Binûn

Hûd aleyhisselâm Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَلَا مَنْ مُبْلِغٍ عَنِّي رَسُولًا ... فَكَيْفَ وَجَدْتُمْ طَعْمَ الشِّقَاقِ

Benden bir haberci ulaştıracak kimse yok mu? / Ayrılığın ve düşmanlığın tadını nasıl buldunuz?

وَقَالَ الْحَسَنُ [الْبَصْرِيُّ]: إِضْرَارِي. وَقَالَ قَتَادَةُ: فِرَاقِي. (وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ) وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا حَدِيثِي عَهْدٍ بِهَلَاكِ قَوْمِ لُوطٍ. وَقِيلَ: وَمَا دِيَارُ قَوْمِ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ، أَيْ بِمَكَانٍ بَعِيدٍ، فَلِذَلِكَ وَحَّدَ الْبَعِيدَ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: أَيْ دُورُهُمْ فِي دُورِكُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ) تَقَدَّمَ (إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ) اسْمَانِ مِنْ أَسْمَائِهِ سُبْحَانَهُ، وَقَدْ بَيَّنَّاهُمَا فِي كِتَابِ" الْأَسْنَى فِي شَرْحِ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى". قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَدِدْتُ الرَّجُلَ أَوُدُّهُ وُدًّا إِذَا أَحْبَبْتُهُ، وَالْوَدُودُ الْمُحِبُّ، وَالْوَدُّ وَالْوِدُّ وَالْوُدُّ وَالْمَوَدَّةُ الْمَحَبَّةُ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَانَ إِذَا ذَكَرَ شُعَيْبًا قَالَ:" ذَاكَ خَطِيبُ الأنبياء".

Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: "[Bana] zarar vermenizdir." Katâde ise: "Benden ayrılmanızdır" demiştir. { وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ } “Lût kavmi de sizden uzak değildir.” [ifadesine gelince], bu, onların Lût kavminin helakine yakın bir zamanda yaşamış olmalarındandır. Şöyle de denilmiştir: 'Lût kavminin yurtları sizden uzak değildir', yani uzak bir mekânda değildir; bu sebeple 'baîd' kelimesi tekil getirilmiştir. el-Kisâî şöyle demiştir: "Yani onların yurtları sizin yurtlarınızın [yanı başındadır]." Allah Teâlâ'nın: { وَيا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ } “Ey kavmim! Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin” buyruğu [daha önce] geçmişti. { إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ } “Şüphesiz Rabbim çok merhametlidir, çok sevendir.” [ifadesindeki 'Rahîm' ve 'Vedûd'], O Sübhânehu'nun isimlerinden iki isimdir. Biz bu iki ismi el-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ adlı eserimizde açıkladık. el-Cevherî şöyle demiştir: "Bir kimseyi sevdiğin zaman vedidtü'r-racule eveddühû vuddan (وَدِدْتُ الرَّجُلَ أَوُدُّهُ وُدًّا) denir. el-Vedûd (الْوَدُودُ) çok seven demektir. el-Vedd (الْوَدُّ), el-vidd (الْوِدُّ), el-vudd (الْوُدُّ) ve el-meveddeh (الْمَوَدَّةُ) ise sevgi manasındadır." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre kendisi Şuayb'ı andığında: « ذَاكَ خَطِيبُ الأنبياء » «Şu, peygamberlerin hatibidir» buyururdu.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ) أَيْ مَا نَفْهَمُ، لِأَنَّكَ تَحْمِلُنَا عَلَى أُمُورٍ غَائِبَةٍ مِنَ الْبَعْثِ وَالنُّشُورِ وَتَعِظُنَا بِمَا لَا عَهْدَ لَنَا بِمِثْلِهِ. وَقِيلَ: قَالُوا ذَلِكَ إِعْرَاضًا عَنْ سَمَاعِهِ، وَاحْتِقَارًا لِكَلَامِهِ، يُقَالُ: فَقِهَ يَفْقَهُ إِذَا فَهِمَ فِقْهًا، وَحَكَى الْكِسَائِيُّ: فَقُهَ فَقَهًا وَفِقْهًا إِذَا صَارَ فَقِيهًا. (وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً) قِيلَ: إِنَّهُ كَانَ مصابا ببصره، قاله سعيد ابن جُبَيْرٍ وَقَتَادَةُ. وَقِيلَ: كَانَ ضَعِيفَ الْبَصَرِ، قَالَهُ الثَّوْرِيُّ، وَحَكَى عَنْهُ النَّحَّاسُ مِثْلَ قَوْلِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَحَكَى أَهْلُ اللُّغَةِ أَنَّ حِمْيَرَ تَقُولُ لِلْأَعْمَى ضَعِيفًا، أَيْ قَدْ ضَعُفَ بِذَهَابِ بَصَرِهِ، كَمَا يُقَالُ، لَهُ ضَرِيرٌ، أَيْ قَدْ ضُرَّ بِذَهَابِ بَصَرِهِ، كَمَا يُقَالُ لَهُ: مَكْفُوفٌ، أَيْ قَدْ كُفَّ عَنِ النَّظَرِ بِذَهَابِ بَصَرِهِ. قَالَ الْحَسَنُ: مَعْنَاهُ مَهِينٌ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى ضَعِيفُ الْبَدَنِ، حَكَاهُ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى. وَقَالَ السُّدِّيُّ: وَحِيدًا لَيْسَ لَكَ جُنْدٌ وَأَعْوَانٌ تَقْدِرُ بِهَا عَلَى مُخَالَفَتِنَا. وَقِيلَ: قَلِيلُ الْمَعْرِفَةِ بِمَصَالِحِ الدُّنْيَا وَسِيَاسَةِ أَهْلِهَا وَ" ضَعِيفاً" نصب على الحال. (وَلَوْلا رَهْطُكَ) رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ، وَرَهْطُ الرَّجُلِ عَشِيرَتُهُ الَّذِي يَسْتَنِدُ إِلَيْهِمْ وَيَتَقَوَّى بِهِمْ، وَمِنْهُ الرَّاهِطَاءُ لِجُحْرِ الْيَرْبُوعِ، لِأَنَّهُ يَتَوَثَّقُ بِهِ وَيَخْبَأُ فِيهِ وَلَدَهُ. وَمَعْنَى" (لَرَجَمْناكَ) " لَقَتَلْنَاكَ بِالرَّجْمِ، وَكَانُوا إِذَا قَتَلُوا إِنْسَانًا رَجَمُوهُ بِالْحِجَارَةِ، وَكَانَ رَهْطُهُ مِنْ أَهْلِ مِلَّتِهِمْ. وَقِيلَ: مَعْنَى" لَرَجَمْناكَ" لَشَتَمْنَاكَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْجَعْدِيِّ:

Allah Teâlâ'nın: { قالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ } “«Dediler ki: Ey Şuayb! Söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz.»” buyruğu; yani anlamıyoruz, çünkü sen bizi öldükten sonra dirilme ve toplanma gibi gaybî hususlara çağırıyor ve bize daha önce benzerini görmediğimiz şeylerle vaaz ediyorsun, demektir. Bir görüşe göre ise bunu, onu dinlemekten yüz çevirerek ve sözünü küçümseyerek söylemişlerdir. Bir kimse anladığında fekihe yefkehu fıkhen (فَقِهَ يَفْقَهُ فِقْهًا) denir. el-Kisâî de fakih/derin anlayış sahibi olduğunda fekuhe fekahen ve fıkhen (فَقُهَ فَقَهًا وَفِقْهًا) dendiğini nakletmiştir. { وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً } “«Doğrusu biz seni aramızda zayıf görüyoruz.»” Saîd b. Cübeyr ve Katâde'nin belirttiğine göre: Gözünün görme engelli olduğu söylenmiştir. es-Sevrî: "Gözü zayıftı" demiştir. en-Nehhâs da ondan Saîd b. Cübeyr ve Katâde'nin görüşünün benzerini nakletmiştir. en-Nehhâs şöyle der: Dil âlimleri, Himyer kabilesinin âmâ kimseye 'gözünün gitmesiyle zayıf düştü' manasında "daîf/zayıf" dediğini nakletmiştir; nitekim 'gözünün gitmesiyle zarara uğradı' anlamında ona "darîr" ve 'gözünün gitmesiyle görmekten menedildi' manasında "mekfûf" denildiği gibi. el-Hasan: "Bunun manası hakir/aşağı görülen kimsedir" demiştir. Ali b. Îsâ'nın naklettiğine göre: "Bedence zayıf" manasında olduğu da söylenmiştir. es-Süddî ise: "Tek başınasın; bize muhalefet edebileceğin ordun ve yardımcıların yoktur [demektir]" demiştir. Bir görüşe göre de: Dünya işlerinin yararlarını ve halkın idaresini az bilen kimsedir. "Daîfen" lafzı hal olarak mansubdur. { وَلَوْلا رَهْطُكَ } “«Eğer kabilen olmasaydı...»” lafzı mübteda olarak merfûdur. Kişinin rahtı (رَهْط), sırtını dayadığı ve kendileriyle güç bulduğu aşiretidir. Arap tavşanının yuvasına "er-râhitâ" (الرَّاهِطَاءُ) denmesi de bundandır; zira ona güvenir ve yavrusunu orada saklar. { لَرَجَمْناكَ } “«...seni mutlaka taşlayarak öldürürdük.»” ifadesinin manası: Seni taşlayarak katlederdik, demektir. Onlar bir insanı öldürdüklerinde taşla recmederlerdi; Şuayb'ın kabilesi de onların dinindendi. Bir görüşe göre { لَرَجَمْناكَ } ifadesinin manası: "Sana mutlaka söver, hakaret ederdik" demektir. el-Ca'dî'nin şu beyti de bu anlamdadır:

تَرَاجَمْنَا بِمُرِّ الْقَوْلِ حَتَّى ... نَصِيرَ كَأَنَّنَا فَرَسَا رِهَانِ

Birbirimize acı sözler fırlatıp durduk ta ki / Yarışan iki at gibi oluncaya kadar.

وَالرَّجْمُ أَيْضًا اللَّعْنُ، وَمِنْهُ الشَّيْطَانُ الرَّجِيمُ. (وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ) أَيْ مَا أَنْتَ عَلَيْنَا بِغَالِبٍ وَلَا قَاهِرٍ وَلَا مُمْتَنِعٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ يَا قَوْمِ أَرَهْطِي) " أَرَهْطِي" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ، وَالْمَعْنَى أَرَهْطِي فِي قُلُوبِكُمْ (أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ) وَأَعْظَمُ وَأَجَلُّ وَهُوَ يَمْلِكُكُمْ. (وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا) أَيِ اتَّخَذْتُمْ مَا جِئْتُكُمْ بِهِ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ ظِهْرِيًّا، أَيْ جَعَلْتُمُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ، وَامْتَنَعْتُمْ مِنْ قَتْلِي مَخَافَةَ قَوْمِي،

Racm (رَجْم) aynı zamanda lanetlemek demektir; eş-şeytânu'r-racîm (kovulmuş/lanetlenmiş şeytan) ifadesi de bundandır. { وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ } “«Sen bizim için değerli/üstün biri de değilsin.»” buyruğu; yani sen bize galip gelmiş, boyun eğdirmiş veya [bize karşı] dokunulmaz değilsin, demektir. Allah Teâlâ'nın: { قالَ يَا قَوْمِ أَرَهْطِي } “«[Şuayb] Dedi ki: Ey kavmim! Benim aşiretim...»” buyruğundaki “أَرَهْطِي” kelimesi mübteda (özne) olarak merfû kılınmıştır. Anlamı ise şudur: Kalplerinizde benim aşiretim, { أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ } “«...size Allah'tan daha mı değerli/üstün...»”, daha büyük ve daha yüce midir; oysa O sizin sahibinizdir? { وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا } “«O'nu ise arkanıza atıp unuttunuz.»” buyruğu; yani Allah'ın emrinden size getirdiğim şeyleri arkaya atılacak bir şey kıldınız, diğer bir ifadeyle sırtınızın ardına attınız; beni öldürmekten de [yalnızca] kavmimden korktuğunuz için vazgeçtiniz [demektir].

يُقَالُ: جَعَلْتُ أَمْرَهُ بِظَهْرٍ إِذَا قَصَّرْتُ فِيهِ، وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ"، (إِنَّ رَبِّي بِما تَعْمَلُونَ) أَيْ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ. (مُحِيطٌ) أَيْ عَلِيمٌ وَقِيلَ حَفِيظٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ) تَهْدِيدٌ وَوَعِيدٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْأَنْعَامِ". (مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ) أَيْ يُهْلِكُهُ. وَ" مَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، مِثْلَ" يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ" [البقرة: ٢٢٠]. (وَمَنْ هُوَ كاذِبٌ) عَطْفٌ عَلَيْهَا. وَقِيلَ: أَيْ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ كَاذِبٌ مِنَّا. وَقِيلَ: فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، تَقْدِيرُهُ: وَيُخْزِي مَنْ هُوَ كَاذِبٌ. وَقِيلَ: تَقْدِيرُهُ وَمَنْ هُوَ كَاذِبٌ فَسَيُعْلَمُ كَذِبَهُ، وَيَذُوقُ وَبَالَ أَمْرِهِ. وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّهُمْ إنما جاءوا ب" هُوَ" في" وَمَنْ هُوَ كاذِبٌ" لِأَنَّهُمْ لَا يَقُولُونَ مَنْ قَائِمٌ، إِنَّمَا يَقُولُونَ: مَنْ قَامَ، وَمَنْ يَقُومُ، وَمَنِ الْقَائِمُ، فَزَادُوا" هُوَ" لِيَكُونَ جُمْلَةً تَقُومُ مَقَامَ فعل يفعل. قَالَ النَّحَّاسُ: وَيَدُلُّ عَلَى خِلَافِ هَذَا قَوْلُهُ:

Bir kimse bir işte kusur ettiğinde cealtü emrahû bi-zahrin (جَعَلْتُ أَمْرَهُ بِظَهْرٍ) denir; bu husus Bakara Sûresi'nde geçmişti. { إِنَّ رَبِّي بِما تَعْمَلُونَ } “«Şüphesiz Rabbim yaptıklarınızı...»”; yani inkâr ve isyandan yaptıklarınızı, { مُحِيطٌ } “«...kuşatandır.»”; yani bilendir; hakkıyla koruyup muhafaza edendir de denilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَيا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ } “«Ve ey kavmim! Elinizden geleni yapın, ben de yapmaktayım! Yakında bileceksiniz:»” buyruğu bir tehdit ve uyarıdır; En'âm Sûresi'nde daha önce geçmişti. { مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ } “«Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini...»”; yani helak edeceğini [bileceksiniz]. "Men" lafzı, { يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } [Bakara: 220] ayetinde olduğu gibi nasb mahallindedir. { وَمَنْ هُوَ كاذِبٌ } “«ve kimin yalancı olduğunu [yakında bileceksiniz]!»” ifadesi ona matuftur. Bir görüşe göre: 'Hangimizin yalancı olduğunu yakında bileceksiniz' demektir. Bir görüşe göre ref' mahallindedir; takdiri: 'Yalancı olan kimseyi rezil edecektir' şeklindedir. Bir görüşe göre takdiri: 'Yalancı olanın ise yalanı bilinecek ve işinin vebalini tadacaktır' şeklindedir. el-Ferrâ, { وَمَنْ هُوَ كاذِبٌ } ifadesinde "hüve" zamirini getirmelerinin sebebinin, Arapların 'men kâimun' (من قائم) demeyip 'men kāme' (من قام), 'men yekūmu' (من يقوم) ve 'meni'l-kâim' (من القائم) demelerinden kaynaklandığını ileri sürmüştür; fiil cümlesi yerine geçecek bir isim cümlesi olsun diye "hüve" lafzını ziyade etmişlerdir. en-Nehhâs ise şairin şu sözünün bunun aksine delalet ettiğini söylemiştir:

مَنْ رَسُولِي إِلَى الثُّرَيَا بِأَنِّي ... ضِقْتُ ذَرْعًا بِهَجْرِهَا وَالْكِتَابِ

Süreyyâ'ya [sevgilime] kim elçilik eder ki / Onun ayrılığından ve mektuptan artık takatim kalmadı.

(وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ) أَيِ انْتَظِرُوا الْعَذَابَ وَالسَّخْطَةَ، فَإِنِّي مُنْتَظِرٌ النَّصْرَ وَالرَّحْمَةَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا) قِيلَ: صَاحَ بِهِمْ جِبْرِيلُ صَيْحَةً فَخَرَجَتْ أَرْوَاحُهُمْ مِنْ أَجْسَادِهِمْ (نَجَّيْنا شُعَيْباً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ) أَيْ صَيْحَةُ جِبْرِيلَ. وَأَنَّثَ الْفِعْلَ عَلَى لَفْظِ الصَّيْحَةِ، وَقَالَ فِي قِصَّةِ صَالِحٍ:" وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ" فَذَكَّرَ عَلَى مَعْنَى الصِّيَاحِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا أَهْلَكَ اللَّهُ أُمَّتَيْنِ بِعَذَابٍ وَاحِدٍ إِلَّا قَوْمَ صَالِحٍ وَقَوْمَ شُعَيْبٍ، أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ بِالصَّيْحَةِ، غَيْرَ أَنَّ قَوْمَ صَالِحٍ أَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مِنْ تَحْتِهِمْ، وَقَوْمَ شُعَيْبٍ أَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مِنْ فَوْقِهِمْ. (فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ. كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا بُعْداً لِمَدْيَنَ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ) تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ. وَحَكَى الْكِسَائِيُّ أَنَّ أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنَ السُّلَمِيَّ قَرَأَ" كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ" بِضَمِّ الْعَيْنِ. قَالَ النَّحَّاسُ: الْمَعْرُوفُ فِي اللُّغَةِ إِنَّمَا يُقَالُ بعد

{ وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ } “«[Başınıza gelecekleri] gözetleyin; doğrusu ben de sizinle beraber gözetlemekteyim.»”; yani azabı ve gazabı bekleyin, zira ben de [Allah'ın] yardımını ve rahmetini beklemekteyim. Allah Teâlâ'nın: { وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا } “«Emrimiz gelince...»” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Cebrail onlara öyle bir çığlık attı ki, ruhları bedenlerinden çıkıverdi. { نَجَّيْنا شُعَيْباً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ } “«...Şuayb'ı ve onunla beraber iman edenleri katımızdan bir rahmetle kurtardık; o zulmedenleri ise korkunç bir çığlık yakaladı.»”; yani Cebrail'in çığlığı [yakaladı]. [Cenâb-ı Hak], es-Sayha (الصَّيْحَةُ) lafzına binaen fiili müennes kılmıştır (أَخَذَتِ). Sâlih kıssasında ise: { وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ } buyurmuş, çığlık/bağırış (es-siyâh) anlamına binaen [fiili] müzekker kılmıştır. İbn Abbâs [şöyle] demiştir: “Allah, Sâlih kavmi ile Şuayb kavmi dışında hiçbir iki ümmeti aynı azap ile helak etmemiştir. Allah her ikisini de çığlıkla helak etmiş; ne var ki Sâlih kavmini çığlık altlarından yakalamış, Şuayb kavmini ise çığlık üstlerinden yakalamıştır.” { فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ. كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا بُعْداً لِمَدْيَنَ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ } “«...Böylece yurtlarında dizüstü çökekaldılar. Sanki orada hiç yaşamamışlardı. Dikkat edin! Semûd kavmi [rahmetten] uzaklaştığı gibi Medyen de uzaklaştı!»” [ayetinin] anlamı daha önce geçmişti. el-Kisâî, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'nin { كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ } [ifadesini] ayn harfinin zammesiyle (بَعُدَتْ) okuduğunu nakletmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: “Dilde bilinen [yaygın kullanım], ancak be'ide...”,

يَبْعَدُ بَعَدًا وَبُعْدًا إِذَا هَلَكَ. وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ: مَنْ ضَمَّ الْعَيْنَ مِنْ" بَعِدَتْ" فَهِيَ لُغَةٌ تُسْتَعْمَلُ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَمَصْدَرُهَا الْبُعْدُ، وَبَعِدَتْ تُسْتَعْمَلُ فِي الشَّرِّ خَاصَّةً، يُقَالُ: بَعِدَ يَبْعَدُ بَعَدًا، فَالْبَعَدُ عَلَى قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ بِمَعْنَى اللَّعْنَةِ، وَقَدْ يَجْتَمِعُ مَعْنَى اللُّغَتَيْنِ لِتَقَارُبِهِمَا فِي الْمَعْنَى، فَيَكُونُ مِمَّا جَاءَ مَصْدَرُهُ عَلَى غَيْرِ لَفْظِهِ لتقارب المعاني.

helak olduğu vakit be'ide yeb'adü ba'aden ve bu'den (بَعِدَ يَبْعَدُ بَعَدًا وَبُعْدًا) denmesidir. el-Mehdavî ise şöyle demiştir: { بَعِدَتْ } fiilinde ayn harfini zammeli okuyanın bu okuyuşu, hem hayırda hem de şerde kullanılan bir lehçedir; masdarı ise "el-bu'd"dur. [Ayn'ın kesresiyle] be'idet ise sadece şerde kullanılır; nitekim be'ide yeb'adü ba'aden (بَعِدَ يَبْعَدُ بَعَدًا) denir. Çoğunluğun kıraatine göre "el-ba'ad" lanet manasındadır. Bazen iki lehçenin manası birbirine yakınlığı sebebiyle birleşebilir; böylece manaların yakınlığından ötürü masdarı kendi lafzından farklı gelen kelimelerden olur.

[سورة هود (١١): الآيات ٩٦ الى ٩٩]

[Hûd Sûresi (11), 96-99. Ayetler]

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ (٩٦) إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ (٩٧) يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ (٩٨) وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ (٩٩)

{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ (٩٦) إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ (٩٧) يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ (٩٨) وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ (٩٩) } “«Andolsun ki Mûsâ'yı ayetlerimizle ve apaçık bir delille gönderdik. (96) Firavun'a ve onun ileri gelenlerine... Fakat onlar Firavun'un emrine uydular. Oysa Firavun'un emri doğruya iletici değildi. (97) O, kıyamet gününde kavminin önüne düşer ve onları ateşe götürür. Götürüldükleri yer ne kötü bir varış yeridir! (98) Onlar hem burada [dünyada] hem de kıyamet gününde lanete tabi tutuldular. Verilen bağış ne kötü bir bağıştır! (99)»”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا) بَيَّنَ أَنَّهُ أَتْبَعَ النَّبِيَّ النَّبِيَّ لِإِقَامَةِ الْحُجَّةِ، وَإِزَاحَةِ كُلِّ عِلَّةٍ" بِآياتِنا" أَيْ بِالتَّوْرَاةِ. وَقِيلَ: بِالْمُعْجِزَاتِ. (وَسُلْطانٍ مُبِينٍ) أَيْ حُجَّةٍ بَيِّنَةٍ، يَعْنِي الْعَصَا. وَقَدْ مَضَى فِي" آلِ عِمْرَانَ" مَعْنَى السُّلْطَانِ وَاشْتِقَاقُهُ فَلَا مَعْنَى للإعادة. (إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ) أَيْ شَأْنَهُ وَحَالَهُ، حَتَّى اتَّخَذُوهُ إِلَهًا، وَخَالَفُوا أَمْرَ اللَّهُ تَعَالَى. (وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ) أَيْ بِسَدِيدٍ يُؤَدِّي إِلَى صَوَابٍ: وَقِيلَ:" بِرَشِيدٍ" أَيْ بِمُرْشِدٍ إِلَى خَيْرٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ) يَعْنِي أَنَّهُ يَتَقَدَّمُهُمْ إِلَى النَّارِ إِذْ هُوَ رَئِيسُهُمْ. يُقَالُ: قَدَمَهُمْ يَقْدُمُهُمْ قَدْمًا وَقُدُومًا إِذَا تَقَدَّمَهُمْ. (فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ) أَيْ أَدْخَلَهُمْ فِيهَا. ذُكِرَ بِلَفْظِ الْمَاضِي، وَالْمَعْنَى فَيُورِدُهُمُ النَّارَ، وَمَا تَحَقَّقَ وُجُودُهُ فَكَأَنَّهُ كَائِنٌ، فَلِهَذَا يُعَبَّرُ عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ بِالْمَاضِي. (وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ) أَيْ بِئْسَ الْمَدْخَلُ الْمَدْخُولُ، وَلَمْ يَقُلْ بِئْسَتْ لِأَنَّ الْكَلَامَ يَرْجِعُ إِلَى الْمَوْرُودِ، وَهُوَ كَمَا تَقُولُ: نِعْمَ الْمَنْزِلُ دَارُكَ، وَنِعْمَتِ الْمَنْزِلُ دَارُكَ وَالْمَوْرُودُ الْمَاءُ الَّذِي يُورَدُ، والموضع الذي يورد، وهو بمعنى المفعول.

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا } “«Andolsun ki Mûsâ'yı ayetlerimizle... gönderdik»” buyruğu; [Allah Teâlâ'nın], hücceti ikame etmek ve her türlü mazereti ortadan kaldırmak için peygamberin peşi sıra peygamber gönderdiğini açıklamaktadır. “Ayetlerimizle” yani Tevrat ile [demektir]. Mucizelerle [gönderdik] şeklinde de açıklanmıştır. { وَسُلْطانٍ مُبِينٍ } “«...ve apaçık bir delille...»” yani apaçık bir hüccetle [gönderdik ki] bundan kasıt asâdır. Âl-i İmrân [sûresinde] "sultan" kelimesinin anlamı ve iştikakı (türeyişi) geçmişti; dolayısıyla tekrarlamanın gereği yoktur. { إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ } “«...Firavun'a ve onun ileri gelenlerine. Fakat onlar Firavun'un emrine uydular.»” Yani onun tutumuna ve durumuna [uydular]; öyle ki onu ilah edindiler ve Allah Teâlâ'nın emrine muhalefet ettiler. { وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ } “«Oysa Firavun'un emri doğruya iletici değildi.»” Yani doğruya ulaştıran, isabetli bir iş değildi. "Reşîd" kelimesinin, hayra iletici / rehberlik edici manasında olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “«O, kıyamet gününde kavminin önüne düşer...»” buyruğu; o onların önderi olduğu için ateşe doğru onların önünden gider demektir. Bir kimse birilerinin önüne geçtiğinde: { قَدَمَهُمْ يَقْدُمُهُمْ قَدْمًا وَقُدُومًا } denilir. { فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ } “«...ve onları ateşe götürür.»” Yani onları oraya sokar. Geçmiş zaman lafzıyla zikredilmiştir; anlam ise "onları ateşe sokar / götürür" demektir. Meydana gelmesi kesin olan şey, adeta olmuş bitmiş gibi kabul edilir; bundan dolayı gelecek zaman, geçmiş zaman kipiyle ifade edilir. { وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ } “«Varılan o yer ne kötü bir varış yeridir!»” Yani girilen o yer ne kötü bir giriş yeridir! [Müennes sigayla] "bi'set" denilmemiştir; çünkü söz "el-mevrûd" kelimesine racidir. Bu durum: { نِعْمَ الْمَنْزِلُ دَارُكَ } ve { نِعْمَتِ الْمَنْزِلُ دَارُكَ } “Evin ne güzel bir konaktır” demen gibidir. el-Mevrûd ise varılan su ve varılan yerdir; ism-i mef'ûl anlamındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ لَعْنَةً) أَيْ فِي الدُّنْيَا. (وَيَوْمَ الْقِيامَةِ) أَيْ وَلَعْنَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى. (بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ) حَكَى الْكِسَائِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: رَفَدْتُهُ أَرْفِدُهُ رَفْدًا، أَيْ أَعَنْتُهُ وَأَعْطَيْتُهُ. وَاسْمُ الْعَطِيَّةِ الرِّفْدُ، أَيْ بِئْسَ الْعَطَاءُ وَالْإِعَانَةُ. وَالرِّفْدُ أَيْضًا الْقَدَحُ الضَّخْمُ، قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ، وَالتَّقْدِيرُ: بِئْسَ الرِّفْدُ رِفْدُ الْمَرْفُودِ. وَذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ: أَنَّ الرَّفْدَ بِفَتْحِ الرَّاءِ الْقَدَحُ، وَالرِّفْدِ بِكَسْرِهَا مَا فِي الْقَدَحِ مِنَ الشَّرَابِ، حُكِيَ ذَلِكَ عَنِ الْأَصْمَعِيِّ، فَكَأَنَّهُ ذَمَّ بِذَلِكَ مَا يَسْقُونَهُ فِي النَّارِ. وَقِيلَ: إِنَّ الرِّفْدَ الزِّيَادَةُ، أَيْ بِئْسَ مَا يَرْفِدُونَ بِهِ بعد الغرق النار، قاله الكلبي.

Allah Teâlâ'nın: { وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ لَعْنَةً } “«Onlar hem burada bir lanete tabi tutuldular...»” buyruğu; yani dünyada demektir. { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ } “«...hem de kıyamet gününde.»”; yani kıyamet gününde de bir lanete [tabi tutuldular]; bu mana daha önce geçmişti. { بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ } “«Verilen bağış ne kötü bir bağıştır!»” el-Kisâî ve Ebû Ubeyde şöyle nakletmiştir: Ona yardım edip verdiğimde refedtühû erfidühû rafden (رَفَدْتُهُ أَرْفِدُهُ رَفْدًا) denir. Verilen bağışın ismi ise "er-rifd"dir (الرِّفْدُ); yani ne kötü bir bağış ve ne kötü bir yardımdır! el-Cevherî'nin belirttiğine göre "er-rifd" aynı zamanda büyük kadeh demektir; takdiri ise: 'Verilen bağışın bağışı ne kötüdür' şeklindedir. el-Mâverdî ise şunu zikretmiştir: Râ'nın fethasıyla "er-rafd" kadehtir; kesresiyle "er-rifd" ise kadehin içindeki içecektir; bu el-Asmaî'den nakledilmiştir. Sanki bununla cehennemde kendilerine içirilen şeyi yermiştir. Bir görüşe göre ise "er-rifd" ziyade ve artırma demektir; yani el-Kelbî'nin dediğine göre: Boğulduktan sonra arkasından kendilerine eklenen ateş ne kötüdür, demektir.

[سورة هود (١١): الآيات ١٠٠ الى ١٠٩]

[Hûd Sûresi (11), 100-109. Ayetler]

ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ (١٠٠) وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ (١٠١) وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ (١٠٢) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ (١٠٣) وَما نُؤَخِّرُهُ إِلاَّ لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ (١٠٤)

{ ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ (١٠٠) وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ (١٠١) وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ (١٠٢) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ (١٠٣) وَما نُؤَخِّرُهُ إِلاَّ لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ (١٠٤) } “«İşte bu, o memleketlerin haberlerindendir; sana onu anlatıyoruz. Onlardan kimi hâlâ ayaktadır, kimi de biçilmiştir. (100) Biz onlara zulmetmedik; fakat onlar kendilerine zulmettiler. Rabbinin emri geldiğinde, Allah'ı bırakıp da yalvardıkları tanrıları kendilerine hiçbir fayda sağlamadı ve onlara ziyandan başka bir şey artırmadı. (101) İşte halkı zalim olan şehirleri yakaladığı zaman, Rabbinin yakalaması böyledir. Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir. (102) Şüphesiz bunda, ahiret azabından korkan kimse için bir ibret vardır. O, bütün insanların toplanacağı bir gündür ve o, görülecek bir gündür. (103) Biz onu ancak sayılı bir ecele kadar erteleriz. (104)»”

يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ (١٠٥) فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ مَا شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ (١٠٧) وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ مَا شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ (١٠٨) فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هؤُلاءِ مَا يَعْبُدُونَ إِلاَّ كَما يَعْبُدُ آباؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ (١٠٩)

{ يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ (١٠٥) فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ مَا شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ (١٠٧) وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ مَا شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ (١٠٨) فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هؤُلاءِ مَا يَعْبُدُونَ إِلاَّ كَما يَعْبُدُ آباؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ (١٠٩) } “«O gün geldiğinde hiçbir kimse O'nun izni olmadan konuşamaz. Artık onlardan kimi şakî [bedbaht], kimi de saîd [bahtiyar]dır. (105) Şakî olanlara gelince, onlar ateştedirler; orada onların öyle bir soluk alıp verişleri vardır ki! (106) Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır. Şüphesiz Rabbin dilediğini hakkıyla yapandır. (107) Bahtiyar kılınanlara gelince, onlar da cennettedirler. Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada kesintisiz bir lütuf olarak ebedî kalacaklardır. (108) Artık şunların taptıkları şeyler konusunda bir şüphe içinde olma! Onlar ancak daha önce atalarının taptığı gibi tapıyorlar. Ve şüphesiz biz onların paylarını eksiksiz olarak tastamam vereceğiz. (109)»”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ) " ذلِكَ" رُفِعَ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ، أَيِ الْأَمْرُ ذَلِكَ. وَإِنْ شِئْتَ بِالِابْتِدَاءِ، وَالْمَعْنَى: ذَلِكَ النَّبَأُ الْمُتَقَدِّمُ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ. (مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ) قَالَ قَتَادَةُ: الْقَائِمُ مَا كَانَ خَاوِيًا عَلَى عُرُوشِهِ، وَالْحَصِيدُ مَا لَا أَثَرَ لَهُ. وَقِيلَ: الْقَائِمُ الْعَامِرُ، وَالْحَصِيدُ الْخَرَابُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَقَالَ مُجَاهِدٌ: قَائِمٌ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا، وَحَصِيدٌ مُسْتَأْصَلٌ، يَعْنِي مَحْصُودًا كَالزَّرْعِ إِذَا حُصِدَ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ } “«İşte bu, o memleketlerin haberlerindendir; sana onu anlatıyoruz.»” buyruğunda "zâlike" gizli bir mübtedanın haberi olarak merfûdur; yani durum böyledir, demektir. Dilersen mübteda da kılabilirsin; manası: Memleketlerin daha önce geçen o haberi sana anlattığımız haberlerdendir. { مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ } “«Onlardan kimi hâlâ ayaktadır, kimi de biçilmiştir.»” Katâde: "Kâim olan, çatıları üzerine çökmüş olarak harabeleri durandır; hasîd olan ise hiçbir eseri kalmayandır" demiştir. İbn Abbâs'ın dediğine göre: "Kâim olan mamur olanı, hasîd olan ise harap olanıdır" denilmiştir. Mücâhid ise: "Kâim, çatıları üzerinde çökmüş harabesi olandır; hasîd ise kökü kazınmış olandır, yani ekinin biçildiği gibi biçilmiş olandır" demiştir. Şair şöyle der:

وَالنَّاسُ فِي قَسْمِ الْمَنِيَّةِ بَيْنَهُمْ ... كَالزَّرْعِ مِنْهُ قَائِمٌ وَحَصِيدُ

İnsanlar aralarındaki ölüm taksimatında / Ekin gibidirler; kimi ayakta durur, kimi biçilir.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

إِنَّمَا نَحْنُ مِثْلُ خَامَةِ زَرْعٍ ... فَمَتَى يَأْنِ يَأْتِ مُحْتَصِدُهْ

Bizler ancak yeşil bir ekin sapı gibiyiz / Vakti gelince onu biçecek olan çıkagelir.

قَالَ الْأَخْفَشُ سَعِيدٌ: حَصِيدٌ أَيْ مَحْصُودٌ، وَجَمْعُهُ حَصْدَى وَحِصَادٌ مِثْلَ مَرْضَى وَمِرَاضٍ، قَالَ: يَكُونُ فِيمَنْ يَعْقِلُ حَصْدَى، مِثْلِ قَتِيلِ وَقَتْلَى. (وَما ظَلَمْناهُمْ) أَصْلُ الظُّلْمِ فِي اللُّغَةِ وَضْعُ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" مُسْتَوْفًى. (وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ) بِالْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ أَنَّهُ يُقَالُ: ظَلَمَ إِيَّاهُ (فَما أَغْنَتْ) أَيْ دَفَعَتْ. (عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ) فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، أَيِ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَ، أي يدعون. (لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ) أَيْ غَيْرَ تَخْسِيرٍ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ. وَقَالَ لَبِيَدٌ:

el-Ahfeş Saîd şöyle der: Hasîd (حَصِيدٌ), mahsûd (biçilmiş) demektir; çoğulu merdâ (مَرْضَى) ve mirâd (مِرَاض) gibi "hasdâ" (حَصْدَى) ve "hısâd" (حِصَاد) gelir. Akıl sahipleri için katîl (قَتِيل) ve katlâ (قَتْلَى) gibi "hasdâ" (حَصْدَى) şeklinde kullanılır demiştir. { وَما ظَلَمْناهُمْ } “«Biz onlara zulmetmedik...»” Zulmün dildeki aslı bir şeyi kendi yerinden başka yere koymaktır; bu husus Bakara Sûresi'nde etraflıca geçmişti. { وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “«fakat onlar kendilerine zulmettiler.»”; inkâr ve isyanlarla [zulmettiler]. Sîbeveyh, Arapların zaleme iyyâhu (ظَلَمَ إِيَّاهُ) dediklerini nakletmiştir. { فَما أَغْنَتْ } “«...hiçbir fayda sağlamadı [savuşturamadı]...»”; yani defedemedi. { عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “«...Allah'ı bırakıp da yalvardıkları tanrıları onlardan hiçbir şeyi...»” İfadede hazif vardır; yani ibadet ettikleri, dua ettikleri [tanrıları]. { لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ } “«Rabbinin emri geldiğinde... ve onlara ziyandan başka bir şey artırmadı.»”; yani Mücâhid ve Katâde'nin dediğine göre: Hüsrandan başka bir şey artırmadı. Lebîd şöyle demiştir:

فَلَقَدْ بَلِيتُ وَكُلُّ صَاحِبِ جِدَّةٍ ... لِبِلًى يَعُودُ وَذَاكُمُ التَّتْبِيبُ

Ben yıpranıp eskidim; her yeniye sahip olan da / Bir gün eskimeye döner, işte bu hüsrandır.

وَالتَّبَابُ الْهَلَاكُ وَالْخُسْرَانُ، وَفِيهِ إِضْمَارٌ، أَيْ مَا زَادَتْهُمْ عِبَادَةُ الْأَصْنَامِ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ، أَيْ كَانَتْ عِبَادَتُهُمْ إِيَّاهَا قَدْ خَسَّرَتْهُمْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ. (قَوْلُهُ تَعَالَى:) وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى) أَيْ كَمَا أَخَذَ هَذِهِ الْقُرَى الَّتِي كَانَتْ لِنُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ يَأْخُذُ جَمِيعَ الْقُرَى الظَّالِمَةِ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ الْجَحْدَرِيُّ وَطَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ" وَكَذَلِكَ أَخَذَ رَبُّكَ إِذْ أَخَذَ الْقُرَى" وَعَنِ الْجَحْدَرِيِّ أَيْضًا" وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ" كالجماعة" إذ أخذ القرى".

Tebâb (تَبَاب), helak ve hüsran demektir. Burada bir takdir (iḍmâr) söz konusudur; yani putlara tapmaları onlara [hüsrandan başka bir şey] artırmadı [demektir]. Böylece muzaf hazfedilmiştir; yani putlara ibadet etmeleri onları ahiret sevabından mahrum edip hüsrana uğratmıştır. Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى } “Halkı zalim olan beldeleri yakaladığı vakit Rabbinin yakalaması işte böyledir” buyruğu; Nûh, Âd ve Semûd'a ait olan bu beldeleri yakalayıp helak ettiği gibi, zalim olan bütün beldeleri de öylece helak eder, demektir. Âsım el-Cahderî ve Talha b. Musarrif: "Ve kezâlike ehaze rabbüke iz ehaze'l-kurâ" (وَكَذَلِكَ أَخَذَ رَبُّكَ إِذْ أَخَذَ الْقُرَى) şeklinde okumuşlardır. el-Cahderî'den ayrıca çoğunluk gibi "Ve kezâlike ahzü rabbike" (وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ) ve ardından "iz ehaze'l-kurâ" (إِذْ أَخَذَ الْقُرَى) okuduğu da rivayet edilmiştir.

قَالَ الْمَهْدَوِيُّ مَنْ قَرَأَ:" وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذْ أَخَذَ" فَهُوَ إِخْبَارٌ عَمَّا جَاءَتْ بِهِ الْعَادَةُ فِي إِهْلَاكِ مَنْ تَقَدَّمَ مِنَ الْأُمَمِ، وَالْمَعْنَى: وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ مَنْ أَخَذَهُ مِنَ الْأُمَمِ الْمُهْلَكَةِ إِذْ أَخَذَهُمْ. وَقِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ، وَالْمَعْنَى: كَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ مَنْ أَرَادَ إِهْلَاكَهُ مَتَى أَخَذَهُ، فَإِذْ لِمَا مَضَى، أَيْ حِينَ أَخَذَ الْقُرَى، وَإِذَا لِلْمُسْتَقْبَلِ (وَهِيَ ظالِمَةٌ) أَيْ وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ مِثْلُ:" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ" [يوسف: ٨٢]. (إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ) أَيْ عُقُوبَتَهُ لِأَهْلِ الشِّرْكِ مُوجِعَةٌ غَلِيظَةٌ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَالتِّرْمِذِيِّ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُمْلِي لِلظَّالِمِ حَتَّى إِذَا أَخَذَهُ لَمْ يُفْلِتْهُ" ثُمَّ قَرَأَ" وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى " الْآيَةَ. قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً) أَيْ لَعِبْرَةً وَمَوْعِظَةً. (لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ). (ذلِكَ يَوْمٌ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. (مَجْمُوعٌ) مِنْ نَعْتِهِ. (لَهُ النَّاسُ) اسْمُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَلِهَذَا لَمْ يَقُلْ مَجْمُوعُونَ، فَإِنْ قَدَّرْتَ ارْتِفَاعَ" النَّاسُ" بِالِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرَ" مَجْمُوعٌ لَهُ" فَإِنَّمَا لَمْ يَقُلْ: مَجْمُوعُونَ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، لِأَنَّ" لَهُ" يَقُومُ مَقَامَ الْفَاعِلِ. وَالْجَمْعُ الْحَشْرُ، أَيْ يُحْشَرُونَ لِذَلِكَ الْيَوْمِ. (وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ) أَيْ يَشْهَدُهُ الْبَرُّ وَالْفَاجِرُ، وَيَشْهَدُهُ أَهْلُ السَّمَاءِ. وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذَيْنَ الِاسْمَيْنِ مَعَ غَيْرِهِمَا مِنْ أسماء القيامة في كتاب" التذكرة" وبينا هما والحمد الله. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما نُؤَخِّرُهُ) أَيْ مَا نُؤَخِّرُ ذَلِكَ الْيَوْمَ. (إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ) أَيْ لِأَجَلٍ سَبَقَ بِهِ قَضَاؤُنَا، وَهُوَ مَعْدُودٌ عِنْدَنَا. (يَوْمَ يَأْتِ) وقرى" يَوْمَ يَأْتِ" لِأَنَّ الْيَاءَ تُحْذَفُ إِذَا كَانَ قَبْلَهَا كَسْرَةٌ، تَقُولُ: لَا أَدْرِ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ. قَالَ النَّحَّاسُ: قَرَأَهُ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِي الْإِدْرَاجِ، وَحَذْفِهَا فِي الوقف، وروي أن أبيا وابن مسعود قرءا" يَوْمَ يَأْتِي" بِالْيَاءِ فِي الْوَقْفِ وَالْوَصْلِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ" يَوْمَ يَأْتِ" بِغَيْرِ يَاءٍ فِي الْوَقْفِ وَالْوَصْلِ، قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: الْوَجْهُ فِي هَذَا أَلَّا يُوقَفَ عَلَيْهِ، وَأَنْ يُوصَلَ بِالْيَاءِ، لِأَنَّ جَمَاعَةً مِنَ النَّحْوِيِّينَ قَالُوا: لَا تُحْذَفُ الْيَاءُ، وَلَا يُجْزَمُ الشَّيْءُ بِغَيْرِ جَازِمٍ، فَأَمَّا الْوَقْفُ بِغَيْرِ يَاءٍ فَفِيهِ قَوْلٌ لِلْكِسَائِيِّ، قَالَ: لِأَنَّ الْفِعْلَ السَّالِمَ يُوقَفُ عَلَيْهِ كَالْمَجْزُومِ، فَحَذَفَ الْيَاءَ، كَمَا

el-Mehdavî şöyle der: Ayeti "Ve kezâlike ahzü rabbike iz ehaze" şeklinde okuyanın kıraati, geçmiş ümmetlerin helakinde cereyan eden ilahî adetin bir haberidir; manası: 'Helak edilen ümmetlerden helak ettiği kimseleri yakaladığı vakit Rabbinin yakalaması böyledir' şeklindedir. Çoğunluğun kıraati ise masdar anlamı üzeredir; manası: 'Rabbin helak etmek istediği kimseyi ne zaman yakalarsa yakalaması böyledir' demektir. Çünkü "iz" (إِذْ) geçmiş zaman içindir, yani memleketleri yakaladığı zaman demektir; "izâ" (إِذَا) ise gelecek zaman içindir. { وَهِيَ ظالِمَةٌ } “«onlar zalim iken»”; yani halkı zalim iken demektir. { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [Yûsuf: 82] ayetinde olduğu gibi muzâf hazfedilmiştir. { إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ } “«Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir.»”; yani şirk ehline yönelik cezalandırması çok acı verici ve pek şiddetlidir. Sahîh-i Müslim ve Tirmizî'de yer alan Ebû Mûsâ hadisinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah Teâlâ zalime mühlet verir; nihayet onu yakaladığı zaman bir daha kurtulmasına izin vermez." Sonra da: { وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى } ayetini okudu. Ebû Îsâ: "Bu, hasen, sahih, garib bir hadistir" demiştir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً } “«Şüphesiz bunda kesin bir ibret vardır...»”; yani bir öğüt ve ibret vardır, buyruğu, { لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ } “«...ahiret azabından korkan kimse için.»” [demektir]. { ذلِكَ يَوْمٌ } “«O bir gündür...»” ibaresi mübteda ve haberdir. { مَجْمُوعٌ } “«toplanacağı...»” onun sıfatıdır. { لَهُ النَّاسُ } “«...insanların kendisi için»” naib-i fâildir; bu yüzden "mecmû'ûne" denmemiştir. Eğer "en-nâs" kelimesinin mübteda olarak merfû, "mecmû'un lehû" ibaresinin de haber olduğunu takdir edersen, bu takdire göre de "mecmû'ûne" denmemiştir; zira "lehû" fâil makamına geçmektedir. el-Cem' (toplama), haşr demektir; yani o gün için toplanıp haşredilirler. { وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ } “«Ve o, görülecek bir gündür.»”; yani iyinin de kötünün de hazır bulunacağı ve sema ehlinin de şahit olacağı bir gündür. Biz kıyametin diğer isimleriyle birlikte bu iki ismi de "et-Tezkira" adlı kitabımızda zikrettik ve açıkladık; hamd Allah'a mahsustur. Allah Teâlâ'nın: { وَما نُؤَخِّرُهُ } “«Biz onu ertelemeyiz...»”; yani o günü ertelemeyiz, { إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ } “«...ancak sayılı bir ecele kadar.»”; yani takdirimizle önceden belirlenmiş ve katımızda sayılı bir ecele kadar erteleriz. { يَوْمَ يَأْتِ } “«O gün geldiğinde...»” ibaresi "Yevme ye'ti" şeklinde de okunmuştur; çünkü kendisinden önce kesre bulunduğunda yâ harfi hazfedilebilir; nitekim 'lâ edri' (لا أَدْرِ) dersin; bunu el-Kuşeyrî zikretmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Medine ehli, Ebû Amr ve el-Kisâî, vasl halinde yâ'nın sübûtuyla (okunmasıyla), vakıf halinde ise hazfiyle okumuşlardır. Übeyy ve İbn Mes'ûd'dan ise hem vakıf hem vasl halinde yâ ile "Yevme ye'tî" şeklinde okudukları rivayet edilmiştir. el-A'meş ve Hamza ise hem vakıf hem vasl halinde yâ harfi olmaksızın "Yevme ye'ti" şeklinde okumuşlardır. Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle der: Bu hususta en uygun olanı üzerinde durulmaması (vakıf yapılmaması) ve yâ ile vasledilmesidir; zira nahivcilerden bir topluluk: 'Yâ harfi hazfedilemez ve bir şey âmil-i câzim olmadan meczum kılınamaz' demişlerdir. Yâ olmaksızın vakıf yapılmasına gelince, bu konuda el-Kisâî'nin bir görüşü vardır; o şöyle demiştir: 'Çünkü salim fiil üzerinde meczum fiil gibi vakıf yapılır; bu sebeple zammeyi hazfettiği gibi yâ'yı da hazfetmiştir.'

تُحْذَفُ الضَّمَّةُ. وَأَمَّا قِرَاءَةُ حَمْزَةَ فَقَدِ احْتَجَّ أَبُو عُبَيْدٍ لِحَذْفِ الْيَاءِ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ بِحُجَّتَيْنِ إِحْدَاهُمَا- أَنَّهُ زَعَمَ أَنَّهُ رَآهُ فِي الْإِمَامِ الَّذِي يُقَالُ لَهُ إِنَّهُ مُصْحَفُ عُثْمَانَ ﵁ بِغَيْرِ يَاءٍ. وَالْحُجَّةُ الْأُخْرَى- أَنَّهُ حَكَى أَنَّهَا لُغَةُ هُذَيْلٍ، تَقُولُ: مَا أَدْرِ، قَالَ النَّحَّاسُ: أَمَّا حُجَّتُهُ بِمُصْحَفِ عُثْمَانَ ﵁ فشى يَرُدُّهُ عَلَيْهِ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ، قَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ﵀: سَأَلْتُ عَنْ مُصْحَفِ عُثْمَانَ ﵁ فَقِيلَ لِي ذَهَبَ، وَأَمَّا حُجَّتُهُ بِقَوْلِهِمْ:" مَا أَدْرِ" فَلَا حُجَّةَ فِيهِ، لِأَنَّ هَذَا الْحَذْفَ قَدْ حَكَاهُ النَّحْوِيُّونَ الْقُدَمَاءُ، وَذَكَرُوا عِلَّتَهُ، وَأَنَّهُ لَا يُقَاسُ عَلَيْهِ. وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ فِي حَذْفِ الْيَاءِ:

Hamza'nın kıraatine gelince; Ebû Ubeyd, hem vasl hem vakıf halinde yâ'nın hazfedilmesine dair iki delil ileri sürmüştür: Birincisi, Osman (radıyallâhu anh)'ın Mushaf'ı olduğu söylenen İmam Mushaf'ta onu yâ'sız gördüğünü ileri sürmesidir. Diğer delil ise bunun Hüzeyl kabilesinin lehçesi olduğunu nakletmesidir; onlar 'mâ edri' (ما أَدْرِ) derler. en-Nehhâs şöyle demiştir: Osman (radıyallâhu anh)'ın Mushaf'ı ile getirdiği delile gelince, bu âlimlerin çoğunun reddettiği bir şeydir. Mâlik b. Enes (rahimehullâh): "Osman (radıyallâhu anh)'ın Mushaf'ını sordum, bana kaybolduğu söylendi" demiştir. Onların 'mâ edri' sözüyle getirdiği delile gelince, bunda bir hüccet yoktur; çünkü bu hazfi eski nahivciler nakletmiş, illetini zikretmiş ve buna kıyas yapılamayacağını belirtmişlerdir. el-Ferrâ yâ'nın hazfedilmesine dair şu beyti inşad etmiştir:

كَفَّاكَ كَفٌّ مَا تُلِيقُ دِرْهَمًا ... جُودًا وَأُخْرَى تُعْطِ بِالسَّيْفِ الدَّمَا

Senin iki elinden biri cömertliğinden tek bir dirhem bile tutmaz / Diğeri ise kılıçla kan döker [kan verir].

أَيْ تُعْطِي. وَقَدْ حَكَى سِيبَوَيْهِ وَالْخَلِيلُ أَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: لَا أَدْرِ، فَتَحْذِفُ الْيَاءَ وَتَجْتَزِئُ بِالْكَسْرَةِ، إِلَّا أَنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّ ذَلِكَ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَالْأَجْوَدُ فِي النَّحْوِ إِثْبَاتُ الْيَاءِ، قَالَ: وَالَّذِي أَرَاهُ اتِّبَاعَ الْمُصْحَفِ وَإِجْمَاعَ الْقُرَّاءِ، لِأَنَّ الْقِرَاءَةَ سُنَّةٌ، وَقَدْ جَاءَ مِثْلُهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. (لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ) الْأَصْلُ تَتَكَلَّمُ، حُذِفَتْ إِحْدَى التَّاءَيْنِ تَخْفِيفًا. وَفِيهِ إِضْمَارٌ، أَيْ لَا تَتَكَلَّمُ فِيهِ نَفْسٌ إِلَّا بِالْمَأْذُونِ فِيهِ مِنْ حُسْنِ الْكَلَامِ، لِأَنَّهُمْ مُلْجَئُونَ إِلَى تَرْكِ الْقَبِيحِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا تَكَلَّمُ بِحُجَّةٍ وَلَا شَفَاعَةٍ إِلَّا بِإِذْنِهِ. وَقِيلَ: إِنَّ لَهُمْ فِي الْمَوْقِفِ وَقْتًا يُمْنَعُونَ فِيهِ مِنَ الْكَلَامِ إِلَّا بِإِذْنِهِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ أَكْثَرُ مَا يَسْأَلُ عَنْهَا أَهْلُ الْإِلْحَادِ فِي الدِّينِ. فَيَقُولُ لِمَ قَالَ:" لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ" وَ" هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ. وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ"»

Yani tu'tî (تُعْطِي) demektir. Sîbeveyh ve el-Halîl, Arapların 'lâ edri' (لا أَدْرِ) diyerek yâ'yı hazfedip kesre ile yetindiklerini nakletmişlerdir; ancak onlar bunun çok kullanımdan kaynaklandığını ileri sürerler. ez-Zeccâc: "Nahiv bakımından en üstün olanı yâ'nın sabit kılınmasıdır" demiş ve eklemiştir: "Benim doğru gördüğüm ise Mushaf'a ve kurrânın icmaına uymaktır; çünkü kıraat sünnettir ve Arapların kelâmında da bunun benzeri gelmiştir." { لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “«hiçbir kimse O'nun izni olmadan konuşamaz.»” Aslı tetekellemu (تَتَكَلَّمُ) olup iki tâ harfinden biri hafifletmek maksadıyla hazfedilmiştir. Ayette bir gizlilik (takdir) vardır; yani orada hiçbir nefis güzel sözlerden izin verilen dışında bir şey konuşamaz; çünkü onlar çirkin sözü terk etmeye mecbur bırakılmışlardır. Bir görüşe göre manası: Hiçbir nefis O'nun izni olmaksızın ne bir hüccet öne sürebilir ne de şefaatte bulunabilir, demektir. Bir görüşe göre de: Mahşer yerinde onların öyle bir vakitleri vardır ki O'nun izni olmaksızın konuşmaktan menedilirler. Dinde ilhad/şüphe ehlinin en çok sorduğu ayetlerden biri budur. Derler ki: Neden bir yerde { لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “«hiçbir kimse O'nun izni olmadan konuşamaz»” buyururken diğer yerde { هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ. وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } “«Bu, konuşamayacakları bir gündür. Onlara izin de verilmez ki mazeret beyan etsinler.»”

[المرسلات: ٣٦]. وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ مِنْ ذِكْرِ الْقِيَامَةِ:" وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ" [الصافات: ٢٧]. وَقَالَ:" يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها" [النحل: ١١١]. وقال:" وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ" [الصافات: ٢٤]. وقال:" فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ" [الرحمن: ٣٩]. وَالْجَوَابُ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَأَنَّهُمْ لَا يَنْطِقُونَ بِحُجَّةٍ تَجِبُ لَهُمْ وَإِنَّمَا يَتَكَلَّمُونَ بِالْإِقْرَارِ بِذُنُوبِهِمْ، وَلَوْمِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، وَطَرْحِ بَعْضِهِمُ الذُّنُوبَ عَلَى بَعْضٍ، فَأَمَّا التَّكَلُّمُ وَالنُّطْقُ بِحُجَّةٍ لَهُمْ فَلَا، وَهَذَا كَمَا تَقُولُ لِلَّذِي يُخَاطِبُكَ كَثِيرًا، وَخِطَابُهُ فَارِغٌ عن

[el-Mürselât: 36]. Kıyametin zikredildiği bir diğer yerde ise şöyle buyurmuştur: { وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } “Birbirlerine dönüp karşılıklı soru sorarlar” [es-Sâffât: 27]. Yine şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها } “O gün herkes gelip kendi nefsi için mücadele eder [kendini savunur]” [en-Nahl: 111]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ } “Onları durdurun; çünkü onlar sorguya çekileceklerdir” [es-Sâffât: 24]. Yine şöyle buyurmuştur: { فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ } “İşte o gün ne insana ne de cinne günahından sorulmaz” [er-Rahmân: 39]. Cevap [ise] zikrettiğimiz husustur: Onlar lehlerine [bir hak] gerektiren geçerli bir delille konuşmazlar; yalnızca günahlarını itiraf etmek, birbirlerini kınamak ve günahları birbirlerinin üzerine atmak suretiyle konuşurlar. Kendileri lehine bir delil ile söz söyleyip konuşmaya gelince, hayır [böyle bir konuşma yoktur]. Bu, sana çokça hitap eden fakat hitabı delilden yoksun

الْحُجَّةِ: مَا تَكَلَّمْتَ بِشَيْءٍ، وَمَا نَطَقْتَ بِشَيْءٍ، فَسُمِّيَ مَنْ يَتَكَلَّمُ بِلَا حُجَّةٍ فِيهِ لَهُ غَيْرَ مُتَكَلِّمٍ. وَقَالَ: قَوْمٌ: ذَلِكَ الْيَوْمُ طَوِيلٌ، وَلَهُ مَوَاطِنُ وَمَوَاقِفُ فِي بَعْضِهَا يُمْنَعُونَ مِنَ الْكَلَامِ، وَفِي بَعْضِهَا يُطْلَقُ لَهُمُ الْكَلَامُ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا تَتَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ. (فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ) أَيْ مِنَ الْأَنْفُسِ، أو من الناس، وقد ذكرهم قَوْلِهِ:" يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ". وَالشَّقِيُّ الَّذِي كُتِبَتْ عَلَيْهِ الشَّقَاوَةُ. وَالسَّعِيدُ الَّذِي كُتِبَتْ عَلَيْهِ السَّعَادَةُ، قَالَ لَبِيَدٌ:

'Hiçbir şey konuşmadın, hiçbir şey söylemedin' demen gibidir; dolayısıyla içinde lehine hiçbir hüccet bulunmayan sözü söyleyen kimse 'konuşmayan' olarak isimlendirilmiştir. Bir topluluk da şöyle demiştir: O gün çok uzundur; çeşitli aşamaları ve durakları vardır. Bazı duraklarda konuşmaktan menedilirler, bazılarında ise konuşmalarına izin verilir; bu da hiçbir nefsin O'nun izni olmadan konuşamayacağını gösterir. { فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } “«Artık onlardan kimi şakî [bedbaht], kimi de saîd [bahtiyar]dır.»”; yani nefislerden veya insanlardan [kimi şakî kimi saîddir]; nitekim { يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ } “«bütün insanların toplanacağı bir gündür»” buyruğunda onları zikretmişti. Şakî (bedbaht), aleyhine şekavet yazılmış olandır. Saîd (bahtiyar) ise lehine saadet yazılmış olandır. Lebîd şöyle demiştir:

فَمِنْهُمْ سَعِيدٌ آخِذٌ بِنَصِيبِهِ ... وَمِنْهُمْ شَقِيٌّ بِالْمَعِيشَةِ قَانِعُ

Onlardan kimi bahtiyardır, nasibini tastamam alır / Kimi de bedbahttır, dar bir geçimle kanaat eder.

وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ" فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ" سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَقُلْتُ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ فَعَلَامَ نَعْمَلُ؟ عَلَى شي قد فرغ منه، أو على شي لم يفرغ منه؟ فقال:" بل على شي قَدْ فُرِغَ مِنْهُ وَجَرَتْ بِهِ الْأَقْلَامُ يَا عُمَرُ وَلَكِنْ كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ". قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْأَعْرَافِ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا) ابْتِدَاءٌ. (فَفِي النَّارِ) فِي مَوْضِعِ الْخَبَرِ، وَكَذَا (لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ) قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: الزَّفِيرُ مِنَ الصَّدْرِ. وَالشَّهِيقُ مِنَ الْحَلْقِ، وَعَنْهُ أَيْضًا ضِدُّ ذَلِكَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الزَّفِيرُ مِنْ شِدَّةِ الْأَنِينِ، وَالشَّهِيقُ مِنَ الْأَنِينِ الْمُرْتَفِعِ جِدًّا، قَالَ: وَزَعَمَ أَهْلُ اللُّغَةِ مِنَ الْكُوفِيِّينَ وَالْبَصْرِيِّينَ أَنَّ الزَّفِيرَ بِمَنْزِلَةِ ابْتِدَاءِ صَوْتِ الْحَمِيرِ فِي النَّهِيقِ، وَالشَّهِيقَ بِمَنْزِلَةِ [آخِرِ] صَوْتِ الْحِمَارِ فِي النَّهِيقِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁ عَكْسَهُ، قَالَ: الزَّفِيرُ الصَّوْتُ الشَّدِيدِ، وَالشَّهِيقُ الصَّوْتُ الضَّعِيفُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلٌ: الزَّفِيرُ مِثْلُ أَوَّلِ نَهِيقِ الْحِمَارِ، وَالشَّهِيقُ مِثْلُ آخِرِهِ حِينَ فَرَغَ مِنْ صَوْتِهِ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Tirmizî, İbn Ömer'den, o da Ömer b. el-Hattâb'dan şöyle rivayet etmiştir: { فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } ayeti nazil olduğunda Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e sordum ve: "Ey Allah'ın Peygamberi! O halde neye göre amel ediyoruz? Hükmü bitirilmiş kesinleşmiş bir şeye göre mi, yoksa henüz bitirilmemiş bir şeye göre mi?" dedim. Buyurdu ki: "Bilakis ey Ömer! Hükmü verilip bitirilmiş ve hakkında kalemlerin cereyan etmiş olduğu bir şeye göre! Fakat herkes ne için yaratıldıysa ona kolaylaştırılır." [Tirmizî] dedi ki: "Bu, bu vecihten hasen, garib bir hadistir; bunu sadece Abdullah b. Ömer'in hadisinden bilmekteyiz." Bu hadis daha önce A'râf Sûresi'nde geçmişti. Allah Teâlâ'nın: { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا } “«Şakî olanlara gelince...»” ibaresi mübtedadır. { فَفِي النَّارِ } “«...onlar ateştedirler...»” haber mahallindedir; keza { لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ } “«...orada onların öyle bir soluk alıp verişleri vardır ki!»” cümlesi de böyledir. Ebu'l-Âliye: "Zefîr (inilti/nefes verme) göğüsten, şehîk (hıçkırık/nefes çekme) ise boğazdandır" demiştir; ondan bunun tam zıddı da nakledilmiştir. ez-Zeccâc şöyle der: "Zefîr iniltinin şiddetinden, şehîk ise son derece yükselen iniltidendir." Ve devamla şöyle der: Kûfe ve Basralı dil âlimleri, zefîrin eşeklerin anırmaya başlarken çıkardığı ilk ses gibi, şehîkin ise anırmanın sonundaki ses gibi olduğunu ileri sürmüşlerdir. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) ise bunun tam aksini söyleyerek: "Zefîr şiddetli ses, şehîk ise zayıf sestir" demiştir. ed-Dahhâk ve Mukâtil: "Zefîr eşeğin anırmasının başı gibi, şehîk ise sesini bitirdiği andaki sonu gibidir" demişlerdir. Şair şöyle demiştir:

حَشْرَجَ فِي الْجَوْفِ سَحِيلًا أَوْ شَهَقْ ... حَتَّى يُقَالَ نَاهِقٌ وَمَا نَهَقْ

İçinde kısık bir hırıltı çıkardı yahut hıçkırıp soludu / Hatta anırmadığı halde anırdı denilecek kadar.

وَقِيلَ: الزَّفِيرُ إِخْرَاجُ النَّفَسِ، وَهُوَ أَنْ يَمْتَلِئَ الْجَوْفُ غَمًّا فَيَخْرُجُ بِالنَّفَسِ، وَالشَّهِيقُ رَدُّ النَّفَسِ وَقِيلَ: الزَّفِيرُ تَرْدِيدُ النَّفَسِ مِنْ شِدَّةِ الْحُزْنِ، مَأْخُوذٌ مِنَ الزَّفْرِ وَهُوَ الْحَمْلُ عَلَى الظَّهْرِ لِشِدَّتِهِ،

Şöyle de denilmiştir: Zefîr nefesi dışarı vermektir; bu da için kederle dolup nefes ile dışarı çıkmasıdır. Şehîk ise nefesi [içeri] çekmektir. Bir diğer görüşe göre: Zefîr, hüznün şiddetinden ötürü nefesin tekrarlanıp durmasıdır; meşakkatinden dolayı sırtta taşınan yük anlamına gelen ez-zefr (الزَّفْر) kelimesinden türetilmiştir.

وَالشَّهِيقُ النَّفَسُ الطَّوِيلُ الْمُمْتَدُّ، مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: جَبَلٌ شَاهِقٌ، أَيْ طَوِيلٌ. وَالزَّفِيرُ وَالشَّهِيقُ مِنْ أَصْوَاتِ الْمَحْزُونِينَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ) " مَا دامَتِ" فِي مَوْضِعِ نصب على الظرف، أي دوام السموات وَالْأَرْضِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَقْتَ ذَلِكَ. وَاخْتُلِفَ فِي تَأْوِيلِ هَذَا، فَقَالَتْ. طَائِفَةٌ مِنْهُمُ الضَّحَّاكُ: الْمَعْنَى مَا دامت سموات الْجَنَّةِ وَالنَّارِ وَأَرْضُهُمَا وَالسَّمَاءُ كُلُّ مَا عَلَاكَ فَأَظَلَّكَ، وَالْأَرْضُ مَا اسْتَقَرَّ عَلَيْهِ قَدَمُكَ، وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ

Şehîk ise uzun ve çekilerek alınan nefestir; 'cebelün şâhikun' (جَبَلٌ شَاهِقٌ) yani yüksek/uzun dağ sözünden türetilmiştir. Zefîr ve şehîk mahzun ve kederli kimselerin çıkardığı seslerdendir. Allah Teâlâ'nın: { خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “«Gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır.»” buyruğunda "mâ dâmet" lafzı zarf olarak nasb mahallindedir; yani göklerin ve yerin devam ettiği müddetçe, demektir; takdiri: 'Bu vakit boyunca' şeklindedir. Bunun tevilinde ihtilaf edilmiştir: ed-Dahhâk'ın da aralarında bulunduğu bir topluluk şöyle demiştir: Manası, cennetin ve cehennemin gökleri ve yerleri devam ettiği müddetçedir; zira sema seni üstten örtüp gölgeleyen her şey, yer ise ayağının üzerinde durduğu şeydir. Kur'an'da şöyle buyrulmaktadır: { وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ } “«Ve bizi bu yere [cennete] vâris kılan...»”

" [الزمر: ٧٤]. وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ الْمَعْهُودَتَيْنِ فِي الدُّنْيَا وَأَجْرَى ذَلِكَ عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ فِي الْإِخْبَارِ. عَنْ دَوَامِ الشَّيْءِ وَتَأْبِيدِهِ، كَقَوْلِهِمْ: لَا آتِيكَ مَا جَنَّ لَيْلٌ، أَوْ سَالَ سَيْلٌ، وَمَا اخْتَلَفَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ، وَمَا نَاحَ الْحَمَامُ، وما دامت السموات وَالْأَرْضُ، وَنَحْوُ هَذَا مِمَّا يُرِيدُونَ بِهِ طُولًا مِنْ غَيْرِ نِهَايَةٍ، فَأَفْهَمَهُمُ اللَّهُ تَخْلِيدَ الْكَفَرَةِ بذلك. وإن كان قد أخبر بزوال السموات وَالْأَرْضِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ جَمِيعَ الْأَشْيَاءِ المخلوقة أصلها من نور العرش، وأن السموات وَالْأَرْضَ فِي الْآخِرَةِ تُرَدَّانِ إِلَى النُّورِ الَّذِي أُخِذَتَا مِنْهُ، فَهُمَا دَائِمَتَانِ أَبَدًا فِي نُورِ الْعَرْشِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، لِأَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ، وَقَدِ اخْتُلِفَ فِيهِ عَلَى أَقْوَالٍ عَشَرَةٍ: الْأُولَى- أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ قَوْلِهِ:" فَفِي النَّارِ" كَأَنَّهُ قَالَ: إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ مِنْ تَأْخِيرِ قَوْمٍ عَنْ ذَلِكَ، وَهَذَا قَوْلٌ رَوَاهُ أَبُو نَضْرَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَجَابِرٍ ﵄. وَإِنَّمَا لَمْ يَقُلْ مَنْ شَاءَ، لِأَنَّ الْمُرَادَ الْعَدَدُ لَا الْأَشْخَاصُ، كَقَوْلِهِ:" ما طابَ لَكُمْ" [النساء: ٣]. وَعَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ" إِلَّا مَنْ شَاءَ أَلَّا يُدْخِلَهُمْ وَإِنْ شَقُوا بِالْمَعْصِيَةِ". الثَّانِي- أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ إِنَّمَا هُوَ لِلْعُصَاةِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي إِخْرَاجِهِمْ بَعْدَ مُدَّةٍ مِنَ النَّارِ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ قَوْلُهُ:" فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا" عَامًّا فِي الْكَفَرَةِ وَالْعُصَاةِ، وَيَكُونُ الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ" خالِدِينَ"، قَالَهُ قَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَأَبُو سِنَانٍ وَغَيْرُهُمْ. وَفِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" يَدْخُلُ نَاسٌ

..." [ez-Zümer: 74]. Bir görüşe göre: Bununla dünyada bilinen gök ve yeri kastetmiş ve bunu, Arapların bir şeyin sürekliliğini ve ebediyetini bildirme âdetine göre ifade etmiştir; nitekim onların: "Gece karanlığı çöktükçe yahut sel aktıkça, gece ile gündüz ardı ardına geldikçe, güvercin öttükçe, gökler ve yer durdukça sana gelmem" ve bunun gibi sonu olmayan bir uzunluk kastettikleri sözleri böyledir. Göklerin ve yerin yok olacağını haber vermiş olsa da Allah, kâfirlerin ebedî kalışını onlara bununla anlatmıştır. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre yaratılmış bütün şeylerin aslı Arş'ın nurundandır; kıyamette gökler ve yer kendilerinden alındıkları nura geri döndürülürler, dolayısıyla o ikisi Arş'ın nurunda ebediyen kalıcıdır. Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } “«Rabbinin dilediği müstesna.»” buyruğu nasb mahallindedir; çünkü bu, birincisinden olmayan [munkatı‘] bir istisnadır. Bu hususta on farklı görüş ileri sürülmüştür: Birincisi: Bu, O'nun { فَفِي النَّارِ } “«Ateştedirler.»” buyruğundan bir istisnadır. Sanki: "Rabbinin bir topluluğu bundan geciktirmeyi dilemesi müstesna" buyurmuş gibidir. Bu, Ebû Nadre'nin Ebû Saîd el-Hudrî ve Câbir radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği bir görüştür. "Men şâe" (dilediği kimseler) demeyip [mâ şâe] demesi, tıpkı { ما طابَ لَكُمْ } [en-Nisâ: 3] “«size hoş gelen...»” ayetinde olduğu gibi, şahısları değil sayıyı kastetmesindendir. Ebû Nadre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « إِلَّا مَنْ شَاءَ أَلَّا يُدْخِلَهُمْ وَإِنْ شَقُوا بِالْمَعْصِيَةِ » «İsyan sebebiyle bedbaht olsalar da [cehenneme] sokmamayı dilediği kimseler müstesna.» İkincisi: Bu istisna ancak müminlerin günahkârları içindir ve bir müddet sonra cehennemden çıkarılmalarına dairdir. Buna göre { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا } “«Bedbaht olanlara gelince...»” buyruğu kâfirler ve günahkârlar hakkında umumî (kapsayıcı) olur, istisna da { خالِدِينَ } “«ebedî kalacaklar»” ifadesinden yapılmış olur. Bunu Katâde, Dahhâk, Ebû Sinân ve başkaları söylemiştir. Sahîh'te Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « يَدْخُلُ نَاسٌ » «İnsanlar [cehenneme] girer...»

جَهَنَّمَ حَتَّى إِذَا صَارُوا كَالْحُمَمَةِ أُخْرِجُوا مِنْهَا وَدَخَلُوا الْجَنَّةَ فَيُقَالُ هَؤُلَاءِ الْجَهَنَّمِيُّونَ" وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي" النِّسَاءِ" وَغَيْرِهَا. الثَّالِثُ- أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مِنَ الزَّفِيرِ وَالشَّهِيقِ، أَيْ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ الَّذِي لَمْ يَذْكُرْهُ، وَكَذَلِكَ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ مِنَ النَّعِيمِ مَا ذُكِرَ، وَمَا لَمْ يُذْكَرْ. حَكَاهُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ. الرَّابِعُ- قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ:" خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ" لَا يَمُوتُونَ فِيهَا، وَلَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا" إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ" وَهُوَ أَنْ يَأْمُرَ النَّارَ فَتَأْكُلُهُمْ وَتُفْنِيَهُمْ، ثُمَّ يُجَدِّدُ خَلْقَهُمْ. قُلْتُ: وَهَذَا الْقَوْلُ خَاصٌّ بِالْكَافِرِ وَالِاسْتِثْنَاءُ لَهُ فِي الْأَكْلِ، وَتَجْدِيدِ الْخَلْقِ. الْخَامِسُ- أَنَّ" إِلَّا" بِمَعْنَى" سِوَى" كَمَا تَقُولُ فِي الْكَلَامِ: مَا مَعِي رَجُلٌ إِلَّا زَيْدٌ، وَلِي عَلَيْكَ أَلْفَا دِرْهَمٍ إِلَّا الْأَلْفَ الَّتِي لِي عَلَيْكَ. قِيلَ: فَالْمَعْنَى مَا دامت السموات وَالْأَرْضُ سِوَى مَا شَاءَ رَبُّكَ مِنَ الْخُلُودِ. السَّادِسُ- أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الْإِخْرَاجِ، وَهُوَ لَا يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَهُمْ مِنْهَا. كَمَا تَقُولُ فِي الْكَلَامِ: أَرَدْتُ أَنْ أَفْعَلَ ذَلِكَ إِلَّا أَنْ أَشَاءَ غَيْرَهُ، وَأَنْتَ مُقِيمٌ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ، فَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَوْ شَاءَ أَنْ يُخْرِجَهُمْ لَأَخْرَجَهُمْ، وَلَكِنَّهُ قَدْ أَعْلَمَهُمْ أَنَّهُمْ خَالِدُونَ فِيهَا، ذَكَرَ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ الزَّجَّاجُ عَنْ أَهْلِ اللُّغَةِ، قَالَ: وَلِأَهْلِ الْمَعَانِي قَوْلَانِ آخَرَانِ، فَأَحَدُ الْقَوْلَيْنِ:" خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ" مِنْ مِقْدَارِ مَوْقِفِهِمْ عَلَى رَأْسِ قُبُورِهِمْ، وَلِلْمُحَاسَبَةِ، وَقَدْرِ مُكْثِهِمْ فِي الدُّنْيَا، وَالْبَرْزَخِ، وَالْوُقُوفِ لِلْحِسَابِ. وَالْقَوْلُ الْآخَرُ- وُقُوعُ الِاسْتِثْنَاءِ فِي الزِّيَادَةِ عَلَى النَّعِيمِ وَالْعَذَابِ، وَتَقْدِيرُهُ:" خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ" مِنْ زِيَادَةِ النَّعِيمِ لِأَهْلِ النَّعِيمِ، وَزِيَادَةِ الْعَذَابِ لِأَهْلِ الْجَحِيمِ. قُلْتُ: فَالِاسْتِثْنَاءُ فِي الزِّيَادَةِ مِنَ الْخُلُودِ عَلَى مُدَّةِ كَوْنِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ الْمَعْهُودَتَيْنِ فِي الدُّنْيَا وَاخْتَارَهُ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ، أَيْ خَالِدِينَ فيها مقدار دوام السموات وَالْأَرْضِ، وَذَلِكَ مُدَّةُ الْعَالَمِ، وَلِلسَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَقْتٌ يَتَغَيَّرَانِ فِيهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ:" يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ" [إبراهيم: ٤٨] فَخَلَقَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْآدَمِيِّينَ وَعَامَلَهُمْ، وَاشْتَرَى مِنْهُمْ أنفسهم

...cehennemde [kalırlar], nihayet kömür gibi olduklarında oradan çıkarılırlar ve cennete girerler. [Onlar hakkında]: 'İşte bunlar Cehennemliklerdir (cehennemiyyûn)' denilir." Bu mana daha önce en-Nisâ [Suresi'nde] ve başka yerlerde geçmişti. Üçüncüsü: İstisnanın zefîr ve şehîkten olmasıdır; yani [Allah'ın] zikretmediği diğer azap çeşitlerinden Rabbinin dilediği müstesna olmak üzere, onlar için orada zefîr ve şehîk vardır. Aynı şekilde cennet ehli için de zikredilen ve zikredilmeyen nimetler böyledir. Bunu İbnü'l-Enbârî nakletmiştir. Dördüncüsü: İbn Mes'ûd şöyle demiştir: { خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “Gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır”, yani orada ölmezler ve oradan çıkarılmazlar; { إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } “ancak Rabbinin dilediği müstesna”, bu da O'nun ateşe emredip onları yemesi ve yok etmesi, sonra da yaratılışlarını yenilemesidir. Derim ki: Bu görüş kâfire hastır ve istisna da [ateşin onları] yemesi ve yaratılışın yenilenmesi hakkındadır. Beşincisi: "İllâ" (إِلَّا) edatının "sivâ" (سِوَى / hariç, gayrı) anlamında olmasıdır. Nitekim günlük konuşmada: "Zeyd'den başka yanımda adam yoktur" ve "Senden alacağım olan bin dirhem hariç sende iki bin dirhemim vardır" dersin. Denildi ki: Buna göre mana; 'Rabbinin ebediyetten dilediği hariç, gökler ve yer durdukça' demektir. Altıncısı: Bunun [cehennemden] çıkarılmaktan bir istisna olmasıdır; halbuki O, onları oradan çıkarmayı dilememektedir. Nitekim konuşma dilinde, o fiili yapmaya devam ettiğin halde: "Aksini dilemem müstesna, bunu yapmayı istedim" dersin. Buna göre mana şudur: Eğer onları çıkarmayı dileseydi elbette çıkarırdı; ancak onlara orada ebedî kalıcı olduklarını bildirmiştir. ez-Zeccâc, dil ehlinden bu iki görüşü zikretmiştir. ez-Zeccâc dedi ki: Meânî ehlinin ise iki görüşü daha vardır. Bu iki görüşten biri: { خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } “Gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır; ancak Rabbinin dilediği müstesna” buyruğunun, kabirleri başındaki bekleme süreleri, muhasebe için duruşları, dünyadaki, berzahtaki ve hesaba çekilmek üzere duruşlarındaki kalış müddetleri [kadar bir istisna] olmasıdır. Diğer görüş ise: İstisnanın nimet ve azabın ziyadeleşmesi hakkında vaki olmasıdır. Buna göre takdiri şöyledir: { خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } “Gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır; ancak Rabbinin dilediği müstesna”, yani nimet ehli için nimetin artması, cehennem ehli için de azabın artması [müstesnadır]. Derim ki: İstisna, dünyadaki bilinen gök ve yerin varlık süresi üzerindeki ebediyet fazlalığı hakkındadır. Bu görüşü Hakîm et-Tirmizî Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî tercih etmiştir; yani göklerin ve yerin devamı miktarında orada ebedî kalacaklardır ki bu da âlemin süresidir. Gök ve yer için değişecekleri bir vakit vardır; nitekim Allah Sübhânehu: { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ } “O gün yer başka bir yere dönüştürülür” [İbrâhîm: 48] buyurmuştur. Allah Sübhânehu insanları yaratmış, onlarla muamelede bulunmuş ve onlardan canlarını...

وأموالهم الجنة، وَعَلَى ذَلِكَ بَايَعَهُمْ يَوْمَ الْمِيثَاقِ، فَمَنْ وَفَّى بِذَلِكَ الْعَهْدِ فَلَهُ الْجَنَّةُ، وَمَنْ ذَهَبَ بِرَقَبَتِهِ يخلد في النار بمقدار دوام السموات وَالْأَرْضِ، فَإِنَّمَا دَامَتَا لِلْمُعَامَلَةِ، وَكَذَلِكَ أَهْلُ الْجَنَّةِ خُلُودٌ فِي الْجَنَّةِ بِمِقْدَارِ ذَلِكَ، فَإِذَا تَمَّتْ هَذِهِ الْمُعَامَلَةُ وَقَعَ الْجَمِيعُ فِي مَشِيئَةِ اللَّهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ. مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ" [الدخان: ٣٩] فَيَخْلُدُ أَهْلُ الدَّارَيْنِ بِمِقْدَارِ دَوَامِهِمَا، وَهُوَ حَقُّ الرُّبُوبِيَّةِ بِذَلِكَ الْمِقْدَارِ مِنَ الْعَظَمَةِ، ثُمَّ أَوْجَبَ لَهُمُ الْأَبَدَ فِي كِلْتَا الدَّارَيْنِ لِحَقِّ الْأَحَدِيَّةِ، فَمَنْ لَقِيَهُ مُوَحِّدًا لِأَحَدِيَّتِهِ بَقِيَ فِي دَارِهِ أَبَدًا، وَمَنْ لَقِيَهُ مُشْرِكًا بِأَحَدِيَّتِهِ إِلَهًا بَقِيَ فِي السِّجْنِ أَبَدًا، فَأَعْلَمَ اللَّهُ الْعِبَادَ مِقْدَارَ الْخُلُودِ، ثُمَّ قَالَ:" إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ" مِنْ زِيَادَةِ الْمُدَّةِ الَّتِي تَعْجَزُ الْقُلُوبُ عَنْ إِدْرَاكِهَا لِأَنَّهُ لَا غَايَةَ لَهَا، فَبِالِاعْتِقَادِ دَامَ خُلُودُهُمْ فِي الدَّارَيْنِ أَبَدًا. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ" إِلَّا" بِمَعْنَى الْوَاوِ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَبَعْضُ أَهْلِ النظر وهوالثامن- وَالْمَعْنَى: وَمَا شَاءَ رَبُّكَ مِنَ الزِّيَادَةِ فِي الخلود على مدة دوام السموات وَالْأَرْضِ فِي الدُّنْيَا. وَقَدْ قِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا" [البقرة: ١٥٠] أَيْ وَلَا الَّذِينَ ظَلَمُوا. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

ve mallarını satın aldı; mîsak gününde onlarla bu üzere biatleşti. Kim bu ahdi ifa ederse ona cennet vardır; kim de kendini helake sürüklerse göklerin ve yerin devamı miktarında ateşte ebedî kalır; zira o ikisi ancak muamele için devam etmiştir. Aynı şekilde cennet ehli de bu miktar kadar cennette ebedî kalır. Bu muamele tamamlanınca hepsi Allah'ın meşîetine döner; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضُ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ. مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } [Duhân: 38-39]. Böylece iki yurdun ehli o ikisinin devamı miktarınca ebedî kalırlar; bu da o miktardaki azametle Rubûbiyetin hakkıdır. Sonra da Ahadîyet hakkı için her iki yurtta onlara sonsuzluğu vacip kıldı. O'na Ahadîyetini tevhid ederek kavuşan kimse ebediyen O'nun yurdunda kalır; O'na Ahadîyetinde bir ilahı şirk koşarak kavuşan ise ebediyen zindanda kalır. Allah kullarına ebediyetin miktarını bildirdi, sonra da: { إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } buyurdu; bu da kalplerin kavramaktan aciz kaldığı, sonu olmayan ilave müddettir; dolayısıyla inançları sebebiyle her iki yurttaki ebediyetleri sonsuz oldu. Bir görüşe göre "illâ" (إِلَّا) edatı vâv (ve) manasındadır; bunu el-Ferrâ ve bazı kelâm ehli söylemiştir ki bu sekizinci görüştür; manası: 'Ve Rabbinin, göklerin ve yerin dünyadaki devam müddetinin üzerinde ebediyete dair dilediği fazlalıktır.' Nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا } [Bakara: 150] ayetinde 'zulmedenler de değil' manasında olduğu söylenmiştir. Şair şöyle demiştir:

وَكُلُّ أَخٍ مُفَارِقُهُ أَخُوهُ ... لَعَمْرِ أَبِيكَ إِلَّا الْفَرْقَدَانِ

Her kardeşten kardeşi ayrılır / Babamın ömrüne andolsun ki, Kutup Yıldızları [Farkadân] hariç [onlar da ayrılır].

أَيْ وَالْفَرْقَدَانِ. وَقَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ مَكِّيٌّ: وَهَذَا قَوْلٌ بَعِيدٌ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ أَنْ تَكُونَ" إِلَّا" بِمَعْنَى الْوَاوِ، وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" بَيَانُهُ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ كَمَا شَاءَ رَبُّكَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ" [النساء: ٢٢] أي كما قد سلف، وهوالتاسع، الْعَاشِرُ- وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ" إِنَّمَا ذَلِكَ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِثْنَاءِ الَّذِي نَدَبَ الشَّرْعُ إِلَى اسْتِعْمَالِهِ فِي كُلِّ كَلَامٍ، فَهُوَ عَلَى حَدِّ قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ" [الفتح: ٢٧] فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ فِي وَاجِبٍ، وَهَذَا الِاسْتِثْنَاءُ فِي حُكْمِ الشَّرْطِ كَذَلِكَ، كَأَنَّهُ قَالَ: إِنْ شَاءَ رَبُّكَ، فَلَيْسَ يُوصَفُ بِمُتَّصِلٍ وَلَا مُنْقَطِعٍ، وَيُؤَيِّدُهُ وَيُقَوِّيهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ" وَنَحْوُهُ عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ قَالَ: تَقَدَّمَتْ عَزِيمَةُ الْمَشِيئَةِ من الله تعالى في خلود

Yani Kutup Yıldızları [Farkadân] da [ayrılır]. Ebû Muhammed Mekkî şöyle demiştir: Basralılara göre "illâ" (إِلَّا) edatının "vâv" (وَ) anlamında olması uzak bir görüştür; bunun açıklaması el-Bakara [suresinde] geçmişti. [Ayetteki istisnanın] "Rabbinin dilediği gibi" anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar hariç, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin!” [en-Nisâ: 22] buyruğu da "geçmişte olduğu gibi" anlamındadır. Bu, dokuzuncu görüştür. Onuncusu: Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } buyruğu, şeriatın her sözde kullanılmasını mendup kıldığı istisna kabilindendir. Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın: { لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ } “Andolsun ki Allah dilerse Mescid-i Harâm'a güven içinde gireceksiniz” [el-Feth: 27] buyruğu mesabesindedir. Bu, gerçekleşmesi kesin (vâcip) olan bir hususta yapılan bir istisnadır; buradaki istisna da aynı şekilde şart hükmündedir. Sanki [Allah Teâlâ]: "Rabbin dilerse" buyurmuştur; dolayısıyla bu, ne muttasıl ne de munkatı' olarak nitelendirilir. Allah Teâlâ'nın: { عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ } “kesintisiz bir lütuf olarak” buyruğu da bunu teyit edip güçlendirmektedir. Benzer bir görüş Ebû Ubeyd'den de rivayet edilmiş olup o şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın [her iki zümrenin] ebedî kalması hususundaki...

الْفَرِيقَيْنِ فِي الدَّارَيْنِ، فَوَقَعَ لَفْظُ الِاسْتِثْنَاءِ، وَالْعَزِيمَةُ قَدْ تَقَدَّمَتْ فِي الْخُلُودِ، قَالَ: وَهَذَا مِثْلُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ" [الفتح: ٢٧ [وَقَدْ عَلِمَ أَنَّهُمْ يَدْخُلُونَهُ حَتْمًا، فَلَمْ يُوجِبِ الِاسْتِثْنَاءُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ خِيَارًا، إِذِ الْمَشِيئَةُ قَدْ تقدمة، بِالْعَزِيمَةِ فِي الْخُلُودِ فِي الدَّارَيْنِ وَالدُّخُولِ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَنَحْوُهُ عَنِ الْفَرَّاءِ. وَقَوْلٌ: حَادِيَ عَشَرَ- وَهُوَ أَنَّ الْأَشْقِيَاءَ هُمُ السُّعَدَاءُ، وَالسُّعَدَاءُ هُمُ الْأَشْقِيَاءُ لَا غَيْرُهُمْ، وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ رَاجِعٌ إِلَيْهِمْ، وَبَيَانُهُ أَنَّ" مَا" بِمَعْنَى" مَنْ" اسْتَثْنَى اللَّهُ ﷿ مِنَ الدَّاخِلِينَ فِي النَّارِ الْمُخَلَّدِينَ فِيهَا الَّذِينَ يُخْرَجُونَ مِنْهَا مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِمَا مَعَهُمْ مِنَ الْإِيمَانِ، وَاسْتَثْنَى مِنَ الدَّاخِلِينَ فِي الْجَنَّةِ الْمُخَلَّدِينَ فِيهَا الَّذِينَ يَدْخُلُونَ النَّارَ بِذُنُوبِهِمْ قَبْلَ دُخُولِ الْجَنَّةِ ثُمَّ يُخْرَجُونَ مِنْهَا إِلَى الْجَنَّةِ. وَهُمُ الَّذِينَ وَقَعَ عَلَيْهِمُ الِاسْتِثْنَاءُ الثَّانِي، كَأَنَّهُ قَالَ تَعَالَى:" فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ" أَلَّا يُخَلِّدَهُ فِيهَا، وَهُمُ الْخَارِجُونَ مِنْهَا مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِإِيمَانِهِمْ وَبِشَفَاعَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَهُمْ بِدُخُولِهِمُ النَّارَ يُسَمَّوْنَ الْأَشْقِيَاءَ، وَبِدُخُولِهِمُ الْجَنَّةَ يُسَمَّوْنَ السُّعَدَاءَ، كَمَا رَوَى الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِذْ قَالَ: الَّذِينَ سَعِدُوا شَقُوا بِدُخُولِ النَّارِ ثُمَّ سَعِدُوا بِالْخُرُوجِ مِنْهَا وَدُخُولِهِمُ الْجَنَّةَ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَفْصٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا" بِضَمِّ السِّينِ. وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو: وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ سَعِدُوا أَنَّ الْأَوَّلَ شَقُوا وَلَمْ يَقُلْ أُشْقُوا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَرَأَيْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَتَعَجَّبُ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِسَائِيِّ" سُعِدُوا" مَعَ عِلْمِهِ بِالْعَرَبِيَّةِ! إِذْ كَانَ هَذَا لَحْنًا لَا يَجُوزُ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا يُقَالُ: سَعِدَ فُلَانٌ وَأَسْعَدَهُ اللَّهُ، وَأَسْعَدَ مِثْلُ أَمْرَضَ، وَإِنَّمَا احْتَجَّ الْكِسَائِيُّ بِقَوْلِهِمْ: مَسْعُودٌ وَلَا حُجَّةَ لَهُ فِيهِ، لِأَنَّهُ يُقَالُ: مَكَانٌ مَسْعُودٌ فِيهِ، ثُمَّ يُحْذَفُ فِيهِ ويسمى به. قال الْمَهْدَوِيُّ: وَمَنْ ضَمَّ السِّينَ مِنْ" سُعِدُوا" فَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى قَوْلِهِمْ: مَسْعُودٌ وَهُوَ شَاذٌّ قَلِيلٌ، لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ: سَعِدَهُ اللَّهُ، إِنَّمَا يُقَالُ: أَسْعَدَهُ اللَّهُ. وَقَالَ الثَّعْلَبِيُّ:" سُعِدُوا" بِضَمِّ السِّينِ أَيْ رُزِقُوا السَّعَادَةَ، يُقَالُ: سَعِدَ وَأَسْعَدَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ" سُعِدُوا" بِفَتْحِ

ebedî kalması hususunda Allah Teâlâ'nın kesin iradesi (meşîeti) önceden tecelli etmişti; ebediyet hususunda kesin hüküm önceden vaki olduğu halde istisna lafzı varid olmuştur. Ebû Ubeyd şöyle dedi: Bu, Allah Teâlâ'nın: { لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ } [Fetih: 27] buyruğu gibidir; oysa onların oraya kesin olarak gireceklerini biliyordu; dolayısıyla her iki yerde de istisna bir tercih hakkı gerektirmemiştir, zira meşîet her iki yurtta ebedî kalma ve Mescid-i Haram'a girme hususundaki kesin iradeyle önceden tecelli etmiştir. el-Ferrâ'dan da bunun benzeri nakledilmiştir. On birinci bir görüş ise şudur: Şakî olanlar saîd olanlardır, saîd olanlar da şakî olanların ta kendileridir; her iki yerdeki istisna da onlara racidir. Bunun açıklaması şudur: "Mâ" (مَا) lafzı "men" (مَنْ) anlamındadır; Allah (azze ve celle) ateşe giren ve orada ebedî kalacak olanlar arasından Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ümmetinden beraberlerindeki iman sebebiyle oradan çıkarılacak olanları istisna etmiştir; cennete giren ve orada ebedî kalacak olanlar arasından da cennete girmeden önce günahları sebebiyle ateşe giren, sonra da oradan cennete çıkarılanları istisna etmiştir. İkinci istisnanın üzerine vaki olduğu kimseler işte bunlardır; sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Şakî olanlara gelince, onlar ateştedirler; orada onların soluk alıp vermeleri vardır. Rabbinin orada ebedî kılmamayı dilediği kimseler müstesna, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır.' Bunlar ise imanları ve Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şefaati sebebiyle oradan çıkacak olan Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetidir. Onlar ateşe girmeleriyle 'eşkiyâ' (şakîler) diye, cennete girmeleriyle de 'süedâ' (saîdler) diye isimlendirilirler; nitekim ed-Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan naklettiği rivayette o şöyle demiştir: 'Saîd kılınanlar ateşe girmekle şakî oldular, sonra oradan çıkıp cennete girmekle saîd oldular.' el-A'meş, Hafs, Hamza ve el-Kisâî bu ayeti sîn harfinin zammıyla { وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا } şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr şöyle der: Bunun [malum olarak] "se'idû" olduğuna delil, birincisinin meçhul olarak "üşkū" denilmeyip [malum olarak] "şekū" şeklinde gelmesidir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ali b. Süleyman'ın, Arap dilindeki derin bilgisine rağmen el-Kisâî'nin "sü'idû" okuyuşuna hayret ettiğini gördüm! Çünkü bu caiz olmayan bir lahindir (hatadır); zira ancak se'ide fülânun ve es'adehullâh (سَعِدَ فُلَانٌ وَأَسْعَدَهُ اللَّهُ - falan mutlu oldu, Allah onu mutlu kıldı) denir; "es'ade" fiili "emrada" (hastalandırdı) gibidir. el-Kisâî ise Arapların "mes'ûd" (مَسْعُودٌ) sözünü delil getirmiştir; oysa bunda onun için bir hüccet yoktur, çünkü mekânün mes'ûdün fîhi (içinde mutlu olunan yer) denir, sonra "fîhi" hazfedilip onunla isimlendirilir. el-Mehdavî şöyle der: { سُعِدُوا } lafzında sîn harfini zammeli okuyanın kıraati, Arapların "mes'ûd" sözüne hamledilmiştir ki bu şâz ve az kullanılan bir kullanımdır; çünkü sa'adehullâh (سَعَدَهُ اللَّهُ) denmez, ancak es'adehullâh (أَسْعَدَهُ اللَّهُ) denir. es-Sa'lebî ise şöyle demiştir: Sîn harfinin zammıyla { سُعِدُوا } yani kendilerine saadet rızık olarak verildi demektir; se'ide ile es'ade aynı anlamda kullanılır. Diğer kurrâ ise

السِّينِ قِيَاسًا عَلَى" شَقُوا" وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالسَّعَادَةُ خِلَافُ الشَّقَاوَةِ، تَقُولُ: مِنْهُ سَعِدَ الرَّجُلُ بِالْكَسْرِ فَهُوَ سَعِيدٌ، مِثْلُ سَلِمَ فَهُوَ سَلِيمٌ، وَسَعِدَ فَهُوَ مَسْعُودٌ، وَلَا يُقَالُ فِيهِ: مُسْعَدٌ، كَأَنَّهُمُ اسْتَغْنَوْا عَنْهُ بِمَسْعُودٍ. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ عَبْدُ الرَّحِيمِ: وَقَدْ وَرَدَ سَعِدَهُ اللَّهُ فَهُوَ مَسْعُودٌ، وَأَسْعَدَهُ اللَّهُ فَهُوَ مُسْعَدٌ، فَهَذَا يُقَوِّي قَوْلَ الْكُوفِيِّينَ وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: لَا يُقَالُ سَعِدَ فُلَانٌ كَمَا لَا يُقَالُ شَقِيَ فُلَانٌ، لِأَنَّهُ مِمَّا لَا يَتَعَدَّى. (عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ) أَيْ غَيْرَ مَقْطُوعٍ، مِنْ جَذَّهُ يَجُذُّهُ أَيْ قَطَعَهُ، قَالَ النَّابِغَةُ:

{ شَقُوا } lafzına kıyasla sîn harfinin fethasıyla { سَعِدُوا } şeklinde okumuşlardır; Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim de bunu tercih etmiştir. el-Cevherî şöyle der: Saadet şekavetin zıddıdır; bu kökten olmak üzere falan kimse mutlu olduğunda kesre ile se'ide'r-racülü (سَعِدَ الرَّجُلُ) denir, o kimse de selime/selîm gibi saîddir (سَعِيدٌ); ayrıca se'ide denir ve o kimse mes'ûddur (مَسْعُودٌ); onun hakkında müs'ad (مُسْعَدٌ) denmez, sanki "mes'ûd" ile ona ihtiyaç duymamışlardır. Ebû Nasr Abdürrahîm el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Sa'adehullâh fe-hüve mes'ûd (Allah onu mutlu kıldı, o da mesuttur) ve es'adehullâh fe-hüve müs'ad şeklinde nakledilmiştir; bu da Kûfelilerin görüşünü kuvvetlendirir. Sîbeveyh ise: 'Şakiye fülânun denmediği gibi sa'ide fülânun da [müteaddî olarak] denmez; çünkü geçişsiz fiillerdendir' demiştir. { عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ } “«kesintisiz bir lütuf olarak...»”; yani kesintiye uğramayan bir bağış demektir; bir şeyi kestiğinde cezzehû yecüzzühû (جَذَّهُ يَجُذُّهُ) denmesinden gelir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:

تَجُذُّ السَّلُوقِيَّ الْمُضَاعَفَ نَسْجُهُ ... وَتُوقِدُ بِالصُّفَّاحِ نَارَ الْحُبَاحِبِ

Kat kat örülmüş Selûkî zırhını kesip parçalar / Ve kılıçların geniş yüzeyleriyle ateş böceği gibi kıvılcımlar tutuşturur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا تَكُ) جَزْمٌ بِالنَّهْيِ، وَحُذِفَتِ النُّونُ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ. (فِي مِرْيَةٍ) أَيْ فِي شَكٍّ. (مِمَّا يَعْبُدُ هؤُلاءِ) مِنَ الْآلِهَةِ أَنَّهَا بَاطِلٌ. وَأَحْسَنُ مِنْ هَذَا: أَيْ قُلْ يا محمد لكل من شك" فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هؤُلاءِ" أَنَّ اللَّهَ ﷿ مَا أَمَرَهُمْ بِهِ، وَإِنَّمَا يَعْبُدُونَهَا كَمَا كَانَ آبَاؤُهُمْ يَفْعَلُونَ تَقْلِيدًا لَهُمْ. (وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ) فِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا- نَصِيبُهُمْ مِنَ الرِّزْقِ، قَالَهُ أبو العالية. الثاني- نصيبهم من العذاب، قال ابْنُ زَيْدٍ. الثَّالِثُ- مَا وُعِدُوا بِهِ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄.

Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَكُ } “«Artık olma!»” buyruğu nehiy ile meczumdur; çok kullanımdan ötürü nûn harfi hazfedilmiştir. { فِي مِرْيَةٍ } “«bir şüphe içinde...»”; yani bir tereddüt içinde olma. { مِمَّا يَعْبُدُ هؤُلاءِ } “«şunların taptıkları şeyler konusunda»”; taptıkları ilahların bâtıl olduğu konusunda [şüphede olma]. Bundan daha güzeli ise şudur: Yani ey Muhammed, şüpheye düşen herkese de ki: "Bunların taptıkları şeyler konusunda, Allah (azze ve celle)'nin onlara bunu emretmediği hususunda sakın şüphe içinde olma!"; onlar bu putlara sadece babalarını taklit ederek, babalarının daha önce yaptığı gibi tapmaktadırlar. { وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ } “«Ve şüphesiz biz onların paylarını eksiksiz olarak tastamam vereceğiz.»” Bu hususta üç görüş vardır: Birincisi: Rızıktan olan paylarıdır; bunu Ebu'l-Âliye söylemiştir. İkincisi: Azaptan olan paylarıdır; bunu İbn Zeyd söylemiştir. Üçüncüsü: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'nın belirttiğine göre: Hayır veya şerden kendilerine vaad edilen şeylerdir.

[سورة هود (١١): آية ١١٠]

[Hûd Sûresi (11), 110. Ayet]

وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (١١٠)

{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (١١٠) } “«Andolsun ki Mûsâ'ya Kitab'ı verdik de onda ihtilafa düşüldü. Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı, aralarında mutlaka hüküm verilirdi. Şüphesiz onlar da bundan derin bir şüphe içindedirler. (110)»”

قوله تعالى: (وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ) الْكَلِمَةُ: أَنَّ اللَّهَ ﷿ حَكَمَ أَنْ يُؤَخِّرَهُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لِمَا عَلِمَ فِي ذَلِكَ مِنَ الصَّلَاحِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَقَضَى بَيْنَهُمْ أَجَلَهُمْ بِأَنْ يُثِيبَ الْمُؤْمِنَ وَيُعَاقِبَ الْكَافِرَ. قِيلَ: الْمُرَادُ بَيْنَ الْمُخْتَلِفِينَ فِي كِتَابِ مُوسَى، فَإِنَّهُمْ كَانُوا بَيْنَ مُصَدِّقٍ [بِهِ] وَمُكَذِّبٍ. وَقِيلَ: بَيْنَ هَؤُلَاءِ الْمُخْتَلِفِينَ فِيكَ يَا مُحَمَّدُ بِتَعْجِيلِ الْعِقَابِ، ولكن

Yüce Allah'ın: { وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ } “«Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı...»” buyruğuna gelince; buradaki "söz"den kasıt, Allah Azze ve Celle'nin bunda bildiği bir maslahat (fayda) sebebiyle onları[n cezasını] kıyamet gününe ertelemeyi takdir etmiş olmasıdır. Şayet böyle olmasaydı, mümini ödüllendirip kâfiri cezalandırmak suretiyle ecelleri hususunda aralarında mutlaka hüküm verirdi. Bir görüşe göre, [aralarında hüküm verilecek olanlardan] maksat Mûsâ'nın Kitabı hakkında ihtilafa düşenlerdir; zira onlar onu tasdik edenler [ona] ve yalanlayanlar olmak üzere ikiye ayrılmışlardı. Bir diğer görüşe göre ise: Cezanın peşinen verilmesi suretiyle, senin hakkında ihtilafa düşen şu kimseler [arasında hüküm verilirdi], lâkin...

سبق الحكم بتأخير العقاب هَذِهِ الْأُمَّةِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. (وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ) إِنْ حُمِلَتْ عَلَى قَوْمِ مُوسَى، أَيْ لَفِي شَكٍّ مِنْ كِتَابِ مُوسَى فهم في شك من القرآن.

bu ümmetin cezasının kıyamet gününe ertelenmesine dair hüküm önceden geçmiştir. { وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ } “«Şüphesiz onlar da bundan derin bir şüphe içindedirler.»” Şayet bu ifade Mûsâ'nın kavmine hamledilirse; yani Mûsâ'nın Kitabı hakkında şüphe içindedirler [demektir]; o halde bunlar da Kur'an hakkında şüphe içindedirler.

[سورة هود (١١): آية ١١١]

[Hûd Sûresi (11), 111. Ayet]

وَإِنَّ كُلاًّ لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١١)

{ وَإِنَّ كُلاًّ لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١١) } “«Şüphesiz Rabbin, onların her birine amellerinin karşılığını tastamam verecektir. Çünkü O, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır. (111)»”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ) أَيْ إِنَّ كُلًّا مِنَ الْأُمَمِ الَّتِي عَدَدْنَاهُمْ يَرَوْنَ جَزَاءَ أَعْمَالِهِمْ، فَكَذَلِكَ قَوْمُكَ يَا مُحَمَّدُ. وَاخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي قِرَاءَةِ" وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا" فَقَرَأَ أَهْلُ الْحَرَمَيْنِ- نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو بَكْرٍ مَعَهُمْ-" وَإِنْ كُلًّا لَمَّا" بِالتَّخْفِيفِ، عَلَى أَنَّهَا" إِنْ" الْمُخَفَّفَةِ مِنَ الثَّقِيلَةِ مُعْمَلَةً، وَقَدْ ذَكَرَ هَذَا الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ، قَالَ سِيبَوَيْهِ: حَدَّثَنَا مَنْ أَثِقُ بِهِ أَنَّهُ سَمِعَ الْعَرَبَ تَقُولُ: إِنْ زَيْدًا لَمُنْطَلِقٌ، وَأَنْشَدَ قَوْلَ الشَّاعِرِ:

Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ } “«Şüphesiz Rabbin, onların her birine amellerinin karşılığını tastamam verecektir.»” buyruğu; yani saydığımız bu ümmetlerin her biri amellerinin karşılığını görecektir; ey Muhammed, senin kavmin de böyledir, demektir. Kurrâ, { وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا } ibaresinin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir: Haremeyn ehli olan Nâfi' ve İbn Kesîr ile birlikte Ebû Bekr, şeddeli olan "inne"den hafifletilmiş (muhaffefe) ve amil kılınmış bir "in" (إِنْ) kabul ederek şeddesiz olarak "Ve in küllen lemmâ" şeklinde okumuşlardır. Bunu el-Halîl ve Sîbeveyh de zikretmiştir. Sîbeveyh şöyle demiştir: Bize güvendiğim bir kimse, Arapların 'İn Zeyden le-muntaligun' (إِنْ زَيْدًا لَمُنْطَلِقٌ) dediklerini işittiğini anlattı ve şairin şu sözünü inşad etti:

كَأَنْ ظَبْيَةً تَعْطُو إِلَى وَارِقِ السَّلَمْ

Sanki yapraklı selem ağacına boyun uzatan bir ceylan gibi.

أَرَادَ كَأَنَّهَا ظَبْيَةٌ فَخَفَّفَ وَنَصَبَ مَا بَعْدَهَا، وَالْبَصْرِيُّونَ يُجَوِّزُونَ تَخْفِيفَ" إِنَّ" الْمُشَدَّدَةَ مَعَ إِعْمَالِهَا، وَأَنْكَرَ ذَلِكَ الْكِسَائِيُّ وَقَالَ: مَا أدري على أي شي قُرِئَ" وَإِنْ كُلًّا"! وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّهُ نَصَبَ كُلًّا" فِي قِرَاءَةِ مَنْ خَفَّفَ بِقَوْلِهِ:" لَيُوَفِّيَنَّهُمْ" أَيْ وَإِنْ لَيُوَفِّيَنَّهُمْ كُلًّا، وَأَنْكَرَ ذَلِكَ جَمِيعُ النَّحْوِيِّينَ، وَقَالُوا: هَذَا مِنْ كَبِيرِ الْغَلَطِ، لَا يَجُوزُ عِنْدَ أَحَدٍ زَيْدًا لَأَضْرِبَنَّهُ. وَشَدَّدَ الْبَاقُونَ" إِنَّ" وَنَصَبُوا بِهَا" كُلًّا" عَلَى أَصْلِهَا. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَابْنُ عَامِرٍ" لَمَّا" بِالتَّشْدِيدِ. وَخَفَّفَهَا الْبَاقُونَ عَلَى مَعْنَى: وَإِنَّ كُلًّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ، جَعَلُوا" مَا" صِلَةً. وَقِيلَ: دَخَلَتْ لِتَفْصِلَ بَيْنَ اللَّامَيْنِ اللَّتَيْنِ تَتَلَقَّيَانِ الْقَسَمَ، وَكِلَاهُمَا مَفْتُوحٌ فَفُصِلَ بَيْنَهُمَا بِ" مَا". وَقَالَ الزَّجَّاجُ: لَامُ" لَمَّا" لَامُ" إِنَّ" وَ" مَا" زَائِدَةٌ مُؤَكِّدَةٌ، تَقُولُ: إِنَّ زيدا لمنطلق، فإن

[Şair burada] «ke-ennehâ zabyetün» (sanki o bir ceylandır) demek istemiş; şeddeyi hafifletmiş (şeddesiz okumuş) ve sonrasındaki kelimeyi nasbetmiştir. Basralılar, şeddeli olan «inne»nin hafifletilmekle (şeddesiz yapılmakla) birlikte amel etmesini (kelimeyi nasbetmesini) caiz görürler. Kisâî ise bunu reddetmiş ve şöyle demiştir: "{ وَإِنْ كُلًّا } kıraatinin neye dayanılarak okunduğunu bilmiyorum!" Ferrâ ise [şeddeli «inne»yi] hafifletenlerin kıraatinde «küllen» (كُلًّا) kelimesini { لَيُوَفِّيَنَّهُمْ } fiilinin nasbettiğini; yani [takdirin] «ve in leyüveffiyennehüm küllen» şeklinde olduğunu ileri sürmüştür. Bütün nahivciler ise bunu reddetmiş ve şöyle demişlerdir: "Bu büyük bir hatadır; zira hiç kimseye göre «Zeyden le-adribennehû» [şeklinde fiilden önceki ismi nasbetmek] caiz değildir." Geriye kalan [kurrâ] ise «inne»yi şeddeli okumuşlar ve aslı üzere bununla «küllen» kelimesini nasbetmişlerdir. Âsım, Hamza ve İbn Âmir ise «lemmâ» (لَمَّا) kelimesini şeddeli okumuşlardır. Diğerleri ise «mâ»yı sıla (pekiştirici zaid edat) kabul ederek: «Ve inne küllen le-yüveffiyennehüm» manasında olmak üzere hafif (şeddesiz) okumuşlardır. Bir görüşe göre de bu «mâ», yemine cevap teşkil eden ve her ikisi de meftûh (üstünlü) olan iki lâmın arasını ayırmak için girmiş ve ikisinin arası «mâ» ile ayrılmıştır. Zeccâc ise şöyle demiştir: "«Lemmâ»daki lâm, «inne»nin [haberine gelen] lâmıdır; «mâ» ise pekiştirici zaid bir edattır. Nitekim sen: «İnne Zeyden le-muntalikun» (Şüphesiz Zeyd gitmektedir) dersin; zira...

تَقْتَضِي أَنْ يَدْخُلَ عَلَى خَبَرِهَا أَوِ اسْمِهَا لَامٌ كَقَوْلِكَ: إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ، وَقَوْلُهُ:" إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى ". وَاللَّامُ فِي" لَيُوَفِّيَنَّهُمْ" هِيَ الَّتِي يُتَلَقَّى بِهَا الْقَسَمُ، وَتَدْخُلُ عَلَى الْفِعْلِ وَيَلْزَمُهَا النُّونُ الْمُشَدَّدَةُ أَوِ الْمُخَفَّفَةُ، وَلَمَّا اجْتَمَعَتِ اللَّامَانِ فُصِلَ بَيْنَهُمَا بِ" مَا" وَ" مَا" زَائِدَةٌ مُؤَكِّدَةٌ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ:" مَا" بِمَعْنَى" من" كقوله:" وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ" [النساء: ٧٢] أَيْ وَإِنَّ كُلًّا لَمَنْ لَيُوَفِّيَنَّهُمْ، وَاللَّامُ فِي" لَيُوَفِّيَنَّهُمْ" لِلْقَسَمِ، وَهَذَا يَرْجِعُ مَعْنَاهُ إِلَى قَوْلِ الزَّجَّاجِ، غَيْرَ أَنَّ" مَا" عِنْدَ الزَّجَّاجِ زَائِدَةٌ وَعِنْدَ الْفَرَّاءِ اسْمٌ بِمَعْنَى" مَنْ". وَقِيلَ: لَيْسَتْ بِزَائِدَةٍ، بَلْ هِيَ اسْمٌ دَخَلَ عَلَيْهَا لَامُ التَّأْكِيدِ، وَهِيَ خَبَرُ" إِنَّ" وَ" لَيُوَفِّيَنَّهُمْ" جَوَابُ الْقَسَمِ، التَّقْدِيرُ: وَإِنَّ كُلًّا خُلِقَ لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ. وَقِيلَ:" مَا" بِمَعْنَى" مَنْ" كَقَوْلِهِ:" فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ" [النِّسَاءِ: ٣] أَيْ مَنْ، وَهَذَا كُلُّهُ هُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ بِعَيْنِهِ. وَأَمَّا مَنْ شَدَّدَ" لَمَّا" وَقَرَأَ" وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا" بِالتَّشْدِيدِ فِيهِمَا- وَهُوَ حَمْزَةُ وَمَنْ وَافَقَهُ- فَقِيلَ: إِنَّهُ لَحْنٌ، حُكِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ أَنَّ هَذَا لَا يَجُوزُ، وَلَا يُقَالُ: إِنَّ زَيْدًا إِلَّا لَأَضْرِبَنَّهُ، وَلَا لَمَّا لَضَرَبْتُهُ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: اللَّهُ أَعْلَمُ بِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ، وَمَا أَعْرِفُ لَهَا وَجْهًا. وَقَالَ هُوَ وَأَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: التَّشْدِيدُ فِيهِمَا مُشْكِلٌ. قَالَ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ: وَلِلنَّحْوِيِّينَ فِي ذَلِكَ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ- أَنَّ أَصْلَهَا" لِمَنْ مَا" فَقُلِبَتِ النُّونُ مِيمًا، وَاجْتَمَعَتْ ثَلَاثُ مِيمَاتٍ فَحُذِفَتِ الْوُسْطَى فَصَارَتْ" لَمَّا" وَ" مَا" عَلَى هَذَا الْقَوْلِ بِمَعْنَى" مَنْ" تَقْدِيرُهُ: وَإِنَّ كُلًّا لِمَنِ الَّذِينَ، كَقَوْلِهِمْ:

...haberine veya ismine bir lâmın girmesini gerektirir; nitekim senin: «İnnallâhe le-ğafûrun rahîm» ve Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى } buyruğunda olduğu gibi. { لَيُوَفِّيَنَّهُمْ } ibaresindeki lâm ise yemine cevap teşkil eden lâmdır, fiilin başına gelir ve ardı sıra şeddeli yahut hafif (şeddesiz) nûn gelmesini gerektirir. İki lâm bir araya gelince araları «mâ» ile ayrılmıştır ve «mâ» tekit edici bir zaidedir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Buradaki «mâ», { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } [en-Nisâ: 72] ayetinde olduğu gibi «men» (مَنْ - kimse) anlamındadır. Yani 'Ve inne küllen le-men leyüveffiyennehüm' [demektir]. { لَيُوَفِّيَنَّهُمْ } ibaresindeki lâm yemin içindir. Bunun anlamı ez-Zeccâc'ın sözüne dönmektedir; şu farkla ki «mâ», ez-Zeccâc'a göre zaidedir, el-Ferrâ'ya göre ise «men» anlamında bir isimdir. Denildi ki: Zâide değildir, bilakis üzerine tekit lâmı girmiş bir isimdir, «inne»nin haberidir ve { لَيُوَفِّيَنَّهُمْ } ifadesi de yeminin cevabıdır. Takdiri şöyledir: «Ve inne küllen huliga leyüveffiyennehüm Rabbüke a'mâlehüm» (Şüphesiz hepsi, Rabbin kendilerine amellerini tastamam versin diye yaratılmıştır). Denildi ki: «mâ», { فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ } [en-Nisâ: 3] ayetinde olduğu gibi «men» anlamındadır, yani 'kadınlardan size helal olan kimseleri' demektir. Bütün bunlar el-Ferrâ'nın sözünün ta kendisidir. «Lemmâ»yı şeddeli okuyup her ikisini de şeddeli olarak { وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا } şeklinde okuyanlara gelince -ki o Hamza ve ona muvafakat edenlerdir- bunun bir lahın (dil hatası) olduğu söylenmiştir. Muhammed b. Zeyd'den bunun caiz olmadığı, ne «İnne Zeyden illâ le-adribennehû» ne de «lemmâ le-darabtühû» denilebileceği rivayet edilmiştir. el-Kisâî: «Allah bu kıraati daha iyi bilir, bunun için bir vecih bilmiyorum» demiştir. O ve Ebû Ali el-Fârisî: «Her ikisinde de şedde olması müşküldür» demişlerdir. en-Nehhâs ve başkaları şöyle demiştir: Nahivcilerin bu hususta görüşleri vardır: Birincisi: Bunun aslı «li-men mâ» (لِمَنْ مَا) idi; nûn harfi mîme dönüştürüldü, üç mîm yan yana gelince ortadaki hazfedildi ve «lemmâ» (لَمَّا) oldu. Bu görüşe göre «mâ», «men» anlamındadır. Takdiri: 'Ve inne küllen limenillezîne...' (Şüphesiz onların her biri o kimselerdendir ki...) şeklindedir; nitekim [şairlerin] şu sözünde olduğu gibi:

وَإِنِّي لَمَّا أُصْدِرُ الْأَمْرَ وَجْهَهُ ... إِذَا هُوَ أَعْيَا بِالسَّبِيلِ مَصَادِرُهُ

Şüphesiz ben, çıkış yolları çıkmaza girdiğinde / bir işi lâyık olduğu şekilde sonuçlandırırım.

وَزَيَّفَ الزَّجَّاجُ هَذَا الْقَوْلِ، وَقَالَ:" مَنْ" اسْمٌ عَلَى حَرْفَيْنِ فَلَا يَجُوزُ حَذْفُهُ. الثَّانِي- أَنَّ الْأَصْلَ. لَمِنْ مَا، فَحُذِفَتِ الْمِيمُ الْمَكْسُورَةُ لِاجْتِمَاعِ الْمِيمَاتِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَإِنَّ كُلًّا لَمِنْ خَلْقٍ لَيُوَفِّيَنَّهُمْ. وَقِيلَ:" لَمَّا" مَصْدَرُ" لَمَّ" وَجَاءَتْ بِغَيْرِ تَنْوِينٍ حَمْلًا لِلْوَصْلِ عَلَى الْوَقْفِ، فَهِيَ عَلَى هَذَا كَقَوْلِهِ:" وَتَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلًا لَمًّا" [الفجر: ١٩] أَيْ جَامِعًا لِلْمَالِ الْمَأْكُولِ، فَالتَّقْدِيرُ عَلَى هَذَا: وَإِنَّ كُلًّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ تَوْفِيَةً لَمًّا، أَيْ جَامِعَةً لِأَعْمَالِهِمْ جَمْعًا، فَهُوَ كَقَوْلِكَ: قِيَامًا لَأَقُومَنَّ. وَقَدْ قَرَأَ الزُّهْرِيُّ" لَمًّا" بِالتَّشْدِيدِ وَالتَّنْوِينِ على هذا المعنى. الثالث-

ez-Zeccâc bu görüşü çürütmüş ve şöyle demiştir: «Men» (مَنْ) iki harfli bir isimdir, dolayısıyla hazfedilmesi caiz değildir. İkincisi: Aslının «le-min mâ» (لَمِنْ مَا) olmasıdır; mim harflerinin peş peşe gelmesi sebebiyle kesreli mim hazfedilmiştir. Takdiri ise şöyledir: «Ve inne kullen le-min halkın le-yüveffiyennehüm» (Şüphesiz onların her biri [öyle] yaratılmışlardandır ki [Rabbin] onlara [karşılıklarını] tastamam verecektir). Bir diğer görüşe göre «lemmâ» (لَمَّا), «lemme» (لَمَّ) fiilinin masdarıdır ve vaslın (geçişin) vakfa (durmaya) hamledilmesi sebebiyle tenvinsiz gelmiştir. Buna göre o, [Allah Teâlâ'nın]: { وَتَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلًا لَمًّا } “Mirası da haram helal demeden alabildiğine yiyorsunuz” [el-Fecr: 19] yani yenen malı toplayıp silip süpürürcesine buyruğundaki gibidir. Buna göre takdir şöyledir: «Ve inne kullen le-yüveffiyennehüm Rabbüke a‘mâlehüm tevfiyeten lemmâ», yani onların amellerini eksiksiz bir şekilde toplayarak [tastamam verecektir]. Bu durum senin: «Kıyâmen le-ekûmenne» (Mutlaka tam bir duruşla kıyam edeceğim) demen gibidir. ez-Zührî de bu anlama dayanarak [kelimeyi] şeddeli ve tenvinli olarak «lemmen» (لَمًّا) şeklinde okumuştur. Üçüncüsü:

أَنَّ" لَمَّا" بِمَعْنَى" إِلَّا" حَكَى أَهْلُ اللُّغَةِ: سَأَلْتُكَ بِاللَّهِ لَمَّا فَعَلْتَ، بِمَعْنَى إِلَّا فَعَلْتَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْها حافِظٌ" [الطارق: ٤] أَيْ إِلَّا عَلَيْهَا، فَمَعْنَى الْآيَةِ: مَا كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ إِلَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ، قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَزَيَّفَ الزَّجَّاجُ هَذَا الْقَوْلَ بِأَنَّهُ لَا نَفْيَ لِقَوْلِهِ:" وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا" حَتَّى تُقَدَّرَ" إِلَّا" وَلَا يُقَالُ: ذَهَبَ النَّاسُ لَمَّا زَيْدٍ. الرَّابِعُ- قَالَ أَبُو عُثْمَانَ الْمَازِنِيُّ: الْأَصْلُ وَإِنَّ كُلًّا لَمَا بِتَخْفِيفِ" لَمَّا" ثُمَّ ثُقِّلَتْ كَقَوْلِهِ:

«Lemmâ»nın «illâ» (إِلَّا - ancak, sadece) anlamında olmasıdır. Dil ehli: «İllâ fe'alte» (ancak yapasın) anlamında «Seeltüke billâhi lemmâ fe'alte» (Allah aşkına yapmandan başka bir şey istemiyorum) dendiğini nakletmiştir. Allah Teâlâ'nın: { إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْها حافِظٌ } [et-Târık: 4] yani «illâ aleyhâ» (üzerinde mutlaka bir gözetici vardır) buyruğu da böyledir. Ayetin anlamı: «Onların her birine mutlaka [karşılıklarını] tastamam verecektir» demektir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: ez-Zeccâc bu görüşü, { وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا } sözünde bir olumsuzluk (nefy) bulunmadığını, dolayısıyla «illâ» takdir edilemeyeceğini ve 'Zehebe'n-nâsü lemmâ Zeydin' denilemeyeceğini belirterek çürütmüştür. Dördüncüsü: Ebû Osmân el-Mâzinî şöyle demiştir: Aslı, «lemmâ»nın hafifletilmesiyle 'Ve inne küllen lemâ' (وَإِنَّ كُلًّا لَمَا) idi, sonra şu beyitte olduğu gibi şeddelenmiştir:

لَقَدْ خَشِيتُ أن أرى جدبا ... في عامنا ذا بعد ما أَخْصَبَّا

Kıtlık görmekten korktum gerçekten / bu yılımızda, [toprak] yeşerdikten sonra.

وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: هَذَا خَطَأٌ، إِنَّمَا يُخَفَّفُ الْمُثَقَّلُ، وَلَا يُثَقَّلُ الْمُخَفَّفُ. الْخَامِسُ- قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ الْقَاسِمُ بْنُ سَلَّامٍ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّشْدِيدُ مِنْ قَوْلِهِمْ: لَمَمْتُ الشَّيْءَ أَلُمُّهُ لَمًّا إِذَا جَمَعْتُهُ، ثُمَّ بُنِيَ مِنْهُ فعلى، كما قرئ" ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا" [المؤمنون: ٤٤] بِغَيْرِ تَنْوِينٍ وَبِتَنْوِينٍ. فَالْأَلِفُ عَلَى هَذَا لِلتَّأْنِيثِ، وتمال على هذا القول لأصحا الْإِمَالَةِ، قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: الْقَوْلُ الَّذِي لَا يَجُوزُ غَيْرُهُ عِنْدِي أَنْ تَكُونَ مُخَفَّفَةً مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَتَكُونُ بِمَعْنَى" مَا" مِثْلُ:" إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْها حافِظٌ" [الطارق: ٤] وَكَذَا أَيْضًا تُشَدَّدُ عَلَى أَصْلِهَا، وَتَكُونُ بِمَعْنَى" مَا" وَ" لَمَّا" بِمَعْنَى" إِلَّا" حَكَى ذَلِكَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ وَجَمِيعُ الْبَصْرِيِّينَ، وَأَنَّ" لَمَّا" يُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى" إِلَّا" قُلْتُ: هَذَا الْقَوْلُ [الَّذِي] ارْتَضَاهُ الزَّجَّاجُ حَكَاهُ عَنْهُ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مِثْلُهُ وَتَضْعِيفُ الزَّجَّاجِ لَهُ، إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ الْقَوْلَ صَوَابُهُ " إِنْ" فِيهِ نَافِيَةٌ، وَهُنَا مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ فَافْتَرَقَا وَبَقِيَتْ قِرَاءَتَانِ، قَالَ أَبُو حاتم: وفي حرف أبي:" وإن كلا إلا ليوفينهم" [هود: ١١١] وَرُوِيَ عَنِ الْأَعْمَشِ" وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا" بِتَخْفِيفِ" إِنْ" وَرَفْعِ" كُلٌّ" وَبِتَشْدِيدِ" لَمَّا". قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذِهِ الْقِرَاءَاتُ الْمُخَالِفَةُ لِلسَّوَادِ تَكُونُ فِيهَا" إِنْ" بِمَعْنَى" مَا" لَا غَيْرَ، وَتَكُونُ عَلَى التَّفْسِيرِ، لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقْرَأَ بِمَا خَالَفَ السَّوَادَ إِلَّا عَلَى هَذِهِ الْجِهَةِ. (إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ) تهديد ووعيد.

Ebû İshâk ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Bu yanlıştır; zira ancak şeddeli olan hafifletilir (şeddesiz okunur), hafif (şeddesiz) olan şeddelenmez.» Beşincisi: Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm şöyle demiştir: [Buradaki] şeddenin, Arapların bir şeyi topladıklarında söyledikleri: «Lememtü’ş-şey’e elümmühû lemmen» (لَمَمْتُ الشَّيْءَ أَلُمُّهُ لَمًّا - onu derleyip topladım) sözünden gelmiş olması caizdir. Sonra bundan «fa‘lâ» (فَعْلَى) vezni türetilmiştir; nitekim { ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا } [el-Mü'minûn: 44] “Sonra birbiri ardınca peygamberlerimizi gönderdik” ayeti hem tenvinsiz hem de tenvinli okunmuştur. Buna göre elif, müenneslik (dişillik) içindir ve bu görüşe göre imâle yapanlar tarafından imâle ile okunur. Ebû İshâk şöyle demiştir: «Bana göre caiz olan yegâne görüş, [«in» edatının] şeddeli (inne'den) hafifletilmiş (muhaffefe) olması ve { إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْها حافِظٌ } [et-Târık: 4] “Hiçbir nefis yoktur ki üzerinde bir gözetici bulunmasın” ayetinde olduğu gibi «mâ» (olumsuzluk) anlamında bulunmasıdır. Aynı şekilde aslı üzere şeddelenir; [bu takdirde «in»] «mâ» anlamında, «lemmâ» ise «illâ» (إِلَّا - ancak/sadece) anlamında olur. Bunu Halîl, Sîbeveyh ve bütün Basralılar nakletmiş olup «lemmâ»nın «illâ» anlamında kullanıldığını belirtmişlerdir.» Ben [Kurtubî] derim ki: Zeccâc'ın benimsediği bu görüşü ondan en-Nehhâs ve başkaları nakletmiştir. Bunun bir benzeri ve Zeccâc'ın onu zayıf bulduğu daha önce geçmişti. Ancak o görüşün doğrusu şudur ki, oradaki «in» nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır); buradaki ise şeddeliden hafifletilmiştir (muhaffefedir), dolayısıyla ikisi birbirinden farklıdır. Geriye iki kıraat kalmıştır. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Übey [b. Ka'b]'ın mushafında: «وَإِنْ كُلًّا إِلَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ» [Hûd: 111] şeklindedir. A'meş'ten ise «in»in tahfifi (şeddesizliği), «küllün»ün merfû kılınması ve «lemmâ»nın teşdidi (şeddeli olması) ile: «وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا» şeklinde rivayet edilmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Mushafın ana hattına (resm-i hatta) aykırı olan bu kıraatlerde «in», sadece «mâ» anlamındadır ve tefsir kabilindendir. Çünkü mushafın ana hattına aykırı olan [bir kıraatle] ancak bu cihetle okunması caiz olur. { إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Şüphesiz O, yaptıklarından hakkıyla haberdardır” [ifadesi ise] bir tehdit ve uyarıdır.

[سورة هود (١١): آية ١١٢]

[Hûd Sûresi (11), 112. Ayet]

فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ وَلا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٢)

{ فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ وَلا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٢) } “«Öyle ise emrolunduğun gibi dosdoğru ol; seninle beraber tövbe edenler de [böyle olsun]. Aşırı da gitmeyin! Çünkü O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (112)»”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ) الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَلِغَيْرِهِ. وَقِيلَ: لَهُ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ، قَالَهُ السُّدِّيُّ. وَقِيلَ:" اسْتَقِمْ" اطْلُبِ الْإِقَامَةَ عَلَى الدِّينِ مِنَ اللَّهِ وَاسْأَلْهُ ذَلِكَ. فَتَكُونُ السِّينُ سِينَ السُّؤَالِ، كَمَا تَقُولُ: أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ أَطْلُبُ الْغُفْرَانَ [مِنْهُ]. وَالِاسْتِقَامَةُ الِاسْتِمْرَارُ فِي جِهَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ غَيْرِ أَخْذٍ فِي جِهَةِ الْيَمِينِ وَالشِّمَالِ، فَاسْتَقِمْ عَلَى امْتِثَالِ أَمْرِ اللَّهِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الثَّقَفِيِّ قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قُلْ لِي فِي الْإِسْلَامِ قَوْلًا لَا أَسْأَلُ عَنْهُ أَحَدًا بَعْدَكَ! قَالَ:" قُلْ آمَنْتُ بِاللَّهِ ثُمَّ اسْتَقِمْ". وَرَوَى الدَّارِمِيُّ أَبُو مُحَمَّدٍ فِي مُسْنَدِهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ حَاضِرٍ الْأَزْدِيِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ أَوْصِنِي! فَقَالَ: نَعَمْ! عَلَيْكَ بِتَقْوَى اللَّهِ وَالِاسْتِقَامَةِ، اتَّبِعْ وَلَا تَبْتَدِعْ. (وَمَنْ تابَ مَعَكَ) أَيِ اسْتَقِمْ أَنْتَ وَهُمْ، يُرِيدُ أَصْحَابَهُ الَّذِينَ تَابُوا مِنَ الشِّرْكِ وَمَنْ بَعْدَهُ مِمَّنِ اتَّبَعَهُ مِنْ أُمَّتِهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَا نَزَلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ آيَةٌ هِيَ أَشَدُّ وَلَا أَشَقُّ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَيْهِ، وَلِذَلِكَ قَالَ لِأَصْحَابِهِ حِينَ قَالُوا لَهُ: لَقَدْ أَسْرَعَ إِلَيْكَ الشَّيْبُ! فَقَالَ:" شَيَّبَتْنِي هُودٌ وَأَخَوَاتُهَا". وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَلِيٍّ السَّرِيَّ يَقُولُ: رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فِي الْمَنَامِ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! رُوِيَ عَنْكَ أَنَّكَ قُلْتَ:" شَيَّبَتْنِي هُودٌ". فَقَالَ:" نَعَمْ" فَقُلْتُ لَهُ: مَا الَّذِي شَيَّبَكَ مِنْهَا؟ قَصَصُ الْأَنْبِيَاءِ وَهَلَاكُ الْأُمَمِ! فَقَالَ:" لَا وَلَكِنْ قَوْلُهُ: فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ". (وَلا تَطْغَوْا) نَهَى عَنِ الطُّغْيَانِ وَالطُّغْيَانُ مُجَاوَزَةُ الْحَدِّ، وَمِنْهُ" إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ". وَقِيلَ: أَيْ لَا تَتَجَبَّرُوا عَلَى أَحَدٍ.

Allah Teâlâ'nın: { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } “«Öyle ise emrolunduğun gibi dosdoğru ol»” buyruğundaki hitap Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e ve başkalarınadır. Bir görüşe göre hitap onadır, ancak kastedilen ümmetidir; bunu es-Süddî söylemiştir. Denildi ki: «İstegim» (dosdoğru ol), dinde sebat göstermeyi Allah'tan talep et ve bunu O'ndan iste demektir. Böylece sîn harfi talep sîni olur; nitekim 'Estağfirullâh' (Allah'tan bağışlanma diliyorum [ondan]) demen gibi. İstikamet, sağa sola sapmaksızın tek bir yönde dosdoğru devam etmektir; yani Allah'ın emrini yerine getirme hususunda dosdoğru ol [demektir]. Sahîh-i Müslim'de Süfyân b. Abdillâh es-Sekafî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Dedim ki: «Ey Allah'ın Resûlü, bana İslam hakkında öyle bir söz söyle ki senden sonra bu hususta hiç kimseye bir şey sormayayım!» Şöyle buyurdu: «'Allah'a iman ettim' de, sonra da dosdoğru ol.» Dârimî Ebû Muhammed Müsned'inde Osmân b. Hâdır el-Ezdî'den şöyle rivayet etmiştir: İbn Abbâs'ın yanına girdim ve: «Bana vasiyette bulun!» dedim. O da şöyle dedi: «Evet, Allah'tan korkmaya ve dosdoğru olmaya bak; tabi ol, bidat çıkarma!» { وَمَنْ تابَ مَعَكَ } “«seninle beraber tövbe edenler de [böyle olsun]»” yani sen ve onlar dosdoğru olun [demektir]; şirkten tövbe etmiş olan ashâbını ve ondan sonra ümmetinden kendisine uyan kimseleri kastetmektedir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bu ayetten daha çetin ve daha ağır bir ayet inmemiştir. Bundan dolayı ashâbı kendisine: «Saçına sakalına ak düşmesi ne kadar da çabuklaştı!» dediklerinde: «Hûd sûresi ve kardeşleri beni ihtiyarlattı» buyurmuştur. Bu husus sûrenin başında geçmişti. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Ebû Ali es-Serî'yi şöyle derken işittim: Rüyada Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i gördüm ve: «Ey Allah'ın Resûlü! Sizden 'Hûd sûresi beni ihtiyarlattı' dediğiniz rivayet edildi» dedim. «Evet» buyurdu. Ona: «O sûrede sizi ihtiyarlatan nedir? Peygamberlerin kıssaları ve kavimlerin helaki mi?» dedim. Şöyle buyurdu: «Hayır, bilakis { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } buyruğudur.» { وَلا تَطْغَوْا } “«Aşırı da gitmeyin!»” [buyruğuyla] taşkınlık yapmaktan nehyetmiştir. Tuğyan ise haddi aşmaktır; { إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ } “«Şüphesiz su taştığı zaman»” buyruğu da bundandır. Denildi ki: Yani hiç kimseye karşı zorbalık ve baskı yapmayın.

[سورة هود (١١): آية ١١٣]

[Hûd Sûresi (11), 113. Ayet]

وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ (١١٣)

{ وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ } “«Zulmedenlere meyletmeyin; sonra size ateş dokunur. Sizin Allah'tan başka hiçbir dostunuz yoktur; sonra yardım da göremezsiniz.»” (113)

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَرْكَنُوا) الرُّكُونُ حَقِيقَةٌ الِاسْتِنَادُ وَالِاعْتِمَادُ وَالسُّكُونُ إِلَى، الشَّيْءِ وَالرِّضَا بِهِ، قَالَ قَتَادَةُ: مَعْنَاهُ لَا تَوَدُّوهُمْ وَلَا تُطِيعُوهُمْ. ابْنُ جُرَيْجٍ: لَا تَمِيلُوا إِلَيْهِمْ. أَبُو الْعَالِيَةِ: لَا تَرْضَوْا أَعْمَالَهُمْ، وَكُلُّهُ مُتَقَارِبٌ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الرُّكُونُ هُنَا الْإِدْهَانُ وَذَلِكَ أَلَّا يُنْكِرَ عَلَيْهِمْ كُفْرَهُمْ. الثَّانِيَةُ- قَرَأَ الْجُمْهُورُ:" تَرْكَنُوا" بِفَتْحِ الْكَافِ، قَالَ أَبُو عَمْرٍو: هِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا: تَرْكُنُوا" بِضَمِّ الْكَافِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ وَقَيْسٍ. وَجَوَّزَ قَوْمٌ رَكَنَ يَرْكَنُ مِثْلُ مَنَعَ يَمْنَعُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا) قِيلَ: أَهْلُ الشِّرْكِ. وَقِيلَ: عَامَّةٌ فِيهِمْ وَفِي الْعُصَاةِ، عَلَى نَحْوِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا" [الأنعام: ٦٨] الْآيَةَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ، وَأَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى هِجْرَانِ أَهْلِ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي مِنْ أَهْلِ الْبِدَعِ وَغَيْرِهِمْ، فَإِنَّ صُحْبَتَهُمْ كُفْرٌ أَوْ مَعْصِيَةٌ، إِذِ الصُّحْبَةُ لَا تَكُونُ إِلَّا عَنْ مَوَدَّةٍ، وَقَدْ قَالَ حَكِيمٌ:

Bunda dört mesele vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَرْكَنُوا } “«meyletmeyin»” buyruğudur. Rükûn kelimesinin asıl hakikati; bir şeye yaslanmak, dayanmak, sükûn bulmak ve ondan hoşnut olmaktır. Katâde: «Bunun manası; onları sevmeyin ve onlara itaat etmeyin demektir» demiştir. İbn Cüreyc: «Onlara meyletmeyin» demiştir. Ebu'l-Âliye: «Onların yaptıklarından razı olmayın» demiştir; hepsi birbirine yakın manalardır. İbn Zeyd ise: «Buradaki rükûn müdâhenedir (yağcılık/taviz vermek); bu da onların küfürlerini inkâr etmemektir» demiştir. İkincisi: Cumhur [bu kelimeyi] kâf harfinin fethasıyla «terkenû» (تَرْكَنُوا) şeklinde okumuştur. Ebû Amr: «Bu, Hicaz ehlinin lehçesidir» demiştir. Talha b. Musarrif, Katâde ve başkaları ise kâfın zammesiyle «terkünû» (تَرْكُنُوا) şeklinde okumuşlardır. el-Ferrâ: «Bu da Temîm ve Kays lehçesidir» demiştir. Bir topluluk «mene'a-yemne'u» gibi «rekene-yerkenu» kalıbını da caiz görmüştür. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } “«Zulmedenlere»” buyruğudur. Denildi ki: Şirk ehlidir. Bir görüşe göre de Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا } [el-En'âm: 68] ayetinde olduğu gibi hem müşrikler hem de asiler hakkında umumidir. Bu daha önce geçmişti. Ayetin anlamı hususunda sahih olan da budur; bu ayet bidat ehli ve diğerlerinden olan küfür ve masiyet ehlini terk etmeye delalet eder. Çünkü onlarla arkadaşlık etmek küfür veya günahtır; zira arkadaşlık ancak sevgiden doğar. Nitekim bir hakîm şöyle demiştir:

عَنِ الْمَرْءِ لَا تَسْأَلْ وَسَلْ عَنْ قَرِينِهِ ... فَكُلُّ قَرِينٍ بِالْمُقَارِنِ يَقْتَدِي

Kişinin kendisini sorma, arkadaşını sor / zira her arkadaş beraber olduğu kimseye uyar.

فَإِنْ كَانَتِ الصُّحْبَةُ عَنْ ضَرُورَةٍ وَتَقِيَّةٍ فَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيهَا فِي" آلِ عِمْرَانَ" وَ" الْمَائِدَةِ". وَصُحْبَةُ الظَّالِمِ عَلَى التَّقِيَّةِ مُسْتَثْنَاةٌ مِنَ النَّهْيِ بِحَالِ الِاضْطِرَارِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ) أَيْ تُحْرِقَكُمْ. بِمُخَالَطَتِهِمْ وَمُصَاحَبَتِهِمْ وَمُمَالَأَتِهِمْ عَلَى إِعْرَاضِهِمْ وموافقتهم في أمورهم.

Şayet arkadaşlık zaruret ve takiyye sebebiyle ise buna dair açıklama Âl-i İmrân ve el-Mâide sûrelerinde geçmişti. Takiyye üzere zalimle arkadaşlık etmek, zaruret hâli sebebiyle bu nehiyden istisna edilmiştir. Doğrusunu Allah bilir. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ } “«yoksa size de ateş dokunur»” buyruğudur; yani onlara karışmanız, onlarla arkadaşlık etmeniz, [haktan] yüz çevirmelerine yardımcı olmanız ve işlerinde onlara uymanız sebebiyle ateş sizi yakar.

[سورة هود (١١): آية ١١٤]

[Hûd Sûresi (11), 114. Ayet]

وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ (١١٤)

{ وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin gündüze yakın vakitlerinde namazı dosdoğru kıl. Şüphesiz ki iyilikler kötülükleri giderir. İşte bu, ibret alanlara bir öğüttür.” (114)

فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ) لَمْ يَخْتَلِفْ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ التَّأْوِيلِ فِي أَنَّ الصَّلَاةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يُرَادُ بِهَا الصَّلَوَاتُ الْمَفْرُوضَةُ، وَخَصَّهَا بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا ثَانِيَةُ الْإِيمَانِ، وَإِلَيْهَا يُفْزَعُ فِي النَّوَائِبِ، وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا حَزَبَهُ أَمْرٌ فَزِعَ إِلَى الصَّلَاةِ. وَقَالَ شُيُوخُ الصُّوفِيَّةِ: إِنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ اسْتِغْرَاقُ الْأَوْقَاتِ بِالْعِبَادَةِ فَرْضًا وَنَفْلًا، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا ضَعِيفٌ، فَإِنَّ الْأَمْرَ لَمْ يَتَنَاوَلْ ذَلِكَ إِلَّا وَاجِبًا لَا نَفْلًا، فَإِنَّ الْأَوْرَادَ مَعْلُومَةٌ، وَأَوْقَاتَ النَّوَافِلِ الْمُرَغَّبَ فِيهَا مَحْصُورَةٌ، وَمَا سِوَاهَا مِنَ الْأَوْقَاتِ يُسْتَرْسَلُ عَلَيْهَا النَّدْبُ عَلَى الْبَدَلِ لَا عَلَى الْعُمُومِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ فِي قُوَّةِ بَشَرٍ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (طَرَفَيِ النَّهارِ) قَالَ مُجَاهِدٌ: الطَّرَفُ الْأَوَّلُ، صَلَاةُ الصُّبْحِ، وَالطَّرَفُ الثَّانِي صَلَاةُ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. وَقِيلَ: الطَّرَفَانِ الصبح والمغرب، قال ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ. وَعَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا: الطَّرَفُ الثاني العصر وحده، وقال قَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ. وَقِيلَ: الطَّرَفَانِ الظُّهْرُ وَالْعَصْرُ. وَالزُّلَفُ الْمَغْرِبُ وَالْعِشَاءُ وَالصُّبْحِ، كَأَنَّ هَذَا الْقَائِلَ رَاعَى جَهْرَ الْقِرَاءَةِ. وَحَكَى الْمَاوَرْدِيُّ أَنَّ الطَّرَفَ الْأَوَّلَ صَلَاةُ الصُّبْحِ بِاتِّفَاقٍ. قُلْتُ: وَهَذَا الِاتِّفَاقُ يَنْقُصُهُ الْقَوْلُ الَّذِي قَبْلَهُ. وَرَجَّحَ الطَّبَرِيُّ أَنَّ الطَّرَفَيْنِ الصُّبْحُ وَالْمَغْرِبُ، وَأَنَّهُ ظَاهِرٌ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَرُدَّ عَلَيْهِ بِأَنَّ الْمَغْرِبَ لَا تَدْخُلُ فِيهِ لِأَنَّهَا مِنْ صَلَاةِ اللَّيْلِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالْعَجَبُ مِنَ الطَّبَرِيِّ الَّذِي يَرَى أَنَّ طَرَفَيِ النَّهَارِ الصُّبْحُ وَالْمَغْرِبُ، وَهُمَا طَرَفَا اللَّيْلِ! فَقَلَبَ الْقَوْسَ رِكْوَةً، وَحَادَ عَنِ الْبُرْجَاسِ غَلْوَةً، قَالَ الطَّبَرِيُّ: وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ إِجْمَاعِ الْجَمِيعِ عَلَى أَنَّ أَحَدَ الطَّرَفَيْنِ الصُّبْحُ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الطَّرَفَ الْآخَرَ الْمَغْرِبُ، وَلَمْ يُجْمِعْ مَعَهُ عَلَى ذَلِكَ أحد.

Bu ayette altı mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ } “Gündüzün iki tarafında namaz kıl” buyruğu: Müfessirlerden hiçbiri, bu ayette geçen "namaz" ile farz namazların kastedildiği hususunda ihtilaf etmemiştir. Namazın özellikle zikredilmesi, onun imandan sonraki ikinci [en mühim esas] olması ve musibetler anında ona sığınılmasından ötürüdür. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in başına mühim bir iş geldiğinde hemen namaza sığınırdı. Sûfiyye meşâyihı şöyle demiştir: Bu ayetten maksat, vakitleri farz ve nafilelerle ibadete hasretmektir. İbnü'l-Arabî ise şöyle der: Bu zayıf bir görüştür; zira emir, bunu nafile olarak değil, ancak vacip (farz) olarak kapsamıştır. Çünkü virdler bellidir; teşvik edilen nafile vakitleri de sınırlıdır. Bunların dışındaki vakitlerde ise mendubluk, umumî (sürekli) değil, birbirinin yerine geçebilecek (bedel) şekilde devam eder ve zaten [bütün vakitleri ibadetle geçirmek] bir beşerin gücü dahilinde değildir. İkinci Mesele- Yüce Allah'ın: { طَرَفَيِ النَّهارِ } “Gündüzün iki tarafında” buyruğu: Mücâhid: «Birinci taraf sabah namazı, ikinci taraf ise öğle ve ikindi namazlarıdır» demiştir; İbn Atiyye de bu görüşü tercih etmiştir. «İki taraf, sabah ve akşam namazlarıdır» da denilmiştir; bunu İbn Abbâs ve el-Hasan söylemiştir. Yine el-Hasan'dan nakledildiğine göre: «İkinci taraf yalnızca ikindi namazıdır.» Katâde ve ed-Dahhâk da böyle demiştir. Yine «İki taraf öğle ve ikindi namazlarıdır; zülefler ise akşam, yatsı ve sabah namazlarıdır» denilmiştir. Sanki bu sözü söyleyen kişi, kıraatin cehrî (açıktan) okunmasını dikkate almıştır. Mâverdî, birinci tarafın ittifakla sabah namazı olduğunu nakletmiştir. Derim ki: Bir önceki görüş bu ittifakı bozmaktadır. et-Taberî ise iki tarafın sabah ve akşam namazları olduğu görüşünü tercih etmiş ve bunun açık olduğunu belirtmiştir. İbn Atiyye der ki: «Akşam namazının gündüze dahil olmaması, bilakis gece namazlarından sayılması gerekçesiyle Taberî'ye itiraz edilmiştir.» İbnü'l-Arabî şöyle der: «Gündüzün iki tarafının sabah ile akşam namazları olduğunu, oysa bunların gecenin iki tarafı olduğunu ileri süren Taberî'ye şaşılır! O, adeta yayı su kabına çevirmiş ve hedeften bir ok atımı uzaklaşmıştır.» et-Taberî: «Bunun delili, iki taraftan birinin sabah namazı olduğu hususundaki icmadır; dolayısıyla bu, diğer tarafın da akşam namazı olduğuna delalet eder» demiştir; fakat bu hususta onunla hiç kimse icma etmiş değildir.

قُلْتُ: هَذَا تَحَامُلٌ مِنَ ابْنِ الْعَرَبِيِّ فِي الرَّدِّ، وَأَنَّهُ لَمْ يُجْمِعْ مَعَهُ عَلَى ذَلِكَ أَحَدٌ، وَقَدْ ذَكَرْنَا عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّ الطَّرَفَ الْأَوَّلَ صَلَاةُ الصُّبْحِ، وَقَدْ وَقَعَ الِاتِّفَاقُ- إِلَّا مَنْ شَذَّ بِأَنَّ مَنْ أَكَلَ أَوْ جَامَعَ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ مُتَعَمِّدًا أَنَّ يَوْمَهُ ذَلِكَ يَوْمُ فِطْرٍ، وَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ وَالْكَفَّارَةُ، وَمَا ذَلِكَ إِلَّا وَمَا بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ مِنَ النَّهَارِ، فَدَلَّ عَلَى صِحَّةِ مَا قَالَهُ الطَّبَرِيُّ فِي الصُّبْحِ، وَتَبْقَى عَلَيْهِ الْمَغْرِبُ وَالرَّدُّ عَلَيْهِ فِيهِ مَا تَقَدَّمَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ) أَيْ فِي زُلَفٍ مِنَ اللَّيْلِ، وَالزُّلَفُ السَّاعَاتُ الْقَرِيبَةُ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ، وَمِنْهُ سُمِّيَتِ الْمُزْدَلِفَةُ، لِأَنَّهَا مَنْزِلٌ بَعْدَ عَرَفَةَ بِقُرْبِ مَكَّةَ. وَقَرَأَ ابْنُ الْقَعْقَاعِ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَغَيْرُهُمَا" وَزُلُفًا" بِضَمِّ اللَّامِ جَمْعُ زَلِيفٍ، لِأَنَّهُ قَدْ نَطَقَ بِزَلِيفٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَاحِدُهُ" زُلْفَةً" لُغَةً، كَبُسْرَةٍ وَبُسُرٍ، فِي لُغَةِ مَنْ ضَمَّ السِّينَ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ" وَزُلْفًا" مِنَ اللَّيْلِ بِإِسْكَانِ اللَّامِ، وَالْوَاحِدَةُ زُلْفَةٌ تُجْمَعُ جَمْعَ الْأَجْنَاسِ الَّتِي هِيَ أَشْخَاصٌ كَدُرَّةٍ وَدُرٍّ وَبُرَّةٍ وَبُرٍّ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ أَيْضًا" زُلْفَى" مِثْلَ قُرْبَى. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ" وَزُلَفاً" بِفَتْحِ اللَّامِ كَغُرْفَةٍ وَغُرَفٍ. قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الزُّلَفُ السَّاعَاتُ، وَاحِدُهَا زُلْفَةٌ. وَقَالَ قَوْمٌ: الزُّلْفَةُ أَوَّلُ سَاعَةٍ مِنَ اللَّيْلِ بَعْدَ مَغِيبِ الشَّمْسِ، فَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْمُرَادُ بِزُلَفِ اللَّيْلِ صَلَاةَ الْعَتَمَةِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ: الْمَغْرِبُ وَالْعِشَاءُ. وَقِيلَ: الْمَغْرِبُ وَالْعِشَاءُ وَالصُّبْحُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: يَعْنِي صَلَاةَ اللَّيْلِ وَلَمْ يُعَيِّنْ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ) ذَهَبَ جُمْهُورُ الْمُتَأَوِّلِينَ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ [﵃ أَجْمَعِينَ] إِلَى أَنَّ الْحَسَنَاتِ هَاهُنَا هِيَ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْحَسَنَاتُ قَوْلُ الرَّجُلِ سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا عَلَى جِهَةِ الْمِثَالِ فِي الْحَسَنَاتِ، وَالَّذِي يَظْهَرُ أَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ فِي الْحَسَنَاتِ خَاصٌّ فِي السَّيِّئَاتِ، لِقَوْلِهِ ﷺ:" مَا اجْتُنِبَتِ الْكَبَائِرُ". قُلْتُ: سَبَبُ النُّزُولِ يُعَضِّدُ قَوْلَ الْجُمْهُورِ، نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ، قِيلَ: هُوَ أَبُو الْيُسْرِ بْنُ عَمْرٍو. وَقِيلَ: اسْمُهُ عَبَّادٌ، خَلَا بِامْرَأَةٍ فَقَبَّلَهَا وَتَلَذَّذَ بِهَا فِيمَا دون الفرج. روى

Derim ki: Bu, İbnü'l-Arabî'nin reddiyesinde aşırıya kaçtığı bir tutumdur ve bu görüşünde hiç kimse onunla aynı fikirde olmamıştır. Nitekim Mücâhid'den, birinci tarafın sabah namazı olduğunu nakletmiştik. Şaz görüş sahipleri müstesna, fecrin doğuşundan sonra kasten bir şey yiyen veya cinsel ilişkide bulunan kimsenin o gününün iftar (orucun bozulduğu) günü olduğu, kendisine kaza ve keffaret gerektiği hususunda ittifak edilmiştir. Bu da fecrin doğuşundan sonrasının gündüzden olmasından kaynaklanmaktadır. Bu durum, Taberî'nin sabah namazı hakkındaki görüşünün doğruluğunu göstermektedir. Geriye ise akşam namazı kalmaktadır ki ona bu hususta verilen cevap daha önce geçmişti. Doğrusunu Allah bilir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } “«Gecenin [gündüze] yakın saatlerinde...»” buyruğudur. Yani gecenin züleflerinde (yakın vakitlerinde) demektir. Zülef (زُلَف); birbirine yakın olan saatlerdir. Arafat'tan sonra Mekke'ye yakın bir konaklama yeri olduğu için Müzdelife'ye de bu sebeple bu isim verilmiştir. İbnü'l-Ka'kâ' ve İbn Ebî İshak ile başkaları, lâm harfinin ötresiyle "وَزُلُفًا" (zülefen) şeklinde okumuşlardır ki bu, "zelîf" kelimesinin çoğuludur; çünkü zelîf şeklinde telaffuz edilmiştir. Lügat açısından sîn harfini ötreli okuyanların lehçesinde büsr (بُسُر) kelimesinin tekilinin büsre (بُسْرَة) olması gibi, bunun tekilinin de "zülfe" olması caizdir. İbn Muhaysın ise lâm harfinin sükûnu ile "وَزُلْفًا مِنَ اللَّيْلِ" (zülfen) şeklinde okumuştur. Tekili "zülfe"dir; dürre ve dürr (inci), bürre ve bürr (buğday) gibi zat isimleri olan cins isimlerin çoğulu gibi çoğul yapılmıştır. Mücâhid ve İbn Muhaysın yine "kurbâ" (قُرْبَى) vezninde "زُلْفَى" (zülfâ) şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise gurfe ve guref (odalar) gibi lâm harfinin fethasıyla "وَزُلَفاً" (zülefen) şeklinde okumuşlardır. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Zülef saatler demektir, tekili zülfedir. Bir grup da şöyle demiştir: Zülfe, güneşin batışından sonraki gecenin ilk saatidir. Buna göre gecenin zülefinden maksat yatsı (ateme) namazı olur. Bunu İbn Abbâs söylemiştir. Hasan ise: «Akşam ve yatsı namazlarıdır» demiştir. «Akşam, yatsı ve sabah namazıdır» da denilmiştir ki bu görüş daha önce geçmişti. Ahfeş ise belirleme yapmaksızın: «Gece namazını kastetmektedir» demiştir. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “«Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir»” buyruğudur. Sahabe ve tâbiînden [radıyallâhu anhum ecmaîn] müfessirlerin cumhuru, buradaki iyiliklerin (hasenât) beş vakit namaz olduğu görüşüne varmışlardır. Mücâhid: «İyilikler; kişinin 'Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber' demesidir» demiştir. İbn Atiyye ise: «Bu, iyiliklere bir misal kabilindendir. Zahir olan ise, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: «Büyük günahlardan kaçınıldığı müddetçe...» buyruğundan dolayı lafzın hasenatta (iyiliklerde) umumî, seyyiatta (kötülüklerde) ise hususî olmasıdır» demiştir. Derim ki: Nüzul sebebi de cumhurun görüşünü desteklemektedir. Bu ayet ensardan bir adam hakkında inmiştir. Bu zatın Ebü'l-Yusr b. Amr olduğu söylenmiştir. İsminin Abbâd olduğu da söylenmiştir. O, bir kadınla baş başa kalmış; onu öpmüş ve cinsel ilişkiye varmayacak şekilde onunla zevklenmişti. Rivayet edildiğine göre

التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ:: إِنِّي عَالَجْتُ امْرَأَةً فِي أَقْصَى الْمَدِينَةِ وَإِنِّي أَصَبْتُ مِنْهَا مَا دُونَ أَنْ أَمَسَّهَا وَأَنَا هَذَا فَاقْضِ فِيَّ مَا شِئْتَ. فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: لَقَدْ سَتَرَكَ اللَّهُ! لَوْ سَتَرْتَ عَلَى نَفْسِكَ، فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ شَيْئًا فَانْطَلَقَ الرَّجُلُ فَأَتْبَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رَجُلًا فدعاه، فتلا عليه:" أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ" إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ: هَذَا لَهُ خَاصَّةً؟ قَالَ:" [لَا] بَلْ لِلنَّاسِ كَافَّةً". قَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَخَرَّجَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ رَجُلًا أَصَابَ مِنَ امْرَأَةٍ قُبْلَةَ حَرَامٍ فَأَتَى النَّبِيِّ ﷺ فَسَأَلَهُ عَنِ كفارتها فنزلت:" أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ" فَقَالَ الرَّجُلُ: أَلِيَ هَذِهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ:" لَكَ وَلِمَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ أُمَّتِي". قَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي الْيُسْرِ قَالَ: أَتَتْنِي امْرَأَةٌ تَبْتَاعُ تَمْرًا فَقُلْتُ: إِنَّ فِي الْبَيْتِ تَمْرًا أَطْيَبُ مِنْ هَذَا، فَدَخَلَتْ مَعِي فِي الْبَيْتِ فَأَهْوَيْتُ إِلَيْهَا فَقَبَّلْتُهَا، فَأَتَيْتُ أَبَا بَكْرٍ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ: اسْتُرْ عَلَى نَفْسِكَ وَتُبْ وَلَا تُخْبِرْ أَحَدًا فَلَمْ أَصْبِرْ، فَأَتَيْتُ عُمَرَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ: اسْتُرْ عَلَى نَفْسِكَ وَتُبْ وَلَا تُخْبِرْ أَحَدًا فَلَمْ أَصْبِرْ، فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ:" أَخَلَفْتَ غَازِيًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِي أَهْلِهِ بِمِثْلِ هَذَا"؟ حَتَّى تَمَنَّى أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ أَسْلَمَ إِلَّا تِلْكَ السَّاعَةَ، حَتَّى ظَنَّ أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ. قَالَ: وَأَطْرَقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أوحى الله إليه" أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ". قَالَ أَبُو الْيُسْرِ: فَأَتَيْتُهُ فَقَرَأَهَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ أَصْحَابُهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَلِهَذَا خَاصَّةً أَمْ لِلنَّاسِ عَامَّةً؟ فَقَالَ:" بَلْ لِلنَّاسِ عَامَّةً". قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ، وَقَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ ضَعَّفَهُ وَكِيعٌ وَغَيْرُهُ، وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَعْرَضَ عَنْهُ، وَأُقِيمَتْ صَلَاةُ الْعَصْرِ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْهَا نَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ عَلَيْهِ بِالْآيَةِ فَدَعَاهُ فَقَالَ لَهُ:" أشهدت معنا

Tirmizî, Abdullah [b. Mes'ûd]'dan şöyle rivayet etmiştir: Bir adam Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip: "Ben Medine'nin kenar semtlerinde bir kadınla münasebette bulundum ve onunla cinsel ilişkiye girmeksizin [bunun dışındaki] şeyleri yaptım. İşte ben buradayım, hakkımda dilediğin hükmü ver!" dedi. Bunun üzerine Ömer ona: "Allah senin [ayıbını] örtmüştü; keşke sen de kendini gizleseydin!" dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise adama hiçbir karşılık vermedi. Adam dönüp gidince Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) arkasından birini göndererek onu çağırttı ve ayetin sonuna kadar ona şu ayeti okudu: { أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namaz kıl. Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, ibret alanlar için bir öğüttür.” Topluluktan bir adam: "Bu [hüküm] sadece ona mı hastır?" diye sordu. [Allah Resûlü]: « [لَا] بَلْ لِلنَّاسِ كَافَّةً » «[Hayır], aksine bütün insanlar içindir» buyurdu. Tirmizî: "Bu hadis hasen-sahihtir" dedi. Yine [Tirmizî] İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: Bir adam bir kadından haram bir öpücük aldı ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelerek bunun keffaretini sordu. Bunun üzerine: { أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namaz kıl. Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” [ayeti] indi. Adam: "Ey Allah'ın Resûlü, bu benim için mi geçerlidir?" diye sordu. O da: « لَكَ وَلِمَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ أُمَّتِي » «Senin için ve ümmetimden bununla amel eden herkes içindir» buyurdu. Tirmizî: "Bu hadis hasen-sahihtir" dedi. Ebû'l-Yusr'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Hurma satın almak üzere yanıma bir kadın geldi. Ben de: "Evin içinde bundan daha güzel hurma var" dedim. Kadın benimle birlikte evin içine girdi. Ben de ona yönelip onu öptüm. Sonra Ebû Bekir'e gidip durumu ona anlattım. O: "Kendini gizle, tövbe et ve hiç kimseye haber verme!" dedi; fakat sabredemedim. Ömer'e gidip durumu ona anlattım. O da: "Kendini gizle, tövbe et ve hiç kimseye haber verme!" dedi; yine sabredemedim. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip durumu ona anlattım. O: « أَخَلَفْتَ غَازِيًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِي أَهْلِهِ بِمِثْلِ هَذَا » «Allah yolunda savaşa çıkan bir kimsenin geride bıraktığı ailesine karşı böyle mi davrandın?» buyurdu. Öyle ki [Ebû'l-Yusr] ancak o anda Müslüman olmuş olmayı temenni etti ve kendisinin cehennemliklerden olduğunu zannetti. [Ebû'l-Yusr] dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) başını öne eğdi; nihayet Allah ona: { أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namaz kıl. Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, ibret alanlar için bir öğüttür” [ayetini] vahyetti. Ebû'l-Yusr dedi ki: Ben onun yanına geldim, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu ayeti okudu. Ashâbı: "Ey Allah'ın Resûlü, bu sadece bu kimseye mi mahsustur yoksa bütün insanlar için genel midir?" dediler. O da: « بَلْ لِلنَّاسِ عَامَّةً » «Aksine bütün insanlar için geneldir» buyurdu. Ebû Îsâ [et-Tirmizî] şöyle dedi: "Bu, hasen-garîb bir hadistir." Kays b. er-Rabî'i ise Vekî' ve başkaları zayıf saymıştır. Rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ondan yüz çevirmiş, ikindi namazı kılınmıştı. Namazı bitirince Cibrîl (aleyhisselâm) bu ayet ile ona indi. Bunun üzerine onu çağırıp şöyle buyurdu: « أشهدت معنا... » «Bizimle birlikte...»

الصَّلَاةَ"؟ قَالَ نَعَمْ، قَالَ:" اذْهَبْ فَإِنَّهَا كَفَّارَةٌ لِمَا فَعَلْتَ". وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا تَلَا عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةَ قَالَ لَهُ:" قُمْ فَصَلِّ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ". وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَخَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي" نَوَادِرِ الْأُصُولِ" مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" لَمْ أَرَ شَيْئًا أَحْسَنَ طَلَبًا وَلَا أَسْرَعَ إِدْرَاكًا مِنْ حَسَنَةٍ حَدِيثَةٍ لِذَنْبٍ قَدِيمٍ،" إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ". الْخَامِسَةُ- دَلَّتِ الْآيَةُ مَعَ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ عَلَى أَنَّ الْقُبْلَةَ الْحَرَامَ وَاللَّمْسَ الْحَرَامَ لَا يَجِبُ فِيهِمَا الْحَدُّ، وَقَدْ يُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى أَنْ لَا حَدَّ وَلَا أَدَبَ عَلَى الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ وَإِنْ وُجِدَا فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ الْمُنْذِرِ، لِأَنَّهُ لَمَّا ذُكِرَ اخْتِلَافُ الْعُلَمَاءِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ ذُكِرَ هَذَا الْحَدِيثُ مُشِيرًا إِلَى أَنَّهُ لَا يجب عليهما شي، وَسَيَأْتِي مَا لِلْعُلَمَاءِ فِي هَذَا فِي" النُّورِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّادِسَةُ- ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي كِتَابِهِ الصَّلَاةَ بِرُكُوعِهَا وَسُجُودِهَا وَقِيَامِهَا وَقِرَاءَتِهَا وَأَسْمَائِهَا فَقَالَ:" أَقِمِ الصَّلاةَ" الْآيَةَ. وَقَالَ:" أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ" [الإسراء: ٧٨] الْآيَةَ. وَقَالَ:" فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ. وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ" [الروم: ١٨ - ١٧]. وَقَالَ:" وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها" [طه: ١٣٠]. وقال:" ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا" [الحج: ٧٧]. وقال:" وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ" [البقرة: ٢٣٨]. وَقَالَ:" وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا" [الأعراف: ٢٠٤] عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقَالَ:" وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها" [الإسراء: ١١٠] أَيْ بِقِرَاءَتِكَ، وَهَذَا كُلُّهُ مُجْمَلٌ أَجْمَلَهُ فِي كِتَابِهِ، وَأَحَالَ عَلَى نَبِيِّهِ فِي بَيَانِهِ، فَقَالَ جَلَّ ذِكْرَهُ:" وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ" [النحل: ٤٤] فَبَيَّنَ ﷺ مَوَاقِيتَ الصَّلَاةِ، وَعَدَدَ الرَّكَعَاتِ وَالسَّجَدَاتِ، وَصِفَةَ جَمِيعِ الصَّلَوَاتِ فَرْضِهَا وَسُنَنِهَا، وَمَا لَا تَصِحُّ [الصَّلَاةُ] إِلَّا بِهِ مِنَ الْفَرَائِضِ وَمَا يُسْتَحَبُّ فِيهَا مِنَ السُّنَنِ وَالْفَضَائِلِ، فَقَالَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ:" صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي". وَنَقَلَ ذَلِكَ عَنْهُ الْكَافَّةُ عَنِ الكافة، على ما هو معلوم، ولم

...namazı [bizimle kıldın mı]?» buyurdu. O: «Evet» dedi. [Resûlullah da]: «Git, şüphesiz o [namaz], işlediğin günah için bir keffarettir» buyurdu. Rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu ayeti adama okuduğunda ona: «Kalk, dört rekât namaz kıl!» buyurmuştur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdirü'l-Usûl adlı eserinde İbn Abbâs'tan, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu tahric etmiştir: «Eski bir günahı telafi etmek üzere yapılan yeni bir iyilikten daha güzel bir arayış ve [amaca] daha hızlı erişen bir şey görmedim: { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, öğüt alanlar için bir hatırlatmadır.”» Beşinci [Mesele]- Bu ayet, söz konusu hadislerle birlikte; haram olan öpme ve dokunma eylemlerinde had cezasının gerekmediğine delalet etmiştir. Hatta bir erkekle bir kadın aynı örtü/elbise altında bulunsalar dahi kendilerine ne had ne de ta'zir (tedip cezası) gerekmeyeceğine bununla delil getirilebilir. Bu, İbnü'l-Münzir'in de tercihidir. Zira o, âlimlerin bu konudaki ihtilafını aktarırken bu hadisi zikretmiş ve her ikisine de herhangi bir cezanın gerekmediğine işaret etmiştir. Âlimlerin bu konudaki görüşleri inşallah Teâlâ en-Nûr Sûresi'nde gelecektir. Altıncı [Mesele]- Allah Subhânehu Kitâb'ında namazı; rükûu, secdesi, kıyamı, kıraati ve isimleriyle zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: { أَقِمِ الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kıl...” ayeti; yine { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } [el-İsrâ: 78] “Güneşin batıya kaymasından itibaren namazı dosdoğru kıl...” ayeti; yine { فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ. وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ } [er-Rûm: 17-18] “Akşama erdiğinizde ve sabaha kavuştuğunuzda Allah'ı tesbih edin! Göklerde ve yerde, ikindi vaktinde ve öğleye erdiğinizde de hamd O'na mahsustur”; yine { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها } [Tâhâ: 130] “Güneşin doğmasından önce ve batmasından önce Rabbini hamd ile tesbih et”; yine { ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا } [el-Hac: 77] “Rükû edin, secdeye kapanın”; yine { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } [el-Bakara: 238] “Allah için saygıyla [namaza] durun”; daha önce geçtiği üzere { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } [el-A'râf: 204] “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve sessiz durun”; yine { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها } [el-İsrâ: 110] yani kıraatinde “Namazında sesini pek yükseltme, pek de alçaltma” buyurmuştur. Bütün bunlar, [Allah'ın] Kitab'ında mücmel bıraktığı (öz olarak bildirdiği) ve açıklamasını Peygamberine havale ettiği hususlardır. Nitekim Zikri Yüce olan şöyle buyurmuştur: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } [en-Nahl: 44] “İnsanlara kendilerine indirileni açıklayasın diye sana da bu zikri (Kur'an'ı) indirdik.” Bunun üzerine [Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem) namaz vakitlerini, rekât ve secde sayılarını, farzıyla sünnetiyle bütün namazların kılınış keyfiyetini, farzlardan [namazın] ancak kendisiyle sahih olacağı rükünleri, sünnet ve faziletlerden namazda müstehap olan hususları açıklamış ve Sahîh-i Buhârî'de yer aldığı üzere şöyle buyurmuştur: «Benim nasıl namaz kıldığımı gördüyseniz siz de öylece namaz kılın!» Bunu da ondan, bilindiği üzere, nesilden nesile aktarılan mütevâtir bir yolla (büyük bir topluluk diğer topluluktan) nakletmişlerdir ve...

يَمُتِ النَّبِيُّ ﷺ حَتَّى بَيَّنَ جَمِيعَ مَا بِالنَّاسِ الْحَاجَةَ إِلَيْهِ، فَكَمَّلَ الدِّينَ، وَأَوْضَحَ السَّبِيلَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً" [المائدة: ٣]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ) أَيِ الْقُرْآنُ مَوْعِظَةٌ وَتَوْبَةٌ لِمَنِ اتَّعَظَ وَتَذَكَّرَ، وَخَصَّ الذَّاكِرِينَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِالذِّكْرَى. وَالذِّكْرَى مَصْدَرٌ جَاءَ بألف التأنيث.

...Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanların ihtiyaç duyduğu her şeyi açıklamadan vefat etmemiştir; böylece dini kemale erdirmiş, yolu apaçık kılmıştır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً } [el-Mâide: 3] “«Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslam'ı seçip razı oldum.»” Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ } “«Bu, ibret alanlara bir öğüttür.»” buyruğu; yani Kur'an öğüt alan ve düşünen kimse için bir mev'iza ve tövbe vesilesidir. Öğüt alandan faydalanacak olanlar onlar olduğu için özellikle ibret alanları (zâkirleri) zikretmiştir. «Zikrâ» lafzı ise müenneslik elifi ile gelen bir masdardır.

[سورة هود (١١): الآيات ١١٥ الى ١١٦]

[Hûd Sûresi (11), 115-116. Ayetler]

وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١١٥) فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكانُوا مُجْرِمِينَ (١١٦)

{ وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١١٥) فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكانُوا مُجْرِمِينَ (١١٦) } “«Sabret! Çünkü Allah iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez. (115) Sizden önceki nesillerden, yeryüzünde bozgunculuktan alıkoyan akıl ve basiret sahipleri bulunsaydı ya! Ancak kendilerini kurtardığımız kimselerden pek azı müstesna. Zulmedenler ise içinde şımartıldıkları refahın peşine düştüler ve günahkâr kimseler oldular. (116)»”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاصْبِرْ) أَيْ عَلَى الصَّلَاةِ، كَقَوْلِهِ:" وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها" [طه: ١٣٢]. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَاصْبِرْ يَا مُحَمَّدُ عَلَى مَا تَلْقَى مِنَ الْأَذَى. (فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ) يعني المصلين. قوله تعالى" (فَلَوْلا كانَ) " أَيْ فَهَلَّا كَانَ. (مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ) أي من الأمم التي قبلكم. (أُولُوا بَقِيَّةٍ) أَيْ أَصْحَابُ طَاعَةٍ وَدِينٍ وَعَقْلٍ وَبَصَرٍ. (يَنْهَوْنَ) قَوْمَهُمْ. (عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ) لِمَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْعُقُولِ وَأَرَاهُمْ مِنَ الآيات، وهذا توبيخ للكفار. وقيل: ولولا هَاهُنَا لِلنَّفْيِ، أَيْ مَا كَانَ مِنْ قَبْلِكُمْ، كقوله:" فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ" [يونس: ٩٨] أَيْ مَا كَانَتْ. (إِلَّا قَلِيلًا) اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، أَيْ لَكِنْ قَلِيلًا. (مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ) نَهَوْا عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ. قِيلَ: هُمْ قَوْمُ يُونُسَ، لِقَوْلِهِ:" إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ". وَقِيلَ: هُمْ أَتْبَاعُ الْأَنْبِيَاءِ وَأَهْلُ الْحَقِّ. (وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا) أَيْ أَشْرَكُوا وَعَصَوْا. (مَا أُتْرِفُوا فِيهِ) أَيْ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِالْمَالِ وَاللَّذَّاتِ، وَإِيثَارِ ذَلِكَ عَلَى الآخرة. (وَكانُوا مُجْرِمِينَ). (هامش

Yüce Allah'ın: { وَاصْبِرْ } “Sabret!” buyruğu, [namaza sabret] anlamındadır; nitekim: { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها } [Tâhâ: 132] “Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et!” buyrulmuştur. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, "Ey Muhammed, gördüğün eziyetlere sabret!" demektir. { فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Çünkü Allah iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez” buyruğu, yani namaz kılanların [mükâfatını zayi etmez]. Yüce Allah'ın: { فَلَوْلا كانَ } “...olmalı değil miydi?” buyruğu, "olsaydı ya!" demektir. { مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden önceki nesillerden...” yani sizden önceki ümmetlerden. { أُولُوا بَقِيَّةٍ } “Akıl ve fazilet sahipleri” yani itaat, din, akıl ve basiret sahipleri [olmalı değil miydi?]. { يَنْهَوْنَ } Kavimlerini alıkoyan... { عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ } Allah Teâlâ'nın kendilerine bahşettiği akıllar ve onlara gösterdiği ayetler sebebiyle “yeryüzünde bozgunculuk yapmaktan” [alıkoyan kimseler olsaydı ya!]. Bu, kâfirlere yönelik bir kınama ve azarlamadır. Şöyle de denilmiştir: Buradaki { لَوْلا } (levlâ) olumsuzluk (nefy) içindir; yani "Sizden öncekilerde yoktu" demektir. Nitekim: { فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ } [Yûnus: 98] “(Azap gelmeden önce) iman edip de... bir şehir halkı olsaydı ya!” buyruğu da "[Hiçbir şehir halkı] iman etmedi" anlamındadır. { إِلَّا قَلِيلًا } “Pek azı müstesna...” [ifadesi] munkatı bir istisnadır; yani "fakat pek azı..." demektir. { مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ } “Kendilerini kurtardığımız kimselerden [pek azı müstesna]”; onlar yeryüzünde bozgunculuktan nehyetmişlerdi. Denildi ki: Bunlar Yûnus'un kavmidir; zira: "Yûnus'un kavmi müstesna" buyrulmuştur. Şöyle de denilmiştir: Onlar, peygamberlere uyanlar ve hak ehlidir. { وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenler ise... uydular” yani şirk koşup isyan edenler; { مَا أُتْرِفُوا فِيهِ } “İçinde şımartıldıkları refahın ardına” [uydular]; yani mal ve dünyevi hazlarla meşgul olmanın ve bunu ahirete tercih etmenin peşine [düştüler]. { وَكانُوا مُجْرِمِينَ } “Ve onlar günahkâr kimseler idiler.”

[سورة هود (١١): الآيات ١١٧ الى ١١٩]

[Hûd Sûresi (11), 117-119. Ayetler]

وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ (١١٧) وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١١٩)

{ وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ (١١٧) وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١١٩) } “«Halkı ıslah edici kimseler iken, Rabbin o şehirleri haksız yere helak edecek değildi. (117) Eğer Rabbin dileseydi insanları tek bir ümmet yapardı. Fakat onlar ihtilaf edip durmaktadırlar. (118) Ancak Rabbinin merhamet ettiği kimseler müstesnadır; zaten O, onları bunun için yaratmıştır. Rabbinin: 'Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım' sözü yerine gelmiştir. (119)»”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى) أَيْ أَهْلَ الْقُرَى. (بِظُلْمٍ) أَيْ بِشِرْكٍ وَكُفْرٍ. (وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ) أَيْ فِيمَا بَيْنَهُمْ فِي تَعَاطِي الْحُقُوقِ، أَيْ لَمْ يَكُنْ لِيُهْلِكَهُمْ بِالْكُفْرِ وَحْدَهُ حَتَّى يَنْضَافَ إِلَيْهِ الْفَسَادُ، كَمَا أَهْلَكَ قَوْمَ شُعَيْبٍ بِبَخْسِ الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ، وَقَوْمَ لُوطٍ بِاللِّوَاطِ، وَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الْمَعَاصِيَ أَقْرَبُ إِلَى عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ فِي الدُّنْيَا مِنَ الشِّرْكِ، وَإِنْ كَانَ عَذَابُ الشِّرْكِ فِي الْآخِرَةِ أَصْعَبَ. وَفِي صَحِيحِ التِّرْمِذِيِّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوُا الظَّالِمَ فَلَمْ يَأْخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ مِنْ عِنْدِهِ". وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَمَا كَانَ رَبّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُسْلِمُونَ، فَإِنَّهُ يَكُونُ ذَلِكَ ظُلْمًا لَهُمْ وَنَقْصًا مِنْ حَقِّهِمْ، أَيْ مَا أَهْلَكَ قَوْمًا إِلَّا بَعْدَ إِعْذَارٍ وَإِنْذَارٍ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى مَا كَانَ رَبُّكُ لِيُهْلِكَ أَحَدًا وَهُوَ يَظْلِمُهُ وَإِنْ كَانَ عَلَى نِهَايَةِ الصَّلَاحِ، لِأَنَّهُ تَصَرُّفٌ فِي مُلْكِهِ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ:" إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً" [يونس: ٤٤]. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُهْلِكَهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَهُمْ مُصْلِحُونَ، أَيْ مُخْلِصُونَ فِي الْإِيمَانِ. فَالظُّلْمُ الْمَعَاصِي عَلَى هَذَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً) قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: عَلَى مِلَّةِ الْإِسْلَامِ وَحْدَهَا. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: أَهْلُ دِينٍ وَاحِدٍ، أَهْلُ ضَلَالَةٍ أَوْ أَهْلُ هُدًى. (وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ) أَيْ عَلَى أَدْيَانٍ شَتَّى، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ. (إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ) اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، أَيْ لَكِنْ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ بِالْإِيمَانِ وَالْهُدَى فَإِنَّهُ لَمْ يَخْتَلِفْ. وقيل: مختلفين في الرزق، فهذا

Yüce Allah'ın: { وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى } “Rabbin o şehirleri helak edecek değildi” buyruğu, yani o şehirlerin halkını; { بِظُلْمٍ } “bir zulüm ile” yani şirk ve küfür sebebiyle; { وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ } “halkı ıslah edici kimseler iken” yani aralarındaki hakların edasında [ıslah edici iken helak edecek değildi]. Yani [küfre] bir de fesat eklenmedikçe onları sadece küfür sebebiyle helak edecek değildi; nitekim Şuayb'ın kavmini ölçü ve tartıda eksiklik yapmaları, Lût'un kavmini de livâta sebebiyle helak etmiştir. Bu da dünyadaki kökten yok edici azaba günahların şirkten daha yakın olduğuna delildir; her ne kadar ahirette şirkin azabı daha çetin olsa da. Sahîh-i Tirmizî'de Ebû Bekir es-Sıddîk'tan radıyallâhu anh rivayet edilen hadiste o şöyle demiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: « إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوُا الظَّالِمَ فَلَمْ يَأْخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ مِنْ عِنْدِهِ » «Şüphesiz insanlar zalimi görüp de onun elinden tutmazlarsa (ona engel olmazlarsa), Allah'ın katından vereceği bir ceza ile onların hepsini kuşatması pek yakındır.» Bu [hadis] daha önce geçmişti. Şöyle de denilmiştir: Anlam, "Rabbin, halkı müslümanlar iken o şehirleri bir zulüm ile helak edecek değildi" şeklindedir; çünkü bu durum onlara bir zulüm ve haklarını eksiltmek olurdu. Yani hiçbir kavmi mazeretlerini ortadan kaldıracak tebliğde bulunmadan ve uyarmadan helak etmemiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Anlamın, "Rabbin hiç kimseyi, o son derece salih olsa dahi ona zulmederek helak edecek değildi" şeklinde olması da caizdir; zira bu, O'nun kendi mülkünde bir tasarrufudur. Bunun delili: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً } “Şüphesiz ki Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez” [Yûnus, 44] buyruğudur. Şöyle de denilmiştir: Anlam, "Allah onları, kendileri ıslah edici -yani imanda ihlaslı- kimseler iken günahları sebebiyle helak edecek değildi" şeklindedir. Bu takdirde zulüm, günahlar demektir. Yüce Allah'ın: { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً } “Eğer Rabbin dileseydi, insanları elbette tek bir ümmet yapardı” buyruğu hakkında Saîd b. Cübeyr: "Yalnızca İslâm milleti (dini) üzere [yapardı]" demiştir. ed-Dahhâk ise: "Tek bir din ehli; [ya] dalâlet ehli yahut hidâyet ehli [yapardı]" demiştir. { وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ } “Fakat onlar ihtilaf edip durmaktadırlar” yani çeşitli dinler üzere [ihtilaf ederler]; bunu Mücâhid ve Katâde söylemiştir. { إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } “Rabbinin merhamet ettiği kimseler müstesnadır” ifadesi munkatı‘ bir istisnadır; yani ancak Rabbinin iman ve hidâyet ile merhamet ettiği kimse [müstesnadır, çünkü o] ihtilaf etmemiştir. Şöyle de denilmiştir: Rızık konusunda ihtilaf edicidirler; şu...

غَنِيٌّ وَهَذَا فَقِيرٌ." إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ" بِالْقَنَاعَةِ، قَالَهُ الْحَسَنُ. (وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ) قَالَ الْحَسَنُ وَمُقَاتِلٌ، وَعَطَاءٌ [وَيَمَانٌ]: الْإِشَارَةُ لِلِاخْتِلَافِ، أَيْ وَلِلِاخْتِلَافِ خَلَقَهُمْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ: وَلِرَحْمَتِهِ خَلَقَهُمْ، وَإِنَّمَا قَالَ:" وَلِذلِكَ" وَلَمْ يَقُلْ وَلِتِلْكَ، وَالرَّحْمَةُ مُؤَنَّثَةٌ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ، وَأَيْضًا فَإِنَّ تَأْنِيثَ الرَّحْمَةِ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ، فَحُمِلَتْ عَلَى مَعْنَى الْفَضْلِ. وَقِيلَ. الْإِشَارَةُ بِذَلِكَ لِلِاخْتِلَافِ وَالرَّحْمَةِ، وَقَدْ يشار ب" لِذلِكَ" إِلَى شَيْئَيْنِ مُتَضَادَّيْنِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ" [البقرة: ٦٨] وَلَمْ يَقُلْ بَيْنَ ذَيْنِكَ وَلَا تَيْنِكَ، وَقَالَ:" وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً" [الفرقان: ٦٧] وَقَالَ:" وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا" [الإسراء: ١١٠] وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ:" قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا" [يونس: ٥٨] وَهَذَا أَحْسَنُ الْأَقْوَالِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، لِأَنَّهُ يَعُمُّ، أَيْ وَلِمَا ذُكِرَ خَلَقَهُمْ، وَإِلَى هَذَا أَشَارَ مَالِكٌ ﵀ فِيمَا رَوَى عَنْهُ أَشْهَبُ، قَالَ أَشْهَبُ: سَأَلْتُ مَالِكًا عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: خَلَقَهُمْ لِيَكُونَ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ، أَيْ خَلَقَ أَهْلَ الِاخْتِلَافِ لِلِاخْتِلَافِ، وَأَهْلَ الرَّحْمَةِ لِلرَّحْمَةِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا قَالَ: خَلَقَهُمْ فَرِيقَيْنِ، فَرِيقًا يَرْحَمُهُ وَفَرِيقًا لَا يَرْحَمُهُ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَفِي الْكَلَامِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، الْمَعْنَى: وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ، وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ، وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ. وَقِيلَ: هُوَ. مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ" ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ" [هود: ١٠٣] وَالْمَعْنَى: وَلِشُهُودِ ذَلِكَ الْيَوْمِ خَلَقَهُمْ. وَقِيلَ: هُوَ متعلق بقوله:" فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ" [هود: ١٠٥] أَيْ لِلسَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ خَلَقَهُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ) مَعْنَى" تَمَّتْ" ثَبَتَ ذَلِكَ كَمَا أَخْبَرَ وَقَدَّرَ فِي أَزَلِهِ، وَتَمَامُ الْكَلِمَةِ امْتِنَاعُهَا عَنْ قَبُولِ التَّغْيِيرِ وَالتَّبْدِيلِ. (لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ) " مَنْ" لِبَيَانِ الْجِنْسِ، أَيْ مِنْ جِنْسِ الْجِنَّةِ وَجِنْسِ النَّاسِ." أَجْمَعِينَ" تَأْكِيدٌ، وَكَمَا أَخْبَرَ أَنَّهُ يَمْلَأُ نَارَهُ كَذَلِكَ أَخْبَرَ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ [صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ] أَنَّهُ يَمْلَأُ جَنَّتَهُ بِقَوْلِهِ:" وَلِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْكُمَا مِلْؤُهَا". خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ وقد تقدم.

...zengin, bu ise fakirdir. { إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } “«Rabbinin merhamet ettikleri müstesna»” [yani] kanaat ile [merhamet ettikleri]; bunu Hasan[-ı Basrî] söylemiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ } “«Onları bunun için yarattı»” buyruğu hakkında Hasan, Mukâtil, Atâ [ve Yemân]: "İşaret ihtilafadır; yani [onları] ihtilaf için yarattı" demişlerdir. İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve ed-Dahhâk ise: "Onları rahmeti için yarattı" demişlerdir. Rahmet kelimesi müennes olduğu halde "ve li-tilke" (bunun için) demeyip { وَلِذلِكَ } “«ve bunun için»” buyurması, onun masdar olmasından dolayıdır. Ayrıca rahmetin müennesliği hakiki müenneslik değildir; bu sebeple fazl (lütuf) anlamına hamledilmiştir. Bir görüşe göre ise buradaki { ذلِكَ } ile hem ihtilafa hem de rahmete işaret edilmiştir. Bazen { لِذلِكَ } ifadesiyle birbirine zıt iki şeye de işaret edilebilir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } “«O ne yaşlı ne de pek körpedir; ikisi arası orta [bir yaştadır]»” [el-Bakara 2/68] ayetinde "beyne zeynike" veya "teynike" (o ikisi arasında) demeyip { بَيْنَ ذلِكَ } “«ikisi arası»” buyurması böyledir. Yine O şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً } “«Onlar harcadıklarında ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar; [harcamaları] ikisi arasında dengeli olur»” [el-Furkân 25/67]. Yine: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا } “«Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; ikisi arasında bir yol tut»” [el-İsrâ 17/110] buyurmuştur. Aynı şekilde O'nun: { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا } “«De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, yalnızca bununla sevinsinler»” [Yûnus 10/58] kavli de böyledir. İnşâallahu Teâlâ en güzel görüş budur; çünkü bu görüş geneldir, yani "zikredilen şeyler için onları yarattı" demektir. Aşheb'in kendisinden rivayet ettiğine göre Mâlik rahimehullâh da buna işaret etmiştir. Aşheb demiştir ki: Mâlik'e bu ayeti sordum, şöyle dedi: "Onları bir grup cennette, bir grup da çılgın alevli cehennemde olsun diye yarattı." Yani ihtilaf ehlini ihtilaf için, rahmet ehlini de rahmet için yarattı. Yine İbn Abbâs'tan da şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Onları iki grup olarak yarattı; merhamet edeceği bir grup ve merhamet etmeyeceği bir grup." el-Mehdevî der ki: Bu takdire göre sözde bir takdim ve tehir (öne alma ve erteleme) vardır. Mana şöyledir: "Rabbinin merhamet ettikleri müstesna onlar ihtilaf edip dururlar; Rabbinin 'Cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım' sözü yerine gelmiştir ve onları bunun için yaratmıştır." Bir görüşe göre de bu, O'nun: { ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ } “«Bu, insanların kendisi için toplanacağı bir gündür ve bu, görülecek bir gündür»” [Hûd 11/103] ayetiyle bağlantılıdır. Mana da: "O güne şahit olmaları için onları yarattı" şeklindedir. Bir diğer görüşe göre ise O'nun: { فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } “«Artık onlardan kimi şakî (bedbaht), kimi de saîddir (mutludur)»” [Hûd 11/105] ayetiyle bağlantılıdır; yani onları saadet ve şekavet için yaratmıştır. Allah Teâlâ'nın: { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ } “«Ve Rabbinin kelimesi tamamlandı»” buyruğunda geçen "temmet" (tamamlandı) ifadesinin manası; ezelde haber verip takdir ettiği gibi gerçekleşip kesinleşti demektir. Kelimenin tamamlanması ise değişme ve başkalaşma kabul etmekten uzak olmasıdır. { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “«Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım»” ayetinde yer alan { مِنْ } cinsi beyan etmek içindir; yani cin cinsinden ve insan cinsinden [dolduracağım]. { أَجْمَعِينَ } “«tamamen/hepsinden»” ise tekit (pekiştirme)dir. Nitekim cehennemini dolduracağını haber verdiği gibi, Peygamberi'nin [sallallâhu aleyhi ve sellem] diliyle de: « وَلِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْكُمَا مِلْؤُهَا » «İkinizden her biri için de onu dolduracak olanı vardır» buyurarak cennetini dolduracağını haber vermiştir. Bunu Buhârî, Ebû Hureyre hadisinden rivayet etmiştir ve daha önce geçmişti.

[سورة هود (١١): آية ١٢٠]

[Hûd Sûresi (11), 120. Ayet]

وَكُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (١٢٠)

{ وَكُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (١٢٠) } “«Peygamberlerin haberlerinden, kendisiyle kalbini pekiştireceğimiz her şeyi sana anlatıyoruz. Bu sûrede sana hak, müminlere de bir öğüt ve hatırlatma gelmiştir. (120)»”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ) " كُلًّا" نُصِبَ بِ" نَقُصُّ" مَعْنَاهُ وَكُلُّ الَّذِي تَحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلُ نَقُصُّ عَلَيْكَ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ:" كُلًّا" حَالٌ مُقَدَّمَةٌ، كَقَوْلِكَ: كُلًّا ضَرَبْتُ الْقَوْمَ. (مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ) أَيْ مِنْ أَخْبَارِهِمْ وَصَبْرِهِمْ عَلَى أَذَى قَوْمِهِمْ. (مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ) أَيْ عَلَى أَدَاءِ الرِّسَالَةِ، وَالصَّبْرِ عَلَى مَا يَنَالُكَ فِيهَا مِنَ الْأَذَى. وَقِيلَ: نَزِيدُكَ بِهِ تَثْبِيتًا وَيَقِينًا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا نَشُدُّ بِهِ قَلْبَكَ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: نُصَبِّرُ بِهِ قَلْبَكَ حَتَّى لَا تَجْزَعُ. وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: نُطَيِّبُ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَ" مَا" بَدَلٌ مِنْ" كُلًّا" الْمَعْنَى: نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ. (وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ) أَيْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي مُوسَى وَغَيْرِهِمَا، وَخَصَّ هَذِهِ السُّورَةَ لِأَنَّ فِيهَا أَخْبَارَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْجَنَّةِ وَالنَّارِ. وَقِيلَ: خَصَّهَا بِالذِّكْرِ تَأْكِيدًا وَإِنْ كَانَ الْحَقُّ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَالْحَسَنُ: الْمَعْنَى فِي هَذِهِ الدُّنْيَا، يُرِيدُ النُّبُوَّةَ. (وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ) الْمَوْعِظَةُ مَا يُتَّعَظُ بِهِ مِنْ إِهْلَاكِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ، وَالْقُرُونِ الْخَالِيَةِ الْمُكَذِّبَةِ، وَهَذَا تَشْرِيفٌ لِهَذِهِ السُّورَةِ، لِأَنَّ غَيْرَهَا مِنَ السُّوَرِ قَدْ جَاءَ فِيهَا الْحَقُّ وَالْمَوْعِظَةُ وَالذِّكْرَى وَلَمْ يَقُلْ فِيهَا كَمَا قَالَ فِي هَذِهِ عَلَى التَّخْصِيصِ." وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ" أَيْ يَتَذَكَّرُونَ مَا نَزَلَ بِمَنْ هَلَكَ فَيَتُوبُونَ، وَخَصَّ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهُمُ المتعظون إذا سمعوا قصص الأنبياء.

Allah Teâlâ'nın: { وَكُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ } “«...her şeyi sana anlatıyoruz»” buyruğundaki { كُلاًّ } kelimesi { نَقُصُّ } fiiliyle nasb edilmiştir. Anlamı: Peygamberlerin haberlerinden ihtiyaç duyduğun her şeyi sana anlatıyoruz demektir. el-Ahfeş ise: «Küllen kelimesi öne geçmiş bir hâldir; tıpkı 'Küllen darabtü'l-gavme' (Topluluğun hepsini dövdüm) demen gibidir» demiştir. { مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ } “«Peygamberlerin haberlerinden»” yani onların haberlerinden ve kavimlerinin eziyetlerine karşı sabırlarından [anlatıyoruz]. { مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ } “«kendisiyle kalbini pekiştireceğimiz»” yani risaleti tebliğ etme ve bu yolda sana ulaşacak eziyetlere sabretme hususunda [kalbini pekiştireceğimiz şeyleri]. Denildi ki: Bununla senin sebatını ve yakînini artırırız. İbn Abbâs: «Onunla kalbini güçlendiririz» demiştir. İbn Cüreyc: «Üzülüp telâşa kapılmayasın diye kalbini onunla teskin eder, sabır veririz» demiştir. Anlam ehli ise: «Huzura kavuştururuz» demişlerdir ki manalar birbirine yakındır. { مَا } kelimesi { كُلاًّ } kelimesinden bedeldir; mana: Peygamberlerin haberlerinden kalbini kendisiyle pekiştireceğimiz şeyleri sana anlatıyoruz, şeklindedir. { وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ } “«Bu sûrede sana hak... gelmiştir.»” İbn Abbâs, Ebû Mûsâ ve başkalarından gelen rivayete göre; yani bu sûrede [hak gelmiştir]. Bu sûrenin özellikle belirtilmesi, içinde peygamberlerin, cennetin ve cehennemin haberlerinin bulunmasındandır. Denildi ki: Hak Kur'an'ın tamamında bulunsa da tekit amacıyla bu sûre özellikle zikredilmiştir. Katâde ve el-Hasan: «Mana, bu dünyada sana peygamberlik gelmiştir demektir» demişlerdir. { وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ } “«ve müminlere de bir öğüt ve hatırlatma»” [ifadesindeki] mev'iza (öğüt); geçmiş ümmetlerin ve yalanlayan eski nesillerin helak edilişinden ibret alınacak hususlardır. Bu durum bu sûre için bir şereftir; zira diğer sûrelerde de hak, mev'iza ve zikrâ geldiği halde, onlarda bu sûredeki gibi tahsisen söylenmemiştir. { وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ } “«müminlere de bir hatırlatma»” yani helak olanların başına gelenleri hatırlayıp tövbe ederler. Müminlerin özellikle zikredilmesi, peygamberlerin kıssalarını işittiklerinde asıl öğüt alanların onlar olmasındandır.

[سورة هود (١١): الآيات ١٢١ الى ١٢٣]

[Hûd Sûresi (11), 121-123. Ayetler]

وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ (١٢١) وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢) وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٢٣)

{ وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ (١٢١) وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢) وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٢٣) } “İman etmeyenlere de ki: «Elinizden geleni yapın; muhakkak biz de [bize düşeni] yapmaktayız! (121) [Sonucu] bekleyin; doğrusu biz de beklemekteyiz!» (122) Göklerin ve yerin gaybı yalnızca Allah'a aittir. Bütün işler bütünüyle O'na döndürülür. O hâlde yalnız O'na kulluk et ve yalnızca O'na tevekkül et! Rabbin yaptıklarınızdan asla gafil değildir. (123)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ) تَهْدِيدٌ وَوَعِيدٌ. (إِنَّا عامِلُونَ. وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ) تَهْدِيدٌ آخَرُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) أَيْ غَيْبُهُمَا وَشَهَادَتُهُمَا، فَحُذِفَ لِدَلَالَةِ الْمَعْنَى. وَقَالَ ابْنُ عباس: خزائن السموات وَالْأَرْضِ وَقَالَ الضَّحَّاكُ: جَمِيعُ مَا غَابَ عَنِ العباد فيهما. وقال الباقون: غيب السموات وَالْأَرْضِ نُزُولُ الْعَذَابِ مِنَ السَّمَاءِ وَطُلُوعُهُ مِنَ الْأَرْضِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ:" وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" أَيْ عَلِمَ مَا غَابَ فِيهِمَا، أَضَافَ الْغَيْبُ وَهُوَ مُضَافٌ إِلَى الْمَفْعُولِ تَوَسُّعًا، لِأَنَّهُ حَذَفَ حَرْفَ الْجَرِّ، تَقُولُ: غِبْتُ فِي الْأَرْضِ وَغِبْتُ بِبَلَدِ كَذَا. (وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ) أَيْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِذْ لَيْسَ لِمَخْلُوقٍ أَمْرٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحَفْصٌ" يُرْجَعُ" بِضَمِّ الْيَاءِ وَبِفَتْحِ الْجِيمِ، أَيْ يُرَدُّ. (فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ) أَيِ الْجَأْ إِلَيْهِ وَثِقْ بِهِ. (وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ) أَيْ يُجَازِي كُلًّا بِعَمَلِهِ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ وَحَفْصٌ بِالتَّاءِ عَلَى الْمُخَاطَبَةِ. الْبَاقُونَ بِيَاءٍ عَلَى الْخَبَرِ. قَالَ الْأَخْفَشُ سَعِيدٌ:" يَعْمَلُونَ" إِذَا لَمْ يُخَاطِبِ النَّبِيَّ ﷺ مَعَهُمْ، قَالَ: بَعْضُهُمْ وَقَالَ:" تَعْمَلُونَ" بِالتَّاءِ لِأَنَّهُ خَاطَبَ النَّبِيَّ ﷺ وَقَالَ: قُلْ لَهُمْ" وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ". وَقَالَ كَعْبُ الأحبار: خاتمة التوراة خاتمة" هود" من قول:" وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" إِلَى آخِرِ السُّورَةِ. تَمَّتْ سُورَةُ" هُودٍ" وَيَتْلُوهَا سُورَةُ" يُوسُفَ" ﵇.

Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ } “«İman etmeyenlere de ki: Elinizden geleni yapın»” buyruğu bir tehdit ve uyarıdır. { إِنَّا عامِلُونَ. وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } “«biz de yapmaktayız. Bekleyin, biz de beklemekteyiz!»” [buyruğu] başka bir tehdittir ve manası daha önce geçmişti. Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “«Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir.»” buyruğu; yani ikisinin gaybı da şahadeti de [O'na aittir demektir]. Anlamın delaletinden dolayı [şahadet kelimesi] hazfedilmiştir. İbn Abbâs: «Göklerin ve yerin hazineleridir» demiştir. ed-Dahhâk: «İkisinde kullardan gizli kalan her şeydir» demiştir. Diğerleri ise: «Göklerin ve yerin gaybı, azabın gökten inmesi ve yerden çıkmasıdır» demişlerdir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } yani 'ikisinde gizli kalan her şeyi bildi' demektir. Gayb lafzı cer harfi hazfedildiği için genişletme (tevessu') yoluyla mef'ûle muzaf kılınmıştır; nitekim 'Ğıbtü fi'l-ardı ve ğıbtü bi-beledi kezâ' (Yeryüzünde kayboldum, filan beldede görünmez oldum) denmesi gibi. { وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ } “«Bütün işler O'na döndürülür.»” Yani kıyamet gününde; zira O'nun izni olmaksızın hiçbir mahlukun bir yetkisi yoktur. Nâfi' ve Hafs { يُرْجَعُ } fiilini yâ harfinin zammesi ve cîm harfinin fethasıyla meçhul olarak [yürce'u] şeklinde okumuşlardır; yani [bütün işler O'na] döndürülür [demektir]. { فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ } “«Öyleyse O'na kulluk et ve O'na tevekkül et.»” Yani O'na sığın ve O'na güven. { وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “«Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir.»” Yani herkesi ameliyle cezalandıracaktır/karşılığını verecektir. Medine ehli, Şam ehli ve Hafs muhatap sîgası ile tâ harfiyle [ta'melûne] şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise gaib haberi olarak yâ harfi ile [ya'melûne] şeklinde okumuşlardır. el-Ahfeş Saîd: «Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlarla birlikte muhatap alınmadığı takdirde 'ya'melûne' şeklinde okunur» demiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: «Tâ harfiyle 'ta'melûne' şeklinde okunmuştur; çünkü Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e hitap etmiş ve: Onlara: 'Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir' de, buyurmuştur.» Ka'bü'l-Ahbâr şöyle demiştir: Tevrat'ın sonu, { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } sözünden sûrenin sonuna kadar olan Hûd sûresinin sonudur. Hûd sûresi tamamlandı; ardından Yûsuf (aleyhisselâm) sûresi gelmektedir.