Binûn

Hûd aleyhisselâm Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فأدناها من رؤوسهم فَاشْتَوَتْ أَيْدِيهِمْ، وَتَدَلَّتْ أَلْسِنَتُهُمْ عَلَى صُدُورِهِمْ مِنَ الْعَطَشِ، وَمَاتَ كُلُّ مَا كَانَ مَعَهُمْ مِنَ الْبَهَائِمِ. وَجَعَلَ الْمَاءُ يَتَفَوَّرُ مِنْ تِلْكَ الْعُيُونِ مِنْ غَلَيَانِهِ حَتَّى يَبْلُغَ السَّمَاءَ، لَا يَسْقُطُ على شي إِلَّا أَهْلَكَهُ مِنْ شِدَّةِ حَرِّهِ، فَمَا زَالُوا كَذَلِكَ، وَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى مَلَكِ الْمَوْتِ أَلَّا يَقْبِضَ أَرْوَاحَهُمْ تَعْذِيبًا لَهُمْ إِلَى أَنْ غَرَبَتِ الشَّمْسُ، فَصِيحَ بِهِمْ فَأُهْلِكُوا. (فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ) أَيْ سَاقِطِينَ عَلَى وُجُوهِهِمْ، قَدْ لَصِقُوا بالتراب كالطير إذ جَثَمَتْ. (أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ) تقدم معناه.

O da güneşi başlarına yaklaştırdı, elleri kızarıp pişti, susuzluktan dilleri göğüslerine sarktı ve yanlarındaki bütün hayvanlar öldü. Su, o pınarlardan kaynamasının şiddetinden göğe ulaşacak derecede fışkırmaya başladı; aşırı sıcağından ötürü değdiği her şeyi helak ediyordu. Güneş batıncaya kadar bu halde kaldılar; Allah Teâlâ da onlara azap olsun diye ruhlarını almaması için ölüm meleğine vahyetti. Nihayet güneş batınca onlara bir çığlık atıldı ve helak edildiler. { فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ } “Böylece yurtlarında diz üstü çökekaldılar”; yani kuşların yere çöküp yapışması gibi yüzüstü düşüp toprağa yapıştılar. { أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ } “Haberiniz olsun, Semûd gerçekten Rablerini inkâr etti. Haberiniz olsun, Semûd [halkı] yok olup gitti!” Bunun anlamı daha önce geçmişti.

[سورة هود (١١): الآيات ٦٩ الى ٧١]

[Hûd Sûresi (11), 69-71. Âyetler]

وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ (٦٩) فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ (٧٠) وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ (٧١)

{ وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ (٦٩) فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ (٧٠) وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ (٧١) } “Andolsun, elçilerimiz İbrâhim'e müjde ile geldiler: «Selâm sana!» dediler. O da: «Selâm!» dedi. Çok geçmeden kızartılmış bir buzağı getirdi. (69) Ellerinin ona uzanmadığını görünce onları yadırgadı ve içine onlardan bir korku düştü. «Korkma! Biz Lût kavmine gönderildik» dediler. (70) Karısı da ayakta idi, bunun üzerine güldü. Biz de ona İshâk'ı, İshâk'ın ardından da Ya'kūb'u müjdeledik. (71)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى) هَذِهِ قِصَّةُ لُوطٍ ﵇، وَهُوَ ابْنُ عَمِّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَحًّا، وَكَانَتْ قُرَى لوط بنواحي الشام، وإبراهى م بِبِلَادِ فِلَسْطِينَ، فَلَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ الْمَلَائِكَةَ بِعَذَابِ قوم لوط ومروا بِإِبْرَاهِيمَ وَنَزَلُوا عِنْدَهُ، وَكَانَ كُلُّ مَنْ نَزَلَ عِنْدَهُ يُحْسِنُ قِرَاهُ، وَكَانُوا مَرُّوا بِبِشَارَةِ إِبْرَاهِيمَ، فظنهم أضيافا. وهم جبريل وميكائيل وإسرافيل عليم السَّلَامُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. الضَّحَّاكُ: كَانُوا تِسْعَةً. السُّدِّيُّ: أَحَدَ عَشَرَ مَلَكًا عَلَى صُورَةِ الْغِلْمَانِ الحسان الوجوه، ذوو وَضَاءَةٍ وَجَمَالٍ بَارِعٍ." بِالْبُشْرى " قِيلَ: بِالْوَلَدِ. وَقِيلَ: بِإِهْلَاكِ قَوْمِ لُوطٍ. وَقِيلَ: بَشَّرُوهُ بِأَنَّهُمْ رُسُلُ اللَّهِ ﷿، وَأَنَّهُ لَا خَوْفَ عَلَيْهِ. (قالُوا سَلاماً) نُصِبَ بِوُقُوعِ الْفِعْلِ عَلَيْهِ، كَمَا تَقُولُ: قَالُوا خَيْرًا. وَهَذَا اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ. وَأَمَّا قَوْلُهُ" سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ" فَالثَّلَاثَةُ اسْمٌ غَيْرَ [قَوْلٍ] مقول. ولو رفعا جميعا

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى } “Andolsun, elçilerimiz İbrâhim'e müjde ile geldi” âyeti: Bu, Lût'un (aleyhisselâm) kıssasıdır. O, İbrâhim'in (aleyhisselâm) öz amcaoğludur (lahhan). Lût'un yaşadığı beldeler Şam taraflarında, İbrâhim ise Filistin topraklarında idi. Allah melekleri Lût kavmine azap etmek üzere indirdiğinde, İbrâhim'e uğrayıp onun yanına indiler. İbrâhim ise yanına konuk olan herkese güzelce ikramda bulunurdu. [Melekler] İbrâhim'i müjdelemek için de uğramışlardı; o ise onları [sıradan] misafirler sandı. İbn Abbâs'a göre bu melekler Cebrâîl, Mîkâîl ve İsrâfîl (aleyhimüsselâm) idi. Dahhâk: Dokuz kişi idiler, demiştir. Süddî ise: Yüzleri güzel, pek nurlu ve son derece yakışıklı delikanlılar suretinde on bir melek idiler, demiştir. "Müjde ile" [ifadesi hakkında]: Çocuk müjdesiyle, denilmiştir. Lût kavminin helak edilmesiyle, denilmiştir. Bir görüşe göre de onlar, kendilerinin Allah (azze ve celle)'ın elçileri olduğunu ve kendisine bir korku olmadığını müjdelemişlerdir. { قالُوا سَلاماً } “Selâm dediler” [ifadesi]: Tıpkı "Hayırlı [söz] söylediler" (kālû hayran) denildiği gibi, fiilin doğrudan üzerine vaki olmasıyla (mef'ûlün bih olarak) mensûb kılınmıştır. Taberî'nin tercihi de budur. { سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ } “Üçtür diyecekler” âyetine gelince; buradaki "üç" (selâsetün) lafzı, söylenmiş bir [söz] olmayan bir isimdir. Şayet her ikisi de merfû...

أَوْ نُصِبَا جَمِيعًا" قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ" جاز في العربية. وقيل: انْتَصَبَ عَلَى الْمَصْدَرِ. وَقِيلَ:" قالُوا سَلاماً" أَيْ فَاتَحُوهُ بِصَوَابٍ مِنَ الْقَوْلِ، كَمَا قَالَ:" وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً " أي صو أبا، فَسَلَامًا مَعْنَى قَوْلِهِمْ لَا لَفْظُهُ، قَالَ مَعْنَاهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ وَاخْتَارَهُ. قَالَ أَلَا تَرَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَرَادَ ذِكْرَ اللَّفْظِ قَالَهُ بِعَيْنِهِ فَقَالَ مُخْبِرًا عَنِ الْمَلَائِكَةِ:" سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ "" سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ ". وَقِيلَ دَعَوْا لَهُ، وَالْمَعْنَى سَلِمْتَ سَلَامًا. (قالَ سَلامٌ) فِي رَفْعِهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا- عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ أَيْ هُوَ سَلَامٌ، وَأَمْرِي سَلَامٌ. وَالْآخَرُ بِمَعْنَى سَلَامٌ عَلَيْكُمْ إِذَا جُعِلَ بِمَعْنَى التَّحِيَّةِ، فَأُضْمِرَ الْخَبَرُ. وَجَازَ سَلَامٌ عَلَى التَّنْكِيرِ لِكَثْرَةِ اسْتِعْمَالِهِ، فَحُذِفَ الألف والام كما حذفت من لا هم في قولك اللهم. وقرى" سِلْمٌ" قَالَ الْفَرَّاءُ: السِّلْمُ وَالسَّلَامُ بِمَعْنًى، مِثْلُ الْحِلِّ وَالْحَلَالِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ) فِيهِ أَرْبَعَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ) " أَنْ" بِمَعْنَى حَتَّى، قَالَهُ كُبَرَاءُ النَّحْوِيِّينَ، حَكَاهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. التَّقْدِيرُ: فَمَا لَبِثَ حَتَّى جَاءَ. وَقِيلَ:" أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِسُقُوطِ حَرْفِ الْجَرِّ، التَّقْدِيرُ: فَمَا لَبِثَ عَنْ أَنْ جَاءَ، أَيْ مَا أَبْطَأَ عَنْ مَجِيئِهِ بِعِجْلٍ، فَلَمَّا حُذِفَ حَرْفُ الْجَرِّ بَقِيَ" أَنْ" فِي مَحَلِّ النَّصْبِ. وَفِي" لَبِثَ" ضمير اسم إبراهيم. و" سَلاماً" نَافِيَةٌ، قَالَهُ سِيبَوَيْهِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: فَمَا لَبِثَ مَجِيئُهُ، أَيْ مَا أَبْطَأَ مَجِيئُهُ، فَأَنْ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، وَلَا ضَمِيرَ فِي" لَبِثَ" وَ" سَلاماً" نافية، ويصح أن تكون" سَلاماً" بِمَعْنَى الَّذِي، وَفِي" لَبِثَ" ضَمِيرُ إِبْرَاهِيمَ وَ" أَنْ جاءَ" خبر" سَلاماً" أَيْ فَالَّذِي لَبِثَ إِبْرَاهِيمُ هُوَ مَجِيئُهُ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ. وَ (حَنِيذٍ) مَشْوِيٍّ. وَقِيلَ هُوَ الْمَشْوِيُّ بِحَرِّ الْحِجَارَةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَمَسَّهُ النَّارُ. يقال حنذت الشاة أحنذها حنذا أي اشويها، وَجَعَلْتُ فَوْقَهَا حِجَارَةً مُحْمَاةً لِتُنْضِجَهَا فَهِيَ حَنِيذٌ. وَحَنَذْتُ الْفَرَسَ أَحْنِذُهُ حَنْذًا، وَهُوَ أَنْ تُحْضِرَهُ شَوْطًا أَوْ شَوْطَيْنِ ثُمَّ تُظَاهِرُ عَلَيْهِ الْجِلَالَ فِي الشَّمْسِ لِيَعْرَقَ، فَهُوَ مَحْنُوذٌ وَحَنِيذٌ. فَإِنْ لَمْ يَعْرَقْ قِيلَ: كَبَا. وَحَنَذٌ مَوْضِعٌ قَرِيبٌ

Veya her ikisi de nasb ile [okunarak] { قالُوا سَلاماً قالَ سَلاماً } denseydi, bu da Arap dilinde caiz olurdu. [Kelimenin] mastar oluşundan ötürü mansub olduğu da söylenmiştir. { قالُوا سَلاماً } “[Onlar:] Selam [dediler]” ifadesinin, 'ona doğru ve isabetli bir sözle hitap ettiler / selama başladılar' manasında olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } “Cahiller onlara hitap ettiği zaman: 'Selam!' derler” yani doğru ve isabetli söz söylerler, buyurmuştur. Dolayısıyla 'selâmen' lafzı onların söyledikleri sözün bizzat kendi lafzı değil, anlamıdır. İbnü'l-Arabî bu anlamı belirtmiş ve bunu tercih etmiştir. O şöyle demiştir: Görmez misin ki Allah Teâlâ bizzat lafzı zikretmek istediğinde onu aynen söylemiş ve meleklerden haber vererek: { سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ } “Sabrettiğiniz şeylere karşılık sizlere selam olsun!” ve { سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ } “Selam sizlere! Tertemiz geldiniz” buyurmuştur. Onların [İbrâhim'e] dua ettikleri ve mananın: 'Esenlik bulasın, sana selam olsun' şeklinde olduğu da söylenmiştir. { قالَ سَلامٌ } “[O da:] Selam [dedi]” buyruğundaki [selâmün kelimesinin] merfû oluşunda iki vecih vardır: Birincisi: Gizli bir mübtedaya (özneye) binaendir; yani 'o selamdır' veya 'benim işim/durumum selamdır' takdirindedir. Diğeri ise: Selamlaşma manasında kabul edildiğinde { سَلَامٌ عَلَيْكُمْ } “Size selam olsun” anlamında olup haberin (yüklemin) gizlenmiş olmasıdır. Selam kelimesinin nekra (belirsiz) olarak gelmesi, çokça kullanılmasından dolayı caiz görülmüştür; nitekim senin: 'Allâhümme' (اللَّهُمَّ) sözünde 'lâ-hümme'den elif ve lâmın hazfedilmesi gibi, buradan da elif ve lâm hazfedilmiştir. [Bu kelime] 'Silmün' (سِلْمٌ) şeklinde de okunmuştur. Ferrâ şöyle demiştir: 'es-Silm' (السِّلْم) ile 'es-selâm' (السَّلَام), tıpkı 'el-hıll' (الْحِلِّ) ve 'el-halâl' (الْحَلَال) gibi aynı manadadır. Allah Teâlâ'nın: { فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ } “Çok geçmeden kızartılmış bir buzağı getirdi” buyruğunda on dört mesele vardır: Birinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ } “Çok geçmeden getirdi” buyruğundaki { أَنْ } edatı { حَتَّى } (hattâ/-e kadar) anlamındadır; bunu büyük nahiv âlimleri söylemiştir ve bunu İbnü'l-Arabî aktarmıştır. Takdiri şöyledir: 'Getirinceye kadar gecikmedi/beklemedi'. { أَنْ } edatının, cer harfinin düşürülmesi sebebiyle nasb mahallinde olduğu da söylenmiştir. Takdiri: 'Bir buzağı getirmekte gecikmedi' şeklindedir. Cer harfi hazfedilince { أَنْ } nasb mahallinde kalmıştır. { لَبِثَ } fiilinde İbrâhim'in ismine [dönen] bir zamir bulunmaktadır. { مَا } ise nâfiyedir (olumsuzluk bildirir); bunu Sîbeveyh söylemiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: 'Onun getirmesi gecikmedi'; yani getirmesi yavaş olmadı. Bu durumda { أَنْ }, ref mahallindedir (fâildir) ve { لَبِثَ } fiilinde zamir yoktur, { مَا } ise nâfiyedir. { مَا } edatının { الَّذِي } (ellezî / ismi mevsul) manasında olması da sahihtir; bu takdirde { لَبِثَ } fiilinde İbrâhim'e ait zamir bulunur ve { أَنْ جاءَ } ifadesi de { مَا } mevsûlünün haberi (yüklemi) olur; yani 'İbrâhim'in beklediği/durduğu şey, kızartılmış bir buzağı getirmesiydi' demek olur. Ayette geçen { حَنِيذٍ } (Hanîz), közde/fırında kızartılmış (meşviyy) demektir. Ateş dokunmaksızın kızgın taşların ısısıyla pişirilen et olduğu da söylenmiştir. Koyunu ateşte veya kızgın taşlar üzerinde kızarttığında: 'Koyunu kebap ettim/kızarttım (حنذت الشاة أحنذها حنذا)'; yani onu pişsin diye üzerine kızdırılmış taşlar koyarak kızarttım denir; böylesi ete 'hanîz' (حَنِيذ) denir. Yine: 'Atı terletmek için koşturdum (حنذت الفرس أحنذه حنذا)' denir ki bu da atı bir veya iki tur koşturup ardından terlemesi için güneşte üzerine çul örtmendir; böylesi ata 'mahnûz' (مَحْنُوذ) ve 'hanîz' (حَنِيذ) denir. Eğer terlemezse 'kebâ' (كَبَا) denir. 'Hanez' (حَنَذ) ise

مِنَ الْمَدِينَةِ. وَقِيلَ: الْحَنِيذُ السَّمِيطُ. ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: حَنِيذٌ نَضِيجٌ. وَحَنِيذٌ بِمَعْنَى مَحْنُوذٍ، وَإِنَّمَا جَاءَ بِعِجْلٍ لِأَنَّ الْبَقَرَ كَانَتْ أَكْثَرَ أَمْوَالِهِ. الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ أَدَبِ الضَّيْفِ أَنْ يُعَجِّلَ قِرَاهُ، فَيُقَدِّمُ الْمَوْجُودَ الْمُيَسَّرَ فِي الْحَالِ، ثُمَّ يُتْبِعُهُ بِغَيْرِهِ إِنْ كَانَ لَهُ جِدَةٌ، وَلَا يَتَكَلَّفُ مَا يَضُرُّ بِهِ. وَالضِّيَافَةُ مِنْ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، وَمِنْ آدَابِ الْإِسْلَامِ، وَمِنْ خُلُقِ النَّبِيِّينَ وَالصَّالِحِينَ. وَإِبْرَاهِيمُ أَوَّلُ مَنْ أَضَافَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" وَلَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ لِقَوْلِهِ ﷺ:" الضِّيَافَةُ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ وَجَائِزَتُهُ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ فَمَا كَانَ وَرَاءَ ذَلِكَ فَهُوَ صَدَقَةٌ". وَالْجَائِزَةُ الْعَطِيَّةُ وَالصِّلَةُ الَّتِي أَصْلُهَا عَلَى النَّدْبِ. وَقَالَ ﷺ:" مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيُكْرِمْ جَارَهُ وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ". وَإِكْرَامُ الْجَارِ لَيْسَ بِوَاجِبٍ إِجْمَاعًا، فَالضِّيَافَةُ مِثْلُهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَذَهَبَ اللَّيْثُ إِلَى وُجُوبِهَا تَمَسُّكًا بِقَوْلِهِ ﷺ:" لَيْلَةُ الضَّيْفِ حَقٌّ" إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَحَادِيثِ. وَفِيمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ كِفَايَةٌ، وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ لِلْهِدَايَةِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَقَدْ قَالَ قَوْمٌ: إِنَّ وُجُوبَ الضِّيَافَةِ كَانَ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ ثُمَّ نُسِخَ، وَهَذَا ضَعِيفٌ، فَإِنَّ الْوُجُوبَ لَمْ يَثْبُتْ، وَالنَّاسِخُ لَمْ يَرِدْ وَذَكَرَ حَدِيثَ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ خَرَّجَهُ الْأَئِمَّةُ، وَفِيهِ:" فَاسْتَضَفْنَاهُمْ فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُونَا فَلُدِغَ سَيِّدُ ذَلِكَ الْحَيِّ" الْحَدِيثَ. وَقَالَ: هَذَا ظَاهِرٌ فِي أَنَّ الضِّيَافَةَ لَوْ كَانَتْ حَقًّا لَلَامَ النَّبِيُّ ﷺ الْقَوْمَ الَّذِينَ أَبَوْا، وَلَبَيَّنَ لَهُمْ ذَلِكَ. الثَّالِثَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَنْ يُخَاطِبُ بِهَا، فَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ إِلَى أَنَّ الْمُخَاطَبَ بِهَا أَهْلُ الْحَضَرِ وَالْبَادِيَةِ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَيْسَ عَلَى أَهْلِ الْحَضَرِ ضِيَافَةٌ. قَالَ سُحْنُونٌ: إِنَّمَا الضِّيَافَةُ عَلَى أَهْلِ الْقُرَى، وَأَمَّا الْحَضَرُ فَالْفُنْدُقُ يَنْزِلُ فِيهِ الْمُسَافِرُ [حَكَى اللُّغَتَيْنِ صَاحِبُ الْعَيْنِ وَغَيْرُهُ]. وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" الضِّيَافَةُ عَلَى أَهْلِ الْوَبَرِ وَلَيْسَتْ عَلَى أَهْلِ الْمَدَرِ". وَهَذَا حديث لا يصح، وإبراهيم ابن أخى

Medine'den [bir yerdir]. Hanîzin, tüyleri yolunup ateşte kızartılmış (semît) olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs ve başkaları: "Hanîz, iyice pişmiş [et]tir" demişlerdir. Hanîz (حَنِيذ), mahnûz (kızartılmış) anlamındadır. [İbrâhim'in] bir buzağı getirmesinin sebebi ise sığırların, mallarının çoğunu oluşturmasıydı. İkinci [Mesele]- Bu ayette, misafirin ikram adabından birinin de ikramı acele yapmak, o anda hazır ve kolay olanı derhal sunmak, ardından eğer maddî imkânı varsa peşinden başka şeyler ikram etmek ve kendisine zarar verecek (külfete sokacak) bir tekellüfe girmemek olduğu [anlaşılmaktadır]. Misafirperverlik (ziyafet), güzel ahlaktan, İslâm adabından, peygamberlerin ve salihlerin ahlakındandır. Bakara [Suresi]'nde daha önce geçtiği üzere ilk misafir ağırlayan kişi İbrâhim'dir. İlim ehlinin çoğunluğuna göre misafiri ağırlamak vacip değildir; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « الضِّيَافَةُ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ وَجَائِزَتُهُ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ فَمَا كَانَ وَرَاءَ ذَلِكَ فَهُوَ صَدَقَةٌ » «Misafirlik üç gündür; onun özel ikramı (câizesi) ise bir gün ve bir gecedir. Bundan ötesi ise sadakadır» buyurmuştur. Câize (جائزة), aslı mendup olan bağış ve ihsandır. Yine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيُكْرِمْ جَارَهُ وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ » «Allah'a ve âhiret gününe inanan kimse komşusuna ikram etsin. Allah'a ve âhiret gününe inanan kimse misafirine ikram etsin» buyurmuştur. Komşuya ikram etmek icma ile vacip olmadığına göre misafir ağırlamak da böyledir. Doğrusunu Allah bilir. Leys ise: « لَيْلَةُ الضَّيْفِ حَقٌّ » «Misafiri bir gece ağırlamak [üzerinize bir] haktır» hadisi ile buna benzer diğer hadislere dayanarak bunun vacip olduğu görüşüne gitmiştir. Ancak işaret ettiğimiz hususlar yeterlidir; doğru yola muvaffak kılan Allah'tır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bir topluluk, misafir ağırlamanın vücûbunun İslâm'ın ilk dönemlerinde olduğunu, sonra neshedildiğini söylemiştir; fakat bu zayıf bir görüştür. Çünkü vücûb sabit olmadığı gibi nesheden bir nass da vârit olmamıştır. İmamların tahric ettiği Ebû Saîd el-Hudrî hadisini zikretmiştir; bu hadiste: « فَاسْتَضَفْنَاهُمْ فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُونَا فَلُدِغَ سَيِّدُ ذَلِكَ الْحَيِّ » «...Onlardan bizi misafir etmelerini istedik, fakat bizi misafir etmekten kaçındılar; derken o kabilenin reisini bir akrep soktu...» hadisi yer almaktadır. Ve [İbnü'l-Arabî] şöyle demiştir: "Bu [hadis], misafirlik şayet bir hak (vacip) olsaydı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in misafir etmekten kaçınan o kavmi kınayacağını ve bunu kendilerine açıklayacağını açıkça göstermektedir." Üçüncü [Mesele]- Âlimler, bu hitabın (sorumluluğun) kimlere yönelik olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Şâfiî ve Muhammed b. Abdilhakem, bununla muhatap olanların hem şehir hem çöl (bedevi) halkı olduğu görüşüne varmışlardır. Mâlik ise: "Şehir halkına misafir ağırlama [yükümlülüğü] yoktur" demiştir. Sahnûn şöyle demiştir: "Misafir ağırlamak ancak köylülerin üzerinedir. Şehirde ise yolcu hana (konaklama yerine) iner [Kitâbü'l-Ayn sahibi ve başkaları her iki lügati de rivayet etmiştir]." Onlar, İbn Ömer'in şöyle dediği hadisi delil getirmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « الضِّيَافَةُ عَلَى أَهْلِ الْوَبَرِ وَلَيْسَتْ عَلَى أَهْلِ الْمَدَرِ » «Misafir ağırlamak kıl çadırlarda yaşayan göçebelere (bedevilere) aittir, kerpiç/taş evlerde yaşayan şehir halkına değil.» Bu ise sahih olmayan bir hadistir. İbrâhim b. Ehî...

عَبْدِ الرَّزَّاقِ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ مَنْسُوبٌ إِلَى الْكَذِبِ، وَهَذَا مِمَّا انْفَرَدَ بِهِ، وَنُسِبَ إِلَى وَضْعِهِ، قاله أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الضِّيَافَةُ حَقِيقَةً فَرْضٌ عَلَى الْكِفَايَةِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا وَاجِبَةٌ فِي الْقُرَى حَيْثُ لَا طَعَامَ وَلَا مَأْوَى، بِخِلَافِ الْحَوَاضِرِ فَإِنَّهَا مَشْحُونَةٌ بِالْمَأْوَاةِ وَالْأَقْوَاتِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الضَّيْفَ كَرِيمٌ، وَالضِّيَافَةَ كَرَامَةٌ، فَإِنْ كَانَ غَرِيبًا فَهِيَ فَرِيضَةٌ. الرَّابِعَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ قَالَ بَعْضُ عُلَمَائِنَا: كَانَتْ ضِيَافَةُ إِبْرَاهِيمَ قَلِيلَةً فَشَكَرَهَا الْحَبِيبُ مِنَ الْحَبِيبِ، وَهَذَا حُكْمٌ بِالظَّنِّ فِي مَوْضِعِ الْقَطْعِ، وَبِالْقِيَاسِ فِي مَوْضِعِ النَّقْلِ، مِنْ أبن عُلِمَ أَنَّهُ قَلِيلٌ؟! بَلْ قَدْ نَقَلَ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ كَانُوا ثَلَاثَةً، جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ وَإِسْرَافِيلُ ﷺ، وَعِجْلٌ لِثَلَاثَةٍ عَظِيمٌ، فَمَا هَذَا التَّفْسِيرُ لِكِتَابِ اللَّهِ بِالرَّأْيِ؟! هَذَا بِأَمَانَةِ اللَّهِ هُوَ التَّفْسِيرُ الْمَذْمُومُ فَاجْتَنِبُوهُ فَقَدْ عَلِمْتُمُوهُ. الْخَامِسَةُ- السُّنَّةُ إِذَا قُدِّمَ لِلضَّيْفِ الطَّعَامُ أَنْ يُبَادِرَ الْمُقَدَّمُ إِلَيْهِ بِالْأَكْلِ، فَإِنَّ كَرَامَةَ الضَّيْفِ تَعْجِيلُ التَّقْدِيمِ، وَكَرَامَةُ صَاحِبِ الْمَنْزِلِ الْمُبَادَرَةُ بِالْقَبُولِ، فَلَمَّا قَبَضُوا أَيْدِيَهُمْ نَكِرَهُمْ إِبْرَاهِيمُ، لِأَنَّهُمْ خَرَجُوا عَنِ الْعَادَةِ، وَخَالَفُوا السُّنَّةَ، وَخَافَ أَنْ يَكُونَ وَرَاءَهُمْ مَكْرُوهٌ يَقْصِدُونَهُ. وَرُوِيَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَنْكُتُونَ بِقِدَاحٍ كَانَتْ فِي أَيْدِيهِمْ فِي اللَّحْمِ وَلَا تَصِلُ أَيْدِيهِمْ إِلَى اللَّحْمِ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ مِنْهُمْ. (نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً) أَيْ أَضْمَرَ. وَقِيلَ: أَحَسَّ، وَالْوُجُوسُ الدُّخُولُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Abdirrezzâk, hadisi terk edilmiş (metrûk) ve yalancılıkla itham edilmiş bir kimsedir. Bu rivayet onun tek başına kaldığı ve uydurmakla itham edildiği rivayetlerdendir; bunu Ebû Ömer b. Abdilberr söylemiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Misafirlik hakikatte farz-ı kifâyedir. İnsanlardan bazıları: Yiyecek ve barınağın bulunmadığı köylerde vaciptir; barınak ve yiyeceklerle dolu olan şehirlerin aksine, demişlerdir. Şüphe yok ki misafir ikram görmeye layıktır ve misafirperverlik bir ikramdır; şayet misafir garip (yolcu) ise bu bir farizadır. Dördüncü Mesele- İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bazı âlimlerimiz, İbrâhim'in ikramı azdı, dost da dostun bu az ikramına teşekkür etti, demişlerdir. Bu, kesin bilgi gerektiren yerde zanna, nakil gerektiren yerde ise kıyasa göre hüküm vermektir. Onun az olduğu nereden bilindi?! Aksine müfessirler meleklerin Cebrâîl, Mîkâîl ve İsrâfîl aleyhimüsselâm olmak üzere üç kişi olduklarını nakletmişlerdir; üç kişi için bir buzağı ise pek büyüktür. Allah'ın kitabını re'y ile bu şekilde tefsir etmek de ne oluyor?! Allah'ın emanına andolsun ki yerilmiş olan tefsir işte budur; artık onu öğrendiniz, ondan sakınınız! Beşinci Mesele- Sünnet olan, misafirin önüne yemek konulduğunda, yemeğin önüne sunulduğu kişinin derhal yemeye başlamasıdır. Çünkü misafire ikram yemeği çabuk sunmak, ev sahibine ikram ise sunulanı kabul etmekte acele etmektir. Melekler ellerini çekince İbrâhim onları yadırgadı; zira onlar âdetin dışına çıkmış ve sünnete aykırı davranmışlardı. İbrâhim, onların ardında niyetlendikleri kötü bir amaç olmasından korktu. Rivayet edildiğine göre melekler ellerindeki ok uçlarıyla/çubuklarla eti dürtüyor, fakat elleri ete temas etmiyordu. İbrâhim onlardan bu durumu görünce: { نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً } “Onları yadırgadı ve içine onlardan bir korku düştü”; yani gizledi. Bir görüşe göre: Hissetti demektir. Vücûs (الْوُجُوسُ), içeri girmek anlamındadır. Şair şöyle demiştir:

جَاءَ الْبَرِيدُ بِقِرْطَاسٍ يَخُبُّ بِهِ ... فَأَوْجَسَ الْقَلْبُ مِنْ قِرْطَاسِهِ جَزَعًا

Ulak elinde bir mektupla hızla koşarak geldi... Kalp ise onun getirdiği mektuptan dolayı içine bir endişe düşürdü.

" خِيفَةً" خَوْفًا، أَيْ فَزَعًا. وَكَانُوا إِذَا رَأَوُا الضَّيْفَ لَا يَأْكُلُ ظَنُّوا بِهِ شَرًّا، فَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ (لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ). السَّادِسَةُ- مِنْ أَدَبِ الطَّعَامِ أَنَّ لِصَاحِبِ الضَّيْفِ أَنْ يَنْظُرَ فِي ضَيْفِهِ هَلْ يَأْكُلُ أَمْ لَا؟ وَذَلِكَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ بِتَلَفُّتٍ وَمُسَارَقَةٍ لَا بِتَحْدِيدِ النَّظَرِ. رُوِيَ أَنَّ أَعْرَابِيًّا أكل مع

Ayette geçen hîfe (خِيفَةً), korku; yani telaş ve ürperti demektir. Onlar misafirin yemek yemediğini gördüklerinde onun bir kötülük [peşinde olduğunu] zannederlerdi. Melekler: { لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَىٰ قَوْمِ لُوطٍ } “Korkma! Şüphesiz biz Lût kavmine gönderildik” dediler. Altıncı [Mesele]- Yemek âdâbındandır ki, ev sahibi misafirinin yiyip yemediğine bakabilir. Ancak bu [bakış], gözünü dikerek değil, aralıklı olarak ve sezdirmeden olmalıdır. Rivayet edildiğine göre bir bedevi...

سليمان ابن عَبْدِ الْمَلِكِ، فَرَأَى سُلَيْمَانُ فِي لُقْمَةِ الْأَعْرَابِيِّ شَعْرَةً فَقَالَ لَهُ: أَزِلِ الشَّعْرَةَ عَنْ لُقْمَتِكَ، فَقَالَ لَهُ: أَتَنْظُرُ إِلَيَّ نَظَرَ مَنْ يَرَى الشَّعْرَةَ فِي لُقْمَتِي؟! وَاللَّهِ لَا أَكَلْتُ مَعَكَ. قُلْتُ وَقَدْ ذُكِرَ أَنَّ هَذِهِ الْحِكَايَةَ إِنَّمَا كَانَتْ مَعَ هِشَامِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ لَا مَعَ سُلَيْمَانَ، وَأَنَّ الْأَعْرَابِيَّ خَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ وَهُوَ يَقُولُ:

Süleyman b. Abdilmelik ile birlikte yemek yemişti. Süleyman, bedevinin lokmasında bir kıl gördü ve ona: "Lokmandaki kılı çıkar" dedi. Bunun üzerine bedevi: "Bana lokmamdaki kılı görecek şekilde mi bakıyorsun?! Vallahi seninle asla yemek yemem" dedi. Ben (Kurtubî) derim ki: Bu olayın Süleyman ile değil, Hişâm b. Abdilmelik ile cereyan ettiği ve bedevinin onun yanından şu şiiri söyleyerek çıktığı da zikredilmiştir:

وَلَلْمَوْتُ خَيْرٌ مِنْ [زِيَارَةِ] بَاخِلٍ ... يُلَاحِظُ أَطْرَافَ الْأَكِيلِ عَلَى عَمْدِ

Ölüm, yemek yiyenin lokmalarını kasten gözetleyen cimri birini ziyaret etmekten kesinlikle daha hayırlıdır.

السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ) يَقُولُ: أَنْكَرَهُمْ، تَقُولُ: نَكِرْتُكَ [وَأَنْكَرْتُكَ] وَاسْتَنْكَرْتُكَ إِذَا وَجَدْتَهُ عَلَى غَيْرِ مَا عَهِدْتَهُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Yedinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ } “Ellerinin ona uzanmadığını görünce onları yadırgadı” buyruğu: "Onları inkâr etti / yadırgadı" demektir. Bir kimseyi alıştığından farklı bir halde bulduğun zaman Arapçada "nekirtüke", ["ve enkertüke"] ve "istenkertüke" dersin. Şair şöyle demiştir:

وَأَنْكَرَتْنِي وَمَا كَانَ الَّذِي نَكِرَتْ ... مِنَ الْحَوَادِثِ إِلَّا الشَّيْبَ وَالصَّلَعَا

Beni yadırgadı; oysa yadırgadığı olaylar, saçın ağarması ve dökülmesinden başka bir şey değildi.

فَجَمَعَ بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ. وَيُقَالُ: نَكِرْتُ لِمَا تَرَاهُ بِعَيْنِكَ. وَأَنْكَرْتُ لِمَا تَرَاهُ بِقَلْبِكَ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، أَيْ قَائِمَةٌ بِحَيْثُ تَرَى الْمَلَائِكَةَ. قِيلَ: كَانَتْ مِنْ وَرَاءِ السِّتْرِ. وَقِيلَ كَانَتْ تخدم الملائكة وهو جالس. وقال محمد ابن اسحق: قَائِمَةٌ تُصَلِّي. وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ" وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ وَهُوَ قَاعِدٌ". التَّاسِعَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَضَحِكَتْ) قَالَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ: حَاضَتْ، وَكَانَتْ آيِسَةٌ، تَحْقِيقًا لِلْبِشَارَةِ، وَأَنْشَدَ عَلَى ذَلِكَ اللُّغَوِيُّونَ:

Böylece iki kullanımı bir arada zikretmiştir. Şöyle de denilir: Gözünle gördüğün şey için "nekirtü", kalbinle anladığın şey için "enkertü" denir. Sekizinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ } “Karısı da ayakta idi” buyruğu mübteda ve haberdir; yani melekleri görebileceği bir şekilde ayakta duruyordu. Perdenin arkasında olduğu söylenmiştir. İbrâhim otururken kendisinin meleklere hizmet etmekte olduğu da söylenmiştir. Muhammed b. İshâk: "Namaz kılmak üzere ayaktaydı" demiştir. Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde bu ifade: "Ve imraetühû kāimetün ve hüve kāidün (İbrâhim otururken karısı ayaktaydı)" şeklindedir. Dokuzuncu Mesele- Allah Teâlâ'nın: { فَضَحِكَتْ } “Bunun üzerine güldü” buyruğu: Mücâhid ve İkrime: Müjdenin tahakkuk etmesi için, menopoza girmişken hayız gördü, demişlerdir. Dilciler bu anlama şu beyti delil getirmişlerdir:

وَإِنِّي لَآتِي الْعِرْسَ عِنْدَ طُهُورِهَا ... وَأَهْجُرُهَا يَوْمًا إِذَا تَكُ ضَاحِكَا

Ben eşime temizlik vaktinde yaklaşırım... Güldüğü (hayız gördüğü) gün ise ondan uzak dururum.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

وَضِحْكُ الْأَرَانِبِ فَوْقَ الصَّفَا ... كَمِثْلِ دَمِ الْجَوْفِ يَوْمَ اللِّقَا

Tavşanların sert taşlar üzerindeki gülüşü (kanaması)... Savaş gününde bedenden çıkan kan gibidir.

وَالْعَرَبُ تَقُولُ: ضَحِكَتِ الْأَرْنَبُ إِذَا حَاضَتْ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَعِكْرِمَةَ، أُخِذَ مِنْ قَوْلِهِمْ: ضَحِكَتِ الْكَافُورَةُ- وَهِيَ قِشْرَةُ الطَّلْعَةِ- إِذَا انْشَقَّتْ. وَقَدْ أَنْكَرَ بَعْضُ اللُّغَوِيِّينَ أَنْ يَكُونَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ ضَحِكَتْ بِمَعْنَى حَاضَتْ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: هُوَ الضَّحِكُ الْمَعْرُوفُ، وَاخْتَلَفُوا فِيهِ، فَقِيلَ: هُوَ ضَحِكُ التَّعَجُّبِ، قَالَ أَبُو ذؤيب:

Araplar, tavşan hayız gördüğünde [âdet olduğunda] «Tavşan güldü» (ضَحِكَتِ الْأَرْنَبُ) derler. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve İkrime'den de [bu kullanımın], Arapların hurma çiçeği tomurcuğunun kabuğu yarıldığında söylediği «Kâfûre güldü» (ضَحِكَتِ الْكَافُورَةُ) sözünden alındığı rivayet edilmiştir. Bazı dilciler ise Arap kelâmında dahiket (ضَحِكَتْ) fiilinin «hayız gördü» manasına geldiğini inkâr etmişlerdir. Cumhûr ise [buradaki gülmenin] bilinen gülme olduğunu söylemiş ve bu hususta ihtilaf etmiştir; kimine göre bu, hayret gülmesidir. Ebû Züeyb [bu manada] şöyle demiştir:

فجاء بمزج لم يرى النَّاسُ مِثْلَهُ ... هُوَ الضَّحْكُ إِلَّا أَنَّهُ عَمَلُ النَّحْلِ

İnsanların benzerini görmediği bir karışım getirdi... O, bal arısının işi olmasından başka [parlaklığıyla] saf bir tebessümdür.

وَقَالَ مُقَاتِلٌ: ضَحِكَتْ مِنْ خَوْفِ إِبْرَاهِيمَ، وَرِعْدَتِهِ مِنْ ثَلَاثَةِ نَفَرٍ، وَإِبْرَاهِيمُ فِي حَشَمِهِ وَخَدَمِهِ، وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ يَقُومُ وَحْدَهُ بِمِائَةِ رَجُلٍ. قَالَ وَلَيْسَ الضَّحِكُ الْحَيْضَ فِي اللُّغَةِ بِمُسْتَقِيمٍ. وَأَنْكَرَ أَبُو عُبَيْدٍ وَالْفَرَّاءُ ذَلِكَ، قَالَ الْفَرَّاءُ: لَمْ أَسْمَعْهُ مِنْ ثِقَةٍ، وَإِنَّمَا هُوَ كِنَايَةٌ. وَرُوِيَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ مَسَحَتِ الْعِجْلَ، فَقَامَ مِنْ مَوْضِعِهِ فَلَحِقَ بِأُمِّهِ، فَضَحِكَتْ سَارَةُ عِنْدَ ذَلِكَ فَبَشَّرُوهَا بِإِسْحَاقَ. وَيُقَالُ: كَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُكْرِمَ أَضْيَافَهُ أَقَامَ سَارَةَ تَخْدُمُهُمْ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ:" وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ" أَيْ قَائِمَةٌ فِي خِدْمَتِهِمْ. وَيُقَالُ:" قائِمَةٌ" لِرَوْعِ إِبْرَاهِيمَ" فَضَحِكَتْ" لِقَوْلِهِمْ:" لَا تَخَفْ" سُرُورًا بِالْأَمْنِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، الْمَعْنَى: فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ فَضَحِكَتْ، أَيْ ضَحِكَتْ سُرُورًا بِالْوَلَدِ، وَقَدْ هَرِمَتْ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَيُّ ذَلِكَ كَانَ. قَالَ النَّحَّاسُ فِيهِ أَقْوَالٌ: أَحْسَنُهَا- أَنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَأْكُلُوا أَنْكَرَهُمْ وَخَافَهُمْ، فَلَمَّا قَالُوا لَا تَخَفْ، وَأَخْبَرُوهُ أَنَّهُمْ رُسُلُ [اللَّهِ [، فَرِحَ بِذَلِكَ، فَضَحِكَتِ امْرَأَتُهُ سُرُورًا بِفَرَحِهِ. وَقِيلَ: إِنَّهَا كَانَتْ قَالَتْ لَهُ: أَحْسَبُ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ سَيَنْزِلُ بِهِمْ عَذَابٌ فَضَمَّ لُوطًا إِلَيْكَ، فَلَمَّا جَاءَتِ الرُّسُلُ بِمَا قَالَتْهُ سُرَّتْ بِهِ فَضَحِكَتْ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا إِنْ صَحَّ إِسْنَادُهُ فَهُوَ حَسَنٌ. وَالضَّحِكُ انْكِشَافُ الْأَسْنَانِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّحِكُ إِشْرَاقَ الْوَجْهِ، تَقُولُ رَأَيْتُ فُلَانًا ضَاحِكًا، أَيْ مُشْرِقًا. وَأَتَيْتُ عَلَى رَوْضَةٍ تَضْحَكُ، أَيْ مُشْرِقَةٍ، وَفِي الْحَدِيثِ" إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَبْعَثُ السَّحَابَ فَيَضْحَكُ أَحْسَنَ الضَّحِكِ". جَعَلَ انْجِلَاءَهُ عَنِ الْبَرْقِ ضَحِكًا، وَهَذَا كَلَامٌ مُسْتَعَارٌ. وَرُوِيَ عَنْ رَجُلٍ مِنْ قُرَّاءِ مَكَّةَ يقال له محمد بن زياد الأعرابي." ضحكت" بِفَتْحِ الْحَاءِ، قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَفَتْحُ" الْحَاءِ" مِنْ" فَضَحِكَتْ" غَيْرُ مَعْرُوفٍ. وَضَحِكَ يَضْحَكُ ضَحْكًا وَضِحْكًا وَضِحِكًا [وَضَحِكًا] أَرْبَعُ لُغَاتٍ. وَالضَّحْكَةُ الْمَرَّةُ الْوَاحِدَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُ كُثَيِّرٍ:

Mukâtil şöyle demiştir: İbrâhim maiyeti ve hizmetçileriyle birlikteyken ve tek başına yüz adama bedelken, üç kişilik bir topluluktan korkup titremesine güldü. Mukâtil: Gülmenin dilde hayız manasına gelmesi doğru değildir, demiştir. Ebû Ubeyd ve el-Ferrâ da bunu reddetmiş, el-Ferrâ: "Bunu güvenilir hiçbir kimseden duymadım, bu ancak mecazi bir ifadedir" demiştir. Rivayet edildiğine göre melekler buzağıyı sıvazladılar, buzağı bulunduğu yerden kalkıp annesine katıldı; Sâre de bunun üzerine güldü ve melekler ona İshâk'ı müjdelediler. Şöyle de denilir: İbrâhim aleyhisselâm misafirlerine ikram etmek istediğinde Sâre'yi onlara hizmet etmek üzere dikerdi; işte: "Karısı da ayakta idi" buyruğu yani onlara hizmet etmekteydi demektir. Şöyle de denilmiştir: İbrâhim'in endişesinden ötürü "ayakta idi"; emniyet içinde olmanın sevinciyle meleklerin: "Korkma" demeleri üzerine "güldü". el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Ayette takdim ve tehir vardır; mana şöyledir: Biz ona İshâk'ı müjdeledik, o da güldü; yani yaşlanmış olduğu halde çocuk müjdesine sevinerek güldü. Bunlardan hangisinin olduğunu en iyi Allah bilir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu hususta görüşler vardır, en güzeli şudur: Melekler yemek yemeyince İbrâhim onları yadırgadı ve onlardan korktu; onlar "Korkma" deyip [Allah'ın] elçileri olduklarını haber verince İbrâhim buna sevindi, karısı da onun sevincine neşelenerek güldü. Şöyle de denilmiştir: Sâre İbrâhim'e: "Sanırım bu kavme bir azap inecek, Lût'u kendi yanına al" demişti; elçiler Sâre'nin söylediği haberle gelince buna sevindi ve güldü. en-Nehhâs: "Eğer isnadı sahih ise bu güzel bir açıklamadır" demiştir. Gülmek (ed-dahık), dişlerin açığa çıkmasıdır. Dahık kelimesinin yüzün parlaması / aydınlanması olması da caizdir; nitekim "Filanı gülerken gördüm" yani yüzü parlarken dersin. "Çiçekleri parıldayan bir bahçeye vardım" dersin. Hadiste: "Şüphesiz Allah Teâlâ bulutu gönderir de o en güzel şekilde güler" buyrulmuştur. Şimşeğin çakışını gülme olarak isimlendirmiştir ki bu istiare yoluyla söylenmiş bir kelamdır. Mekke kurrâsından Muhammed b. Ziyâd el-A'râbî adındaki bir kişiden "dahaket" şeklinde ha harfinin fethasıyla rivayet edilmiştir. el-Mehdevî: "fe-dahiket" kelimesindeki ha harfinin fethalı okunması bilinmemektedir, demiştir. Gülmek fiili mastar olarak "dahk", "dıhk", "dahik" ve ["dahik"] olmak üzere dört lügattir. ed-Dahke ise bir defa gülmektir; Küseyyir'in şu sözü de bundandır:

غَلِقَتْ لِضَحْكَتِهِ رِقَابُ الْمَالِ

Onun bir tek gülüşüyle develerin boyunları rehin kaldı.

قاله الجوهري:

Bunu el-Cevherî söylemiştir:

الْعَاشِرَةُ- رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: دَعَا أَبُو أُسَيْدٍ السَّاعِدِيُّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي عُرْسِهِ، فَكَانَتِ امرأته خادمهم يومئذ وَهِيَ الْعَرُوسُ. قَالَ سَهْلٌ: أَتَدْرُونَ مَا سَقَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ؟ أَنْقَعَتْ لَهُ تَمَرَاتٍ مِنَ اللَّيْلِ فِي تَوْرٍ، فَلَمَّا أَكَلَ سَقَتْهُ إِيَّاهُ. وَأَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَتَرْجَمَ لَهُ" بَابُ قِيَامِ الْمَرْأَةِ عَلَى الرِّجَالِ فِي الْعُرْسِ وَخِدْمَتِهِمْ بِالنَّفْسِ". قَالَ عُلَمَاؤُنَا: فِيهِ جَوَازُ خِدْمَةِ الْعَرُوسِ زَوْجَهَا وَأَصْحَابَهُ فِي عُرْسِهَا. وَفِيهِ أَنَّهُ لَا بَأْسَ أَنْ يَعْرِضَ الرَّجُلُ أَهْلَهُ عَلَى صَالِحِ إِخْوَانِهِ، وَيَسْتَخْدِمُهُنَّ لَهُمْ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا قَبْلَ نُزُولِ الْحِجَابِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- ذَكَرَ الطَّبَرِيُّ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا قَدَّمَ الْعِجْلَ قَالُوا: لَا نَأْكُلُ طَعَامًا إِلَّا بِثَمَنٍ، فَقَالَ لَهُمْ:" ثَمَنُهُ أَنْ تَذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَوَّلِهِ وَتَحْمَدُوهُ فِي آخِرِهِ" فَقَالَ جِبْرِيلُ لِأَصْحَابِهِ: بِحَقٍّ اتَّخَذَ اللَّهُ هَذَا خَلِيلًا. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَلَمْ يَأْكُلُوا لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَا تَأْكُلُ. وَقَدْ كَانَ مِنَ الْجَائِزِ كَمَا يَسَّرَ اللَّهُ لِلْمَلَائِكَةِ أَنْ يَتَشَكَّلُوا فِي صِفَةِ الْآدَمِيِّ جَسَدًا وَهَيْئَةً أَنْ يُيَسِّرَ لَهُمْ أَكْلَ الطَّعَامِ، إِلَّا أَنَّهُ فِي قَوْلِ الْعُلَمَاءِ أَرْسَلَهُمْ فِي صِفَةِ الْآدَمِيِّ وَتَكَلَّفَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ الضِّيَافَةَ [حَتَّى إِذَا رَأَى التَّوَقُّفَ وَخَافَ جَاءَتْهُ الْبُشْرَى فَجْأَةً] الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ التَّسْمِيَةَ فِي أَوَّلِ الطَّعَامِ، وَالْحَمْدَ فِي آخِرِهِ مَشْرُوعٌ فِي الْأُمَمِ قَبْلَنَا، وَقَدْ جَاءَ فِي الإسرائيليات أن إبراهيم كَانَ لَا يَأْكُلُ وَحْدَهُ، فَإِذَا حَضَرَ طَعَامُهُ أَرْسَلَ يَطْلُبُ مَنْ يَأْكُلُ مَعَهُ، فَلَقِيَ يَوْمًا رَجُلًا، فَلَمَّا جَلَسَ مَعَهُ عَلَى الطَّعَامِ، قَالَ لَهُ إِبْرَاهِيمُ: سَمِّ اللَّهَ، قَالَ الرَّجُلُ لَا أَدْرِي مَا اللَّهُ؟ فَقَالَ لَهُ: فَاخْرُجْ عَنْ طَعَامِي، فَلَمَّا خَرَجَ نَزَلَ إِلَيْهِ جِبْرِيلُ فَقَالَ لَهُ: يَقُولُ اللَّهُ إِنَّهُ يَرْزُقُهُ عَلَى كُفْرِهِ مَدَى عُمْرِهِ وَأَنْتَ بَخِلْتَ عَلَيْهِ بِلُقْمَةٍ، فَخَرَجَ إِبْرَاهِيمُ فَزِعًا يَجُرُّ رِدَاءَهُ، وَقَالَ: ارْجِعْ، فَقَالَ: لَا أَرْجِعُ حَتَّى تُخْبِرَنِي لِمَ تَرُدُّنِي لِغَيْرِ مَعْنًى؟ فَأَخْبَرَهُ بِالْأَمْرِ، فَقَالَ هَذَا رَبٌّ كَرِيمٌ، آمنت، ودخل وسمي الله واكل مؤمنا

Onuncu Mesele- Müslim, Sehl b. Sa‘d'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Useyd es-Sâidî, düğününde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i davet etti. O gün gelin olduğu halde onlara hizmet eden [Ebû Useyd'in] hanımı idi. Sehl dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ne içirdiğini biliyor musunuz? Onun için geceden bir tevrde (kapta) birkaç hurma ıslatmıştı; [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] yemeğini bitirince ona bunu içirdi. Bunu Buhârî de rivayet etmiş ve bu rivayete: "Kadının düğünde erkeklere hizmet etmesi ve onlara bizzat ikramda bulunması babı" başlığını koymuştur. Âlimlerimiz der ki: Bu hadiste gelinin, düğününde kocasına ve onun arkadaşlarına hizmet etmesinin caiz olduğuna delil vardır. Yine bunda kişinin, ailesini salih kardeşlerine takdim etmesinde ve kadınları onlara hizmet ettirmesinde bir sakınca bulunmadığına delil vardır. Bu uygulamanın hicab (tesettür) ayeti inmeden önce olması da muhtemeldir; doğrusunu Allah bilir. On Birinci Mesele- Taberî'nin zikrettiğine göre İbrâhim aleyhisselâm danayı [önlerine] koyduğunda onlar: "Biz ancak bir bedel karşılığında yemek yeriz" dediler. [İbrâhim] onlara: "Bunun bedeli, başında Allah'ı anmanız (besmele çekmeniz), sonunda da O'na hamdetmenizdir" dedi. Bunun üzerine Cibrîl arkadaşlarına: "Allah'ın bu zatı dost edinmesi pek haklıdır!" dedi. Âlimlerimiz der ki: Melekler yemek yemezler; bundan dolayı yememişlerdir. Gerçi Allah'ın meleklere beden ve suret bakımından insan şeklinde tecessüm etmelerini kolaylaştırdığı gibi, yemek yemelerini de kolaylaştırması caizdi; fakat âlimlerin belirttiğine göre [Allah] onları insan suretinde göndermiş, İbrâhim aleyhisselâm da ziyafet için külfete katlanmıştır [nihayet onların yemeyip duraksadığını görüp endişeye kapılınca aniden müjde kendisine gelmiştir]. On İkinci Mesele- Bu durum, yemeğin başında besmele çekmenin ve sonunda hamdetmenin bizden önceki ümmetlerde de meşru olduğuna delalet etmektedir. İsrailiyat rivayetlerinde geldiğine göre İbrâhim tek başına yemek yemezdi; yemeği hazırlandığında kendisiyle birlikte yiyecek birini aramak üzere adam gönderirdi. Bir gün bir adama rastladı. Adam onunla birlikte yemeğe oturunca İbrâhim ona: "Allah'ın adını an (besmele çek)" dedi. Adam: "Allah nedir bilmiyorum" dedi. Bunun üzerine [İbrâhim] ona: "Öyleyse soframdan çık git!" dedi. Adam çıkıp gidince Cibrîl inerek [İbrâhim'e] şöyle dedi: "Allah buyuruyor ki: 'O, ömrü boyunca küfür üzere iken Ben onu rızıklandırıyorum da sen ona bir lokmayı mı çok gördün?'" Bunun üzerine İbrâhim telaşla hırkasını sürüyerek peşinden çıktı ve: "Geri dön!" dedi. Adam: "Beni bir hiç uğruna kovmuşken sebebini açıklamadan geri dönmem" dedi. [İbrâhim] durumu ona anlatınca adam: "Bu ne cömert bir Rabdir! İman ettim" dedi; içeri girdi, besmele çekti ve bir mümin olarak yedi.

الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ) لَمَّا وُلِدَ لِإِبْرَاهِيمَ إِسْمَاعِيلُ مِنْ هَاجَرَ تَمَنَّتْ سَارَةُ أَنْ يَكُونَ لَهَا ابْنٌ، وَأَيِسَتْ لِكِبَرِ سِنِّهَا، فَبُشِّرَتْ بِوَلَدٍ يَكُونُ نَبِيًّا وَيَلِدُ نَبِيًّا، فَكَانَ هَذَا بِشَارَةً لَهَا بِأَنْ تَرَى وَلَدَ وَلَدِهَا. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ) قرأ حمزة وعبد الله ابن عَامِرٍ" يَعْقُوبَ" بِالنَّصْبِ. وَرَفَعَ الْبَاقُونَ، فَالرَّفْعِ عَلَى مَعْنَى: وَيُحْدِثُ لَهَا مِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَرْتَفِعَ بِالْفِعْلِ الَّذِي يَعْمَلُ فِي" مِنْ" كَأَنَّ الْمَعْنَى: وَثَبَتَ لَهَا مِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَرْتَفِعَ بِالِابْتِدَاءِ، وَيَكُونُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ بَشَّرُوهَا بِإِسْحَاقَ مُقَابِلًا لَهُ يَعْقُوبُ. وَالنَّصْبُ عَلَى مَعْنَى: وَوَهَبْنَا لَهَا مِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ. وَأَجَازَ الْكِسَائِيُّ وَالْأَخْفَشُ وَأَبُو حَاتِمٍ أَنْ يَكُونَ" يَعْقُوبَ" فِي مَوْضِعِ جَرٍّ عَلَى مَعْنَى: وَبَشَّرْنَاهَا مِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يعقوب. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَلَا يَجُوزُ الْخَفْضُ إِلَّا بِإِعَادَةِ الْحَرْفِ الْخَافِضِ، قَالَ سِيبَوَيْهِ وَلَوْ قُلْتَ: مَرَرْتُ بِزَيْدٍ أَوَّلَ مِنْ أَمْسِ وَأَمْسِ عَمْرٍو كَانَ قَبِيحًا [خَبِيثًا]، لِأَنَّكَ فَرَّقْتَ بَيْنَ الْمَجْرُورِ وَمَا يشركه وهو الواو، كما تفرق بَيْنَ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ، لِأَنَّ الْجَارَّ لَا يُفْصَلُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَجْرُورِ، وَلَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْوَاوِ.

On Üçüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ } “Biz de ona İshâk'ı müjdeledik” buyruğu: Hâcer'den İbrâhim'in İsmâîl adında bir oğlu doğduğunda Sâre kendisinin de bir oğlu olmasını arzu etmiş, fakat yaşının ilerlemiş olması sebebiyle ümidini kesmişti. İşte ona hem peygamber olacak hem de peygamber doğuracak bir çocuk müjdelendi; bu durum torununu göreceğine dair de bir müjde idi. On Dördüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ } “İshâk'ın ardından da Ya'kūb'u” buyruğu: Hamza ve Abdullah b. Âmir "Ya'kūbe" kelimesini nasb ile okumuşlardır. Diğerleri ise ref' ile okumuşlardır. Ref' okunuşu: "İshâk'ın ardından ona Ya'kūb meydana gelecektir" manasınadır. "Min" harf-i cerinde amel eden fiil ile merfû olması da caizdir; adeta mana: "İshâk'ın ardından onun için Ya'kūb sabit oldu / tahakkuk etti" şeklindedir. Mübteda olarak merfû olması ve hâl mahallinde bulunması da mümkündür; yani "ona İshâk'ı, onun karşılığı olarak da Ya'kūb'u müjdelediler" demektir. Nasb okunuşu ise: "İshâk'ın ardından ona Ya'kūb'u da hibe ettik / bağışladık" manasınadır. el-Kisâî, el-Ahfeş ve Ebû Hâtim, "Ya'kūb" kelimesinin "İshâk'ın ardından Ya'kūb ile de müjdeledik" manasında cer mahallinde olmasını caiz görmüşlerdir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Cer edatını tekrar etmeksizin cer hali caiz değildir. Sîbeveyhi şöyle demiştir: Şayet "Dünden önceki gün ve Amr'ın gününden önce Zeyd'e uğradım" desen bu çirkin [ve bozuk] bir ifade olur; çünkü harf-i cer ile mecrûrun arasını ayıramayacağın ve cer edatı ile vav arasını ayıramayacağın gibi, mecrûr ile ona ortak olan vavın arasını ayırmış olursun.

[سورة هود (١١): آية ٧٢]

[Hûd Sûresi (11), 72. Âyet]

قالَتْ يا وَيْلَتى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً إِنَّ هذا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢)

{ قالَتْ يا وَيْلَتى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً إِنَّ هذا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢) } “«Vay başıma gelenler!» dedi, «Ben bir kocakarı, şu kocam da bir ihtiyar iken ben mi doğuracakmışım? Gerçekten bu şaşılacak bir şey!» (72)”

فيه مسألتان: الأولى- قوله تعالى: (يا وَيْلَتى) قَالَ الزَّجَّاجُ: أَصْلُهَا يَا وَيْلَتِي، فَأُبْدِلَ مِنَ الْيَاءِ أَلِفٌ، لِأَنَّهَا أَخَفُّ مِنَ الْيَاءِ وَالْكَسْرَةِ، وَلَمْ تُرِدِ الدُّعَاءَ عَلَى نَفْسِهَا بِالْوَيْلِ، وَلَكِنَّهَا كَلِمَةٌ تَخِفُّ عَلَى أَفْوَاهِ النِّسَاءِ إِذَا طَرَأَ عليهن ما يعجن مِنْهُ، وَعَجِبَتْ مِنْ وِلَادَتِهَا [وَمِنْ] كَوْنِ بَعْلِهَا شَيْخًا لِخُرُوجِهِ عَنِ الْعَادَةِ، وَمَا خَرَجَ عَنِ الْعَادَةِ مُسْتَغْرَبٌ وَمُسْتَنْكَرٌ. وَ (أَأَلِدُ) " اسْتِفْهَامٌ مَعْنَاهُ التَّعَجُّبُ. (وَأَنَا عَجُوزٌ) " أَيْ شَيْخَةٌ. وَلَقَدْ عَجَزَتْ تَعْجِزُ عَجْزًا وَعَجَّزَتْ تَعْجِيزًا، أَيْ طَعَنَتْ فِي السن.

Bu [ayette] iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { يا وَيْلَتى } “«Vay başıma gelenler!»” buyruğudur. Zeccâc şöyle demiştir: Aslı yâ veyletî (يَا وَيْلَتِي) şeklindedir; ye harfi ile kesreden daha hafif olduğu için ye harfi elife dönüştürülmüştür. O, [bu sözüyle] kendi aleyhine helak ve beddua dilemek istememiştir; bilakis bu, kadınların şaşıracakları bir durumla karşılaştıklarında dillerine kolay gelen bir sözdür. [Sâre], hem kendisinin doğum yapacak olmasına [hem de] kocasının yaşlı bir ihtiyar olmasına, bunun âdetin dışına çıkması sebebiyle şaşırmıştır. Âdetin dışına çıkan şeyler ise garipsenir ve yadırganır. { أَأَلِدُ } “Ben mi doğuracakmışım?” [ifadesi], şaşkınlık (taaccüb) anlamı taşıyan bir istifhamdır (sorudur). { وَأَنَا عَجُوزٌ } “Ben bir kocakarı [iken]” yani yaşlı bir kadın [iken] demektir. Nitekim acezet ta‘cizu aczen (عَجَزَتْ تَعْجِزُ عَجْزًا) ve acvezet ta‘cîzen (عَجَّزَتْ تَعْجِيزًا) denir ki yaşlandı, yaşı ilerledi demektir.

وَقَدْ يُقَالُ: عَجُوزَةٌ أَيْضًا. وَعَجِزَتِ الْمَرْأَةُ بِكَسْرِ الْجِيمِ، عَظُمَتْ عَجِيزَتُهَا عُجْزًا وَعَجَزًا بِضَمِّ الْعَيْنِ وَفَتْحِهَا. قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَتْ بِنْتَ تِسْعٍ وَتِسْعِينَ سَنَةً. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: كَانَتْ بِنْتَ تِسْعِينَ [سَنَةً]. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهذا بَعْلِي) أَيْ زَوْجِي. (شَيْخاً) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَالْعَامِلِ فِيهِ التَّنْبِيهُ أَوِ الْإِشَارَةُ." وَهذا بَعْلِي" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: وَفِي قِرَاءَةِ ابن مسعود وأبى" وَهذا بَعْلِي شَيْخاً" قَالَ النَّحَّاسُ: كَمَا تَقُولُ هَذَا زَيْدٌ قَائِمٌ، فَزَيْدٌ بَدَلٌ مِنْ هَذَا، وَقَائِمٌ خَبَرُ الِابْتِدَاءِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" هَذَا" مُبْتَدَأٌ" وَزَيْدٌ قَائِمٌ" خَبَرَيْنِ، وَحَكَى سِيبَوَيْهِ: هَذَا حُلْوٌ حَامِضٌ. وَقِيلَ كَانَ إِبْرَاهِيمُ ابْنُ مِائَةٍ وَعِشْرِينَ سَنَةٍ. وَقِيلَ: ابْنُ مِائَةٍ فَكَانَ يَزِيدُ عَلَيْهَا فِي قَوْلِ مُجَاهِدٍ سَنَةً. وَقِيلَ: إِنَّهَا عَرَّضَتْ بِقَوْلِهَا:" وَهذا بَعْلِي شَيْخاً" أَيْ عَنْ تَرْكِ غِشْيَانِهِ لَهَا. وَسَارَةُ هَذِهِ امْرَأَةُ إِبْرَاهِيمَ بِنْتُ هَارَانَ بْنِ ناخور بْنِ شَارُوعَ بْنِ أَرْغُو بْنِ فَالِغَ، وَهِيَ بنت عم إبراهيم. (إِنَّ هذا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ) أَيِ الَّذِي بَشَّرْتُمُونِي بِهِ لَشَيْءٌ عَجِيبٌ.

Bazen "acûzetün" de denilir. "Avezetü'l-mer'etü" cîm harfinin kesresiyle söylendiğinde kadının kalçası büyüdü demektir; mastarı ayın harfinin zammesi ve fethasıyla "uczen" ve "acezen" gelir. Mücâhid: Sâre doksan dokuz yaşındaydı, demiştir. İbn İshâk ise: Doksan [yaşındaydı], demiştir. Bundan başka yaşlar da söylenmiştir. İkinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَهذا بَعْلِي } buyruğu; yani kocam demektir. { شَيْخاً } “İhtiyar iken” kelimesi hâl olarak mensûbtur; onda amel eden ise tenbih veya işaret manasıdır. "Ve hâzâ ba'lî" ise mübteda ve haberdir. el-Ahfeş şöyle demiştir: İbn Mes'ûd ve Übeyy'in kıraatinde bu ayet: "Ve hâzâ ba'lî şeyhun (şu kocam da bir ihtiyardır)" şeklindedir. en-Nehhâs: Tıpkı "Hâzâ Zeydün kāimün (Şu Zeyd ayaktadır)" demen gibidir; bu durumda "Zeyd" kelimesi "hâzâ"dan bedel, "kâim" ise mübtedanın haberi olur. "Hâzâ"nın mübteda, "Zeydün kāimün"ün ise iki haber olması da caizdir; nitekim Sîbeveyhi "Hâzâ hulvün hâmizun (Bu hem tatlı hem ekşidir)" cümlesini nakletmiştir. İbrâhim'in yüz yirmi yaşında olduğu söylenmiştir. Yüz yaşında olduğu, Mücâhid'in kavline göre ise bundan bir yaş fazla olduğu söylenmiştir. Sâre'nin: "Şu kocam da bir ihtiyar iken" sözüyle kocasının kendisiyle cinsel birlikteliği terk etmiş olduğunu ima ettiği de söylenmiştir. Bu Sâre, İbrâhim'in karısı olup Hârân b. Nâhûr b. Şârûğ b. Erğû b. Fâliğ'in kızıdır ve İbrâhim'in amcasının kızıdır. { إِنَّ هذا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ } “Gerçekten bu şaşılacak bir şey!” yani bana müjdelediğiniz bu durum gerçekten çok şaşılacak bir şeydir.

[سورة هود (١١): آية ٧٣]

[Hûd Sûresi (11), 73. Âyet]

قالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (٧٣)

{ قالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (٧٣) } “[Melekler] dediler ki: «Allah'ın emrine mi şaşıyorsun? Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizedir ey ev halkı! Şüphesiz O, övülmeye layık olandır, şanı yüce olandır.» (73)”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ) لَمَّا قَالَتْ:" وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً" وَتَعَجَّبَتْ، أَنْكَرَتِ الْمَلَائِكَةُ عَلَيْهَا تَعَجُّبَهَا مِنْ أَمْرِ اللَّهِ، أَيْ مِنْ قَضَائِهِ وَقَدَرِهِ، أَيْ لَا عَجَبَ مِنْ أَنْ يَرْزُقَكُمَا اللَّهُ الْوَلَدَ، وَهُوَ إِسْحَاقُ. وَبِهَذِهِ الْآيَةِ اسْتَدَلَّ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الذَّبِيحَ إِسْمَاعِيلُ، وَأَنَّهُ أَسَنُّ مِنْ إِسْحَاقَ، لِأَنَّهَا بُشِّرَتْ بِأَنَّ إِسْحَاقَ يَعِيشُ حَتَّى يُولَدَ لَهُ يَعْقُوبُ. وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ فِي هَذَا، وَبَيَانُهُ فِي" الصافات" إن شاء الله تعالى.

Burada dört mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { قالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “[Melekler] dediler ki: «Allah'ın emrine mi şaşıyorsun?»” buyruğudur. [Sâre]: «Ben bir yaşlı kadınım, şu kocam da bir ihtiyar iken...» deyip hayrete düşünce, melekler onun Allah'ın emrine -yani kazâ ve kaderine- şaşmasını yadırgadılar. Yani: Allah'ın ikinize bir çocuk bahşetmesinde -ki o İshak'tır- şaşılacak bir şey yoktur. Pek çok ilim adamı bu âyeti, kurban edilmek istenenin (zebîhin) İsmâil olduğuna ve onun İshak'tan yaşça daha büyük olduğuna delil göstermiştir. Çünkü o, İshak'ın, [kendisine] Ya‘kûb doğuncaya kadar yaşayacağı ile müjdelenmişti. Bu konudaki açıklama ve izahat, inşâallâhu teâlâ es-Sâffât [sûresinde] gelecektir.

الثانية- قوله تعالى: (رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ) مُبْتَدَأٌ، وَالْخَبَرُ (عَلَيْكُمْ). وَحَكَى سِيبَوَيْهِ" عَلَيْكُمْ" بِكَسْرِ الْكَافِ لِمُجَاوَرَتِهَا الْيَاءَ. وَهَلْ هُوَ خَبَرٌ أَوْ دُعَاءٌ؟ وَكَوْنُهُ إِخْبَارًا أَشْرَفُ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي حُصُولَ الرَّحْمَةِ وَالْبَرَكَةِ لَهُمُ، الْمَعْنَى: أَوْصَلَ اللَّهُ لَكُمْ رَحْمَتَهُ وَبَرَكَاتِهِ أَهْلَ الْبَيْتِ. وَكَوْنُهُ دُعَاءً إِنَّمَا يَقْتَضِي أَنَّهُ أَمْرٌ يُتَرَجَّى ولم يحصل بعد. ونصب (أَهْلَ الْبَيْتِ) عَلَى الِاخْتِصَاصِ، وَهَذَا مَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ. وَقِيلَ: عَلَى النِّدَاءِ. الثَّالِثَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ تُعْطِي أَنَّ زَوْجَةَ الرَّجُلِ مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ أَزْوَاجَ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ، فَعَائِشَةُ ﵂ وَغَيْرُهَا مِنْ جُمْلَةِ أَهْلِ بَيْتِ النَّبِيِّ ﷺ، مِمَّنْ قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ:" وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً" وَسَيَأْتِي. الرَّابِعَةُ- وَدَلَّتِ الْآيَةُ أَيْضًا عَلَى أَنَّ مُنْتَهَى السَّلَامِ" وَبَرَكاتُهُ" كَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْ صالحي عباده" رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ". وَالْبَرَكَةُ النُّمُوُّ وَالزِّيَادَةُ، وَمِنْ تِلْكَ الْبَرَكَاتِ أَنَّ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُرْسَلِينَ كَانُوا فِي وَلَدِ إِبْرَاهِيمَ وَسَارَةَ. وَرَوَى مَالِكٌ عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ أَبِي نُعَيْمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ قَالَ: كُنْتُ جَالِسًا عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَدَخَلَ عَلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، ثُمَّ زَادَ شَيْئًا مَعَ ذَلِكَ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ- وَهُوَ يَوْمئِذٍ قَدْ ذَهَبَ بَصَرُهُ- مَنْ هَذَا؟ فَقَالُوا الْيَمَانِيُّ الَّذِي يَغْشَاكَ، فَعَرَّفُوهُ إِيَّاهُ، فَقَالَ: إِنَّ السَّلَامَ انْتَهَى إِلَى الْبَرَكَةِ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا أَنَا بِالنَّبِيِّ ﷺ فِي عُصْبَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ، فَقُلْتُ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، فَقَالَ:" وَعَلَيْكَ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ عِشْرُونَ لِي وَعَشَرَةٌ لَكَ". قَالَ: وَدَخَلْتُ الثَّانِيَةَ، فَقُلْتُ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ فَقَالَ: وَعَلَيْكَ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ ثَلَاثُونَ لِي وَعِشْرُونَ لَكَ". فَدَخَلْتُ الثَّالِثَةَ فَقُلْتُ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ: فَقَالَ:" وَعَلَيْكَ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ ثَلَاثُونَ لِي وَثَلَاثُونَ لَكَ أَنَا وَأَنْتَ فِي السَّلَامِ سَوَاءٌ. (إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ) أَيْ مَحْمُودٌ مَاجِدٌ. وقد بيناهما في" الْأَسْماءُ الْحُسْنى ".

İkinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ } buyruğu mübtedadır (öznedir), { عَلَيْكُمْ } ise haberdir (yüklemdir). Sîbeveyh, yâ harfine komşuluğundan ötürü kâf harfinin kesresiyle (Aleykim şeklinde) okunduğunu nakletmiştir. Bu bir haber midir yoksa dua mıdır? Bunun ihbâr (haber) olması daha üstündür; çünkü bu, rahmet ve bereketin onlar için tahakkuk ettiğini iktiza eder. Manası: «Ey ev halkı, Allah rahmetini ve bereketlerini size ulaştırmıştır» demektir. Dua olması ise bunun henüz gerçekleşmeyip umulan bir durum olduğunu iktiza eder. { أَهْلَ الْبَيْتِ } lafzının mansûb olması ihtisâs (belirleme) sebebiyledir; Sîbeveyh'in mezhebi budur. Nida (seslenme) sebebiyle [mansûb olduğu da] söylenmiştir. Üçüncü Mesele- Bu ayet, kişinin hanımının da Ehl-i Beyt'ten olduğunu göstermektedir. Bu da peygamberlerin hanımlarının Ehl-i Beyt'ten olduğuna delalet eder. Dolayısıyla Âişe radıyallâhu anhâ ve diğer hanımları, Allah Teâlâ'nın haklarında: { وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “ve sizi tertemiz kılsın” buyurduğu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ehl-i Beyti zümresindendir. Bu husus ileride gelecektir. Dördüncü Mesele- Ayet ayrıca selamın son sınırının { وَبَرَكاتُهُ } ifadesi olduğuna da delalet etmiştir; nitekim Allah Teâlâ salih kullarından haber vererek şöyle buyurmuştur: { رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizedir ey ev halkı!”. Bereket; büyüme ve artmadır. Bütün peygamberlerin ve resûllerin İbrâhim ve Sâre'nin neslinden gelmiş olması da bu bereketlerdendir. Mâlik, Vehb b. Keysân Ebû Nuaym'dan, o da Muhammed b. Amr b. Atâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Abdullah b. Abbâs'ın yanında oturuyordum. Yemen ehlinden bir adam huzuruna girdi ve: «Es-selâmu aleyke ve rahmetullâhi ve berekâtüh» dedi, ardından buna bir şeyler daha ekledi. O günlerde gözlerini kaybetmiş olan İbn Abbâs: «Bu kimdir?» diye sordu. «Seni ziyarete gelen Yemenlidir» diyerek onu tanıttılar. Bunun üzerine [İbn Abbâs]: «Şüphesiz selam [ve berekâtüh ifadesiyle] berekette nihayete ermiştir» dedi. Ali radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Mescide girdim, bir de gördüm ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir topluluk arasındadır. «Es-selâmu aleyküm» dedim; «Ve aleyke's-selâm ve rahmetullâh; yirmisi bana, onu sana» buyurdu. [Ali] dedi ki: İkinci kez girdim ve: «Es-selâmu aleyküm ve rahmetullâh» dedim. «Ve aleyke's-selâm ve rahmetullâhi ve berekâtüh; otuzu bana, yirmisi sana» buyurdu. Üçüncü kez girdim ve: «Es-selâmu aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtüh» dedim. Bunun üzerine: «Ve aleyke's-selâm ve rahmetullâhi ve berekâtüh; otuzu bana, otuzu sana. Ben ve sen selamda eşitiz» buyurdu. { إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ } “Şüphesiz O, övülmeye layık olandır, şanı yüce olandır” buyruğu; övülen (mahmûd) ve yüce/şerefli olandır (mâcid) demektir. Biz bu iki ismi "el-Esmâü'l-Hüsnâ" bahsinde açıklamıştık.

[سورة هود (١١): الآيات ٧٤ الى ٧٦]

[Hûd Sûresi (11), 74-76. Âyetler]

فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَجاءَتْهُ الْبُشْرى يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ (٧٤) إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ (٧٥) يا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ (٧٦)

{ فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَجاءَتْهُ الْبُشْرى يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ (٧٤) إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ (٧٥) يا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ (٧٦) } “İbrâhim'den korku gidip kendisine müjde gelince, Lût kavmi hakkında bizimle tartışmaya başladı. (74) Doğrusu İbrâhim çok yumuşak huylu, içi yanık ve [Rabbine] yönelen bir kimse idi. (75) «Ey İbrâhim! Bundan vazgeç! Doğrusu Rabbinin emri gelmiştir ve mutlaka onlara geri çevrilmez bir azap gelecektir.» (76)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ) أَيِ الْخَوْفُ، يُقَالُ: ارْتَاعَ مِنْ كَذَا إِذَا خَافَ، قَالَ النَّابِغَةُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ } “İbrâhim'den korku gidince” buyruğundaki "er-rav'", korku demektir. Bir kimse korktuğu zaman "irtâa min kezâ" denir; en-Nâbiğa şöyle demiştir:

فَارْتَاعَ مِنْ صَوْتِ كَلَّابٍ فَبَاتَ لَهُ ... طَوْعَ الشَّوَامِتِ مِنْ خَوْفٍ وَمِنْ صَرَدِ

Köpek eğiticisinin sesinden ürktü de korkudan ve şiddetli soğuktan düşmanlarını sevindirecek bir halde geceledi.

(وَجاءَتْهُ الْبُشْرى) أَيْ بِإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: بَشَّرُوهُ بِأَنَّهُمْ إِنَّمَا أَتَوْا بِالْعَذَابِ إِلَى قَوْمِ لُوطٍ، وَأَنَّهُ لَا يَخَافُ. (يُجادِلُنا) أَيْ يُجَادِلُ رُسُلَنَا، وَأَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ، لِأَنَّهُمْ نَزَلُوا بِأَمْرِهِ. وَهَذِهِ الْمُجَادَلَةُ رَوَاهَا حُمَيْدُ بْنُ هِلَالٍ عَنْ جُنْدُبٍ عَنْ حُذَيْفَةَ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا:" إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ " قَالَ لَهُمْ: أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ فِيهَا خَمْسُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَتُهْلِكُونَهُمْ؟ قَالُوا: لَا. قَالَ: فَأَرْبَعُونَ؟ قَالُوا: لَا. قَالَ: فَثَلَاثُونَ؟ قَالُوا: لَا قَالَ: فَعِشْرُونَ؟ قَالُوا: لَا. قَالَ فَإِنْ كَانَ فِيهَا عَشَرَةٌ- أَوْ خَمْسَةٌ شَكَّ حُمَيْدٌ- قَالُوا: لَا. قَالَ قَتَادَةُ: نَحْوًا مِنْهُ، قَالَ فَقَالَ يَعْنِي إِبْرَاهِيمَ: قَوْمٌ لَيْسَ فِيهِمْ عَشَرَةٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَا خَيْرَ فِيهِمْ. وَقِيلَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ فِيهَا رَجُلٌ مُسْلِمٌ أَتُهْلِكُونَهَا؟ قَالُوا: لَا. فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ عِنْدَ ذَلِكَ:" إِنَّ فِيها لُوطاً قالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ". وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَمُرَةَ: كَانُوا أَرْبَعَمِائَةِ أَلْفٍ. ابْنُ جُرَيْجٍ. وَكَانَ فِي قُرَى قَوْمِ لُوطٍ أَرْبَعَةُ آلَافِ أَلْفٍ. وَمَذْهَبُ الْأَخْفَشِ وَالْكِسَائِيِّ أَنْ" يُجادِلُنا" فِي مَوْضِعِ" جادلنا". قال النحاس: لما كان جواب" فَلَمَّا" يَجِبْ أَنْ يَكُونَ بِالْمَاضِي جُعِلَ الْمُسْتَقْبَلُ مَكَانَهُ، كَمَا أَنَّ الشَّرْطَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ بِالْمُسْتَقْبَلِ فَجُعِلَ الْمَاضِي مَكَانَهُ. وَفِيهِ جَوَابٌ آخَرُ- أَنْ يَكُونَ" يُجادِلُنا" فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ أَقْبَلَ يُجَادِلُنَا، وَهَذَا قَوْلُ الْفَرَّاءِ. (إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ)

{ وَجاءَتْهُ الْبُشْرى } “Ve ona müjde geldiğinde” yani İshak ve Ya'kûb [ile müjdelendiğinde]. Katâde şöyle demiştir: [Melekler] ona, azabı yalnızca Lût kavmine getirdiklerini ve korkmasına gerek olmadığını müjdelediler. { يُجادِلُنا } “Bizimle mücadele ediyordu”; yani elçilerimizle tartışıyordu. [Yüce Allah] bunu Zâtına nispet etmiştir, çünkü melekler O'nun emriyle inmişlerdi. Bu tartışmayı Humeyd b. Hilâl, Cündeb'den, o da Huzeyfe'den şöyle rivayet etmiştir: Melekler: { إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ } “Biz bu kentin halkını helâk edeceğiz” dediklerinde, [İbrâhim] onlara: "Ne dersiniz, şayet orada elli Müslüman bulunsa onları helâk eder misiniz?" dedi. "Hayır" dediler. "Peki kırk kişi olsa?" dedi. "Hayır" dediler. "Peki otuz kişi olsa?" dedi. "Hayır" dediler. "Peki yirmi kişi olsa?" dedi. "Hayır" dediler. "Peki orada on -veya Humeyd'in şüphesine göre beş- kişi bulunsa?" dedi. "Hayır" dediler. Katâde de buna benzer bir rivayette bulunup şöyle demiştir: Bunun üzerine [İbrâhim]: "İçlerinde on Müslümanın bulunmadığı bir toplulukta hiçbir hayır yoktur" dedi. Şöyle de denilmiştir: İbrâhim: "Ne dersiniz, şayet orada tek bir Müslüman adam bulunsa orayı helâk eder misiniz?" dedi. "Hayır" dediler. İbrâhim bunun üzerine: { إِنَّ فِيها لُوطاً قالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ } “Orada Lût da var” dedi. [Melekler]: “Biz orada kimin bulunduğunu çok iyi biliyoruz. Geride kalıp helâk olanlardan olacak karısı müstesna, onu ve ailesini muhakkak kurtaracağız” dediler. Abdurrahman b. Semure: "Onlar dört yüz bin kişiydiler" demiştir. İbn Cüreyc ise: "Lût kavminin şehirlerinde dört milyon kişi vardı" demiştir. el-Ahfeş ve el-Kisâî'nin mezhebine (görüşüne) göre { يُجادِلُنا } fiili, [mâzî anlamında olup] { جادلنا } "mücadele etti" makamındadır. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Lemmâ" (لَمَّا) edatının cevabının mâzî (geçmiş zaman) olması gerektiğinden, müstakbel (geniş/şimdiki zaman fiili) onun yerine konmuştur; tıpkı şartın müstakbel olması gerekirken mâzî fiilin onun yerine getirilmesi gibi. Bunda başka bir açıklama daha vardır: { يُجادِلُنا } ifadesi hâl makamındadır; yani "[İbrâhim] bizimle tartışmaya koyuldu / yöneldi" demektir; bu da el-Ferrâ'nın görüşüdür. { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ } “Şüphesiz İbrâhim çok yumuşak huylu, içli / yanık yürekli ve [bütünüyle Allah'a] yönelendir.”

تَقَدَّمَ فِي" بَرَاءَةٌ" مَعْنَى" لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ". وَالْمُنِيبُ الرَّاجِعُ، يُقَالُ: أَنَابَ إِذَا رَجَعَ. وَإِبْرَاهِيمُ ﷺ كَانَ رَاجِعًا إِلَى اللَّهِ فِي أُمُورِهِ كُلِّهَا. وَقِيلَ: الْأَوَّاهُ الْمُتَأَوِّهُ أَسَفًا عَلَى مَا قَدْ فَاتَ قَوْمَ لُوطٍ مِنَ الْإِيمَانِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا) أَيْ دَعْ عَنْكَ الْجِدَالَ فِي قَوْمِ لُوطٍ. (إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ) أَيْ عَذَابُهُ لَهُمْ. (وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ) أَيْ نَازِلٌ بِهِمْ. (عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ) أَيْ غَيْرُ مَصْرُوفٍ عَنْهُمْ ولا مدفوع.

Berâe (et-Tevbe) Sûresi'nde "Evvâhun halîm" ifadesinin manası geçmişti. "el-Münîb" ise dönen kimsedir; kişi döndüğü zaman "enâbe" denir. İbrâhim aleyhisselâm bütün işlerinde Allah'a yönelip dönen bir kimse idi. "el-Evvâh" kelimesinin, Lût kavminin imandan mahrum kalışına üzülerek ah çeken / içi yanan kimse olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { يَا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا } “«Ey İbrâhim! Bundan vazgeç!»” buyruğu; yani Lût kavmi hakkında tartışmayı bırak demektir. { إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ } “Doğrusu Rabbinin emri gelmiştir”; yani onlar hakkındaki azabı gelmiştir. { وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ } “ve mutlaka onlara gelecektir”; yani başlarına inecektir. { عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ } “geri çevrilmez bir azap”; yani onlardan uzaklaştırılamaz ve savuşturulamaz bir azap.

[سورة هود (١١): الآيات ٧٧ الى ٨٣]

[Hûd Sûresi (11), 77-83. Âyetler]

وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ (٧٧) وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ قالَ يَا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ (٧٨) قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ (٧٩) قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ (٨٠) قالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُها مَا أَصابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ (٨١)

{ وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ (٧٧) وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ قالَ يَا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ (٧٨) قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ (٧٩) قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ (٨٠) قالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُها مَا أَصابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ (٨١) } “Elçilerimiz Lût'a geldikleri zaman, onlar yüzünden fenalaştı, eli kolu bağlandı ve: «Bu, çetin bir gündür!» dedi. (77) Kavmi, koşarak ona geldiler. Zaten önceden beri kötülükler işliyorlardı. Lût dedi ki: «Ey kavmim! İşte bunlar kızlarım; onlar sizin için daha temizdir. Artık Allah'tan korkun ve misafirlerim konusunda beni rezil etmeyin! İçinizde aklı başında bir adam yok mu?» (78) Dediler ki: «Andolsun, senin kızlarında bizim hiçbir hakkımız olmadığını biliyorsun; ne istediğimizi de pekâlâ bilmektesin.» (79) Lût: «Keşke size karşı koyacak bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir kaleye sığınabilseydim!» dedi. (80) [Melekler] dediler ki: «Ey Lût! Şüphesiz biz Rabbinin elçileriyiz; onlar sana asla dokunamazlar. Gecenin bir vaktinde ailenle yola çık. İçinizden hiç kimse arkasına bakmasın; ancak karın müstesna. Doğrusu onlara isabet eden azap ona da isabet edecektir. Onların helak vakti sabahtır; sabah yakın değil mi?» (81)”

فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ (٨٢) مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ (٨٣)

{ فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ (٨٢) مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ (٨٣) } “Emrimiz gelince oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine peş peşe dizilmiş, pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık. (82) Rabbinin katında işaretlenmiş olarak... Bunlar zalimlerden hiç de uzak değildir. (83)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ) لَمَّا خَرَجَتِ الْمَلَائِكَةُ مِنْ عِنْدِ إِبْرَاهِيمَ، وَكَانَ بَيْنَ إِبْرَاهِيمَ وَقَرْيَةِ لُوطٍ أَرْبَعَةُ فَرَاسِخَ بصرت بنتا لوط- وهما تستقيان- بالملائكة

Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ } “Elçilerimiz Lût'a gelince, onlardan ötürü fenalaştı” buyruğu [hakkında]: Melekler İbrâhim'in yanından çıktıklarında -ki İbrâhim ile Lût'un memleketi arasında dört fersahlık bir mesafe vardı- Lût'un iki kızı -su çekmekte iken- melekleri fark ettiler

وَرَأَتَا هَيْئَةً حَسَنَةً، فَقَالَتَا: مَا شَأْنُكُمْ؟ وَمِنْ أَيْنَ أَقْبَلْتُمْ؟ قَالُوا: مِنْ مَوْضِعِ كَذَا نُرِيدُ هَذِهِ الْقَرْيَةَ قَالَتَا: فَإِنَّ أَهْلَهَا أَصْحَابُ الْفَوَاحِشِ، فَقَالُوا: أَبِهَا مَنْ يُضَيِّفنَا؟ قَالَتَا: نَعَمْ! هَذَا الشَّيْخُ وَأَشَارَتَا إِلَى لُوطٍ، فَلَمَّا رَأَى لُوطٌ هيئتهم خاف قومه عليهم. (سِيءَ بِهِمْ) أَيْ سَاءَهُ مَجِيئُهُمْ، يُقَالُ: سَاءَ يَسُوءُ فَهُوَ لَازِمٌ، وَسَاءَهُ يَسُوءُهُ فَهُوَ مُتَعَدٍّ أَيْضًا، وَإِنْ شِئْتَ ضَمَمْتَ السِّينَ، لِأَنَّ أَصْلَهَا الضَّمُّ، وَالْأَصْلَ سُوِئَ بِهِمْ مِنَ السُّوءِ، قُلِبَتْ حَرَكَةُ الْوَاوِ عَلَى السِّينِ فَانْقَلَبَتْ يَاءً، وَإِنْ خُفِّفَتِ الهمزة ألقيت حركتها على الياء فقلت:" سي بِهِمْ" مُخَفَّفًا، وَلُغَةٌ شَاذَّةٌ بِالتَّشْدِيدِ. (وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً) أَيْ ضَاقَ صَدْرُهُ بِمَجِيئِهِمْ وَكَرِهَهُ. وَقِيلَ: ضَاقَ وُسْعُهُ وَطَاقَتُهُ. وَأَصْلُهُ أَنْ يَذْرَعَ الْبَعِيرَ بِيَدَيْهِ فِي سَيْرِهِ ذَرْعًا عَلَى قَدْرِ سِعَةِ خطوه، فإذ حُمِلَ عَلَى أَكْثَرِ مِنْ طَوْقِهِ ضَاقَ عَنْ ذَلِكَ، وَضَعُفَ وَمَدَّ عُنُقَهُ، فَضِيقُ الذَّرْعِ عِبَارَةٌ عَنْ ضِيقِ الْوُسْعِ. وَقِيلَ: هُوَ مَنْ ذَرَعَهُ الْقَيْءُ أَيْ غَلَبَهُ، أَيْ ضَاقَ عَنْ حَبْسِهِ الْمَكْرُوهِ فِي نَفْسِهِ، وَإِنَّمَا ضَاقَ ذَرْعَهُ بِهِمْ لِمَا رَأَى مِنْ جَمَالِهِمْ، وَمَا يَعْلَمُ مِنْ فِسْقِ قَوْمِهِ. (وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ) أَيْ شَدِيدٌ فِي الشَّرِّ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

ve onların güzel suretlerini görünce: "Durumunuz nedir? Nereden geldiniz?" dediler. Onlar: "Falan yerden geldik, şu köye gitmek istiyoruz" dediler. Kızlar: "O köyün halkı hayâsızlık yapan kimselerdir" dediler. Melekler: "Orada bizi misafir edecek kimse var mı?" diye sordular. Kızlar: "Evet, şu yaşlı zat!" diyerek Lût'a işaret ettiler. Lût onların suretlerini görünce kavminin kötülük yapmasından ötürü onlar adına korktu. { سِيءَ بِهِمْ } “onlar yüzünden fenalaştı”; yani gelişleri onu üzdü ve rahatsız etti. "Sâe yesûü" fiili hem lâzım (geçişsiz) hem de "sâehû yesûühû" şeklinde müteaddi (geçişli) olarak kullanılır. Dilersen sîn harfini zamme ile okursun; çünkü aslı zammedir ve "sü-e bihim" şeklindedir ki kötülük anlamına gelen "es-sû'"den türemiştir; vâv harfinin harekesi sîn harfine aktarılmış, böylece vâv yâ harfine dönüşmüştür. Eğer hemze hafifletilirse (teshil edilirse) harekesi yâ harfine atılır ve hafifletilmiş olarak "sîye bihim" denilir; şâz bir lügatte ise şedde ile okunmuştur. { وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً } “ve eli kolu bağlandı”; yani onların gelişiyle göğsü daraldı ve bu durumu kerih gördü. Gücü ve takati yetmedi manasında olduğu da söylenmiştir. Bu deyimin aslı şudur: Deve yürüyüşünde adımlarının genişliği nispetinde ön ayaklarıyla yeri arşınlar (zer' eder); gücünün yeteceğinden fazlası yüklendiğinde ise adımları daralır, zayıf düşer ve boynunu uzatır. Dolayısıyla "dîku'z-zer'" (arşın daralması), gücün ve takatin daralmasından kinayedir. Bir görüşe göre ise bu ifade, kusmanın kişiye galip gelmesini ifade eden "zera'ahü'l-kay'" tabirindendir; yani içindeki bu hoşnutsuzluğu tutmaktan aciz kaldı, demektir. Onlar yüzünden içinin daralması ise, onların güzelliğini görmesi ve kavminin ahlaksızlığını bilmesi sebebiyle idi. { وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ } “ve: «Bu, çetin bir gündür!» dedi”; yani kötülüğü şiddetli bir gündür. Şair şöyle demiştir:

وَإِنَّكَ إِلَّا تُرْضِ بَكْرَ بْنَ وَائِلٍ ... يَكُنْ لَكَ يَوْمٌ بِالْعِرَاقِ عَصِيبٌ

Şüphesiz sen Bekr b. Vâil'i razı etmezsen... Irak'ta senin için pek çetin bir gün olacaktır.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

يَوْمٌ عَصِيبٌ يَعْصِبُ الْأَبْطَالَا ... عَصْبَ الْقَوِيِّ السَّلَمِ الطِّوَالَا

Pek çetin bir gündür o; kahramanları sıkıca bağlar... Tıpkı güçlünün uzun selem ağacını sıkıca bağlaması gibi.

وَيُقَالُ: عَصِيبٌ وَعَصَبْصَبٌ عَلَى التَّكْثِيرِ، أَيْ مَكْرُوهٌ مُجْتَمِعُ الشَّرِّ وَقَدْ. عَصَبَ، أَيْ عَصَبَ بِالشَّرِّ عِصَابَةً، وَمِنْهُ قيل: عصبة وعصابة أي مجتمعوا الْكَلِمَةِ، أَيْ مُجْتَمِعُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ. وَعُصْبَةُ الرَّجُلِ الْمُجْتَمِعُونَ مَعَهُ فِي النَّسَبِ، وَتَعَصَّبْتُ لِفُلَانٍ صِرْتُ كَعَصَبَتِهِ، وَرَجُلٍ مَعْصُوبٍ، أَيْ مُجْتَمِعُ الْخَلْقِ. (قَوْلُهُ تعالى:) وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ) فِي مَوْضِعِ الْحَالِ." يُهْرَعُونَ" أَيْ يُسْرِعُونَ. قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُمَا مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ: لَا يَكُونُ الْإِهْرَاعُ إِلَّا إِسْرَاعًا مَعَ رِعْدَةٍ، يُقَالُ: أَهْرَعَ الرَّجُلُ إِهْرَاعًا أَيْ أَسْرَعَ فِي رِعْدَةٍ مِنْ بَرْدٍ أَوْ غَضَبٍ أَوْ حُمَّى، وَهُوَ مهرع، قال مهلهل:

Şöyle de denir: Çokluk (mübalağa) ifade etmek üzere ‘asîb (عَصِيب) ve ‘asabsab (عَصَبْصَب) denir; yani şerri toplanmış, sıkıntılı ve çetin [durum] demektir. Nitekim ‘asabe (عَصَبَ), şerrin bir cemaat gibi çepeçevre kuşatması anlamına gelir. Bundan hareketle, söz birliği etmiş, yani kendi aralarında kenetlenmiş kimseler için ‘usbe (عُصْبَة) ve ‘isâbe (عِصَابَة) denilmiştir. Bir kimsenin ‘usbesi ise soyca onunla bir araya gelenlerdir (akrabalarıdır). "Filanca için taassup gösterdim / taraf tuttum" (تَعَصَّبْتُ لِفُلَانٍ) sözü, "onun asabesi gibi oldum" demektir. Racülün ma‘sûb (رَجُلٌ مَعْصُوب) ise yaratılışı derli toplu, sıkı yapılı adam demektir. Yüce Allah'ın: { وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ } “Kavmi koşarak ona geldiler” buyruğundaki { يُهْرَعُونَ } hâl konumundadır. Yühra‘ûne (يُهْرَعُونَ), yani aceleyle koşuyorlardı demektir. el-Kisâî, el-Ferrâ ve bunlardan başka dil âlimleri şöyle demişlerdir: İhrâ‘ (إِهْرَاع), ancak bir titreme ile birlikte olan hızlı yürüyüştür / koşmadır. Nitekim soğuktan, öfkeden veya hummadan titreyerek koşup hızlıca giden kimse için ehra‘a’r-racülü ihrâ‘an (أَهْرَعَ الرَّجُلُ إِهْرَاعًا) denir; böylesine de mühra‘ (مُهْرَع) denir. Mühelhil şöyle demiştir:

فَجَاءُوا يُهْرَعُونَ وَهُمْ أُسَارَى ... نَقُودُهُمْ عَلَى رَغْمِ الْأُنُوفِ

Esir edildikleri halde koşturularak geldiler... Biz ise burunlarını sürterek onları sevk ediyorduk.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

بِمُعْجَلَاتٍ نَحْوَهُ مَهَارِعَ

Ona doğru hızla ve telaşla koşan develerle...

وَهَذَا مِثْلُ: أُولِعَ فُلَانٌ بِالْأَمْرِ، وَأُرْعِدَ زَيْدٌ. وَزُهِيَ فُلَانٌ وَتَجِيءُ وَلَا تُسْتَعْمَلُ إِلَّا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ. وَقِيلَ: أُهْرِعَ أَيْ أَهْرَعَهُ حِرْصُهُ، وَعَلَى هَذَا" يُهْرَعُونَ" أَيْ يَسْتَحِثُّونَ عَلَيْهِ. وَمَنْ قَالَ بِالْأَوَّلِ قَالَ: لَمْ يُسْمَعْ إِلَّا أُهْرِعَ الرَّجُلُ أَيْ أَسْرَعَ، عَلَى لَفْظٍ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. قَالَ ابْنُ الْقُوطِيَّةِ: هُرِعَ الْإِنْسَانُ هَرَعًا، وَأُهْرِعَ: سِيقَ وَاسْتُعْجِلَ. وَقَالَ الْهَرَوِيُّ يُقَالُ: هُرِعَ الرَّجُلُ وَأُهْرِعَ أَيِ اسْتُحِثَّ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ:" يُهْرَعُونَ" يُهَرْوِلُونَ. الضَّحَّاكُ: يَسْعَوْنَ. ابْنُ عُيَيْنَةَ: كَأَنَّهُمْ يُدْفَعُونَ. وَقَالَ شِمْرُ بْنُ عَطِيَّةَ: هُوَ مَشْيٌ بَيْنَ الْهَرْوَلَةِ وَالْجَمَزَى. وَقَالَ الْحَسَنُ: مَشْيٌ بَيْنَ مَشْيَيْنِ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَكَانَ سَبَبُ إِسْرَاعِهِمْ مَا رُوِيَ أَنَّ امْرَأَةَ لُوطٍ الْكَافِرَةَ، لَمَّا رَأَتِ الْأَضْيَافَ وَجَمَالَهُمْ وَهَيْئَتَهُمْ، خَرَجَتْ حَتَّى أَتَتْ مَجَالِسَ قَوْمِهَا، فَقَالَتْ لَهُمْ: إِنَّ لُوطًا قَدْ أَضَافَ اللَّيْلَةَ فِتْيَةً مَا رُئِيَ مِثْلُهُمْ جَمَالًا، وَكَذَا وَكَذَا، فَحِينَئِذٍ جَاءُوا يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ. وَيُذْكَرُ أَنَّ الرُّسُلَ لَمَّا وَصَلُوا إِلَى بَلَدِ لُوطٍ وَجَدُوا لُوطًا فِي حَرْثٍ لَهُ. وَقِيلَ: وَجَدُوا ابْنَتَهُ تَسْتَقِي مَاءً مِنْ نَهْرِ سَدُومَ، فَسَأَلُوهَا الدَّلَالَةَ عَلَى مَنْ يُضَيِّفُهُمْ، وَرَأَتْ هَيْئَتَهُمْ فَخَافَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ قَوْمِ لُوطٍ، وَقَالَتْ لَهُمْ: مَكَانُكُمْ! وَذَهَبَتْ إِلَى أَبِيهَا فَأَخْبَرَتْهُ، فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ، فَقَالُوا: نُرِيدُ أَنْ تُضَيِّفَنَا اللَّيْلَةَ، فَقَالَ لَهُمْ: أومأ سَمِعْتُمْ بِعَمَلِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ؟ فَقَالُوا: وَمَا عَمَلُهُمْ؟ فَقَالَ أَشْهَدُ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَشَرُّ قَوْمٍ فِي الْأَرْضِ- وَقَدْ كَانَ اللَّهُ ﷿، قَالَ لِمَلَائِكَتِهِ لَا تُعَذِّبُوهُمْ حَتَّى يَشْهَدَ لُوطٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ- فَلَمَّا قَالَ لُوطٌ هَذِهِ الْمَقَالَةَ، قَالَ جِبْرِيلُ لِأَصْحَابِهِ: هَذِهِ وَاحِدَةٌ، وَتَرَدَّدَ الْقَوْلُ بَيْنَهُمْ حَتَّى كَرَّرَ لُوطٌ الشَّهَادَةَ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ، ثُمَّ دَخَلَ بِهِمُ الْمَدِينَةَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِنْ قَبْلُ) أَيْ وَمِنْ قَبْلِ مَجِيءِ الرُّسُلِ. وَقِيلَ: مِنْ قَبْلِ لُوطٍ. (كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ) أَيْ كَانَتْ عَادَتُهُمْ إِتْيَانَ الرِّجَالِ. فَلَمَّا جَاءُوا إِلَى لوط وقصدوا

Bu da; bir kimsenin bir işe düşkün kılınması anlamındaki "ûlia fülânün bi'l-emr", Zeyd'in titremesi anlamındaki "ür'ide Zeydün" ve bir kimsenin böbürlenmesi anlamındaki "zühiye fülânün" [ifadeleri] gibidir ve bu fiil ancak bu şekilde (meçhul formda) kullanılır. Bir görüşe göre de "ühria"; yani hırsı onu sevk etti demektir. Buna göre { يُهْرَعُونَ } “koşarak geliyorlardı” ifadesi, 'ona doğru kışkırtılıp sevk ediliyorlardı' manasındadır. İlk görüşü benimseyenler ise şöyle demişlerdir: Bu kelime fâili zikredilmeyen (meçhul) lafızla sadece "ühria'r-racülü" (adam aceleyle koştu) şeklinde işitilmiştir. İbnü'l-Kūtıyye şöyle demiştir: "Huria'l-insânü her'an" ve "ühria"; yani sürüldü ve acele ettirildi demektir. el-Herevî ise: "Huria'r-racülü" ve "ühria"; yani sevk ve teşvik edildi, denilir, demiştir. İbn Abbâs, Katâde ve es-Süddî: { يُهْرَعُونَ }; yani hızlı adımlarla koşuyorlardı (hervele yapıyorlardı), demişlerdir. ed-Dahhâk: Koşuyorlardı [demiştir]. İbn Uyeyne: Sanki arkalarından itiliyor gibiydiler [demiştir]. Şimr b. Atiyye şöyle demiştir: Bu, hervele (hızlı yürüyüş) ile cemezâ (sıçrayarak koşma) arasındaki bir yürüyüştür. el-Hasan da: İki yürüyüş arasındaki bir yürüyüştür, demiştir ki bu anlamlar birbirine yakındır. Onların aceleyle gelmelerinin sebebi ise şöyle rivayet edilmiştir: Lût'un kâfir olan karısı, misafirleri, onların güzelliklerini ve heybetlerini görünce dışarı çıkıp kavminin meclislerine gitti ve onlara: "Şüphesiz Lût bu gece öyle delikanlıları misafir etti ki, güzellik bakımından onların bir benzeri asla görülmemiştir; şöyle şöyledirler..." dedi. İşte o zaman telaşla ve hızla ona doğru geldiler. Rivayet edildiğine göre elçiler (melekler) Lût'un beldesine ulaştıklarında Lût'u kendi tarlasında buldular. Bir görüşe göre de Sedûm nehrinden su çeken kızını buldular; onlar kızdan kendilerini misafir edecek birini göstermesini istediler. Kız onların güzel suretlerini görünce Lût'un kavminden dolayı onlar adına korktu ve onlara: "Olduğunuz yerde durun!" dedi; babasına gidip durumu haber verdi. [Bunun üzerine Lût] onların yanına çıktı. Onlar: "Bu gece bizi misafir etmeni istiyoruz" dediler. Lût onlara: "Bu kavmin yaptıklarını hiç duymadınız mı?" deyince onlar: "Yaptıkları nedir ki?" dediler. Lût: "Allah'a şehadet ederim ki onlar yeryüzündeki kavimlerin en şerlisidir!" dedi. -Oysa Allah Azze ve Celle meleklerine: "Lût onların aleyhine dört defa şehadette bulunmadıkça onlara azap etmeyin" buyurmuştu.- Lût bu sözü söyleyince Cebrail arkadaşlarına: "Bu birincisidir" dedi. Lût şehadeti dört defa tekrarlayıncaya kadar aralarında sözleşme devam etti; ardından onları şehre soktu. Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ قَبْلُ } “ve daha önceden de”; yani elçilerin gelişinden önce de -bir görüşe göre de Lût'tan önce de-, { كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ } “kötülükleri işlemekteydiler” buyruğu, onların adetlerinin erkeklere yaklaşmak olduğunu ifade eder. Lût'a gelip onun

أضيافه قام إليهم لوط مدافعا، وقال: (هؤُلاءِ بَناتِي) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي قَوْلِهِ:" هؤُلاءِ بَناتِي" فَقِيلَ: كَانَ لَهُ ثَلَاثُ بَنَاتٍ مِنْ صُلْبِهِ. وَقِيلَ: بِنْتَانِ، زَيْتَا وَزَعْوَرَاءُ، فَقِيلَ: كَانَ لَهُمْ سَيِّدَانِ مُطَاعَانِ فَأَرَادَ أَنْ يُزَوِّجَهُمَا ابْنَتَيْهِ. وَقِيلَ: نَدَبَهُمْ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ إِلَى النِّكَاحِ، وَكَانَتْ سُنَّتُهُمْ جَوَازُ نِكَاحِ الْكَافِرِ الْمُؤْمِنَةَ، وَقَدْ كَانَ هَذَا فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ جَائِزًا ثُمَّ نُسِخَ، فَزَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِنْتًا لَهُ مِنْ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي لَهَبٍ، وَالْأُخْرَى مِنْ أَبِي الْعَاصِ بْنِ الرَّبِيعِ قَبْلَ الْوَحْيِ، وَكَانَا كَافِرَيْنِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ- مِنْهُمْ مُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ- أَشَارَ بِقَوْلِهِ:" بَناتِي" إِلَى النِّسَاءِ جُمْلَةً، إِذْ نَبِيُّ الْقَوْمِ أَبٌ لَهُمْ، وَيُقَوِّي هَذَا أَنَّ فِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ." النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وهو أب لهم [الأحزاب: ٦]. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِنَّمَا كَانَ الْكَلَامُ مُدَافَعَةً وَلَمْ يُرِدْ إِمْضَاءَهُ، رُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، كَمَا يُقَالُ لِمَنْ يُنْهَى عَنْ أَكْلِ مَالِ الْغَيْرِ: الْخِنْزِيرُ أَحَلُّ لَكَ مِنْ هَذَا. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: لَمْ يَعْرِضْ عَلَيْهِمْ بَنَاتِهِ وَلَا بَنَاتِ أُمَّتِهِ، وَإِنَّمَا قَالَ لَهُمْ هَذَا لِيَنْصَرِفُوا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، أَيْ أُزَوِّجُكُمُوهُنَّ، فَهُوَ أَطْهَرُ لَكُمْ مِمَّا تُرِيدُونَ، أَيْ أَحَلُّ. وَالتَّطَهُّرُ التَّنَزُّهُ عَمَّا لَا يَحِلُّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ رُؤَسَاؤُهُمْ خَطَبُوا بَنَاتِهِ فَلَمْ يُجِبْهُمْ، وَأَرَادَ ذَلِكَ الْيَوْمَ أَنْ يَفْدِيَ أَضْيَافَهُ بِبَنَاتِهِ. وَلَيْسَ أَلِفُ" أَطْهَرُ" لِلتَّفْضِيلِ حَتَّى يُتَوَهَّمَ أَنَّ فِي نِكَاحِ [الرِّجَالِ] طَهَارَةً، بَلْ هُوَ كَقَوْلِكَ: اللَّهُ أَكْبَرُ وَأَعْلَى وَأَجَلُّ، وَإِنْ لم يكن تفضيل، وَهَذَا جَائِزٌ شَائِعٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَلَمْ يُكَابِرِ اللَّهَ تَعَالَى أَحَدٌ حَتَّى يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى أَكْبَرَ مِنْهُ. وَقَدْ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ يَوْمَ أُحُدٍ: اعْلُ هُبَلُ اعْلُ هُبَلُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِعُمَرَ:" قُلِ اللَّهُ أَعْلَى وَأَجَلُّ". وَهُبَلُ لَمْ يَكُنْ قَطُّ عَالِيًا وَلَا جَلِيلًا. وَقَرَأَ الْعَامَّةُ بِرَفْعِ الرَّاءِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَعِيسَى بْنُ عَمْرٍو" هُنَّ أَطْهَرَ" بِالنَّصْبِ عَلَى الْحَالِ. وَ" هُنَّ" عِمَادُ. وَلَا يُجِيزُ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ وَالْأَخْفَشُ أَنْ يَكُونَ" هُنَّ" هَاهُنَا عِمَادًا، وَإِنَّمَا يَكُونُ عِمَادًا فِيمَا لَا يَتِمُّ الْكَلَامُ إِلَّا بِمَا بَعْدَهَا، نَحْوُ كَانَ زَيْدٌ هُوَ أَخَاكَ، لِتَدُلَّ بِهَا على أن الأخ ليس بنعت.

[Hırsı onları] misafirlerine [sevk edince], Lût onları savunmak üzere karşılarına dikildi ve: { هؤُلاءِ بَناتِي } “«İşte şunlar benim kızlarım!»” dedi. [Bu ifade] mübteda (özne) ve haberden (yüklem) oluşmaktadır. Onun { هؤُلاءِ بَناتِي } “«İşte şunlar benim kızlarım!»” sözü hakkında farklı görüşler ileri sürülmüştür: Onun kendi sulbünden üç kızı olduğu söylenmiştir. İki kızı olduğu; bunların Zeytâ ve Za'verâ olduğu da söylenmiştir. Nitekim onların sözü dinlenen iki reisleri vardı; Lût bu iki kızını onlarla evlendirmek istedi, denilmiştir. Bir görüşe göre de Lût bu durumda onları nikâha teşvik etmiştir. Zira onların şeriatında kâfirin mümin bir kadınla evlenmesi caizdi. Bu durum İslam'ın ilk döneminde de caiz idi, daha sonra neshedildi (hükmü kaldırıldı). Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vahiyden önce bir kızını Utbe b. Ebî Leheb ile, diğerini de Ebü'l-Âs b. er-Rabî' ile evlendirmişti ve her ikisi de o sırada kâfirdi. Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr'in de aralarında bulunduğu bir grup ise şöyle demiştir: O, { بَناتِي } “kızlarım” sözüyle genel olarak kadınları kastetmiştir. Çünkü bir topluluğun peygamberi, onların babası hükmündedir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde yer alan: { النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وهو أب لهم } “Peygamber, müminlere kendi canlarından daha evladır; eşleri onların anneleridir ve o da onların babasıdır.” [el-Ahzâb 33/6] ayeti de bunu desteklemektedir. Bir topluluk ise: Bu söz yalnızca [onları] savuşturmak amacıyla söylenmişti; onu fiilen uygulamak istememişti, demiştir. Bu görüş Ebû Ubeyde'den rivayet edilmiştir; bu, başkasının malını yemekten menedilen kimseye: «Domuz eti sana bundan daha helaldir» denilmesine benzer. İkrime de şöyle demiştir: «Ne kendi kızlarını ne de ümmetinin kızlarını onlara teklif etti; onlara bu sözü sadece çekip gitsinler diye söyledi.» Yüce Allah'ın: { هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } “«Onlar sizin için daha temizdir.»” buyruğu mübteda ve haberdir. Yani: 'Onları sizinle evlendireyim, bu sizin arzuladığınız şeyden sizin için daha temizdir', yani daha helaldir. Tatâhhür (temizlenme), helal olmayan şeylerden uzak durmak (tenezzüh) demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: «Onların ileri gelenleri daha önce Lût'un kızlarına talip olmuşlardı da o kabul etmemişti. O gün ise kızlarını feda ederek misafirlerini kurtarmak istedi.» { أَطْهَرُ } kelimesindeki elif harfi ism-i tafdil (üstünlük) için değildir; zira [erkeklerle] nikâhlanmada bir temizlik olduğu zannedilemez. Aksine bu, senin -ortada bir kıyas/üstünlük olmasa bile- «Allah en büyüktür, en yücedir, en uludur» demen gibidir. Bu da Arapların kelamında caiz ve yaygın bir kullanımdır. Zira hiç kimse Allah Teâlâ ile boy ölçüşemez ki Allah Teâlâ ondan daha büyük olsun. Nitekim Uhud günü Ebû Süfyân b. Harb: «Hubel yücel! Hubel yücel!» deyince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ömer'e: «De ki: Allah en yücedir, en uludur!» buyurmuştur. Oysa Hubel hiçbir zaman ne yüce ne de ulu olmuştur. Genel kıraat ehli [ra harfinin] dammesiyle { أَطْهَرُ } şeklinde okumuştur. el-Hasan ve Îsâ b. Amr ise hâl olmak üzere nasb ile { هُنَّ أَطْهَرَ } şeklinde okumuşlardır; [bu durumda] { هُنَّ } fasıl zamiridir (imâd). Ancak el-Halîl, Sîbeveyh ve el-Ahfeş burada { هُنَّ } zamirinin fasıl zamiri (imâd) olmasını caiz görmezler. Zira fasıl zamiri, ancak kendisinden sonraki olmaksızın cümlenin tamamlanamadığı yerlerde bulunur; nitekim 'kardeş' kelimesinin sıfat olmadığını göstermek için söylenen «Kâne Zeydün hüve ehâke» (Zeyd, bizzat senin kardeşindi) [ifadesinde] olduğu gibidir.

قَالَ الزَّجَّاجُ: وَيَدُلُّ بِهَا عَلَى أَنَّ كَانَ تَحْتَاجُ إِلَى خَبَرٍ. وَقَالَ غَيْرُهُ: يَدُلُّ بِهَا عَلَى أَنَّ الْخَبَرَ مَعْرِفَةٌ أَوْ مَا قَارَنَهَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي) أَيْ لَا تُهِينُونِي وَلَا تُذِلُّونِي. وَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانَ:

ez-Zeccâc şöyle demiştir: [Bu zamir ile] "kâne" fiilinin bir habere ihtiyaç duyduğuna delalet edilir. Başkası ise: [Bu zamir ile] haberin marife olduğuna yahut ona yakın bir konumda bulunduğuna delalet edilir, demiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي } “«Artık Allah'tan korkun ve konuklarım hususunda beni rezil etmeyin!»” buyruğu; beni küçük düşürmeyin, beni zillete uğratmayın demektir. Hassân'ın şu sözü de bu köktendir:

فَأَخْزَاكَ رَبِّي يَا عُتَيْبَ بْنَ مَالِكٍ ... وَلَقَّاكَ قَبْلَ الْمَوْتِ إِحْدَى الصَّوَاعِقِ

Rabbim seni rezil rüsvay etsin ey Uteybe b. Mâlik! ... Ve ölümden önce seni o yıldırımlardan biriyle karşılaştırsın!

مَدَدْتَ يَمِينًا لِلنَّبِيِّ تَعَمُّدًا ... وَدَمَّيْتَ فَاهُ قُطِّعَتْ بِالْبَوَارِقِ

Kasıtlı olarak Peygamber'e el uzattın ... Ve ağzını kanattın; [o elin] yıldırımlarla kopsun!

ويجوز أن يكون من الخزاية، وهو الحياء، وَالْخَجَلُ، قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:

Bu kelimenin haya ve utanma anlamına gelen "hazâye" kökünden gelmesi de caizdir. Zü'r-Rümme şöyle demiştir:

خَزَايَةٌ أَدْرَكَتْهُ بَعْدَ جَوْلَتِهِ ... مِنْ جَانِبِ الْحَبْلِ مَخْلُوطًا بِهَا الْغَضَبُ

Kum tepesinin yamacından kaçıp dolaştıktan sonra ona bir utanç erişti ... ki ona öfke de karışmıştı.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

مِنَ الْبِيضِ لَا تَخْزَى إِذَا الرِّيحُ أَلْصَقَتْ ... بِهَا مِرْطَهَا أَوْ زَايَلَ الْحَلْيُ جِيدَهَا

O beyaz tenli kadınlardandır ki, rüzgar örtüsünü bedenine yapıştırdığında ... yahut gerdanlık boynundan çıktığında utanıp mahcup olmaz.

وَضَيْفٌ يَقَعُ لِلِاثْنَيْنِ وَالْجَمِيعِ عَلَى لَفْظِ الْوَاحِدِ، لِأَنَّهُ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرٌ، قَالَ الشَّاعِرُ:

"Dayf" (misafir) kelimesi aslen masdar olduğu için tekil lafızla tesniye (ikil) ve cemi (çoğul) için de kullanılır. Şair şöyle demiştir:

لَا تَعْدَمِي الدَّهْرَ شِفَارَ الْجَازِرِ ... لِلضَّيْفِ وَالضَّيْفُ أَحَقُّ زَائِرِ

Kasabın bıçakları hiçbir zaman eksik olmasın ... misafir için; zira misafir ziyaretçilerin en hak sahibidir.

وَيَجُوزُ فِيهِ التَّثْنِيَةُ وَالْجَمْعُ، وَالْأَوَّلُ أَكْثَرُ كَقَوْلِكَ: رِجَالٌ صَوْمٌ وَفِطْرٌ وَزَوْرٌ. وَخَزِيَ الرَّجُلُ خَزَايَةً، أَيِ اسْتَحْيَا مِثْلُ ذَلَّ وَهَانَ. وَخَزِيَ خِزْيًا إِذَا افْتَضَحَ، يَخْزَى فِيهِمَا جَمِيعًا. ثُمَّ وَبَّخَهُمْ بِقَوْلِهِ:" (أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ) " أَيْ شَدِيدٌ يَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ. وَقِيلَ:" رَشِيدٌ" أَيْ ذُو رُشْدٍ. أَوْ بِمَعْنَى رَاشِدٍ أَوْ مُرْشِدٍ، أَيْ صَالِحٌ أَوْ مُصْلِحٌ ابْنُ عَبَّاسٍ: مُؤْمِنٌ. أَبُو مَالِكٍ: نَاهٍ عَنِ الْمُنْكَرِ. وَقِيلَ: الرَّشِيدُ بِمَعْنَى الرُّشْدِ، وَالرُّشْدُ وَالرَّشَادُ الهدى والاستقامة. ويجوز أي يَكُونَ بِمَعْنَى الْمُرْشِدِ، كَالْحَكِيمِ بِمَعْنَى الْمُحْكِمِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ) رُوِيَ أَنَّ قَوْمَ لُوطٍ خَطَبُوا بَنَاتِهِ فَرَدَّهُمْ، وَكَانَتْ سُنَّتُهُمْ أَنَّ مَنْ رد في خطبة امرأة لم تحل أبدا، فذلك قوله تعالى:

Bunda tesniye (ikil) ve cemi (çoğul) kullanımı da caizdir; ancak birincisi (tekil kullanımı) tıpkı senin: “رِجَالٌ صَوْمٌ وَفِطْرٌ وَزَوْرٌ” (Oruçlu, oruçsuz ve ziyaretçi adamlar) demen gibi daha yaygındır. “خَزِيَ الرَّجُلُ خَزَايَةً” (Adam utandı), yani hor ve zelil oldu anlamında olduğu gibi utandı demektir. Rezil ve rüsvay olduğu zaman ise “خَزِيَ خِزْيًا” denir; her iki durumda da muzarisi “يَخْزَى” şeklinde gelir. Ardından { أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ } “İçinizde aklı başında / doğru yolu bulan bir adam yok mu?” sözüyle onları azarlamıştır. Yani iyiliği emredip kötülükten alıkoyan güçlü [biri yok mu?] demektir. Bir görüşe göre “reşîd” (رَشِيد), rüşd sahibi demektir. Yahut râşid (doğru yolda olan / sâlih) veya mürşid (doğru yolu gösteren / ıslah edici) anlamındadır. İbn Abbâs: «Mümin [biri]» demiştir. Ebû Mâlik: «Kötülükten sakındıran [biri]» demiştir. Bir diğer görüşe göre reşîd, rüşd kökünden gelir; rüşd ve reşâd ise hidayet ve istikamet demektir. Tıpkı muhkim (sağlam kılan) anlamındaki hakîm gibi, mürşid (yol gösteren) anlamında olması da caizdir. Yüce Allah'ın: { قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ } “Onlar: «Sen de gayet iyi bilirsin ki, senin kızlarında bizim hiçbir hakkımız yoktur» dediler” buyruğuna gelince; Lût kavminin onun kızlarını istedikleri, Lût'un da onları geri çevirdiği ve onların örfüne göre bir kadını istemekten geri çevrilen erkeğe o kadının ebediyen helal olmadığı rivayet edilmiştir. İşte Yüce Allah'ın şu buyruğu buna işaret etmektedir:

" قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ" وَبَعُدَ أَلَّا تَكُونَ هَذِهِ الْخَاصِّيَّةُ. فَوَجْهُ الْكَلَامِ أَنَّهُ لَيْسَ، لَنَا إِلَى بَنَاتِكَ تَعَلُّقٌ، وَلَا هُنَّ قَصْدُنَا، وَلَا لَنَا عَادَةٌ نَطْلُبُ ذَلِكَ. (وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ) إِشَارَةٌ إِلَى الْأَضْيَافِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً) لَمَّا رَأَى اسْتِمْرَارَهُمْ فِي غَيِّهِمْ، وَضَعُفَ عَنْهُمْ، وَلَمْ يَقْدِرْ عَلَى دَفْعِهِمْ، تَمَنَّى لَوْ وَجَدَ عَوْنًا عَلَى رَدِّهِمْ، فَقَالَ عَلَى جِهَةِ التَّفَجُّعِ وَالِاسْتِكَانَةِ.:" لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً" أَيْ أَنْصَارًا وَأَعْوَانًا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرَادَ الْوَلَدَ. وَ" أَنَّ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، تَقْدِيرُهُ: لَوِ اتَّفَقَ أَوْ وَقَعَ. وَهَذَا يَطَّرِدُ فِي" أَنَّ" التَّابِعَةَ لِ" لَوْ". وَجَوَابُ" لَوْ" مَحْذُوفٌ، أَيْ لَرَدَدْتُ أَهْلَ الْفَسَادِ، وَحُلْتُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يُرِيدُونَ. (أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ) أَيْ أَلْجَأُ وَأَنْضَوِي. وقرى" أَوْ آوِيَ" بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى" قُوَّةً" كَأَنَّهُ قَالَ:" لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً" أَوْ إِيوَاءً إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ، أَيْ وَأَنْ آوِيَ، فَهُوَ مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ" أَنْ". وَمُرَادُ لُوطٍ بِالرُّكْنِ الْعَشِيرَةُ، وَالْمَنَعَةُ بِالْكَثْرَةِ. وَبَلَغَ بِهِمْ قَبِيحُ فِعْلِهِمْ إِلَى قَوْلِهِ هَذَا مَعَ عِلْمِهِ بِمَا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، فَيُرْوَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ وَجِدَتْ عَلَيْهِ حِينَ قَالَ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ، وَقَالُوا: إِنَّ رُكْنَكَ لَشَدِيدٌ. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال:" يَرْحَمُ اللَّهُ لُوطًا لَقَدْ كَانَ يَأْوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ" الْحَدِيثَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ". وَخَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَزَادَ" مَا بَعَثَ اللَّهُ بَعْدَهُ نَبِيًّا إِلَّا فِي ثَرْوَةٍ مِنْ قَوْمِهِ". قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو: وَالثَّرْوَةُ الْكَثْرَةُ وَالْمَنَعَةُ، حَدِيثٌ حَسَنٌ. وَيُرْوَى أَنَّ لُوطًا ﵇ لَمَّا غَلَبَهُ قَوْمُهُ، وَهَمُّوا بِكَسْرِ الْبَابِ وَهُوَ يُمْسِكُهُ، قَالَتْ لَهُ الرُّسُلُ: تَنَحَّ عَنِ الْبَابِ، فَتَنَحَّى وَانْفَتَحَ الْبَابُ، فَضَرَبَهُمْ جِبْرِيلُ بِجَنَاحِهِ فَطَمَسَ أَعْيُنَهُمْ، وَعَمُوا وَانْصَرَفُوا عَلَى أَعْقَابِهِمْ يَقُولُونَ: النَّجَاءَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ" [القمر: ٣٧]. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَهْلُ التَّفْسِيرِ: أَغْلَقَ لُوطٌ بَابَهُ وَالْمَلَائِكَةُ مَعَهُ فِي الدَّارِ، وَهُوَ يُنَاظِرُ قَوْمَهُ وَيُنَاشِدُهُمْ مِنْ وَرَاءِ الْبَابِ، وَهُمْ يُعَالِجُونَ تَسَوُّرَ الْجِدَارِ، فَلَمَّا رَأَتِ الْمَلَائِكَةُ مَا لَقِيَ مِنَ الْجَهْدِ وَالْكَرْبِ وَالنَّصَبِ بِسَبَبِهِمْ، قَالُوا: يَا لُوطُ إِنَّ رُكْنَكَ لَشَدِيدٌ، وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غير مردود،

{ قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ } “Dediler ki: ‘Sen de çok iyi bilirsin ki, senin kızlarında bizim hiçbir hakkımız yoktur.’” Bu özelliğin (bu tür bir ilginin) bulunmaması uzak bir ihtimal değildir. Sözün açıklaması şudur: Bizim kızlarına karşı bir alakamız yoktur, onlar bizim maksadımız da değildir ve bizim böyle bir talepte bulunma âdetimiz de yoktur. { وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ } “Sen bizim ne istediğimizi pekâlâ bilirsin” [ifadesi] misafirlere bir işarettir. Yüce Allah’ın: { قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً } “[Lût] dedi ki: ‘Keşke size karşı bir gücüm olsaydı’” buyruğuna gelince; [Lût], onların sapıklıklarında ısrar ettiklerini görüp onlara karşı aciz kalınca ve onları defetmeye güç yetiremeyince, onları geri çevirecek bir yardımcı bulmayı temenni etti. Derin bir acı ve çaresizlik içinde: { لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً } “‘Keşke size karşı bir gücüm olsaydı’” yani yardımcılarım ve destekçilerim olsaydı dedi. İbn Abbâs: "[Güçten kasıt] evlattır." demiştir. Buradaki "enne" (أَنَّ), gizli bir fiil ile merfû konumundadır; takdiri: "Lev ittefeka" (eğer gerçekleşseydi) veya "vakaa" (vaki olsaydı) şeklindedir. "Lev" (لَوْ) edatını takip eden "enne" için bu kural geneldir. "Lev" edatının cevabı ise hazfedilmiştir; yani: "[Size karşı bir gücüm olsaydı] fesat ehlini muhakkak geri çevirir, onların istedikleri şeye ulaşmalarına engel olurdum." demektir. { أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } “‘yahut sağlam bir kaleye sığınabilseydim!’” yani sığınacak ve himayesine girecek bir yerim olsaydı. Bu kelime, "kuvveten" (قُوَّةً) kelimesine matuf olarak nasb ile "ev âviye" (أَوْ آوِيَ) şeklinde de okunmuştur; sanki: "Lev enne lî biküm kuvveten ev îvâen ilâ ruknin şedîd" (Keşke size karşı bir gücüm veya sağlam bir kaleye sığınışım olsaydı), yani "ve en âviye" demiş gibidir. Dolayısıyla gizli bir "en" ile mansubdur. Lût'un "rükn"den kastı, aşiret ve çokluk sebebiyle sahip olunan güç/himayedir. Çirkin fiilleri onları bu raddeye getirmiştir ki Lût, Allah katındaki [yardımı ve kudreti] bilmesine rağmen bu sözü söylemiştir. Rivayet edildiğine göre melekler bu sözleri söylediğinde ona kırılmış ve: "Şüphesiz senin sığınağın pek sağlamdır!" demişlerdir. Buhârî'de Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « يَرْحَمُ اللَّهُ لُوطًا لَقَدْ كَانَ يَأْوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ » «Allah Lût'a rahmet eylesin, doğrusu o sağlam bir kaleye sığınıyordu.» Hadisin devamı vardır ve daha önce el-Bakara [suresinde] geçmişti. Tirmizî de bunu tahric etmiş ve şu ilaveyi yapmıştır: « مَا بَعَثَ اللَّهُ بَعْدَهُ نَبِيًّا إِلَّا فِي ثَرْوَةٍ مِنْ قَوْمِهِ » «Allah ondan sonra hiçbir peygamber göndermemiştir ki, kavminden kalabalık ve güçlü bir topluluk içinde olmasın.» Muhammed b. Amr: "Servet (ثَرْوَة), çokluk ve güç/himaye demektir." demiştir; hasen bir hadistir. Rivayet edildiğine göre Lût aleyhisselâm, kavmi kendisine galebe çalıp o kapıyı tutarken onlar da kapıyı kırmaya yeltendiklerinde elçiler ona: "Kapıdan çekil!" dediler. O da çekildi ve kapı açıldı. Bunun üzerine Cebrail onlara kanadıyla vurdu ve gözlerini silme kör etti. Kör olup geri dönüp kaçtılar ve: "Kurtulun [kaçın]!" diyorlardı. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ } “Andolsun onlar, onun misafirlerine tecavüze kalkışmışlardı; biz de gözlerini silme kör ettik” [el-Kamer: 37]. İbn Abbâs ve tefsir ehli şöyle demiştir: Lût kapısını kapattı, melekler de evde onunla beraberdi. O kapının arkasından kavmiyle münazara ediyor ve onlara yalvarıyordu; onlar ise duvardan tırmanıp aşmaya çalışıyorlardı. Melekler, Lût'un onlar yüzünden ne büyük bir meşakkat, keder ve sıkıntıya düştüğünü görünce: "Ey Lût! Şüphesiz senin sığınağın pek sağlamdır ve onlar geri çevrilemeyecek bir azaba uğrayacaklardır..."

وَإِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ، فَافْتَحِ الْبَابَ وَدَعْنَا وَإِيَّاهُمْ، فَفَتَحَ الْبَابَ فَضَرَبَهُمْ جِبْرِيلُ بِجَنَاحِهِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: أَخَذَ جِبْرِيلُ قَبْضَةً مِنْ تُرَابٍ فَأَذْرَاهَا فِي وُجُوهِهِمْ، فَأَوْصَلَ اللَّهُ إِلَى عَيْنِ مَنْ بَعُدَ وَمَنْ قَرُبَ مِنْ ذَلِكَ التُّرَابَ فَطَمَسَ أَعْيُنَهُمْ، فَلَمْ يَعْرِفُوا طَرِيقًا، وَلَا اهْتَدَوْا إِلَى بُيُوتِهِمْ، وَجَعَلُوا يَقُولُونَ: النَّجَاءَ النَّجَاءَ! فَإِنَّ فِي بَيْتِ لُوطٍ قَوْمًا هُمْ أَسْحَرُ مَنْ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ، وَقَدْ سَحَرُونَا فَأَعْمَوْا أَبْصَارَنَا. وَجَعَلُوا يَقُولُونَ: يَا لُوطُ كَمَا أَنْتَ حَتَّى نُصْبِحَ فَسَتَرَى، يَتَوَعَّدُونَهُ. (قَوْلُهُ تَعَالَى:) قالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ) لَمَّا رَأَتِ الْمَلَائِكَةُ حُزْنَهُ وَاضْطِرَابَهُ وَمُدَافَعَتَهُ عَرَّفُوهُ بِأَنْفُسِهِمْ، فَلَمَّا عَلِمَ أَنَّهُمْ رُسُلٌ مَكَّنَ قَوْمَهُ مِنَ الدُّخُولِ، فَأَمَرَّ جِبْرِيلُ ﵇ يَدَهُ عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَعَمُوا، وَعَلَى أَيْدِيهِمْ فَجَفَّتْ. (لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ) أَيْ بِمَكْرُوهٍ (فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ) قُرِئَ" فَأَسْرِ" بِوَصْلِ الْأَلِفِ وَقَطْعِهَا، لُغَتَانِ فَصِيحَتَانِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَاللَّيْلِ إِذا يَسْرِ" [الفجر: ٤] وقال:" سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى " [الإسراء: ١] وَقَالَ النَّابِغَةُ: فَجَمَعَ بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ:

biz Rabbinin elçileriyiz. Kapıyı aç ve bizi onlarla baş başa bırak!" dediler. Kapıyı açınca Cebrail daha önce geçtiği üzere onlara kanadıyla vurdu. Bir görüşe göre de Cebrail bir avuç toprak alıp onların yüzlerine doğru saçtı; Allah o toprağı oradaki uzakta ve yakında bulunan herkesin gözüne ulaştırdı ve gözlerini silme kör etti. Artık bir yol bulamadılar ve evlerine de gidemediler. "Kaçın kurtulun, kaçın kurtulun! Zira Lût'un evinde yeryüzünün en usta büyücüleri olan bir topluluk var; bizi büyülediler ve gözlerimizi kör ettiler!" demeye başladılar. Ve Lût'u tehdit ederek: "Ey Lût, sabaha kadar bekle bakalım, göreceksin!" diyorlardı. (Allah Teâlâ'nın:) { قالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ } “[Melekler] dediler ki: «Ey Lût! Şüphesiz biz Rabbinin elçileriyiz»” buyruğu: Melekler onun hüznünü, telaşını ve müdafaasını görünce kendilerini ona tanıttılar. Lût onların elçi olduklarını anlayınca kavminin içeri girmesine imkan verdi. Cebrail aleyhisselâm elini onların gözleri üzerinden geçirdi, kör oldular; elleri üzerinden geçirdi, elleri kuruyup dondu. { لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ } “«Onlar sana asla ulaşamayacaklar»”; yani hiçbir kötülükle ulaşamayacaklar. { فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ } “«Hemen gecenin bir vaktinde aileni yürüt (yola çıkar)»”. "Fe-esri" kelimesi elifin vaslı (hemzesiz) ve kat'ı (hemzeli) ile okunmuştur ki ikisi de fasih iki lehçedir. Allah Teâlâ: { وَاللَّيْلِ إِذا يَسْرِ } “Geçip gitmekte olan geceye andolsun” [el-Fecr 89/4] ve { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى } “Bir gece yürüten... [Allah] noksan sıfatlardan münezzehtir” [el-İsrâ 17/1] buyurmuştur. en-Nâbiğa da her iki lehçeyi bir arada kullanarak şöyle demiştir:

أَسْرَتْ عَلَيْهِ مِنَ الْجَوْزَاءِ سَارِيَةٌ ... تُزْجِي الشِّمَالُ عليه جامد الْبَرَدِ

Cevzâ yıldızından geceleyin kopup gelen bir yağmur bulutu onun üzerine gece yol aldı ... Kuzey rüzgarı onun üzerine sert doluları sürüklemektedir.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

حَيِّ النَّضِيرَةَ رَبَّةَ الْخِدْرِ ... أَسْرَتْ إِلَيْكَ وَلَمْ تَكُنْ تَسْرِي

Selamla perdeli odanın hanımı olan o parlak yüzlü güzeli ... Oysa o gece yürüyüşü yapmazken sana doğru geceleyin çıkıp geldi.

وَقَدْ قِيلَ:" فَأَسْرِ" بالقطع إذا سار من أول الليل، وَسَرَى إِذَا سَارَ مِنْ آخِرِهِ، وَلَا يُقَالُ فِي النَّهَارِ إِلَّا سَارَ. وَقَالَ لَبِيَدٌ:

Denilmiştir ki: "Esrâ" (hemzeli olarak) gecenin ilk vaktinde yola çıkıldığında; "serâ" ise gecenin son vaktinde yola çıkıldığında kullanılır. Gündüz için ise sadece "sâre" denilir. Lebîd şöyle demiştir:

إِذَا الْمَرْءُ أَسْرَى لَيْلَةً ظَنَّ أَنَّهُ ... قَضَى عَمَلًا وَالْمَرْءُ مَا عَاشَ عَامِلُ

Kişi bir gece yolculuk yaptığında bir işi bitirdiğini zanneder ... Oysa insan yaşadığı müddetçe sürekli çalışan bir kimsedir.

وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ:

Abdullah b. Revâha da şöyle demiştir:

عِنْدَ الصَّبَاحِ يَحْمَدُ الْقَوْمُ السُّرَى ... وَتَنْجَلِي عَنْهُمْ غَيَابَاتُ الْكَرَى

Sabah olunca kavim gece yolculuğunu över ... Ve onlardan uyku karanlıkları dağılıp gider.

(بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بِطَائِفَةٍ مِنَ اللَّيْلِ. الضَّحَّاكُ: بِبَقِيَّةٍ مِنَ اللَّيْلِ. قَتَادَةُ: بَعْدَ مُضِيِّ صَدْرٍ مِنَ اللَّيْلِ. الْأَخْفَشُ: بَعْدَ جُنْحٍ مِنَ اللَّيْلِ. ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: بِسَاعَةٍ مِنَ اللَّيْلِ. وَقِيلَ: بِظُلْمَةٍ مِنَ اللَّيْلِ. وَقِيلَ: بَعْدَ هَدْءٍ مِنَ اللَّيْلِ. وقيل: هزيع

{ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ } “Gecenin bir vaktinde” ayeti hakkında İbn Abbâs: “Gecenin bir bölümünde” demiştir. ed-Dahhâk: “Gecenin geriye kalan kısmında.” Katâde: “Gecenin ilk kısmı geçtikten sonra.” el-Ahfeş: “Gecenin karanlığı çöktükten sonra.” İbnü'l-A'râbî: “Gecenin bir vaktinde.” Denildi ki: “Gecenin bir karanlığında.” Denildi ki: “Gecenin ilk sükûneti geçtikten sonra.” Denildi ki: “Gecenin bir hezî'i (üçte biri / dilimi)

مِنَ اللَّيْلِ. وَكُلُّهَا مُتَقَارِبَةٌ، وَقِيلَ: إِنَّهُ نِصْفُ اللَّيْلِ، مَأْخُوذٌ مِنْ قَطَعَهُ نِصْفَيْنِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشاعر:

[demektir]. Bu açıklamaların tümü birbirine yakındır. Bir görüşe göre ise bu 'gecenin yarısı' demektir ki bir şeyi iki parçaya bölmek anlamındaki "kata'ahû nısfeyn" tabirinden alınmıştır. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

ونائحة تنوح بقطع ليل ... على رجل بِقَارِعَةِ الصَّعِيدِ

Ve gecenin bir vaktinde ağıt yakan bir kadın ... Düz arazinin ortasındaki bir adama ağlamaktadır.

فَإِنْ قِيلَ: السُّرَى لَا يَكُونُ إِلَّا بِاللَّيْلِ، فَمَا مَعْنَى" بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ"؟ فَالْجَوَابُ: أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَقُلْ:" بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ" جَازَ أَنْ يَكُونَ أَوَّلَهُ. (وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ) أَيْ لَا يَنْظُرُ وَرَاءَهُ مِنْكُمْ أحد، قال مُجَاهِدٌ. ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا يَتَخَلَّفُ مِنْكُمْ أَحَدٌ. عَلِيُّ بْنُ عِيسَى: لَا يَشْتَغِلُ مِنْكُمْ أَحَدٌ بِمَا يُخَلِّفُهُ مِنْ مَالٍ أَوْ مَتَاعٍ. (إِلَّا امْرَأَتَكَ) بِالنَّصْبِ، وَهِيَ الْقِرَاءَةُ الْوَاضِحَةُ الْبَيِّنَةُ الْمَعْنَى، أَيْ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ إِلَّا امْرَأَتَكَ. وَكَذَا فِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ" فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ إِلَّا امْرَأَتَكَ" فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الْأَهْلِ. وَعَلَى هَذَا لَمْ يَخْرُجْ بِهَا مَعَهُ. وَقَدْ قَالَ اللَّهُ ﷿:" كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ" [الأعراف: ٨٣] أَيْ مِنَ الْبَاقِينَ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ:" إِلَّا امْرَأَتُكُ" بِالرَّفْعِ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ" أَحَدٌ". وَأَنْكَرَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ أَبُو عُبَيْدٍ، وَقَالَ: لَا يَصِحُّ ذَلِكَ إِلَّا بِرَفْعِ" يَلْتَفِتْ" وَيَكُونُ نَعْتًا، لِأَنَّ الْمَعْنَى يَصِيرُ- إِذَا أُبْدِلَتْ وَجُزِمَتْ- أَنَّ الْمَرْأَةَ أُبِيحَ لَهَا الِالْتِفَاتُ، وَلَيْسَ الْمَعْنَى كَذَلِكَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْحَمْلُ مِنْ أَبِي عُبَيْدٍ وَغَيْرِهِ عَلَى مِثْلِ أَبِي عَمْرٍو مَعَ جَلَالَتِهِ وَمَحَلِّهِ مِنَ الْعَرَبِيَّةِ لَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ، وَالرَّفْعُ عَلَى الْبَدَلِ لَهُ مَعْنًى صَحِيحٌ، وَالتَّأْوِيلُ لَهُ عَلَى مَا حَكَى مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلَ لِحَاجِبِهِ: لَا يَخْرُجْ فُلَانٌ، فَلَفْظُ النَّهْيِ لِفُلَانٍ وَمَعْنَاهُ لِلْمُخَاطَبِ، أَيْ لَا تَدَعْهُ يَخْرُجُ، وَمِثْلُهُ قَوْلُكَ: لَا يَقُمْ أَحَدٌ إِلَّا زَيْدٌ، يَكُونُ مَعْنَاهُ: انْهَهُمْ عَنِ الْقِيَامِ إِلَّا زَيْدًا، وَكَذَلِكَ النَّهْيُ لِلُوطٍ وَلَفْظُهُ لِغَيْرِهِ، كَأَنَّهُ قَالَ: انْهَهُمْ لَا يَلْتَفِتُ مِنْهُمْ أَحَدٌ إلا امرأتك فإنها تلتفت وتهلك، وأن النَّهْيِ عَنِ الِالْتِفَاتِ لِأَنَّهُ كَلَامٌ تَامٌّ، أَيْ لَا يَلْتَفِتُ، مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ فَإِنَّهَا تَلْتَفِتُ وَتَهْلَكُ، وَأَنَّ لُوطًا خَرَجَ بِهَا، وَنَهَى مَنْ مَعَهُ مِمَّنْ أَسْرَى بِهِمْ أَلَّا يَلْتَفِتَ، فَلَمْ يَلْتَفِتْ مِنْهُمْ أَحَدٌ سِوَى زَوْجَتِهِ، فَإِنَّهَا لما سمعت هدة العذاب التفتت وقالت: وا قوماه! فأدركها حجر فقتلها. (إِنَّهُ مُصِيبُها)

Eğer: «Gece yürüyüşü (isrâ) ancak geceleyin olur; o hâlde { بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ } “gecenin bir vaktinde” ifadesinin anlamı nedir?» denilirse, buna şöyle cevap verilir: Şayet { بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ } “gecenin bir vaktinde” buyurulmasaydı, [bu yürüyüşün] gecenin ilk vaktinde olması da caiz olurdu. { وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ } “İçinizden hiç kimse arkasına bakmasın”; Mücâhid: «Sizden hiç kimse arkasına bakmasın» demiştir. İbn Abbâs: «Sizden hiç kimse geride kalmasın» [şeklinde açıklamıştır]. Ali b. Îsâ ise: «Sizden hiç kimse geride bıraktığı mal veya eşyayla meşgul olmasın» [demiştir]. { إِلَّا امْرَأَتَكَ } “Karın müstesna” [ifadesi], nasb iledir. Anlamı açık ve belirgin olan kıraat budur; yani “Aileni [geceleyin] yürüt, karın müstesna” [demektir]. İbn Mes‘ûd’un kıraatinde de { فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ إِلَّا امْرَأَتَكَ } “Aileni yürüt, karın müstesna” şeklindedir. Dolayısıyla bu, “ehl” (aile) kelimesinden bir istisnadır. Buna göre [Lût aleyhisselâm] onu beraberinde [şehirden] çıkarmamıştır. Nitekim Allah Azze ve Celle: { كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ } “O, geride kalanlardan oldu” [el-A‘râf 7/83] yani geride kalanlardan oldu, buyurmuştur. Ebû Amr ve İbn Kesîr ise bunu, { أَحَدٌ } kelimesinden bedel olmak üzere ref ile { إِلَّا امْرَأَتُكَ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyd’in de aralarında bulunduğu bir grup bu kıraati kabul etmeyerek şöyle demiştir: «Bu [kıraat], ancak { يَلْتَفِتْ } fiilinin ref ile okunup sıfat olması durumunda sahih olur. Zira [kelime] bedel yapılıp [fiil de nehiy sebebiyle] meczum olduğunda anlam, kadına dönüp bakmasının mubah kılındığı şeklini alır; hâlbuki mana böyle değildir.» en-Nehhâs şöyle demiştir: «Ebû Ubeyd ve diğerlerinin, Arap dilindeki yüksek mevkiine ve celâletine rağmen Ebû Amr gibi bir zata karşı bu tür bir tenkitte bulunmaları doğru değildir. [Zira] bedel üzere ref okunuşunun sahih bir anlamı vardır. Muhammed b. el-Velîd’in Muhammed b. Yezîd’den naklettiğine göre bunun tevili şöyledir: Bir kimsenin kapıcısına “Falanca dışarı çıkmasın” demesi gibidir; burada nehiy lafzı falancaya yönelik ise de manası muhataba yöneliktir; yani “Onun çıkmasına izin verme” demektir. Tıpkı senin “Zeyd dışında kimse ayağa kalkmasın” demen gibi olup bunun anlamı “Zeyd hariç diğerlerinin kalkmasına engel ol” demektir. Aynı şekilde buradaki nehiy de Lût’a yöneliktir, lafzı ise başkasına aittir. Sanki şöyle buyurmuştur: “Onları men et; içinizden hiçbiri arkasına bakmasın, karın müstesna; zira o arkasına bakacak ve helak olacaktır.” Nehiy tam bir kelam olduğu için arkaya bakmaktan nehyetmiştir; yani “İçinizden hiç kimse arkasına bakmasın; karın müstesna, zira o arkasına bakacak ve helak olacaktır.” Nitekim Lût onu da beraberinde çıkarmış, geceleyin beraberinde yürüttüğü kimselere de arkalarına bakmamalarını emretmiştir. Hanımı dışında hiçbiri arkasına bakmamıştır. Hanımı ise azabın dehşetli gürültüsünü duyunca arkasına dönüp “Vah kavmim!” demiş, bunun üzerine [gökten] bir taş isabet ederek onu öldürmüştür.» { إِنَّهُ مُصِيبُها } “Şüphesiz ona da isabet edecektir”

أَيْ مِنَ الْعَذَابِ، وَالْكِنَايَةُ فِي" إِنَّهُ" تَرْجِعُ إلى الأمر والشأن، فَإِنَّ الْأَمْرَ وَالشَّأْنَ وَالْقِصَّةَ. (مُصِيبُها مَا أَصابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ) لَمَّا قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ:" إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ" [العنكبوت: ٣١] قَالَ لُوطٌ: الْآنَ الْآنَ. اسْتَعْجَلَهُمْ بِالْعَذَابِ لِغَيْظِهِ عَلَى قَوْمِهِ، فَقَالُوا: (أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ) وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ" أَلَيْسَ الصُّبُحُ" بِضَمِّ الْبَاءِ وَهِيَ لُغَةٌ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ جَعَلَ الصُّبْحَ مِيقَاتًا لِهَلَاكِهِمْ، لِأَنَّ النُّفُوسَ فِيهِ أَوْدَعُ، وَالنَّاسَ فِيهِ أَجْمَعُ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ: إِنَّ لُوطًا خَرَجَ بِابْنَتَيْهِ لَيْسَ مَعَهُ غَيْرُهُمَا عِنْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ، وَأَنَّ الْمَلَائِكَةَ قَالَتْ لَهُ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ وَكَّلَ بِهَذِهِ الْقَرْيَةِ مَلَائِكَةً مَعَهُمْ صَوْتُ رَعْدٍ، وَخَطْفُ بَرْقٍ، وَصَوَاعِقُ عَظِيمَةٌ، وَقَدْ ذَكَرْنَا لَهُمْ أَنَّ لُوطًا سَيَخْرُجُ فَلَا تُؤْذُوهُ، وَأَمَارَتُهُ أَنَّهُ لَا يَلْتَفِتُ، وَلَا تَلْتَفِتُ ابْنَتَاهُ فَلَا يَهُولَنَّكَ مَا تَرَى. فَخَرَجَ لُوطٌ وَطَوَى اللَّهُ لَهُ الْأَرْضَ فِي وَقْتِهِ حَتَّى نَجَا وَوَصَلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ. (قَوْلُهُ تَعَالَى:) فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا) أَيْ عَذَابُنَا. (جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها) وَذَلِكَ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَدْخَلَ جَنَاحَهُ تَحْتَ قُرَى قَوْمِ لُوطٍ، وَهِيَ خَمْسٌ: سَدُومُ- وَهِيَ الْقَرْيَةُ الْعُظْمَى،- وَعَامُورَا، وَدَادُومَا، وضعوه، وَقَتَمُ، فَرَفَعَهَا مِنْ تُخُومِ الْأَرْضِ حَتَّى أَدْنَاهَا مِنَ السَّمَاءِ بما في فِيهَا، حَتَّى سَمِعَ أَهْلُ السَّمَاءِ نَهِيقَ حُمُرِهِمْ وَصِيَاحَ دِيَكَتِهِمْ، لَمْ تَنْكَفِئْ لَهُمْ جَرَّةٌ، وَلَمْ ينكسر لهم إناء، ثم نكسوا على رؤوسهم، وَأَتْبَعَهُمُ اللَّهُ بِالْحِجَارَةِ. مُقَاتِلٌ. أُهْلِكَتْ أَرْبَعَةٌ، وَنَجَتْ ضعوه. وَقِيلَ: غَيْرُ هَذَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تعالى: (وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مَنْ فَعَلَ فِعْلَهُمْ حُكْمُهُ الرَّجْمُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْأَعْرَافِ". وَفِي التَّفْسِيرِ: أَمْطَرْنَا فِي الْعَذَابِ، وَمَطَرْنَا فِي الرَّحْمَةِ. وَأَمَّا كَلَامُ الْعَرَبِ فَيُقَالُ: مَطَرَتِ السماء وأمطرت: حكاه الهروي. واختلف في" سِجِّيلٍ" فَقَالَ النَّحَّاسُ: السِّجِّيلُ الشَّدِيدُ الْكَثِيرُ، وَسِجِّيلٌ وَسِجِّينٌ اللَّامُ وَالنُّونُ أُخْتَانِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: السِّجِّيلُ الشَّدِيدُ، وَأَنْشَدَ

yani azaptan [isabet edecektir]. { إِنَّهُ } kelimesindeki zamir hâle ve şâna racidir; zira mesele ve durum şudur: { مُصِيبُها مَا أَصابَهُمْ } “Onlara isabet eden şey şüphesiz ona da isabet edecektir.” { إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ } “«Şüphesiz onların helak vakti sabahtır»”. Melekler: { إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ } “Biz bu memleket halkını helak edeceğiz” [el-Ankebût 29/31] deyince, Lût kavmine olan öfkesinden dolayı azabın bir an önce gelmesini isteyerek: "Hemen şimdi olsun, hemen şimdi!" dedi. Bunun üzerine onlar: { أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ } “«Sabah yakın değil midir?»” dediler. Îsâ b. Ömer bir lehçe olarak be harfinin zammıyla "eleyse's-subuhu" şeklinde okumuştur. Sabah vaktinin helakleri için belirlenmiş bir vakit kılınması; o vakitte nefislerin daha sakin ve huzurlu, insanların ise evlerinde bir arada bulunmalarından dolayı olması muhtemeldir. Bazı tefsir ehli şöyle demiştir: Lût fecrin doğuşu sırasında yanında sadece iki kızıyla beraber çıktı. Melekler ona şöyle dediler: "Şüphesiz Allah bu beldeye beraberlerinde gök gürültüsü sesi, şimşek çakması ve dehşetli yıldırımlar bulunan melekleri vekil kıldı. Biz onlara Lût'un çıkacağını ve ona eziyet etmemelerini bildirdik; onun alameti ise kendisinin ve iki kızının arkalarına dönüp bakmamasıdır; gördüğün şeyler seni korkutmasın." Lût çıktı ve Allah onun için o anda yeryüzünü dürdü; nihayetinde kurtulup İbrahim'e ulaştı. (Allah Teâlâ'nın:) { فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz gelince”; yani azabımız [gelince], { جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها } “oraların altını üstüne getirdik” buyruğu: Şöyle ki Cebrail aleyhisselâm kanadını Lût kavminin şehirlerinin altına soktu -ki bunlar beş şehirdir: En büyükleri olan Sedûm, Âmûrâ, Dâdûmâ, Sa've ve Katem- ve bunları içindekilerle beraber yerin derinliklerinden kaldırıp semaya o kadar yaklaştırdı ki sema ehli onların eşeklerinin anırmalarını ve horozlarının ötüşlerini işitti; ne bir testileri devrildi ne de bir kapları kırıldı. Sonra onları baş aşağı çevirip fırlattı ve Allah peşlerinden üzerlerine taş yağdırdı. Mukâtil: Dördü helak edildi, Sa've kurtuldu demiştir. Başka görüşler de ileri sürülmüştür; en doğrusunu Allah bilir. Allah Teâlâ'nın: { وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “ve üzerlerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık” buyruğu, onların fiilini işleyen kimsenin hükmünün recmedilmek olduğuna delildir; bu husus daha önce A'râf Sûresi'nde geçmişti. Tefsirde: Azapta "emternâ" (yağdırdık), rahmette ise "metarnâ" (yağmur verdik) denildiği belirtilmiştir. Arap kelamına gelince; el-Herevî'nin naklettiğine göre hem "metarati's-semâu" hem de "emtarat" denilir. "Siccîl" hakkında ihtilaf edilmiştir: en-Nehhâs şöyle demiştir: Siccîl; şiddetli ve çok olandır. Siccîl ile siccîn kelimelerindeki lâm ve nûn harfleri birbiri yerine geçen kardeş harflerdir. Ebû Ubeyde ise: Siccîl; şiddetli olandır demiş ve şu beyti inşad etmiştir:

ضَرْبًا تَوَاصَى بِهِ الْأَبْطَالُ سِجِّينًا

“Kahramanların birbirine tavsiye ettiği şiddetli [ve ardı arkası kesilmeyen] bir vuruşla...”

قَالَ النَّحَّاسُ: وَرَدَّ عَلَيْهِ هَذَا الْقَوْلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُسْلِمٍ وَقَالَ: هَذَا سِجِّينٌ وَذَلِكَ سِجِّيلٌ فَكَيْفَ يُسْتَشْهَدُ بِهِ؟! قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الرَّدُّ لَا يَلْزَمُ، لِأَنَّ أَبَا عُبَيْدَةَ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ اللَّامَ تُبْدَلُ مِنَ النُّونِ لِقُرْبِ إِحْدَاهُمَا مِنَ الْأُخْرَى، وَقَوْلُ أَبِي عُبَيْدَةَ يُرَدُّ مِنْ جِهَةٍ أُخْرَى، وَهِيَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ عَلَى قَوْلِهِ لَكَانَ حِجَارَةً سِجِّيلًا، لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ: حِجَارَةٌ مِنْ شَدِيدٍ، لِأَنَّ شَدِيدًا نَعْتٌ. وَحَكَى أَبُو عُبَيْدَةَ عَنِ الْفَرَّاءِ أَنَّهُ قَدْ يُقَالُ لِحِجَارَةِ الْأَرْحَاءِ سِجِّيلٌ. وَحَكَى عَنْهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْجَهْمِ أَنَّ سِجِّيلًا طِينٌ يُطْبَخُ حَتَّى يَصِيرَ بِمَنْزِلَةِ الْأَرْحَاءِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَابْنُ إِسْحَاقَ: إِنَّ سِجِّيلًا لَفْظَةٌ غَيْرُ عَرَبِيَّةٍ عُرِّبَتْ، أَصْلُهَا سنج وجيل. وَيُقَالُ: سنك وكيل، بِالْكَافِ مَوْضِعَ الْجِيمِ، وَهُمَا بِالْفَارِسِيَّةِ حَجَرٌ وَطِينٌ عَرَّبَتْهُمَا الْعَرَبُ فَجَعَلَتْهُمَا اسْمًا وَاحِدًا. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ لُغَةِ الْعَرَبِ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ: السِّجِّيلُ الطِّينُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ" لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ طِينٍ

en-Nehhâs şöyle demiştir: Abdullah b. Müslim bu görüşü reddederek: "Bu beyitte geçen siccîndir, ayetteki ise siccîldir; öyleyse bu beyitle nasıl delil getirilebilir?!" demiştir. en-Nehhâs der ki: Bu itiraz zorunlu ve bağlayıcı değildir; zira Ebû Ubeyde, mahreçlerinin yakınlığından ötürü lâm harfinin nûn harfinden bedel olarak dönüştüğü görüşündedir. Ancak Ebû Ubeyde'nin sözü başka bir yönden reddedilir: Şayet onun dediği gibi olsaydı ayetin "hicâraten siccîlen" şeklinde gelmesi gerekirdi; çünkü sıfat olduğu için "hicâratün min şedîdin" denilemez. Ebû Ubeyde el-Ferrâ'dan, değirmen taşlarına bazen "siccîl" denildiğini nakletmiştir. Muhammed b. el-Cehm de ondan siccîlin, değirmen taşı kıvamına gelinceye kadar pişirilen çamur olduğunu nakletmiştir. İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve İbn İshâk'ın da aralarında bulunduğu bir topluluk ise şöyle demiştir: Siccîl, Arapçalaştırılmış yabancı bir kelimedir; aslı 'seng ve gil'dir. Cîm yerine kâf harfiyle 'senk ve kîl' de denilir. Farsçada bunlar taş ve çamur demektir; Araplar bunları Arapçalaştırıp tek bir isim haline getirmişlerdir. Bir görüşe göre ise bu öz Arapça bir kelimedir. Katâde ve İkrime şöyle demiştir: Siccîl çamurdur; bunun delili de Allah'ın: { لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ طِينٍ } “Üzerlerine çamurdan taşlar yağdıralım diye”

" [الذاريات: ٣٣]. وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَ أَصْلُ الْحِجَارَةِ طِينًا فَشُدِّدَتْ. وَالسِّجِّيلُ عِنْدَ الْعَرَبِ كُلُّ شَدِيدٍ صُلْبٍ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَعْنِي الْآجُرَّ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: طِينٌ طُبِخَ حَتَّى كَانَ كَالْآجُرِّ، وَعَنْهُ أَنَّ سِجِّيلًا اسْمُ السَّمَاءِ الدُّنْيَا، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ، وَحَكَاهُ الثَّعْلَبِيُّ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا ضَعِيفٌ يَرُدُّهُ وَصْفُهُ بِ" مَنْضُودٍ". وَعَنْ عِكْرِمَةَ: أَنَّهُ بَحْرٌ مُعَلَّقٌ فِي الْهَوَاءِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ مِنْهُ نَزَلَتِ الْحِجَارَةُ. وَقِيلَ: هِيَ جِبَالٌ فِي السَّمَاءِ، وَهِيَ الَّتِي أَشَارَ اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ:" وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ" [النور: ٤٣]. وَقِيلَ: هُوَ مِمَّا سُجِّلَ لَهُمْ أَيْ كُتِبَ لَهُمْ أَنْ يُصِيبَهُمْ، فَهُوَ فِي مَعْنَى سِجِّينٍ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما أَدْراكَ مَا سِجِّينٌ. كِتابٌ مَرْقُومٌ" [المطففين: ٨] قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَاخْتَارَهُ. وَقِيلَ: هُوَ فِعِّيلٌ مِنْ أَسْجَلْتُهُ أَيْ أَرْسَلْتُهُ، فَكَأَنَّهَا مُرْسَلَةٌ عَلَيْهِمْ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ أَسْجَلْتُهُ إِذَا أَعْطَيْتُهُ، فَكَأَنَّهُ عَذَابٌ أُعْطُوهُ، قَالَ:

[ez-Zâriyât 51/33] buyruğudur. el-Hasan şöyle demiştir: Bu taşların aslı çamurdu, sonradan sertleştirildi. Arapların nezdinde siccîl, sert ve katı olan her şeydir. ed-Dahhâk: Tuğla demektir, demiştir. İbn Zeyd: Pişirilip tuğla gibi yapılmış çamurdur, demiştir. Ondan nakledildiğine göre siccîl, dünya semasının ismidir; bunu el-Mehdevî zikretmiş, es-Sa'lebî de Ebü'l-Âliye'den aktarmıştır. İbn Atiyye ise: "Bu zayıf bir görüştür; zira onun { مَنْضُودٍ } (peş peşe dizilmiş) şeklinde vasfedilmesi bunu reddeder" demiştir. İkrime'den nakledildiğine göre o, gök ile yer arasında havada asılı duran bir denizdir ve taşlar oradan inmiştir. Bir görüşe göre bunlar semadaki dağlardır ki Allah Teâlâ: { وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ } “Gökten, oradaki dağlar gibi [bulutlar]dan dolu indirir” [en-Nûr 24/43] buyruğuyla buna işaret etmiştir. Bir görüşe göre ise bu, kendilerine isabet etmesi takdir edilmiş (tescil edilmiş) şeydendir; dolayısıyla "siccîn" anlamındadır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَما أَدْراكَ مَا سِجِّينٌ . كِتابٌ مَرْقُومٌ } “Siccîn'in ne olduğunu sen nereden bileceksin? O, yazılmış bir kitaptır” [el-Mutaffifîn 83/8-9] buyurmuştur. ez-Zeccâc bunu söylemiş ve tercih etmiştir. Bir görüşe göre de salıverdim anlamındaki "esceltühû" fiilinden türemiş "fi''îl" veznindedir; sanki üzerlerine salıverilmiş gibidir. Bir görüşe göre ise verdiğimde kullandığın "esceltühû" ifadesindendir; sanki onlara verilmiş bir azap gibidir. Şair şöyle demiştir:

مَنْ يُسَاجِلْنِي يُسَاجِلْ مَاجِدًا ... يَمْلَأُ الدلو إلى عقد الكرب

Benimle boy ölçüşen (kova yarıştıran), şanı yüce biriyle boy ölçüşmüş olur ... Kovayı bağlama ipinin düğümüne kadar dolduran [biriyle].

وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: السِّجِّيلُ وَالسِّجِّينُ الشَّدِيدُ مِنَ الْحَجَرِ وَالضَّرْبِ، قَالَ ابْنُ مُقْبِلٍ:

Mânâ ehli şöyle demiştir: Siccîl ve siccîn, taştan ve vuruştan şiddetli olanıdır. İbn Mukbil şöyle demiştir:

وَرَجْلَةٍ يَضْرِبُونَ الْبَيْضَ ضَاحِيَةً ... ضَرْبًا تَوَاصَى بِهِ الْأَبْطَالُ سِجِّينَا

Gündüz vakti miğferlere vuran öyle bir piyade birliği vardır ki ... Kahramanların birbirine tavsiye ettiği şiddetli bir vuruşla vururlar.

(مَنْضُودٍ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مُتَتَابِعٌ. وَقَالَ قَتَادَةُ: نُضِدَ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ. وَقَالَ الرَّبِيعُ: نُضِدَ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ حَتَّى صَارَ جَسَدًا وَاحِدًا. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: مَصْفُوفٌ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ مَرْصُوصٌ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. يُقَالُ: نَضَدْتُ الْمَتَاعَ وَاللَّبَنَ إِذَا جَعَلْتُ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ، فَهُوَ مَنْضُودٌ وَنَضِيدٌ وَنَضَدٌ، قَالَ:

{ مَنْضُودٍ } “Peş peşe dizilmiş / istif edilmiş” [lafzı hakkında] İbn Abbâs: Birbiri ardınca gelen, demiştir. Katâde: Birbiri üzerine yığılmış, dizilmiş [demiştir]. er-Rebî': Tek bir kütle haline gelinceye kadar birbiri üstüne istiflenmiş [demiştir]. İkrime: Sıra sıra dizilmiş [demiştir]. Bazıları ise: Sıkıca kenetlenmiş demişlerdir ki bu anlamlar birbirine yakındır. Eşyayı yahut kerpici birbiri üstüne koyduğun zaman "nadedtü'l-metâa ve'l-lebine" denilir; nitekim "menzûd", "nezîd" ve "nezed" tabirleri buradan gelir. Şair şöyle demiştir:

وَرَفَّعَتْهُ إِلَى السِّجْفَيْنِ فَالنَّضَدِ

Onu iki perdeye ve sonra da üst üste dizilmiş eşyaların üzerine kaldırdı.

وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْهُذَلِيُّ: مُعَدٌّ، أَيْ هُوَ مِمَّا أَعَدَّهُ اللَّهُ لِأَعْدَائِهِ الظَّلَمَةِ. (مُسَوَّمَةً) أَيْ مُعَلَّمَةً، مِنَ السِّيمَا وَهِيَ الْعَلَامَةُ، أَيْ كَانَ عَلَيْهَا أَمْثَالُ الْخَوَاتِيمِ. وَقِيلَ: مَكْتُوبٌ عَلَى كُلِّ حَجَرٍ اسْمُ مَنْ رُمِيَ بِهِ، وَكَانَتْ لَا تُشَاكِلُ حِجَارَةَ الأرض. وقال الفراء: زعموا أنها كانت بِحُمْرَةٍ وَسَوَادٍ فِي بَيَاضٍ، فَذَلِكَ تَسْوِيمُهَا. وَقَالَ كَعْبٌ: كَانَتْ مُعَلَّمَةً بِبَيَاضٍ وَحُمْرَةٍ، وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Ebû Bekr el-Hüzelî şöyle demiştir: Hazırlanmış; yani Allah'ın zalim düşmanları için hazırladığı şeylerden [demektir]. { مُسَوَّمَةً } “İşaretlenmiş”; yani alamet demek olan "sîmâ" kökünden gelip damgalanmış, üzerinde mühür gibi işaretler bulunan demektir. Bir görüşe göre: Her bir taşın üzerinde kime atılacaksa onun ismi yazılıydı ve bunlar yeryüzünün taşlarına benzemiyordu. el-Ferrâ: Onların beyaz zemin üzerinde kırmızı ve siyah renkli olduklarını, işaretlenmelerinin bu şekilde olduğunu söylemişlerdir, demiştir. Kâ'b: Beyaz ve kırmızı ile işaretlenmişti demiştir. Şair de şöyle demiştir:

غُلَامٌ رَمَاهُ اللَّهُ بِالْحُسْنِ يَافِعًا ... لَهُ سِيمِيَاءُ لَا تَشُقُّ عَلَى الْبَصَرْ

Gençlik çağında Allah'ın kendisine güzellik bahşettiği öyle bir delikanlıdır ki ... Gözü yormayan bir güzellik alametine sahiptir.

وَ" مُسَوَّمَةً" مِنْ نَعْتِ حِجَارَةٍ. وَ" مَنْضُودٍ" مِنْ نَعْتِ" سِجِّيلٍ". وَفِي قَوْلِهِ: (عِنْدَ رَبِّكَ) " دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهَا لَيْسَتْ مِنْ حِجَارَةِ الْأَرْضِ، قَالَهُ الْحَسَنُ. (وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ) يَعْنِي قَوْمَ لُوطٍ، أَيْ لَمْ تَكُنْ تُخْطِئُهُمْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يُرْهِبُ قُرَيْشًا، الْمَعْنَى: مَا الْحِجَارَةُ مِنْ ظَالِمِي قَوْمِكَ يَا مُحَمَّدُ بِبَعِيدٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ: يَعْنِي ظَالِمِي هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَاللَّهِ مَا أَجَارَ اللَّهُ مِنْهَا ظَالِمًا بَعْدُ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" سَيَكُونُ فِي آخِرِ أُمَّتِي قَوْمٌ يَكْتَفِي رِجَالُهُمْ بِالرِّجَالِ وَنِسَاؤُهُمْ بِالنِّسَاءِ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَارْتَقِبُوا عَذَابَ قَوْمِ لُوطٍ أَنْ يُرْسِلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ" ثُمَّ تَلَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ" وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ".

{ مُسَوَّمَةً } "müsevvameten" (işaretlenmiş) [ifadesi] "hicârah" (taşlar) kelimesinin sıfatıdır. { مَنْضُودٍ } "mendûd" (istif edilmiş) [ifadesi de] { سِجِّيلٍ } "siccîl" (pişirilmiş çamur) kelimesinin sıfatıdır. { عِنْدَ رَبِّكَ } “Rabbinin katında” buyruğunda, bu [taşların] yeryüzü taşlarından olmadığına bir delil vardır; bunu el-Hasan söylemiştir. { وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ } “O [taşlar], zalimlerden hiç de uzak değildir” [ifadesiyle] Lût kavmi kastedilmektedir; yani [taşlar] onları ıskalamıyordu. Mücâhid şöyle demiştir: [Bu ifadeyle Allah] Kureyş'i korkutmaktadır. Mana şudur: [Ey Muhammed!] O taşlar senin kavminin zalimlerinden de uzak değildir. Katâde ve İkrime ise şöyle demiştir: "Bu ümmetin zalimleri kastedilmektedir; Allah'a yemin olsun ki Allah bundan sonra hiçbir zalimi ondan [o azaptan] korumamıştır." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « سَيَكُونُ فِي آخِرِ أُمَّتِي قَوْمٌ يَكْتَفِي رِجَالُهُمْ بِالرِّجَالِ وَنِسَاؤُهُمْ بِالنِّسَاءِ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَارْتَقِبُوا عَذَابَ قَوْمِ لُوطٍ أَنْ يُرْسِلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ » «Ümmetimin son zamanlarında erkeklerinin erkeklerle, kadınlarının da kadınlarla yetindiği bir topluluk olacaktır. Bu durum ortaya çıktığında, Allah'ın üzerlerine pişirilmiş çamurdan taşlar göndereceği Lût kavminin azabını gözetleyin!» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem { وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ } “O [taşlar], zalimlerden hiç de uzak değildir” [ayetini] okudu.

وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهُ ﵇" لَا تَذْهَبُ اللَّيَالِي وَالْأَيَّامُ حَتَّى تَسْتَحِلَّ هَذِهِ الْأُمَّةُ أَدْبَارَ الرِّجَالِ كَمَا اسْتَحَلُّوا أَدْبَارَ النِّسَاءِ فَتُصِيبُ طَوَائِفَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ حِجَارَةٌ مِنْ رَبِّكَ". وَقِيلَ: الْمَعْنَى مَا هَذِهِ الْقُرَى مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ، وَهِيَ بَيْنَ الشَّامِ وَالْمَدِينَةِ. وَجَاءَ" بِبَعِيدٍ" مُذَكَّرًا عَلَى مَعْنَى بِمَكَانٍ بَعِيدٍ. وَفِي الْحِجَارَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهَا أُمْطِرَتْ عَلَى الْمُدُنِ حِينَ رَفَعَهَا جِبْرِيلُ. الثَّانِي- أَنَّهَا أُمْطِرَتْ عَلَى مَنْ لَمْ يَكُنْ فِي الْمُدُنِ مِنْ أَهْلِهَا وكان خارجا عنها.

Ondan aleyhisselâm gelen diğer bir rivayette ise şöyle buyrulmuştur: "Bu ümmet kadınların dübürlerini helal saydıkları gibi erkeklerin dübürlerini de helal saymadıkça geceler ve gündüzler sona ermez; işte o zaman bu ümmetten birtakım zümrelere Rabbin katından taşlar isabet edecektir." Bir görüşe göre mana şudur: Bu beldeler zalimlerden uzak değildir; zira Şam ile Medine arasındadır. "Bi-baîdin" lafzı, 'uzak bir mekanda' anlamında müzekker olarak gelmiştir. Yağdırılan taşlar hakkında iki görüş vardır: Birincisi, Cebrail şehirleri yukarı kaldırdığı esnada şehirlerin üzerine yağdırıldığıdır. İkincisi, o beldeler halkından olup da o sırada şehirlerde bulunmayan ve dışarıda olanların üzerine yağdırıldığıdır.

[سورة هود (١١): الآيات ٨٤ الى ٩٥]

[Hûd Sûresi (11), Âyetler: 84-95]

وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ (٨٤) وَيا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٨٥) بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (٨٦) قالُوا يا شُعَيْبُ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ (٨٧) قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلاَّ الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَما تَوْفِيقِي إِلاَّ بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ (٨٨)

{ وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ (٨٤) وَيا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٨٥) بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (٨٦) قالُوا يا شُعَيْبُ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ (٨٧) قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلاَّ الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَما تَوْفِيقِي إِلاَّ بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ (٨٨) } “(84) Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: «Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Ölçüyü ve tartıyı eksik yapmayın. Şüphesiz ben sizi bir hayır (bolluk) içinde görüyorum ve ben sizin adınıza kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum.» (85) «Ey kavmim! Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın; insanların eşyalarını (haklarını) eksiltmeyin ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın.» (86) «Eğer mümin iseniz Allah'ın bıraktığı [helal kazanç] sizin için daha hayırlıdır. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim.» (87) Dediler ki: «Ey Şuayb! Namazın mı sana atalarımızın taptıklarını terk etmemizi yahut mallarımızda dilediğimizi yapmaktan vazgeçmemizi emrediyor? Şüphesiz sen gerçekten yumuşak huylu, aklı başında birisin!» (88) Dedi ki: «Ey kavmim! Ne dersiniz, ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzerinde isem ve O bana kendi katından güzel bir rızık vermişse? Ben size yasakladığım şeylerin aksini yaparak size muhalefet etmek istemiyorum. Ben gücümün yettiğince ıslah etmekten başka bir şey istemiyorum. Benim başarım ancak Allah iledir. Yalnız O'na tevekkül ettim ve yalnız O'na yönelirim.»”

وَيا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صالِحٍ وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ (٨٩) وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ (٩٠) قالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ

{ وَيا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صالِحٍ وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ (٨٩) وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ (٩٠) قالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ } “(89) «Ve ey kavmim! Bana olan düşmanlığınız, Nûh kavminin yahut Hûd kavminin ya da Sâlih kavminin başına gelenlerin bir benzerinin sizin de başınıza gelmesine sakın sebep olmasın! Lût kavmi de sizden uzak değildir.» (90) «Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin. Şüphesiz Rabbim çok merhametlidir, çok sevendir.» (91) Dediler ki: «Ey Şuayb! Söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz ve doğrusu biz seni içimizde zayıf görüyoruz. Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlardık;

وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ (٩١) قالَ يا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا إِنَّ رَبِّي بِما تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٩٢) وَيا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَمَنْ هُوَ كاذِبٌ وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ (٩٣)

{ وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ (٩١) قالَ يا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا إِنَّ رَبِّي بِما تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٩٢) وَيا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَمَنْ هُوَ كاذِبٌ وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ (٩٣) } sen bize karşı üstün ve güçlü biri de değilsin.» (92) Dedi ki: «Ey kavmim! Benim kabilem sizin gözünüzde Allah'tan daha mı üstün ve değerlidir ki O'nu arkanıza atıp unuttunuz? Şüphesiz Rabbim yaptıklarınızı çepeçevre kuşatandır.» (93) «Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, ben de yapmaktayım! Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini ve kimin yalancı olduğunu yakında bileceksiniz. Gözetleyin, doğrusu ben de sizinle beraber gözetlemekteyim.»”

وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا شُعَيْباً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ (٩٤) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا بُعْداً لِمَدْيَنَ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ (٩٥)

{ وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا شُعَيْباً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ (٩٤) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا بُعْداً لِمَدْيَنَ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ (٩٥) } “(94) Emrimiz gelince, tarafımızdan bir rahmetle Şuayb'ı ve onunla beraber iman edenleri kurtardık. O zulmedenleri ise o korkunç çığlık yakaladı da yurtlarında diz üstü çökeakaldılar. (95) Sanki orada hiç yaşamamışlardı. Bilin ki, Semûd [kavmi] helak olup gittiği gibi Medyen de helak olup gitti!”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً) أَيْ وَأَرْسَلْنَا إِلَى مَدْيَنَ، وَمَدْيَنُ هُمْ قَوْمُ شُعَيْبٍ. وَفِي تَسْمِيَتِهِمْ بِذَلِكَ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُمْ بَنُو مَدْيَنَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، فَقِيلَ: مَدْيَنُ وَالْمُرَادُ بَنُو مَدْيَنَ. كَمَا يُقَالُ مُضَرُ وَالْمُرَادُ بَنُو مُضَرَ. الثَّانِي- أَنَّهُ اسْمُ مَدِينَتِهِمْ، فَنُسِبُوا إِلَيْهَا. قَالَ النَّحَّاسُ: لَا يَنْصَرِفُ مَدْيَنُ لِأَنَّهُ اسْمُ مَدِينَةٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْأَعْرَافِ" هَذَا الْمَعْنَى وَزِيَادَةٌ. (قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ) تَقَدَّمَ. (وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ) كَانُوا مَعَ كُفْرِهِمْ أَهْلَ بَخْسٍ وَتَطْفِيفٍ، كَانُوا إِذَا جَاءَهُمُ الْبَائِعُ بِالطَّعَامِ أَخَذُوا بِكَيْلٍ زَائِدٍ، وَاسْتَوْفَوْا بِغَايَةِ مَا يَقْدِرُونَ [عَلَيْهِ] وَظَلَمُوا، وَإِنْ جَاءَهُمْ مشتر للطعام باعوه بكيل ناقص، وشححوا لَهُ بِغَايَةِ مَا يَقْدِرُونَ، فَأُمِرُوا بِالْإِيمَانِ إِقْلَاعًا عَنِ الشِّرْكِ، وَبِالْوَفَاءِ نَهْيًا عَنِ التَّطْفِيفِ. (إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ) أَيْ فِي سَعَةٍ مِنَ الرِّزْقِ، وَكَثْرَةٍ مِنَ النِّعَمِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَ سِعْرُهُمْ رَخِيصًا. (وَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ) وَصَفَ الْيَوْمَ بِالْإِحَاطَةِ، وَأَرَادَ وَصْفَ ذَلِكَ الْيَوْمِ بِالْإِحَاطَةِ بِهِمْ، فَإِنَّ يَوْمَ الْعَذَابِ إِذَا أَحَاطَ بِهِمْ فَقَدْ أَحَاطَ الْعَذَابُ بِهِمْ، وَهُوَ كَقَوْلِكَ: يَوْمٌ شَدِيدٌ، أَيْ شَدِيدٌ حَرُّهُ. وَاخْتُلِفَ فِي ذَلِكَ الْعَذَابِ، فَقِيلَ: هُوَ عَذَابُ النَّارِ فِي الآخرة.

Yüce Allah'ın: { وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً } “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]” buyruğu, yani Medyen'e [elçi olarak] gönderdik, demektir. Medyen ise Şuayb'ın kavmidir. Onların bu şekilde isimlendirilmesi hususunda iki görüş vardır: Birincisi; onlar İbrahim'in oğlu Medyen'in soyundandır. Medyen denilmiş ve bununla Medyen oğulları kastedilmiştir; nitekim Mudar denilip Mudar oğullarının kastedilmesi gibidir. İkincisi; Medyen onların şehirlerinin adıdır, dolayısıyla o şehre nispet edilmişlerdir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Medyen gayrimunsarıftır (tenvin ve kesra kabul etmez), çünkü bir şehir adıdır." Bu anlam ve daha fazlası daha önce el-A'râf [suresinde] geçmişti. { قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “[Şuayb] dedi ki: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” buyruğu [daha önce] geçmişti. { وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ } “Ölçüyü ve tartıyı eksik yapmayın” [ifadesine gelince;] onlar inkârlarıyla birlikte ölçü ve tartıda eksiltme ve hile yapan kimselerdi. Kendilerine yiyecek maddesi getiren bir satıcı geldiğinde fazla ölçekle alırlar, güçlerinin yettiği son sınıra kadar [üzerine koyarak] tam almaya çalışırlar ve haksızlık ederlerdi. Kendilerine yiyecek almak üzere bir müşteri geldiğinde ise ona eksik ölçekle satarlar ve güçlerinin yettiği son hadde kadar ona karşı cimrilik yaparlardı. Bu sebeple şirkten vazgeçmeleri için imana, ölçü ve tartıda hileyi bırakmaları için de [ölçüyü] tam yapmaya emrolundular. { إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ } “Şüphesiz ben sizi bir hayır (bolluk ve refah) içinde görüyorum” yani rızık genişliği ve bol nimet içinde [görüyorum]. el-Hasan [-ı Basrî] şöyle demiştir: "[Mallarının] fiyatları ucuzdu." { وَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ } “Ve şüphesiz ben sizin adınıza [hepinizi] kuşatacak bir günün azabından korkuyorum” buyruğunda gün "kuşatıcı" olarak nitelenmiştir; bununla o günün onları kuşatması kastedilmiştir. Çünkü azap günü onları kuşattığında, azap da onları kuşatmış olur. Bu, senin "yevmun şedîd (şiddetli bir gün)" yani "sıcağı şiddetli bir gün" demen gibidir. Bu azap hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre o, ahiretteki cehennem azabıdır.

وَقِيلَ: عَذَابُ الِاسْتِئْصَالِ فِي الدُّنْيَا. وَقِيلَ: غَلَاءُ السِّعْرِ، رُوِيَ مَعْنَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَفِي الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" مَا أَظْهَرَ قَوْمٌ الْبَخْسَ فِي الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ إِلَّا ابْتَلَاهُمُ اللَّهُ بِالْقَحْطِ وَالْغَلَاءِ". وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ) أَمَرَ بِالْإِيفَاءِ بَعْدَ أَنْ نَهَى عَنِ التَّطْفِيفِ تَأْكِيدًا. وَالْإِيفَاءُ الْإِتْمَامُ." بِالْقِسْطِ" أَيْ بِالْعَدْلِ والحق، والمقصود أن يصل كل ذي كل نَصِيبٍ إِلَى نَصِيبِهِ، وَلَيْسَ يُرِيدُ إِيفَاءَ الْمِكْيَالِ وَالْمَوْزُونِ لِأَنَّهُ لَمْ يَقُلْ: أَوْفُوا بِالْمِكْيَالِ وَبِالْمِيزَانِ، بَلْ أَرَادَ أَلَّا تُنْقِصُوا حَجْمَ الْمِكْيَالِ عَنِ الْمَعْهُودِ، وَكَذَا الصَّنَجَاتِ. (وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ) أَيْ لَا تُنْقِصُوهُمْ مِمَّا اسْتَحَقُّوهُ شَيْئًا. (وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ) بَيَّنَ أَنَّ الْخِيَانَةَ فِي الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ مُبَالَغَةٌ فِي الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ، وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَعْرَافِ" زِيَادَةٌ لِهَذَا، والحمد لله. قوله تعالى: (بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ) أَيْ مَا يُبْقِيهِ اللَّهُ لَكُمْ بَعْدَ إِيفَاءِ الْحُقُوقِ بِالْقِسْطِ أَكْثَرُ بَرَكَةً، وَأَحْمَدُ عَاقِبَةً مِمَّا تُبْقُونَهُ أَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ فَضْلِ التَّطْفِيفِ بِالتَّجَبُّرِ وَالظُّلْمِ، قَالَ مَعْنَاهُ الطَّبَرِيُّ، وَغَيْرُهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ:" بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ" يُرِيدُ طَاعَتَهُ. وَقَالَ الرَّبِيعُ: وَصِيَّةُ اللَّهِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: مُرَاقَبَةُ اللَّهِ. ابْنُ زَيْدٍ: رَحْمَةُ اللَّهِ. قَتَادَةُ وَالْحَسَنُ: حَظُّكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: رِزْقُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ. (إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) شَرَطَ هَذَا لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا يَعْرِفُونَ صِحَّةَ هَذَا إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ. وَقِيلَ: يَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَرِفُونَ بِأَنَّ اللَّهَ خَالِقُهُمْ فَخَاطَبَهُمْ بِهَذَا. (وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ) أَيْ رَقِيبٍ أَرْقُبُكُمْ عِنْدَ كَيْلِكُمْ وَوَزْنِكُمْ، أَيْ لَا يُمْكِنُنِي شُهُودُ كُلِّ مُعَامَلَةٍ تَصْدُرُ مِنْكُمْ حَتَّى أُؤَاخِذُكُمْ بِإِيفَاءِ الْحَقِّ. وَقِيلَ: أَيْ لَا يَتَهَيَّأُ لِي أَنْ أَحْفَظَكُمْ مِنْ إِزَالَةِ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْكُمْ بِمَعَاصِيكُمْ. (قَوْلُهُ تَعَالَى:) قالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلاتُكَ) وقرى" أَصَلَاتُكَ" مِنْ غَيْرِ جَمْعٍ. (تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا) " أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، قَالَ الْكِسَائِيُّ: مَوْضِعُهَا خَفْضٌ عَلَى إِضْمَارِ الْبَاءِ.

Bir görüşe göre, [bu] dünyadaki kökünü kurutucu azaptır. Bir diğer görüşe göre ise pahalılıktır; bu anlam İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilen hadiste şöyle buyrulmuştur: « مَا أَظْهَرَ قَوْمٌ الْبَخْسَ فِي الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ إِلَّا ابْتَلَاهُمُ اللَّهُ بِالْقَحْطِ وَالْغَلَاءِ » «Bir topluluk ölçek ve tartıda eksiltmeyi (hileyi) yaygınlaştırırsa, Allah onları mutlaka kıtlık ve pahalılıkla imtihan eder.» Bu [hadis] daha önce geçmişti. Allah Teâlâ'nın: { وَيا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ } “Ey kavmim! Ölçeği ve tartıyı adaletle tam yapın” buyruğunda; eksik ölçüp tartmaktan nehyettikten sonra pekiştirme (tekit) amacıyla tam yapmayı emretmiştir. İyfâ (tam yapmak), eksiksiz yerine getirmektir. "bi'l-kıst (adaletle)" yani adalet ve hak ile [demektir]. Maksat, her hak sahibinin kendi payına eksiksiz ulaşmasıdır. Burada kastedilen ölçeğin ve tartılan şeyin içindekini tam doldurmak değildir; zira "أَوْفُوا بِالْمِكْيَالِ وَبِالْمِيزَانِ" (ölçekle ve tartıyla tam verin) dememiştir. Bilakis kastedilen, ölçeğin hacmini ve aynı şekilde terazi dirhemlerini (tartı ağırlıklarını) alışılagelenden eksik kılmamanızdır. { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ } “İnsanların eşyalarını (haklarını) eksiltmeyin” buyruğu; hak ettikleri şeylerden hiçbir şeyi onlara eksik vermeyin demektir. { وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “Ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın” buyruğunda, ölçek ve tartıda hıyanet etmenin yeryüzünde fesat çıkarmada aşırıya gitmek olduğunu açıklamıştır. Buna dair geniş açıklama el-A'râf [suresinde] geçmişti, Allah'a hamdolsun. Allah Teâlâ'nın: { بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ } “Allah'ın bıraktığı (helal kazanç), sizin için daha hayırlıdır” buyruğu; hakları adaletle tam olarak verdikten sonra Allah'ın size bıraktığı helal kazanç, zorbalık ve zulümle eksik tartıp ölçerek kendinize bıraktığınız fazlalıktan daha bereketli ve akıbeti daha övgüye değerdir demektir. Bu anlamı et-Taberî ve başkaları ifade etmiştir. Mücâhid şöyle demiştir: "{ بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ }" ile O'na itaat [kastedilmektedir]. er-Rabî': "Allah'ın vasiyeti (emri)", el-Ferrâ': "Allah'ın murakabesi (gözetimi)", İbn Zeyd: "Allah'ın rahmeti", Katâde ve el-Hasan: "Rabbinizden [size düşen] nasip sizin için daha hayırlıdır", İbn Abbâs ise: "Allah'ın rızkı sizin için daha hayırlıdır" demiştir. { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer müminlerseniz” buyruğunda bunu şart koşmuştur; çünkü onlar ancak mümin oldukları takdirde bunun doğruluğunu idrak edebilirler. Bir görüşe göre de Allah'ın kendilerini yaratan olduğunu kabul ediyor olmaları muhtemeldir; bu yüzden onlara bu şekilde hitap etmiştir. { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Ve ben sizin üzerinize bir bekçi de değilim” buyruğu; ölçüp tartarken sizi gözetleyen bir denetçi değilim demektir. Yani hakkı tam vermeniz için sizden sadır olan her muameleye şahit olmam mümkün değildir. Bir görüşe göre de: Günahlarınız sebebiyle Allah'ın üzerinizdeki nimetlerini yok etmesinden sizi korumam mümkün değildir, demektir. Allah Teâlâ'nın: { قالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلاتُكَ } “Dediler ki: «Ey Şuayb! Namazın mı...»” buyruğu, [çoğul olmaksızın] tekil olarak "أَصَلَاتُكَ" şeklinde de okunmuştur. { تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا } “«...sana atalarımızın taptıklarını terk etmemizi emrediyor?»” buyruğunda geçen "أَنْ" (en) edatı nasb mahallindedir. el-Kisâî ise: "Bâ" harf-i cerrinin takdir edilmesiyle cer mahallindedir demiştir.

وَرُوِيَ أَنَّ شُعَيْبًا ﵇ كَانَ كَثِيرَ الصَّلَاةِ، مُوَاظِبًا عَلَى الْعِبَادَةِ فَرْضِهَا وَنَفْلِهَا وَيَقُولُ: الصَّلَاةُ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ، فَلَمَّا أَمَرَهُمْ وَنَهَاهُمْ عَيَّرُوهُ بِمَا رَأَوْهُ يَسْتَمِرُّ عَلَيْهِ مِنْ كَثْرَةِ الصَّلَاةِ، وَاسْتَهْزَءُوا بِهِ فَقَالُوا مَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ. وَقِيلَ: إِنَّ الصَّلَاةَ هُنَا بِمَعْنَى الْقِرَاءَةِ، قَالَهُ سُفْيَانُ عَنِ الْأَعْمَشِ، أَيْ قِرَاءَتُكَ تَأْمُرُكَ، وَدَلَّ بِهَذَا عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا كُفَّارًا. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَمْ يَبْعَثِ اللَّهُ نَبِيًّا إِلَّا فَرَضَ عَلَيْهِ الصَّلَاةَ وَالزَّكَاةَ. (أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا) زَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ التَّقْدِيرَ: أَوْ تَنْهَانَا أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ. وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ وَالضَّحَّاكُ بْنُ قَيْسٍ" أَوْ أَنْ تَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا تَشَاءُ" بِالتَّاءِ فِي الْفِعْلَيْنِ، وَالْمَعْنَى: مَا تَشَاءُ أَنْتَ يَا شُعَيْبُ. وَقَالَ النَّحَّاسُ:" أَوْ أَنْ" عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى" أَنْ" الْأُولَى. وَرُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ مِمَّا نَهَاهُمْ عَنْهُ حَذْفُ الدَّرَاهِمِ. وَقِيلَ: مَعْنَى." أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا" إِذَا تَرَاضَيْنَا فِيمَا بَيْنَنَا بِالْبَخْسِ فَلِمَ تَمْنَعَنَا مِنْهُ؟!. (إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ) يَعْنُونَ عِنْدَ نَفْسِكَ بِزَعْمِكَ. وَمِثْلُهُ فِي صِفَةِ أَبِي جَهْلٍ:" ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ" [الدخان: ٤٩] أَيْ عِنْدَ نَفْسِكَ بِزَعْمِكَ. وَقِيلَ: قَالُوهُ عَلَى وجه الاستهزاء والسخرية، قال قَتَادَةُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ لِلْحَبَشِيِّ: أَبُو الْبَيْضَاءِ، وَلِلْأَبْيَضِ أَبُو الْجَوْنِ، وَمِنْهُ قَوْلُ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ لِأَبِي جَهْلٍ:" ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ". وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: الْعَرَبُ تَصِفُ الشَّيْءَ بِضِدِّهِ لِلتَّطَيُّرِ وَالتَّفَاؤُلِ، كَمَا قِيلَ لِلَّدِيغِ سَلِيمٌ، وَلِلْفَلَاةِ مَفَازَةٌ. وَقِيلَ: هُوَ تَعْرِيضٌ أَرَادُوا بِهِ السَّبَّ، وَأَحْسَنُ مِنْ هَذَا كُلِّهِ، وَيَدُلُّ مَا قَبْلَهُ عَلَى صِحَّتِهِ، أَيْ إِنَّكَ أَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ حَقًّا، فَكَيْفَ تَأْمُرُنَا أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا! وَيَدُلُّ عَلَيْهِ." أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا

Rivayet edildiğine göre Şuayb aleyhisselâm çok namaz kılan, farzıyla ve nafilesiyle sürekli ibadete devam eden bir zattı ve: "Namaz hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar" derdi. Onlara emredip onları nehyedince, onun çokça namaz kılmaya devam ettiğini gördükleri için onu bununla ayıpladılar ve onunla alay ederek Allah'ın kendilerinden haber verdiği sözleri söylediler. Bir görüşe göre buradaki "namaz", kıraat anlamındadır; bunu Süfyân el-A'meş'ten rivayet etmiştir; yani 'okuduğun şeyler mi sana emrediyor?' demektir ve bu onların kâfir olduklarına delalet eder. el-Hasan şöyle demiştir: Allah gönderdiği her peygambere mutlaka namazı ve zekâtı farz kılmıştır. { أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا } “«yahut mallarımızda dilediğimizi yapmamızı [yasaklıyor]?»” [ifadesi hakkında] el-Ferrâ takdirin: 'Yahut mallarımızda dilediğimizi yapmaktan bizi nehyetmeni mi emrediyor?' şeklinde olduğunu ileri sürmüştür. es-Sülemî ve ed-Dahhâk b. Kays her iki fiilde de tâ harfi ile "ev en tef'ale fî emvâlinâ mâ teşâü" şeklinde okumuşlardır; anlamı: 'Ey Şuayb, senin dilediğin şeyi yapmamızı mı emrediyor?' demektir. en-Nehhâs: Bu kıraate göre "ev en" ifadesi ilk "en" üzerine matuftur, demiştir. Zeyd b. Eslem'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Şuayb'ın onları nehyettiği şeylerden biri de dirhemleri kırpmaktı. Bir görüşe göre { أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا } ifadesinin manası şudur: Kendi aramızda eksik ölçüp tartmaya karşılıklı rıza gösterdiğimiz zaman bizi bundan niçin menediyorsun?! { إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ } “«Şüphesiz sen yumuşak huylu, aklı başında birisin!»” [sözüyle] kendi zannınca ve kendi nezdinde böylesin, demek istemişlerdir. Bunun bir benzeri Ebû Cehil'in niteliğinde geçen: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Tat bakalım; hani sen çok güçlüydün, çok şerefliydin!” [ed-Duhân 44/49] ayetidir; yani kendi zannınca ve kendi nezdinde böylesin demektir. Katâde'nin belirttiğine göre bu sözü alay ve istihza yoluyla söyledikleri de ileri sürülmüştür. Nitekim Habeşliye "Ebû'l-Beydâ" (ak tenlinin babası), beyaz tenliye de "Ebû'l-Cevn" (esmerin babası) denilmesi ve cehennem bekçilerinin Ebû Cehil'e: "Tat bakalım; hani sen çok güçlüydün, çok şerefliydin!" demeleri de böyledir. Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: Araplar uğursuzluktan kaçınmak ve hayra yormak maksadıyla bir şeyi zıddıyla nitelerler; nitekim yılanın soktuğu kimseye şifa bulsun diye "selîm" (sağlıklı), çöl ve kurak araziye de "mefâze" (kurtuluş yeri) denilmesi gibidir. Bir görüşe göre de bu, sövme maksadı taşıyan bir kinayedir. Bütün bunlardan daha güzeli ve önceki ifadelerin de doğruluğuna delalet ettiği veche ise şudur: Yani sen gerçekten yumuşak huylu ve aklı başında bir kimsesin; öyleyse nasıl olur da atalarımızın taptıklarını terk etmemizi bize emredersin?! Nitekim:

" أَنْكَرُوا لَمَّا رَأَوْا مِنْ كَثْرَةِ صَلَاتِهِ وَعِبَادَتِهِ، وَأَنَّهُ حَلِيمٌ رَشِيدٌ بِأَنْ يَكُونَ يَأْمُرُهُمْ بِتَرْكِ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ، وَبَعْدَهُ أَيْضًا مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ." قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً" أَيْ أَفَلَا أَنْهَاكُمْ عَنِ الضَّلَالِ؟! وَهَذَا كُلُّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ قَالُوهُ عَلَى وَجْهِ الْحَقِيقَةِ، وَأَنَّهُ اعْتِقَادُهُمْ فِيهِ. وَيُشْبِهُ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ الْيَهُودُ مِنْ بَنِي قُرَيْظَةَ لِلنَّبِيِّ ﷺ حِينَ قَالَ لَهُمُ: يَا إِخْوَةَ الْقِرَدَةِ" فَقَالُوا: يا محمد ما علمناك جهولا!.

Onun namazının ve ibadetinin çokluğunu gördükleri ve kendisi yumuşak huylu (halîm), aklı başında (reşîd) bir kimse olduğu halde, babalarının taptıklarını terk etmelerini kendilerine emretmesini yadırgadılar. Bundan sonra gelen şu [ayet] de buna delalet etmektedir: { قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا } “[Şuayb] dedi ki: Ey kavmim! Ya ben Rabbimden gelen apaçık bir delil üzerinde isem ve O katından bana güzel bir rızık ihsan etmişse, buna ne dersiniz?” Yani: [Öyleyse] sizi sapıklıktan nehyetmeyeyim mi?! Bütün bunlar, onların bu sözü hakikat üzere söylediklerine ve onun hakkındaki inanç ve kanaatlerinin bu olduğuna delalet eder. Bu mana, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine: « يَا إِخْوَةَ الْقِرَدَةِ » «Ey maymunların kardeşleri!» dediğinde, Benî Kurayza Yahudilerinin ona söylediği şu söze benzemektedir: "Ey Muhammed! Biz seni cahilce davranan [yakışıksız söz söyleyen] biri olarak bilmezdik!"

مَسْأَلَةٌ- قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: كَانَ مِمَّا يَنْهَاهُمْ عَنْهُ، وَعُذِّبُوا لِأَجْلِهِ قَطْعُ الدَّنَانِيرِ وَالدَّرَاهِمِ، كَانُوا يَقْرِضُونَ مِنْ أَطْرَافِ الصِّحَاحِ لِتَفْضُلَ لَهُمُ الْقِرَاضَةُ، وَكَانُوا يَتَعَامَلُونَ عَلَى الصِّحَاحِ عَدًّا، وَعَلَى الْمَقْرُوضَةِ وَزْنًا، وَكَانُوا يَبْخَسُونَ فِي الْوَزْنِ. وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ قَالَ مَالِكٌ: كَانُوا يَكْسِرُونَ الدَّنَانِيرَ وَالدَّرَاهِمَ، وَكَذَلِكَ قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ الْمُتَقَدِّمِينَ كَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ، وَزَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ وَغَيْرِهِمَا، وَكَسْرُهُمَا ذَنْبٌ عَظِيمٌ. وَفِي كِتَابِ أَبِي دَاوُدَ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ تُكْسَرَ سَكَّةُ الْمُسْلِمِينَ الْجَائِزَةُ بَيْنَهُمْ إِلَّا مِنْ بَأْسٍ، فَإِنَّهَا إِذَا كَانَتْ صِحَاحًا قَامَ مَعْنَاهَا، وَظَهَرَتْ فَائِدَتُهَا، وَإِذَا كُسِرَتْ صَارَتْ سِلْعَةً، وَبَطَلَتْ مِنْهَا الْفَائِدَةُ، فَأَضَرَّ ذَلِكَ، بِالنَّاسِ، وَلِذَلِكَ حَرُمَ. وَقَدْ قِيلَ فِي تَأْوِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ" [النمل: ٤٨] أَنَّهُمْ كَانُوا يَكْسِرُونَ الدَّرَاهِمَ، قَالَهُ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: زَعَمُوا أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ بِالْمَدِينَةِ أَعْلَمَ بِتَأْوِيلِ الْقُرْآنِ مِنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ بَعْدَ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ. مَسْأَلَةٌ: قَالَ أَصْبَغُ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ بْنِ خَالِدِ بْنِ جُنَادَةَ مَوْلَى زَيْدِ بْنِ الْحَارِثِ الْعُتَقِيِّ: مَنْ كَسَرَهَا لَمْ تُقْبَلْ شَهَادَتُهُ، وَإِنِ اعْتَذَرَ بِالْجَهَالَةِ لَمْ يُعْذَرْ، وَلَيْسَ هَذَا بِمَوْضِعِ عُذْرٍ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَمَّا قَوْلُهُ: لَمْ تُقْبَلْ شَهَادَتُهُ فَلِأَنَّهُ أَتَى كَبِيرَةً، وَالْكَبَائِرُ تُسْقِطُ الْعَدَالَةَ دُونَ الصَّغَائِرِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: لَا يُقْبَلُ عُذْرُهُ بِالْجَهَالَةِ فِي هَذَا فَلِأَنَّهُ أَمْرٌ بَيِّنٌ لَا يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ، وَإِنَّمَا يُقْبَلُ الْعُذْرُ إِذَا ظَهَرَ الصِّدْقُ فِيهِ، أَوْ خَفِيَ وَجْهُ الصِّدْقِ فِيهِ، وَكَانَ اللَّهُ أَعْلَمَ بِهِ مِنَ الْعَبْدِ كَمَا قَالَ مَالِكٌ. مَسْأَلَةٌ: إِذَا كَانَ هَذَا مَعْصِيَةً وَفَسَادًا تُرَدُّ بِهِ الشَّهَادَةُ فَإِنَّهُ يُعَاقَبُ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ، وَمَرَّ ابْنُ الْمُسَيِّبِ بِرَجُلٍ قَدْ جُلِدَ فَقَالَ: مَا هَذَا؟ قَالَ رَجُلٌ: يَقْطَعُ الدَّنَانِيرَ وَالدَّرَاهِمَ، قَالَ ابْنُ الْمُسَيِّبِ: هَذَا مِنَ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ، وَلَمْ يُنْكِرْ جَلْدَهُ، وَنَحْوُهُ عن سفيان. وقال أبو عبد الرحمن النجيبي: كُنْتُ قَاعِدًا عِنْدَ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَهُوَ إِذْ ذَاكَ أَمِيرُ الْمَدِينَةِ فَأُتِيَ بِرَجُلٍ [يَقْطَعُ الدَّرَاهِمَ] وَقَدْ شُهِدَ عَلَيْهِ فَضَرَبَهُ وَحَلَقَهُ، وَأُمِرَ فَطِيفَ بِهِ، وَأَمَرَهُ أَنْ يَقُولَ: هَذَا جزاء من يقطع

Mesele: Tefsir ehli şöyle demiştir: [Şuayb aleyhisselâm'ın] onları nehyettiği ve bu sebeple azaba uğratıldıkları hususlardan biri de dinar ve dirhemleri kesip kırpmalarıydı. Sağlam paraların kenarlarından kırparak artakalan kırıntıları kendilerine alırlar; sağlam paralarla sayarak, kırpılmış paralarla ise tartarak alışveriş yaparlar ve tartıda da eksiltirlerdi. İbn Vehb'in rivayetine göre Mâlik şöyle demiştir: "Dinar ve dirhemleri kırarlardı (kırparlardı)." Saîd b. el-Müseyyeb, Zeyd b. Eslem ve diğer mütekaddimûn müfessirlerden bir topluluk da böyle demiştir. Bu ikisini kırmak/kırpmak büyük bir günahtır. Ebû Dâvûd'un Kitâb'ında Alkame b. Abdillâh'tan, onun da babasından rivayetine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem « نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ تُكْسَرَ سَكَّةُ الْمُسْلِمِينَ الْجَائِزَةُ بَيْنَهُمْ إِلَّا مِنْ بَأْسٍ » «Müslümanların aralarında tedavülde olan geçerli sikkelerin zorunlu bir hal olmadıkça kırılmasını/bozulmasını nehyetti.» Zira paralar tam ve sağlam olduklarında amaçları gerçekleşir ve faydaları açıkça görülür. Kırıldıklarında ise meta (ticari mal) haline gelir, [para olma] faydası ortadan kalkar; bu durum da insanlara zarar verir. İşte bu yüzden haram kılınmıştır. Yüce Allah'ın: { وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ } “O şehirde dokuz kişi vardı ki, bunlar yeryüzünde bozgunculuk yapıyor, ıslah yoluna gitmiyorlardı.” [en-Neml, 27/48] ayetinin tevilinde, onların dirhemleri kıran/kırpan kimseler olduğu söylenmiştir; bunu Zeyd b. Eslem söylemiştir. Ebû Ömer b. Abdilberr şöyle demiştir: İfade edildiğine göre Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den sonra Medine'de Kur'an'ın tevilini Zeyd b. Eslem'den daha iyi bilen kimse yoktu. Mesele: Asbağ'ın rivayetine göre Zeyd b. el-Hâris el-Utekî'nin mevlası Abdurrahman b. el-Kāsım b. Hâlid b. Cünâde şöyle demiştir: "Parayı kıranın/kırpanın şahitliği kabul edilmez; cehaleti mazeret gösterse bile özrü kabul olunmaz, zira bu mazeret kabul edilecek bir husus değildir." İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Onun: "Şahitliği kabul edilmez" sözüne gelince, bunun sebebi büyük günah işlemiş olmasıdır; küçük günahlar değil büyük günahlar adaleti düşürür. "Bu hususta cehalet mazereti kabul edilmez" sözüne gelince; çünkü bu, hiç kimseye gizli kalmayacak derecede açık bir husustur. Mazeret ancak onda bir doğruluk emaresi görüldüğünde yahut doğruluğun mahiyeti gizli kalıp Mâlik'in de belirttiği gibi Allah'ın kuldan daha iyi bildiği bir durum söz konusu olduğunda kabul edilir. Mesele: Bu fiil, şahitliğin reddedilmesini gerektiren bir masiyet ve fesat olduğuna göre, bunu yapan kişi cezalandırılır. İbnü'l-Müseyyeb kırbaçlanmış bir adamın yanından geçmiş ve: "Bu nedir?" diye sormuştu. Bir adam: "Dinar ve dirhemleri kesiyordu" deyince, İbnü'l-Müseyyeb: "Bu, yeryüzünde fesat çıkarmaktır" demiş ve onun kırbaçlanmasını yadırgamamıştır. Süfyân'dan da benzeri rivayet edilmiştir. Ebû Abdirrahmân en-Nüceybî şöyle anlatmıştır: Ömer b. Abdilazîz o sırada Medine emiri iken onun yanında oturuyordum. [Dirhemleri kesip kırpan] ve aleyhine şahitlik edilen bir adam getirildi. [Ömer] onu dövdürdü, saçını kazıttı, teşhir edilerek dolaştırılmasını ve şöyle demesini emretti: "İşte bu, [dirhemleri] kesenin cezasıdır!"...

الدَّرَاهِمَ، ثُمَّ أُمِرَ أَنْ يُرَدَّ إِلَيْهِ، فَقَالَ: إِنَّهُ لَمْ يَمْنَعْنِي أَنْ أَقْطَعَ يَدَكَ إِلَّا أَنِّي لَمْ أَكُنْ تَقَدَّمْتُ فِي ذَلِكَ قَبْلَ الْيَوْمِ، وَقَدْ تَقَدَّمْتُ فِي ذَلِكَ فَمَنْ شَاءَ فَلْيَقْطَعْ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: أَمَّا أَدَبُهُ بِالسَّوْطِ فَلَا كَلَامَ فِيهِ، وَأَمَّا حَلْقُهُ فَقَدْ فَعَلَهُ عُمَرُ، وَقَدْ كُنْتُ أَيَّامَ الْحُكْمِ [بَيْنَ النَّاسِ] أَضْرِبُ وَأَحْلِقُ، وَإِنَّمَا كُنْتُ أَفْعَلُ ذَلِكَ بِمَنْ يَرَى شَعْرَهُ عَوْنًا لَهُ عَلَى الْمَعْصِيَةِ، وَطَرِيقًا إِلَى التَّجَمُّلِ بِهِ فِي الْفَسَادِ، وَهَذَا هُوَ الْوَاجِبُ فِي كُلِّ طَرِيقٍ لِلْمَعْصِيَةِ، أَنْ يُقْطَعَ إِذَا كَانَ غَيْرَ مُؤَثِّرٍ فِي الْبَدَنِ، وَأَمَّا قَطْعُ يَدِهِ فَإِنَّمَا أَخَذَ ذَلِكَ عُمَرُ مِنْ فَصْلِ السَّرِقَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ قَرْضَ الدَّرَاهِمِ غَيْرُ كَسْرِهَا، فَإِنَّ الْكَسْرَ إِفْسَادُ الْوَصْفِ، وَالْقَرْضَ تَنْقِيصٌ لِلْقَدْرِ، فَهُوَ أَخْذُ مَالٍ عَلَى جِهَةِ الِاخْتِفَاءِ، فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ الْحِرْزُ أَصْلًا فِي الْقَطْعِ؟ قُلْنَا: يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ عُمَرُ يَرَى أَنَّ تَهْيِئَتَهَا لِلْفَصْلِ بَيْنَ الْخَلْقِ دِينَارًا أَوْ دِرْهَمًا حِرْزٌ لَهَا، وَحِرْزُ كُلِّ شي عَلَى قَدْرِ حَالِهِ، وَقَدْ أَنْفَذَ ذَلِكَ ابْنُ الزُّبَيْرِ، وَقَطَعَ يَدَ رَجُلٍ فِي قَطْعِ الدَّنَانِيرِ وَالدَّرَاهِمِ. وَقَدْ قَالَ عُلَمَاؤُنَا الْمَالِكِيَّةُ: إِنَّ الدَّنَانِيرَ وَالدَّرَاهِمَ خَوَاتِيمُ اللَّهِ عَلَيْهَا اسْمُهُ، وَلَوْ قُطِعَ عَلَى قَوْلِ أَهْلِ التَّأْوِيلِ مَنْ كَسَرَ خَاتَمًا لِلَّهِ كَانَ أَهْلًا لِذَلِكَ، أَوْ مَنْ كَسَرَ خَاتَمَ سُلْطَانٍ عَلَيْهِ اسْمُهُ أُدِّبَ، وَخَاتَمُ اللَّهِ تُقْضَى بِهِ الْحَوَائِجُ فَلَا يَسْتَوِيَانِ فِي الْعُقُوبَةِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَرَى أَنْ يُقْطَعَ فِي قَرْضِهَا دُونَ كَسْرِهَا، وَقَدْ كُنْتُ أَفْعَلُ ذَلِكَ أَيَّامَ تَوْلِيَتِي الْحُكْمَ، إِلَّا أَنِّي كُنْتُ مَحْفُوفًا بِالْجُهَّالِ، فَلَمْ أَجْبُنْ بِسَبَبِ الْمَقَالِ لِلْحَسَدَةِ الضُّلَّالِ فَمَنْ قَدَرَ عَلَيْهِ يَوْمًا مِنْ أَهْلِ الْحَقِّ فَلْيَفْعَلْهُ احْتِسَابًا لِلَّهِ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي) تقدم (وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً) أَيْ وَاسِعًا حَلَالًا، وَكَانَ شُعَيْبٌ ﵇ كَثِيرَ الْمَالِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ. الْهُدَى وَالتَّوْفِيقَ، وَالْعِلْمَ وَالْمَعْرِفَةَ، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَهُوَ مَا ذَكَرْنَاهُ، أَيْ أَفَلَا أَنْهَاكُمْ عَنِ الضَّلَالِ! وَقِيلَ: الْمَعْنَى" أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي" أَتَّبِعُ الضُّلَّالَ؟ وَقِيلَ: الْمَعْنَى" أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي" أَتَأْمُرُونَنِي بِالْعِصْيَانِ فِي الْبَخْسِ وَالتَّطْفِيفِ، وَقَدْ أَغْنَانِي اللَّهُ [عَنْهُ]. (وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ" أُرِيدُ". (إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ) أَيْ لَيْسَ أَنْهَاكُمْ عَنْ شي وَأَرْتَكِبُهُ كَمَا لَا أَتْرُكُ مَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ. (إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ)

...dirhemleri [kesip kırarlardı]. Sonra [o adamın] kendisine geri getirilmesi emredildi ve [Ömer] şöyle dedi: «Elimi senin elini kesmekten alıkoyan şey, sadece bugünden önce bu hususta bir yasak ve uyarıda bulunmamış olmamdır. Artık bu hususta uyarımı yapmış oldum; bundan sonra dileyen [kesip kırpmaya devam etsin de görsün]!» Kâdı Ebû Bekir İbnü’l-Arabî şöyle demiştir: «Onun kamçıyla te’dib edilmesine gelince bunda bir tereddüt yoktur. Başının tıraş edilmesine gelince bunu Ömer [de] yapmıştır. Ben de [insanlar arasında] kadılık yaptığım günlerde hem kırbaçlatır hem de tıraş ettirirdim. Ben bunu ancak saçını günaha bir yardımcı ve fesat peşinde onunla süslenmeye bir vasıta gören kimselere yapardım. Bedene kalıcı bir zarar vermediği müddetçe günaha götüren her yolun kesilip engellenmesi vaciptir. Elinin kesilmesine gelince, Ömer bu hükmü hırsızlık konusundan almıştır. Zira dirhemleri kenarlarından kırpmak, onları kırmaktan farklıdır. Kırmak vasfını bozmak, kırpmak ise miktarını eksiltmektir; dolayısıyla bu, gizlice mal çalmaktır. Şayet: 'Hırsızlık cezasında el kesilmesinin asıl şartı malın koruma altında (hırzda) bulunması değil midir?' denilirse, biz deriz ki: Ömer'in, insanların aralarında muamele yapabilmesi için paranın dinar yahut dirhem şeklinde basılmış olmasını onun hırzı (koruması) olarak kabul etmiş olması muhtemeldir. Zira her şeyin korunması kendi durumuna göredir. Nitekim İbnü’z-Zübeyr de bu hükmü uygulamış ve dinar ile dirhemleri kesip kırpmasından dolayı bir adamın elini kestirmiştir. Mâlikî âlimlerimiz şöyle demiştir: Dinar ve dirhemler, üzerlerinde Allah'ın ismi bulunan mühürleridir. Tevil ehlinin görüşüne göre Allah'ın bir mührünü kıran kimsenin [eli] kesilseydi buna müstahak olurdu. Ya da üzerinde ismi bulunan sultanın mührünü kıran kimse cezalandırılır; Allah'ın mührü ile ise ihtiyaçlar giderilir; binaenaleyh ikisi cezada bir tutulamaz.» İbnü’l-Arabî şöyle demiştir: «Ben dinar ve dirhemlerin kırılmasında değil, [hırsızlık kabilinden] kırpılmasında elin kesilmesi gerektiği görüşündeyim. Kadılık yaptığım günlerde ben de bunu uyguluyordum; ancak etrafım cahillerle çevriliydi. Hasetçi ve sapkın kimselerin dedikodularından dolayı korkup geri durmadım. Hak ehlinden buna gücü yeten kim varsa, mükâfatını Allah Teâlâ’dan bekleyerek bunu tatbik etsin.» Yüce Allah’ın: { قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } “[Şuayb] dedi ki: «Ey kavmim! Söyleyin bana, ya ben Rabbimden gelen açık bir delil üzere isem...»” buyruğunun açıklaması [daha önce] geçmişti. { وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً } “«...ve O katından bana güzel bir rızık vermişse?»” yani geniş ve helal [bir rızık ihsan etmişse]. Şuayb aleyhisselâm çok mal sahibi biriydi; bunu İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir. Bununla hidayet ve muvaffakiyet, ilim ve marifetin kastedildiği de söylenmiştir. İfadede bir hazif (gizli bir cümle) vardır ki o da daha önce belirttiğimiz: «O halde sizi sapıklıktan nehyetmeyeyim mi?!» takdirindedir. Bir görüşe göre cümlenin anlamı: { أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } “«Söyleyin bana, ya ben Rabbimden gelen açık bir delil üzere isem» sapkınlara uyar mıyım?” şeklindedir. Bir diğer görüşe göre ise anlam şöyledir: “«Söyleyin bana, ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzere isem», Allah beni [ondan] müstağni kılmışken tartı ve ölçüde eksiltme yaparak isyan etmemi mi bana emrediyorsunuz?” { وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ } “«Size muhalefet etmek istemiyorum»” ayetindeki ifade, "urîdü" fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. { إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ } “«sizi nehyettiğim şeylere...»” yani ben sizi bir şeyden nehyedip de kendim onu işleyecek değilim; nitekim size emrettiğim şeyi de terk edecek değilim. { إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ } “«Ben ancak gücümün yettiğince ıslah etmek istiyorum»”...

أَيْ مَا أُرِيدُ إِلَّا فِعْلَ الصَّلَاحِ، أَيْ أَنْ تُصْلِحُوا دُنْيَاكُمْ بِالْعَدْلِ وَآخِرَتَكُمْ بِالْعِبَادَةِ، وَقَالَ:" مَا اسْتَطَعْتُ" لِأَنَّ الِاسْتِطَاعَةَ مِنْ شُرُوطِ الْفِعْلِ دون الإرادة. و" ما" مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ إِنْ أُرِيدَ إِلَّا الْإِصْلَاحَ جَهْدِي وَاسْتِطَاعَتِي." (وَما تَوْفِيقِي) " أَيْ رُشْدِي، وَالتَّوْفِيقُ الرُّشْدُ." (إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ) " أَيِ اعْتَمَدْتُ." (وَإِلَيْهِ أُنِيبُ) " أَيْ أَرْجِعُ فِيمَا يَنْزِلُ بِي مِنْ جَمِيعِ النَّوَائِبِ. وَقِيلَ: إِلَيْهِ أَرْجِعُ فِي الْآخِرَةِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْإِنَابَةَ الدُّعَاءُ، وَمَعْنَاهُ وَلَهُ أَدْعُو. قَوْلُهُ تَعَالَى:" (وَيا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ) " وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ" يُجْرِمَنَّكُمْ". (شِقاقِي) فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ. (أَنْ يُصِيبَكُمْ) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ لَا يَحْمِلَنَّكُمْ مُعَادَاتِي عَلَى تَرْكِ الْإِيمَانِ فَيُصِيبَكُمْ مَا أَصَابَ الْكُفَّارَ [قَبْلَكُمْ] قَالَهُ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ. وَقِيلَ لَا: يُكْسِبَنَّكُمْ شِقَاقِي إِصَابَتَكُمُ الْعَذَابَ، كَمَا أَصَابَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى" يَجْرِمَنَّكُمْ" فِي" الْمَائِدَةِ" وَ" الشِّقَاقُ" في" البقرة" وهو بِمَعْنَى الْعَدَاوَةِ، قَالَهُ السُّدِّيُّ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَخْطَلِ:

yani ben sadece ıslah edici fiillerde bulunmayı; adaleti tesis ederek dünyanızı, ibadetle de ahiretinizi ıslah etmenizi istiyorum, demektir. { مَا اسْتَطَعْتُ } “«gücümün yettiğince»” buyurmuştur; çünkü güç yetirme (istitaat) iradenin değil, fiilin şartlarındandır. Buradaki "mâ" masdariyyedir; yani 'ben ancak gücüm ve takatim yettiğince ıslah etmek istiyorum' demektir. { وَما تَوْفِيقِي } “«Benim başarım...»”; yani doğru yolu bulmam ve isabet etmemdir; zira tevfik rüşd ve istikamettir. { إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } “«...ancak Allah iledir. Yalnız O'na tevekkül ettim»”; yani yalnız O'na güvendim ve dayandım. { وَإِلَيْهِ أُنِيبُ } “«ve yalnız O'na yönelirim.»”; yani başıma gelen bütün musibetlerde yalnız O'na müracaat ederim demektir. Bir görüşe göre: Ahirette ancak O'na döneceğim, demektir. Bir görüşe göre de inâbe dua etmektir; manası: 'Ve yalnız O'na dua ederim' şeklindedir. Allah Teâlâ'nın: { وَيا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ } “«Ve ey kavmim! Sakın ... sevk etmesin»” buyruğunu Yahyâ b. Vessâb "yücrimenneküm" şeklinde okumuştur. { شِقاقِي } “«bana olan düşmanlığınız»” lafzı ref' mahallindedir. { أَنْ يُصِيبَكُمْ } “«uğramanıza [sebep olmasın]»” lafzı ise nasb mahallindedir; yani el-Hasan ve Katâde'nin dediğine göre: 'Bana olan düşmanlığınız sizi imanı terk etmeye sevk edip de sizden önceki kâfirlerin başına gelenlerin sizin de başınıza gelmesine yol açmasın!' demektir. ez-Zeccâc'ın belirttiğine göre ise: 'Bana olan düşmanlığınız, sizden öncekilere isabet ettiği gibi size de azabın isabet etmesini kazandırmasın' demektir. "Yecrimenneküm" kelimesinin manası daha önce Mâide Sûresi'nde, es-Süddî'nin düşmanlık olarak açıkladığı "şikāk" kelimesi ise Bakara Sûresi'nde geçmişti. el-Ahtal'ın şu beyti de bu anlamdadır: