يُبَاعِدُهُ الصَّدِيقُ وَتَزْدَرِيهِ ... حَلِيلَتُهُ وَيَنْهَرُهُ الصَّغِيرُ
Dostu onu uzaklaştırır, karısı onu hakir görür / Küçük [çocuk] bile onu azarlar.
(لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْراً) أَيْ لَيْسَ لِاحْتِقَارِكُمْ لَهُمْ تَبْطُلُ أُجُورُهُمْ، أَوْ يُنْقَصُ ثَوَابُهُمْ. (اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ) فَيُجَازِيهِمْ عَلَيْهِ وَيُؤَاخِذُهُمْ بِهِ. (إِنِّي إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ) أَيْ إِنْ قُلْتُ هَذَا الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ. وَ" إِذاً" مُلْغَاةٌ، لأنها متوسطة.
{ لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْراً } “Allah onlara hiçbir hayır vermeyecektir [diyemem]” yani onları hakir görmeniz sebebiyle ecirleri boşa gitmez veya sevapları eksilmez. { اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ } “İçlerinde olanı Allah daha iyi bilir” dolayısıyla onları buna göre mükâfatlandırır ve hesaba çeker. { إِنِّي إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “[Böyle söylersem] o takdirde ben elbette zalimlerden olurum” yani yukarıda zikredilen bu sözü söylersem [zalimlerden olurum]. “İzen” (إِذاً) kelimesi cümlenin ortasında yer aldığı için amelden düşürülmüştür (mülğât).
[سورة هود (١١): الآيات ٣٢ الى ٣٥]
[Hûd Sûresi (11), Âyetler 32-35]
قالُوا يَا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٣٢) قالَ إِنَّما يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٣٣) وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ هُوَ رَبُّكُمْ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٣٤) أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرامِي وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ (٣٥)
{ قالُوا يَا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٣٢) قالَ إِنَّما يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٣٣) وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ هُوَ رَبُّكُمْ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٣٤) أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرامِي وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ (٣٥) } “Dediler ki: ‘Ey Nûh! Bizimle gerçekten mücadele ettin ve bizimle olan mücadeleyi uzattın da uzattın. Eğer doğrulardan isen bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!’ (32) [Nûh] dedi ki: ‘Onu dilerse size ancak Allah getirir ve siz [O’nu] aciz bırakacak değilsiniz.’ (33) ‘Eğer Allah sizi saptırmayı dilemişse, ben size öğüt vermek istesem de öğüdüm size fayda vermez. O sizin Rabbinizdir ve O’na döndürüleceksiniz.’ (34) Yoksa ‘Onu uydurdu’ mu diyorlar? De ki: ‘Eğer onu ben uydurmuşsam günahım boynumadır. Ben sizin işlediğiniz suçlardan uzağım.’ (35)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا يَا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا) أَيْ خَاصَمْتَنَا فَأَكْثَرْتَ خُصُومَتَنَا وَبَالَغْتَ فِيهَا. وَالْجَدَلُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ المبالغة في الخصومة، مشتق من الجدل
Yüce Allah'ın: { قالُوا يَا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا } “Dediler ki: Ey Nûh! Bizimle mücadele ettin ve bizimle olan mücadeleyi çok uzattın” buyruğu; yani bizimle çekiştin, bizimle olan husumeti çoğalttın ve bu hususta ileri gittin, demektir. Cedel (الْجَدَلُ) kelimesi Arap kelâmında husumette/tartışmada ileri gitmek demektir; cedl (الْجَدْل) kökünden türemiştir
وَهُوَ شِدَّةُ الْفَتْلِ، وَيُقَالُ لِلصَّقْرِ أَيْضًا أَجْدَلُ لِشِدَّتِهِ فِي الطَّيْرِ، وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْأَنْعَامِ" بِأَشْبَعَ مِنْ هَذَا. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ" فَأَكْثَرْتَ جَدَلَنَا" ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. وَالْجَدَلُ فِي الدِّينِ مَحْمُودٌ، وَلِهَذَا جَادَلَ نُوحٌ وَالْأَنْبِيَاءُ قَوْمَهُمْ حَتَّى يَظْهَرَ الْحَقُّ، فَمَنْ قَبِلَهُ أَنْجَحَ وَأَفْلَحَ، وَمَنْ رَدَّهُ خَابَ وَخَسِرَ. وَأَمَّا الْجِدَالُ لِغَيْرِ الْحَقِّ حَتَّى يَظْهَرَ الْبَاطِلُ فِي صُورَةِ الْحَقِّ فَمَذْمُومٌ، وَصَاحِبُهُ فِي الدَّارَيْنِ مَلُومٌ. (فَأْتِنا بِما تَعِدُنا) أَيْ مِنَ الْعَذَابِ. (إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ) فِي قَوْلِكَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ إِنَّما يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ)
ki o da bükümün sağlam olmasıdır. Doğan kuşuna da uçmadaki çevikliği ve kuvveti sebebiyle "ecdel" denilir. Bu mana daha önce En'âm Sûresi'nde bundan daha geniş bir şekilde geçmişti. İbn Abbâs “fe-ekserte cedelenâ” (فَأَكْثَرْتَ جَدَلَنَا) şeklinde okumuştur; bunu en-Nehhâs zikretmiştir. Dinde tartışma (cedel) övgüye layıktır; bu sebeple Nûh ve diğer nebiler hak ortaya çıksın diye kavimleriyle tartışmışlardır. Kim bunu kabul ederse kurtuluşa ve başarıya erer; kim de reddederse hüsrana uğrar ve kaybeder. Hak dışında bir amaçla, batılı hak suretinde göstermek için yapılan tartışma ise yerilmiştir ve bunu yapan her iki yurtta da kınanmıştır. { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } “Bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir” yani [vaat ettiğin] azaptan [bize getir]. { إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Eğer doğrulardan isen” sözünde [doğru isen]. Allah Teâlâ'nın: { قالَ إِنَّما يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ } “[Nûh] dedi ki: ‘Onu dilerse size ancak Allah getirir’” buyruğu
أَيْ إِنْ أَرَادَ إِهْلَاكَكُمْ عَذَّبَكُمْ. (وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ) أَيْ بِفَائِتِينَ. وَقِيلَ: بِغَالِبِينَ بِكَثْرَتِكُمْ، لِأَنَّهُمْ أُعْجِبُوا بِذَلِكَ، كَانُوا مَلَئُوا الْأَرْضَ سَهْلًا وَجَبَلًا عَلَى مَا يَأْتِي. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي) أَيْ إِبْلَاغِي وَاجْتِهَادِي فِي إِيمَانِكُمْ. (إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ) أَيْ لِأَنَّكُمْ لَا تَقْبَلُونَ نُصْحًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" بَرَاءَةٌ" مَعْنَى النُّصْحِ لُغَةً. (إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ) أَيْ يُضِلَّكُمْ. وَهَذَا مِمَّا يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ مَذْهَبِ الْمُعْتَزِلَةِ وَالْقَدَرِيَّةِ وَمَنْ وَافَقَهُمَا، إِذْ زَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُرِيدُ أَنْ يَعْصِيَ الْعَاصِي، وَلَا يَكْفُرَ الْكَافِرُ، وَلَا يَغْوِيَ الْغَاوِي، وَأَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ، وَاللَّهُ لَا يُرِيدُ ذَلِكَ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ:" إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ". وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْفَاتِحَةِ" وَغَيْرِهَا. وَقَدْ أَكْذَبُوا شَيْخَهُمُ اللَّعِينَ إِبْلِيسَ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي" الْأَعْرَافِ" فِي إِغْوَاءِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ حَيْثُ قَالَ:" فَبِما أَغْوَيْتَنِي" [الأعراف: ١٦] وَلَا مَحِيصَ لَهُمْ عَنْ قَوْلِ نُوحٍ ﵇:" إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ" فَأَضَافَ إِغْوَاءَهُمْ إِلَى اللَّهِ ﷾، إِذْ هُوَ الْهَادِي وَالْمُضِلُّ، سُبْحَانَهُ عَمَّا يَقُولُ الْجَاحِدُونَ وَالظَّالِمُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا. وَقِيلَ:" أَنْ يُغْوِيَكُمْ" يُهْلِكَكُمْ، لِأَنَّ الْإِضْلَالَ يُفْضِي إِلَى الْهَلَاكِ. الطَّبَرِيُّ:" يُغْوِيَكُمْ" يهلككم بعذابه، حكي عن طئ أَصْبَحَ فُلَانٌ غَاوِيًا أَيْ مَرِيضًا، وَأَغْوَيْتُهُ أَهْلَكْتُهُ، ومنه" فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا" [مريم: ٥٩]. (هُوَ رَبُّكُمْ) فَإِلَيْهِ الْإِغْوَاءُ، وَإِلَيْهِ الْهِدَايَةُ. (وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) تهديد ووعيد.
Yani: Eğer sizi helak etmek dilerse, size azap eder. { وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Siz [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz”; yani kaçıp kurtulamazsınız. Bir görüşe göre: Çokluğunuzla galip gelecek değilsiniz; çünkü onlar çokluklarıyla övünürlerdi. İleride geleceği üzere ovayı ve dağı doldurmuşlardı. Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي } “Benim nasihatim size fayda vermez” buyruğu; yani sizin iman etmeniz hususundaki tebliğim ve gayretim [size fayda vermez], demektir. { إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ } “Eğer size nasihat etmek istesem bile”; yani çünkü siz nasihat kabul etmiyorsunuz. Berâe (Tevbe) Sûresi'nde nasihat (نُصْح) kelimesinin sözlük anlamı geçmişti. { إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ } “Eğer Allah sizi saptırmak istiyorsa”; yani sizi dalalette bırakmayı [istiyorsa]. Bu [ayet], Mu‘tezile'nin, Kaderiyye'nin ve onlara muvafakat edenlerin mezhebinin batıl olduğuna delalet eden hususlardandır. Zira onlar; Allah Teâlâ'nın asinin isyan etmesini, kâfirin inkâr etmesini, azgının sapmasını dilemediğini, [insanın] bunu yapıp Allah'ın ise bunu dilemediğini iddia etmişlerdir. Allah ise onlara: { إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ } “Eğer Allah sizi saptırmak istiyorsa” buyruğu ile reddiye vermiştir. Bu mana Fâtiha Sûresi'nde ve başka yerlerde geçmişti. Onlar, A'râf Sûresi'nde açıkladığımız üzere, Allah Teâlâ'nın saptırması hususunda melun şeyhleri olan İblîs'i dahi yalanlamışlardır; zira o: { فَبِما أَغْوَيْتَنِي } “Beni saptırmana karşılık” [el-A‘râf 16] demiştir. Nûh aleyhisselâm'ın: { إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ } “Eğer Allah sizi saptırmak istiyorsa” sözünden kaçacak hiçbir yerleri yoktur; çünkü o, onların sapmasını aziz ve celil olan Allah'a nispet etmiştir. Zira hidayete erdiren de saptıran da O'dur. İnkârcıların ve zalimlerin söylediklerinden [Allah'ı] pek yüce bir tenzih ile tenzih ederiz. Bir görüşe göre: { أَنْ يُغْوِيَكُمْ } “Sizi helak etmeyi [istiyorsa]” demektir; çünkü saptırmak helake götürür. et-Taberî şöyle demiştir: { يُغْوِيَكُمْ } “Azabıyla sizi helak etmeyi [diliyorsa]” demektir. Tayy kabilesinden şöyle rivayet edilmiştir: “Filanca kişi ğâvî oldu (أَصْبَحَ فُلَانٌ غَاوِيًا)” yani hasta oldu; “Onu iğvâ ettim (أَغْوَيْتُهُ)” onu helak ettim, demektir. { فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا } “Onlar yakında bir helak ile karşılaşacaklardır” [Meryem 59] ayeti de bu kabildendir. { هُوَ رَبُّكُمْ } “O, sizin Rabbinizdir”; saptırmak da hidayet etmek de O'na aittir. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve yalnız O'na döndürüleceksiniz”; bu bir tehdit ve uyarıdır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ) يَعْنُونَ النَّبِيَّ ﷺ. افْتَرَى افْتَعَلَ، أَيِ اخْتَلَقَ الْقُرْآنَ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ، وَمَا أَخْبَرَ بِهِ عَنْ نُوحٍ وَقَوْمِهِ، قَالَ مُقَاتِلٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ مِنْ مُحَاوَرَةِ نُوحٍ لِقَوْمِهِ وَهُوَ أَظْهَرُ، لِأَنَّهُ لَيْسَ قَبْلَهُ وَلَا بَعْدَهُ إِلَّا ذِكْرُ نُوحٍ وَقَوْمِهِ، فَالْخِطَابُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ. (قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ) أَيِ اخْتَلَقْتُهُ وَافْتَعَلْتُهُ، يَعْنِي الْوَحْيَ وَالرِّسَالَةَ. (فَعَلَيَّ إِجْرامِي) أَيْ عِقَابُ إِجْرَامِي، وَإِنْ كُنْتُ مُحِقًّا فِيمَا أَقُولُهُ فَعَلَيْكُمْ عِقَابُ تَكْذِيبِي. وَالْإِجْرَامُ مَصْدَرُ أَجْرَمَ، وَهُوَ اقْتِرَافُ السَّيِّئَةِ. وَقِيلَ [الْمَعْنَى]: أَيْ جَزَاءُ جُرْمِي وَكَسْبِي. وَجَرَمَ وَأَجْرَمَ بِمَعْنًى، عَنِ النَّحَّاسِ وَغَيْرِهِ. قَالَ:
Allah Teâlâ'nın: { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } “Yoksa ‘Onu uydurdu’ mu diyorlar?” buyruğunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmektedirler. İfterâ (افْتَرَى), ifteale (افْتَعَلَ) vezninde olup Nûh ve kavmi hakkında haber verdiklerini ve Kur'an'ı kendi tarafından uydurdu, demektir; bunu Mukâtil söylemiştir. İbn Abbâs ise: “Bu, Nûh'un kavmiyle olan karşılıklı konuşmasındandır” demiştir ki bu daha açıktır; çünkü öncesinde ve sonrasında sadece Nûh ve kavminin zikri geçmektedir, dolayısıyla hitap onlardandır ve onlaradır. { قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ } “De ki: ‘Eğer onu ben uydurmuşsam...’” yani vahyi ve risaleti ben uydurup kendimden ortaya atmışsam. { فَعَلَيَّ إِجْرامِي } “Günahım boynumadır” yani işlediğim suçun cezası banadır; şayet söylediklerimde haklıysam beni yalanlamanızın cezası da sizedir. İcrâm (الْإِجْرَامُ), ecreme (أَجْرَمَ) fiilinin masdarıdır ve kötülük işlemek demektir. Şöyle de denilmiştir [manası]: Yani cürmümün ve kazancımın cezası banadır. en-Nehhâs ve başkalarından nakledildiğine göre cereme (جَرَمَ) ile ecreme (أَجْرَمَ) aynı anlamdadır. Şair şöyle demiştir:
طَرِيدُ عَشِيرَةٍ وَرَهِينُ جُرْمٍ ... بِمَا جَرَمَتْ يَدِي وَجَنَى لِسَانِي
Aşiretinden kovulmuş, bir suçun rehiniyim / Elimin işlediği cürüm ve dilimin yaptığı cinayet sebebiyle.
وَمَنْ قَرَأَ" أَجْرَامِي" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ ذَهَبَ إِلَى أَنَّهُ جَمْعُ جُرْمَ، وَذَكَرَهُ النَّحَّاسُ أَيْضًا. (وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ) أي من الكفر والتكذيب.
Hemzenin fethasıyla “Ecrâmî” (أَجْرَامِي) şeklinde okuyan kimse, bunun cürmün çoğulu olduğu görüşüne meyletmiştir; bunu en-Nehhâs da zikretmiştir. { وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ } “Ben sizin işlediğiniz suçlardan uzağım” yani küfür ve yalanlamadan [uzağım].
[سورة هود (١١): الآيات ٣٦ الى ٣٧]
[Hûd Sûresi (11), Âyetler 36-37]
وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلاَّ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (٣٦) وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (٣٧)
{ وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلاَّ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (٣٦) وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (٣٧) } “Nûh’a şöyle vahyolundu: ‘Kavminden daha önce iman etmiş olanlardan başkası asla iman etmeyecektir. Artık onların yapmakta olduklarına üzülme!’ (36) ‘Gözetimimiz altında ve vahyimiz doğrultusunda gemiyi yap; zulmedenler hakkında da bana bir şey söyleme, çünkü onlar boğulacaklardır.’ (37)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ) " أَنَّهُ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ اسْمُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: بِ" أَنَّهُ". وَ" آمَنَ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ" يُؤْمِنَ" وَمَعْنَى الْكَلَامِ الْإِيَاسُ مِنْ إِيمَانِهِمْ، وَاسْتِدَامَةُ كُفْرِهِمْ، تَحْقِيقًا لِنُزُولِ الْوَعِيدِ بِهِمْ. قَالَ الضَّحَّاكُ: فَدَعَا عَلَيْهِمْ لَمَّا أُخْبِرَ بِهَذَا فَقَالَ:" رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً" [نوح: ٢٦] الْآيَتَيْنِ. وَقِيلَ: إِنَّ رَجُلًا مِنْ قَوْمِ نُوحٍ حَمَلَ ابْنَهُ عَلَى كَتِفِهِ، فَلَمَّا رَأَى الصَّبِيُّ نُوحًا قَالَ لِأَبِيهِ: اعْطِنِي حَجَرًا، فَأَعْطَاهُ حَجَرًا، وَرَمَى بِهِ نُوحًا ﵇ فَأَدْمَاهُ، فَأَوْحَى الله تعالى إليه
Yüce Allah’ın: { وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ } “Nûh’a şöyle vahyolundu: ‘Kavminden daha önce iman etmiş olanlardan başkası asla iman etmeyecektir.’” buyruğunda geçen “ennehû” (أَنَّهُ) [ifadesi], nâib-i fâil (sözde özne) olması hasebiyle ref mahallindedir. [Harf-i cer hazfedildiği için] nasb mahallinde olması da caizdir; bu durumda takdiri: “bi-ennehû” (بِأَنَّهُ) şeklinde olur. “Âmene” (آمَنَ) ise “yü’mine” (يُؤْمِنَ) fiili sebebiyle nasb mahallindedir. İfadenin anlamı; azap tehdidinin gerçekleşmesi kesinleştiğinden ötürü onların iman etmelerinden ümidin kesilmesi ve inkârlarını sürdüreceklerinin bildirilmesidir. Dahhâk şöyle demiştir: [Nûh] bu durum kendisine haber verilince onların aleyhine beddua edip [Nûh Sûresi 26-27. ayetlerde geçen]: { رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimseyi bırakma!” [mealindeki] iki ayeti söyledi. Şöyle de denilmiştir: Nûh’un kavminden bir adam oğlunu omzunda taşıyordu. Çocuk Nûh’u görünce babasına: “Bana bir taş ver” dedi; babası da ona bir taş verdi. Çocuk bu taşı Nûh aleyhisselâm’a fırlatıp onu yaraladı. Bunun üzerine Yüce Allah ona şöyle vahyetti:
" أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ أَيْ فَلَا تَغْتَمَّ بِهَلَاكِهِمْ حَتَّى تَكُونَ بَائِسًا، أَيْ حَزِينًا. وَالْبُؤْسُ الْحُزْنُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
ki: “Kavminden daha önce iman etmiş olanlardan başkası asla iman etmeyecektir. Artık onların yapmakta olduklarına üzülme!” yani onların helak olması sebebiyle kederlenip perişan, yani üzgün olma! Bu's (الْبُؤْسُ), hüzün demektir; şairin şu sözü bu kabildendir:
وَكَمْ مِنْ خَلِيلٍ أَوْ حَمِيمٍ رُزِئْتُهُ ... فَلَمْ أَبْتَئِسْ وَالرُّزْءُ فِيهِ جَلِيلٌ
Nice dost ve yakının kaybıyla sınandım / Yası pek büyük olduğu halde perişan olmadım.
يُقَالُ: ابْتَأَسَ الرَّجُلُ إذا بلغه شي يَكْرَهُهُ. وَالِابْتِئَاسُ حُزْنٌ فِي اسْتِكَانَةٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا) أَيِ اعْمَلِ السَّفِينَةَ لِتَرْكَبَهَا أَنْتَ وَمَنْ آمَنَ مَعَكَ." بِأَعْيُنِنا" أَيْ بِمَرْأًى مِنَّا وَحَيْثُ نَرَاكَ. وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: بِحِفْظِنَا إِيَّاكَ حِفْظَ مَنْ يَرَاكَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: (بِحِرَاسَتِنَا)، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، فَعَبَّرَ عَنِ الرُّؤْيَةِ بِالْأَعْيُنِ، لِأَنَّ الرُّؤْيَةَ تَكُونُ بِهَا. وَيَكُونُ جَمْعُ الْأَعْيُنِ لِلْعَظَمَةِ لَا للتكثير، كما قال تعالى:" فَنِعْمَ الْقادِرُونَ" [المرسلات: ٢٣] " فَنِعْمَ الْماهِدُونَ"" وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ" [الذاريات: ٤٧]. وَقَدْ يَرْجِعُ مَعْنَى الْأَعْيُنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَغَيْرِهَا إِلَى مَعْنَى عَيْنٍ، كَمَا قَالَ:" وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي" وَذَلِكَ كُلُّهُ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِدْرَاكِ وَالْإِحَاطَةِ، وَهُوَ سُبْحَانَهُ مُنَزَّهٌ عَنِ الْحَوَاسِّ وَالتَّشْبِيهِ وَالتَّكْيِيفِ، لَا رَبَّ غَيْرَهُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى" بِأَعْيُنِنا" أَيْ بِأَعْيُنِ مَلَائِكَتِنَا الَّذِينَ جَعَلْنَاهُمْ عُيُونًا عَلَى حِفْظِكَ وَمَعُونَتِكَ، فَيَكُونُ الْجَمْعُ عَلَى هَذَا التَّكْثِيرِ عَلَى بَابِهِ. وَقِيلَ:" بِأَعْيُنِنا" أَيْ بِعِلْمِنَا، قَالَهُ مُقَاتِلٌ: وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَسُفْيَانُ:" بِأَعْيُنِنا" بِأَمْرِنَا. وَقِيلَ: بِوَحْيِنَا. وَقِيلَ: بِمَعُونَتِنَا لَكَ عَلَى صُنْعِهَا." وَوَحْيِنا" أَيْ عَلَى مَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ، مِنْ صَنْعَتِهَا. (وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ) أي لا تطلب إمهالهم فإني مغرقهم.
Bir kimseye hoşlanmadığı bir şey ulaştığında “İbteese'r-raculu” (ابْتَأَسَ الرَّجُلُ) denilir. İbtiâs (الِابْتِئَاسُ), boyun bükmüşlük içindeki hüzündür. Allah Teâlâ'nın: { وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا } “Gözetimimiz altında ve vahyimiz doğrultusunda gemiyi yap” buyruğu; yani sen ve seninle beraber iman edenlerin binmesi için gemiyi inşa et, demektir. “Bi-a‘yüninâ” (بِأَعْيُنِنا) yani bizim görüş alanımızda ve seni gördüğümüz yerde, demektir. er-Rebî‘ b. Enes: “Seni gören birinin koruması gibi bizim seni korumamız altında” demiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ da: “Bizim muhafazamız altında” demiştir ve mana birdir; dolayısıyla görme eylemi gözlerle ifade edilmiştir, çünkü görme gözle olur. A'yün (أَعْيُن) kelimesinin çoğul gelişi çokluk için değil tazim (yüceltme) içindir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Biz ne güzel kudret sahibiyiz!” [el-Mürselât 23], “Biz ne güzel döşeyiciyiz!” ve “Şüphesiz biz genişleticiyiz” [ez-Zâriyât 47]. Bu ayette ve başka ayetlerde a'yün kelimesinin manası tekil “ayn” (göz) manasına da dönebilir; nitekim: “Gözümün önünde yetiştirilmen için...” buyurmuştur. Bunların tümü idrak ve ihata etmeyi ifade eden tabirlerdir; O Sübhân olan Allah duyulardan, teşbihten (yaratılana benzetilmekten) ve keyfiyet biçilmesinden münezzehtir, O'ndan başka Rab yoktur. Şöyle de denilmiştir: “Bi-a‘yüninâ” ifadesinin manası; seni korumaları ve sana yardım etmeleri için gözetleyici kıldığımız meleklerimizin gözleri önünde, demektir. Bu takdirde çoğul lafız kendi asıl anlamına göre çokluk ifade eder. Bir diğer görüşe göre: “Bi-a‘yüninâ” yani ilmimizle, demektir; bunu Mukâtil söylemiştir. ed-Dahhâk ve Süfyân ise: “Bi-a‘yüninâ emrimizle demektir” demişlerdir. Vahyimizle olduğu da söylenmiştir. Onu yapman hususunda sana olan yardımımızla olduğu da söylenmiştir. “Ve vahyimizle” yani onun yapılışı hususunda sana vahyettiğimiz şekilde. { وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } “Zulmedenler hakkında da bana bir şey söyleme, çünkü onlar boğulacaklardır” yani onlara mühlet verilmesini isteme; zira ben onları mutlaka boğacağım.
[سورة هود (١١): الآيات ٣٨ الى ٤٠]
[Hûd Sûresi (11), Âyetler 38-40]
وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ (٣٨) فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٩) حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلاَّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلاَّ قَلِيلٌ (٤٠)
{ وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ } “[Nûh] gemiyi yapıyordu. Kavminden ileri gelen bir topluluk her ne zaman yanından geçse onunla alay ediyorlardı. O da dedi ki: “Eğer bizimle alay ediyorsanız, şüphesiz sizin alay ettiğiniz gibi biz de sizinle alay edeceğiz.”” (38) { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ } “Kendisini rezil rüsva edecek bir azabın kime geleceğini ve üzerine sürekli bir azabın kime ineceğini yakında bileceksiniz!” (39) { حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلاَّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلاَّ قَلِيلٌ } “Nihayet emrimiz gelip tandır kaynayınca: “Her [canlı] cinsten ikişer çifti, aleyhinde söz geçmiş olanlar hariç aileni ve iman edenleri gemiye yükle!” dedik. Zaten onunla beraber çok az kimseden başkası iman etmemişti.” (40)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ) أَيْ وَطَفِقَ يَصْنَعُ. قَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: مَكَثَ نُوحٌ ﷺ مِائَةَ سَنَةٍ يَغْرِسُ الشَّجَرَ وَيَقْطَعُهَا وَيُيَبِّسُهَا، وَمِائَةَ سَنَةٍ يَعْمَلُهَا. وَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنِ ابْنِ أَشْرَسَ عَنْ مَالِكٍ قَالَ: بلغني أن قوم نوح ملوا الأرض، حتى ملوا السَّهْلَ وَالْجَبَلَ، فَمَا يَسْتَطِيعُ هَؤُلَاءِ أَنْ يَنْزِلُوا إِلَى هَؤُلَاءِ، وَلَا هَؤُلَاءِ أَنْ يَصْعَدُوا إِلَى هَؤُلَاءِ فَمَكَثَ نُوحٌ يَغْرِسُ الشَّجَرَ مِائَةَ عَامٍ لِعَمَلِ السَّفِينَةِ، ثُمَّ جَمَعَهَا يُيَبِّسُهَا مِائَةَ عَامٍ، وَقَوْمُهُ يَسْخَرُونَ، وَذَلِكَ لِمَا رَأَوْهُ يَصْنَعُ مِنْ ذَلِكَ، حَتَّى كَانَ مِنْ قَضَاءِ اللَّهِ فِيهِمْ مَا كَانَ. وَرُوِيَ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ قَالَ: عَمِلَ نُوحٌ سَفِينَتَهُ بِبِقَاعِ دِمَشْقَ، وَقَطَعَ خَشَبَهَا مِنْ جَبَلِ لُبْنَانَ. وَقَالَ، الْقَاضِي أَبُو بكر بن العرابي: لَمَّا اسْتَنْقَذَ اللَّهَ ﷾ مَنْ فِي الْأَصْلَابِ وَالْأَرْحَامِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ." أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ"" وَاصْنَعِ الْفُلْكَ" قَالَ: يَا رَبِّ مَا أَنَا بِنَجَّارٍ، قَالَ:" بَلَى فَإِنَّ ذَلِكَ بِعَيْنِي" فَأَخَذَ الْقَدُومَ فَجَعَلَهُ بِيَدِهِ، وَجَعَلَتْ يَدَهُ لَا تُخْطِئُ، فَجَعَلُوا يَمُرُّونَ بِهِ وَيَقُولُونَ: هَذَا الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ صَارَ نَجَّارًا، فَعَمِلَهَا فِي أَرْبَعِينَ سَنَةً. وَحَكَى الثَّعْلَبِيُّ وَأَبُو نَصْرٍ الْقُشَيْرِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: اتَّخَذَ نُوحٌ السَّفِينَةَ فِي سَنَتَيْنِ. زَادَ الثَّعْلَبِيُّ: وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمْ يَعْلَمْ كَيْفَ صَنْعَةُ الْفُلْكِ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنِ اصْنَعْهَا كَجُؤْجُؤِ الطَّائِرِ. وَقَالَ كَعْبٌ: بَنَاهَا فِي ثَلَاثِينَ سَنَةً، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْمَهْدَوِيُّ: وَجَاءَ فِي الْخَبَرِ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ كَانَتْ تُعَلِّمُهُ كَيْفَ يَصْنَعُهَا. وَاخْتَلَفُوا فِي طُولِهَا وَعَرْضِهَا، فَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ كَانَ طُولُهَا ثَلَاثَمِائَةِ ذِرَاعٍ، وَعَرْضُهَا خَمْسُونَ، وَسُمْكُهَا ثَلَاثُونَ ذِرَاعًا، وَكَانَتْ مِنْ خَشَبِ السَّاجِ. وَكَذَا قَالَ الْكَلْبِيُّ وَقَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ كَانَ طولها ثلاثمائة ذراع، والذراع إلى المنكب. قال سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ. وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: إِنَّ طُولَ السَّفِينَةِ أَلْفُ ذِرَاعٍ وَمِائَتَا ذِرَاعٍ، وَعَرْضُهَا سِتُّمِائَةِ ذِرَاعٍ. وَحَكَاهُ الثَّعْلَبِيُّ فِي كِتَابِ الْعَرَائِسِ. وَرَوَى عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ الْحَوَارِيُّونَ لِعِيسَى ﵇: لَوْ بَعَثْتَ لَنَا رَجُلًا شَهِدَ السَّفِينَةَ يُحَدِّثُنَا عَنْهَا، فَانْطَلَقَ بِهِمْ حَتَّى انْتَهَى إِلَى كَثِيبٍ مِنْ تُرَابٍ فَأَخَذَ كَفًّا مِنْ ذَلِكَ التُّرَابِ، قَالَ أَتَدْرُونَ مَا هَذَا؟
Allah Teâlâ'nın: { وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ } “Gemiyi yapıyordu” buyruğu, yani yapmaya koyuldu, demektir. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: Nûh sallallâhu aleyhi ve sellem ağaçları dikmek, onları kesmek ve kurutmak için yüz yıl; gemiyi yapmak için de yüz yıl kaldı. İbnü'l-Kâsım, İbn Eşres'ten, o da Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Mâlik şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Nûh'un kavmi yeryüzünü, öyle ki ovayı ve dağı doldurmuştu; ne bunlar berikilerin yanına inebiliyor ne de berikiler bunların yanına çıkabiliyordu. Nûh gemi yapmak için yüz yıl ağaç dikti, sonra yüz yıl da onları toplayıp kuruttu. Kavmi ise onun bu yaptıklarını gördükçe alay ediyordu. Nihayet Allah'ın onlar hakkındaki hükmü ne ise tecelli etti. Amr b. el-Hâris'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Nûh gemisini Şam'ın Bikâ bölgesinde yaptı, kerestesini ise Lübnan dağından kesti. el-Kâdî Ebû Bekr b. el-Arabî şöyle demiştir: Aziz ve celil olan Allah, müminlerden babaların bellerinde ve annelerin rahimlerinde olanları kurtarınca ona şöyle vahyetti: “Kavminden daha önce iman etmiş olanlardan başkası asla iman etmeyecektir” ve “Gemiyi yap!” Nûh: “Ey Rabbim, ben marangoz değilim” dedi. Allah: “Hayır [öğrenirsin], zira bu gözetimimiz altındadır” buyurdu. Bunun üzerine keseri alıp eline aldı ve eli hiç hata yapmamaya başladı. Kavmi onun yanından geçtikçe: “Nebi olduğunu iddia eden bu adam marangoz oldu” demeye başladılar. Gemiyi kırk yılda tamamladı. es-Sa‘lebî ve Ebû Nasr el-Kuşeyrî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Nûh gemiyi iki yılda yaptı. es-Sa‘lebî şunu ekledi: Çünkü o gemi yapmayı bilmiyordu, Allah ona gemiyi kuş göğsü gibi yapmasını vahyetti. Kâ‘b ise: “Otuz yılda inşa etti” demiştir, en doğrusunu Allah bilir. el-Mehdevî: “Rivayette meleklerin ona gemiyi nasıl yapacağını öğrettikleri geçmektedir” demiştir. Geminin uzunluğu ve genişliği hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan gelen rivayete göre uzunluğu üç yüz zira, genişliği elli, yüksekliği otuz zira idi ve abanoz/sac ağacından yapılmıştı. el-Kelbî, Katâde ve İkrime de böyle demişlerdir; uzunluğu üç yüz zira idi ve bir zira omuza kadar olan kısımdı. Selmân-ı Fârisî de böyle demiştir. el-Hasan el-Basrî ise şöyle demiştir: Geminin uzunluğu bin iki yüz zira, genişliği altı yüz zira idi. Bunu es-Sa‘lebî Kitâbü'l-Arâis'te zikretmiştir. Ali b. Zeyd, Yûsuf b. Mihrân'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: Havariler Îsâ aleyhisselâm'a: “Bize gemiyi görmüş bir adamı diriltsen de bize ondan bahsetse” dediler. Îsâ onları bir kum yığınına kadar götürdü, o kumdan bir avuç aldı ve: “Bunun ne olduğunu biliyor musunuz?” dedi.
قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. قَالَ: [هَذَا كَعْبُ حَامِ بْنِ نُوحٍ [قَالَ فَضَرَبَ الْكَثِيبَ بِعَصَاهُ وَقَالَ: قُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذَا هُوَ قَائِمٌ يَنْفُضُ التُّرَابَ مِنْ رَأْسِهِ، وَقَدْ شَابَ، فَقَالَ لَهُ عِيسَى: أَهَكَذَا هَلَكْتَ؟ قَالَ: لَا بَلْ مت وأنا شاب، ولكنني ظننت أنها السا فَمِنْ ثَمَّ شِبْتُ. قَالَ: أَخْبِرْنَا عَنْ سَفِينَةِ نُوحٍ؟ قَالَ: كَانَ طُولُهَا أَلْفَ ذِرَاعٍ وَمِائَتَيْ ذِرَاعٍ، وَعَرْضُهَا سِتُّمِائَةِ ذِرَاعٍ، وَكَانَتْ ثَلَاثُ طَبَقَاتٍ، طَبَقَةٌ فِيهَا الدَّوَابُّ وَالْوَحْشُ، وَطَبَقَةٌ فِيهَا الْإِنْسُ، وَطَبَقَةٌ فِيهَا الطَّيْرُ. وَذَكَرَ بَاقِيَ الْخَبَرِ عَلَى مَا يَأْتِي ذِكْرُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ فِيمَا حَكَاهُ النَّقَّاشُ: وَدَخَلَ الْمَاءُ فِيهَا أَرْبَعَةَ أَذْرُعٍ، وَكَانَ لَهَا ثَلَاثَةُ أَبْوَابٍ، بَابٌ فِيهِ السِّبَاعُ وَالطَّيْرُ، وَبَابٌ فِيهِ الْوَحْشُ، وَبَابٌ فِيهِ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ. ابْنُ عَبَّاسٍ جَعَلَهَا ثَلَاثَ بُطُونٍ، الْبَطْنُ الْأَسْفَلُ لِلْوُحُوشِ وَالسِّبَاعِ وَالدَّوَابِّ، وَالْأَوْسَطُ لِلطَّعَامِ وَالشَّرَابِ وَرَكِبَ هُوَ فِي الْبَطْنِ الْأَعْلَى، وَحَمَلَ مَعَهُ جَسَدَ آدَمَ ﵇ مُعْتَرِضًا بَيْنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، ثُمَّ دَفَنَهُ بَعْدُ بِبَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَكَانَ إِبْلِيسُ مَعَهُمْ فِي الْكَوْثَلِ. وَقِيلَ: جَاءَتِ الْحَيَّةُ وَالْعَقْرَبُ لِدُخُولِ السَّفِينَةِ فَقَالَ نُوحٌ: لَا أَحْمِلُكُمَا، لِأَنَّكُمَا سَبَبُ الضَّرَرِ وَالْبَلَاءِ، فَقَالَتَا: احْمِلْنَا فَنَحْنُ نَضْمَنُ لَكَ أَلَّا نَضُرَّ أَحَدًا ذَكَرَكَ، فَمَنْ قَرَأَ حِينَ يَخَافُ مَضَرَّتَهُمَا" سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ" [الصافات: ٧٩] لَمْ تَضُرَّاهُ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ وَغَيْرُهُ. وَذَكَرَ الْحَافِظُ ابْنُ عَسَاكِرَ فِي التَّارِيخِ لَهُ مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَنْ قَالَ حِينَ يُمْسِي صَلَّى اللَّهُ عَلَى نُوحٍ وَعَلَى نُوحٍ السَّلَامُ لَمْ تَلْدَغْهُ عَقْرَبٌ تِلْكَ اللَّيْلَةَ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكُلَّما) ظَرْفٌ. (مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ). قَالَ الْأَخْفَشُ وَالْكِسَائِيُّ يُقَالُ: سَخِرْتُ بِهِ وَمِنْهُ. وَفِي سُخْرِيَتِهِمْ مِنْهُ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُمْ كَانُوا يَرَوْنَهُ يَبْنِي سَفِينَتَهُ فِي الْبَرِّ، فَيَسْخَرُونَ بِهِ وَيَسْتَهْزِئُونَ وَيَقُولُونَ: يَا نُوحُ صِرْتَ بَعْدَ النُّبُوَّةِ نَجَّارًا. الثَّانِي- لَمَّا رَأَوْهُ يَبْنِي السَّفِينَةَ وَلَمْ يُشَاهِدُوا قَبْلَهَا سَفِينَةً بُنِيَتْ قالوا: يا نوح
Onlar: “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler. [Îsâ]: “Bu, Nûh oğlu Hâm'ın topuğudur” dedi. [Rivayete göre] asâsıyla tepeciğe vurdu ve: “Allah'ın izniyle kalk!” dedi; bunun üzerine o, başından toprağı silkeleyerek ve saçı sakalı ağarmış bir hâlde doğrulup kalktı. Îsâ ona: “Böyle mi [yaşlı olarak mı] öldün?” diye sordu. O da: “Hayır, aksine ben gençken öldüm; fakat [kıyamet] saatinin koptuğunu sandım ve işte bundan dolayı saçım sakalım ağardı” dedi. [Îsâ]: “Bize Nûh'un gemisinden haber ver” dedi. O da şöyle dedi: “Uzunluğu bin iki yüz zira, genişliği altı yüz zira idi ve üç kattan oluşuyordu: Bir katında binekler ve vahşi hayvanlar, bir katında insanlar, bir katında da kuşlar vardı.” Haberin kalanını ise Allah Teâlâ dilerse ileride zikredileceği üzere anlattı. en-Nakkâş'ın naklettiğine göre el-Kelbî şöyle demiştir: Su gemiye dört zira girdi. Geminin üç kapısı vardı: Biri yırtıcı hayvanlar ve kuşlar için, biri vahşi hayvanlar için, biri de erkekler ve kadınlar içindi. İbn Abbâs ise gemiyi üç karın (kat) olarak nitelemiştir: En alt kat vahşi hayvanlar, yırtıcılar ve binekler için; orta kat yiyecek ve içecek için; kendisi de en üst kata bindi. Yanında Âdem aleyhisselâm'ın cesedini de erkeklerle kadınlar arasına enlemesine koyarak taşıdı, daha sonra onu Beytülmakdis'e defnetti. İblis de geminin kıç tarafında (el-kevsel) onlarla beraberdi. Bir rivayette de şöyle denilmiştir: Yılan ve akrep gemiye binmek üzere geldiler; bunun üzerine Nûh: “Zarar ve bela sebebi olduğunuz için sizi taşımam” dedi. Onlar da: “Bizi taşı; seni zikreden hiç kimseye zarar vermeyeceğimize dair sana söz veririz” dediler. Kim onların zarar vermesinden korktuğu zaman: { سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ } “Âlemler içinde Nûh'a selâm olsun!” [Sâffât: 79] ayetini okursa ona zarar veremezler; bunu el-Kuşeyrî ve başkaları zikretmiştir. Hâfız İbn Asâkir de Târih'inde Ebû Ümâme'den merfû olarak naklettiği hadiste şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « مَنْ قَالَ حِينَ يُمْسِي صَلَّى اللَّهُ عَلَى نُوحٍ وَعَلَى نُوحٍ السَّلَامُ لَمْ تَلْدَغْهُ عَقْرَبٌ تِلْكَ اللَّيْلَةَ » «Kim akşama erdiğinde ‘Allah Nûh'a salât eylesin ve Nûh'a selâm olsun’ derse o gece onu bir akrep sokmaz.» Allah Teâlâ'nın: { وَكُلَّما } ifadesi zarftır. { مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ } “Kavminden ileri gelenler yanından her geçtiklerinde onunla alay ediyorlardı.” el-Ahfeş ve el-Kisâî şöyle demiştir: [Arapçada] “sahirtu bihî” (onunla alay ettim) de “sahirtu minhu” da denilir. Onların Nûh ile alay etmeleri hususunda iki görüş vardır: Birincisi; onu karada gemi yaparken gördüklerinden onunla alay edip eğleniyorlar ve: “Ey Nûh! Peygamberlikten sonra marangoz mu oldun?” diyorlardı. İkincisi; onu gemi yaparken gördüklerinde ve daha önce yapılan bir gemi görmediklerinde: “Ey Nûh!
مَا تَصْنَعُ؟ قَالَ: أَبْنِي بَيْتًا يَمْشِي عَلَى الْمَاءِ، فَعَجِبُوا مِنْ قَوْلِهِ وَسَخِرُوا مِنْهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَلَمْ يَكُنْ فِي الْأَرْضِ قَبْلَ الطُّوفَانِ نَهْرٌ وَلَا بَحْرٌ، فَلِذَلِكَ سَخِرُوا مِنْهُ، وَمِيَاهُ الْبِحَارِ هِيَ بَقِيَّةُ الطُّوفَانِ. (قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا) أَيْ مِنْ فِعْلِنَا الْيَوْمَ عِنْدَ بناء السفينة. (فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ) غَدًا عِنْدَ الْغَرَقِ. وَالْمُرَادُ بِالسُّخْرِيَةِ هُنَا الِاسْتِجْهَالُ، ومعناه إن تستجهلونا فإنا نستجهلكم كما تستجهلونا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ) تهديد، و" مَنْ" متصلة ب" فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ" وَ" تَعْلَمُونَ" هُنَا مِنْ بَابِ التَّعْدِيَةِ إِلَى مَفْعُولٍ، أَيْ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ الَّذِي يَأْتِيهِ الْعَذَابُ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ" مَنْ" اسْتِفْهَامِيَّةً، أَيْ أَيُّنَا يَأْتِيهِ الْعَذَابُ؟. وَقِيلَ:" مَنْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ وَ" يَأْتِيهِ" الْخَبَرُ، وَ" يُخْزِيهِ" صِفَةٌ لِ" عَذابٌ". وَحَكَى الْكِسَائِيُّ: أَنَّ أُنَاسًا مِنْ أَهْلِ الْحِجَازِ يَقُولُونَ: سَوْ تَعْلَمُونَ، وَقَالَ مَنْ قَالَ:" سَتَعْلَمُونَ" أَسْقَطَ الْوَاوَ وَالْفَاءَ جَمِيعًا. وَحَكَى الْكُوفِيُّونَ: سَفْ تَعْلَمُونَ، وَلَا يَعْرِفُ الْبَصْرِيُّونَ إِلَّا سَوْفَ تَفْعَلُ، وَسَتَفْعَلُ لُغَتَانِ لَيْسَتْ إِحْدَاهُمَا مِنَ الْأُخْرَى (وَيَحِلُّ عَلَيْهِ) أَيْ يَجِبُ عَلَيْهِ وَيَنْزِلُ بِهِ. (عَذابٌ مُقِيمٌ) أَيْ دَائِمٌ، يُرِيدُ عَذَابَ الْآخِرَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ) اخْتُلِفَ فِي التَّنُّورِ عَلَى أَقْوَالٍ سَبْعَةٍ: الْأَوَّلُ- أَنَّهُ وَجْهُ الْأَرْضِ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي وَجْهَ الْأَرْضِ تَنُّورًا، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ وَالزُّهْرِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ، وَذَلِكَ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: إِذَا رَأَيْتَ الْمَاءَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ فَارْكَبْ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ. الثَّانِي- أَنَّهُ تَنُّورُ الْخُبْزِ الَّذِي يُخْبَزُ فِيهِ، وَكَانَ تَنُّورًا مِنْ حِجَارَةٍ، وَكَانَ لِحَوَّاءَ حَتَّى صَارَ لِنُوحٍ، فَقِيلَ لَهُ: إِذَا رَأَيْتَ الْمَاءَ يَفُورُ مِنَ التَّنُّورِ فَارْكَبْ أَنْتَ وَأَصْحَابُكَ. وَأَنْبَعَ اللَّهُ الْمَاءَ مِنَ التَّنُّورِ، فَعَلِمَتْ بِهِ امْرَأَتُهُ فَقَالَتْ: يَا نُوحُ فَارَ الْمَاءُ مِنَ التَّنُّورِ، فَقَالَ: جَاءَ وَعْدُ ربي حقا. وهذا قول الحسن، وقال مُجَاهِدٌ وَعَطِيَّةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. الثَّالِثُ- أَنَّهُ
“Ne yapıyorsun?” dediler. O da: “Suyun üzerinde yürüyen bir ev yapıyorum” dedi. Bunun üzerine onun sözüne şaşırdılar ve onunla alay ettiler. İbn Abbâs şöyle demiştir: Tufandan önce yeryüzünde ne bir nehir ne de bir deniz vardı; işte bu sebeple onunla alay ettiler. Denizlerin suları ise Tufan'ın bakiyesidir. { قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا } “[Nûh] dedi ki: 'Eğer bizimle alay ediyorsanız'” yani bugün geminin yapımı esnasında yaptığımız işle [alay ediyorsanız], { فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ } “şüphesiz biz de sizinle alay edeceğiz”, yani yarın boğulma anında. Buradaki alaydan (suhriye) kasıt, cahil yerine koymaktır (istichel). Bunun anlamı şudur: “Eğer siz bizi cahil sayıyorsanız, sizin bizi cahil saydığınız gibi biz de sizi cahil sayacağız.” Allah Teâlâ'nın: { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ } “Kendisini rezil rüsvay edecek bir azabın kime geleceğini pek yakında bileceksiniz” buyruğu bir tehdittir. Buradaki { مَنْ } “men” edatı { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } ifadesine bitişiktir ve buradaki { تَعْلَمُونَ } fiili tek mef'ûle (nesneye) geçişli türdendir; yani “kendisine azabın geleceği kimseyi pek yakında bileceksiniz” demektir. { مَنْ } edatının istifham (soru) için olması da caizdir; yani “hangimize azap gelecek?” demektir. { مَنْ } edatının mübteda (özne) olarak merfû konumda olduğu, { يَأْتِيهِ } fiilinin haber (yüklem) olduğu ve { يُخْزِيهِ } ifadesinin de { عَذَابٌ } kelimesinin sıfatı olduğu da söylenmiştir. Kisâî, Hicaz ehlinden bazı kimselerin “Sev ta'lemûn” (سَوْ تَعْلَمُونَ) dediklerini nakletmiştir. “Sete'lemûn” (سَتَعْلَمُونَ) diyenler ise hem vav hem de fâ harfini birden düşürmüşlerdir. Kûfeliler ise “Sef ta'lemûn” (سَفْ تَعْلَمُونَ) şeklini nakletmişlerdir. Basralılar ise sadece “sevfe tef'alu” (سَوْفَ تَفْعَلُ) ve “setef'alu” (سَتَفْعَلُ) kullanımlarını bilirler ki bunlar birbirinden türememiş iki ayrı lehçedir. { وَيَحِلُّ عَلَيْهِ } “ve üzerine ineceğini” yani vacip olup başına çökeceğini [bileceksiniz]. { عَذَابٌ مُقِيمٌ } “sürekli bir azabın” yani kalıcı bir azabın; bununla ahiret azabını kastetmektedir. Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ } “Nihayet emrimiz gelip de tandır kaynadığı zaman” buyruğunda geçen “et-tennûr” (التَّنُّور) hakkında yedi farklı görüş ileri sürülmüştür: Birincisi: Yeryüzüdür; nitekim Araplar yeryüzüne tennûr (tandır) adını verirler. Bunu İbn Abbâs, İkrime, ez-Zührî ve İbn Uyeyne söylemiştir. Şöyle ki, Nûh'a: “Yeryüzünde suyu gördüğün zaman sen ve beraberindekiler [gemiye] binin” denilmiştir. İkincisi: İçinde ekmek pişirilen ekmek tandırıdır. Bu, taştan bir tandır idi; Havvâ'ya ait olup nihayet Nûh'a intikal etmişti. Nûh'a: “Suyun tandırdan fışkırdığını gördüğün zaman sen ve ashabın [gemiye] binin” denilmişti. Allah suyu tandırdan fışkırtınca Nûh'un karısı bunu fark edip: “Ey Nûh! Tandırdan su fışkırdı” dedi. Nûh da: “Rabbimin vaadi hak olarak geldi” dedi. Bu, Hasan[-ı Basrî]'ın görüşüdür; Mücâhid ve Atiyye de İbn Abbâs'tan bu şekilde rivayet etmiştir. Üçüncüsü:
مَوْضِعُ اجْتِمَاعِ الْمَاءِ فِي السَّفِينَةِ، عَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا. الرَّابِعُ- أَنَّهُ طُلُوعُ الْفَجْرِ، وَنُورُ الصُّبْحِ، مِنْ قَوْلِهِمْ: نَوَّرَ الْفَجْرُ تَنْوِيرًا، قَالَهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁. الْخَامِسُ- أَنَّهُ مَسْجِدُ الْكُوفَةِ، قَالَهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طالب أيضا، وقال مُجَاهِدٌ. قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَ نَاحِيَةَ التَّنُّورِ بِالْكُوفَةِ. وَقَالَ: اتَّخَذَ نُوحٌ السَّفِينَةَ فِي جَوْفِ مَسْجِدِ الْكُوفَةِ، وَكَانَ التَّنُّورُ عَلَى يَمِينِ الدَّاخِلِ مِمَّا يَلِي كِنْدَةَ. وَكَانَ فَوَرَانُ الْمَاءِ مِنْهُ عَلَمًا لِنُوحٍ، وَدَلِيلًا عَلَى هَلَاكِ قَوْمِهِ. قَالَ الشَّاعِرُ وَهُوَ أُمَيَّةَ:
gemide suyun toplandığı yerdir; bu da el-Hasan'dan nakledilmiştir. Dördüncüsü: Fecrin doğuşu ve sabahın aydınlığıdır; nitekim “nevvere'l-fecru tenvîran” (fecir aydınlandı) sözünden gelir; bunu Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh söylemiştir. Beşincisi: Kûfe Mescidi'dir; bunu da Ali b. Ebî Tâlib söylemiştir, Mücâhid de böyle demiştir. Mücâhid: “Tandırın olduğu taraf Kûfe'de idi” demiştir ve şöyle eklemiştir: Nûh gemiyi Kûfe Mescidi'nin içinde yaptı, tandır ise mescide giren kimsenin Kinde tarafına düşen sağındaydı. Suyun oradan kaynaması Nûh için bir alamet ve kavminin helakine bir delil idi. Şair Ümeyye şöyle demiştir:
فَارَ تَنُّورُهُمْ وَجَاشَ بِمَاءٍ ... صَارَ فَوْقَ الْجِبَالِ حَتَّى عَلَاهَا
Tandırları kaynadı ve öyle bir su fışkırdı ki / Dağların üstüne çıktı, nihayet onları aştı.
السَّادِسُ أَنَّهُ أَعَالِي الْأَرْضُ، وَالْمَوَاضِعُ الْمُرْتَفِعَةُ مِنْهَا، قَالَهُ قَتَادَةَ. السَّابِعُ- أَنَّهُ الْعَيْنُ الَّتِي بِالْجَزِيرَةِ" عَيْنُ الْوَرْدَةِ" رَوَاهُ عِكْرِمَةُ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: كَانَ ذَلِكَ تَنُّورُ آدَمَ، وَإِنَّمَا كَانَ بِالشَّامِ بِمَوْضِعٍ يُقَالُ لَهُ:" عَيْنُ وَرْدَةٍ" وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا: فَارَ تَنُّورُ آدَمَ بِالْهِنْدِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ لَيْسَتْ بِمُتَنَاقِضَةٍ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ أَخْبَرَنَا أَنَّ الْمَاءَ جَاءَ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، قَالَ:" فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ. وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً" [القمر: ١٢ - ١١]. فَهَذِهِ الْأَقْوَالُ تَجْتَمِعُ فِي أَنَّ ذَلِكَ كَانَ عَلَامَةً. وَالْفَوَرَانُ الْغَلَيَانُ. وَالتَّنُّورُ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ عَرَّبَتْهُ الْعَرَبُ، وَهُوَ عَلَى بِنَاءِ فَعَّلَ، لِأَنَّ أَصْلَ بِنَائِهِ تَنَّرَ، وَلَيْسَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ نُونٌ قَبْلَ رَاءٍ. وَقِيلَ: مَعْنَى" فارَ التَّنُّورُ" التَّمْثِيلُ لِحُضُورِ الْعَذَابِ، كَقَوْلِهِمْ: حَمِيَ الْوَطِيسُ إِذَا اشْتَدَّتِ الْحَرْبُ. وَالْوَطِيسُ التَّنُّورُ. وَيُقَالُ: فَارَتْ قِدْرُ الْقَوْمِ إِذَا اشْتَدَّ حَرْبُهُمْ، قَالَ شَاعِرُهُمْ:
Altıncısı: Yeryüzünün yüksek yerleri ve tümsek kısımlarıdır; bunu Katâde söylemiştir. Yedincisi: el-Cezîre'deki “Aynü'l-Verde” (Gül Pınarı) adlı pınardır; bunu İkrime rivayet etmiştir. Mukâtil şöyle demiştir: “Bu Âdem'in tandırı idi ve Şam'da ‘Aynü Verde’ denilen bir yerdeydi.” İbn Abbâs da: “Âdem'in tandırı Hindistan'da kaynadı” demiştir. en-Nehhâs şöyle der: Bu görüşler birbirine zıt değildir; zira aziz ve celil olan Allah, suyun hem gökten hem yerden geldiğini haber vererek: “Biz de boşalan bir su ile göğün kapılarını açtık. Yeri de pınarlar halinde fışkırttık” [el-Kamer 11-12] buyurmuştur. Dolayısıyla bu görüşler, bunun bir alamet olduğu hususunda birleşir. Fevarân (الْفَوَرَانُ), kaynamak demektir. Tennûr (التَّنُّورُ) ise Arapların Arapçalaştırdığı yabancı kökenli bir isimdir ve “fa‘‘ûl” (فَعَّلَ) veznindedir; çünkü asıl yapısı “tennara” kökünden gelir ve Arap kelamında râ harfinden önce nûn harfi bulunmaz. “Tandır kaynadı” (فارَ التَّنُّورُ) ifadesinin azabın hazır oluşunu anlatan bir temsil olduğu da söylenmiştir; nitekim savaş kızıştığında “hamiye'l-vatîs” (tandır kızıştı) denmesi gibidir. Vatîs (الْوَطِيسُ), tandır demektir. Kavmin savaşı şiddetlendiğinde “Kavmin kazanı kaynadı” (فَارَتْ قِدْرُ الْقَوْمِ) da denilir; şairleri şöyle demiştir:
تَرَكْتُمْ قِدْرَكُمْ لَا شَيْءَ فِيهَا ... وَقِدْرُ الْقَوْمِ حَامِيَةٌ تَفُورُ
Siz kazanınızı içinde hiçbir şey yokken bıraktınız / Oysa kavmin kazanı kızışmış, kaynıyor.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ) يَعْنِي ذَكَرًا وَأُنْثَى، لِبَقَاءِ أَصْلِ النَّسْلِ بَعْدَ الطُّوفَانِ. وَقَرَأَ حَفْصٌ" مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ" بِتَنْوِينِ" كُلٍّ" أَيْ مِنْ كُلِّ شي زَوْجَيْنِ. وَالْقِرَاءَتَانِ تَرْجِعَانِ إِلَى مَعْنًى وَاحِدٍ: [شَيْءٌ] مَعَهُ آخَرُ لَا يَسْتَغْنِي عَنْهُ. وَيُقَالُ لِلِاثْنَيْنِ: هُمَا زَوْجَانِ، فِي كُلِّ اثْنَيْنِ لَا يَسْتَغْنِي أَحَدُهُمَا عَنْ صَاحِبِهِ، فَإِنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا زَوْجًا يُقَالُ: لَهُ زَوْجَا نَعْلٍ إِذَا كَانَ لَهُ نَعْلَانِ. وَكَذَلِكَ عِنْدَهُ زَوْجَا حمام، وعليه زوجا
Yüce Allah'ın: { قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } “[Gemiye] her birinden ikişer eş yükle dedik” buyruğu; tufandan sonra neslin devam etmesi için bir erkek ve bir dişi [yükle] demektir. Hafs, “küllin” kelimesini tenvin ile { مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } şeklinde okumuştur; yani “her şeyden ikişer çift” anlamındadır. İki kıraat de tek bir anlama racidir: Yanında kendisinden ayrı düşünülemeyen bir başkası bulunan [bir şey] demektir. Biri diğerinden müstağni olamayacak (biri olmadan diğeri düşünülemeyecek) her iki şey hakkında “o ikisi zevcandır (bir çifttir)” denilir. Zira Araplar bu ikisinin her birine “zevç” adını verirler. Nitekim bir kimsenin iki pabucu (ayakkabısı) varsa “onun iki çift pabucu vardır” (له زوجا نعل) denilir. Aynı şekilde “onun yanında iki çift güvercin vardır”, “onun üzerinde iki çift...
قُيُودٍ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى " [النجم: ٤٥]. وَيُقَالُ لِلْمَرْأَةِ هِيَ زَوْجُ الرَّجُلِ، وَلِلرَّجُلِ هُوَ زَوْجُهَا. وَقَدْ يُقَالُ لِلِاثْنَيْنِ هُمَا زَوْجٌ، وَقَدْ يَكُونُ الزَّوْجَانِ بِمَعْنَى الضَّرْبَيْنِ، وَالصِّنْفَيْنِ، وَكُلُّ ضَرْبٍ يُدْعَى زَوْجًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ" [الحج: ٥] أَيْ مِنْ كُلِّ لَوْنٍ وَصِنْفٍ. وَقَالَ الْأَعْشَى:
pranga vardır” (زوجا قُيُودٍ) denilir. Allah Teâlâ: “Şüphesiz O iki çifti, erkeği ve dişiyi yarattı” [en-Necm 45] buyurmuştur. Kadın için “o erkeğin zevcidir”, erkek için de “o kadının zevcidir” denilir. İki şeye birden bazen “zevç” (tek çift) denildiği de olur. Bazen zevceyn iki tür ve iki cins anlamına gelir ve her türe zevç adı verilir. Allah Teâlâ: “Ve [yerde] gönül açıcı her çiftten bitirmiştir” [el-Hac 5] buyurmuştur; yani her renk ve cinsten demektir. el-A‘şâ şöyle demiştir:
وَكُلُّ زَوْجٍ مِنَ الدِّيبَاجِ يَلْبَسُهُ ... أَبُو قُدَامَةَ مَحْبُوُّ بِذَاكَ مَعَا
Ebû Kudâme'nin giydiği her cins ipekli kumaş / Birlikte ona bağışlanmıştır.
أَرَادَ كُلَّ ضَرْبٍ وَلَوْنٍ. وَ" مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ" احْمِلْ"." اثْنَيْنِ" تَأْكِيدٌ. (وَأَهْلَكَ) أَيْ وَاحْمِلْ أَهْلَكَ. (إِلَّا مَنْ سَبَقَ) " مِنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِالِاسْتِثْنَاءِ. (عَلَيْهِ الْقَوْلُ)
Her cins ve rengi kastetmiştir. { مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ } ifadesi { احْمِلْ } fiili ile nasb mahallindedir. { اثْنَيْنِ } ise tekit (vurgu) içindir. { وَأَهْلَكَ } “Ve aileni...” yani aileni de yükle. { إِلَّا مَنْ سَبَقَ } “Önceden geçmiş olanlar müstesna”; buradaki { مَنْ } istisna sebebiyle nasb mahallindedir. { عَلَيْهِ الْقَوْلُ } “Aleyhine hüküm...”
مِنْهُمْ أَيْ بِالْهَلَاكِ، وَهُوَ ابْنُهُ كَنْعَانُ وَامْرَأَتُهُ وَاعِلَةُ كَانَا كَافِرَيْنِ. (وَمَنْ آمَنَ) قَالَ الضَّحَّاكُ وَابْنُ جُرَيْجٍ: أَيِ احْمِلْ مَنْ آمَنَ بِي، أَيْ مَنْ صَدَّقَكَ، فَ" مِنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ" احْمِلْ". (وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: آمَنَ مِنْ قَوْمِهِ ثَمَانُونَ إِنْسَانًا، مِنْهُمْ ثَلَاثَةٌ مِنْ بَنِيهِ، سَامٌ وَحَامٌ وَيَافِثُ، وَثَلَاثُ كَنَائِنَ لَهُ. وَلَمَّا خَرَجُوا مِنَ السَّفِينَةِ بَنَوْا قَرْيَةً وَهِيَ الْيَوْمُ تُدْعَى قَرْيَةُ الثَّمَانِينَ بِنَاحِيَةِ الْمَوْصِلِ. وَوَرَدَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهُ كَانَ فِي السَّفِينَةِ ثَمَانِيَةُ أَنْفُسٍ، نُوحٌ وَزَوْجَتُهُ غَيْرَ الَّتِي عُوقِبَتْ، وَبَنُوهُ الثَّلَاثَةُ وَزَوْجَاتُهُمْ، وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ وَالْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ وَابْنِ جُرَيْجٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، فَأَصَابَ حَامٌ امْرَأَتَهُ فِي السَّفِينَةِ، فَدَعَا نُوحٌ اللَّهَ أَنْ يُغَيِّرَ نُطْفَتَهُ فَجَاءَ بِالسُّودَانِ. قَالَ عَطَاءٌ: وَدَعَا نُوحٌ عَلَى حَامٍ أَلَّا يَعْدُوَ شَعْرُ أَوْلَادِهِ آذَانَهُمْ، وَأَنَّهُمْ حَيْثُمَا كَانَ وَلَدُهُ يَكُونُونَ عَبِيدًا لِوَلَدِ سَامٍ وَيَافِثَ. وَقَالَ الْأَعْمَشُ: كَانُوا سَبْعَةً، نُوحٌ وَثَلَاثُ كَنَائِنَ وَثَلَاثَةُ بَنِينَ، وَأَسْقَطَ امْرَأَةَ نُوحٍ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: كَانُوا عَشَرَةً سِوَى نِسَائِهِمْ، نُوحٌ وَبَنُوهُ سَامٌ وَحَامٌ وَيَافِثُ، وَسِتَّةُ أُنَاسٍ مِمَّنْ كَانَ آمَنَ بِهِ، وَأَزْوَاجُهُمْ جَمِيعًا. وَ" قَلِيلٌ" رفع بآمن، وَلَا يَجُوزُ نَصْبُهُ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ، لِأَنَّ الْكَلَامَ قَبْلَهُ لَمْ يَتِمَّ، إِلَّا أَنَّ الْفَائِدَةَ فِي دخول" إِلَّا" و" ما" لِأَنَّكَ لَوْ قُلْتَ: آمَنَ مَعَهُ فُلَانٌ وَفُلَانٌ جَازَ أَنْ يَكُونَ غَيْرُهُمْ قَدْ آمَنَ، فَإِذَا جِئْتَ بِمَا وَإِلَّا، أَوْجَبْتَ لِمَا بَعْدَ إِلَّا ونفيت عن غيرهم.
onlardan; yani helak [hükmü geçenler]. Bunlar, her ikisi de kâfir olan oğlu Ken‘ân ile karısı Vâile’dir. { وَمَنْ آمَنَ } “Ve iman edenleri de [yükle].” Dahhâk ve İbn Cüreyc şöyle demiştir: Yani bana iman eden kimseleri, diğer bir deyişle seni tasdik eden kimseleri [gemiye yükle]. Buradaki { مَنْ } edatı, { احْمِلْ } fiili sebebiyle nasb mahallindedir. { وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ } “Zaten onunla birlikte pek azı iman etmişti.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Kavminden seksen kişi iman etmişti; bunlardan üçü oğulları Sâm, Hâm ve Yâfes, üçü de gelinleriydi. Gemiden çıktıklarında bir köy kurdular; bu köy bugün Musul civarında Semânîn (Seksenler) köyü diye anılmaktadır. Rivayette gemide sekiz kişinin bulunduğu da nakledilmiştir: Nûh, cezalandırılan hariç diğer hanımı, üç oğlu ve onların eşleri. Bu, Katâde, Hakem b. Uteybe, İbn Cüreyc ve Muhammed b. Ka‘b’ın görüşüdür. Hâm gemide hanımıyla ilişkide bulundu; bunun üzerine Nûh, Allah’a onun nutfesini değiştirmesi için dua etti ve neticede siyah ırk meydana geldi. Atâ şöyle demiştir: Nûh, Hâm’ın aleyhine çocuklarının saçlarının kulaklarını aşmaması ve neslinin nerede bulunursa bulunsun Sâm ile Yâfes’in nesline köle olması için dua etti. A‘meş ise şöyle demiştir: Onlar yedi kişiydiler; Nûh, üç gelin ve üç oğul; o, Nûh’un hanımını saymamıştır. İbn İshâk da şöyle demiştir: Eşleri hariç on kişiydiler; Nûh, oğulları Sâm, Hâm ve Yâfes, ona iman etmiş olan kimselerden altı kişi ve hepsinin eşleri. { قَلِيلٌ } kelimesi { آمَنَ } fiiliyle fâil olarak merfûdur. İstisna üzere mensûb olması ise câiz değildir; çünkü kendisinden önceki kelâm tam değildir. Ancak { إِلَّا } ve { ما } edatlarının cümleye dâhil olmasındaki fayda şudur: Şayet “Onunla beraber filanca ve filanca iman etti” deseydin, onların dışındakilerin de iman etmiş olması muhtemel olurdu. Fakat { ما } ve { إِلَّا } edatlarını getirdiğinde, { إِلَّa } edatından sonra gelen kimseler için [imanı] kesinleştirmiş, onların dışındakilerden ise nefyetmiş (hükmü kaldırmış) olursun.
[سورة هود (١١): الآيات ٤١ الى ٤٤]
[Hûd Sûresi (11), Âyetler 41-44]
وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (٤١) وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ وَكانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ (٤٢) قالَ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ قالَ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلاَّ مَنْ رَحِمَ وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (٤٣) وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْماءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٤)
{ وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (٤١) وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ وَكانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ (٤٢) قالَ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ قالَ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلاَّ مَنْ رَحِمَ وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (٤٣) وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْماءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٤) } “[Nûh] dedi ki: ‘Ona binin! Onun yüzüp gitmesi de demir atması da Allah’ın adıyladır. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.’ (41) Gemi onları dağlar gibi dalgalar arasında götürüyordu. Nûh, bir kenara çekilmiş olan oğluna: ‘Yavrucuğum! Bizimle beraber bin, kâfirlerle birlikte olma!’ diye seslendi. (42) [Oğlu]: ‘Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım’ dedi. [Nûh]: ‘Bugün Allah’ın merhamet ettiği kimseden başkasını O’nun emrinden koruyacak hiçbir şey yoktur’ dedi. Aralarına dalga girdi ve o da boğulanlardan oldu. (43) ‘Ey yer suyunu yut ve ey gök [suyunu] tut!’ denildi; su çekildi, iş bitirildi ve [gemi] Cûdî’ye oturdu. ‘Zalimler topluluğu yok olsun!’ denildi. (44)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ ارْكَبُوا فِيها) أَمْرٌ بِالرُّكُوبِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ نُوحٍ لِقَوْمِهِ. وَالرُّكُوبُ الْعُلُوُّ عَلَى ظَهْرِ الشَّيْءِ. وَيُقَالُ: رَكِبَهُ الدَّيْنُ. وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، أَيِ ارْكَبُوا الْمَاءَ فِي السَّفِينَةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى ارْكَبُوهَا. وَ" في" للتأكيد كقوله تعالى:" إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ" [يوسف: ٤٣] وَفَائِدَةُ" فِي" أَنَّهُمْ أُمِرُوا أَنْ يَكُونُوا فِي جَوْفِهَا لَا عَلَى ظَهْرِهَا. قَالَ عِكْرِمَةُ: رَكِبَ نُوحٌ ﵇ فِي الْفُلْكِ لِعَشْرٍ خَلَوْنَ مِنْ رَجَبٍ، وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ لِعَشْرٍ خَلَوْنَ من المحرم، فذلك ستة أشهر، وقال قَتَادَةُ وَزَادَ، وَهُوَ يَوْمُ عَاشُورَاءَ، فَقَالَ لِمَنْ كَانَ مَعَهُ: مَنْ كَانَ صَائِمًا فَلْيُتِمَّ صَوْمَهُ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ صَائِمًا فَلْيَصُمْهُ. وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ فِي هَذَا حَدِيثًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ إِنَّ نُوحًا رَكِبَ فِي السَّفِينَةِ أَوَّلَ يَوْمٍ مِنْ رَجَبٍ، وَصَامَ الشَّهْرَ. أَجْمَعَ، وَجَرَتْ بِهِمُ السَّفِينَةُ إِلَى يَوْمِ عَاشُورَاءَ، فَفِيهِ أَرْسَتْ عَلَى الْجُودِيِّ، فَصَامَهُ نُوحٌ وَمَنْ مَعَهُ. وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ مَا يَقْتَضِي أَنَّهُ أَقَامَ عَلَى الْمَاءِ نَحْوَ السَّنَةِ، وَمَرَّتْ بِالْبَيْتِ فَطَافَتْ بِهِ سَبْعًا، وَقَدْ رَفَعَهُ اللَّهُ عَنِ الْغَرَقِ فَلَمْ يَنَلْهُ غَرَقٌ، ثُمَّ مَضَتْ إِلَى الْيَمَنِ وَرَجَعَتْ إِلَى الْجُودِيِّ فَاسْتَوَتْ عَلَيْهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها) قِرَاءَةُ أَهْلِ الْحَرَمَيْنِ وَأَهْلِ الْبَصْرَةِ بِضَمِّ الْمِيمِ فِيهِمَا إِلَّا مَنْ شَذَّ، عَلَى مَعْنَى بِسْمِ اللَّهِ إِجْرَاؤُهَا وَإِرْسَاؤُهَا، فَمُجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ
Yüce Allah'ın: { وَقالَ ارْكَبُوا فِيها } “[Nûh] dedi ki: Biniverin içine onun!” buyruğu, binmeyi emretmektedir. Bu emrin Yüce Allah'tan olması muhtemel olduğu gibi, Nûh'un kavmine hitabı olması da muhtemeldir. Rukûb (رُكُوب), bir şeyin sırtına/üstüne çıkmaktır. “Ona borç bindi (borç altına girdi)” şeklinde de kullanılır. Cümlede bir hazif (kelime düşmesi) vardır; yani “Gemi içerisinde suyun üstüne binin” demektir. Bir görüşe göre anlam: “Ona binin” şeklindedir. Buradaki “fî” (فِي) harf-i cerri pekiştirme (tekit) içindir; nitekim Yüce Allah'ın: { إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ } “Eğer rüya tabir ediyorsanız” [Yûsuf 12/43] buyruğundaki [lâm harfi] gibidir. “Fî” harfinin sağladığı fayda ise, onların geminin güvertesinde/sırtında değil, karnında (içinde) bulunmalarının emredilmiş olmasıdır. İkrime şöyle demiştir: Nûh aleyhisselâm gemiye Receb ayından on gün geçtikten sonra bindi; gemi ise Muharrem ayından on gün geçtikten sonra Cûdî üzerine oturdu. Bu süre altı aydır. Katâde de bunu söylemiş ve: “O gün Âşûrâ günüdür” diye eklemiştir. Bunun üzerine [Nûh], beraberindekilere: “Oruçlu olan kimse orucunu tamamlasın; oruçlu olmayan kimse de bugün oruç tutsun!” demiştir. Taberî bu hususta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle bir hadis zikretmiştir: « Nûh, gemiye Receb ayının ilk gününde bindi ve o ayın tamamını oruçlu geçirdi. Gemi onları Âşûrâ gününe kadar yüzdürdü; nihayet o gün Cûdî üzerine oturdu; Nûh ve beraberindekiler de o gün oruç tuttular. » Taberî, İbn İshâk'tan [Nûh'un] su üzerinde yaklaşık bir yıl kaldığını gerektiren bir rivayet de zikretmiştir: Gemi Beyt'in (Kâbe'nin) yanından geçti ve onu yedi kez tavaf etti. Allah onu boğulmaktan korumuştu da ona boğulma isabet etmemişti; sonra Yemen'e doğru gitti, ardından Cûdî'ye geri dönüp üzerine oturdu. Yüce Allah'ın: { بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها } “Onun akıp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır” buyruğunda ise; Haremeyn (Mekke ve Medine) ile Basra kurrâsının kıraati —şâz okuyanlar hariç— her iki kelimede de mîm harfinin dammesiyle [mücrâhâ ve mürsâhâ] şeklindedir; anlamı: “Onun yürütülmesi ve durdurulması Allah'ın adıyladır” demektir. Buna göre “mücrâhâ” ve “mürsâhâ” kelimeleri [mübteda olarak] ref mahallindedir...
بِالِابْتِدَاءِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: بِسْمِ اللَّهِ وَقْتَ إِجْرَائِهَا ثُمَّ حَذَفَ وَقْتَ، وَأُقِيمَ" مَجْراها" مَقَامَهُ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وحمزة والكسائي:" بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها" بِفَتْحِ الْمِيمِ وَ" مُرْساها" بِضَمِّ الْمِيمِ. وَرَوَى يَحْيَى بْنُ عِيسَى عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ يَحْيَى بْنِ وَثَّابٍ" بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمَرْسَاهَا" بِفَتْحِ الْمِيمِ فِيهِمَا، عَلَى الْمَصْدَرِ مِنْ جَرَتْ تَجْرِي جَرْيًا وَمَجْرًى، وَرَسَتْ رُسُوًّا وَمَرْسًى إِذَا ثَبَتَتْ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَسُلَيْمَانُ بْنُ جُنْدُبٍ وَعَاصِمٌ الْجَحْدَرِيُّ وأبو رجاء العطاردي:" بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها" نَعْتٌ لِلَّهِ ﷿ فِي مَوْضِعِ جَرٍّ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ، أَيْ هُوَ مُجْرِيهَا وَمُرْسِيهَا. وَيَجُوزُ النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ. كَانَ نُوحٌ ﵇ إِذَا قَالَ بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا جَرَتْ، وَإِذَا قَالَ بِسْمِ اللَّهِ مُرْسَاهَا رَسَتْ. وَرَوَى مَرْوَانُ بْنُ سَالِمٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَرِيزٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: أَمَانٌ لِأُمَّتِي مِنَ الْغَرَقِ إِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ" وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ" [الزمر: ٦٧] " بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ". وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ، عَلَى ذِكْرِ الْبَسْمَلَةِ عِنْدَ ابْتِدَاءِ كُلِّ فِعْلٍ، كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي الْبَسْمَلَةِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. (إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ) أَيْ لِأَهْلِ السَّفِينَةِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: (لَمَّا كَثُرَتِ الْأَرْوَاثُ وَالْأَقْذَارُ أَوْحَى اللَّهُ إِلَى نُوحٍ اغْمِزْ ذَنَبَ الْفِيلِ، فَوَقَعَ مِنْهُ خِنْزِيرٌ وَخِنْزِيرَةٌ فَأَقْبَلَا عَلَى الرَّوْثِ، فَقَالَ نُوحٌ: لَوْ غَمَزْتُ ذَنَبَ هَذَا الْخِنْزِيرِ! فَفَعَلَ، فَخَرَجَ مِنْهُ فَأَرٌ وَفَأْرَةٌ فَلَمَّا وَقَعَا أَقْبَلَا عَلَى السَّفِينَةِ وَحِبَالِهَا تَقْرِضُهَا، وَتَقْرِضُ الْأَمْتِعَةَ وَالْأَزْوَادَ حتى خافوا عل حِبَالِ السَّفِينَةِ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى نُوحٍ أَنِ امْسَحْ جَبْهَةَ الْأَسَدِ فَمَسَحَهَا، فَخَرَجَ مِنْهَا سِنَّوْرَانِ فأكلا الفئرة. وَلَمَّا حَمَلَ الْأَسَدَ فِي السَّفِينَةِ قَالَ: يَا رَبِّ مِنْ أَيْنَ أُطْعِمُهُ؟ قَالَ: سَوْفَ أُشْغِلُهُ، فَأَخَذَتْهُ الْحُمَّى، فَهُوَ الدَّهْرَ مَحْمُومٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَأَوَّلُ مَا حَمَلَ نُوحٌ مِنَ الْبَهَائِمِ فِي الْفُلْكِ حَمَلَ الْإِوَزَّةَ، وَآخِرُ مَا حَمَلَ حَمَلَ الْحِمَارَ، قَالَ: وَتَعَلَّقَ إِبْلِيسُ بِذَنَبِهِ، وَيَدَاهُ قَدْ دَخَلَتَا فِي السَّفِينَةِ، وَرِجْلَاهُ خَارِجَةٌ بَعْدُ فجعل الحمار يضطرب
...mübteda (özne) olmak üzere [ref konumundadır]. Nasb mahallinde olması da caizdir. Bu takdirde takdiri: “Gemi yüzdüğü vakit Allah’ın adıyla” şeklinde olur; sonra “vakit” kelimesi hazfedilmiş ve yerine { مَجْراها } lafzı getirilmiştir. A‘meş, Hamza ve Kisâî, { بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها } kısmını mim harfinin fethasıyla, { وَمُرْساها } kısmını ise mim harfinin dammesiyle okumuşlardır. Yahyâ b. Îsâ’nın A‘meş’ten, onun da Yahyâ b. Vessâb’dan rivayetine göre ise her iki kelimede de mim harfinin fethasıyla “بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمَرْسَاهَا” şeklinde okunmuştur; bu da “aktı, akıyor, akmak” (جَرَتْ تَجْرِي جَرْيًا وَمَجْرًى) ve sabit olduğunda “demir attı, demir atıyor, demir atmak” (رَسَتْ رُسُوًّا وَمَرْسًى) fiillerinin masdarı üzere [kullanılmıştır]. Mücâhid, Süleymân b. Cündüb, Âsım el-Cahderî ve Ebû Recâ el-Utâridî ise { بِسْمِ اللَّهِ مُجْرِيهَا وَمُرْسِيهَا } şeklinde okumuşlardır ki bu, Allah Azze ve Celle için cer mahallinde bir sıfattır. Gizli bir mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olması da caizdir; yani “O, onu yüzdüren ve demirletendir” demektir. Hâl olarak nasb mahallinde olması da caizdir. Dahhâk şöyle demiştir: “Nûh aleyhisselâm ‘bismillâhi mecrâhâ’ (Allah’ın adıyla gemi yürüsün) dediğinde [gemi] yüzer; ‘bismillâhi mürsâhâ’ (Allah’ın adıyla gemi dursun) dediğinde ise dururdu.” Mervân b. Sâlim, Talha b. Abdillâh b. Kerîz’den, o Hüseyin b. Alî’den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « أَمَانٌ لِأُمَّتِي مِنَ الْغَرَقِ إِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } { بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } » «Ümmetim gemiye bindiklerinde Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Onlar Allah’ı hakkıyla takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü bütün yeryüzü O’nun kabzasındadır; gökler de O’nun sağ elinde dürülmüş olacaktır. O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir” [Zümer 39/67] ve { بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “O’nun akıp gitmesi de demir atması da Allah’ın adıyladır. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” demeleri, boğulmaktan bir güvencedir.» Bu ayette, besmele bahsinde açıkladığımız üzere, her fiilin başlangıcında besmelenin zikredileceğine delil vardır; Allah’a hamdolsun. { إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” yani gemi halkı için [bağışlayıcı ve merhametlidir]. İbn Abbâs’tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Dışkılar ve pislikler çoğalınca, Allah Nûh’a filin kuyruğunu sıkmasını vahyetti. Ondan bir erkek bir de dişi domuz düştü ve dışkıları yemeye başladılar. Nûh: ‘Şu domuzun kuyruğunu sıksam ya!’ dedi ve öyle yaptı. Ondan bir erkek bir de dişi fare çıktı. Yere düştüklerinde gemiye ve halatlarına yönelip onları kemirmeye, eşyaları ve azıkları kemirmeye başladılar; öyle ki geminin halatları için korktular. Bunun üzerine Allah Nûh’a aslanın alnını sıvazlamasını vahyetti. O da sıvazladı ve [aslanın burnundan] iki kedi çıktı ve fareleri yediler. [Nûh] aslanı gemiye bindirdiğinde: ‘Ey Rabbim! Onu nereden doyurayım?’ dedi. [Allah:] ‘Ben onu meşgul edeceğim’ buyurdu ve aslana sıtma musallat etti; o yüzden aslan sürekli sıtmalıdır.” İbn Abbâs dedi ki: “Nûh’un gemiye bindirdiği hayvanların ilki kaz, en son bindirdiği ise eşekti.” Dedi ki: “İblis eşeğin kuyruğuna yapıştı. [Eşeğin] ön ayakları gemiye girmiş, arka ayakları ise henüz dışarıdaydı; bu yüzden eşek huysuzlanmaya başladı...
وَلَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَدْخُلَ، فَصَاحَ بِهِ نُوحٌ: ادْخُلْ وَيْلَكَ فَجَعَلَ يَضْطَرِبُ، فَقَالَ: ادْخُلْ وَيْلَكَ! وَإِنْ كَانَ مَعَكَ الشَّيْطَانُ، كَلِمَةٌ زَلَّتْ عَلَى لِسَانِهِ، فَدَخَلَ وَوَثَبَ الشَّيْطَانُ فَدَخَلَ. ثُمَّ إِنَّ نُوحًا رَآهُ يُغَنِّي فِي السَّفِينَةِ، فَقَالَ لَهُ: يَا لَعِينُ مَا أَدْخَلَكَ بَيْتِي؟! قَالَ: أَنْتَ أَذِنْتَ لِي، فَذَكَرَ لَهُ، فَقَالَ لَهُ: قُمْ فأخرج. قال: مالك بُدٌّ فِي أَنْ تَحْمِلَنِي مَعَكَ، فَكَانَ فِيمَا يَزْعُمُونَ فِي ظَهْرِ الْفُلْكِ. وَكَانَ مَعَ نُوحٍ ﵇ خَرَزَتَانِ مُضِيئَتَانِ، وَاحِدَةٌ مَكَانَ الشَّمْسِ، وَالْأُخْرَى مَكَانَ الْقَمَرِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: إِحْدَاهُمَا بَيْضَاءُ كَبَيَاضِ النَّهَارِ، وَالْأُخْرَى سَوْدَاءُ كَسَوَادِ اللَّيْلِ، فَكَانَ يَعْرِفُ بِهِمَا مَوَاقِيتَ الصَّلَاةِ، فَإِذَا أَمْسَوْا غَلَبَ سَوَادُ هَذِهِ بَيَاضِ هَذِهِ، وَإِذَا أَصْبَحُوا غَلَبَ بَيَاضُ هَذِهِ سَوَادِ هَذِهِ، عَلَى قَدْرِ السَّاعَاتِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ) الْمَوْجُ جَمْعُ مَوْجَةٍ، وَهِيَ مَا ارْتَفَعَ مِنْ جُمْلَةِ الْمَاءِ الْكَثِيرِ عِنْدَ اشْتِدَادِ الرِّيحِ. وَالْكَافُ لِلتَّشْبِيهِ، وَهِيَ فِي مَوْضِعِ خَفْضِ نَعْتٍ لِلْمَوْجِ. وَجَاءَ فِي التَّفْسِيرِ أَنَّ الْمَاءَ جَاوَزَ كل شي بِخَمْسَةَ عَشَرَ ذِرَاعًا. (وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ) قِيلَ: كَانَ كَافِرًا وَاسْمُهُ كَنْعَانُ. وَقِيلَ: يَامٌ. وَيَجُوزُ عَلَى قَوْلِ سِيبَوَيْهِ:" وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ" بِحَذْفِ الْوَاوِ مِنَ" ابْنَهُ" فِي اللَّفْظِ، وَأَنْشَدَ:
ve içeri giremedi. Nûh ona: “Girsene, yazıklar olsun sana!” diye bağırdı. Eşek huysuzlanmaya devam etti. Nûh: “Girsene, yazıklar olsun sana! Yanında şeytan olsa bile gir!” dedi; bu söz dilinden sürçüp çıkmıştı. Eşek girdi, şeytan da sıçrayıp girdi. Daha sonra Nûh onu gemide şarkı söylerken gördü ve ona: “Ey lanetli! Benim evime seni kim soktu?” dedi. Şeytan: “Bana sen izin verdin” deyip söylediği sözü hatırlattı. Nûh ona: “Kalk ve çık!” dedi. Şeytan: “Beni yanında taşımaktan başka çaren yok” dedi. İddia ettiklerine göre geminin sırtında kaldı. Nûh aleyhisselâm'ın yanında iki parlak boncuk vardı; biri güneşin yerine, diğeri ise ayın yerine idi. İbn Abbâs: “Biri gündüzün beyazlığı gibi beyaz, diğeri gecenin karanlığı gibi siyahtı. Namaz vakitlerini bunlarla bilirdi; akşama girdiklerinde bunun siyahlığı diğerinin beyazlığına galip gelir, sabaha çıktıklarında ise bunun beyazlığı diğerinin siyahlığına saatlerin miktarınca galip gelirdi” demiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ } “Gemi onları dağlar gibi dalgalar arasında götürüyordu” buyruğundaki mevc (الْمَوْجُ), mevce (مَوْجَة) kelimesinin çoğuludur; o da rüzgar şiddetlendiğinde çok miktardaki suyun kabarıp yükselen kısmıdır. Kâf harfi teşbih (benzetme) içindir ve dalga kelimesinin sıfatı olarak cer mahallindedir. Tefsirde suyun her şeyin üzerine on beş zira çıktığı zikredilmiştir. { وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ } “Nûh oğluna seslendi”; onun kâfir olduğu ve adının Ken’ân olduğu söylenmiştir. Yâm olduğu da söylenmiştir. Sîbeveyhi'nin görüşüne göre lafızda { ابْنَهُ } kelimesindeki vavın hazfiyle { وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ } şeklinde okunması caizdir; şair şöyle inşad etmiştir:
لَهُ زَجَلٌ كَأَنَّهُ صَوْتُ حَادٍ
Onun develeri süren kervancının sesine benzer bir uğultusu vardır.
فَأَمَّا" وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ وَكانَ" فَقِرَاءَةٌ شَاذَّةٌ، وَهِيَ مَرْوِيَّةٌ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ، وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ. وَزَعَمَ أَبُو حَاتِمٍ أَنَّهَا تَجُوزُ عَلَى أَنَّهُ يُرِيدُ" ابْنَهَا" فَحَذَفَ الْأَلِفَ كَمَا تَقُولُ:" ابْنَهُ"، فَتَحْذِفُ الْوَاوَ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الذي قال أَبُو حَاتِمٍ لَا يَجُوزُ عَلَى مَذْهَبِ سِيبَوَيْهِ، لِأَنَّ الْأَلِفَ خَفِيفَةٌ فَلَا يَجُوزُ حَذْفُهَا، وَالْوَاوَ ثَقِيلَةٌ يَجُوزُ حَذْفُهَا. (وَكانَ فِي مَعْزِلٍ) أَيْ مِنْ دِينِ أَبِيهِ. وَقِيلَ: عَنِ السَّفِينَةِ. وَقِيلَ: إِنَّ نُوحًا لَمْ يَعْلَمْ أَنَّ ابْنَهُ كَانَ كافرا، وأنه
{ وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ } “Nûh oğluna seslendi” [kıraatine gelince; buradaki] “ve kâne” (وَكَانَ) [ifadesiyle birlikte okunması] şâz bir kıraattir. Bu [kıraat], Ali b. Ebî Tâlib -kerremallâhu vecheh- ile Urve b. ez-Zübeyr'den rivayet edilmiştir. Ebû Hâtim, bunun [aslında] “ibnehâ” (ابْنَهَا / kadının oğlu) anlamını kastettiği, dolayısıyla “ibnehû” (ابْنَهُ) derken [sonundaki] vav'ı hazfettiğin (düşürdüğün) gibi buradaki elif'i de hazfettiği (düşürdüğü) gerekçesiyle caiz olduğunu iddia etmiştir. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: “Ebû Hâtim'in bu söylediği, Sîbeveyh'in mezhebine göre caiz değildir; çünkü elif hafiftir, bu sebeple hazfedilmesi caiz olmaz. Vav ise ağırdır, hazfedilmesi caizdir.” { وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ } “O ise bir köşeye çekilmişti” [ifadesi]; yani babasının dininden [uzakta idi] demektir. Gemiden uzakta olduğu da söylenmiştir. Nûh'un, oğlunun kâfir olduğunu bilmediği ve onun
ظَنَّ أَنَّهُ مُؤْمِنٌ، وَلِذَلِكَ قَالَ لَهُ: (وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ) وَسَيَأْتِي. وَكَانَ هَذَا النِّدَاءُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَسْتَيْقِنَ الْقَوْمُ الْغَرَقَ، وَقَبْلَ رُؤْيَةِ الْيَأْسِ، بَلْ كَانَ فِي أَوَّلِ مَا فَارَ التَّنُّورُ، وَظَهَرَتِ الْعَلَامَةُ لِنُوحٍ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ:" يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا" بِفَتْحِ الْيَاءِ، وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا. وَأَصْلُ" يَا بُنَيَّ" أَنْ تَكُونَ بِثَلَاثِ يَاءَاتٍ، يَاءُ التَّصْغِيرِ، وَيَاءُ الْفِعْلِ، وَيَاءُ الْإِضَافَةِ، فَأُدْغِمَتْ يَاءُ التَّصْغِيرِ فِي لَامِ الْفِعْلِ، وَكُسِرَتْ لَامُ الْفِعْلِ مِنْ أَجْلِ يَاءِ الْإِضَافَةِ، وَحُذِفَتْ يَاءُ الْإِضَافَةِ لِوُقُوعِهَا مَوْقِعَ التَّنْوِينِ، أَوْ لِسُكُونِهَا وَسُكُونِ الرَّاءِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، هَذَا أَصْلُ قِرَاءَةِ مَنْ كَسَرَ الْيَاءَ، وَهُوَ أَيْضًا أَصْلُ قِرَاءَةِ مَنْ فَتَحَ، لِأَنَّهُ قَلَبَ يَاءَ الْإِضَافَةِ أَلِفًا لِخِفَّةِ الْأَلِفِ، ثُمَّ حَذَفَ الْأَلِفَ لِكَوْنِهَا عِوَضًا مِنْ حَرْفٍ يُحْذَفُ، أَوْ لِسُكُونِهَا وَسُكُونِ الرَّاءِ. قَالَ النَّحَّاسُ: أَمَّا قِرَاءَةُ عَاصِمٍ فَمُشْكِلَةٌ، قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: يُرِيدُ يَا بُنَيَّاهُ ثُمَّ يُحْذَفُ، قَالَ النَّحَّاسُ: رَأَيْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ هَذَا لَا يَجُوزُ، لِأَنَّ الْأَلِفَ خَفِيفَةٌ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: مَا عَلِمْتُ أَنَّ أَحَدًا مِنَ النَّحْوِيِّينَ جَوَّزَ الْكَلَامَ فِي هَذَا إِلَّا أَبَا إِسْحَاقَ، فَإِنَّهُ زَعَمَ أَنَّ الْفَتْحَ مِنْ جِهَتَيْنِ، وَالْكَسْرَ مِنْ جِهَتَيْنِ، فَالْفَتْحُ عَلَى أَنَّهُ يُبْدَلُ مِنَ الْيَاءِ أَلِفًا، قال الله ﷿ إخبارا:" يا وَيْلَتى " [هود: ٧٢] وَكَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
onun mümin olduğunu zannettiği, bundan dolayı ona: { وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ } “Kâfirlerle birlikte olma!” dediği de söylenmiştir ki bu gelecektir. Bu sesleniş, kavmin boğulacağından kesin emin olmasından ve ümitsizlik anını görmeden önce idi; bilakis tandırın ilk kaynadığı ve Nûh'a alametin belirdiği anda gerçekleşmişti. Âsım “Yâ büneyyerkeb maanâ” (يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا) şeklinde ye harfinin fethasıyla, diğer kıraat imamları ise kesresiyle okumuşlardır. “Yâ büneyye” (يَا بُنَيَّ) kelimesinin aslı üç ye harfi iledir: İsmi tasğir yâ'sı, fiilin lamel-fiili olan yâ ve izâfet yâ'sı. İsmi tasğir yâ'sı kelimenin son harfine idgam edildi, lamel-fiil izâfet yâ'sı sebebiyle kesrelendi ve izâfet yâ'sı tenvin makamında bulunduğu için yahut kendisinin sükûnu ile buradaki râ harfinin sükûnu sebebiyle [iltikâ-i sâkineynden ötürü] hazfedildi. Bu, ye harfini kesre ile okuyan kimsenin kıraatinin aslıdır; aynı zamanda fetha ile okuyan kimsenin kıraatinin de aslıdır; zira o, izâfet yâ'sını elifin hafifliği sebebiyle elife dönüştürmüş, sonra da hazfedilen bir harfin bedeli olması sebebiyle veya kendisinin sükûnu ile râ harfinin sükûnu sebebiyle elifi hazfetmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Âsım'ın kıraatine gelince, müşküldür. Ebû Hâtim: “Yâ büneyyâhü (يَا بُنَيَّاهُ) demek istemiş, sonra hazfetmiştir” demiştir. en-Nehhâs şöyle der: Ali b. Süleymân'ın bunun caiz olmadığı görüşünde olduğunu gördüm; çünkü elif hafiftir. Ebû Ca‘fer en-Nehhâs der ki: Nahivcilerden hiç kimsenin bu konuda Ebû İshâk dışında söz söylemeye cevaz verdiğini bilmiyorum; zira o, fethanın iki yönden, kesrenin de iki yönden olduğunu iddia etmiştir. Fetha: Yâ harfinden elife bedel kılınması yönüyledir; nitekim Allah celle ve alâ haber vererek: “Vay başıma gelenler!” [Hûd 72] buyurmuştur ve şairin dediği gibi:
فَيَا عَجَبًا مِنْ رَحْلِهَا المتحمل
Göçüp giden devesinin semerine şaşarım!
فيريد يا بنيا، ثم تحذف الْأَلِفَ، لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، كَمَا تَقُولُ: جَاءَنِي عَبْدَا اللَّهِ فِي التَّثْنِيَةِ. وَالْجِهَةُ الْأُخْرَى أَنْ تَحْذِفَ الْأَلِفَ، لِأَنَّ النِّدَاءَ مَوْضِعُ حَذْفٍ. وَالْكَسْرُ عَلَى أَنْ تُحْذَفَ الْيَاءُ لِلنِّدَاءِ. وَالْجِهَةُ الْأُخْرَى عَلَى أَنْ تَحْذِفَهَا لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ سَآوِي) أَيْ أَرْجِعُ وَأَنْضَمُّ. (إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي) أَيْ يَمْنَعُنِي (مِنَ الْماءِ) فَلَا أَغْرَقُ. (قالَ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ) أَيْ لَا مَانِعَ، فَإِنَّهُ يَوْمٌ حَقَّ فِيهِ الْعَذَابُ عَلَى الْكُفَّارِ. وَانْتَصَبَ" عاصِمَ" عَلَى التَّبْرِئَةِ وَيَجُوزُ" لَا عاصِمَ الْيَوْمَ" تَكُونُ لَا بِمَعْنَى لَيْسَ. (إِلَّا مَنْ رَحِمَ) فِي مَوْضِعِ نَصْبِ اسْتِثْنَاءً لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ، أَيْ لَكِنْ مَنْ ﵀ فهو يعصمه، قال الزَّجَّاجُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، عَلَى أَنَّ عَاصِمًا بِمَعْنَى مَعْصُومٍ، مِثْلُ:" ماءٍ دافِقٍ" [الطارق: ٦] أَيْ مَدْفُوقٌ، فَالِاسْتِثْنَاءُ. عَلَى هَذَا مُتَّصِلٌ، قَالَ الشاعر:
[Bununla] "Yâ büneyyâ" (يَا بُنَيَّا) [demek] ister. Sonra iki sâkinin bir araya gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle elif hazfedilir (düşürülür); nitekim tesniye (ikil) sîgasında "Câenî abdallâh" (جَاءَنِي عَبْدَا اللَّهِ) "Bana Allah'ın iki kulu geldi" demen gibidir. Diğer bir vecih de elifi hazfetmendir; zira nida makamı, hazif (kısaltma) yeridir. [Yâ harfinin] kesreli okunması ise yâ harfinin nida sebebiyle hazfedilmesine dayanır. Diğer bir vecih ise onun iki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle hazfedilmesidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { قالَ سَآوِي } “[Oğlu:] Sığınacağım, dedi” yani döneceğim ve iltica edeceğim; { إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي } “beni koruyacak bir dağa” yani { مِنَ الْماءِ } “sudan” koruyacak, böylece boğulmayacağım [dedi]. { قالَ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “[Nûh:] Bugün Allah'ın emrinden koruyacak hiçbir koruyucu yoktur, dedi” yani hiçbir engelleyici yoktur; zira o, kâfirlere azabın hak olduğu bir gündür. "Âsıme" (عاصِمَ) kelimesi tebrie (cinsi nefyeden lâ'nın ismi) olmak üzere mansub kılınmıştır. "Lâ âsıme'l-yevme" (لَا عاصِمَ الْيَوْمَ) ifadesindeki "lâ"nın "leyse" anlamında [amel etmesi de] caizdir. { إِلَّا مَنْ رَحِمَ } “ancak merhamet ettiği kimse müstesna” ifadesi, öncekinden olmayan munkatı‘ bir istisna olarak nasb mahallindedir; yani "Fakat Allah'ın merhamet ettiği kimseyi O korur" demektir. Zeccâc böyle demiştir. [Bu ifadenin], "âsım" (koruyan) kelimesinin { ماءٍ دافِقٍ } “atılan bir su” [Târık 86/6] ayetindeki [dâfik'in] "medfûk" (atılmış) manasında olması gibi "ma'sûm" (korunan) manasında kabul edilmesiyle ref mahallinde olması da caizdir. Bu takdirde istisna muttasıl olur. Şair şöyle demiştir:
بَطِيءُ الْقِيَامِ رَخِيمُ الْكَلَا ... مِ أَمْسَى فُؤَادِي به فاتنا
Kalkışı ağır, sözü yumuşak / Kalbim onunla baştan çıkarılmış oldu.
أي مفتونا. وقال آخر:
Yani meftûn (baştan çıkarılmış) oldu. Bir başkası da şöyle demiştir:
دَعِ الْمَكَارِمَ لَا تَنْهَضْ لِبُغْيَتِهَا ... وَاقْعُدْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الطَّاعِمُ الْكَاسِي
Erdemleri bırak, onları elde etmek için zahmete girme / Otur, çünkü sen doyurulan ve giydirilensin.
أَيِ الْمَطْعُومُ الْمَكْسُوُّ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَمِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِيهِ أَنْ تَكُونَ" مِنَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، بِمَعْنَى لَا يَعْصِمُ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا الرَّاحِمُ، أَيْ إِلَّا اللَّهُ. وَهَذَا اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ. وَيُحَسِّنُ هَذَا أَنَّكَ لَمْ تَجْعَلْ عَاصِمًا بِمَعْنَى مَعْصُومٍ فتخرجه من بابه، ولا" إنه" بِمَعْنَى" لَكِنْ". (وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ) يَعْنِي بَيْنَ نُوحٍ وَابْنِهِ. (فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ) قِيلَ: إِنَّهُ كَانَ رَاكِبًا عَلَى فَرَسٍ قَدْ بَطِرَ بِنَفْسِهِ، وَأُعْجِبَ بِهَا، فَلَمَّا رَأَى الْمَاءَ جَاءَ قَالَ: يَا أَبَتِ فَارَ التَّنُّورُ، فَقَالَ لَهُ أَبُوهُ:" يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا" فَمَا اسْتَتَمَّ الْمُرَاجَعَةَ حَتَّى جَاءَتْ مَوْجَةٌ عَظِيمَةٌ فَالْتَقَمَتْهُ هُوَ وَفَرَسُهُ، وَحِيَلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ نُوحٍ فَغَرِقَ. وَقِيلَ: إِنَّهُ اتَّخَذَ لِنَفْسِهِ بَيْتًا مِنْ زُجَاجٍ يَتَحَصَّنُ فِيهِ مِنَ الْمَاءِ، فَلَمَّا فَارَ التَّنُّورُ دَخَلَ فِيهِ وَأَقْفَلَهُ عَلَيْهِ مِنْ دَاخِلٍ، فَلَمْ يَزَلْ يَتَغَوَّطُ فِيهِ وَيَبُولُ حَتَّى غَرِقَ بِذَلِكَ. وَقِيلَ: إِنَّ الْجَبَلَ الَّذِي أَوَى إِلَيْهِ" طُورِ سَيْناءَ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي) هَذَا مَجَازٌ لِأَنَّهَا مَوَاتٌ. وَقِيلَ: جُعِلَ فِيهَا مَا تُمَيِّزُ بِهِ. وَالَّذِي قَالَ إِنَّهُ مَجَازٌ قَالَ: لَوْ فُتِّشَ كَلَامُ الْعَرَبِ وَالْعَجَمِ مَا وُجِدَ فِيهِ مِثْلَ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى حُسْنِ نَظْمِهَا، وَبَلَاغَةِ رَصْفِهَا، وَاشْتِمَالِ الْمَعَانِي فِيهَا. وَفِي الْأَثَرِ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يخلي الأرض من مطر عام أَوْ عَامَيْنِ، وَأَنَّهُ مَا نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءٌ قَطُّ إِلَّا بِحِفْظِ مَلَكٍ مُوَكَّلٍ بِهِ إِلَّا مَا كَانَ مِنْ مَاءِ الطُّوفَانِ، فَإِنَّهُ خَرَجَ مِنْهُ مَا لَا يَحْفَظُهُ الْمَلَكُ. وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ" [الحاقة: ١١] فَجَرَتْ بِهِمُ السَّفِينَةُ إِلَى أَنْ تَنَاهَى الْأَمْرُ، فَأَمَرَ اللَّهُ الْمَاءَ الْمُنْهَمِرَ مِنَ السَّمَاءِ بِالْإِمْسَاكِ، وَأَمَرَ اللَّهُ الْأَرْضَ بِالِابْتِلَاعِ. وَيُقَالُ: بَلَعَ الْمَاءَ يَبْلَعُهُ مِثْلُ مَنَعَ يَمْنَعُ وَبَلِعَ يَبْلَعُ مِثْلُ حَمِدَ وَيَحْمَدُ، لُغَتَانِ حَكَاهُمَا الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ. وَالْبَالُوعَةُ
Yani doyurulan ve giydirilen [demektir]. en-Nahhâs şöyle demiştir: Bu konuda söylenenlerin en güzeli, { مَنْ } [men] lafzının ref konumunda olmasıdır; yani 'Bugün Allah'ın emrinden ancak merhamet eden [korur]', yani 'ancak Allah korur' anlamındadır. Bu, et-Taberî'nin de tercihidir. Bu [yorumu] güzel kılan husus, senin 'âsım' (koruyan) kelimesini 'ma'sûm' (korunan) anlamında kabul edip kendi babından çıkarmamış ve 'inne' lafzını da 'lâkin' anlamında almamış olmandır. { وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ } “Aralarına dalga girdi” yani Nûh ile oğlunun arasına girdi. { فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ } “Böylece boğulanlardan oldu.” Şöyle denilmiştir: O, böbürlendiği ve gurur duyduğu bir ata binmişti. Suların geldiğini görünce: 'Babacığım, tandır kaynadı!' dedi. Babası da ona: { يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا } “Yavrucuğum! Bizimle beraber bin” dedi. Ancak karşılıklı konuşmayı henüz bitirmemişlerdi ki büyük bir dalga gelip onu da atını da yuttu; onunla Nûh'un arasına engel girdi ve boğuldu. Şöyle de denilmiştir: O, sudan korunmak için kendine camdan bir ev yapmıştı. Tandır kaynayınca oraya girdi ve içeriden üzerine kilitledi. Ancak boğuluncaya kadar içinde büyük ve küçük abdestini bozmaya devam etti ve bu şekilde boğuldu. Sığındığı dağın 'Tûr-i Sînâ' olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي } “‘Ey yer suyunu yut ve ey gök [suyunu] tut!’ denildi” buyruğuna gelince; bu mecazdır, çünkü [yer ve gök] cansızdır. Onlarda [emri] ayırt edecek bir idrak kılındığı da söylenmiştir. Bunun mecaz olduğunu söyleyen kimse şöyle demiştir: 'Arap ve Acem kelâmı araştırılsa, nazmının güzelliği, dizilişinin belâgati ve anlamları ihtiva edişi bakımından bu ayetin benzeri bulunamaz.' Eserde şöyle rivayet edilmiştir: 'Allah Teâlâ yeryüzünü bir veya iki yıl yağmursuz bırakmaz. Gökten inen her su damlası, mutlaka onunla görevli bir meleğin gözetiminde iner; Tufan suyu hariç. Çünkü ondan, meleğin gözetemediği miktarda [su] çıkmıştır.' Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ } “Şüphesiz su taştığı zaman sizi gemide taşıdık” [el-Hâkka 69/11] buyurmuştur. Gemi bu minval üzere iş nihayete erinceye kadar onlarla birlikte akıp gitti. Bunun üzerine Allah, gökten boşalan suya tutmasını emretti, yere de [suyu] yutmasını emretti. 'Suyu yuttu' anlamında hem (menea-yemneu vezninde) 'belea-yebleu' hem de (hamide-yahmedü vezninde) 'belia-yebleu' denir. Bu, el-Kisâî ve el-Ferrâ'nın aktardığı iki lügattir. Bâlûa ise...
الْمَوْضِعُ الَّذِي يَشْرَبُ الْمَاءَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الْتَقَى الْمَاءَانِ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ، مَا كَانَ فِي الْأَرْضِ وَمَا نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ، فَأَمَرَ اللَّهُ مَا نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ بِالْإِقْلَاعِ، فَلَمْ تَمْتَصَّ الْأَرْضُ مِنْهُ قَطْرَةً، وَأَمَرَ الْأَرْضَ بِابْتِلَاعٍ مَا خَرَجَ مِنْهَا فَقَطْ. وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْماءُ" وَقِيلَ: مَيَّزَ اللَّهُ بَيْنَ الْمَاءَيْنِ، فَمَا كَانَ مِنْ مَاءِ الْأَرْضِ أَمَرَهَا فَبَلَعَتْهُ، وَصَارَ مَاءُ السَّمَاءِ بِحَارًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَغِيضَ الْماءُ) أَيْ نَقَصَ، يُقَالُ: غَاضَ الشَّيْءُ وَغِضْتُهُ أَنَا، كَمَا يُقَالُ: نَقَصَ بِنَفْسِهِ وَنَقَصَهُ غَيْرُهُ، وَيَجُوزُ" غِيضَ" بِضَمِّ الْغَيْنِ. (وَقُضِيَ الْأَمْرُ) أَيْ أُحْكِمَ وَفُرِغَ مِنْهُ، يَعْنِي أُهْلِكَ قَوْمُ نُوحٍ عَلَى تَمَامٍ وَإِحْكَامٍ. وَيُقَالُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْقَمَ أَرْحَامَهُمْ أَيْ أَرْحَامَ نِسَائِهِمْ قَبْلَ الْغَرَقِ بِأَرْبَعِينَ سَنَةٍ، فَلَمْ يَكُنْ فِيمَنْ هَلَكَ صَغِيرٌ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ أَهْلَكَ الْوِلْدَانَ بِالطُّوفَانِ، كَمَا هَلَكَتِ الطَّيْرُ وَالسِّبَاعُ. وَلَمْ يَكُنِ الْغَرَقُ عُقُوبَةً لِلصِّبْيَانِ وَالْبَهَائِمِ وَالطَّيْرِ، بَلْ مَاتُوا بِآجَالِهِمْ. وَحُكِيَ أَنَّهُ لَمَّا كَثُرَ الْمَاءُ فِي السِّكَكِ خَشِيَتْ أُمُّ صَبِيٍّ عَلَيْهِ، وَكَانَتْ تُحِبُّهُ حُبًّا شَدِيدًا، فَخَرَجَتْ بِهِ إِلَى الْجَبَلِ، حَتَّى بَلَغَتْ ثُلُثَهُ، فَلَمَّا بَلَغَهَا الْمَاءُ خَرَجَتْ حَتَّى بَلَغَتْ ثُلُثَيْهِ، فَلَمَّا بَلَغَهَا الْمَاءُ اسْتَوَتْ عَلَى الْجَبَلِ، فَلَمَّا بَلَغَ الْمَاءُ رَقَبَتَهَا رَفَعَتْ يَدَيْهَا بِابْنِهَا حَتَّى ذَهَبَ بِهَا الْمَاءُ، فَلَوْ رَحِمَ اللَّهُ مِنْهُمْ أَحَدًا لَرَحِمَ أُمَّ الصَّبِيِّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) أَيْ هَلَاكًا لَهُمْ. الْجُودِيُّ جَبَلٌ بِقُرْبِ الْمَوْصِلِ، اسْتَوَتْ عَلَيْهِ فِي الْعَاشِرِ مِنَ الْمُحَرَّمِ يَوْمَ عاشوراء، فصام نُوحٌ وَأَمَرَ جَمِيعَ مَنْ مَعَهُ مِنَ النَّاسِ وَالْوَحْشِ وَالطَّيْرِ وَالدَّوَابِّ وَغَيْرَهَا فَصَامُوهُ، شُكْرًا لِلَّهِ تَعَالَى، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى. وَقِيلَ: كَانَ ذَلِكَ يَوْمَ الْجُمْعَةِ. وَرُوِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَى الْجِبَالِ أَنَّ السَّفِينَةَ تُرْسَى عَلَى وَاحِدٍ مِنْهَا فَتَطَاوَلَتْ، وَبَقِيَ الْجُودِيُّ لَمْ يَتَطَاوَلْ تَوَاضُعًا لِلَّهِ، فَاسْتَوَتِ السَّفِينَةُ عَلَيْهِ: وَبَقِيَتْ عَلَيْهِ أَعْوَادُهَا. وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قال:" لقد بقي منها شي أَدْرَكَهُ أَوَائِلُ هَذِهِ الْأُمَّةِ". وَقَالَ مُجَاهِدٌ: تَشَامَخَتِ الجبال وتطاولت لئلا ينالها
... suyun emildiği yerdir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Yerde olan ve gökten inen iki su, takdir edilmiş bir emir üzere kavuştu. Allah gökten inen suya kesilmesini emretti; böylece yer ondan tek bir damla dahi emmedi. Yere de sadece kendisinden çıkan suyu yutmasını emretti. İşte Yüce Allah'ın: { وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْمَاءُ } “«Ey yer! Suyunu yut ve ey gök, [suyunu] tut!» denildi. Su çekildi...” buyruğu budur. Şöyle de denilmiştir: Allah iki suyun arasını ayırdı; yerin suyundan olan kısmı yere emretti de yer onu yuttu, göğün suyu ise denizler haline geldi. Yüce Allah'ın: (وَغِيضَ الْمَاءُ) “Su çekildi” buyruğu, yani eksildi demektir. Nitekim 'şey kendiliğinden eksildi' ve 'onu başkası eksiltti' denildiği gibi; gâda'ş-şey'u ve gıdtühû ene (غاض الشيء وغضته أنا) denir. Gıyde (غِيضَ) kelimesinin gayn harfinin ötresiyle [işmam ile] okunması da caizdir. (وَقُضِيَ الْأَمْرُ) “İş bitirildi” buyruğu; yani kesin hükme bağlandı ve tamamlandı; Nûh'un kavmi tam ve eksiksiz bir şekilde helak edildi demektir. Allah Teâlâ'nın, boğulma hadisesinden kırk yıl önce onların rahimlerini yani kadınlarının rahimlerini kısırlaştırdığı, bu yüzden helak olanlar arasında hiçbir küçük çocuğun bulunmadığı da söylenmiştir. Sahih olan görüş ise, kuşlar ve yırtıcı hayvanlar helak olduğu gibi çocukları da tufan ile helak ettiğidir. Boğulma hadisesi çocuklar, hayvanlar ve kuşlar için bir ceza değildi; bilakis onlar ecelleriyle vefat ettiler. Anlatıldığına göre sokaklarda su çoğalınca, çocuğunu çok şiddetli bir şekilde seven bir anne onun için endişelendi ve onu alıp dağa çıktı; nihayet dağın üçte birine ulaştı. Su oraya varınca çıkmaya devam edip üçte ikisine vardı. Su oraya da ulaşınca dağın zirvesine çıktı. Su boynuna kadar gelince çocuğunu elleriyle yukarı kaldırdı; nihayet su anneyi alıp götürdü. Şayet Allah onlardan birine merhamet edecek olsaydı, o çocuğun annesine merhamet ederdi. Yüce Allah'ın: (وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) “[Gemi] Cûdî üzerine oturdu ve «Zalimler topluluğu [rahmetten] uzak olsun!» denildi” buyruğu, yani onlar için helak olsun demektir. Cûdî, Musul yakınlarında bir dağdır. Gemi, muharrem ayının onuncu günü olan Âşûrâ gününde onun üzerine oturdu. Bunun üzerine Nûh oruç tuttu ve beraberindeki insanlara, vahşi hayvanlara, kuşlara, binek hayvanlarına ve diğer canlılara da emretti; onlar da Allah Teâlâ'ya şükretmek amacıyla oruç tuttular. Bu mana daha önce geçmişti. Bunun cuma günü olduğu da söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ dağlara, geminin bunlardan birinin üzerine oturacağını vahyetti. Bunun üzerine dağlar böbürlenerek yükseldi; Cûdî ise Allah'a karşı tevazu gösterip böbürlenmedi. Bu yüzden gemi onun üzerine oturdu ve tahtaları onun üzerinde kaldı. Hadiste geçtiğine göre Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَقَدْ بَقِيَ مِنْهَا شَيْءٌ أَدْرَكَهُ أَوَائِلُ هَذِهِ الْأُمَّةِ » «Şüphesiz ondan (gemiden) bu ümmetin öncekilerinin yetişip gördüğü bir şeyler kalmıştı.» Mücâhid şöyle demiştir: Dağlar boğulma hadisesi kendilerine ulaşmasın diye kibirlenip yükseldi...
الْغَرَقُ، فَعَلَا الْمَاءُ فَوْقَهَا خَمْسَةَ عَشَرَ ذِرَاعًا، وَتَطَامَنَ الْجُودِيُّ، وَتَوَاضَعَ لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى فَلَمْ يَغْرَقْ، وَرَسَتِ السَّفِينَةُ عَلَيْهِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْجُودِيَّ اسْمٌ لِكُلِّ جَبَلٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ:
su da onların on beş zira üzerine çıktı. Cûdî ise alçaldı ve Allah Teâlâ'nın emrine tevazu gösterdi; böylece boğulmadı ve gemi onun üzerine oturdu. Cûdî'nin her dağ için kullanılan bir isim olduğu da söylenmiştir; Zeyd b. Amr b. Nüfeyl'in şu sözü bu kabildendir:
سُبْحَانَهُ ثُمَّ سُبْحَانًا يَعُودُ لَهُ ... وَقَبْلَنَا سَبَّحَ الْجُودِيُّ وَالْجَمَدُ
O'nu tenzih ederim, sonra O'na dönecek bir tenzih ile / Bizden önce de Cûdî ve Cemed O'nu tesbih etti.
وَيُقَالُ: إِنَّ الْجُودِيَّ مِنْ جِبَالِ الْجَنَّةِ، فَلِهَذَا اسْتَوَتْ عَلَيْهِ. وَيُقَالُ: أَكْرَمَ اللَّهُ ثَلَاثَةَ جِبَالٍ بِثَلَاثَةِ نَفَرٍ: الْجُودِيَّ بِنُوحٍ، وَطُورَ سَيْنَاءَ بِمُوسَى، وَحِرَاءَ بِمُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ. مَسْأَلَةٌ: لَمَّا تَوَاضَعَ الْجُودِيُّ وَخَضَعَ عَزَّ، وَلَمَّا ارْتَفَعَ غَيْرُهُ وَاسْتَعْلَى ذَلَّ، وَهَذِهِ سُنَّةُ اللَّهِ فِي خَلْقِهِ، يَرْفَعُ مَنْ تَخَشَّعَ، وَيَضَعُ مَنْ تَرَفَّعَ، وَلَقَدْ أَحْسَنَ الْقَائِلُ:
Cûdî'nin cennet dağlarından olduğu, bundan dolayı geminin onun üzerine oturduğu da söylenmiştir. Yine denilir ki: Allah üç dağı üç şahsiyetle şereflendirmiştir: Cûdî'yi Nûh ile, Tûr-i Sînâ'yı Mûsâ ile, Hirâ'yı da Muhammed ile; Allah'ın salât ve selamı hepsinin üzerine olsun. Bir Mesele: Cûdî tevazu gösterip boyun eğince aziz oldu; diğeri ise yükselip böbürlenince zillete düştü. Allah'ın yarattıkları hakkındaki sünneti böyledir; boyun eğip tevazu göstereni yüceltir, büyüklük taslayanı ise alçaltır. Şair ne güzel söylemiştir:
وَإِذَا تَذَلَّلَتِ الرِّقَابُ تَخَشُّعًا ... مِنَّا إِلَيْكَ فَعِزُّهَا فِي ذُلِّهَا
Bizden Sana doğru boyunlar huşû ile eğildiğinde / Onların izzeti işte bu zilletlerindedir.
وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: كَانَتْ نَاقَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ تُسَمَّى الْعَضْبَاءَ، وَكَانَتْ لَا تُسْبَقُ، فَجَاءَ أَعْرَابِيٌّ عَلَى قَعُودٍ لَهُ فَسَبَقَهَا، فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، وَقَالُوا: سُبِقَتِ الْعَضْبَاءُ! فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ" إِنَّ حَقًّا عَلَى اللَّهِ أَلَّا يَرْفَعَ شَيْئًا مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا وَضَعَهُ". وَخَرَّجَ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قال:" مَا نَقَصَتْ صَدَقَةٌ مِنْ مَالٍ وَمَا زَادَ اللَّهُ عَبْدًا بِعَفْوٍ إِلَّا عِزًّا وَمَا تَوَاضَعَ أَحَدٌ لِلَّهِ إِلَّا رَفَعَهُ اللَّهُ". وَقَالَ ﷺ:" إِنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيَّ أَنْ تَوَاضَعُوا حَتَّى لَا يَبْغِيَ أَحَدٌ عَلَى أَحَدٍ وَلَا يَفْخَرَ أَحَدٌ عَلَى أَحَدٍ". خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ. مَسْأَلَةٌ: نَذْكُرُ فِيهَا مِنْ قِصَّةِ نُوحٍ مَعَ قَوْمِهِ وَبَعْضَ ذِكْرِ السَّفِينَةِ. ذَكَرَ الْحَافِظُ ابْنُ عَسَاكِرَ فِي التَّارِيخِ لَهُ عَنِ الْحَسَنِ: أَنَّ نُوحًا أَوَّلُ رَسُولٍ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى [أَهْلِ] الْأَرْضِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًا" [النكبوت: ١٤] وَكَانَ قَدْ كَثُرَتْ فِيهِمُ الْمَعَاصِي، وَكَثُرَتِ الْجَبَابِرَةُ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا، وَكَانَ نُوحٌ يَدْعُوهُمْ لَيْلًا وَنَهَارًا، سِرًّا وَعَلَانِيَةً، وَكَانَ صَبُورًا حَلِيمًا، وَلَمْ يَلْقَ أَحَدٌ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ أَشَدَّ مِمَّا لَقِيَ نوح، فكانوا يدخلون عليه
Sahîh-i Buhârî ve Müslim'de, Enes b. Mâlik'ten [şöyle] rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Adbâ adında bir devesi vardı ve [yarışta] hiç geçilmezdi. Bir bedevî, genç bir devesiyle (ka‘ûd) gelip onu geçti. Bu durum Müslümanlara çok ağır geldi ve: "Adbâ geçildi!" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Dünyadan yükselen herhangi bir şeyi alçaltmak, Allah'ın üzerine bir haktır.» Müslim'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sadaka maldan hiçbir şey eksiltmez. Allah, affeden bir kulun ancak izzetini artırır. Kim de Allah için tevazu gösterirse, Allah onu mutlaka yükseltir.» Yine [Nebi] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah bana: "Birbirinize karşı haksızlık yapmayacak ve birbirinize karşı övünmeyecek derecede mütevazı olun" diye vahyetti.» Bunu Buhârî rivayet etmiştir. Bir Mesele: Bu meselede Nûh'un kavmiyle olan kıssasından ve gemiye dair bazı hususlardan bahsedeceğiz. Hâfız İbn Asâkir, Târîh'inde Hasan[-ı Basrî]'den nakletmiştir: "Nûh, Allah'ın yeryüzü [halkına] gönderdiği ilk resuldür." Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عاماً } “Andolsun ki biz Nûh'u kavmine gönderdik; o da aralarında elli yılı müstesna olmak üzere bin yıl kaldı.” [el-Ankebût: 14]. Onların arasında günahlar çoğalmış, zorbalar artmış ve büyük bir taşkınlık göstermişlerdi. Nûh ise onları gece ve gündüz, gizli ve açıkça [hakka] davet ediyordu; çok sabırlı ve hilim sahibiydi. Peygamberlerden hiçbiri Nûh'un karşılaştığı kadar çetin sıkıntılarla karşılaşmamıştı. Onlar Nûh'un yanına girerler...
فَيَخْنُقُونَهُ حَتَّى يُتْرَكَ وَقِيذًا، وَيَضْرِبُونَهُ فِي الْمَجَالِسِ وَيُطْرَدُ، وَكَانَ لَا يَدْعُو عَلَى مَنْ يَصْنَعُ به بل يدعوهم ويقول:" رب اغفر قومي انهم لَا يَعْلَمُونَ" فَكَانَ لَا يَزِيدُهُمْ ذَلِكَ إِلَّا فِرَارًا مِنْهُ، حَتَّى إِنَّهُ لَيُكَلِّمُ الرَّجُلَ مِنْهُمْ فَيَلُفُّ رَأْسَهُ بِثَوْبِهِ، وَيَجْعَلُ أُصْبُعَيْهِ فِي أُذُنَيْهِ لِكَيْلَا يَسْمَعَ شَيْئًا مِنْ كَلَامِهِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنِّي كُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيابَهُمْ" [نوح: ٧]. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ: كَانُوا يَضْرِبُونَهُ حَتَّى يُغْشَى عَلَيْهِ فَإِذَا أَفَاقَ قَالَ:" رَبِّ اغْفِرْ لِقَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ". وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ نُوحًا كَانَ يُضْرَبُ ثُمَّ يُلَفُّ فِي لِبَدٍ فَيُلْقَى فِي بَيْتِهِ يَرَوْنَ أَنَّهُ قَدْ مَاتَ، ثُمَّ يَخْرُجُ فَيَدْعُوهُمْ، حَتَّى إِذَا يئس من إيمان قومه جاءه رجل معه ابْنُهُ وَهُوَ يَتَوَكَّأُ عَلَى عَصًا، فَقَالَ: يَا بُنَيَّ انْظُرْ هَذَا الشَّيْخَ لَا يَغُرَّنَّكَ، قَالَ: يَا أَبَتِ أَمْكِنِّي مِنَ الْعَصَا، [فَأَمْكَنَهُ] فَأَخَذَ الْعَصَا ثُمَّ قَالَ: ضَعْنِي فِي الْأَرْضِ فَوَضَعَهُ، فَمَشَى إِلَيْهِ بِالْعَصَا فَضَرَبَهُ فَشَجَّهُ شَجَّةً مُوضِحَةً فِي رَأْسِهِ، وَسَالَتِ الدِّمَاءُ، فَقَالَ نُوحٌ:" رَبِّ قَدْ تَرَى مَا يَفْعَلُ بِي عِبَادُكَ فَإِنْ يَكُ لَكَ فِي عِبَادِكَ خَيْرِيَّةٌ فَاهْدِهِمْ وَإِنْ يَكُ غَيْرُ ذَلِكَ فَصَبِّرْنِي إِلَى أَنْ تَحْكُمَ وَأَنْتَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ" فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ وَآيَسَهُ مِنْ إِيمَانِ قَوْمِهِ، وَأَخْبَرَهُ أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَلَا فِي أَرْحَامِ النِّسَاءِ مُؤْمِنٌ، قَالَ:" وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ"، أَيْ لَا تَحْزَنُ عَلَيْهِمْ." وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا" قَالَ: يَا رَبِّ وَأَيْنَ الْخَشَبُ؟ قَالَ: اغْرِسِ الشَّجَرَ. قَالَ: فَغَرَسَ السَّاجَ عِشْرِينَ سَنَةً، وَكَفَّ عَنِ الدُّعَاءِ، وَكَفُّوا عَنِ الِاسْتِهْزَاءِ. وَكَانُوا يَسْخَرُونَ مِنْهُ، فَلَمَّا أَدْرَكَ الشَّجَرَ أَمَرَهُ رَبُّهُ فَقَطَعَهَا وَجَفَّفَهَا: فَقَالَ: يَا رَبِّ كَيْفَ أَتَّخِذُ هَذَا الْبَيْتَ؟ قَالَ: اجْعَلْهُ عَلَى ثَلَاثَةِ صُوَرٍ، رَأْسُهُ كَرَأْسِ الدِّيكِ، وَجُؤْجُؤُهُ كَجُؤْجُؤِ الطَّيْرِ، وَذَنَبُهُ كَذَنَبِ الدِّيكِ، وَاجْعَلْهَا مُطْبَقَةً وَاجْعَلْ لَهَا أَبْوَابًا فِي جَنْبِهَا، وَشُدَّهَا بِدُسُرٍ، يَعْنِي مَسَامِيرَ الْحَدِيدِ. وَبَعَثَ اللَّهُ جِبْرِيلَ فَعَلَّمَهُ صَنْعَةَ السَّفِينَةِ، وَجَعَلَتْ يَدُهُ لَا تُخْطِئُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتْ دَارُ نُوحٍ ﵇ دِمَشْقَ، وَأَنْشَأَ سَفِينَتَهُ مِنْ خَشَبِ لُبْنَانَ بَيْنَ زَمْزَمٍ وَبَيْنَ الرُّكْنِ وَالْمَقَامِ، فَلَمَّا كَمُلَتْ حَمَلَ فِيهَا السِّبَاعَ وَالدَّوَابَّ فِي الْبَابِ الْأَوَّلِ، وَجَعَلَ الْوَحْشَ وَالطَّيْرَ فِي الْبَابِ الثَّانِي، وأطبق عليهما
Onu baygın ve ölü gibi bırakılıncaya kadar boğarlardı; meclislerde döverler ve kovarlardı. O ise kendisine bunu yapanlara beddua etmez, aksine onları davet eder ve: “Rabbim, kavmimi bağışla, çünkü onlar bilmiyorlar” derdi. Bu durum onların kendisinden yalnızca daha da kaçmalarına sebep olurdu; öyle ki onlardan bir adama konuştuğunda, onun sözünden hiçbir şey duymamak için başını elbisesiyle sarar ve iki parmağını kulaklarına tıkardı. İşte Yüce Allah'ın şu buyruğu buna işaret etmektedir: { وَإِنِّي كُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيابَهُمْ } “Gerçekten ben, onları Sen bağışlayasın diye her çağırdığımda parmaklarını kulaklarına tıkadılar ve elbiselerine büründüler” (Nûh 71/7). Mücâhid ve Ubeyd b. Umeyr şöyle demişlerdir: Onu bayılıncaya kadar döverlerdi; ayılınca da: “Rabbim, kavmimi bağışla, çünkü onlar bilmiyorlar” derdi. İbn Abbâs da şöyle demiştir: Nûh dövülür, ardından bir keçeye sarılıp öldüğü zannıyla evine atılırdı. Sonra kalkıp çıkar ve onları yine davet ederdi. Nihayet kavminin iman etmesinden ümidini kesince, yanındaki oğluna bir asaya dayanarak gelen bir adam ona yanaştı ve: “Ey oğulcağızım! Şu yaşlı adama bak, sakın seni aldatmasın!” dedi. Oğlu: “Babacığım, asayı bana ver” dedi. [Babası da asayı ona verdi]; çocuk asayı aldı ve sonra: “Beni yere indir” dedi. Babası onu yere indirdi; o da elinde asayla Nûh'a doğru yürüdü, ona vurup başını kemiği görünecek şekilde (mûdıha) yardı ve kanlar aktı. Bunun üzerine Nûh: “Rabbim! Kullarının bana ne yaptığını görüyorsun. Eğer kulların için bir hayır takdir ettiysen onları hidayete erdir; eğer böyle değilse Sen hükmedinceye kadar bana sabır ver, Sen hüküm verenlerin en hayırlısısın” dedi. Bunun üzerine Allah ona vahyedip kavminin iman etmesinden ümidini kesti ve erkeklerin sulblerinde ve kadınların rahimlerinde artık hiçbir müminin kalmadığını ona bildirdi. [Allah] şöyle buyurdu: { وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ } “Nûh'a vahyolundu ki: 'Önceden iman etmiş olanlar dışında kavminden artık hiç kimse asla iman etmeyecektir. O hâlde onların yaptıklarına üzülme!'” Yani onlar için kederlenme. { وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا } “Gözetimimiz altında ve vahyimiz doğrultusunda gemiyi yap!” Nûh: “Ey Rabbim, kereste nerede?” dedi. [Allah]: “Ağaç dik” buyurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine yirmi yıl boyunca abanoz ağacı (sâc) dikti, daveti bıraktı; onlar da alay etmeyi bıraktılar. [Önceleri] onunla alay ediyorlardı. Ağaçlar yetişince Rabbi ona emretti; o da onları kesti ve kuruttu. Sonra: “Ey Rabbim, bu evi (gemiyi) nasıl yapayım?” dedi. [Allah] şöyle buyurdu: “Onu üç şekilde yap: Başı horoz başı gibi, göğsü kuş göğsü gibi, kuyruğu horoz kuyruğu gibi olsun. Üzerini kapalı yap, yan tarafına kapılar koy ve onu demir çivilerle (düsür) perçinle.” Allah Cibrîl'i gönderdi ve o da Nûh'a gemi yapım sanatını öğretti; böylece Nûh'un eli hiç hata yapmaz oldu. İbn Abbâs dedi ki: Nûh aleyhisselâm'ın yurdu Şam idi; gemisini Lübnan kerestesinden Zemzem ile Rükn ve Makâm arasında inşa etti. Gemi tamamlanınca yırtıcıları ve binek hayvanlarını birinci kata yükledi; vahşi hayvanları ve kuşları ikinci kata yerleştirdi ve üzerlerini kapattı.
وَجَعَلَ أَوْلَادَ آدَمَ أَرْبَعِينَ رَجُلًا وَأَرْبَعِينَ امْرَأَةً فِي الْبَابِ الْأَعْلَى وَأَطْبَقَ عَلَيْهِمْ، وَجَعَلَ الذَّرَّ مَعَهُ فِي الْبَابِ الْأَعْلَى لِضَعْفِهَا أَلَّا تَطَأَهَا الدَّوَابُّ. قَالَ الزُّهْرِيُّ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ بَعَثَ رِيحًا فَحُمِلَ إِلَيْهِ مِنْ كُلِّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ، مِنَ السِّبَاعِ وَالطَّيْرِ وَالْوَحْشِ وَالْبَهَائِمِ. وَقَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ: بَعَثَ اللَّهُ جِبْرِيلَ فَحَشَرَهُمْ، فَجَعَلَ يَضْرِبُ بِيَدَيْهِ عَلَى الزَّوْجَيْنِ فَتَقَعُ يَدُهُ الْيُمْنَى عَلَى الذَّكَرِ وَالْيُسْرَى عَلَى الْأُنْثَى، فَيُدْخِلُهُ السَّفِينَةَ. وَقَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ: اسْتُصْعِبَتْ عَلَى نُوحٍ الْمَاعِزَةُ أَنْ تَدْخُلَ السَّفِينَةَ، فَدَفَعَهَا بِيَدِهِ فِي ذَنَبِهَا، فَمِنْ ثَمَّ انْكَسَرَ ذَنَبُهَا فَصَارَ مَعْقُوفًا وَبَدَا حَيَاؤُهَا. وَمَضَتِ النَّعْجَةُ حَتَّى دَخَلَتْ فَمَسَحَ عَلَى ذَنَبِهَا فَسُتِرَ حَيَاؤُهَا، قَالَ إِسْحَاقُ: أَخْبَرَنَا رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ نُوحًا حَمَلَ أَهْلَ السَّفِينَةِ، وَجَعَلَ فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ، وَحَمَلَ مِنَ الْهُدْهُدِ زَوْجَيْنِ، فَمَاتَتِ الْهُدْهُدَةُ فِي السَّفِينَةِ قَبْلَ أَنْ تَظْهَرَ الْأَرْضُ. فَحَمَلَهَا الْهُدْهُدُ فَطَافَ بِهَا الدُّنْيَا لِيُصِيبَ لَهَا مَكَانًا، فَلَمْ يَجِدْ طِينًا وَلَا تُرَابًا، فَرَحِمَهُ رَبُّهُ فَحَفَرَ لَهَا فِي قَفَاهُ قَبْرًا فَدَفَنَهَا فِيهِ، فَذَلِكَ الرِّيشُ النَّاتِئُ فِي قَفَا الْهُدْهُدِ مَوْضِعُ الْقَبْرِ، فَلِذَلِكَ نَتَأَتْ أَقْفِيَةُ الْهَدَاهِدِ. وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" كان حَمْلُ نُوحٍ مَعَهُ فِي السَّفِينَةِ مِنْ جَمِيعِ الشَّجَرِ وَكَانَتِ الْعَجْوَةُ مِنَ الْجَنَّةِ مَعَ نُوحٍ فِي السَّفِينَةِ". وَذَكَرَ صَاحِبُ كِتَابِ" الْعَرُوسِ" وَغَيْرُهُ: أَنَّ نُوحًا ﵇ لَمَّا أَرَادَ أَنْ يَبْعَثَ مَنْ يَأْتِيهِ بِخَبَرِ الْأَرْضِ قَالَ الدَّجَاجُ: أَنَا، فَأَخَذَهَا وَخَتَمَ عَلَى جَنَاحِهَا وَقَالَ لَهَا: أَنْتِ مَخْتُومَةٌ بِخَاتَمِي لَا تَطِيرِي أَبَدًا، أَنْتِ يَنْتَفِعُ بِكِ أُمَّتِي، فَبَعَثَ الْغُرَابَ فَأَصَابَ جِيفَةً فَوَقَعَ عَلَيْهَا فَاحْتَبَسَ فَلَعَنَهُ، وَلِذَلِكَ يُقْتَلُ فِي [الْحِلِّ] وَالْحَرَمِ وَدَعَا عَلَيْهِ بِالْخَوْفِ، فَلِذَلِكَ لَا يَأْلَفُ الْبُيُوتَ. وَبَعَثَ الْحَمَامَةَ فَلَمْ تَجِدْ قَرَارًا فَوَقَعَتْ عَلَى شَجَرَةٍ بِأَرْضِ سَيْنَاءَ فَحَمَلَتْ وَرَقَةَ زَيْتُونَةٍ، وَرَجَعَتْ إِلَى نُوحٍ فَعَلِمَ أَنَّهَا لَمْ تَسْتَمْكِنْ مِنَ الْأَرْضِ، ثُمَّ بَعَثَهَا بَعْدَ ذَلِكَ فَطَارَتْ حَتَّى وَقَعَتْ بِوَادِي الْحَرَمِ، فَإِذَا الْمَاءُ قَدْ نَضَبَ مِنْ مَوَاضِعِ الْكَعْبَةِ، وَكَانَتْ طِينَتُهَا حَمْرَاءَ، فَاخْتَضَبَتْ رِجْلَاهَا، ثُمَّ جَاءَتْ إِلَى نُوحٍ ﵇ فَقَالَتْ: بُشْرَايَ مِنْكَ أَنْ تَهَبَ لِيَ الطَّوْقَ فِي عُنُقِي، وَالْخِضَابِ فِي رِجْلِي، وَأَسْكُنُ الْحَرَمَ، فَمَسَحَ يَدَهُ عَلَى عُنُقِهَا وَطَوَّقَهَا، وَوَهَبَ لَهَا الْحُمْرَةُ فِي رِجْلَيْهَا، وَدَعَا لَهَا ولذريتها بالبركة. وذكر الثعلبي أنه بعث
Âdemoğullarını -kırk erkek ve kırk kadın olarak- üst kata yerleştirdi ve üzerlerine kapıyı kapattı. Karıncaları da binek hayvanlarının basıp ezmemesi için zayıflıklarından ötürü kendisiyle birlikte üst kata koydu. ez-Zührî şöyle demiştir: “Allah azze ve celle bir rüzgâr gönderdi; yırtıcılardan, kuşlardan, vahşi hayvanlardan ve davarlardan her çiftten ikişer tanesi ona taşındı.” Ca'fer b. Muhammed şöyle demiştir: “Allah, Cibrîl'i gönderdi ve onları topladı. Cibrîl ellerini çiftlere doğru uzatıyor, sağ eli erkeğin üzerine, sol eli ise dişinin üzerine geliyor ve onları gemiye sokuyordu.” Zeyd b. Sâbit şöyle demiştir: “Keçi gemiye girmemekte Nûh'a direndi, o da eliyle kuyruğundan itti; bu sebeple kuyruğu kırılarak kıvrık hale geldi ve edep yeri açığa çıktı. Koyun ise geçip girdi; [Nûh] onun kuyruğunu sıvazladı, böylece edep yeri örtüldü.” İshak şöyle demiştir: İlim ehlinden bir zat bize haber verdi ki Nûh gemi ehlini bindirdi ve oraya her çiftten ikişer tane yerleştirdi. Hüdhüdden de bir çift bindirdi. Yeryüzü henüz görünmeden önce dişi hüdhüd gemide öldü. Erkek hüdhüd onu yüklendi ve ona [koyacak] bir yer bulabilmek için dünyayı dolaştı; fakat ne bir çamur ne de bir toprak bulabildi. Rabbi ona merhamet etti de [hüdhüd] kendi ensesinde onun için bir kabir kazdı ve onu oraya defnetti. Hüdhüdün ensesinde çıkıntı oluşturan o tüyler kabrin yeridir; hüdhüdlerin enselerinin çıkıntılı olması bundandır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Nûh'un gemide beraberindeki yükü bütün ağaçlardandı ve Cennetten olan acve [hurması] da gemide Nûh ile birlikteydi.» Kitâbu'l-Arûs'un müellifi ve başkaları şöyle zikretmiştir: Nûh aleyhisselâm yeryüzünden kendisine haber getirecek birini göndermek istediğinde tavuk: “Ben [giderim]” dedi. Nûh onu aldı ve kanadına mühür basıp ona: “Sen benim mührümle mühürlendin, asla uçma! Ümmetim senden faydalanacaktır” dedi. Sonra kargayı gönderdi; karga bir leş bulup üzerine kondu ve orada oyalanıp kaldı. [Nûh] ona lânet etti; bu yüzden [o, hem] hil bölgesinde hem de Harem'de öldürülür. Nûh ona korkaklık vermesi için de beddua etti; bu sebeple karga evlere yanaşmaz. [Daha sonra] güvercini gönderdi; güvercin tutunacak bir yer bulamayıp Sînâ diyarındaki bir ağacın üzerine kondu, bir zeytin yaprağı alıp Nûh'a geri döndü. Böylece [Nûh] onun yeryüzüne yerleşemediğini anladı. Ardından onu tekrar gönderdi; güvercin uçup Harem vadisine kondu. Bir de baktı ki su Kâbe'nin bulunduğu yerlerden çekilmişti ve oranın çamuru kırmızıydı; böylece ayakları kına yakılmış gibi boyandı. Sonra Nûh aleyhisselâm'a gelip: “Benden [bu müjdem karşılığında] ihsan edeceğin mükâfatım; boynuma bir gerdanlık, ayaklarıma kına bağışlaman ve Harem'de ikamet etmemdir” dedi. Nûh da elini onun boynuna sürdü ve ona bir gerdanlık taktı, ayaklarına kırmızılık bağışladı, kendisine ve soyuna bereket ile dua etti. Sa'lebî ise Nûh'un...
بَعْدَ الْغُرَابِ التُّدْرُجَ وَكَانَ مِنْ جِنْسِ الدَّجَاجِ، وَقَالَ: إِيَّاكَ أَنْ تَعْتَذِرَ، فَأَصَابَ الْخُضْرَةَ وَالْفُرْجَةَ فَلَمْ يَرْجِعْ، وَأَخَذَ أَوْلَادَهُ عِنْدَهُ رَهْنًا إِلَى يوم القيامة.
Kargadan sonra sülünü gönderdi; sülün de tavuk cinsindendi. Nûh: "Sakın mazeret uydurma!" dedi. Fakat sülün yeşilliği ve açıklığı bulunca geri dönmedi. Nûh da kıyamet gününe kadar yavrularını yanında rehin tuttu.
[سورة هود (١١): الآيات ٤٥ الى ٤٧]
[Hûd Sûresi (11), Âyet 45-47]
وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ (٤٥) قالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٤٦) قالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلاَّ تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٤٧)
{ وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ (٤٥) قالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٤٦) قالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلاَّ تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٤٧) } “Nûh Rabbine nida edip: ‘Rabbim! Şüphesiz oğlum benim ailemdendir. Senin vaadin elbette haktır ve Sen hüküm verenlerin en adilisin’ dedi. (45) [Allah] buyurdu ki: ‘Ey Nûh! O asla senin ailenden değildir. Çünkü o, salih olmayan bir ameldir. O hâlde hakkında bilgin olmayan bir şeyi benden isteme! Şüphesiz ben, cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum.’ (46) [Nûh] dedi ki: ‘Rabbim! Hakkında bilgim olmayan şeyi Senden istemekten Sana sığınırım. Eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet etmezsen, hüsrana uğrayanlardan olurum.’ (47)”
فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ) أَيْ دَعَاهُ. (فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي) أَيْ مِنْ أَهْلِي الَّذِينَ وَعَدْتُهُمْ أَنْ تُنَجِّيَهُمْ مِنَ الْغَرَقِ، فَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ. (وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ) يَعْنِي الصِّدْقَ. وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَإِنَّمَا سَأَلَ نُوحٌ رَبَّهُ ابْنَهُ لِقَوْلِهِ:" وَأَهْلَكَ" وَتَرَكَ قوله:" إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ" [هود: ٤٠] فَلَمَّا كَانَ عِنْدَهُ مِنْ أَهْلِهِ قَالَ:" رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي" يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قوله:" وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ" أَيْ لَا تَكُنْ مِمَّنْ لَسْتَ مِنْهُمْ، لِأَنَّهُ كَانَ عِنْدَهُ مُؤْمِنًا فِي ظَنِّهِ، وَلَمْ يَكُ نُوحٌ يَقُولُ لِرَبِّهِ:" إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي" إِلَّا وَذَلِكَ عِنْدَهُ كَذَلِكَ إِذْ مُحَالٌ أَنْ يَسْأَلَ هَلَاكَ الْكُفَّارِ، ثُمَّ يَسْأَلُ فِي إِنْجَاءِ بَعْضِهِمْ، وَكَانَ ابْنُهُ يُسِرُّ الْكُفْرَ وَيُظْهِرُ الْإِيمَانَ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى نُوحًا بِمَا هُوَ مُنْفَرِدٌ بِهِ مِنْ عِلْمِ الْغُيُوبِ، أَيْ عَلِمْتُ مِنْ حَالِ ابْنِكَ مَا لَمْ تَعْلَمْهُ أَنْتَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَ مُنَافِقًا، وَلِذَلِكَ اسْتَحَلَّ نُوحٌ أَنْ يُنَادِيَهُ. وَعَنْهُ أَيْضًا: كَانَ ابْنُ امْرَأَتِهِ، دَلِيلُهُ قِرَاءَةُ عَلِيٍّ" وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهَا". (وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. أَيْ حَكَمْتَ عَلَى قوم بالنجاة، وعلى قوم بالغرق.
Bunda beş mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ } “Nûh Rabbine seslendi” buyruğu, yani O'na dua etti [demektir]. { فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي } “Ve: 'Rabbim! Şüphesiz oğlum benim ailemdendir' dedi”; yani boğulmaktan kurtaracağını vadettiğin ailemdendir [demektir]. Dolayısıyla ifadede bir hazif (düşmüş bir öge) vardır. { وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ } “Ve muhakkak Senin vaadin haktır” yani gerçektir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Nûh’un Rabbinden oğlunu [kurtarmasını] istemesi, sadece { وَأَهْلَكَ } “...ve aileni de...” buyruğundan ötürü idi; { إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ } “Hakkında hüküm verilmiş olanlar müstesna” [Hûd, 40] buyruğunu ise [oğlu hakkında geçerli saymayıp] bir kenara bırakmıştı. Oğlu, kendi nezdinde ailesinden sayıldığı için: “Rabbim! Şüphesiz oğlum benim ailemdendir” dedi. Buna delil ise onun: { وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ } “Kâfirlerle beraber olma!” sözüdür. Yani: “Sen onlardan olmadığın halde onlarla birlikte olma!” [demektir]; çünkü Nûh’un zannına göre o mümin idi. Zaten Nûh’un nezdinde durum böyle olmasaydı Rabbine: “Şüphesiz oğlum benim ailemdendir” demezdi; zira kâfirlerin helakini isteyip sonra da onlardan birinin kurtulmasını talep etmesi imkânsızdır. Oğlu ise küfrü gizliyor ve imanı açığa vuruyordu. Bunun üzerine Yüce Allah, gayb ilmine dair yalnızca Kendisine mahsus olan şeyi Nûh’a bildirdi; yani “Ben, senin oğlunun durumundan senin bilmediğin şeyleri bildim” [buyurdu]. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: O bir münafıktı, işte bu yüzden Nûh ona seslenmeyi caiz gördü. Yine ondan [nakledildiğine göre] o, karısının [önceki kocasından olan] oğluydu. Bunun delili ise Ali’nin: “Ve Nûh onun [karısının] oğluna seslendi” şeklindeki kıraatidir. { وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ } “Ve Sen hüküm verenlerin en iyi hüküm verenisin” [ifadesi] mübteda (özne) ve haberden (yüklem) [oluşmuştur]. Yani: Sen bir topluluk hakkında kurtuluşa, bir topluluk hakkında da boğulmaya hükmettin [demektir].
الثانية- قوله تعالى: (قالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ) [أَيْ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ] الَّذِينَ وَعَدْتُهُمْ أَنْ أُنَجِّيَهُمْ، قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: لَيْسَ مِنْ أَهْلِ دِينِكَ وَلَا وِلَايَتِكَ، فَهُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُكْمَ الِاتِّفَاقِ فِي الدِّينِ أَقْوَى مِنْ [حُكْمِ] النَّسَبِ. (إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ) قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعُرْوَةُ وَعِكْرِمَةُ وَيَعْقُوبُ وَالْكِسَائِيُّ" إِنَّهُ عَمِلَ غَيْرَ صَالِحٍ" أَيْ مِنَ الْكُفْرِ وَالتَّكْذِيبِ، وَاخْتَارَهُ أبو عبيد. وقرا الباقون" عَمَلٌ" ابْنُكَ ذُو عَمَلٍ غَيْرِ صَالِحٍ فَحُذِفَ الْمُضَافُ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ. قَالَ:
İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { قالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } “[Allah] buyurdu ki: ‘Ey Nûh! O asla senin ailenden değildir’” buyruğu, [yani kurtaracağımı vaat ettiğim senin ailenden değildir], bunu Saîd b. Cübeyr söylemiştir. Cumhur ise şöyle demiştir: O, senin dininden ve senin velayetinden olan ailenden değildir; dolayısıyla burada bir muzâf hazfedilmiştir. Bu da göstermektedir ki dindeki birlik hükmü, nesep [hükmünden] daha güçlüdür. { إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ } “Çünkü o, salih olmayan bir ameldir.” İbn Abbâs, Urve, İkrime, Ya‘kûb ve el-Kisâî: "Şüphesiz o, salih olmayan iş yaptı" şeklinde okumuşlardır; yani küfür ve yalanlama fiilini işledi demektir. Ebû Ubeyd bu kıraati tercih etmiştir. Diğer kurrâ ise: { عَمَلٌ } şeklinde okumuşlardır; yani oğlun salih olmayan amel sahibidir demektir ve muzâf hazfedilmiştir. Bunu ez-Zeccâc ve başkaları söylemiştir. [Şair] şöyle demiştir:
تَرْتَعُ مَا رَتَعْتَ حَتَّى إِذَا ادَّكَرْتَ ... فَإِنَّمَا هِيَ إِقْبَالٌ وَإِدْبَارٌ
Otlarsın dilediğince ta ki hatırlayıncaya kadar / Halbuki o ancak bir geliş ve gidiştir.
أَيْ ذَاتُ إِقْبَالٍ وَإِدْبَارٍ. وَهَذَا الْقَوْلُ وَالَّذِي قَبْلَهُ يَرْجِعُ إِلَى مَعْنًى وَاحِدٍ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْهَاءُ لِلسُّؤَالِ، أَيْ إِنَّ سُؤَالَكَ إِيَّايَ أن أنجيه. عمل غير صالح. قاله قَتَادَةُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: مَعْنَى عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ أَنَّهُ وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ وَلَمْ يَكُنِ ابْنَهُ. وكان لغير رشدة، وقال أَيْضًا مُجَاهِدٌ. قَالَ قَتَادَةُ سَأَلْتُ الْحَسَنَ عَنْهُ فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا كَانَ ابْنَهُ، قُلْتُ إِنَّ اللَّهَ أَخْبَرَ عَنْ نُوحٍ أَنَّهُ قَالَ:" إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي" فَقَالَ: لَمْ يَقُلْ مِنِّي، وَهَذِهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ كَانَ ابْنَ امْرَأَتِهِ مِنْ زَوْجٍ آخَرَ، فَقُلْتُ لَهُ: إِنَّ اللَّهَ حَكَى عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ:" إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي"" وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ" وَلَا يَخْتَلِفُ أَهْلُ الْكِتَابَيْنِ أَنَّهُ ابْنُهُ، فَقَالَ الْحَسَنُ: وَمَنْ يَأْخُذُ دِينَهُ عَنْ أَهْلِ الْكِتَابِ! إِنَّهُمْ يَكْذِبُونَ. وَقَرَأَ:" فَخانَتاهُما" [التحريم: ١٠]. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: نَادَاهُ وَهُوَ يَحْسَبُ أَنَّهُ ابْنُهُ، وَكَانَ وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ، وَكَانَتِ امْرَأَتُهُ خَانَتْهُ فِيهِ، وَلِهَذَا قَالَ:" فَخانَتاهُما". وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا بَغَتِ امْرَأَةُ نَبِيٍّ قَطُّ، وَأَنَّهُ كَانَ ابْنُهُ لِصُلْبِهِ. وَكَذَلِكَ قَالَ الضَّحَّاكُ وَعِكْرِمَةُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ وَغَيْرُهُمْ، وَأَنَّهُ كَانَ ابْنُهُ لِصُلْبِهِ. وَقِيلَ لِسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ يَقُولُ نُوحٌ:" إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي" أَكَانَ مِنْ أَهْلِهِ؟ أَكَانَ ابْنَهُ؟ فَسَبَّحَ اللَّهَ طَوِيلًا ثُمَّ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ! يُحَدِّثُ اللَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ أَنَّهُ ابْنُهُ، وَتَقُولُ إِنَّهُ لَيْسَ ابْنُهُ! نَعَمْ كَانَ ابْنَهُ، وَلَكِنْ كَانَ مُخَالِفًا فِي النِّيَّةِ وَالْعَمَلِ وَالدِّينِ، وَلِهَذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ"، وهذا
Yani [o nefis/dünya] geliş ve gidiş sahibidir. Bu görüş ile bundan önceki görüş aynı manaya dönmektedir. [Ayetteki] zamirin isteme/dua etme eylemine raci olması da caizdir; yani "Senin, onu kurtarmamı istemen salih olmayan bir ameldir" demektir. Bunu Katâde söylemiştir. Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demiştir: { عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ } "Salih olmayan bir ameldir" ifadesinin manası; o, Nûh'un yatağında doğmuş olup gerçekte onun oğlu değildi ve gayrimeşru bir çocuktu. Mücâhid de böyle demiştir. Katâde dedi ki: Hasan'a bu meseleyi sordum, o da: "Vallahi o, Nûh'un oğlu değildi!" dedi. Ben: "Allah, Nûh'un: { إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي } “Şüphesiz oğlum benim ailemdendir” dediğini haber vermiştir" deyince o: "[Nûh] 'benden' demedi" diye karşılık verdi. Bu da onun, karısının başka bir kocasından olan oğlu olduğuna bir işarettir. Bunun üzerine ben ona: "Allah ondan naklederek: { إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي } “Şüphesiz oğlum benim ailemdendir” ve { وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ } “Nûh oğluna seslendi” buyurmaktadır; ayrıca Ehl-i Kitap da onun kendi oğlu olduğu hususunda ihtilaf etmemektedir" dedim. Hasan şöyle dedi: "Dinini Ehl-i Kitap'tan alan kimmiş! Şüphesiz onlar yalan söylerler." ve şu ayeti okudu: { فَخانَتاهُما } “...fakat onlar kocalarına hıyanet ettiler...” [et-Tahrîm 10]. İbn Cüreyc de şöyle demiştir: [Nûh] onu kendi oğlu zannederek seslenmişti; zira o, kendi yatağında doğmuştu, fakat karısı bu çocuk hususunda ona hıyanet etmişti. Bu sebeple [Allah]: { فَخانَتاهُما } “...fakat onlar kocalarına hıyanet ettiler...” buyurmuştur. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: "Hiçbir peygamberin karısı asla zina etmemiştir; o, kesinlikle Nûh'un kendi sulbünden olan oğluydu." Dahhâk, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Meymûn b. Mihrân ve başkaları da böyle söylemiş ve onun, Nûh'un kendi sulbünden oğlu olduğunu ifade etmişlerdir. Saîd b. Cübeyr'e: "Nûh: { إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي } “Şüphesiz oğlum benim ailemdendir” diyor; peki o gerçekten onun ailesinden miydi, onun oğlu muydu?" diye sorulunca uzun süre tesbih getirdi, sonra da şöyle dedi: "Lâ ilâhe illallâh! Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e onun [Nûh'un] oğlu olduğunu haber verirken sen onun oğlu olmadığını mı söylüyorsun?! Evet, o onun oğluydu; fakat niyet, amel ve din bakımından ona muhalifti. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: { إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } “O asla senin ailenden değildir” buyurmuştur." Ve bu
هُوَ الصَّحِيحُ فِي الْبَابِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى لِجَلَالَةِ مَنْ قَالَ بِهِ، وَإِنَّ قَوْلَهُ:" إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ" لَيْسَ مِمَّا يَنْفِي عنه أنه ابنه. وقوله:" فَخانَتاهُما" [التحريم: ١٠] يَعْنِي فِي الدِّينِ لَا فِي الْفِرَاشِ، وَذَلِكَ أَنَّ هَذِهِ كَانَتْ تُخْبِرُ النَّاسَ أَنَّهُ مَجْنُونٌ، وَذَلِكَ أَنَّهَا قَالَتْ لَهُ: أَمَا يَنْصُرُكَ رَبُّكَ؟ فَقَالَ لَهَا: نَعَمْ. قَالَتْ: فَمَتَى؟ قَالَ: إِذَا فَارَ التَّنُّورُ، فَخَرَجَتْ تَقُولُ لِقَوْمِهَا: يَا قَوْمُ وَاللَّهِ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ، يَزْعُمُ أَنَّهُ لَا يَنْصُرُهُ رَبُّهُ إِلَّا أَنْ يَفُورَ هَذَا التَّنُّورُ، فَهَذِهِ خِيَانَتُهَا. وَخِيَانَةُ الْأُخْرَى أَنَّهَا كَانَتْ تَدُلُّ عَلَى الْأَضْيَافِ عَلَى مَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقِيلَ: الْوَلَدُ قَدْ يُسَمَّى عَمَلًا كَمَا يُسَمَّى كَسْبًا، كَمَا فِي الْخَبَرِ" أَوْلَادكُمْ مِنْ كَسْبِكُمْ". ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ. الثَّالِثَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَسْلِيَةٌ لِلْخَلْقِ فِي فَسَادِ أَبْنَائِهِمْ وَإِنْ كَانُوا صَالِحِينَ. وَرُوِيَ أَنَّ ابْنَ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ نَزَلَ مِنْ فَوْقٍ وَمَعَهُ حَمَامٌ قَدْ غَطَّاهُ، قَالَ: فَعَلِمَ مَالِكٌ أَنَّهُ قَدْ فَهِمَهُ النَّاسُ، فَقَالَ مَالِكٌ: الْأَدَبُ أَدَبُ اللَّهِ لَا أَدَبَ الْآبَاءِ وَالْأُمَّهَاتِ، وَالْخَيْرِ خَيْرُ اللَّهِ لَا خَيْرَ الْآبَاءِ وَالْأُمَّهَاتِ. وَفِيهَا أَيْضًا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الِابْنَ مِنَ الْأَهْلِ لُغَةً وَشَرْعًا، وَمِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ، فَمَنْ وَصَّى لِأَهْلِهِ دَخَلَ فِي ذَلِكَ ابْنُهُ، وَمَنْ تَضَمَّنَهُ مَنْزِلُهُ، وَهُوَ فِي عِيَالِهِ. وَقَالَ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى:" وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ. وَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ" [الصافات: ٧٥] فَسَمَّى جَمِيعَ مَنْ ضَمَّهُ مَنْزِلُهُ مِنْ أَهْلِهِ. الرَّابِعَةُ- وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى قَوْلِ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِمَا: أَنَّ الْوَلَدَ لِلْفِرَاشِ، وَلِذَلِكَ قَالَ نُوحٌ مَا قَالَ آخِذًا بِظَاهِرِ الْفِرَاشِ. وَقَدْ رَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ أَنَّهُ سَمِعَ عُبَيْدَ بْنَ عُمَيْرٍ يَقُولُ: نَرَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّمَا قَضَى بِالْوَلَدِ لِلْفِرَاشِ مِنْ أَجْلِ ابْنِ نُوحٍ ﵇، ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ فِي كِتَابِ" التَّمْهِيدِ". وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ" يُرِيدُ الْخَيْبَةُ. وَقِيلَ: الرَّجْمُ بِالْحِجَارَةِ. وَقَرَأَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ." وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهَا" يُرِيدُ ابْنَ امْرَأَتِهِ، وَهِيَ تَفْسِيرُ الْقِرَاءَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَنْهُ، وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁، وَهِيَ حُجَّةٌ لِلْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ، إِلَّا أَنَّهَا قِرَاءَةٌ شَاذَّةٌ، فَلَا نترك المتفق عليها لها. والله أعلم.
[Bu görüşü] söyleyenin büyüklüğü ve yüceliği sebebiyle bu hususta doğru olan -inşâallahu teâlâ- [İbn Abbâs'ın görüşü]dür. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } “Şüphesiz o senin ailenden değildir” buyruğu, onun kendi oğlu olduğunu nefyetmez. { فَخانَتاهُما } “Her ikisi de kocalarına hıyanet etti” [et-Tahrîm 66/10] buyruğundaki hıyanet ise yatakta (namusta) değil, dindedir. Şöyle ki Nûh'un hanımı insanlara onun deli olduğunu söylüyordu. Çünkü hanımı ona: "Rabbin sana yardım etmeyecek mi?" demiş, Nûh da: "Evet [edecek]" diye cevap vermişti. Hanımı: "Peki ne zaman?" diye sorunca: "Tandır kaynayıp taştığı zaman" demişti. Bunun üzerine hanımı çıkıp kavmine: "Ey kavmim! Vallahi o bir delidir. Rabbinin ancak şu tandır kaynadığında kendisine yardım edeceğini iddia ediyor" demiştir. İşte onun hıyaneti buydu. Diğerinin [Lût'un hanımının] hıyaneti ise inşâallahu teâlâ ileride geleceği üzere [gelen] misafirlerin yerini haber vermesiydi. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Çocuğun tıpkı "kesb" (kazanç) olarak adlandırıldığı gibi haberde geçen: « أَوْلَادكُمْ مِنْ كَسْبِكُمْ » «Çocuklarınız sizin kazancınızdandır» ifadesinde olduğu üzere "amel" olarak da isimlendirilebildiği söylenmiştir. Bunu el-Kuşeyrî zikretmiştir. Üçüncüsü: Bu ayette, salih olsalar dahi çocuklarının yoldan çıkıp bozulması hususunda insanlara bir teselli vardır. Rivayet edildiğine göre Mâlik b. Enes'in oğlu yukarıdan aşağıya inmişti, yanında da üzerini örttüğü güvercinler vardı. Râvi der ki: Mâlik, insanların bunu fark ettiğini anladı ve şöyle dedi: "Edep Allah'ın edebidir, anne babanın edebi değildir; hayır da Allah'ın hayrıdır, anne babanın hayrı değildir." Bu ayette ayrıca oğlun dil bakımından ve şer'an aileden ve ehl-i beytten olduğuna delil vardır. Dolayısıyla ailesine vasiyette bulunan bir kimsenin bu vasiyetine oğlu da, evinin barındırdığı ve bakımı altında bulunan kimseler de dâhil olur. Allah Teâlâ başka bir ayette şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ . وَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “Andolsun Nûh bize dua edip yalvarmıştı. Biz ne güzel icabet edeniz! Onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık” [es-Sâffât 37/75-76]. Burada evinin barındırdığı herkesi onun ailesi (ehl) olarak isimlendirmiştir. Dördüncüsü: Ayet, el-Hasan, Mücâhid ve diğerlerinin görüşüne göre çocuğun yatağa (nikâh bağına) ait olduğuna delalet etmiştir; bu sebeple Nûh aleyhisselâm yatağın zahirine dayanarak o söylediklerini söylemiştir. Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o da Ubeyd b. Umeyr'in şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Biz öyle görüyoruz ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çocuğun yatağa ait olduğuna ancak Nûh aleyhisselâm'ın oğlundan ötürü hükmetmiştir." Bunu Ebû Ömer [İbn Abdilberr] et-Temhîd adlı kitabında zikretmiştir. Sahih hadiste Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ » «Çocuk yatağa (nikâh bağına) aittir; zina edene ise taş (mahrumiyet) vardır». Burada [taş ile] mahrumiyet kastedilmiştir; taşlanarak öldürülmek (recm) olduğu da söylenmiştir. Urve b. ez-Zübeyr ise ayeti: "Nûh onun oğluna seslendi" şeklinde okumuştur ki bundan hanımının oğlunu kastetmektedir. Bu kıraat, kendisinden ve Ali radıyallâhu anh'tan daha önce nakledilen kıraatin tefsiridir ve el-Hasan ile Mücâhid'in delilidir. Ancak bu şâz bir kıraattir; dolayısıyla şâz kıraat için üzerinde icma edilmiş olan [mütevâtir] kıraati terk etmeyiz. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ) أَيْ أَنْهَاكَ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ، وَأُحَذِّرُكَ لِئَلَّا تَكُونَ، أَوْ كَرَاهِيَةَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ، أَيِ الْآثِمِينَ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً" [النور: ١٧] أَيْ يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ وَيَنْهَاكُمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَرْفَعُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذِهِ زِيَادَةٌ مِنَ اللَّهِ وَمَوْعِظَةٌ يَرْفَعُ بِهَا نُوحًا عَنْ مَقَامِ الْجَاهِلِينَ، وَيُعْلِيهِ بِهَا إِلَى مَقَامِ الْعُلَمَاءِ وَالْعَارِفِينَ، فَ (قالَ) نُوحٌ: (رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ) [الْآيَةَ] وَهَذِهِ ذُنُوبُ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، فَشُكْرُ اللَّهِ تَذَلُّلُهُ وَتَوَاضُعُهُ. (وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي) مَا فَرَطَ مِنَ السُّؤَالِ. (وَتَرْحَمْنِي) أَيْ بِالتَّوْبَةِ. (أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ) أَيْ أَعْمَالًا. فَقَالَ:" يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا".
Beşincisi: Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Şüphesiz ben, cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum” buyruğu; yani seni bu istemeden nehyediyor ve böyle olmayasın diye seni sakındırıyorum yahut cahillerden, yani günahkârlardan olmanı çirkin görüyorum demektir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir: { يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً } “Eğer inanıyorsanız, bir daha benzeri bir şeye ebediyen dönmeyesiniz diye Allah size öğüt veriyor” [en-Nûr 17]; yani Allah sizi sakındırıyor ve sizi nehyediyor demektir. Anlamın: "Seni cahillerden olmaktan tenzih edip yüceltiyorum" şeklinde olduğu da söylenmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu, Allah'tan bir lütuf artışı ve bir öğüttür; Allah bununla Nûh'u cahillerin makamından yüceltmekte, onu âlimlerin ve ariflerin makamına yükseltmektedir. Bunun üzerine Nûh: { قالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ } “[Nûh] dedi ki: ‘Rabbim! Hakkında bilgim olmayan şeyi Senden istemekten Sana sığınırım’” [ayetini] söyledi. İşte peygamberlerin aleyhimüsselâm günahları böyledir; Allah'a şükür onun boyun eğişi ve tevazuudur. { وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي } “Eğer beni bağışlamazsan”, yani benden sâdır olan bu istemeyi bağışlamazsan; { وَتَرْحَمْنِي } “ve bana merhamet etmezsen”, yani tövbeyi nasip ederek; { أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ } “hüsrana uğrayanlardan olurum”, yani ameller bakımından. Bunun üzerine Allah: "Ey Nûh! Bizden bir selametle in..." buyurdu.
[سورة هود (١١): آية ٤٨]
[Hûd Sûresi (11), Âyet 48]
قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ (٤٨)
{ قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ (٤٨) } “Denildi ki: ‘Ey Nûh! Sana ve seninle birlikte olanlardan gelecek topluluklara bizden bir selamet ve bereketlerle in! Kendilerini bir süre faydalandıracağımız, sonra da bizden kendilerine can yakıcı bir azabın dokunacağı topluluklar da olacaktır.’ (48)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا) أَيْ قَالَتْ [لَهُ] الْمَلَائِكَةُ، أَوْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ: اهْبِطْ مِنَ السَّفِينَةِ إِلَى الْأَرْضِ، أَوْ مِنَ الْجَبَلِ إِلَى الْأَرْضِ، فَقَدِ ابْتَلَعَتِ الْمَاءَ وَجَفَّتْ." بِسَلامٍ مِنَّا" أَيْ بِسَلَامَةٍ وَأَمْنٍ. وَقِيلَ: بِتَحِيَّةٍ. (وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ) أَيْ نِعَمٍ ثَابِتَةٍ، مُشْتَقٌّ مِنْ بُرُوكِ الْجَمَلِ وَهُوَ ثُبُوتُهُ وَإِقَامَتُهُ. وَمِنْهُ الْبِرْكَةُ لِثُبُوتِ الْمَاءِ فِيهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: نُوحٌ آدَمُ الْأَصْغَرُ، فَجَمِيعُ الْخَلَائِقِ الْآنَ مِنْ نَسْلِهِ، وَلَمْ يَكُنْ مَعَهُ فِي السَّفِينَةِ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ إِلَّا مَنْ كَانَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ، عَلَى قَوْلِ قَتَادَةَ وَغَيْرِهِ، حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ، وَفِي التَّنْزِيلِ" وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ" [الصافات: ٧٧]. (وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ) قِيلَ: دَخَلَ فِي هَذَا كُلِّ مُؤْمِنٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَدَخَلَ فِي قَوْلِهِ (وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ) كُلُّ كَافِرٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ. وَالتَّقْدِيرُ عَلَى هَذَا: وَعَلَى ذُرِّيَّةِ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ، وَذُرِّيَّةِ أُمَمٍ سَنُمَتِّعُهُمْ. وَقِيلَ:" مِنْ" لِلتَّبْعِيضِ، وَتَكُونُ لِبَيَانِ الْجِنْسِ." وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ" ارْتَفَعَ وَ" أُمَمٍ" عَلَى مَعْنَى وَتَكُونُ أُمَمٌ. قَالَ الْأَخْفَشُ سَعِيدٌ كَمَا تَقُولُ: كَلَّمْتُ زَيْدًا وَعَمْرٌو جَالِسٌ. وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ فِي غَيْرِ الْقِرَاءَةِ وَأُمَمًا، وَتَقْدِيرُهُ: وَنُمَتِّعُ أمما. وأعيدت" عَلى " مع
Yüce Allah'ın: { قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا } “Denildi ki: ‘Ey Nûh! Bizden bir selametle in!...’” buyruğu; yani melekler [ona] dedi yahut Allah Teâlâ ona: “Gemiden yeryüzüne -yahut dağdan yeryüzüne- in; zira [yer] suyu yutmuş ve kurumuş durumdadır” buyurdu demektir. { بِسَلامٍ مِنَّا } “Bizden bir selametle” yani bir esenlik ve emniyetle demektir. Bir tebrik ve esenlik dileğiyle (tahiyye ile) [in] denildiği de söylenmiştir. { وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ } “Ve sana bereketlerle”; yani kalıcı nimetlerle [in] demektir. [Bereket kelimesi], devenin çöküp yerleşmesi ve orada kalması anlamına gelen “bürk-i ceml” (بُرُوك الجمل) kökünden türemiştir. İçinde suyun durup toplanmasından dolayı su haznesine de “birke” (havuz/gölet) denilmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “Nûh, küçük Âdem'dir; şu andaki bütün yaratılmışlar onun neslindendir. Katâde ve başkalarının daha önce geçen görüşüne göre de gemide onunla birlikte olan erkekler ve kadınlar sadece onun zürriyetinden ibaretti.” Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulmaktadır: { وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ } “Biz yalnızca onun neslini kalıcı kıldık” [es-Sâffât: 77]. { وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ } “Ve seninle birlikte olanlardan gelecek topluluklara da”; denildi ki: Kıyamet gününe kadar gelecek her mümin bu kapsama dâhil olmuştur. { وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ } “Kendilerini bir süre faydalandıracağımız, sonra da bizden kendilerine can yakıcı bir azabın dokunacağı topluluklar da vardır” buyruğunun kapsamına ise kıyamet gününe kadar gelecek her kâfir girmiştir. Bu açıklama Muhammed b. Kâ'b'dan rivayet edilmiştir. Buna göre takdir: “Ve seninle beraber olanların zürriyetinden gelecek topluluklara ve kendilerini faydalandıracağımız [kâfir] toplulukların zürriyetlerine...” şeklindedir. [Ayetteki] “min” (مِنْ) edatının teb‘îz (kısım bildirme) için olduğu söylendiği gibi, cins beyanı için olduğu da söylenmiştir. { وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ } “Topluluklar da vardır” ifadesindeki “ümemün” (أُمَمٌ) kelimesi, “[Birtakım kâfir] ümmetler var olacaktır / meydana gelecektir” takdiriyle merfûdur. Ahfeş Saîd: “Tıpkı ‘Zeyd ile konuştum, Amr ise oturmaktaydı’ (كَلَّمْتُ زَيْدًا وَعَمْرٌو جَالِسٌ) demen gibidir” demiştir. Ferrâ ise kıraat haricinde “ümemen” (وَأُمَمًا) şeklinde nasb ile okumayı caiz görmüştür ki bunun takdiri: “Ve birtakım ümmetleri faydalandıracağız” (وَنُمَتِّعُ أُمَمًا) şeklindedir. “Alâ” (عَلَى) harf-i cerri “ümem” kelimesiyle tekrar edilmiştir; çünkü...
" أُمَمٍ" لِأَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى الْكَافِ مِنْ" عَلَيْكَ" وَهِيَ ضَمِيرُ الْمَجْرُورِ، وَلَا يُعْطَفُ عَلَى ضَمِيرِ الْمَجْرُورِ إِلَّا بِإِعَادَةِ الْجَارِ عَلَى قَوْلِ سِيبَوَيْهِ وَغَيْرِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" النِّسَاءِ" بَيَانُ هَذَا مُسْتَوْفًى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحامَ" [النساء: ١] بِالْخَفْضِ. وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ:" بِسَلامٍ" مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ، لِأَنَّهَا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيِ اهْبِطْ مُسَلَّمًا عَلَيْكَ. وَ" مِنَّا" فِي مَوْضِعِ جَرٍّ مُتَعَلِّقٍ بِمَحْذُوفٍ، لِأَنَّهُ نَعْتٌ لِلْبَرَكَاتِ." وَعَلى أُمَمٍ" مُتَعَلِّقٌ بِمَا تَعَلَّقَ بِهِ" عَلَيْكَ"، لِأَنَّهُ أُعِيدَ مِنْ أَجْلِ الْمَعْطُوفِ عَلَى الْكَافِ. وَ" مِنْ" فِي قَوْلِهِ:" مِمَّنْ مَعَكَ" مُتَعَلِّقٍ بِمَحْذُوفٍ، لِأَنَّهُ فِي مَوْضِعِ جَرِّ نَعْتٍ لِلْأُمَمِ. وَ" مَعَكَ" مُتَعَلِّقٌ بفعل محذوف، لأنه صلة" لمن" أَيْ مِمَّنِ اسْتَقَرَّ مَعَكَ، أَوْ آمَنَ مَعَكَ، أو ركب معك.
"ümemin" kelimesi "aleyke"deki mecrûr zamir olan "kâf"a matuftur. Sîbeveyhi ve başkalarının kavline göre mecrûr zamire ancak harf-i cer tekrar edilerek atıf yapılabilir. Nitekim en-Nisâ Sûresi'nde, Allah Teâlâ'nın cer ile okunan: { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحامَ } “Kendisi adına birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah'tan ve akrabalık bağlarından sakının” [en-Nisâ 1] buyruğunda bu hususun açıklaması etraflıca geçmişti. "Bi-selâmin" ibaresindeki bâ harfi mahzûf bir kelimeye mütealliktir; çünkü hâl konumundadır, yani sana selamet verilmiş olarak in demektir. "Minnâ" ise mahzûf bir kelimeye müteallik olarak cer mahallindedir; çünkü bereketlerin sıfatıdır. "Ve alâ ümemin" ibaresi, "aleyke" lafzının müteallik olduğu yere mütealliktir; zira kâf harfine matuf olduğu için harf-i cer iade edilmiştir. "Mimmen me‘ake" ifadesindeki "min", mahzûfa müteallik olup ümmetlerin sıfatı olarak cer mahallindedir. "Me‘ake" ise mahzûf bir fiile mütealliktir; zira "men" ism-i mevsûlünün sılasıdır; yani seninle beraber yerleşen, seninle beraber iman eden yahut seninle beraber binen kimselerden demektir.
[سورة هود (١١): آية ٤٩]
[Hûd Sûresi (11), Âyet 49]
تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ (٤٩)
{ تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ (٤٩) } “İşte bunlar sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Bundan önce ne sen onları bilirdin ne de kavmin. O hâlde sabret! Şüphesiz akıbet, muttakilerindir. (49)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ) أَيْ تِلْكَ الْأَنْبَاءُ، وَفِي مَوْضِعٍ آخَرَ" ذلِكَ" أَيْ ذَلِكَ النَّبَأُ وَالْقَصَصُ مِنْ أَنْبَاءِ مَا غَابَ عَنْكَ. (نُوحِيها إِلَيْكَ) أَيْ لِتَقِفَ عَلَيْهَا. (مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ) أَيْ كَانُوا غَيْرَ عَارِفِينَ بِأَمْرِ الطُّوفَانِ، وَالْمَجُوسُ الْآنَ يُنْكِرُونَهُ. [(مِنْ قَبْلِ هَذَا) خَبَرٌ أَيْ مَجْهُولَةٌ عِنْدَكَ وَعِنْدَ قَوْمِكِ. (فَاصْبِرْ) عَلَى مَشَاقَّ الرسالة وأذائه الْقَوْمِ كَمَا صَبَرَ نُوحٌ [. وَقِيلَ: أَرَادَ جَهْلَهُمْ بِقِصَّةِ ابْنِ نُوحٍ وَإِنْ سَمِعُوا أَمْرَ الطُّوفَانِ [فَإِنَّهُ] عَلَى الْجُمْلَةِ." فَاصْبِرْ" أَيِ اصْبِرْ يَا مُحَمَّدُ عَلَى الْقِيَامِ بِأَمْرِ اللَّهِ وَتَبْلِيغِ رِسَالَتِهِ، وَمَا تَلْقَى مِنْ أَذَى الْعَرَبِ الْكُفَّارِ، كَمَا صَبَرَ نُوحٌ عَلَى [أَذَى] قَوْمِهِ. (إِنَّ الْعاقِبَةَ) فِي الدُّنْيَا بِالظَّفَرِ، وَفِي الْآخِرَةِ بِالْفَوْزِ. (لِلْمُتَّقِينَ) عن الشرك والمعاصي.
Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ } “İşte bunlar gayb haberlerindendir” buyruğu; yani işte bu haberler demektir. Başka bir yerde ise "zâlike" şeklinde geçmiştir; yani senden gaybda kalmış şeylerin haberlerinden olan o haber ve kıssalardır. { نُوحِيها إِلَيْكَ } “...sana vahyettiğimiz...”, yani onları bilesin diye. { مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ } “...ne sen onları bilirdin ne de kavmin”; yani onlar tufan hadisesini bilmiyorlardı; nitekim Mecûsîler şu anda da onu inkâr etmektedirler. [{(مِنْ قَبْلِ هَذَا)} “Bundan önce” ifadesi haberdir; yani bu kıssalar senden ve kavminden önce bilinmiyordu. {(فَاصْبِرْ)} “O hâlde sabret!” Nûh'un sabrettiği gibi sen de risaletin meşakkatlerine ve kavminin eziyetlerine sabret]. Şöyle de denilmiştir: Tufan olayını genel olarak işitmiş olsalar bile, Nûh'un oğlunun kıssasını bilmedikleri kastedilmiştir. { فَاصْبِرْ } “O hâlde sabret!”; yani ey Muhammed! Nûh'un kavminin [eziyetine] sabrettiği gibi, sen de Allah'ın emrini yerine getirmeye, O'nun risaletini tebliğ etmeye ve kâfir Araplardan gördüğün eziyetlere sabret. { إِنَّ الْعاقِبَةَ } “Şüphesiz akıbet...” dünyada zaferle, ahirette ise kurtuluşla; { لِلْمُتَّقِينَ } “...muttakilerindir”, şirkten ve günahlardan sakınanlarındır.
[سورة هود (١١): الآيات ٥٠ الى ٦٠]
[Hûd Sûresi (11), Âyet 50-60]
وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُفْتَرُونَ (٥٠) يَا قَوْمِ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلا تَعْقِلُونَ (٥١) وَيا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ وَلا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ (٥٢) قالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنا بِبَيِّنَةٍ وَما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِكَ وَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (٥٣) إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ قالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٥٤)
{ وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُفْتَرُونَ (٥٠) يَا قَوْمِ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلا تَعْقِلُونَ (٥١) وَيا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ وَلا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ (٥٢) قالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنا بِبَيِّنَةٍ وَما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِكَ وَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (٥٣) إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ قالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٥٤) } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]. Dedi ki: ‘Ey kavmim! Allah'a kulluk edin. Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Siz ancak iftira edip duranlarsınız. (50) Ey kavmim! Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak beni yaratana aittir. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? (51) Ey kavmim! Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin ki üzerinize göğü bol bol yağmur olarak göndersin ve gücünüze güç katsın. Günahkârlar olarak yüz çevirmeyin.’ (52) Dediler ki: ‘Ey Hûd! Sen bize açık bir delil getirmedin. Biz senin sözünle ilahlarımızı terk edecek değiliz ve biz sana inanacak da değiliz. (53) Biz ancak, ilahlarımızdan bazısının seni fena çarptığını söylüyoruz.’ Hûd dedi ki: ‘Şüphesiz ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben sizin ortak koştuklarınızdan uzağım...’ (54)”
مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ (٥٥) إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلاَّ هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٦) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً إِنَّ رَبِّي عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٥٧) وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ (٥٨) وَتِلْكَ عادٌ جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (٥٩)
{ مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ (٥٥) إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلاَّ هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٦) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً إِنَّ رَبِّي عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٥٧) وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ (٥٨) وَتِلْكَ عادٌ جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (٥٩) } “...‘O'ndan başka koştuklarınızdan. Artık hepiniz toplanıp bana tuzak kurun, sonra bana hiç mühlet de vermeyin! (55) Şüphesiz ben, benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim. Hareket eden hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın. Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir. (56) Eğer yüz çevirirseniz, şüphesiz ben size kendisiyle gönderildiğim şeyi tebliğ ettim. Rabbim sizin yerinize başka bir kavmi getirir de siz O'na hiçbir zarar veremezsiniz. Şüphesiz Rabbim her şeyi hakkıyla koruyup gözetendir.’ (57) Emrimiz geldiğinde Hûd'u ve beraberindeki iman edenleri bizden bir rahmetle kurtardık ve onları çetin bir azaptan kurtuluşa erdirdik. (58) İşte bu Âd'dır. Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler, O'nun resûllerine isyan ettiler ve her inatçı zorbanın emrine uydular. (59)”
وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ (٦٠)
{ وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ (٦٠) } “Onlar bu dünyada da kıyamet gününde de lânete tâbi tutuldular. Dikkat edin! Gerçekten Âd [kavmi], Rablerini inkâr ettiler. Dikkat edin! Hûd'un kavmi olan Âd [rahmetten] uzak olsun!”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً) أَيْ وَأَرْسَلْنَا، فَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى" أَرْسَلْنا نُوحاً". وَقِيلَ لَهُ أَخُوهُمْ لِأَنَّهُ مِنْهُمْ، وَكَانَتِ الْقَبِيلَةُ تَجْمَعُهُمْ، كَمَا تَقُولُ: يَا أَخَا تَمِيمٍ. وَقِيلَ: إِنَّمَا قِيلَ لَهُ أَخُوهُمْ لِأَنَّهُ مِنْ بَنِي آدَمَ كَمَا أَنَّهُمْ مِنْ بَنِي آدَمَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا فِي" الْأَعْرَافِ" وَكَانُوا عَبَدَةَ الْأَوْثَانِ. وَقِيلَ: هُمْ عَادَانِ، عَادٌ الْأُولَى وَعَادٌ الْأُخْرَى، فَهَؤُلَاءِ هُمُ الْأُولَى، وَأَمَّا الْأُخْرَى فَهُوَ شَدَّادٌ وَلُقْمَانُ الْمَذْكُورَانِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ" [الفجر: ٧]. وعاد اسم
Yüce Allah'ın: { وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]” buyruğu; yani "gönderdik" takdirindedir ve { أَرْسَلْنا نُوحاً } "Nûh'u gönderdik" ifadesine matuftur. Ona "kardeşleri" denilmesi, onlardan biri olması ve kabilenin onları birleştirmesi sebebiyledir; nitekim [Arapçada] "Ey Temîm'in kardeşi!" denilmesi de böyledir. Bir görüşe göre de onlar gibi Âdemoğullarından olduğu için ona "kardeşleri" denilmiştir. Bu husus el-A‘râf Suresi'nde geçmişti. Onlar putperest kimselerdi. Bir diğer görüşe göre ise iki Âd vardır: Birinci Âd ve İkinci Âd. İşte bunlar Birinci Âd'dır. İkincisi ise Yüce Allah'ın: { إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ } [el-Fecr: 7] “Sütunlar sahibi İrem...” buyruğunda zikredilen Şeddâd ve Lokmân'dır. Âd ise bir
رَجُلٍ ثُمَّ اسْتَمَرَّ عَلَى قَوْمٍ انْتَسَبُوا إِلَيْهِ. (قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ) بِالْخَفْضِ عَلَى اللَّفْظِ، وَ" غَيْرُهُ" بِالرَّفْعِ عَلَى الْمَوْضِعِ، وَ" غَيْرُهُ" بِالنَّصْبِ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ. (إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ) أَيْ مَا أَنْتُمْ فِي اتِّخَاذِكُمْ إِلَهًا غَيْرَهُ إِلَّا كَاذِبُونَ عَلَيْهِ جَلَّ وَعَزَّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي) تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ. وَالْفِطْرَةُ ابْتِدَاءُ الْخَلْقِ. (أَفَلا تَعْقِلُونَ) مَا جَرَى عَلَى قَوْمِ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ) تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ. (يُرْسِلِ السَّماءَ) جُزِمَ لِأَنَّهُ جَوَابٌ وَفِيهِ مَعْنَى الْمُجَازَاةِ." (عَلَيْكُمْ مِدْراراً) " نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَفِيهِ مَعْنَى التَّكْثِيرِ، أَيْ يُرْسِلِ السَّمَاءَ بِالْمَطَرِ مُتَتَابِعًا يَتْلُو بَعْضُهُ بَعْضًا، وَالْعَرَبُ تَحْذِفُ الْهَاءَ فِي مِفْعَالٍ عَلَى النَّسَبِ، وَأَكْثَرُ مَا يَأْتِي مِفْعَالٌ مِنْ أَفْعَلَ، وَقَدْ جَاءَ هَاهُنَا مِنْ فَعَلَ، لِأَنَّهُ مِنْ دَرَّتِ السَّمَاءُ تَدِرُّ وَتَدُرُّ فَهِيَ مِدْرَارٌ. وَكَانَ قَوْمُ هُودٍ- أَعْنِي عَادًا- أَهْلَ بَسَاتِينَ وَزُرُوعٍ وَعِمَارَةٍ، وَكَانَتْ مَسَاكِنُهُمُ الرِّمَالَ الَّتِي بَيْنَ الشَّامِ وَالْيَمَنِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي" الْأَعْرَافِ". (وَيَزِدْكُمْ) عَطْفٌ عَلَى يُرْسِلْ. (قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ) قَالَ مُجَاهِدٌ: شِدَّةٌ عَلَى شِدَّتِكُمْ. الضَّحَّاكُ: خِصْبًا إِلَى خِصْبِكُمْ. عَلِيُّ بْنُ عِيسَى: عِزًّا عَلَى عِزِّكُمْ. عِكْرِمَةُ: وَلَدًا إِلَى وَلَدِكُمْ. وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ حَبَسَ عَنْهُمُ الْمَطَرَ [وَأَعْقَمَ الْأَرْحَامَ] ثَلَاثَ سِنِينَ فَلَمْ يُولَدْ لَهُمْ وَلَدٌ، فَقَالَ لهم هود: إن آمنتم أحيى اللَّهُ بِلَادَكُمْ وَرَزَقَكُمُ الْمَالَ وَالْوَلَدَ، فَتِلْكَ الْقُوَّةُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى يَزِدْكُمْ قُوَّةً فِي النِّعَمِ. (وَلا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ) أَيْ لَا تُعْرِضُوا عَمَّا أَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ، وَتُقِيمُوا عَلَى الْكُفْرِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنا بِبَيِّنَةٍ) أَيْ حُجَّةٍ وَاضِحَةٍ. (وَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ) إِصْرَارًا مِنْهُمْ عَلَى الْكُفْرِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ) أَيْ أَصَابَكَ. (بَعْضُ آلِهَتِنا) أَيْ أَصْنَامِنَا. (بِسُوءٍ) أَيْ بِجُنُونٍ لِسَبِّكَ إِيَّاهَا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. يُقَالُ: عَرَاهُ الْأَمْرُ وَاعْتَرَاهُ إِذَا أَلَمَّ بِهِ. وَمِنْهُ" وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ" [الحج: ٣٦]. (قالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ) أَيْ عَلَى نَفْسِي. (وَاشْهَدُوا)
[kendisinin de] bir adam olmasıdır; daha sonra ona nispet edilen bir kavim için kullanılmaya devam etmiştir. { قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “[Hûd] dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur.'” Lafza binaen cer ile [gayrihî], mahalle binaen ref ile [gayruhû] ve istisna olarak nasb ile [gayrahû] şeklinde okunmuştur. { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ } “Siz ancak iftiracılarsınız”; yani O'ndan başka bir ilah edinmekle siz ancak [şanı] yüce ve aziz olan Allah'a yalan uydurmaktasınız. Allah Teâlâ'nın: { يَا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي } “Ey kavmim! Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum; benim ücretim ancak beni yaratana aittir” buyruğunun anlamı daha önce geçmişti. Fıtrat (فِطْرَة), yaratmanın başlangıcıdır. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akletmiyor musunuz?”, peygamberleri yalanladıklarında Nûh kavminin başına gelenleri [düşünmüyor musunuz]? Allah Teâlâ'nın: { وَيا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ } “Ey kavmim! Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin” buyruğu, bu sûrenin başında geçmişti. { يُرْسِلِ السَّماءَ } “[O da] göğü göndersin” ifadesi, cevap olduğu için meczumdur ve ceza (şartın sonucu) anlamı taşır. { عَلَيْكُمْ مِدْراراً } “Üzerinize bol yağmur yağdıran olarak” ifadesi hâl olarak mansubdur ve çokluk anlamı taşır; yani birbiri ardınca, peş peşe yağan yağmurlarla göğü göndersin. Araplar nispet üzere 'mif'âl' vezninde gelen kelimelerden [müenneslik] 'hâ' harfini hazfederler. Çoğunlukla 'mif'âl' vezni 'ef'ale' fiilinden gelir; burada ise 'fe'ale' fiilinden gelmiştir, çünkü bu kelime 'derreti's-semâu tedirru ve tedurru' (göğün yağmuru bollaştı) ifadesinden türemiştir, dolayısıyla o 'midrâr'dır. Hûd'un kavmi -yani Âd kavmi- bostan, ekin ve bayındırlık sahibi kimselerdi; yurtları da A'râf Sûresi'nde geçtiği üzere Şam ile Yemen arasındaki kumluk bölgelerdi. { وَيَزِدْكُمْ } “Ve [sizi] artırsın” ifadesi, 'yursil' fiiline matuftur. { قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ } “Kuvvetinize kuvvet [katsın]”; Mücâhid: "Gücünüzün üzerine güç katsın" demiştir. Dahhâk: "Bolluğunuza bolluk katsın." Ali b. Îsâ: "İzzetinize izzet katsın." İkrime: "Çocuğunuzun üzerine çocuk katsın." Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ onlardan üç yıl boyunca yağmuru kesti [ve rahimleri kısırlaştırdı], öyle ki hiçbir çocukları doğmadı. Bunun üzerine Hûd onlara: "Eğer iman ederseniz Allah beldelerinizi ihya eder, size mal ve çocuk rızkı verir; işte kuvvet budur" dedi. Zeccâc ise şöyle demiştir: Manası, "nimetler hususunda kuvvetinizi artırsın" demektir. { وَلا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ } “Günahkârlar olarak yüz çevirmeyin”; yani sizi kendisine davet ettiğim şeyden yüz çevirip küfür üzere ısrar etmeyin. Allah Teâlâ'nın: { قالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنا بِبَيِّنَةٍ } “Dediler ki: 'Ey Hûd! Bize açık bir delil getirmedin'” buyruğu; yani apaçık bir hüccet [getirmedin] demektir. { وَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ } “Ve biz sana inanacak değiliz”; bu, küfürdeki ısrarlarından dolayıdır. Allah Teâlâ'nın: { إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ } “Biz ancak şunu söyleriz: Seni çarpmıştır...”, yani sana isabet etmiştir, { بَعْضُ آلِهَتِنا } “...ilahlarımızdan biri”, yani putlarımız, { بِسُوءٍ } “...bir kötülükle”, yani onlara sövdüğün için sana bir delilik isabet ettirmiştir; bu açıklama İbn Abbâs ve başkalarından nakledilmiştir. Bir musibet bir kimseye dokunup isabet ettiğinde 'arâhu'l-emru ve''-terâhu' denir. { وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ } “Hem kanaatkâr olana hem de [hâlini arz edip] isteyene yedirin” [Hac, 22/36] ayetindeki kelime de bu köktendir. { قالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ } “[Hûd] dedi ki: 'Ben Allah'ı şahit tutuyorum...'”, yani kendi nefsim aleyhine, { وَاشْهَدُوا } “...siz de şahit olun ki”
أَيْ وَأُشْهِدُكُمْ، لَا أَنَّهُمْ كَانُوا أَهْلَ شَهَادَةٍ، ولكنه نهاية للتقرير، أي لتعرفوا (أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا) أَيْ مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ الَّتِي تَعْبُدُونَهَا. (فَكِيدُونِي جَمِيعاً) أَيْ أَنْتُمْ وَأَوْثَانَكُمْ فِي عَدَاوَتِي وَضُرِّي. (ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ) أَيْ لَا تُؤَخِّرُونِ. وَهَذَا الْقَوْلُ مَعَ كَثْرَةِ الْأَعْدَاءِ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ الثِّقَةِ بِنَصْرِ اللَّهِ تَعَالَى. وَهُوَ مِنْ أَعْلَامِ النُّبُوَّةِ، أَنْ يَكُونَ الرَّسُولُ وَحْدَهُ يَقُولُ لِقَوْمِهِ:" فَكِيدُونِي جَمِيعاً". وَكَذَلِكَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِقُرَيْشٍ. وَقَالَ نُوحٌ ﷺ" فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ" [يونس: ٧١] الْآيَةَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ) أَيْ رَضِيتُ بِحُكْمِهِ، وَوَثِقْتُ بِنَصْرِهِ. (مَا مِنْ دَابَّةٍ) أَيْ نَفْسٍ تَدِبُّ عَلَى الْأَرْضِ، وَهُوَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ. (إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها) أَيْ يُصَرِّفُهَا كَيْفَ يَشَاءُ، وَيَمْنَعُهَا مِمَّا يَشَاءُ، أَيْ فَلَا تَصِلُونَ إِلَى ضُرِّي. وَكُلُّ مَا فِيهِ رُوحٌ يُقَالُ لَهُ دَابٌّ وَدَابَّةٌ، وَالْهَاءُ لِلْمُبَالَغَةِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: مَالِكُهَا، وَالْقَادِرُ عَلَيْهَا. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: قَاهِرُهَا، لِأَنَّ مَنْ أَخَذْتَ بِنَاصِيَتِهِ فَقَدْ قَهَرْتَهُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يُحْيِيهَا ثُمَّ يُمِيتُهَا، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَالنَّاصِيَةُ قُصَاصُ الشَّعْرِ فِي مُقَدَّمِ الرَّأْسِ. وَنَصَوْتُ الرَّجُلَ أَنْصُوهُ نَصْوًا أَيْ مَدَدْتُ نَاصِيَتَهُ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: إِنَّمَا خَصَّ النَّاصِيَةَ، لِأَنَّ الْعَرَبَ تَسْتَعْمِلُ ذَلِكَ إِذَا وَصَفَتْ إِنْسَانًا بِالذِّلَّةِ وَالْخُضُوعِ، فَيَقُولُونَ. مَا نَاصِيَةُ فلان إلا بيد فلان، ألا إِنَّهُ مُطِيعٌ لَهُ يُصَرِّفُهُ كَيْفَ يَشَاءُ. وَكَانُوا إِذَا أَسَرُوا أَسِيرًا وَأَرَادُوا إِطْلَاقَهُ وَالْمَنَّ عَلَيْهِ جَزُّوا نَاصِيَتَهُ لِيُعْرَفُوا بِذَلِكَ فَخْرًا عَلَيْهِ، فَخَاطَبَهُمْ بِمَا يَعْرِفُونَهُ فِي كَلَامِهِمْ. وَقَالَ، التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي" نَوَادِرِ الْأُصُولِ" قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها" وَجْهُهُ عِنْدَنَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدَّرَ مَقَادِيرَ أَعْمَالِ الْعِبَادِ، ثم نظر إليها، ثم خلق خلقه، وقدر نَفَذَ بَصَرُهُ فِي جَمِيعِ مَا هُمْ فِيهِ عَامِلُونَ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَخْلُقَهُمْ، فَلَمَّا خَلَقَهُمْ وَضَعَ نُورُ تِلْكَ النَّظْرَةِ فِي نَوَاصِيهِمْ فَذَلِكَ النُّورُ آخِذٌ بِنَوَاصِيهِمْ، يُجْرِيهِمْ إِلَى أَعْمَالِهِمُ الْمُقَدَّرَةِ عَلَيْهِمْ يَوْمَ الْمَقَادِيرِ. وَخَلَقَ اللَّهُ الْمَقَادِيرَ قَبْلَ أن يخلق السموات وَالْأَرْضَ بِخَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ، رَوَاهُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" قَدَّرَ الله المقادير قبل أن يخلق السموات والأرض بخمسين ألف سنة". ولهذا
Yani: Sizi de şahit tutuyorum. Onlar şahitlik ehli olduklarından dolayı değil; fakat bu bir ikrarın ve kesin bildirimin son noktasıdır; yani bilesiniz ki { أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا } “ben sizin taptığınız putlara ibadet etmekten uzağım.” { فَكِيدُونِي جَمِيعاً } “Haydi, hepiniz toplanıp bana tuzak kurun”; yani bana düşmanlık etmek ve zarar vermek hususunda sizler ve putlarınız [birleşin]. { ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ } “Sonra da bana hiç mühlet vermeyin.” Yani beni bekletmeyin, geciktirmeyin. Düşmanların çokluğuna rağmen bu sözün söylenmesi, Allah Teâlâ'nın yardımına tam bir güvenin göstergesidir. Bir elçinin tek başına kavmine: “Haydi, hepiniz toplanıp bana tuzak kurun” demesi peygamberlik alametlerindendir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de Kureyş'e böyle söylemiştir. Nûh sallallâhu aleyhi ve sellem de: { فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ } “Artık siz ortaklarınızla birlikte toplanıp yapacağınız işi kararlaştırın” [Yûnus 10/71] ayetini söylemiştir. Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ } “Şüphesiz ben, benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim” buyruğu; yani O'nun hükmüne razı oldum ve yardımına güvendim demektir. { مَا مِنْ دَابَّةٍ } “Hiçbir canlı yoktur ki...”; yani yeryüzünde debelenen/hareket eden hiçbir nefis yoktur ki... Bu ifade mübtedâ (özne) olarak ref mahallindedir. { إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها } “...O, onun perçeminden tutmuş olmasın.” Yani dilediği gibi onu evirip çevirir, dilediği şeyden de onu meneder; dolayısıyla siz bana hiçbir zarar veremezsiniz. İçinde ruh bulunan her şeye "dâbb" ve "dâbbe" denir; [kelimenin sonundaki] tâ-i merbûta mübalağa içindir. Ferrâ şöyle demiştir: "Onun mâlikidir ve ona güç yetirendir." İbn Kuteybe ise: "Onun mutlak galibidir/hâkimidir; zira kimin perçeminden tutarsan, onu kahretmiş (hükmün altına almış) olursun" demiştir. Dahhâk ise: "Ona hayat verir, sonra da onu öldürür" demiştir; bu anlamlar birbirine yakındır. Nâsiye (نَاصِيَة) başın ön tarafındaki saç tutamıdır. 'Nasavtu’r-racule ensûhu nasven' (نَصَوْتُ الرَّجُلَ أَنْصُوهُ نَصْوًا) ifadesi, 'onun perçemini çektim/uzattım' demektir. İbn Cüreyc şöyle demiştir: Nâsiyenin (perçemin) tahsis edilmesi şundandır: Çünkü Araplar bir insanı zillet ve boyun eğmişlikle niteledikleri zaman bu ifadeyi kullanır ve: 'Filanın perçemi ancak filanın elindedir' derler; yani 'O, dilediği gibi onu evirip çeviren bir kimseye itaat etmektedir' demektir. Yine Araplar bir esir aldıklarında ve onu serbest bırakıp lütufta bulunmak istediklerinde, ona karşı bir övünç vesilesi olarak tanınsın diye perçemini keserlerdi. Dolayısıyla Allah onlara kendi konuşmalarında bildikleri bu dille hitap etmiştir. el-Hakîm et-Tirmizî, *Nevâdirü’l-Usûl* adlı eserinde şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: “Hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın” buyruğunun bizim nezdimizdeki yönü şudur: Allah Teâlâ kulların amellerinin miktarlarını/kaderlerini takdir etti, sonra bunlara nazar eyledi, ardından mahlukatını yarattı. Onları yaratmadan önce de yapacakları bütün işlere basarı nüfuz etti. Onları yarattığında ise o nazarın nûrunu perçemlerine yerleştirdi. İşte bu nûr onların perçemlerinden tutmakta ve takdirlerin belirlendiği günde üzerlerine takdir edilen amellerine doğru onları sevk etmektedir. Allah Teâlâ kaderleri, gökleri ve yeri yaratmadan elli bin yıl önce takdir etmiştir. Bunu Abdullah b. Amr b. el-Âs rivayet etmiş ve şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « قَدَّرَ الله المقادير قبل أن يخلق السموات والأرض بخمسين ألف سنة » «Allah mahlukatın kaderlerini gökleri ve yeri yaratmadan elli bin yıl önce takdir etmiştir.» İşte bu sebeple
قَوِيَتِ الرُّسُلُ وَصَارُوا مِنْ أُولِي الْعَزْمِ لِأَنَّهُمْ لَاحَظُوا نُورَ النَّوَاصِي، وَأَيْقَنُوا أَنَّ جَمِيعَ خَلْقِهِ مُنْقَادُونَ بِتِلْكَ الْأَنْوَارِ إِلَى مَا نَفَذَ بَصَرُهُ فِيهِمْ مِنَ الْأَعْمَالِ، فَأَوْفَرُهُمْ حَظًّا مِنَ الْمُلَاحَظَةِ أَقْوَاهُمْ فِي الْعَزْمِ، وَلِذَلِكَ مَا قَوِيَ هُودٌ النَّبِيُّ ﷺ حَتَّى قَالَ:" فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ. إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها". وَإِنَّمَا سُمِّيَتْ نَاصِيَةٌ لِأَنَّ الْأَعْمَالَ قَدْ نُصَّتْ وَبَرَزَتْ مِنْ غَيْبِ الْغَيْبِ فَصَارَتْ مَنْصُوصَةً فِي الْمَقَادِيرِ، قَدْ نَفَذَ بَصَرُ الْخَالِقِ فِي جَمِيعِ حَرَكَاتِ الْخَلْقِ بِقُدْرَةٍ، ثُمَّ وُضِعَتْ حَرَكَاتُ كُلِّ مَنْ دَبَّ عَلَى الْأَرْضِ حَيًّا فِي جَبْهَتِهِ بَيْنَ عَيْنَيْهِ، فَسُمِّيَ ذَلِكَ الْمَوْضِعُ مِنْهُ نَاصِيَةً، لِأَنَّهَا تَنُصُّ حَرَكَاتِ الْعِبَادِ بِمَا قُدِّرَ، فَالنَّاصِيَةُ مَأْخُوذَةٌ بِمَنْصُوصِ الْحَرَكَاتِ الَّتِي نَظَرَ اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهَا قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَهَا. وَوَصَفَ نَاصِيَةَ أَبِي جَهْلٍ فَقَالَ:" ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ خاطِئَةٍ" [العلق: ١٦] يُخْبِرُ أَنَّ النَّوَاصِيَ فِيهَا كَاذِبَةٌ خَاطِئَةٌ، فَعَلَى سَبِيلِ مَا تَأَوَّلُوهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ تَكُونَ النَّاصِيَةُ مَنْسُوبَةً إِلَى الْكَذِبِ وَالْخَطَأِ. [وَاللَّهُ أَعْلَمُ]. (إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ) قَالَ النَّحَّاسُ: الصِّرَاطُ فِي اللُّغَةِ الْمِنْهَاجُ الْوَاضِحُ، وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ وَإِنْ كَانَ يَقْدِرُ عَلَى كُلِّ شي فَإِنَّهُ لَا يَأْخُذُهُمْ إِلَّا بِالْحَقِّ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَا خَلَلَ فِي تَدْبِيرِهِ، وَلَا تَفَاوُتَ فِي خَلْقِهِ سُبْحَانَهُ. (قَوْلُهُ تَعَالَى:) فَإِنْ تَوَلَّوْا) فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ، فَلِذَلِكَ حُذِفَتْ مِنْهُ النُّونُ، وَالْأَصْلُ تَتَوَلَّوْا، فَحُذِفَتِ التَّاءُ لِاجْتِمَاعِ تَاءَيْنِ. (فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ) بِمَعْنَى قَدْ بَيَّنْتُ لَكُمْ. (وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْماً غَيْرَكُمْ) أَيْ يُهْلِكُكُمْ وَيَخْلُقُ مَنْ هُوَ أَطْوَعُ لَهُ مِنْكُمْ يُوَحِّدُونَهُ وَيَعْبُدُونَهُ." وَيَسْتَخْلِفُ" مَقْطُوعٌ مِمَّا قَبْلَهُ فَلِذَلِكَ ارْتَفَعَ، أَوْ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا يَجِبُ فِيمَا بَعْدَ الْفَاءِ مِنْ قَوْلِهِ:" فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ". وَرُوِيَ عَنْ حَفْصٍ عَنْ عَاصِمٍ" وَيَسْتَخْلِفْ" بِالْجَزْمِ حَمْلًا عَلَى مَوْضِعِ الْفَاءِ وَمَا بَعْدَهَا، مِثْلُ:" وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ" [الأعراف: ١٨٦]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً) أَيْ بِتَوَلِّيكُمْ وَإِعْرَاضِكُمْ. (إِنَّ رَبِّي عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ) أي لكل شي حَافِظٌ." عَلى " بِمَعْنَى اللَّامِ، فَهُوَ يَحْفَظُنِي مِنْ أن تنالوني بسوء.
Peygamberler, alınların (nâsiye) nurunu müşahede ettikleri ve O'nun bütün mahlûkatının bu nurlarla, kendileri hakkında O'nun ezelî ilim ve basiretinin nüfuz ettiği amellere sevk edildiğini kesin olarak bildikleri için güç bulup "ülü'l-azm"den oldular. Bu müşahededen nasibi en bol olan kimse, azim bakımından da en güçlü olanlarıdır. Bundan dolayıdır ki Hûd Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem güç ve sebat bularak nihayet şöyle demiştir: { فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ. إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها } “Artık hepiniz toplanıp bana tuzak kurun, sonra bana hiç mühlet de vermeyin! Şüphesiz ben, benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim. Yeryüzünde debelenen hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden (alnından) tutmuş olmasın!” Alına "nâsiye" denilmesi; amellerin açıkça belirlenip (nass) gaybın gaybından tecelli ederek takdirler içerisinde nasla tespit edilmiş hale gelmesindendir. Yaratıcının basireti, mahlûkatın bütün hareketlerine kudretle nüfuz etmiştir. Sonra yeryüzünde canlı olarak hareket eden her varlığın hareketleri alnına, iki gözünün arasına konulmuştur. Bu sebeple onun bu yerine, kulların hareketlerini takdir edildiği üzere açıkça ortaya koyduğu (nassettiği) için "nâsiye" denilmiştir. Buna göre nâsiye, Allah Teâlâ'nın onları yaratmadan önce baktığı belirlenmiş (mansûs) hareketlerden alınmıştır. Nitekim Ebû Cehil'in nâsiyesini nitelendirirken şöyle buyurmuştur: { ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ خاطِئَةٍ } “Yalancı, günahkâr bir alın!” [Alak 16]. Burada alınların yalancı ve günahkâr olduğunu bildirmektedir. Onların tevil ettiği yola göre ise nâsiyenin yalana ve hataya nispet edilmesi imkânsız olur. [Doğrusunu en iyi Allah bilir.] { إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir.” en-Nehhâs şöyle demiştir: Lügatte sırât, apaçık yol demektir. Anlamı ise; Allah -şânı yüce olsun- her şeye güç yetiriyor olsa da onları ancak hak ile muaheze eder. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; O Sübhânehu'nun idaresinde hiçbir aksaklık, yaratmasında hiçbir tutarsızlık yoktur. Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirseniz...” buyruğu cezm mahallindedir; bu yüzden [muhataplık bildiren] nun harfi hazfedilmiştir. Kelimenin aslı "tetewellev" (تَتَوَلَّوْا) olup iki tâ harfinin yan yana gelmesi sebebiyle tâ'lardan biri hazfedilmiştir. { فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ } “...artık size kendisiyle gönderildiğim şeyi tebliğ etmiş bulunuyorum” buyruğu, size açıkladım anlamındadır. { وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْماً غَيْرَكُمْ } “Rabbim sizin yerinize başka bir kavmi geçirir”; yani sizi helâk eder ve sizden daha itaatkâr olup O'nu birleyen ve O'na kulluk eden başka bir kavim yaratır demektir. "Ve yestehlifu" kelimesi önceki cümleden munkatı' (bağımsız) olduğu için merfû okunmuştur; yahut fâ harfinden sonraki { فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ } ifadesinin gerektirdiği hükme matuftur. Âsım'dan yapılan Hafs rivayetinde ise fâ'nın ve sonrasının [cezm] mahalline hamletmek suretiyle: { وَيَذَرُهُمْ } “...ve onları bırakır...” [A'râf 186] ayetinde olduğu gibi "ve yestahlif" (وَيَسْتَخْلِفْ) şeklinde meczûm olarak okunmuştur. Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً } “Ve O'na hiçbir zarar veremezsiniz” buyruğu; yüz çevirip sırt dönmenizle [O'na hiçbir zarar veremezsiniz] demektir. { إِنَّ رَبِّي عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ } “Şüphesiz Rabbim her şeyi hakkıyla gözetleyip koruyandır”; yani her şeyi hakkıyla muhafaza edendir. Buradaki "alâ" (عَلَى) harf-i cerri lâm (لِـ) anlamındadır; yani O, bana bir kötülük ulaştırmanızdan beni muhafaza eder.
(قَوْلُهُ تَعَالَى:) وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا) أَيْ عَذَابُنَا بِهَلَاكِ عَادٍ. (نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا) لِأَنَّ أَحَدًا لَا يَنْجُو إِلَّا بِرَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنْ كَانَتْ لَهُ أَعْمَالٌ صَالِحَةٌ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَالْبُخَارِيِّ وَغَيْرِهِمَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ" لَنْ يُنَجِّيَ أَحَدًا مِنْكُمْ عَمَلُهُ" قَالُوا: وَلَا أَنْتَ يَا رسول الله؟ قال:" ولا أنا إلا أن يَتَغَمَّدَنِي اللَّهُ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ". وَقِيلَ: مَعْنَى" بِرَحْمَةٍ مِنَّا" بِأَنْ بَيَّنَّا لَهُمُ الْهُدَى الَّذِي هُوَ رَحْمَةٌ. وَكَانُوا أَرْبَعَةَ آلَافٍ. وَقِيلَ: ثَلَاثَةُ آلَافٍ. (وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ) أَيْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقِيلَ: هُوَ الرِّيحُ الْعَقِيمُ كَمَا ذَكَرَ اللَّهُ فِي" الذَّارِيَاتِ" وَغَيْرِهَا وَسَيَأْتِي. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ: وَالْعَذَابُ الَّذِي يَتَوَعَّدُ بِهِ النَّبِيَّ أُمَّتُهُ إِذَا حَضَرَ يُنَجِّي اللَّهُ مِنْهُ النَّبِيَّ وَالْمُؤْمِنِينَ مَعَهُ، نَعَمْ! لَا يَبْعُدُ أَنْ يَبْتَلِيَ اللَّهُ نَبِيًّا وَقَوْمَهُ فَيَعُمُّهُمْ بِبَلَاءٍ فَيَكُونُ ذَلِكَ عُقُوبَةً لِلْكَافِرِينَ، وَتَمْحِيصًا لِلْمُؤْمِنِينَ إِذَا لَمْ يَكُنْ مِمَّا تَوَعَّدَهُمُ النَّبِيُّ بِهِ. (قَوْلُهُ تَعَالَى:) وَتِلْكَ عادٌ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَحَكَى الْكِسَائِيُّ أَنَّ مِنَ الْعَرَبِ مَنْ لَا يَصْرِفُ" عَادًا" فَيَجْعَلُهُ اسْمًا لِلْقَبِيلَةِ. (جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ) أَيْ كَذَّبُوا بِالْمُعْجِزَاتِ وَأَنْكَرُوهَا. (وَعَصَوْا رُسُلَهُ) يَعْنِي هُودًا وَحْدَهُ، لِأَنَّهُ لَمْ يُرْسِلْ إِلَيْهِمْ مِنَ الرُّسُلِ سِوَاهُ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ" [المؤمنون: ٥١] يَعْنِي النَّبِيَّ ﷺ وَحْدَهُ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي عَصْرِهِ رَسُولٌ سِوَاهُ، وَإِنَّمَا جَمَعَ هَاهُنَا لِأَنَّ مَنْ كَذَّبَ رَسُولًا وَاحِدًا فَقَدْ كَفَرَ بِجَمِيعِ الرُّسُلِ. وَقِيلَ: عَصَوْا هُودًا وَالرُّسُلَ قَبْلَهُ، وَكَانُوا بِحَيْثُ لَوْ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ أَلْفُ رَسُولٍ لَجَحَدُوا الْكُلَّ. (وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ) أَيِ اتَّبَعَ سُقَّاطُهُمْ رُؤَسَاءَهُمْ. وَالْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ. وَالْعَنِيدُ الطَّاغِي الَّذِي لَا يَقْبَلُ الْحَقَّ وَلَا يُذْعِنُ لَهُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: الْعَنِيدُ وَالْعَنُودُ وَالْعَانِدُ وَالْمُعَانِدُ الْمُعَارِضُ بِالْخِلَافِ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْعِرْقِ الَّذِي يَنْفَجِرُ بِالدَّمِ عَانِدٌ. وَقَالَ الرَّاجِزُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz geldiğinde...” buyruğu; yani Âd'ın helâki hususundaki azabımız demektir. { نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا } “...Hûd'u ve beraberindeki iman edenleri bizden bir rahmetle kurtardık”; zira salih amelleri olsa bile hiç kimse ancak Allah Teâlâ'nın rahmetiyle kurtulur. Sahîh-i Müslim, Buhârî ve diğerlerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: "Sizden hiçbirinizi ameli kurtaramaz." "Sen de mi ey Allah'ın Resûlü?" dediler. Şöyle buyurdu: "Allah beni Kendi katından bir rahmete bürümedikçe ben de [kurtulamam]." { بِرَحْمَةٍ مِنَّا } “...bizden bir rahmetle...” ifadesinin manasının, rahmet olan hidayeti onlara açıklamamız sebebiyle olduğu da söylenmiştir. Onlar dört bin kişiydiler; üç bin kişi oldukları da söylenmiştir. { وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ } “...ve onları çetin bir azaptan kurtuluşa erdirdik”; yani kıyamet günü azabından. Bunun kasıp kavuran kısır rüzgâr (rîh-i akîm) olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah bunu ez-Zâriyât ve diğer sûrelerde zikretmiştir ve ileride gelecektir. Ebû Nasr el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Peygamberin ümmetini tehdit ettiği azap geldiği vakit, Allah peygamberi ve beraberindeki müminleri ondan kurtarır. Evet! Allah'ın bir peygamberi ve kavmini imtihan edip onları genel bir belaya uğratması uzak bir ihtimal değildir; peygamberin onları tehdit ettiği cinsten olmadıkça bu durum kâfirler için bir ceza, müminler için ise bir arınma olur. Allah Teâlâ'nın: { وَتِلْكَ عادٌ } “İşte bu Âd'dır” buyruğu mübteda ve haberdir. el-Kisâî, Araplardan bazılarının "Âd" kelimesini gayrimunsarif kılıp kabilenin ismi yaptığını nakletmiştir. { جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler”; yani mucizeleri yalanlayıp inkâr ettiler. { وَعَصَوْا رُسُلَهُ } “...O'nun resûllerine isyan ettiler...”; burada sadece Hûd kastedilmiştir, zira onlara Hûd'dan başka bir resûl gönderilmemiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ } “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin...” [el-Mü'minûn 51] buyruğudur; burada sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmiştir, çünkü onun asrında ondan başka resûl yoktu. Burada çoğul kullanılmasının sebebi, bir tek resûlü yalanlayanın bütün resûlleri inkâr etmiş sayılmasıdır. Hûd'a ve ondan önceki resûllere isyan ettikleri de söylenmiştir; zira kendilerine bin resûl de gönderilseydi hepsini inkâr edecek durumda idiler. { وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ } “...ve her inatçı zorbanın emrine uydular”; yani ayak takımları reislerine tabi oldular. Cebbâr, kibirli/büyüklük taslayan kimsedir. Anîd ise hakkı kabul etmeyen ve ona boyun eğmeyen azgındır. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: el-Anîd, el-anûd, el-ânid ve el-muânid muhalefetle karşı koyan kimsedir; nitekim kan fışkıran damara "irku'n-ânid" denilmesi bundandır. Recez şairi şöyle demiştir:
إِنِّي كَبِيرٌ لَا أُطِيقُ الْعُنَّدَا
Şüphesiz ben yaşlıyım, inatçı huysuz develere güç yetiremem
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً) أَيْ أُلْحِقُوهَا. (وَيَوْمَ الْقِيامَةِ) أَيْ وَأُتْبِعُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِثْلَ ذَلِكَ، فَالتَّمَامُ عَلَى قَوْلِهِ:" وَيَوْمَ الْقِيامَةِ". (أَلا إِنَّ عاداً كَفَرُوا رَبَّهُمْ)
Allah Teâlâ'nın: { وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً } “Onlar bu dünyada bir lanetin ardına takıldılar” buyruğu; yani kendilerine lanet eriştirildi demektir. { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününde de [böyle olacaktır]”; yani kıyamet gününde de bunun bir benzeri onların peşine takılacaktır. Buna göre tam vakıf, O'nun { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününde de” buyruğundadır. { أَلا إِنَّ عاداً كَفَرُوا رَبَّهُمْ } “Bilin ki Âd [kavmi], Rablerini inkâr etti”
قَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ كَفَرُوا نِعْمَةَ رَبِّهِمْ، قَالَ: وَيُقَالُ كَفَرْتُهُ وَكَفَرْتُ بِهِ، مِثْلُ شَكَرْتُهُ وَشَكَرْتُ لَهُ. (أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ) أَيْ لَا زَالُوا مُبْعَدِينَ عَنْ رَحْمَةِ اللَّهِ. وَالْبُعْدُ الْهَلَاكُ. وَالْبُعْدُ التَّبَاعُدُ مِنَ الْخَيْرِ. يُقَالُ: بَعُدَ يَبْعُدُ بُعْدًا إِذَا تَأَخَّرَ وَتَبَاعَدَ. وَبَعِدَ يَبْعَدُ بَعَدًا إِذَا هَلَكَ، قَالَ:
el-Ferrâ şöyle demiştir: Yani Rablerinin nimetini inkâr ettiler. Devamla: Tıpkı "şekertuhu" ve "şekertu lehu" dendiği gibi, "kefertuhu" ve "kefertu bihî" de denir, demiştir. { أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ } “Dikkat edin! Hûd'un kavmi Âd, [Allah'ın rahmetinden] uzak olsun!”; yani Allah'ın rahmetinden daima uzak kalsınlar demektir. el-Bu‘d, helâk olmaktır. el-Bu‘d aynı zamanda hayırdan uzaklaşmaktır. Geri kalıp uzaklaştığında "be‘ude yeb‘udu bu‘den", helâk olduğunda ise "be‘ide yeb‘adu ba‘aden" denir. [Şair] şöyle demiştir:
لَا يَبْعَدْنَ قَوْمِي الَّذِينَ هُمْ ... سُمُّ الْعُدَاةِ وَآفَةِ الْجُزْرِ
Düşmanların zehri ve kesilecek develerin afeti olan / Kavmim helâk olup gitmesin
وَقَالَ النَّابِغَةُ:
en-Nâbiğa da şöyle demiştir:
فَلَا تَبْعَدَنْ إِنَّ الْمَنِيَّةَ مَنْهَلٌ ... وَكُلُّ امرئ يوما به الحال زائل
Sakın helâk olup gitme! Şüphesiz ölüm bir su kaynağıdır / Ve her insanın bir gün durumu zail olacaktır.
[سورة هود (١١): آية ٦١]
[Hûd Sûresi (11), Âyet 61]
وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ (٦١)
{ وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ (٦١) } “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]. Dedi ki: ‘Ey kavmim! Allah'a kulluk edin. Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. O sizi topraktan yarattı ve sizi orada yaşattı/orayı imar etmenizi sağladı. O hâlde O'ndan bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin. Şüphesiz Rabbim çok yakındır, dualara icabet edendir.’ (61)”
فيها خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِلى ثَمُودَ) أَيْ أَرْسَلْنَا إِلَى ثَمُودَ (أَخاهُمْ) أَيْ فِي النَّسَبِ. (صالِحاً). وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ" وَإِلَى ثَمُودٍ" بِالتَّنْوِينِ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ، وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ. وَاخْتَلَفَ سَائِرُ الْقُرَّاءِ فِيهِ فَصَرَفُوهُ فِي مَوْضِعٍ وَلَمْ يَصْرِفُوهُ فِي مَوْضِعٍ. وَزَعَمَ أَبُو عُبَيْدَةَ أَنَّهُ لَوْلَا مُخَالَفَةُ السَّوَادِ لَكَانَ الْوَجْهُ تَرْكَ الصَّرْفِ، إِذْ كَانَ الْأَغْلَبُ عَلَيْهِ التَّأْنِيثُ. قَالَ النَّحَّاسُ: الَّذِي قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ- ﵀ مِنْ أَنَّ الْغَالِبَ عَلَيْهِ التَّأْنِيثُ كَلَامٌ مَرْدُودٌ، لِأَنَّ ثَمُودًا يُقَالُ لَهُ حَيٌّ، وَيُقَالُ لَهُ قَبِيلَةٌ، وَلَيْسَ الْغَالِبُ عَلَيْهِ الْقَبِيلَةَ، بَلِ الْأَمْرُ عَلَى ضِدِّ مَا قَالَ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ. وَالْأَجْوَدُ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ فِيمَا لَمْ يَقُلْ فِيهِ بَنُو فُلَانٍ الصَّرْفُ، نَحْو قُرَيْشٍ وَثَقِيفٍ وَمَا أَشْبَهَهُمَا، وَكَذَلِكَ ثَمُودٌ، وَالْعِلَّةُ فِي ذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ التَّذْكِيرُ الْأَصْلُ، وَكَانَ يَقَعُ لَهُ مُذَكَّرٌ وَمُؤَنَّثٌ كَانَ الْأَصْلُ الْأَخَفُّ أَوْلَى. وَالتَّأْنِيثُ جَيِّدٌ بَالِغٌ حَسَنٌ. وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ فِي التَّأْنِيثِ:
Bu ayette beş mesele vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَإِلى ثَمُودَ } “Semûd kavmine de...” buyruğu; yani Semûd'a gönderdik; { أَخاهُمْ } “...kardeşleri...”, yani nesepten kardeşleri olan; { صالِحاً } “...Sâlih'i.” Yahyâ b. Vessâb bütün Kur'an'da "ve ilâ Semûdin" şeklinde tenvin ile okumuştur; el-Hasan'dan da böyle rivayet edilmiştir. Diğer kurrâ ise bu konuda ihtilaf etmiş; kimi yerde munsarif, kimi yerde gayrimunsarif okumuşlardır. Ebû Ubeyde, Mushaf hattına aykırılık olmasaydı, kelimede müenneslik galip olduğu için gayrimunsarif kılmanın uygun olacağını ileri sürmüştür. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ebû Ubeyde'nin -rahimehullâh- onda müennesliğin galip olduğu şeklindeki sözü reddedilmiştir; çünkü Semûd kelimesine kabile (hayy) de denir, aşiret (kabîle) de denir ve onda aşiret anlamı galip değildir. Bilakis Sîbeveyhi nezdinde durum onun dediğinin aksinedir. Sîbeveyhi nezdinde "Benû fülan" denilmeyen isimlerde en tercihe şayan olanı; Kureyş, Sakîf ve benzerlerinde olduğu gibi tenvinli (munsarif) kılınmasıdır; Semûd da böyledir. Bunun illeti şudur: Müzekkerlik asıl olduğu ve bu kelime hem müzekker hem müennes için kullanılabildiği zaman, asıl ve hafif olan daha evladır. Müennes kabul etmek de gayet güzel, beliğ ve hoştur. Sîbeveyhi müennes yapmaya dair şu beyti nakletmiştir:
غَلَبَ الْمَسَامِيحَ الْوَلِيدُ سَمَاحَةً ... وَكَفَى قُرَيْشَ الْمَعْضِلَاتِ وسادها
el-Velîd cömertlikte cömertleri geride bıraktı ... ve Kureyş'e zorluklara karşı kâfi geldi de onlara efendi oldu.
الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ) تَقَدَّمَ. (هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ) أَيِ ابْتَدَأَ خَلْقكُمْ مِنَ الْأَرْضِ، وَذَلِكَ أَنَّ آدَمَ خُلِقَ مِنَ الْأَرْضِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" وَ" الْأَنْعَامِ" وَهُمْ مِنْهُ، وَقِيلَ:" أَنْشَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ". وَلَا يَجُوزُ إِدْغَامُ الْهَاءِ مِنْ" غَيْرُهُ" فِي الْهَاءِ مِنْ" هُوَ" إِلَّا عَلَى لُغَةِ مَنْ حَذَفَ الْوَاوَ فِي الْإِدْرَاجِ. (وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها) أَيْ جَعَلَكُمْ عُمَّارَهَا وَسُكَّانَهَا. قَالَ مُجَاهِدٌ: وَمَعْنَى" اسْتَعْمَرَكُمْ" أَعْمَرَكُمْ مِنْ قَوْلِهِ: أَعْمَرَ فُلَانٌ فُلَانًا دَارَهُ، فَهِيَ لَهُ عُمْرَى. وَقَالَ قَتَادَةُ: أَسْكَنَكُمْ فِيهَا، وَعَلَى هَذَيْنَ الْقَوْلَيْنِ تَكُونُ اسْتَفْعَلَ بِمَعْنَى أَفْعَلَ، مِثْلَ اسْتَجَابَ بِمَعْنَى أَجَابَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: أَطَالَ أَعْمَارَكُمْ، وَكَانَتْ أَعْمَارُهُمْ مِنْ ثَلَاثِمِائَةٍ إِلَى أَلْفٍ. ابْنُ عَبَّاسٍ: أَعَاشَكُمْ فِيهَا. زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: أَمَرَكُمْ بِعِمَارَةِ مَا تَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ فِيهَا مِنْ بِنَاءِ مَسَاكِنَ، وَغَرْسِ أَشْجَارٍ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَلْهَمَكُمْ عِمَارَتَهَا مِنَ الْحَرْثِ وَالْغَرْسِ وَحَفْرِ الْأَنْهَارِ وَغَيْرِهَا. الثالثة- قال ابن عربي قَالَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الشَّافِعِيَّةِ: الِاسْتِعْمَارُ طَلَبُ الْعِمَارَةِ، وَالطَّلَبُ الْمُطْلَقُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْوُجُوبِ، قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ: تَأْتِي كَلِمَةُ اسْتَفْعَلَ فِي لِسَانِ الْعَرَبِ عَلَى مَعَانٍ: مِنْهَا، اسْتَفْعَلَ بِمَعْنَى طَلَبِ الْفِعْلِ كَقَوْلِهِ: اسْتَحْمَلْتُهُ أَيْ طَلَبْتُ مِنْهُ حُمْلَانًا، وَبِمَعْنَى اعْتَقَدَ، كَقَوْلِهِمُ: اسْتَسْهَلْتُ هَذَا الْأَمْرَ اعْتَقَدْتُهُ سَهْلًا، أَوْ وَجَدْتُهُ سَهْلًا، وَاسْتَعْظَمْتُهُ أَيِ اعْتَقَدْتُهُ عَظِيمًا وَوَجَدْتُهُ، وَمِنْهُ اسْتَفْعَلْتُ بِمَعْنَى أَصَبْتُ، كَقَوْلِهِمُ: اسْتَجَدْتُهُ أَيْ أَصَبْتُهُ جَيِّدًا: وَمِنْهَا بِمَعْنَى فَعَلَ: كَقَوْلِهِ: قَرَّ فِي الْمَكَانِ وَاسْتَقَرَّ، وقالوا وقوله:" يَسْتَهْزِؤُنَ" وَ" يَسْتَسْخِرُونَ" مِنْهُ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى:" اسْتَعْمَرَكُمْ فِيها" خلقكم لعمارتها"، لا مَعْنَى اسْتَجَدْتُهُ وَاسْتَسْهَلْتُهُ، أَيْ أَصَبْتُهُ جَيِّدًا وَسَهْلًا، وَهَذَا يَسْتَحِيلُ فِي الْخَالِقِ، فَيَرْجِعُ إِلَى أَنَّهُ خَلَقَ، لِأَنَّهُ الْفَائِدَةُ، وَقَدْ يُعَبَّرُ عَنِ الشَّيْءِ بِفَائِدَتِهِ مَجَازًا، وَلَا يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ طلب من الله لِعِمَارَتِهَا، فَإِنَّ هَذَا اللَّفْظَ لَا يَجُوزُ فِي حَقِّهِ، أَمَّا أَنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ استدعى
İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “[Sâlih] dedi ki: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” buyruğu; [bunun açıklaması] daha önce geçmişti. { هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “O sizi yerden (topraktan) yarattı”; yani yaratılışınızı yeryüzünden başlattı. Bu da Âdem'in yeryüzünden yaratılmış olmasındandır -ki bu el-Bakara ve el-En'âm'da geçtiği üzeredir- onlar da Âdem'dendir. "Sizi yeryüzünde var etti/büyüttü" manasında olduğu da söylenmiştir. Vasıl (ulaştırma) hâlinde vâv harfini hazfedenlerin lehçesi müstesna, "gayruhû"daki he (هـ) harfinin "huve"deki he (هـ) harfine idğâm edilmesi caiz değildir. { وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها } “ve sizi orada yaşattı / orayı imar etmenizi sağladı”; yani sizi orayı imar edenler ve orada ikamet edenler kıldı. Mücâhid şöyle demiştir: "İste'marakum" ifadesinin manası "a'merakum"dur; bu da "falan kişi falan kimseye evini a'mara etti (ömrü boyunca oturması için verdi), o ev artık onun için bir umrâdır" sözünden gelmektedir. Katâde ise: "Sizi orada iskan etti (yerleştirdi)" demiştir. Bu iki görüşe göre "istef'ale" kalıbı, tıpkı "istecâbe"nin "ecâbe" manasında olması gibi "ef'ale" manasındadır. ed-Dahhâk şöyle demiştir: "Ömürlerinizi uzun kıldı; onların ömürleri üç yüz ile bin [yıl] arasındaydı." İbn Abbâs: "Sizi orada yaşattı" demiştir. Zeyd b. Eslem: "Meskenler inşa etmek ve ağaçlar dikmek gibi orada ihtiyaç duyduğunuz şeyleri imar etmenizi size emretti" demiştir. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; ekin ekmek, fidan dikmek, nehirler kazmak ve benzeri yollarla orayı imar etmeyi size ilham etti, demektir. Üçüncüsü: İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Şâfiî âlimlerinden bazıları: "İsti'mâr imar etmeyi talep etmektir; Allah Teâlâ'dan gelen mutlak talep ise vücûb (farziyet) ifade eder" demiştir. Kādî Ebû Bekr şöyle demiştir: Arap dilinde "istef'ale" kalıbı muhtelif manalara gelir: Bunlardan biri; "istahmeltühû" yani "ondan bir binek/yük hayvanı talep ettim" sözünde olduğu gibi fiili talep etmek manasındaki "istef'ale"dir. [Bir diğeri] "itikat etti/buldu" manasınadır; nitekim "istesheltü hâze'l-emr" (bu işi kolay saydım/kolay buldum) veya "ista'zamtühû" (onu büyük saydım ve öyle buldum) demeleri böyledir. Yine bundan olmak üzere "isabet etti/buldu" manasında "istef'altü" kalıbıdır; nitekim "istecedtühû" yani "onu iyi buldum/isabet ettirdim" demeleri böyledir. Bunlardan biri de "fe'ale" manasınadır; nitekim bir kimsenin mekânda yerleşmesi anlamında "karra" ve "istekarra" denmesi gibi. "Yestehziûn" ve "yesteshırûn" lafızları da böyledir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: "İste'maraküm fîhâ" buyruğu "orayı imar etmeniz için sizi yarattı" demektir; yoksa "istecedtühû" ve "istesheltühû" yani "onu iyi ve kolay buldum" manasında değildir. Zira bu [tür bir bulma/anlama manası] Yaratıcı hakkında imkânsızdır. Dolayısıyla bu [ifade], asıl fayda/gaye olduğu için O'nun yaratması manasına raci olur; nitekim bir şey mecaz yoluyla kendi semeresi/faydası ile de ifade edilebilir. "Allah'tan oranın imarı için bir taleptir" denmesi ise doğru olmaz; zira bu lafız O'nun hakkında caiz değildir. Ancak şöyle denmesi caizdir: O, [oranın imarını] davet/talep etmiştir...
عِمَارَتَهَا فَإِنَّهُ جَاءَ بِلَفْظِ اسْتَفْعَلَ، وَهُوَ اسْتِدْعَاءُ الْفِعْلِ بِالْقَوْلِ مِمَّنْ هُوَ دُونَهُ إِذَا كَانَ أَمْرًا، وَطَلَبٌ لِلْفِعْلِ إِذَا كَانَ مِنَ الْأَدْنَى إِلَى الْأَعْلَى [رَغْبَةً]. قُلْتُ: لَمْ يُذْكَرِ اسْتَفْعَلَ بِمَعْنَى أَفْعَلَ، مِثْلَ قَوْلِهِ: اسْتَوْقَدَ بِمَعْنَى أَوْقَدَ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ، وَهِيَ: الرَّابِعَةُ- وَيَكُونُ فِيهَا دَلِيلٌ عَلَى الْإِسْكَانِ وَالْعُمْرَى وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي" الْبَقَرَةِ" فِي السُّكْنَى وَالرُّقْبَى. وَأَمَّا الْعُمْرَى فَاخْتَلَفَ العلماء فيها على ثلاثة أقوال: أحدهما- أَنَّهَا تَمْلِيكٌ لِمَنَافِعِ الرَّقَبَةِ حَيَاةَ الْمُعْمَرِ مُدَّةَ عُمْرِهِ، فَإِنْ لَمْ يَذْكُرْ عَقِبًا فَمَاتَ الْمُعْمَرُ رَجَعَتْ إِلَى الَّذِي أَعْطَاهَا أَوْ لِوَرَثَتِهِ، هَذَا قَوْلُ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَيَزِيدَ بْنِ قُسَيْطٍ وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، وَهُوَ مَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَأَحَدُ أَقْوَالِ الشَّافِعِيِّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" حُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ. الثَّانِي أَنَّهَا تَمْلِيكُ الرَّقَبَةِ ومنافعا وَهِيَ هِبَةٌ مَبْتُولَةٌ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِهِمَا وَالثَّوْرِيِّ والحسن ابن حَيِّ وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَابْنِ شُبْرُمَةَ وَأَبِي عُبَيْدٍ، قَالُوا مَنْ أَعْمَرَ رَجُلًا شَيْئًا حَيَاتَهُ فَهُوَ لَهُ حَيَاتَهُ، وَبَعْدَ وَفَاتِهِ لِوَرَثَتِهِ، لِأَنَّهُ قَدْ مَلَكَ رَقَبَتَهَا، وَشَرْطُ الْمُعْطِي الْحَيَاةَ وَالْعُمْرَ بَاطِلٌ، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال:" العمرى جائزة"" والعمرى لِمَنْ وُهِبَتْ لَهُ" الثَّالِثُ- إِنْ قَالَ عُمْرَكَ وليم يَذْكُرِ الْعَقِبَ كَانَ كَالْقَوْلِ الْأَوَّلِ: وَإِنْ قَالَ لِعَقِبِكَ كَانَ كَالْقَوْلِ الثَّانِي، وَبِهِ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ، وَهُوَ ظَاهِرُ قَوْلِهِ فِي الْمُوَطَّأِ. وَالْمَعْرُوفُ عَنْهُ وَعَنْ أَصْحَابِهِ أَنَّهَا تَرْجِعُ إِلَى الْمُعْمِرِ، إِذَا انقرض عقب المعمر، إذا كَانَ الْمُعْمِرُ حَيًّا، وَإِلَّا فَإِلَى مَنْ كَانَ حَيًّا مِنْ وَرَثَتِهِ، وَأَوْلَى النَّاسِ بِمِيرَاثِهِ. وَلَا يملك المعمر بلفظ العمرى عند مَالِكٌ فِي الْحَبْسِ أَيْضًا: إِذَا حُبِسَ عَلَى رَجُلٍ وَعَقِبِهِ أَنَّهُ لَا يَرْجِعُ إِلَيْهِ. وَإِنْ حُبِسَ عَلَى رَجُلٍ بِعَيْنِهِ حَيَاتَهُ رَجَعَ إِلَيْهِ، وَكَذَلِكَ الْعُمْرَى قِيَاسًا، وَهُوَ ظَاهِرُ الْمُوَطَّأِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٌ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله
...orayı imar etmenizi [istedi]. Zira bu ifade 'istef'ale' (اِسْتَفْعَلَ) vezninde gelmiştir. Bu [vezin], şayet bir emir ise üstte olandan altta bulunana sözle bir fiili talep etmektir; şayet aşağıdan yukarıya doğru ise [rağbet/istek yoluyla] fiili istemektir. Ben derim ki: Burada 'istef'ale' vezninin, daha önce zikrettiğimiz üzere 'istevkade'nin (اسْتَوْقَدَ) 'evkade' (أَوْقَدَ) anlamına gelmesi gibi 'ef'ale' (أَفْعَلَ) manasında olduğu zikredilmemiştir. Bu da şudur: Dördüncüsü: Bunda iskân (oturma hakkı tanıma) ve umrâya (ömür boyu bağış) dair bir delil bulunmaktadır. el-Bakara Sûresi'nde süknâ ve rukbâ hakkındaki açıklama geçmişti. Umrâya gelince; âlimler bu hususta üç farklı görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Umrâ, mu'merin (kendisine ömür boyu tahsis edilenin) hayatı boyunca, ömrü müddetince malın menfaatlerinin mülkiyetinin verilmesidir. Şayet ardından gelecek nesli zikretmez de mu'mer vefat ederse, [o mal] onu veren kimseye yahut onun vârislerine geri döner. Bu; el-Kâsım b. Muhammed, Yezîd b. Kuseyt ve el-Leys b. Sa'd'ın görüşü olup Mâlik'in meşhur mezhebi ve eş-Şâfiî'nin görüşlerinden biridir. Bu görüşün delili daha önce el-Bakara Sûresi'nde geçmişti. İkincisi: Umrâ, malın hem aynının hem de menfaatlerinin mülkiyetinin devredilmesidir ve kesin/dönüşsüz bir hibedir (hibe-i mebtûle). Bu; Ebû Hanîfe, eş-Şâfiî ve her ikisinin ashâbı, es-Sevrî, el-Hasan b. Hayy, Ahmed b. Hanbel, İbn Şubrüme ve Ebû Ubeyd'in görüşüdür. Onlar şöyle demişlerdir: Bir kimse bir adama hayatı boyunca bir şeyi umrâ olarak verirse, o şey yaşadığı sürece kendisine, vefatından sonra da mirasçılarına aittir. Çünkü o kimse malın aynına malik olmuştur; veren kişinin [bunu sadece onun] hayatı ve ömrüyle şart koşması ise bâtıldır. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «العمرى جائزة» “Umrâ caizdir” ve «والعمرى لمن وهبت له» “Umrâ, kime hibe edilmişse onundur” buyurmuştur. Üçüncüsü: Şayet 'ömrün boyunca' der de ardından gelecek nesli zikretmezse birinci görüş gibidir; şayet 'senin nesline' derse ikinci görüş gibidir. ez-Zührî, Ebû Sevr, Ebû Seleme b. Abdirrahmân ve İbn Ebî Zi'b bu görüştedir. Bu görüş Mâlik'ten de rivayet edilmiştir ve el-Muvatta'daki sözünün zahiri de budur. Ondan ve ashâbından bilinen meşhur görüş ise şöyledir: Mu'merin nesli tükendiğinde, şayet mu'mir (umrâyı veren) hayatta ise ona, değilse mirasçılarından hayatta olan ve mirasına en layık bulunan kimseye geri döner. Mâlik'e göre umrâ lafzıyla mu'mer [malın aynına] malik olmaz. Mâlik vakıf (habs) konusunda da şöyle demektedir: Bir kimseye ve nesline vakfedildiğinde o mal artık [vakfedene] geri dönmez. Şayet bizzat belirli bir şahsa hayatı boyunca vakfedilmişse [vefatıyla] ona geri döner; kıyas gereği umrâ da böyledir ve el-Muvatta'nın zahiri de budur. Sahîh-i Müslim'de Câbir b. Abdillâh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle...
عليه وسلم قال" أيما رجل أعمر رجل عُمْرَى لَهُ وَلِعَقِبِهِ فَقَالَ قَدْ أَعْطَيْتُكَهَا وَعَقِبَكَ مَا بَقِيَ مِنْكُمْ أَحَدٌ فَإِنَّهَا لِمَنْ أُعْطِيَهَا وَأَنَّهَا لَا تَرْجِعُ إِلَى صَاحِبِهَا مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ أَعْطَى عَطَاءً وَقَعَتْ فِيهِ الْمَوَارِيثُ" وَعَنْهُ قَالَ: إِنَّ الْعُمْرَى الَّتِي أَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَقُولَ: هِيَ لَكَ وَلِعَقِبِكَ، فَأَمَّا إِذَا قَالَ: هِيَ لَكَ مَا عِشْتَ فَإِنَّهَا تَرْجِعُ إِلَى صَاحِبِهَا، قَالَ مَعْمَرٌ: وَبِذَلِكَ كَانَ الزُّهْرِيُّ يُفْتِي. قُلْتُ: مَعْنَى الْقُرْآنِ يَجْرِي مَعَ أَهْلِ الْقَوْلِ الثَّانِي، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَالَ:" وَاسْتَعْمَرَكُمْ" بِمَعْنَى أَعْمَرَكُمْ، فَأَعْمَرَ الرَّجُلَ الصَّالِحَ فِيهَا مُدَّةَ حَيَاتِهِ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَبَعْدَ مَوْتِهِ بِالذِّكْرِ الْجَمِيلِ وَالثَّنَاءِ الْحَسَنِ، وَبِالْعَكْسِ الرَّجُلُ الْفَاجِرُ، فَالدُّنْيَا ظَرْفٌ لَهُمَا حَيَاةً وَمَوْتًا. وَقَدْ يُقَالُ: إِنَّ الثَّنَاءَ الْحَسَنَ يَجْرِي مَجْرَى الْعَقِبِ. وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ" أَيْ ثَنَاءً حَسَنًا. وَقِيلَ: هُوَ محمد ﷺ. وقال:" وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ" وَقَالَ:" وَبارَكْنا عَلَيْهِ وَعَلى إِسْحاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ". الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاسْتَغْفِرُوهُ) أَيْ سَلُوهُ الْمَغْفِرَةَ مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ. (ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ) أَيِ ارْجِعُوا إِلَى عِبَادَتِهِ. (إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ) أي قريب الإجابة لمن دعاه. قد مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" عِنْدَ قَوْلِهِ:" فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ" القول فيه.
"Hangi adam bir kimseye, kendisine ve nesline ait olmak üzere bir umrâ verir ve: 'Sizden bir kimse kaldığı sürece bu sana ve nesline aittir' derse; bu mal kime verilmişse ona aittir ve sahibine geri dönmez; zira o, miras hükümlerinin geçerli olduğu bir bağışta bulunmuştur." Yine Câbir'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in caiz gördüğü umrâ, kişinin "Bu sana ve nesline aittir" demesidir. Fakat: "Yaşadığın sürece senindir" dediğinde ise mal sahibine döner. Ma‘mer: ez-Zührî bu şekilde fetva verirdi, demiştir. Ben (Kurtubî) derim ki: Kur'an'ın manası ikinci görüş sahiplerinin lehine akmaktadır; çünkü Allah Sübhânehu: "Ve sizi orada yaşattı (iste'maraküm)" buyurmuştur ki bu "a'maraküm" manasındadır. Dolayısıyla salih adamı orada hayatı boyunca salih amelle, vefatından sonra da güzel hatıra ve hayırlı övgü ile yaşatmıştır; facir adamda ise bunun tam aksidir. Dolayısıyla dünya, hayatları ve ölümleri için her ikisine de bir zarftır. Güzel övgünün nesil (akıb) yerine geçtiği de söylenebilir. Nitekim Kur'an'da: { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Bana sonraki nesiller içinde güzel bir övgü (doğruluk lisanı) nasip eyle” buyrulmaktadır ki bu güzel bir övgüdür. Bunun Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu da söylenmiştir. Yine Allah: { وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ } “Onun zürriyetini ise geriye kalanların ta kendileri kıldık” buyurmuş; yine: { وَبارَكْنا عَلَيْهِ وَعَلى إِسْحاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ } “Ona ve İshak'a bereketler verdik. İkisinin zürriyetinden iyilik eden de var, nefsine apaçık zulmeden de var” buyurmuştur. Beşincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَاسْتَغْفِرُوهُ } “O hâlde O'ndan bağışlanma dileyin” buyruğu; yani putlara tapmaktan dolayı O'ndan mağfiret isteyin demektir. { ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ } “...sonra O'na tövbe edin”; yani O'na ibadete dönün. { إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ } “Şüphesiz Rabbim çok yakındır, dualara icabet edendir”; yani Kendisine dua edene icabeti yakındır. el-Bakara Sûresi'nde: { فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ } “...şüphesiz ben pek yakınım; bana dua ettiği vakit dua edenin çağrısına icabet ederim...” ayetinin tefsirinde buna dair açıklama geçmişti.
[سورة هود (١١): الآيات ٦٢ الى ٦٨]
[Hûd Sûresi (11), Âyet 62-68]
قالُوا يَا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيبٍ (٦٢) قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ (٦٣) وَيا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَرِيبٌ (٦٤) فَعَقَرُوها فَقالَ تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ (٦٥) فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا صالِحاً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (٦٦)
{ قالُوا يَا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيبٍ (٦٢) قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ (٦٣) وَيا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَرِيبٌ (٦٤) فَعَقَرُوها فَقالَ تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ (٦٥) فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا صالِحاً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (٦٦) } “Dediler ki: ‘Ey Sâlih! Sen bundan önce aramızda kendisinden ümit beslenen bir kimseydin. Atalarımızın taptıklarına tapmaktan bizi nehy mi ediyorsun? Doğrusu biz, bizi kendisine çağırdığın şey hakkında derin bir şüphe ve tereddüt içindeyiz.’ (62) [Sâlih] dedi ki: ‘Ey kavmim! Ne dersiniz; ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzerinde isem ve O bana Kendi katından bir rahmet vermişse? Bu durumda O'na isyan edersem beni Allah'a karşı kim koruyabilir? Demek ki siz bana ziyan vermekten başka bir şey artırmıyorsunuz. (63) Ey kavmim! İşte şu, Allah'ın size bir mucize olan devesidir. Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın. Ona bir fenalıkla dokunmayın, yoksa sizi yakın bir azap yakalar.’ (64) Derken onu kestiler/ayaklarını kesip devirdiler. Sâlih de dedi ki: ‘Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp faydalanın! İşte bu, yalanlanamayacak bir vaaddir.’ (65) Emrimiz geldiğinde Sâlih'i ve beraberindeki iman edenleri bizden bir rahmetle kurtardık ve o günün rezilliğinden [koruduk]. Şüphesiz Rabbin pek güçlüdür, mutlak galiptir. (66)”
وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ (٦٧) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ (٦٨)
{ وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ (٦٧) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ (٦٨) } “O zulmedenleri ise korkunç bir ses yakalayıverdi de yurtlarında dizüstü çökekaldılar. (67) Sanki orada hiç yaşamamışlardı. Biliniz ki Semûd [kavmi] gerçekten Rablerini inkâr ettiler. Haberiniz olsun ki Semûd [kavmi Allah'ın rahmetinden] uzak olsun! (68)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا يَا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا) أَيْ كُنَّا نَرْجُو أَنْ تَكُونَ فِينَا سَيِّدًا قَبْلَ هَذَا، أَيْ قَبْلَ دَعْوَتِكَ النُّبُوَّةَ. وَقِيلَ: كَانَ صَالِحٌ يَعِيبُ آلِهَتَهُمْ وَيَشْنَؤُهَا، وَكَانُوا يَرْجُونَ رُجُوعَهُ إِلَى دِينِهِمْ، فَلَمَّا دَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ قَالُوا: انْقَطَعَ رَجَاؤُنَا مِنْكَ. (أَتَنْهانا) اسْتِفْهَامٌ مَعْنَاهُ الْإِنْكَارُ. (أَنْ نَعْبُدَ) أَيْ عَنْ أَنْ نَعْبُدَ. (مَا يَعْبُدُ آباؤُنا) فَأَنْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِإِسْقَاطِ حَرْفِ الْجَرِّ. (وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ) وفى سورة" إبراهيم"" وَإِنَّا" وَالْأَصْلُ وَإِنَّنَا، فَاسْتُثْقِلَ ثَلَاثُ نُونَاتٍ فَأُسْقِطَ الثَّالِثَةُ. (مِمَّا تَدْعُونا) الْخِطَابُ لِصَالِحٍ، وَفِي سُورَةِ" إِبْرَاهِيمَ"" تَدْعُونَنا" لِأَنَّ الْخِطَابَ لِلرُّسُلِ [صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ] (إِلَيْهِ مُرِيبٍ) مِنْ أَرَبْتُهُ فَأَنَا أُرِيبُهُ إِذَا فَعَلْتُ بِهِ فِعْلًا يُوجِبُ لَدَيْهِ الرِّيبَةَ. قَالَ الْهُذَلِيُّ»
Allah Teâlâ'nın: { قالُوا يَا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا } “Dediler ki: ‘Ey Sâlih! Sen bundan önce aramızda kendisinden ümit beslenen bir kimseydin’” buyruğu; yani bundan önce, peygamberlik iddiasında bulunmandan önce içimizde bir efendi/reis olacağını umuyorduk demektir. Şöyle de denilmiştir: Sâlih onların ilahlarını ayıplar ve onlara buğzederdi; onlar ise onun kendi dinlerine döneceğini ümit ediyorlardı. Onları Allah'a davet edince: "Senden ümidimiz kesildi" dediler. { أَتَنْهانا } “Bizi nehy mi ediyorsun?” ifadesi inkâr manası taşıyan bir istifhamdır. { أَنْ نَعْبُدَ } “...tapmaktan...”, yani tapmamızdan; { مَا يَعْبُدُ آباؤُنا } “...atalarımızın taptıklarına...”; burada "en" lafzı harf-i cerrin düşürülmesi sebebiyle nasb mahallindedir. { وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ } “Doğrusu biz... bir şüphe... içindeyiz”; İbrâhîm Sûresi'nde ise: "ve innâ" şeklindedir. Aslı "ve innenâ" olup üç nûn harfinin yan yana gelmesi ağır bulunduğu için üçüncüsü düşürülmüştür. { مِمَّا تَدْعُونا } “...bizi kendisine çağırdığın şey hakkında...”; hitap Sâlih'edir. İbrâhîm Sûresi'nde ise: { تَدْعُونَنا } “...bizi kendisine çağırdığınız...” şeklindedir; çünkü oradaki hitap resûllerin hepsinedir [Allah'ın salât ve selamı üzerlerine olsun]. { إِلَيْهِ مُرِيبٍ } “...derin bir şüphe ve tereddüt...”; bu ifade "erabtühû fe-ene urîbühû" (ona şüphe verdim, ben şüphe uyandırıyorum) sözünden gelir ki ona karşı şüphe uyandıracak bir fiil işlediğinde kullanılır. el-Hüzelî şöyle demiştir:
:
:
كُنْتُ إِذَا أَتَوْتُهُ مِنْ غَيْبٍ ... يَشُمُّ عِطْفِي وَيَبُزُّ ثَوْبِي
Uzaktan yanına vardığımda / Yakalarımı koklar ve elbisemi çekiştirirdi,
كَأَنَّمَا أَرَبْتُهُ بِرَيْبٍ
Sanki ben ona şüphe verecek bir şey yapmışım gibi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي مِنْهُ رَحْمَةً) تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ فِي قَوْلِ نُوحٍ. (فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ) اسْتِفْهَامٌ معنا هـ النَّفْيُ، أَيْ لَا يَنْصُرُنِي مِنْهُ إِنْ عَصَيْتُهُ أَحَدٌ. (فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ) أَيْ تَضْلِيلٍ وأبعاد من الخير، قاله الفراء.
Allah Teâlâ'nın: { قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي مِنْهُ رَحْمَةً } “[Sâlih] dedi ki: 'Ey kavmim! Söyleyin bakalım; şayet ben Rabbimden [gelen] apaçık bir delil üzere isem ve O bana katından bir rahmet bahşetmişse?'” buyruğunun anlamı daha önce Nûh'un sözü açıklanırken geçmişti. { فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ } “'O takdirde O'na isyan edersem, beni Allah'a karşı kim savunabilir?'” buyruğu, anlamı nefy (olumsuzluk) olan bir istifhamdır (sorudur); yani şayet O'na isyan edersem beni O'nun azabından hiç kimse kurtaramaz / koruyamaz. { فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ } “'Şu hâlde siz bana ziyan/hüsrandan başka bir şey artırmıyorsunuz'” buyruğu ise; sapıklık ve hayırdan uzaklaştırmaktan başka bir şey artırmıyorsunuz demektir. Bunu el-Ferrâ söylemiştir.
وَالتَّخْسِيرُ لَهُمْ لَا لَهُ ﷺ. كَأَنَّهُ قَالَ: غَيْرَ تَخْسِيرٍ لَكُمْ لَا لِي. وَقِيلَ: الْمَعْنَى مَا تَزِيدُونَنِي بِاحْتِجَاجِكُمْ بِدِينِ آبَائِكُمْ غَيْرَ بَصِيرَةٍ بِخَسَارَتِكُمْ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. (لَكُمْ آيَةً) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَالْعَامِلُ مَعْنَى الْإِشَارَةِ أَوِ التَّنْبِيهِ فِي" هَذِهِ ١١. وإنما قيل: ناقة الله، لأنه أخرجها مِنْ جَبَلٍ- عَلَى مَا طَلَبُوا- عَلَى أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ. وَقِيلَ: أَخْرَجَهَا مِنْ صَخْرَةٍ صَمَّاءَ مُنْفَرِدَةٍ فِي نَاحِيَةِ الْحِجْرِ يُقَالُ لَهَا الْكَاثِبَةُ، فَلَمَّا خَرَجَتِ النَّاقَةُ- عَلَى مَا طَلَبُوا- قَالَ لَهُمْ [نَبِيُّ اللَّهِ] صَالِحٌ:" هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً". (فَذَرُوها تَأْكُلْ) " أَمْرٌ وَجَوَابُهُ، وَحُذِفَتِ النُّونُ مِنْ" فَذَرُوها". لِأَنَّهُ أَمْرٌ. وَلَا يُقَالُ: وَذَرَ وَلَا وَاذِرَ إِلَّا شَاذًّا. وَلِلنَّحْوِيِّينَ فِيهِ قَوْلَانِ، قال سيبويه: استغنوا عنه بترك. وَقَالَ غَيْرُهُ: لَمَّا كَانَتِ الْوَاوُ ثَقِيلَةً وَكَانَ فِي الْكَلَامِ فِعْلٌ بِمَعْنَاهُ لَا وَاوَ فِيهِ أَلْغَوْهُ، قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: وَيَجُوزُ رَفْعُ" تَأْكُلْ" عَلَى الْحَالِ وَالِاسْتِئْنَافُ. (وَلا تَمَسُّوها) جَزْمٌ بِالنَّهْيِ. (بِسُوءٍ) قَالَ الْفَرَّاءُ: بِعَقْرٍ. (فَيَأْخُذَكُمْ) جَوَابُ النَّهْيِ. (عَذابٌ قَرِيبٌ) أَيْ قَرِيبٌ مِنْ عَقْرِهَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَعَقَرُوها فَقالَ تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَعَقَرُوها) إِنَّمَا عَقَرَهَا بَعْضُهُمْ، وَأُضِيفَ إِلَى الْكُلِّ لِأَنَّهُ كَانَ بِرِضَا الْبَاقِينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي عَقْرِهَا فِي" الْأَعْرَافِ". وَيَأْتِي أَيْضًا. (فَقالَ تَمَتَّعُوا) أَيْ قَالَ لَهُمْ صَالِحٌ تَمَتَّعُوا، أَيْ بِنِعَمِ اللَّهِ ﷿ قَبْلَ الْعَذَابِ. (فِي دارِكُمْ) أَيْ فِي بَلَدِكُمْ، وَلَوْ أَرَادَ الْمَنْزِلَ لَقَالَ فِي دُورِكُمْ. وَقِيلَ: أَيْ يَتَمَتَّعُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ فِي دَارِهِ وَمَسْكَنِهِ، كَقَوْلِهِ:" يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا" أَيْ كُلَّ وَاحِدٍ طِفْلًا. وَعَبَّرَ عَنِ التَّمَتُّعِ بِالْحَيَاةِ لِأَنَّ الْمَيِّتَ لَا يَتَلَذَّذُ وَلَا يَتَمَتَّعُ بِشَيْءٍ، فَعُقِرَتْ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ، فَأَقَامُوا يَوْمَ الْخَمِيسِ وَالْجُمْعَةِ وَالسَّبْتِ وَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْأَحَدِ. وَإِنَّمَا أَقَامُوا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، لِأَنَّ الْفَصِيلَ رَغَا ثَلَاثًا عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي" الْأَعْرَافِ" فَاصْفَرَّتْ أَلْوَانُهُمْ فِي الْيَوْمِ الْأَوَّلِ، ثُمَّ احْمَرَّتْ فِي اليوم الثاني، ثم اسودت في اليوم الثَّالِثِ، وَهَلَكُوا فِي الرَّابِعِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الأعراف".
Buradaki hüsran (tahsîr), sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine değil, onlaradır. Sanki şöyle demiştir: ‘Bana değil, size bir hüsran artırmaktan başka bir şey yapmıyorsunuz.’ İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bir diğer görüşe göre anlam şöyledir: ‘Atalarınızın dinini delil getirmeniz, sizin hüsranınızı daha iyi anlamamdan başka bana hiçbir şey artırmaz.’ Allah Teâlâ'nın: { وَيا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ } “Ey kavmim! İşte şu, Allah'ın devesidir” buyruğunda [‘hâzihî’] mübteda (özne), [‘nâkatullâhi’] ise haberdir (yüklemdir). { لَكُمْ آيَةً } “size bir mucize olarak” ifadesi hâl (durum belirteci) olarak mansub kılınmıştır; âmili ise ‘hâzihî’ (هذه) kelimesindeki işaret veya tenbih manasıdır. Bu devenin ‘Allah'ın devesi’ olarak adlandırılması, kavminin talep ettiği üzere ve onların iman etmeleri şartıyla onu bir dağdan çıkarmış olmasındandır. Bir rivayete göre ise onu el-Hicr bölgesinde tek başına duran ve ‘el-Kâsibeh’ adı verilen sert ve pürüzsüz bir kayadan çıkarmıştır. Deve onların istediği şekilde çıkınca [Allah'ın peygamberi] Sâlih onlara şöyle demiştir: ‘İşte şu, size bir mucize olarak Allah'ın devesidir.’ { فَذَرُوها تَأْكُلْ } “Artık bırakın onu, yesin” ifadesi emir ve emrin cevabıdır. ‘Fe-zerûhâ’ (فَذَرُوها) fiilinden ‘nûn’ harfi emir olduğu için düşmüştür. Şaz (kural dışı) kullanımlar hariç ‘vezere’ (وذر) ve ‘vâzir’ (واذر) denilmez. Nahivcilerin bu konuda iki görüşü vardır: Sîbeveyh, ‘tereke’ (ترك) fiiliyle yetinerek bu fiili terk ettiklerini söyler. Bir başkası ise vâv harfi ağır geldiği ve dilde onunla aynı anlamda olup içinde vâv bulunmayan bir fiil (‘tereke’) yer aldığı için onu kullanımdan kaldırdıklarını belirtmiştir. Ebû İshâk ez-Zeccâc şöyle demiştir: ‘Te’kül’ (تَأْكُلْ) fiilinin hâl veya istînâf (yeni başlangıç) olarak merfû okunması da caizdir. { وَلا تَمَسُّوها } “Ona dokunmayın” nehiy (yasaklama) sebebiyle meczumdur. { بِسُوءٍ } “bir kötülükle” ifadesini el-Ferrâ: ‘Boğazlayarak / keserek’ diye açıklamıştır. { فَيَأْخُذَكُمْ } “yoksa sizi yakalar” nehyin cevabıdır. { عَذابٌ قَرِيبٌ } “yakın bir azap” yani devenin kesilmesinden hemen sonra gelecek yakın bir azap demektir. Allah Teâlâ'nın: { فَعَقَرُوها فَقالَ تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ } “Derken onu boğazladılar. Bunun üzerine [Sâlih] dedi ki: ‘Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp yararlanın!’” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَعَقَرُوها } “Derken onu boğazladılar” buyruğunda deveyi fiilen kesen onların bazısı olduğu halde, bu fiil geri kalanların rızasıyla gerçekleştiği için hepsine isnat edilmiştir. Devenin kesilmesi meselesi el-A‘râf Sûresi'nde geçmişti; ileride de gelecektir. { فَقالَ تَمَتَّعُوا } “Bunun üzerine [Sâlih] dedi ki: ‘Yaşayıp yararlanın!’” yani Sâlih onlara, azap gelmeden önce Azîz ve Celîl olan Allah'ın nimetlerinden yararlanın, demiştir. { فِي دارِكُمْ } “yurdunuzda” yani memleketinizde demektir; şayet evleri kastetmiş olsaydı ‘fî dûrikum’ (في دوركم) derdi. Bir diğer görüşe göre: ‘Her biriniz kendi evinde ve meskeninde yararlansın’ demektir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } “Sizi birer bebek olarak çıkarır” yani her birinizi birer çocuk olarak çıkarır buyruğu da böyledir. Burada ‘yararlanma’ (temettu‘) ifadesiyle hayat kastedilmiştir; zira ölü hiçbir şeyden lezzet alamaz ve faydalanamaz. Deve çarşamba günü kesildi; perşembe, cuma ve cumartesi günleri beklediler; pazar günü ise azap onlara ulaştı. Üç gün beklemelerinin sebebi, el-A‘râf Sûresi'nde geçtiği üzere devenin yavrusunun üç kez böğürmesidir. Nitekim birinci gün renkleri sarardı, ikinci gün kızardı, üçüncü gün karardı ve dördüncü gün helak oldular. Bu konu daha önce el-A‘râf Sûresi'nde geçmişti.
الثانية- استدل علماؤنا بإرجاء الْعَذَابَ عَنْ قَوْمِ صَالِحٍ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ عَلَى أَنَّ الْمُسَافِرَ إِذَا لَمْ يُجْمِعْ عَلَى إِقَامَةِ أَرْبَعِ لَيَالٍ قَصَرَ، لِأَنَّ الثَّلَاثَةَ الْأَيَّامَ خَارِجَةٌ عَنْ حُكْمِ الْإِقَامَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" النِّسَاءِ" مَا لِلْعُلَمَاءِ فِي هَذَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ) أَيْ غَيْرُ كَذِبٍ. وَقِيلَ: غَيْرُ مَكْذُوبٍ فِيهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا) أَيْ عَذَابُنَا. (نَجَّيْنا صالِحاً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا) تَقَدَّمَ. (وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ) أَيْ وَنَجَّيْنَاهُمْ مِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ، أَيْ مِنْ فَضِيحَتِهِ وَذِلَّتِهِ. وَقِيلَ الْوَاوُ زَائِدَةٌ، أَيْ نَجَّيْنَاهُمْ مِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ. وَلَا يَجُوزُ زِيَادَتُهَا عِنْدَ سِيبَوَيْهِ وَأَهْلِ الْبَصْرَةِ، وَعِنْدَ الْكُوفِيِّينَ يَجُوزُ زِيَادَتُهَا مع" لما"" وحتى" لَا غَيْرَ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَالْكِسَائِيُّ" يَوْمَئِذٍ" بِالنَّصْبِ. الْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ عَلَى إِضَافَةِ" يَوْمٍ" إِلَى" إِذْ". وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: حَدَّثَنَا أَبُو زَيْدٍ عَنْ أبى عمر أَنَّهُ قَرَأَ" وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ" أَدْغَمَ الْيَاءَ فِي الْيَاءِ، وَأَضَافَ، وَكَسَرَ الْمِيمَ فِي" يَوْمِئِذٍ". قَالَ النَّحَّاسُ: الَّذِي يَرْوِيهِ النَّحْوِيُّونَ- مِثْلُ سِيبَوَيْهِ وَمَنْ قَارَبَهُ عَنْ أَبِي عَمْرٍو فِي مِثْلِ هَذَا- الْإِخْفَاءُ، فَأَمَّا الْإِدْغَامُ فَلَا يَجُوزُ، لِأَنَّهُ يَلْتَقِي سَاكِنَانِ، وَلَا يَجُوزُ كَسْرُ الزَّايِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ) أَيْ فِي الْيَوْمِ الرَّابِعِ صِيحَ بِهِمْ فَمَاتُوا، وَذُكِرَ لِأَنَّ الصَّيْحَةَ وَالصِّيَاحَ وَاحِدٌ. قِيلَ: صَيْحَةُ جِبْرِيلَ. وَقِيلَ: صَيْحَةٌ مِنَ السَّمَاءِ فِيهَا صَوْتُ كُلِّ صَاعِقَةٍ، وصوت كل شي فِي الْأَرْضِ، فَتَقَطَّعَتْ قُلُوبُهُمْ وَمَاتُوا. وَقَالَ هُنَا:" وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ" وَقَالَ فِي" الْأَعْرَافِ"" فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ" وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ هُنَاكَ وَفِي التَّفْسِيرِ: أَنَّهُمْ لَمَّا أَيْقَنُوا بِالْعَذَابِ قَالَ بَعْضُهمْ لِبَعْضٍ مَا مَقَامُكُمْ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْأَمْرُ بَغْتَةً؟! قَالُوا: فَمَا نَصْنَعُ؟ فَأَخَذُوا سُيُوفَهُمْ وَرِمَاحَهُمْ وَعِدَدَهُمْ، وَكَانُوا فِيمَا يُقَالُ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ قَبِيلَةٍ، فِي كُلِّ قَبِيلَةٍ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ مُقَاتِلٍ، فَوَقَفُوا عَلَى الطُّرُقِ وَالْفِجَاجِ، زَعَمُوا يُلَاقُونَ الْعَذَابَ، فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى الْمَلَكِ الْمُوَكَّلِ بِالشَّمْسِ أن يعذبهم بحرها،
İkincisi: Âlimlerimiz, Sâlih'in kavminden azabın üç gün ertelenmesini, yolcunun dört gece kalmaya kesin niyet etmediği takdirde namazlarını kısaltacağına (kasr edeceğine) delil göstermişlerdir. Çünkü üç gün, ikamet hükmünün dışındadır. Bu konuda ilim ehlinin görüşleri daha önce en-Nisâ [Sûresi'nde] geçmişti. Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ } “Bu, yalanlanamayacak bir vaaddir” buyruğu, asılsız/yalan olmayan demektir. Kendisinde yalan bulunmayan [bir vaad] olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz gelince” buyruğu, azabımız geldiğinde [demektir]. { نَجَّيْنا صالِحاً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا } “Tarafımızdan bir rahmet ile Sâlih'i ve beraberindeki iman edenleri kurtardık” buyruğu [nun açıklaması daha önce] geçmişti. { وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ } “Ve o günün rezilliğinden [de kurtardık]” buyruğu, yani onları o günün rüsvaylığından ve zilletinden kurtardık demektir. Buradaki vâv harfinin zâid (fazlalık) olduğu ve takdirinin ‘onları o günün rezilliğinden kurtardık’ şeklinde olduğu da söylenmiştir. Sîbeveyh ve Basralılara göre vâv harfinin zâid olması caiz değildir; Kûfelilere göre ise yalnızca ‘lemmâ’ (لَمَّا) ve ‘hattâ’ (حَتَّى) ile birlikte zâid olması caizdir. Nâfi‘ ve el-Kisâî { يَوْمَئِذٍ } lafzını [mîm harfini] fethalı (mensûb) olarak okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise { يَوْمٍ } kelimesinin { إِذْ } kelimesine izâfet edilmesi sebebiyle kesreli (mecrûr) okumuşlardır. Ebû Hâtim dedi ki: Bize Ebû Zeyd, Ebû Amr'dan onun { وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ } lafzını okurken yâ harfini yâ harfine idğam ettiğini, izâfet yaptığını ve { يَوْمِئِذٍ } kelimesindeki mîm harfini de kesreli okuduğunu rivayet etti. en-Nahhâs şöyle demiştir: Sîbeveyh ve onun ayarındaki dilcilerin bu ve benzeri yerlerde Ebû Amr'dan rivayet ettikleri husus ihfâdır. İdğama gelince bu caiz değildir; çünkü iki sâkin harf yan yana gelmiş olur. Ayrıca zây harfini kesreli okumak da caiz değildir. Allah Teâlâ'nın: { وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ } “O zulmedenleri ise korkunç bir ses yakalayıverdi” buyruğu; dördüncü günde onların üzerine korkunç bir sesle haykırıldı ve öldüler demektir. Fiilin müzekker getirilmesi, sayha (صَيْحَة) ile siyâh (صِيَاح) kelimelerinin aynı anlamda olmasından dolayıdır. Bunun Cebrâîl'in haykırışı olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise gökten gelen, içinde her bir yıldırımı ve yerdeki her şeyin sesini barındıran bir ses idi; böylece kalpleri parçalandı ve öldüler. Burada: { وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ } buyurmuş, el-A‘râf [Sûresi'nde] ise: { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi” buyurmuştur. Bunun açıklaması orada geçmişti. Tefsirde nakledildiğine göre onlar azabın geleceğine kesin olarak inandıklarında birbirlerine: ‘Emrin/azabın size ansızın gelmesini mi bekliyorsunuz?!’ dediler. ‘Peki ne yapalım?’ dediklerinde kılıçlarını, mızraklarını ve savaş teçhizatlarını aldılar. Söylendiğine göre onlar on iki bin kabile idiler ve her kabilede on iki bin savaşçı vardı. Azabı karşılayıp onunla çarpışacaklarını zannederek yollara ve dağ geçitlerine dikildiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ güneşe müvekkel kılınan meleğe, onları güneşin sıcağıyla azaplandırmasını vahyetti,