شَكَا إِلَيَّ جَمَلِي طُولَ السُّرَى ... صَبْرًا جَمِيلًا فَكِلَانَا مُبْتَلَى
Devem bana gece yürüyüşünün uzunluğundan şikâyet etti... [Ben de ona:] Güzel bir sabır gerek; zira ikimiz de imtihan olunmaktayız, [dedim].
وَالصَّبْرُ الْجَمِيلُ هُوَ الَّذِي لَا جَزَعَ فِيهِ وَلَا شَكْوَى. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا أُعَاشِرُكُمْ عَلَى كَآبَةِ الْوَجْهِ وَعُبُوسِ الْجَبِينِ، بَلْ أُعَاشِرُكُمْ عَلَى مَا كُنْتُ عَلَيْهِ مَعَكُمْ، وَفِي هَذَا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ عَفَا عَنْ مُؤَاخَذَتِهِمْ. وَعَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ أَنَّ يَعْقُوبَ كَانَ قَدْ سَقَطَ حَاجِبَاهُ عَلَى عَيْنَيْهِ، فَكَانَ يَرْفَعُهُمَا بِخِرْقَةٍ، فَقِيلَ لَهُ: مَا هَذَا؟ قَالَ: طُولَ الزَّمَانِ وَكَثْرَةُ الْأَحْزَانِ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَتَشْكُونِي يَا يَعْقُوبُ؟! قَالَ: يَا رَبِّ! خَطِيئَةٌ أَخْطَأْتُهَا فَاغْفِرْ لِي. (وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. (عَلى مَا تَصِفُونَ) أَيْ عَلَى احْتِمَالِ مَا تَصِفُونَ مِنَ الْكَذِبِ. الثَّالِثَةُ- قَالَ ابْنُ أَبِي رِفَاعَةَ يَنْبَغِي لِأَهْلِ الرَّأْيِ أَنْ يَتَّهِمُوا رَأْيَهُمْ عِنْدَ ظَنِّ يَعْقُوبَ ﷺ وهو نبى، حين قال له بنو هـ:" إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنا يُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ" قَالَ:" بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ" فَأَصَابَ هُنَا، ثُمَّ قَالُوا لَهُ:" إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ" قَالَ:" بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً" فَلَمْ يُصِبْ.
Güzel sabır, içinde sızlanma ve şikâyet bulunmayan sabırdır. Şöyle de denilmiştir: Mana; ben sizinle yüz ekşiterek ve kaş çatarak bir arada bulunacak değilim, bilakis sizinle daha önce nasıl bir arada bulunuyorsam öyle bulunacağım, demektir. Bunda onun onları cezalandırmaktan vazgeçtiğine delil vardır. Habîb b. Ebî Sâbit'ten rivayet edildiğine göre Ya'kûb'un kaşları gözlerinin üzerine düşmüştü de onları bir bezle yukarı kaldırırdı. Kendisine: "Bu nedir?" denildiğinde: "Zamanın uzunluğu ve kederlerin çokluğudur" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: "Beni mi şikâyet ediyorsun ey Ya'kûb?!" diye vahyetti. Ya'kûb: "Ey Rabbim! Bu bir yanılgıydı, yanılarak işledim; beni bağışla!" dedi. { وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ } “Allah'tır yardımına sığınılacak olan” ibaresi mübteda ve haberdir. { عَلى ما تَصِفُونَ } “anlattıklarınıza karşı” yani anlattığınız yalanlara katlanma hususunda. Üçüncü [Mesele]- İbn Ebî Rifâa şöyle demiştir: Görüş sahipleri, peygamber olduğu halde Ya'kûb sallallâhu aleyhi ve sellem'in zannı karşısında kendi görüşlerini itham etmelidirler. Zira oğulları ona: "Biz yarış yapmak üzere gittik, Yûsuf'u da eşyamızın yanında bıraktık; bir de baktık ki onu kurt yemiş!" dediklerinde: "Hayır, nefisleriniz sizi [kötü] bir işe sürüklemiş; artık [bana düşen] güzel bir sabırdır" diyerek burada isabet etti. Sonra ona: "Senin oğlun hırsızlık yaptı; biz ancak bildiğimize şahitlik ettik ve biz gaybın bekçileri de değildik" dediklerinde: "Hayır, nefisleriniz sizi [kötü] bir işe sürüklemiş" dedi fakat [bu sefer] isabet edemedi.
[سورة يوسف (١٢): آية ١٩]
[Yûsuf Sûresi (12): Âyet 19]
وَجاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ فَأَدْلى دَلْوَهُ قالَ يا بُشْرى هَذَا غُلامٌ وَأَسَرُّوهُ بِضاعَةً وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ (١٩)
{ وَجاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ فَأَدْلى دَلْوَهُ قالَ يا بُشْرى هَذَا غُلامٌ وَأَسَرُّوهُ بِضاعَةً وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ (١٩) } “Derken bir kervan geldi; sucularını gönderdiler, o da kovasını sarkıttı. 'Müjde! İşte bir oğlan çocuğu!' dedi. Onu bir ticaret malı olarak sakladılar. Allah ise onların ne yaptıklarını çok iyi bilmekteydi.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجاءَتْ سَيَّارَةٌ) أَيْ رُفْقَةٌ مَارَّةٌ يَسِيرُونَ مِنَ الشَّامِ إِلَى مِصْرَ فَأَخْطَئُوا الطَّرِيقَ وَهَامُوا حَتَّى نَزَلُوا قَرِيبًا مِنَ الْجُبِّ، وَكَانَ الْجُبُّ فِي قَفْرَةٍ بَعِيدَةٍ مِنَ الْعُمْرَانِ، إِنَّمَا هُوَ لِلرُّعَاةِ وَالْمُجْتَازِ، وَكَانَ مَاؤُهُ مِلْحًا فَعَذُبَ حِينَ أُلْقِيَ فِيهِ يُوسُفَ. (فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ) فَذُكِرَ عَلَى الْمَعْنَى، وَلَوْ قَالَ: فَأَرْسَلَتْ وَارِدَهَا لكان على اللفظ، مئل" وَجاءَتْ". وَالْوَارِدُ الَّذِي يَرِدُ الْمَاءَ يَسْتَقِي لِلْقَوْمِ، وَكَانَ اسْمُهُ- فِيمَا ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ- مَالِكُ بْنُ دعر،
Yüce Allah’ın: { وَجاءَتْ سَيَّارَةٌ } “Derken bir kervan geldi” buyruğu; Şam’dan Mısır’a gitmekte olan yolcu bir kâfile [geldi] demektir. Yolu şaşırıp başıboş dolaştılar, nihayet kuyunun yakınına indiler (konakladılar). Kuyu ise yerleşim yerlerinden uzak, ıssız bir arazide bulunuyordu; yalnızca çobanlar ve oradan gelip geçenler içindi. Suyu acı/tuzlu idi; Yûsuf içine atılınca tatlılaştı. { فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ } “Sucularını gönderdiler” buyruğunda [zamir], anlama göre [müzekker/çoğul] getirilmiştir. Eğer: “fe-erselet vâridehâ (فَأَرْسَلَتْ وَارِدَهَا)” denilseydi, tıpkı { وَجاءَتْ } ifadesinde olduğu gibi lafza göre [müennes] olurdu. Vârid (su getiren), kâfile için su çekmek üzere suya varan kimsedir. Müfessirlerin zikrettiğine göre onun adı Mâlik b. Da'r idi,
مِنَ الْعَرَبِ الْعَارِبَةِ. (فَأَدْلى دَلْوَهُ) أَيْ أَرْسَلَهُ، يُقَالُ: أَدْلَى دَلْوَهُ إِذَا أَرْسَلَهَا لِيَمْلَأَهَا، وَدَلَاهَا أَيْ أَخْرَجَهَا: عَنِ الْأَصْمَعِيِّ وَغَيْرِهِ. وَدَلَا- مِنْ ذات الواويدلو دَلْوًا، أَيْ جَذَبَ وَأَخْرَجَ، وَكَذَلِكَ أَدْلَى إِذَا أَرْسَلَ، فَلَمَّا ثَقُلَ رَدُّوهُ إِلَى الْيَاءِ، لِأَنَّهَا أخف من الواو، قاله الْكُوفِيُّونَ. وَقَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: لَمَّا جَاوَزَ ثَلَاثَةَ أَحْرُفٍ رَجَعَ إِلَى الْيَاءِ، اتِّبَاعًا لِلْمُسْتَقْبَلِ. وَجَمْعُ دَلْوٍ فِي أَقَلَّ الْعَدَدِ أَدْلٍ فَإِذَا كَثُرَتْ قُلْتُ: دُلِيٌّ وَدِلِيٌّ، فَقُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً، إِلَّا أَنَّ الْجَمْعَ بَابُهُ التَّغْيِيرُ، وَلْيُفَرَّقْ بَيْنَ الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ، وَدِلَاءٌ أَيْضًا. فَتَعَلَّقَ يُوسُفُ بِالْحَبْلِ، فَلَمَّا خَرَجَ إِذَا غُلَامٌ كَالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ، أَحْسَنُ مَا يَكُونُ مِنَ الْغِلْمَانِ. قَالَ ﷺ فِي حَدِيثِ الْإِسْرَاءِ مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ:" فَإِذَا أَنَا بِيُوسُفَ إِذَا هُوَ قَدْ أُعْطِيَ شَطْرَ الْحُسْنِ". وَقَالَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ: كَانَ يُوسُفُ حَسَنَ الْوَجْهِ، جَعْدَ الشَّعْرِ، ضَخْمَ الْعَيْنَيْنِ، مُسْتَوِيَ الْخَلْقِ، أَبْيَضَ اللَّوْنِ، غَلِيظَ السَّاعِدَيْنِ وَالْعَضُدَيْنِ، خَمِيصَ الْبَطْنِ، صَغِيرَ السُّرَّةِ، إِذَا ابْتَسَمَ رَأَيْتَ النُّورَ مِنْ ضَوَاحِكِهِ، وَإِذَا تَكَلَّمَ رَأَيْتَ فِي كَلَامِهِ شُعَاعَ الشَّمْسِ مِنْ ثَنَايَاهُ، لَا يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ وَصْفَهُ، وَكَانَ حُسْنُهُ كَضَوْءِ النَّهَارِ عِنْدَ اللَّيْلِ، وَكَانَ يُشْبِهُ آدَمَ ﵇ يَوْمَ خَلَقَهُ اللَّهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ قَبْلَ أَنْ يُصِيبَ الْمَعْصِيَةَ، وَقِيلَ: إِنَّهُ وَرِثَ ذَلِكَ الْجَمَالَ مِنْ جَدَّتِهِ سَارَةَ، وَكَانَتْ قَدْ أُعْطِيَتْ سُدُسَ الْحُسْنِ، فَلَمَّا رَآهُ مَالِكُ بْنُ دُعْرٍ قال:" يا بُشْرى هذا غُلامٌ" وهذه قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَهْلِ الْبَصْرَةِ، إِلَّا ابْنِ أَبِي إِسْحَاقَ فَإِنَّهُ قَرَأَ" يَا بُشْرى هَذَا غُلامٌ" فَقَلَبَ الْأَلِفَ يَاءً، لِأَنَّ هَذِهِ الْيَاءَ يُكْسَرُ مَا قَبْلَهَا، فَلَمَّا لَمْ يَجُزْ كَسْرَ الْأَلِفِ كَانَ قَلْبُهَا عِوَضًا. وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ" يَا بُشْرى " غَيْرَ مُضَافٍ، وَفِي مَعْنَاهُ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- اسْمُ الْغُلَامِ، وَالثَّانِي-[مَعْنَاهُ] يَا أَيَّتُهَا الْبُشْرَى هَذَا حِينُكِ وَأَوَانُكِ. قَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: لَمَّا أَدْلَى الْمُدْلِي دَلْوَهُ تَعَلَّقَ بِهَا يُوسُفُ فَقَالَ: يَا بُشْرَى هَذَا غُلَامٌ، قَالَ قَتَادَةُ: بَشَّرَ أَصْحَابَهُ بِأَنَّهُ وَجَدَ عَبْدًا. وَقَالَ السُّدِّيُّ: نَادَى رَجُلًا اسْمُهُ بُشْرَى. قَالَ النَّحَّاسُ: قَوْلُ قَتَادَةَ أَوْلَى، لِأَنَّهُ لَمْ يَأْتِ فِي الْقُرْآنِ تَسْمِيَةُ أَحَدٍ إِلَّا يَسِيرًا، وَإِنَّمَا يَأْتِي بِالْكِنَايَةِ كَمَا قَالَ ﷿:" وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ" [الفرقان: ٢٧] وهو عقبة بن أبي معيط، وبعده" لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا" [الفرقان: ٢٨] وهو أمية
...öz Araplardandır (el-Arabü'l-âribe). { فَأَدْلى دَلْوَهُ } “o da kovasını sarkıttı” yani onu saldı demektir. Bir kimse kovasını doldurmak için saldığında edlâ delvehu (أَدْلَى دَلْوَهُ), kovayı çıkardığında ise delâhâ (دَلَاهَا) denir; bu Asmaî ve başkalarından nakledilmiştir. Delâ (دَلَا) vâvî bir fiildir; yedlû delven (يَدْلُو دَلْوًا) şeklinde gelip çekip çıkardı anlamına gelir. Aynı şekilde [kovayı] saldığı zaman da edlâ (أَدْلَى) denir. [Kelime] ağırlaşınca, yâ harfi vâvdan daha hafif olduğu için onu yâ'ya dönüştürdüler; bunu Kûfeliler söylemiştir. el-Halîl ve Sîbeveyh ise şöyle demiştir: [Kelime] üç harfi aşınca muzâriye (gelecek zamana) tâbi olarak yâ'ya döndü. Delv (دَلْو) kelimesinin azlık çoğulu edlin (أَدْلٍ) gelir. Çoğaldığında ise düliyyün (دُلِيٌّ) ve diliyyün (دِلِيٌّ) dersin; burada vâv yâ'ya çevrilmiştir. Zira çoğulun yapısı değişikliğe uğramaktır ve tekil ile çoğulun arasını ayırmak içindir. Ayrıca dilâ' (دِلَاءٌ) şeklinde de [çoğulu] gelir. Yûsuf ipe tutundu; kuyudan çıktığında meğer dolunay gecesindeki ay gibi, erkek çocuklarının en güzeli bir oğlan çocuğu imiş! Sahîh-i Müslim'deki İsrâ hadisinde [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « فَإِذَا أَنَا بِيُوسُفَ إِذَا هُوَ قَدْ أُعْطِيَ شَطْرَ الْحُسْنِ » «Bir de baktım ki Yûsuf; meğer ona güzelliğin yarısı verilmiş.» Ka'b el-Ahbâr şöyle demiştir: 'Yûsuf güzel yüzlü, kıvırcık saçlı, iri gözlü, düzgün yapılı, beyaz tenli, kalın ön kol ve pazılı, ince karınlı, küçük göbekli idi. Tebessüm ettiğinde azı dişlerinden nûr saçıldığını, konuştuğunda ise konuşurken ön dişlerinden güneş ışınları yayıldığını görürdün. Kimse onu vasfetmeye güç yetiremezdi. Güzelliği, geceye karşı gündüzün aydınlığı gibiydi. Allah'ın yarattığı ve henüz günah işlemeden önce ruhundan üflediği günkü Âdem aleyhisselâm'a benzerdi.' Bu güzelliği, kendisine güzelliğin altıda biri verilmiş olan babaannesi Sâre'den miras aldığı da söylenmiştir. Mâlik b. Du'r onu görünce: { يا بُشْرى هذا غُلامٌ } “Müjde! İşte bir oğlan çocuğu!” dedi. Bu, Medine ve Basra ehlinin kıraatidir; ancak İbn Ebî İshâk müstesnadır, zira o: Yâ büşraye hâzâ gulâmun (يَا بُشْرَى هَذَا غُلَامٌ) şeklinde okumuş ve elifi yâ'ya çevirmiştir. Çünkü bu yâ'dan önceki harf kesreli olur; elifin kesrelenmesi caiz olmayınca, bedel olarak [yâ'ya] çevrilmiştir. Kûfe ehli ise [mütekellim yâ'sına] izafe etmeksizin { يَا بُشْرَى } “Yâ büşrâ” şeklinde okumuşlardır. Bunun manası hakkında iki görüş vardır: Birincisi, [Büşrâ'nın] oğlanın adı olduğudur. İkincisi, [manasının] 'Ey müjde! İşte senin vaktin ve zamanın geldi!' demek olduğudur. Katâde ve es-Süddî şöyle demiştir: Kovayı sarkıtan kimse kovasını salınca Yûsuf ona tutundu; o da: 'Ey müjde! İşte bir oğlan çocuğu!' dedi. Katâde: 'Bir köle bulduğu için arkadaşlarını müjdeledi' demiştir. es-Süddî ise: 'Büşrâ adında bir adama seslendi' demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Katâde'nin sözü daha uygundur; zira Kur'ân'da pek az kişi dışında kimsenin ismi [açıkça] zikredilmez, ancak kinaye yoluyla gelir. Nitekim Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurmuştur: { وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ } “O gün zâlim kimse ellerini ısırır” [Furkan 27]; bu kimse Ukbe b. Ebî Muayt'tır. Ardından gelen: { لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا } “Keşke falancayı dost edinmeseydim!” [Furkan 28] [ayetindeki falanca] ise Ümeyye...
بن خلف، قال النَّحَّاسُ. وَالْمَعْنَى فِي نِدَاءِ الْبُشْرَى: التَّبْشِيرُ لِمَنْ حَضَرَ، وَهُوَ أَوْكَدُ مِنْ قَوْلِكَ تَبَشَّرْتُ، كَمَا تَقُولُ: يَا عَجَبَاهُ! أَيْ يَا عَجَبُ هَذَا مِنْ أَيَّامِكَ وَمِنْ آيَاتِكَ، فَاحْضُرْ، وَهَذَا مَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ، وَكَذَا قَالَ السُّهَيْلِيُّ. وَقِيلَ: هُوَ كَمَا تقول: وا سروراه! وَأَنَّ الْبُشْرَى مَصْدَرٌ مِنَ الِاسْتِبْشَارِ: وَهَذَا أَصَحُّ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ اسْمًا عَلَمًا لَمْ يَكُنْ مُضَافًا إِلَى ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ" بُشْرى " فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، لِأَنَّهُ نِدَاءٌ مُضَافٌ، وَمَعْنَى النِّدَاءِ هَاهُنَا التَّنْبِيهُ، أَيِ انْتَبِهُوا لِفَرْحَتِي وَسُرُورِي، وَعَلَى قَوْلِ السُّدِّيِّ يَكُونُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ كَمَا تَقُولُ: يَا زَيْدُ هَذَا غُلَامٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَحَلُّهُ نَصْبًا كَقَوْلِكَ: يَا رَجُلًا، وقوله:" يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ" [يس: ٣٠] وَلَكِنَّهُ لَمْ يُنَوِّنْ" بُشْرَى" لِأَنَّهُ لَا يَنْصَرِفُ. (وَأَسَرُّوهُ بِضاعَةً) الْهَاءُ كِنَايَةٌ عَنْ يُوسُفَ ﵇، فَأَمَّا الْوَاوُ فَكِنَايَةٌ عَنْ إِخْوَتِهِ. وَقِيلَ: عَنِ التُّجَّارِ الَّذِينَ اشْتَرَوْهُ، وَقِيلَ: عَنِ الْوَارِدِ وَأَصْحَابِهِ." بِضاعَةً" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: أَسَرَّهُ مَالِكُ بْنُ دُعْرٍ وَأَصْحَابُهُ مِنَ التُّجَّارِ الَّذِينَ مَعَهُمْ فِي الرُّفْقَةِ، وَقَالُوا لَهُمْ: هُوَ بِضَاعَةٌ اسْتَبْضَعْنَاهَا بَعْضُ أَهْلِ الشَّامِ أَوْ أَهْلِ هَذَا الْمَاءِ إِلَى مِصْرَ، وَإِنَّمَا قَالُوا هَذَا خِيفَةَ الشَّرِكَةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَسَرَّهُ إِخْوَةُ يُوسُفَ بِضَاعَةً لَمَّا اسْتُخْرِجَ مِنَ الْجُبِّ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ جَاءُوا فَقَالُوا: بِئْسَ مَا صَنَعْتُمْ! هَذَا عَبْدٌ لَنَا أَبَقَ، وَقَالُوا لِيُوسُفَ بِالْعِبْرَانِيَّةِ: إِمَّا أَنْ تُقِرَّ لَنَا بِالْعُبُودِيَّةِ فَنَبِيعَكَ مِنْ هَؤُلَاءِ، وَإِمَّا أَنْ نَأْخُذَكَ فَنَقْتُلَكَ، فَقَالَ: أَنَا أُقِرُّ لَكُمْ بِالْعُبُودِيَّةِ، فَأَقَرَّ لَهُمْ فَبَاعُوهُ مِنْهُمْ. وَقِيلَ: إِنَّ يَهُوذَا وَصَّى أَخَاهُ يُوسُفَ بِلِسَانِهِمْ أَنِ اعْتَرِفْ لِإِخْوَتِكَ بِالْعُبُودِيَّةِ فَإِنِّي أَخْشَى إِنْ لَمْ تَفْعَلْ قَتَلُوكَ، فَلَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَ لَكَ مَخْرَجًا، وَتَنْجُوَ مِنَ الْقَتْلِ، فَكَتَمَ يُوسُفُ شَأْنَهُ مَخَافَةَ أَنْ يَقْتُلَهُ إِخْوَتُهُ، فَقَالَ مَالِكٌ: وَاللَّهِ مَا هَذِهِ سِمَةُ الْعَبِيدِ!، قَالُوا: هُوَ تَرَبَّى فِي حُجُورِنَا، وَتَخَلَّقَ بِأَخْلَاقِنَا، وَتَأَدَّبَ بِآدَابِنَا، فَقَالَ: مَا تَقُولُ يَا غُلَامُ؟ قَالَ: صَدَقُوا! تَرَبَّيْتُ فِي حُجُورِهِمْ، وَتَخَلَّقْتُ بِأَخْلَاقِهِمْ، فَقَالَ مَالِكٌ: إِنْ بعتموه مني اشتريته منكم، فباعوه منه، فذلك:.
b. Halef'tir; bunu en-Nehhâs söylemiştir. Müjdeye nida edilmesindeki mana, orada bulunanlara müjde vermektir ve bu senin 'müjdelendim' demenden daha kuvvetlidir; nitekim yâ acebâh (يَا عَجَبَاهُ) yani ey şaşılacak şey, bu senin günlerindendir ve senin harikalarındandır, haydi gel! dediğin gibidir. Bu Sîbeveyh'in mezhebidir; es-Süheylî de böyle söylemiştir. Bunun tıpkı vâ sürûrâh (وا سروراه!) 'ey büyük sevincim!' demen gibi olduğu ve el-büşrâ'nın sevinmek manasında bir mastar olduğu da söylenmiştir; bu daha sahihtir, çünkü şayet özel isim olsaydı mütekellim zamirine muzaf olmazdı. Buna göre büşrâ kelimesi nasb mahallindedir; zira muzaf bir nidadır. Buradaki nidanın manası tenbihtir; yani 'sevincime ve neşeme dikkat edin' demektir. es-Süddî'nin görüşüne göre ise tıpkı yâ Zeydü hâzâ gulâmün (يَا زَيْدُ هَذَا غُلَامٌ) 'Ey Zeyd! İşte bir oğlan' demen gibi ref mahallinde olur. Tıpkı yâ racülen (يَا رَجُلًا) demen ve Allah Teâlâ'nın: { يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ } “Yazıklar olsun o kullara!” [Yâsîn: 30] buyruğu gibi mahallinin nasb olması da caizdir; ancak gayrimunsarıf olduğu için { بُشْرَى } kelimesini tenvinlememiştir. { وَأَسَرُّوهُ بِضاعَةً } “Onu bir ticaret malı olarak sakladılar” buyruğunda hâ zamiri Yûsuf aleyhisselâm'dan kinayedir; vâv zamiri ise kardeşlerinden kinayedir. Onu satın alan tüccarlardan kinaye olduğu da söylenmiştir; sucu ve arkadaşlarından kinaye olduğu da söylenmiştir. { بِضاعَةً } kelimesi hâl olarak nasb edilmiştir. Mücâhid şöyle demiştir: Mâlik b. Du'r ve arkadaşları, kervanda kendileriyle birlikte bulunan tüccarlardan onu gizlediler ve onlara: 'O, Şam halkından bazılarının yahut bu suyun başındakilerin Mısır'a [götürülmek üzere] bize emanet ettiği bir ticaret malıdır' dediler; ortak olma korkusuyla böyle söylediler. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Kuyudan çıkarıldığında Yûsuf'un kardeşleri onu bir ticaret malı olarak gizlediler; şöyle ki onlar gelip: 'Ne kötü bir iş yaptınız! Bu bizim kaçmış bir kölemizdir' dediler ve Yûsuf'a İbranice: 'Ya bize köle olduğunu ikrar edersin biz de seni bunlara satarız ya da seni yakalayıp öldürürüz' dediler. Yûsuf: 'Ben size köle olduğumu ikrar ediyorum' dedi ve onlara ikrarda bulundu, onlar da onu kervandakilere sattılar. Şöyle de denilmiştir: Yehûdâ kendi dilleriyle kardeşi Yûsuf'a: 'Kardeşlerine köle olduğunu ikrar et; zira etmezsen seni öldürmelerinden korkuyorum; umulur ki Allah sana bir çıkış kapısı açar ve öldürülmekten kurtulursun' diye tembihte bulunmuştu; bunun üzerine Yûsuf kardeşlerinin kendisini öldürmesinden korkarak durumunu gizledi. Mâlik: 'Vallahi bu kölelerin alameti değildir!' dedi. Onlar: 'O bizim kucağımızda yetişti, ahlakımızla ahlaklandı, edebimizle edeplendi' dediler. Mâlik: 'Sen ne diyorsun ey çocuk?' diye sordu. O da: 'Doğru söylediler! Onların kucağında yetiştim ve onların ahlakıyla ahlaklandım' dedi. Bunun üzerine Mâlik: 'Eğer onu bana satarsanız, sizden satın alırım' dedi, onlar da onu ona sattılar. İşte bu:
[سورة يوسف (١٢): آية ٢٠]
[Yûsuf Sûresi (12): Âyet 20]
وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ (٢٠)
{ وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ (٢٠) } “Onu değersiz bir fiyata, sayılı birkaç dirheme sattılar. Onlar onun hakkında isteksiz (ona değer vermeyen) kimselerdendi. (20)”
فيه ست مسائل: الأولى تَعَالَى: (وَشَرَوْهُ) يُقَالُ: شَرَيْتُ بِمَعْنَى اشْتَرَيْتُ، وَشَرَيْتُ بِمَعْنَى بِعْتُ لُغَةٌ، قَالَ الشَّاعِرُ»
Bunda altı mesele vardır: Birinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَشَرَوْهُ } “Onu sattılar” buyruğudur. Bir lügate göre şereytü (شَرَيْتُ), 'satın aldım' (işteraytü) manasında kullanılır; 'sattım' (bi'tü) manasında da kullanılır. Şair şöyle demiştir:
:
:
وَشَرَيْتُ بُرْدًا لَيْتَنِي ... مِنْ بَعْدِ بُرْدٍ كُنْتُ هَامَهُ
Burd'u sattım; keşke burd'un ardından onun başı olsaydım!
أَيْ بِعْتُ. وَقَالَ آخَرُ:
Yani sattım demektir. Bir diğeri de şöyle demiştir:
فَلَمَّا شَرَاهَا فَاضَتِ الْعَيْنُ عَبْرَةً ... وَفِي الصَّدْرِ حُزَّازٌ مِنَ اللَّوْمِ حَامِزُ
Onu satınca gözünden yaşlar boşandı; göğsünde ise kınamadan kaynaklanan acı bir sızı vardı.
(بِثَمَنٍ بَخْسٍ) أَيْ نَقْصٍ، وَهُوَ هُنَا مَصْدَرٌ وُضِعَ مَوْضِعَ الِاسْمِ، أَيْ بَاعُوهُ بِثَمَنٍ مَبْخُوسٍ، أَيْ مَنْقُوصٍ. وَلَمْ يَكُنْ قَصْدُ إِخْوَتِهِ مَا يَسْتَفِيدُونَهُ مِنْ ثَمَنِهِ، وَإِنَّمَا كَانَ قَصْدُهُمْ مَا يَسْتَفِيدُونَهُ مِنْ خُلُوِّ وَجْهِ أَبِيهِمْ عَنْهُ. وَقِيلَ: إِنَّ يَهُوذَا رَأَى مِنْ بَعِيدٍ أَنَّ يُوسُفَ أُخْرِجَ مِنَ الْجُبِّ فَأَخْبَرَ إِخْوَتَهُ فَجَاءُوا وَبَاعُوهُ مِنَ الْوَارِدَةِ. وَقِيلَ: لَا بَلْ عَادُوا بَعْدَ ثَلَاثٍ إِلَى الْبِئْرِ يَتَعَرَّفُونَ الْخَبَرَ، فَرَأَوْا أَثَرَ السَّيَّارَةِ فَاتَّبَعُوهُمْ وَقَالُوا: هَذَا عَبْدُنَا أَبَقَ مِنَّا فَبَاعُوهُ مِنْهُمْ. وَقَالَ قَتَادَةُ:" بَخْسٍ" ظُلْمٌ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلٌ وَالسُّدِّيُّ وَابْنُ عَطَاءٍ:" بَخْسٍ" حَرَامٌ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَلَا وَجْهَ لَهُ، وَإِنَّمَا الْإِشَارَةُ فِيهِ إِلَى أَنَّهُ لَمْ يُسْتَوْفَ ثَمَنُهُ بِالْقِيمَةِ، لِأَنَّ إِخْوَتَهُ إِنْ كَانُوا بَاعُوهُ فَلَمْ يكن قصدهم ما يستقيدونه مِنْ ثَمَنِهِ، وَإِنَّمَا كَانَ قَصْدُهُمْ مَا يَسْتَفِيدُونَ مِنْ خُلُوِّ وَجْهِ أَبِيهِمْ عَنْهُ، وَإِنْ كَانَ الَّذِينَ بَاعُوهُ الْوَارِدَةَ فَإِنَّهُمْ أَخْفَوْهُ مُقْتَطَعًا، أَوْ قَالُوا لِأَصْحَابِهِمْ: أُرْسِلَ مَعَنَا بِضَاعَةٌ فَرَأَوْا أَنَّهُمْ لَمْ يُعْطُوا عَنْهُ ثَمَنًا وَأَنَّ مَا أَخَذُوا فِيهِ رِبْحٌ كُلُّهُ. قُلْتُ: قَوْلُهُ" وَإِنَّمَا الْإِشَارَةُ فِيهِ إِلَى أَنَّهُ لَمْ يُسْتَوْفَ ثَمَنُهُ بِالْقِيمَةِ" يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَوْ أَخَذُوا الْقِيمَةَ فِيهِ كَامِلَةً كَانَ ذَلِكَ جَائِزًا وَلَيْسَ كَذَلِكَ، فَدَلَّ عَلَى صِحَّةِ مَا قَالَهُ السُّدِّيُّ وَغَيْرُهُ، لِأَنَّهُمْ أَوْقَعُوا الْبَيْعَ عَلَى نَفْسٍ لَا يَجُوزُ بَيْعُهَا، فَلِذَلِكَ كَانَ لَا يَحِلُّ لَهُمْ ثَمَنُهُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَالشَّعْبِيُّ: قَلِيلٌ. وَقَالَ ابْنُ حَيَّانَ: زَيْفٌ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ بَاعُوهُ بِعِشْرِينَ دِرْهَمًا أَخَذَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ إِخْوَتِهِ دِرْهَمَيْنِ، وَكَانُوا عَشَرَةً، وَقَالَهُ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ. وَقَالَ أَبُو العالية
{ بِثَمَنٍ بَخْسٍ } “değersiz bir fiyata” yani eksik [bir bedele] demektir. Burada [bahs/بَخْس kelimesi], isim yerine kullanılmış bir masdardır; yani onu eksiltilmiş, noksan kılınmış bir bedelle sattılar demektir. Kardeşlerinin maksadı onun bedelinden faydalanmak değildi; onların yegâne maksadı, babalarının teveccühünün kendilerine kalmasını sağlamaktı. Bir görüşe göre: Yahûdâ uzaktan Yûsuf’un kuyudan çıkarıldığını görünce kardeşlerine haber vermiş, onlar da gelip onu suculara satmışlardır. Şöyle de denilmiştir: Hayır, bilakis onlar üç gün sonra haberi öğrenmek için kuyuya geri dönmüşler, kervanın izini görüp peşlerine düşmüşler ve: “Bu bizim kaçan kölemizdir” diyerek onu kervandakilere satmışlardır. Katâde: “Bahs (بَخْس), haksızlık/zulüm demektir” demiştir. Dahhâk, Mukâtil, es-Süddî ve İbn Atâ ise: “Bahs, haram demektir” demişlerdir. İbnü’l-Arabî şöyle demiştir: “Bunun [yani haram denilmesinin] bir dayanağı yoktur. Buradaki işaret sadece, değerinin tam karşılığı olan bedelin alınmadığına yöneliktir. Zira eğer onu kardeşleri satmışsa, onların gayesi onun bedelinden faydalanmak değildi; onların asıl gayesi babalarının ilgisinin yalnızca kendilerine kalmasıydı. Şayet onu satanlar sucular ise, onlar onu kaçırıp gizlemişler yahut arkadaşlarına: ‘Bize satılmak üzere bir ticaret malı olarak gönderildi’ demişlerdir. Dolayısıyla onun için bir bedel ödemediklerini ve onun karşılığında alacakları her şeyin tamamen kâr olduğunu düşünmüşlerdir.” Ben derim ki: Onun “Buradaki işaret sadece, değerinin tam karşılığı olan bedelin alınmadığına yöneliktir” sözü, şayet onun bedelini tam olarak alsalardı bunun caiz olacağı anlamına gelir ki durum böyle değildir. Bu da es-Süddî ve diğerlerinin söylediği görüşün doğruluğunu gösterir. Çünkü onlar satışı caiz olmayan bir can üzerinde satış yapmışlardır; işte bu sebeple onun bedeli kendilerine helal olmamıştır. İkrime ve eş-Şa‘bî: “Az [bir paha]” demiştir. İbn Hayyân ise: “Sahte/geçersiz para” demiştir. İbn Abbâs ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildiğine göre, onu yirmi dirheme satmışlar ve kardeşlerinin her biri ikişer dirhem almıştır; onlar on kişiydiler. Katâde ve es-Süddî de böyle demiştir. Ebü’l-Âliye ise [şöyle demiştir:]
وَمُقَاتِلٌ: اثْنَيْنِ وَعِشْرِينَ دِرْهَمًا، وَكَانُوا أَحَدَ عَشَرٍ أَخَذَ كُلُّ وَاحِدٍ دِرْهَمَيْنِ، وَقَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: أَرْبَعِينَ دِرْهَمًا، وَمَا رُوِيَ عَنِ الصَّحَابَةِ أولى. و" بَخْسٍ" من نعت" بِثَمَنٍ". (دَراهِمَ) عَلَى الْبَدَلِ وَالتَّفْسِيرُ لَهُ. وَيُقَالُ: دَرَاهِيمُ عَلَى أَنَّهُ جَمْعُ دِرْهَامٍ، وَقَدْ يَكُونُ اسْمًا لِلْجَمْعِ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ، وَيَكُونُ أَيْضًا عِنْدَهُ عَلَى أَنَّهُ مَدَّ الْكَسْرَةَ فَصَارَتْ يَاءً، وَلَيْسَ هَذَا مِثْلَ مَدِّ الْمَقْصُورِ، لِأَنَّ مَدَّ الْمَقْصُورِ لَا يَجُوزُ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ فِي شِعْرٍ وَلَا غَيْرِهِ. وَأَنْشَدَ النَّحْوِيُّونَ:
ve Mukâtil: Yirmi iki dirheme sattılar; onlar on bir kişi idiler ve her biri ikişer dirhem aldı, demişlerdir; Mücâhid de böyle söylemiştir. İkrime ise: Kırk dirhem, demiştir. Sahâbeden rivayet edilen görüş daha evladır. { بَخْسٍ } kelimesi { بِثَمَنٍ } lafzının sıfatıdır. { دَراهِمَ } “birkaç dirhem” lafzı ise bedeldir ve onu açıklamaktadır. Dirhâm (دِرْهَام) kelimesinin çoğulu olarak derâhîm (دَرَاهِيم) de denir; Sîbeveyh'e göre bu bir çoğul ismi olabilir, yine ona göre kesrenin uzatılıp yâ harfine dönüşmesi şeklinde de olabilir; bu, maksûr ismin uzatılması (meddi) gibi değildir, çünkü maksûr olanın uzatılması Basralılara göre şiirde de başka yerde de caiz değildir. Nahivciler şu beyti inşâd etmişlerdir:
تَنْفِي يَدَاهَا الْحَصَى فِي كُلِّ هَاجِرَةٍ ... نَفْيَ الدَّرَاهِيمِ تَنْقَادُ الصَّيَارِيفِ
Elleri her öğle sıcağında çakılları öyle bir fırlatır ki... Sarrafların dirhemleri birbiri ardınca sayıp ayırması gibi.
(مَعْدُودَةٍ) نَعْتٌ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَثْمَانَ كَانَتْ تَجْرِي عِنْدَهُمْ عَدًّا لَا وَزْنًا بِوَزْنٍ. وَقِيلَ: هُوَ عِبَارَةٌ عَنْ قِلَّةِ الثَّمَنِ، لِأَنَّهَا دَرَاهِمُ لَمْ تَبْلُغْ أَنْ تُوزَنَ لِقِلَّتِهَا، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَزِنُونَ مَا [كَانَ] دُونَ الْأُوقِيَّةِ، وَهِيَ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا. الثَّانِيَةُ- قَالَ الْقَاضِي ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَصْلُ النَّقْدَيْنِ الْوَزْنُ، قَالَ ﷺ:" لَا تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ وَلَا الْفِضَّةَ بِالْفِضَّةِ إِلَّا وَزْنًا بِوَزْنٍ مَنْ زَادَ أَوِ ازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى". وَالزِّنَةُ لَا فَائِدَةَ فِيهَا إِلَّا الْمِقْدَارُ، فَأَمَّا عَيْنُهَا فَلَا مَنْفَعَةَ فِيهِ، وَلَكِنْ جَرَى فِيهَا الْعَدُّ تَخْفِيفًا عَنِ الْخَلْقِ لِكَثْرَةِ الْمُعَامَلَةِ، فَيَشُقُّ الْوَزْنُ، حَتَّى لَوْ ضَرَبَ مَثَاقِيلَ أَوْ دَرَاهِمَ لَجَازَ بَيْعُ بَعْضِهَا بِبَعْضٍ عَدًّا إِذَا لَمْ يَكُنْ بِهَا نُقْصَانٌ وَلَا رُجْحَانٌ، فَإِنْ نَقَصَتْ عَادَ الْأَمْرُ إِلَى الْوَزْنِ، وَلِأَجْلٍ ذَلِكَ كَانَ كَسْرُهَا أَوْ قَرْضُهَا مِنَ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الدَّرَاهِمِ وَالدَّنَانِيرِ هَلْ تَتَعَيَّنُ أَمْ لَا؟ وَقَدْ اخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ فِي ذَلِكَ عَنْ مَالِكٍ: فَذَهَبَ أَشْهَبُ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ لَا يَتَعَيَّنُ، وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنْ قَوْلِ مَالِكٍ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. وَذَهَبَ ابْنُ الْقَاسِمِ إِلَى أَنَّهَا تَتَعَيَّنُ، وَحُكِيَ عَنِ الْكَرْخِيِّ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَفَائِدَةُ الْخِلَافِ أَنَّا إِذَا قُلْنَا لَا تَتَعَيَّنُ فَإِذَا قَالَ: بِعْتُكَ، هَذِهِ الدَّنَانِيرَ بِهَذِهِ
{ مَعْدُودَةٍ } “sayılı” lafzı bir sıfattır. Bu ifade, onlarda fiyatların/bedellerin tartıyla değil de sayıyla işlem gördüğüne delalet eder. Bir görüşe göre de bu, bedelin azlığından kinayedir; zira bunlar azlığından ötürü tartılacak miktara ulaşmamış dirhemlerdir. Çünkü onlar bir ukiyyeden az olan şeyleri tartmazlardı; bir ukiyye ise kırk dirhemdir. İkinci Mesele- Kādî İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: İki nakitte (altın ve gümüşte) aslolan tartıdır. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ وَلَا الْفِضَّةَ بِالْفِضَّةِ إِلَّا وَزْنًا بِوَزْنٍ مَنْ زَادَ أَوِ ازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى » «Birebir eşit tartıda olmadıkça altını altınla, gümüşü de gümüşle satmayın. Kim fazla verir veya fazla talep ederse şüphesiz faize girmiş olur» buyurmuştur. Tartıda miktarın [belirlenmesi] dışında bir fayda yoktur; [tartı aletinin] zatında ise bir menfaat bulunmaz. Fakat muamelelerin çokluğu sebebiyle tartmak meşakkatli olacağından, insanlara kolaylık sağlamak maksadıyla bunlarda sayma usûlü geçerli kılınmıştır. Hatta [standart olarak] miskaller veya dirhemler darbedilmiş (basılmış) olsa, kendilerinde bir eksiklik ya da fazlalık bulunmadığı takdirde bunların birbiriyle sayılarak satılması caizdir. Şayet eksik olurlarsa mesele tekrar tartıya döner. İşte daha önce geçtiği üzere, [paraların] kırılması veya kenarlarından kırpılması bu yüzden yeryüzünde fesat çıkarmaktan sayılmıştır. Üçüncü Mesele- İlim ehli, dirhemler ve dinarların [akitte işaret ve tayin edilmekle] muayyen olup olmayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu konuda Mâlik'ten farklı rivayetler nakledilmiştir: Eşheb bunların muayyen hale gelmeyeceği görüşüne meyletmiştir; Mâlik'in kavlinden zahir olan da budur ve Ebû Hanîfe de bu görüştedir. İbnü'l-Kāsım ise bunların muayyen hale geleceği görüşünü benimsemiştir; bu görüş el-Kerhî'den de rivayet edilmiş olup Şâfiî de bu görüştedir. Bu ihtilafın faydası şudur: Şayet 'muayyen hale gelmez' dersek, bir kimse: 'Sana şu dinarları şu...
الدَّرَاهِمِ تَعَلَّقَتِ الدَّنَانِيرُ بِذِمَّةِ صَاحِبِهَا، وَالدَّرَاهِمُ بِذِمَّةِ صَاحِبِهَا، وَلَوْ تَعَيَّنَتْ ثُمَّ تَلِفَتْ لَمْ يَتَعَلَّقْ بذمتهما شي، وَبَطَلَ الْعَقْدُ كَبَيْعِ الْأَعْيَانِ مِنَ الْعُرُوضِ وَغَيْرِهَا. الرَّابِعَةُ- رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ﵄ أَنَّهُ قَضَى، فِي اللَّقِيطِ أَنَّهُ حُرٌّ، وَقَرَأَ:" وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ" وَقَدْ مَضَى، الْقَوْلُ فِيهِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ) قِيلَ: الْمُرَادُ إِخْوَتُهُ. وَقِيلَ: السَّيَّارَةُ. وَقِيلَ: الْوَارِدَةُ، وَعَلَى أَيِّ تَقْدِيرٍ فَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُمْ غَبِيطًا، لَا عِنْدَ الْإِخْوَةِ، لِأَنَّ الْمَقْصِدَ زَوَالُهُ عَنْ أَبِيهِ لَا مَالُهُ، وَلَا عِنْدَ السَّيَّارَةِ لِقَوْلِ الْإِخْوَةِ إِنَّهُ عَبْدٌ أَبَقَ مِنَّا- وَالزُّهْدُ قِلَّةُ الرَّغْبَةِ- وَلَا عِنْدَ الْوَارِدَةِ لِأَنَّهُمْ خَافُوا اشْتَرَاكَ أَصْحَابِهِمْ مَعَهُمْ، وَرَأَوْا أَنَّ الْقَلِيلَ مِنْ ثَمَنِهِ فِي الِانْفِرَادِ أَوْلَى. السَّادِسَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى جَوَازِ شِرَاءِ الشَّيْءِ الْخَطِيرِ بِالثَّمَنِ الْيَسِيرِ، وَيَكُونُ الْبَيْعُ لَازِمًا، وَلِهَذَا قَالَ مَالِكٌ: لَوْ بَاعَ دُرَّةً ذَاتَ خَطَرٍ عَظِيمٍ بِدِرْهَمٍ ثُمَّ قَالَ لَمْ أَعْلَمْ أَنَّهَا دُرَّةٌ وَحَسِبْتُهَا مَخْشَلَبَةً لَزِمَهُ الْبَيْعُ وَلَمْ يُلْتَفَتْ إِلَى قَوْلِهِ وَقِيلَ:" وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ" أَيْ فِي حُسْنِهِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَإِنْ أَعْطَى يُوسُفَ شَطْرَ الْحُسْنِ صَرَفَ عَنْهُ دَوَاعِي نُفُوسِ الْقَوْمِ إِلَيْهِ إِكْرَامًا لَهُ. وَقِيلَ:" وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ" لَمْ يَعْلَمُوا مَنْزِلَتَهُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ والكسائي: زهدت وزهدت بكسر الهاء وفتحها.
dirhemler karşılığında sattım' dediğinde dinarlar sahibinin zimmetine, dirhemler de kendi sahibinin zimmetine taalluk eder; şayet muayyen hale gelseydi de sonra helak olsaydı ikisinin zimmetine hiçbir şey taalluk etmez ve ticaret malları ile diğer şeylerin satımında olduğu gibi akit batıl olurdu. Dördüncü Mesele- el-Hasan b. Ali radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o, bulunan çocuk (lakît) hakkında onun hür olduğuna hükmetmiş ve: { وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ } âyetini okumuştur; buna dair açıklama daha önce geçmişti. Beşinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ } “Zaten ona değer de vermiyorlardı” buyruğunda kastedilenlerin kardeşleri olduğu söylenmiştir. Kervan olduğu da söylenmiştir. Sucular olduğu da söylenmiştir. Her ne takdir edilirse edilsin o, onların yanında kıymetli bir şey değildi: Kardeşlerin yanında değildi, çünkü maksat onun malı değil babalarından uzaklaşmasıydı; kervanın yanında değildi, çünkü kardeşleri 'o bizden kaçmış bir köledir' demişlerdi -zühd ise rağbetin azlığıdır-; sucuların yanında da değildi, çünkü onlar arkadaşlarının kendilerine ortak olmasından korkmuşlar ve bedelinden elde edilecek az bir miktarın tek başına kalmasını daha uygun görmüşlerdi. Altıncı Mesele- Bu âyette, kıymetli bir şeyin değersiz bir paha karşılığında satın alınmasının caiz olduğuna ve satışın bağlayıcı olduğuna açık bir delil vardır. Bundan dolayı Mâlik şöyle demiştir: Bir kimse çok değerli bir inciyi bir dirheme satsa, sonra da 'ben onun inci olduğunu bilmiyordum, cam parçası sanmıştım' dese, satış onun aleyhine bağlayıcı olur ve sözüne itibar edilmez. { وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ } buyruğunun 'onun güzelliğine karşı rağbetsiz idiler' manasında olduğu da söylenmiştir; zira Allah Teâlâ, Yûsuf'a güzelliğin yarısını vermiş olmasına rağmen, ona bir ikram olarak o kavmin nefislerinin ona yönelme arzularını ondan çevirmişti. { وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ } ifadesinin, 'onun Allah Teâlâ katındaki mertebesini bilmiyorlardı' manasına geldiği de söylenmiştir. Sîbeveyh ve el-Kisâî, hâ harfinin kesresi ve fethasıyla zehidtü (زَهِدْتُ) ve zehedtü (زَهَدْتُ) şekillerini nakletmişlerdir.
[سورة يوسف (١٢): آية ٢١]
[Yûsuf Sûresi (12): Âyet 21]
وَقالَ الَّذِي اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْواهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٢١)
{ وَقالَ الَّذِي اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْواهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “Mısır'dan onu satın alan kişi karısına: 'Ona iyi bak, belki bize faydası dokunur yahut onu evlat ediniriz' dedi. İşte böylece Yûsuf'a o yerde güç ve imkân verdik; [bunu da] ona olayların/rüyaların yorumunu öğretelim diye [yaptık]. Allah, emrinde mutlak galiptir; fakat insanların çoğu bilmezler.” (21)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ الَّذِي اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْواهُ) قِيلَ: الِاشْتِرَاءُ هُنَا بِمَعْنَى الاستبدال، أذا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ عَقْدًا، مِثْلُ:" أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى " [البقرة: ١٦]. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ ظَنُّوهُ فِي ظَاهِرِ الْحَالِ اشْتِرَاءً، فَجَرَى هَذَا اللَّفْظُ عَلَى ظَاهِرِ الظَّنِّ. قَالَ الضَّحَّاكُ: هَذَا الَّذِي اشْتَرَاهُ مَلِكُ مِصْرَ، وَلَقَبُهُ الْعَزِيزُ. السُّهَيْلِيُّ: وَاسْمُهُ قِطْفِيرُ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: إِطْفِيرُ بْنُ رُوَيْحِبٍ اشْتَرَاهُ لِامْرَأَتِهِ رَاعِيلَ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَقِيلَ: كَانَ اسْمُهَا زَلِيخَاءَ. وَكَانَ اللَّهُ أَلْقَى مَحَبَّةَ يُوسُفَ عَلَى قَلْبِ الْعَزِيزِ، فَأَوْصَى بِهِ أَهْلَهُ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ. وَقَدْ ذَكَرَ الْقَوْلَيْنِ فِي اسْمِهَا الثَّعْلَبِيُّ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّمَا اشْتَرَاهُ قِطْفِيرُ وَزِيرُ مَلِكِ مِصْرَ، وَهُوَ الرَّيَّانُ بْنُ الْوَلِيدِ. وَقِيلَ: الْوَلِيدُ بْنُ الرَّيَّانِ، وَهُوَ رَجُلٌ مِنَ الْعَمَالِقَةِ. وَقِيلَ: هُوَ فِرْعَوْنُ مُوسَى، لِقَوْلِ مُوسَى:" وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ" [غافر: ٣٤] وَأَنَّهُ عَاشَ أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ. وَقِيلَ: فِرْعَوْنُ مُوسَى مِنْ أَوْلَادِ فِرْعَوْنِ يُوسُفَ، عَلَى مَا يَأْتِي فِي" غَافِرٍ" بَيَانُهُ. وَكَانَ هَذَا الْعَزِيزُ الَّذِي اشْتَرَى يُوسُفَ عَلَى خَزَائِنِ الْمَلِكِ، وَاشْتَرَى يُوسُفَ مِنْ مَالِكِ بْنِ دُعْرٍ بِعِشْرِينَ دِينَارًا، وَزَادَهُ حُلَّةً وَنَعْلَيْنِ. وَقِيلَ: اشْتَرَاهُ مِنْ أَهْلِ الرُّفْقَةِ. وَقِيلَ: تَزَايَدُوا فِي ثَمَنِهِ فَبَلَغَ أَضْعَافُ وَزْنِهِ مسكا وعنبرا وحريرا وورقا وذهبا ولآلي وَجَوَاهِرَ لَا يَعْلَمُ قِيمَتَهَا إِلَّا اللَّهُ، فَابْتَاعَهُ قِطْفِيرُ مِنْ مَالِكٍ بِهَذَا الثَّمَنِ، قَالَهُ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ. وَقَالَ وَهْبٌ أَيْضًا وَغَيْرُهُ: وَلَمَّا اشْتَرَى مَالِكُ بْنُ دُعْرٍ يُوسُفَ مِنْ إِخْوَتِهِ كَتَبَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ كِتَابًا: هَذَا مَا اشْتَرَى مَالِكُ بْنُ دُعْرٍ مِنْ بَنِي يَعْقُوبَ، وَهُمْ فُلَانٌ وَفُلَانٌ مَمْلُوكًا لَهُمْ بِعِشْرِينَ دِرْهَمًا، وَقَدْ شَرَطُوا لَهُ أَنَّهُ آبِقٌ، وَأَنَّهُ لَا يَنْقَلِبُ بِهِ إِلَّا مُقَيَّدًا مُسَلْسَلًا، وَأَعْطَاهُمْ عَلَى ذَلِكَ عَهْدَ اللَّهِ. قَالَ: فَوَدَّعَهُمْ يُوسُفَ عِنْدَ ذَلِكَ، وَجَعَلَ يَقُولُ: حَفِظَكُمُ اللَّهُ وَإِنْ ضَيَّعْتُمُونِي، نَصَرَكُمُ اللَّهُ وَإِنْ خَذَلْتُمُونِي، رَحِمَكُمُ اللَّهُ وَإِنْ لَمْ تَرْحَمُونِي، قَالُوا: فَأَلْقَتِ الْأَغْنَامُ مَا فِي بُطُونِهَا دَمًا عَبِيطًا لِشِدَّةِ هَذَا التَّوْدِيعِ، وَحَمَلُوهُ عَلَى قَتَبٍ بِغَيْرِ غِطَاءٍ وَلَا وِطَاءٍ، مُقَيَّدًا مُكَبَّلًا مُسَلْسَلًا، فَمَرَّ عَلَى مَقْبَرَةِ آلِ كَنْعَانَ فَرَأَى قَبْرَ أُمِّهِ- وَقَدْ كَانَ وُكِّلَ بِهِ أَسْوَدُ يَحْرُسُهُ فَغَفَلَ الْأَسْوَدُ- فَأَلْقَى يُوسُفُ نَفْسَهُ عَلَى قبر أمه فجعل يتمرغ
Yüce Allah'ın: { وَقالَ الَّذِي اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْواهُ } “Mısır'dan onu satın alan kişi hanımına: 'Ona iyi bak, [makamını üstün tut]!' dedi” buyruğu hakkında: Buradaki satın alma (iştirâ) eyleminin, ortada gerçek bir akit bulunmadığı için değiştirme/tercih etme manasında olduğu söylenmiştir; tıpkı { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır” [el-Bakara: 16] ayetinde olduğu gibi. Bir diğer görüşe göre ise onlar zahirde bunu bir satın alma zannettikleri için bu lafız zahiri zanna binaen kullanılmıştır. Dahhâk şöyle demiştir: Onu satın alan bu kişi Mısır hükümdarıydı ve unvanı Azîz idi. es-Süheylî: "Adı Kıtfîr'dir" demiştir. İbn İshâk ise şöyle demiştir: Râil adlı karısı için onu satın alan kişi İtfîr b. Ruveyhib'dir; bunu el-Mâverdî zikretmiştir. Kadının adının Zelîhâ olduğu da söylenmiştir. Allah, Azîz'in kalbine Yûsuf'un sevgisini koymuştu; bu sebeple ailesine onun hakkında iyi davranmalarını vasiyet etti; bunu el-Kuşeyrî zikretmiştir. es-Sa'lebî ve diğerleri de kadının ismi hakkında bu iki görüşü nakletmişlerdir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onu satın alan kişi, Mısır Meliki er-Reyyân b. el-Velîd'in veziri Kıtfîr idi. Melikin el-Velîd b. er-Reyyân olduğu da söylenmiştir; o, Amâlika kavminden bir adamdı. Mûsâ'nın: { وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ } “Andolsun daha önce Yûsuf da size apaçık delillerle gelmişti” [el-Mü'min/Gâfir: 34] sözünden ötürü onun Mûsâ'nın Firavun'u olduğu ve dört yüz yıl yaşadığı da söylenmiştir. Bir görüşe göre de Mûsâ'nın Firavun'u, Yûsuf'un Firavun'unun soyundandır; bunun açıklaması Gâfir sûresinde gelecektir. Yûsuf'u satın alan bu Azîz, kralın hazinelerinden sorumluydu. Yûsuf'u Mâlik b. Za'r'dan yirmi dinara satın aldı, üstüne bir takım elbise ve iki nalın (ayakkabı) da ekledi. Onu kervan ehlinden satın aldığı da söylenmiştir. Bir görüşe göre de onun fiyatını artırdıkça artırdılar; nihayet kendi ağırlığının kat kat fazlası misk, amber, ipek, gümüş, altın, inci ve değerini ancak Allah'ın bildiği mücevherlere ulaştı ve Kıtfîr onu Mâlik'ten bu fiyata satın aldı. Bunu Vehb b. Münebbih söylemiştir. Vehb ve başkaları ayrıca şöyle nakletmişlerdir: Mâlik b. Za'r Yûsuf'u kardeşlerinden satın alınca, kendisiyle onlar arasında şöyle bir senet yazdı: 'Bu, Mâlik b. Za'r'ın Ya'kûb oğullarından -ki onlar falan ve falandır- kendilerine ait bir köle olarak yirmi dirheme satın aldığına dair [belgedir]. Onlar onun kaçak bir köle olduğunu ve ancak bukağılı ve zincirli olarak götürülebileceğini şart koştular.' [Mâlik] de bu hususta onlara Allah adına söz verdi. [Ravi] dedi ki: Yûsuf o sırada onlarla vedalaştı ve şöyle demeye başladı: 'Siz beni zayi etseniz de Allah sizi korusun! Siz beni yalnız ve yardımsız bıraksanız da Allah size yardım etsin! Siz bana merhamet etmeseniz de Allah size merhamet etsin!' Dediler ki: Bu vedalaşmanın şiddetinden ötürü koyunlar karınlarındakileri taze kan olarak düşürdüler (düşük yaptılar). Onu üzerinde hiçbir örtü ve şilte bulunmayan çıplak bir semere bağlayıp prangalı, bukağılı ve zincirlenmiş olarak taşıdılar. Ken'an ailesinin mezarlığına uğradı ve annesinin kabrini gördü. Kendisini gözetlemekle görevlendirilen siyahî bir nöbetçi vardı; siyahî nöbetçi bir an gaflete düşünce Yûsuf kendini annesinin kabrinin üzerine attı ve yüzünü gözünü sürmeye,
وَيَعْتَنِقُ الْقَبْرَ وَيَضْطَرِبُ وَيَقُولُ: يَا أُمَّاهُ! ارْفَعِي رَأْسَكَ تَرَيْ وَلَدَكَ مُكَبَّلًا مُقَيَّدًا مُسَلْسَلًا مَغْلُولًا، فَرَّقُوا بَيْنِي وَبَيْنَ وَالِدِي، فَاسْأَلِي اللَّهَ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَنَا فِي مُسْتَقَرِّ رَحْمَتِهِ إِنَّهُ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ، فَتَفَقَّدَهُ الْأَسْوَدُ عَلَى الْبَعِيرِ فَلَمْ يَرَهُ، فَقَفَا أَثَرَهُ، فَإِذَا هُوَ بَيَاضٌ عَلَى قَبْرٍ، فَتَأَمَّلَهُ فَإِذَا هُوَ إِيَّاهُ، فَرَكَضَهُ بِرِجْلِهِ فِي التُّرَابِ وَمَرَّغَهُ وَضَرَبَهُ ضَرْبًا وَجِيعًا، فَقَالَ لَهُ: لَا تَفْعَلُ! وَاللَّهِ مَا هَرَبْتُ وَلَا أَبَقْتُ وَإِنَّمَا مَرَرْتُ بِقَبْرِ أُمِّي فَأَحْبَبْتُ أَنْ أُوَدِّعَهَا، وَلَنْ أَرْجِعَ إِلَى مَا تَكْرَهُونَ، فَقَالَ الْأَسْوَدُ: وَاللَّهِ إِنَّكَ لَعَبْدُ سُوءٍ، تَدْعُو أَبَاكَ مَرَّةً وَأُمَّكَ أُخْرَى! فَهَلَّا كَانَ هَذَا عِنْدَ مَوَالِيكَ، فَرَفَعَ يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ وَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنْ كَانَتْ لِي عِنْدَكَ خَطِيئَةٌ أَخَلَقْتَ بِهَا وَجْهِي فَأَسْأَلُكَ بِحَقِ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أَنْ تَغْفِرَ لِي وَتَرْحَمَنِي، فَضَجَّتِ الْمَلَائِكَةُ فِي السَّمَاءِ، وَنَزَلَ جِبْرِيلُ فَقَالَ لَهُ: يَا يُوسُفُ! غُضَّ صَوْتَكَ فَلَقَدْ أَبْكَيْتَ مَلَائِكَةَ السَّمَاءِ! أَفَتُرِيدُ أَنْ أَقْلِبَ الْأَرْضَ فَأَجْعَلُ عَالِيَهَا سَافِلَهَا؟ قَالَ: تَثَبَّتْ يَا جِبْرِيلُ، فَإِنَّ اللَّهَ حَلِيمٌ لَا يَعْجَلُ، فَضَرَبَ الْأَرْضَ بِجَنَاحِهِ فَأَظْلَمَتْ، وَارْتَفَعَ الْغُبَارُ، وَكَسَفَتِ الشَّمْسُ، وَبَقِيَتِ الْقَافِلَةُ لَا يَعْرِفُ بَعْضُهَا بَعْضًا، فَقَالَ رَئِيسُ الْقَافِلَةِ: مَنْ أَحْدَثَ مِنْكُمْ حَدَثًا؟ - فَإِنِّي أُسَافِرُ مُنْذُ كَيْتَ وَكَيْتَ مَا أَصَابَنِي قَطُّ مِثْلُ هَذَا- فَقَالَ الْأَسْوَدُ: أَنَا لَطَمْتُ ذَلِكَ الْغُلَامَ الْعِبْرَانِيَّ فَرَفَعَ يَدَهُ إِلَى السَّمَاءِ وَتَكَلَّمَ بِكَلَامٍ لَا أَعْرِفُهُ، وَلَا أَشُكُّ أَنَّهُ دَعَا عَلَيْنَا، فَقَالَ لَهُ: مَا أَرَدْتَ إِلَّا هَلَاكَنَا! ايتَنَا بِهِ، فَأَتَاهُ بِهِ، فَقَالَ لَهُ: يَا غُلَامُ! لَقَدْ لَطَمَكَ فَجَاءَنَا مَا رَأَيْتَ، فَإِنْ كُنْتَ تَقْتَصُّ فَاقْتَصَّ مِمَّنْ شِئْتَ، وَإِنْ كُنْتَ تَعْفُو فَهُوَ الظَّنُّ بِكَ، قَالَ: قَدْ عَفَوْتُ رَجَاءَ أَنْ يَعْفُوَ اللَّهُ عَنِّي، فَانْجَلَتِ الْغَبَرَةُ، وَظَهَرَتِ الشَّمْسُ، وَأَضَاءَ مَشَارِقُ الْأَرْضِ وَمَغَارِبُهَا، وَجَعَلَ التَّاجِرُ يَزُورُهُ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ وَيُكْرِمُهُ، حَتَّى وَصَلَ إِلَى مِصْرَ فَاغْتَسَلَ فِي نِيلِهَا وَأَذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُ كَآبَةَ السَّفَرِ، وَرَدَّ عَلَيْهِ جَمَالَهُ، وَدَخَلَ بِهِ الْبَلَدُ نَهَارًا فَسَطَعَ نُورُهُ عَلَى الْجُدَرَانِ، وَأَوْقَفُوهُ لِلْبَيْعِ فَاشْتَرَاهُ قِطْفِيرُ وَزِيرُ الْمَلِكِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا الْمَلِكَ لَمْ يَمُتْ حَتَّى آمَنَ وَاتَّبَعَ يُوسُفَ عَلَى دِينِهِ، ثُمَّ مَاتَ الْمَلِكُ وَيُوسُفُ يَوْمئِذٍ عَلَى خَزَائِنِ الْأَرْضِ، فَمَلَكَ بَعْدَهُ قَابُوسُ وَكَانَ كَافِرًا، فَدَعَاهُ يُوسُفُ إِلَى الْإِسْلَامِ فَأَبَى. (أَكْرِمِي مَثْواهُ) أَيْ مَنْزِلَهُ وَمَقَامَهُ بِطِيبِ الْمَطْعَمِ وَاللِّبَاسِ الْحَسَنِ، وَهُوَ
kabre sarılıyor, çırpınıyor ve şöyle diyordu: "Ey anneciğim! Başını kaldır da bukağılara vurulmuş, bağlanmış, zincirlenmiş ve boyunduruk takılmış oğlunu gör! Benimle babamın arasını ayırdılar; Allah'tan bizi rahmetinin karar kıldığı yerde bir araya getirmesini iste, şüphesiz O merhametlilerin en merhametlisidir." Siyahî muhafız deveden onu aradı ama göremedi, izini sürdü; bir de baktı ki kabrin üzerinde bir beyazlık var. Dikkatle bakınca onun kendisi olduğunu gördü; ayağıyla ona toprakta tekme attı, onu yerlerde sürükledi ve canını yakacak şekilde dövdü. Yûsuf ona: "Yapma! Vallahi ne kaçtım ne de firar ettim; sadece annemin kabrine uğradım ve onunla vedalaşmak istedim; hoşlanmayacağınız bir şeye asla dönmem" dedi. Siyahî: "Vallahi sen kötü bir kölesin; bir babanı çağırıyorsun, bir anneni çağırıyorsun! Bu efendilerinin yanındayken olsaydı ya!" dedi. Yûsuf ellerini semaya kaldırdı ve: "Allahım! Şayet katında yüzümü kara çıkardığın bir günahım varsa, atalarım İbrâhîm, İshâk ve Ya'kûb hakkı için beni bağışlamanı ve bana merhamet etmeni diliyorum" dedi. Bunun üzerine semadaki melekler feryat etti, Cebrâîl indi ve ona: "Ey Yûsuf! Sesini kıs, semanın meleklerini ağlattın! Yeryüzünü altüst edip altını üstüne getirmemi ister misin?" dedi. Yûsuf: "Ağırbaşlı davran ey Cebrâîl; zira Allah acele etmeyen halîm olandır" dedi. [Cebrâîl] kanadıyla yere vurdu; ortalık karardı, toz duman yükseldi, güneş tutuldu ve kervandakiler birbirini tanıyamaz hale geldi. Kervan reisi: "İçinizden kim bir fenalık işledi? Zira ben falan falan zamandan beri yolculuk yaparım, başıma hiç böylesi gelmedi!" dedi. Siyahî: "Ben şu İbrânî oğlana bir tokat attım; o da elini semaya kaldırıp bilmediğim bir dille konuştu, bize beddua ettiğinden hiç şüphem yoktur" dedi. Kervan reisi ona: "Sen ancak bizim helakimizi istemişsin! Onu bize getir!" dedi. Onu getirdi. Kervan reisi Yûsuf'a: "Ey oğul! Sana bir tokat attı da başımıza bu gördüğün haller geldi. Şayet kısas yapacaksan dilediğinden kısasını al; şayet affedeceksen sana yakışan hüsnüzan da budur" dedi. Yûsuf: "Allah'ın beni affetmesi ümidiyle affettim" dedi. Bunun üzerine toz bulutu dağıldı, güneş açtı, yeryüzünün doğuları ve batıları aydınlandı. Tüccar da sabah akşam onu ziyaret edip ona ikramda bulunmaya başladı; nihayet Mısır'a ulaştı, Yûsuf Nil nehrinde yıkandı, Allah onun yolculuk kederini giderdi ve güzelliğini ona geri verdi. Şehre gündüz vakti girdiler, nuru duvarların üzerine parladı. Onu satışa çıkardılar; melikin veziri Kıtfîr onu satın aldı; daha önce geçtiği üzere bunu İbn Abbâs söylemiştir. Bu melikin iman edip dininde Yûsuf'a tâbi olmadan ölmediği, sonra melikin öldüğü ve o gün Yûsuf'un yeryüzünün hazineleri başında bulunduğu, ardından kâfir olan Kābûs'un melik olduğu, Yûsuf'un onu İslâm'a davet ettiği fakat onun yüz çevirdiği de söylenmiştir. { أَكْرِمِي مَثْواهُ } “Ona iyi bak, [makamını üstün tut]” yani yiyeceğin güzelini ve hoş elbiseler vererek onun yerini ve makamını şerefli kıl demektir. Bu,
مَأْخُوذٌ مِنْ ثَوَى بِالْمَكَانِ أَيْ أَقَامَ بِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" آلِ عِمْرَانَ" وَغَيْرِهِ. (عَسى أَنْ يَنْفَعَنا) أَيْ يَكْفِيَنَا بَعْضَ الْمُهِمَّاتِ إِذَا بَلَغَ. (أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ حَصُورًا لَا يُولَدُ لَهُ، وَكَذَا قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: كَانَ قِطْفِيرُ لَا يَأْتِي النِّسَاءَ وَلَا يُولَدُ لَهُ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ" أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً" وَهُوَ مِلْكُهُ، وَالْوَلَدِيَّةُ مَعَ الْعَبْدِيَّةِ تَتَنَاقَضُ؟ قِيلَ لَهُ: يُعْتِقُهُ ثُمَّ يَتَّخِذُهُ وَلَدًا بِالتَّبَنِّي، وَكَانَ التَّبَنِّي فِي الْأُمَمِ مَعْلُومًا عِنْدَهُمْ، وَكَذَلِكَ كَانَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْأَحْزَابِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: أَحْسَنُ النَّاسِ فِرَاسَةً ثَلَاثَةٌ، الْعَزِيزُ حِينَ تَفَرَّسَ فِي يُوسُفَ فَقَالَ:" عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً" وَبِنْتُ شُعَيْبٍ حِينَ قَالَتْ لِأَبِيهَا فِي مُوسَى" اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ" [القصص: ٢٦]، وَأَبُو بَكْرٍ حِينَ اسْتَخْلَفَ عُمَرَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: عَجَبًا لِلْمُفَسِّرِينَ فِي اتِّفَاقِهِمْ عَلَى جَلْبِ هَذَا الْخَبَرِ! وَالْفِرَاسَةُ هِيَ عِلْمٌ غَرِيبٌ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" الْحِجْرِ" وَلَيْسَ كَذَلِكَ فِيمَا نَقَلُوهُ، لِأَنَّ الصِّدِّيقَ إِنَّمَا وَلَّى عُمَرَ بِالتَّجْرِبَةِ فِي الْأَعْمَالِ، وَالْمُوَاظَبَةِ عَلَى الصُّحْبَةِ وَطُولِهَا، وَالِاطِّلَاعِ عَلَى مَا شَاهَدَ مِنْهُ مِنَ الْعِلْمِ وَالْمِنَّةِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ مِنْ طَرِيقِ الْفِرَاسَةِ، وَأَمَّا بِنْتُ شُعَيْبٍ فَكَانَتْ مَعَهَا الْعَلَامَةُ الْبَيِّنَةُ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْقَصَصِ". وَأَمَّا أَمْرُ الْعَزِيزِ فَيُمْكِنُ أَنْ يُجْعَلَ فِرَاسَةً، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ عَلَامَةٌ ظَاهِرَةٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ) الْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ وَكَمَا أَنْقَذْنَاهُ مِنْ إِخْوَتِهِ وَمِنَ الْجُبِّ فَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لَهُ، أَيْ عَطَّفْنَا عَلَيْهِ قَلْبَ الْمَلِكِ الَّذِي اشْتَرَاهُ حَتَّى تَمَكَّنَ مِنَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ فِي الْبَلَدِ الَّذِي الْمَلِكُ مُسْتَوْلٍ عَلَيْهِ. (وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ) أَيْ فَعَلْنَا ذَلِكَ تَصْدِيقًا لِقَوْلِ يَعْقُوبَ:" وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ". وَقِيلَ: الْمَعْنَى مَكَّنَّاهُ لِنُوحِيَ إِلَيْهِ بِكَلَامٍ مِنَّا، وَنُعَلِّمَهُ تَأْوِيلَهُ وَتَفْسِيرَهُ، وَتَأْوِيلَ الرُّؤْيَا، وَتَمَّ الْكَلَامُ. (وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ) الْهَاءُ رَاجِعَةٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ لا يغلب الله شي، بل هو الغالب على أمر
Bir yerde ikamet etti anlamına gelen 'sevâ bi'l-mekân'dan türemiştir. Bu husus daha önce Âl-i İmrân'da ve başka yerlerde geçmişti. { عَسى أَنْ يَنْفَعَنا } “Belki bize faydası dokunur” yani büluğa erdiğinde bazı önemli işlerimizi görür. { أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً } “yahut onu evlat ediniriz”. İbn Abbâs [şöyle] demiştir: O, iktidarsız (hasûr) idi, çocuğu olmuyordu. İbn İshâk da böyle diyerek: "Kıtfiyr kadınlara yaklaşmazdı ve çocuğu olmuyordu" demiştir. Şayet: "O kendi mülkiyeti altındayken nasıl { أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً } 'yahut onu evlat ediniriz' dedi? Zira evlatlık ile kölelik birbiriyle çelişir?" denilecek olursa; ona şöyle cevap verilir: Onu azat eder, sonra da evlat edinme (tebennî) yoluyla evlat edinir. Evlat edinme geçmiş milletler arasında bilinen bir uygulamaydı. Nitekim İslâm'ın ilk dönemlerinde de böyleydi; bunun açıklaması inşâallahu teâlâ el-Ahzâb'da gelecektir. Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: İnsanların firaseti en kuvvetli olanı üç kişidir: Yûsuf hakkında firasette bulunup { عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً } “Belki bize faydası dokunur yahut onu evlat ediniriz” diyen el-Azîz; Mûsâ hakkında babasına: { اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ } “Onu ücretle tut! Şüphesiz ücretle tuttuklarının en hayırlısı o güçlü ve güvenilir kimsedir” [el-Kasas: 26] diyen Şuayb'ın kızı; ve Ömer'i halife tayin ettiği zaman Ebû Bekir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Müfessirlerin bu rivayeti getirmekte ittifak etmelerine şaşılır! Firaset, el-Hicr Sûresi'nde açıklaması geleceği üzere nâdir (garip) bir ilimdir. Onların aktardıkları ise böyle değildir; zira es-Sıddîk, Ömer'i ancak işlerdeki tecrübesi, beraberliğinin devamlılığı ve uzunluğu, ayrıca kendisinde müşahede ettiği ilim ve fazilete muttali olması sebebiyle halife tayin etmiştir. Bu ise firaset yoluyla değildir. Şuayb'ın kızına gelince; el-Kasas'ta açıklaması geleceği üzere onun yanında açık bir delil (alâmet) vardı. el-Azîz'in durumuna gelince; yanında zahir bir alâmet bulunmadığı için bunun firaset sayılması mümkündür. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ } “Ve böylece Yûsuf'a o yerde iktidar (imkân) verdik” buyruğunda kâf harfi nasb mahallindedir; yani tıpkı onu kardeşlerinden ve kuyudan kurtardığımız gibi, [aynı şekilde] onun için imkân da sağladık; yani onu satın alan melikin kalbini ona meylettirdik, ta ki melikin hâkim olduğu ülkede emir ve yasak uygulama imkânına kavuştu. { وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } “Ve ona rüyaların tabirini öğretelim diye [böyle yaptık]” yani bunu Ya'kûb'un: { وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } “ve sana rüyaların tabirini öğretecek” sözünü doğrulamak üzere yaptık. Bir görüşe göre anlam şöyledir: Katımızdan bir söz ile kendisine vahyedelim, ona bunun tevil ve tefsirini ve rüya tabirini öğretelim diye ona iktidar verdik; söz burada tamamlanmıştır. { وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ } “Allah, emrini yerine getirmeye galiptir” buyruğundaki zamir (hâ), Allah Teâlâ'ya râcidir. Yani hiçbir şey Allah'a galip gelemez, bilakis O, kendi emrine...
نَفْسِهِ فِيمَا يُرِيدُهُ أَنْ يَقُولَ لَهُ: كُنْ فَيَكُونُ. وَقِيلَ: تَرْجِعُ إِلَى يُوسُفَ، أَيِ اللَّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِ يُوسُفَ يُدَبِّرُهُ وَيَحُوطُهُ وَلَا يَكِلُهُ إِلَى غَيْرِهِ، حَتَّى لَا يَصِلُ إِلَيْهِ كَيْدُ كَائِدٍ. (وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ) أَيْ لَا يَطَّلِعُونَ عَلَى غَيْبِهِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْأَكْثَرِ الْجَمِيعُ، لِأَنَّ أَحَدًا لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ. وَقِيلَ: هُوَ مُجْرًى عَلَى ظَاهِرِهِ، إِذْ قَدْ يُطْلِعُ مِنْ يُرِيدُ عَلَى بَعْضِ غَيْبِهِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى" وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ" أَنَّ اللَّهَ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ، وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ وَمَنْ لَا يُؤْمِنُ بِالْقَدَرِ. وَقَالَتِ الْحُكَمَاءُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ:" وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ" حَيْثُ، أَمَرَهُ يَعْقُوبُ أَلَّا يَقُصَّ رُؤْيَاهُ عَلَى إِخْوَتِهِ فَغَلَبَ أَمْرُ اللَّهِ حَتَّى قَصَّ، ثُمَّ أَرَادَ إِخْوَتُهُ قَتْلَهُ فَغَلَبَ أَمْرُ اللَّهِ حَتَّى صَارَ مَلِكًا وَسَجَدُوا بَيْنَ يَدَيْهِ، ثُمَّ أَرَادَ الْإِخْوَةُ أَنْ يَخْلُوَ لَهُمْ وَجْهُ أَبِيهِمْ فَغَلَبَ أَمْرُ اللَّهِ حَتَّى ضَاقَ عَلَيْهِمْ قَلْبُ أَبِيهِمْ، وَافْتَكَرَهُ بَعْدَ سَبْعِينَ سَنَةً أَوْ ثَمَانِينَ سَنَةً، فَقَالَ:" يَا أَسَفى عَلى يُوسُفَ" ثُمَّ تَدَبَّرُوا أَنْ يَكُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْمًا صَالِحِينَ، أَيْ تَائِبِينَ فَغَلَبَ أَمْرُ اللَّهِ حَتَّى نَسُوا الذَّنْبَ وَأَصَرُّوا عَلَيْهِ حَتَّى أَقَرُّوا بَيْنَ يَدَيْ يُوسُفَ فِي آخِرِ الْأَمْرِ بَعْدَ سَبْعِينَ سَنَةً، وَقَالُوا لِأَبِيهِمْ:" إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ" [يوسف: ٩٧] ثُمَّ أَرَادُوا أَنْ يَخْدَعُوا أَبَاهُمْ بِالْبُكَاءِ وَالْقَمِيصِ [فَغَلَبَ أَمْرُ اللَّهِ] فَلَمْ يَنْخَدِعْ، وَقَالَ:" بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً" [يوسف: ١٨] ثُمَّ احْتَالُوا فِي أَنْ تَزُولَ مَحَبَّتُهُ مِنْ قَلْبِ أَبِيهِمْ فَغَلَبَ أَمْرُ اللَّهِ فَازْدَادَتِ الْمَحَبَّةُ وَالشَّوْقُ فِي قَلْبِهِ، ثُمَّ دَبَّرَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ أَنَّهَا إِنِ ابْتَدَرَتْهُ بِالْكَلَامِ غَلَبَتْهُ، فَغَلَبَ أَمْرُ اللَّهِ حَتَّى قَالَ الْعَزِيزُ:" اسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ" [يوسف: ٢٩]، ثُمَّ دَبَّرَ يُوسُفُ أَنْ يَتَخَلَّصَ مِنَ السِّجْنِ بِذِكْرِ السَّاقِي فَغَلَبَ أَمْرُ اللَّهِ فَنَسِيَ السَّاقِي، ولبث يوسف في السجن بضع سنين.
dilediği şey hakkında 'ol' der, o da hemen oluverir. Zamirin Yûsuf'a râci olduğu da söylenmiştir; yani Allah Yûsuf'un işine galiptir, onu tedbir eder, korur gözetir ve hiçbir hilekârın tuzağı ona ulaşamasın diye onu başkasına havale etmez. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “fakat insanların çoğu bilmezler” yani O'nun gaybına muttali olamazlar. 'Çoğu' lafzıyla insanların tamamının kastedildiği de söylenmiştir; zira hiç kimse gaybı bilemez. Dilediği kimseyi gaybının bir kısmına muttali kılabileceği için lafzın zahiri üzere bırakıldığı da söylenmiştir. Mananın: { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “fakat insanların çoğu” Allah'ın kendi emrine galip olduğunu “bilmezler” şeklinde olduğu da söylenmiştir; bunlar da müşrikler ve kadere inanmayan kimselerdir. Hükemâ bu âyet hakkında şöyle demiştir: { وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ } “Allah, emrini yerine getirendir”; nitekim Ya'kûb ona rüyasını kardeşlerine anlatmamasını emretti, ancak Allah'ın emri galip geldi ve anlattı. Sonra kardeşleri onu öldürmek istediler, Allah'ın emri galip geldi ve sonunda hükümdar oldu, onlar da onun huzurunda secdeye kapandılar. Sonra kardeşleri babalarının ilgisinin sadece kendilerine kalmasını istediler, Allah'ın emri galip geldi ve babalarının kalbi onlara daraldı; yetmiş yahut seksen yıl sonra onu hatırlayıp: { يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ } “Vah Yûsuf'uma vah!” dedi. Sonra onun ardından sâlih kimseler yani tevbe eden kimseler olmayı planladılar, Allah'ın emri galip geldi ve günahı unuttular, ta ki yetmiş yıl sonra nihayetinde Yûsuf'un huzurunda ikrar edip babalarına: { إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ } “Biz gerçekten hata etmiştik” [Yûsuf: 97] deyinceye kadar o günah üzere ısrar ettiler. Sonra ağlayarak ve gömlekle babalarını kandırmak istediler, Allah'ın emri galip geldi ve o aldanmadı; { بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً } “Hayır, nefisleriniz sizi [kötü] bir işe sürüklemiş” [Yûsuf: 18] dedi. Sonra babalarının kalbinden onun sevgisinin çıkması için hileye başvurdular, Allah'ın emri galip geldi ve babasının kalbindeki sevgi ve şevk daha da arttı. Sonra Azîz'in karısı söze ilk o başlarsa ona galip geleceğini planladı, Allah'ın emri galip geldi ve sonunda Azîz: { اسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ } “Günahından dolayı bağışlanma dile; çünkü sen günahkârlardan oldun” [Yûsuf: 29] dedi. Sonra Yûsuf sakinin [hükümdara] hatırlatmasıyla zindandan kurtulmayı planladı, Allah'ın emri galip geldi ve saki unuttu; Yûsuf da zindanda birkaç yıl daha kaldı.
[سورة يوسف (١٢): آية ٢٢]
[Yûsuf Sûresi (12): Âyet 22]
وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٢٢)
{ وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٢٢) } “Olgunluk çağına erince ona hüküm ve ilim verdik. İşte güzel davrananları biz böyle mükâfatlandırırız.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ) " أَشُدَّهُ" عِنْدَ سِيبَوَيْهِ جَمْعٌ وَاحِدُهُ شِدَّةٌ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: وَاحِدُهُ شَدٌّ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ } “Olgunluk çağına erince” buyruğunda geçen eşüddehu (أَشُدَّهُ) lafzı Sîbeveyh'e göre çoğuldur, tekili ise şiddetün (شِدَّةٌ) şeklindedir. el-Kisâî ise: Şairin şu sözünde olduğu gibi tekili şeddün (شَدٌّ) kelimesidir demiştir:
عَهْدِي بِهِ شَدَّ النَّهَارِ كَأَنَّمَا ... خُضِبَ اللَّبَانَ وَرَأْسُهُ بالعظلم
Onu gündüzün en yüksek vaktinde görmüştüm; sanki göğsü ve başı ızlim ile boyanmıştı.
وَزَعَمَ أَبُو عُبَيْدٍ أَنَّهُ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ عِنْدَ الْعَرَبِ، وَمَعْنَاهُ اسْتِكْمَالُ الْقُوَّةِ ثُمَّ يَكُونُ النُّقْصَانُ بَعْدُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: الْأَشُدُّ ثَلَاثٌ وَثَلَاثُونَ سَنَةً. وَقَالَ رَبِيعَةُ وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ: الْأَشُدُّ بُلُوغُ الْحُلُمِ، وَقَدْ مَضَى مَا لِلْعُلَمَاءِ فِي هَذَا فِي" النِّسَاءِ" وَ" الْأَنْعَامِ" مُسْتَوْفًى. (آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً) قِيلَ: جَعَلْنَاهُ الْمُسْتَوْلِي عَلَى الْحُكْمِ، فَكَانَ يَحْكُمُ فِي سُلْطَانِ الْمَلِكِ، أَيْ وَآتَيْنَاهُ عِلْمًا بِالْحُكْمِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْعَقْلُ وَالْفَهْمُ وَالنُّبُوَّةُ. وَقِيلَ: الْحُكْمُ النُّبُوَّةُ، وَالْعِلْمُ عِلْمُ الدِّينِ، وَقِيلَ: عِلْمُ الرُّؤْيَا، وَمَنْ قَالَ: أُوتِيَ النُّبُوَّةَ صَبِيًّا قَالَ: لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ زِدْنَاهُ فَهْمًا وَعِلْمًا. (وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ) يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ. وَقِيلَ: الصَّابِرِينَ عَلَى النَّوَائِبِ كَمَا صَبَرَ يُوسُفُ، قَالَهُ الضَّحَّاكُ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: هَذَا وَإِنْ كَانَ مَخْرَجُهُ ظَاهِرًا عَلَى كُلِّ مُحْسِنٍ فَالْمُرَادُ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ، يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: كَمَا فَعَلْتُ هَذَا بِيُوسُفَ بَعْدَ أَنْ قَاسَى مَا قَاسَى ثُمَّ أَعْطَيْتُهُ مَا أَعْطَيْتُهُ، كَذَلِكَ أُنْجِيكَ مِنْ مُشْرِكِي قَوْمِكَ الَّذِينَ يَقْصِدُونَكَ بِالْعَدَاوَةِ، وَأُمَكِّنُ لَكَ في الأرض.
Ebû Ubeyd, Arapların dilinde bunun kendi lafzından bir tekilinin bulunmadığını iddia etmiştir. Manası kuvvetin kemale ermesidir, bundan sonra ise noksanlaşma başlar. Mücâhid ve Katâde: Eşüdd (olgunluk çağı), otuz üç yaştır demişlerdir. Rebîa, Zeyd b. Eslem ve Mâlik b. Enes ise: Eşüdd, büluğ çağına ermektir demişlerdir. Bu hususta âlimlerin açıklamaları Nisâ ve En'âm sûrelerinde eksiksiz olarak geçmişti. { آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً } “ona hüküm ve ilim verdik” buyruğu hakkında; onu hükümde hâkim kıldık, böylece melikin hâkimiyetinde hüküm verirdi, yani ona hüküm bilgisi verdik denilmiştir. Mücâhid: Akıl, anlayış ve peygamberliktir demiştir. Hükmün peygamberlik, ilmin ise din ilmi olduğu söylenmiştir; rüya ilmi olduğu da söylenmiştir. Ona peygamberliğin çocukken verildiğini söyleyenler ise: 'Olgunluk çağına erince anlayışını ve ilmini artırdık' manasındadır demişlerdir. { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “İşte güzel davrananları biz böyle mükâfatlandırırız” yani müminleri. Yûsuf'un sabrettiği gibi musibetlere sabredenleri mükâfatlandırırız manasında olduğu da söylenmiştir; bunu ed-Dahhâk söylemiştir. et-Taberî ise şöyle demiştir: Bu ifade zahirde her ihsan sahibi kimseye yönelik çıksa da, bununla kastedilen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Yûsuf'a çektiği sıkıntıları çektikten sonra bunu yaptığım ve ona verdiğim şeyleri verdiğim gibi, seni de sana düşmanlık besleyen kavminin müşriklerinden kurtaracak ve seni yeryüzünde iktidar sahibi kılacağım.
[سورة يوسف (١٢): الآيات ٢٣ الى ٢٤]
[Yûsuf Sûresi (12): Âyetler 23-24]
وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَقالَتْ هَيْتَ لَكَ قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢٣) وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ (٢٤)
{ وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَقالَتْ هَيْتَ لَكَ قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢٣) وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ (٢٤) } “Evinde bulunduğu kadın, onun nefsinden murat almak istedi, kapıları kilitledi ve: 'Haydi gelsene!' dedi. [Yûsuf:] 'Allah'a sığınırım! Şüphesiz o benim efendimdir, bana güzel bir konak yeri verdi. Gerçek şu ki zâlimler kurtuluşa eremezler' dedi. Andolsun kadın onu arzuladı; eğer Rabbinin kesin delilini görmemiş olsaydı o da kadını arzulayacaktı. İşte biz ondan kötülüğü ve fuhşu uzaklaştıralım diye böyle yaptık. Çünkü o, bizim ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ) وَهِيَ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ، طَلَبَتْ مِنْهُ أَنْ يُوَاقِعَهَا. وَأَصْلُ الْمُرَاوَدَةِ الْإِرَادَةُ وَالطَّلَبُ بِرِفْقٍ وَلِينٍ. وَالرَّوْدُ وَالرِّيَادُ طَلَبُ الْكَلَأِ، وَقِيلَ: هِيَ مِنْ رُوَيْدٍ، يُقَالُ: فُلَانٌ يَمْشِي رُوَيْدًا، أَيْ بِرِفْقٍ، فالمراودة الرفق في الطلب، يقال
Yüce Allah'ın: { وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ } “Evinde bulunduğu kadın, onun nefsinden murat almak istedi” buyruğu: Bu kadın, Azîz'in karısıdır; kendisiyle beraber olmasını istemiştir. Mürâvede (المُرَاوَدَة) kelimesinin aslı, istemek ve yumuşaklık ile incelikle talep etmektir. Revd (الرَّوْدُ) ve riyâd (الرِّيَادُ) otlak aramak demektir. Bunun ruveyd (رُوَيْد) kelimesinden geldiği de söylenmiştir; nitekim yumuşakça [ve yavaşça] anlamında: Fülânün yemşî ruveyden (فُلَانٌ يَمْشِي رُوَيْدًا) 'Falan kimse yavaşça/yumuşakça yürüyor' denir. Dolayısıyla mürâvede, talepte yumuşak ve nazik davranmaktır. [Erkek hakkında] şöyle denir:
فِي الرَّجُلِ: رَاوَدَهَا عَنْ نَفْسِهَا، وَفِي الْمَرْأَةِ رَاوَدَتْهُ عَنْ نَفْسِهِ. وَالرَّوْدُ التَّأَنِّي، يُقَالُ: أَرْوَدَنِي أَمْهَلَنِي. (وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ) غَلَّقَ لِلْكَثِيرِ، وَلَا يُقَالُ: غَلَقَ الْبَابَ، وَأَغْلَقَ يَقَعُ لِلْكَثِيرِ وَالْقَلِيلِ، كَمَا قَالَ الْفَرَزْدَقُ فِي أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ:
râvedehâ an nefsihâ (رَاوَدَهَا عَنْ نَفْسِهَا) 'kadının nefsinden murat almak istedi', kadın hakkında ise râvedethü an nefsihî (رَاوَدَتْهُ عَنْ نَفْسِهِ) 'erkeğin nefsinden murat almak istedi' denir. Revd (الرَّوْدُ) ise ağırbaşlı davranmak, mühlet vermektir; nitekim ervedanî (أَرْوَدَنِي) 'bana mühlet verdi' denir. { وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ } “kapıları kilitledi” buyruğunda ğalleka (غَلَّقَ) fiili çokluk ifade eder; ğalaka'l-bâb (غَلَقَ الْبَابَ) denmez; ağleka (أَغْلَقَ) ise hem çok hem de tek için kullanılır. Nitekim el-Ferazdak, Ebû Amr b. el-Alâ hakkında şöyle demiştir:
مَا زِلْتُ أُغْلِقُ أَبْوَابًا وَأَفْتَحُهَا ... حَتَّى أَتَيْتُ أَبَا عَمْرِو بْنَ عَمَّارٍ
Kapıları kapatıp açmaya devam ettim... Ta ki Ebû Amr b. Ammâr'a gelinceye dek.
يُقَالُ: إِنَّهَا كَانَتْ سَبْعَةَ أَبْوَابٍ غَلَّقَتْهَا ثُمَّ دَعَتْهُ إِلَى نَفْسِهَا. (وَقالَتْ هَيْتَ لَكَ) أَيْ هَلُمَّ وَأَقْبِلْ وَتَعَالَ، وَلَا مَصْدَرَ لَهُ وَلَا تَصْرِيفَ. قَالَ النَّحَّاسُ: فِيهَا سَبْعُ قِرَاءَاتٍ، فَمِنْ أَجَلِّ مَا فِيهَا وَأَصَحِّهِ إِسْنَادًا مَا رَوَاهُ الْأَعْمَشُ عَنْ أَبِي وَائِلٍ قَالَ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ يَقْرَأُ" هَيْتَ لَكَ" قَالَ فَقُلْتُ: إِنَّ قَوْمًا يَقْرَءُونَهَا" هِيتَ لَكَ" فَقَالَ: إِنَّمَا أَقْرَأُ كَمَا عُلِّمْتُ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَلَا يَبْعُدُ ذَلِكَ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّمَا أَقْرَأُ كَمَا عُلِّمْتُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَرْفُوعٌ، وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ بِفَتْحِ التَّاءِ وَالْهَاءِ هِيَ الصَّحِيحَةُ مِنْ قِرَاءَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ، وَبِهَا قَرَأَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ وَعَاصِمٌ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ والكسائي. قال عبد الله ابن مَسْعُودٍ: لَا تَقْطَعُوا فِي الْقُرْآنِ، فَإِنَّمَا هُوَ مِثْلُ، قَوْلِ أَحَدُكُمْ: هَلُمَّ وَتَعَالَ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ النَّحْوِيُّ" قَالَتْ هَيْتِ لَكَ" بِفَتْحِ الْهَاءِ وَكَسْرِ التَّاءِ. وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ وَابْنُ كَثِيرٍ" هَيْتُ لَكَ" بِفَتْحِ الْهَاءِ وَضَمِّ التَّاءِ، قَالَ طَرَفَةُ:
Onun yedi kapı olduğu, kadın hepsini kilitledikten sonra onu nefsine davet ettiği söylenir. { وَقالَتْ هَيْتَ لَكَ } “ve: 'Haydi gelsene!' dedi” ifadesi; haydi gel, yönel ve beri gel demektir; bunun bir mastarı ve fiil çekimi yoktur. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu kelimede yedi kıraat vardır; bu husustaki en kıymetli ve isnadı en sahih olanı, el-A'meş'in Ebû Vâil'den rivayet ettiğidir: 'Abdullah b. Mes'ûd'un { هَيْتَ لَكَ } şeklinde okuduğunu işittim; ona: Bir topluluk bunu hîte leke (هِيتَ لَكَ) şeklinde okuyor dedim. O da: Ben ancak bana öğretildiği gibi okurum, dedi.' Ebû Ca'fer der ki: Bazıları Abdullah b. Mes'ûd yoluyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletmektedir; bu da uzak bir ihtimal değildir, çünkü onun 'Ben ancak bana öğretildiği gibi okurum' sözü bunun merfû olduğuna delalet eder. Tâ ve he harflerinin fethasıyla olan bu kıraat; İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, el-Hasan, Mücâhid ve İkrime'nin kıraatinden sahih olanıdır; Ebû Amr b. el-Alâ, Âsım, el-A'meş, Hamza ve el-Kisâî de böyle okumuştur. Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: Kur'an'da kesip biçmeyin; zira bu ancak birinizin 'haydi gel' ve 'beri gel' demesi gibidir. Nahivci İbn Ebî İshak ise he'nin fethası ve tâ'nın kesresiyle kālet heyte leke (قَالَتْ هَيْتِ لَكَ) şeklinde okumuştur. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve İbn Kesîr ise he'nin fethası ve tâ'nın dammesiyle heyte leke (هَيْتُ لَكَ) şeklinde okumuşlardır. Tarafe şöyle demiştir:
لَيْسَ قَوْمِي بِالْأَبْعَدِينَ إذا ما ... وقال دَاعٍ مِنَ الْعَشِيرَةِ هَيْتُ
Akrabadan bir çağrıcı 'haydi gelin!' dediğinde benim kavmim hiç de uzak duranlardan değildir.
فَهَذِهِ ثَلَاثُ قِرَاءَاتٍ الْهَاءُ فِيهِنَّ مَفْتُوحَةٌ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ وَنَافِعٌ" وَقَالَتْ هِيتَ لَكَ" بِكَسْرِ الْهَاءِ وَفَتْحِ التَّاءِ. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ" وَقَالَتْ هِيتُ لَكَ" بِكَسْرِ الْهَاءِ وَبَعْدَهَا يَاءٌ سَاكِنَةٌ وَالتَّاءُ مَضْمُومَةٌ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ:" وقالت هيت، لَكَ" بِكَسْرِ الْهَاءِ وَبَعْدَهَا هَمْزَةٌ سَاكِنَةٌ وَالتَّاءُ مَضْمُومَةٌ. وَعَنِ ابْنِ عَامِرٍ وَأَهْلِ الشَّامِ:" وَقَالَتْ هيت" بِكَسْرِ الْهَاءِ وَبِالْهَمْزَةِ وَبِفَتْحِ التَّاءِ، قَالَ أَبُو جعفر:" هَيْتَ لَكَ" بِفَتْحِ التَّاءِ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، لِأَنَّهُ صَوْتٌ نَحْوُ مَهْ وَصَهْ يَجِبُ أَلَّا يُعْرَبَ،
İşte bu üç kıraatte he harfi fethalıdır. Ebû Ca'fer, Şeybe ve Nâfi' ise he'nin kesresi ve tâ'nın fethasıyla { وَقَالَتْ هِيتَ لَكَ } şeklinde okumuşlardır. Yahyâ b. Vassâb he'nin kesresi, ardından sakin bir yâ ve tâ'nın dammesiyle { وَقَالَتْ هِيتُ لَكَ } şeklinde okumuştur. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh, İbn Abbâs, Mücâhid ve İkrime'den ise he'nin kesresi, ardından sakin bir hemze ve tâ'nın dammesiyle ve kālet hi'tü leke (وقالت هيت، لَكَ) okudukları rivayet edilmiştir. İbn Âmir ve Şam ehlinden ise he'nin kesresi, hemze ve tâ'nın fethasıyla ve kālet hi'te (وَقَالَتْ هيت) rivayet edilmiştir. Ebû Ca'fer şöyle demiştir: { هَيْتَ لَكَ } kıraatinde tâ'nın fethalı oluşu iki sakinin karşılaşmasındandır; çünkü bu meh (مَهْ) ve sah (صَهْ) gibi bir sestir ve irap almaması gerekir,
وَالْفَتْحُ خَفِيفٌ، لِأَنَّ قَبْلَ التَّاءِ يَاءً مِثْلُ، أَيْنَ وَكَيْفَ، وَمَنْ كَسَرَ التَّاءَ فَإِنَّمَا كَسَرَهَا لِأَنَّ الْأَصْلَ الْكَسْرُ، لِأَنَّ السَّاكِنَ إِذَا حُرِّكَ حُرِّكَ إِلَى الْكَسْرِ، وَمَنْ ضَمَّ فَلِأَنَّ فِيهِ مَعْنَى الْغَايَةِ، أَيْ قَالَتْ: دُعَائِي لَكَ، فَلَمَّا حُذِفَتِ الْإِضَافَةُ بُنِيَ عَلَى الضَّمِّ، مِثْلُ حَيْثُ وَبَعْدُ. وَقِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ فِيهَا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنْ يَكُونَ الْفَتْحُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ كَمَا مَرَّ. والآخر- أن يكون فعلا من هاء يهيئ مثل جاء يجئ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى فِي" هِئْتُ" أَيْ حَسُنَتْ هَيْئَتُكَ، وَيَكُونُ" لَكَ" مِنْ كَلَامٍ آخَرَ، كَمَا تَقُولُ: لَكَ أَعْنِي. وَمَنْ هَمَزَ وَضَمَّ التَّاءَ فَهُوَ فِعْلٌ بِمَعْنَى تَهَيَّأْتُ لَكَ، وَكَذَلِكَ مَنْ قَرَأَ" هِيتُ لَكَ". وَأَنْكَرَ أَبُو عَمْرٍو هَذِهِ الْقِرَاءَةَ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ- مَعْمَرُ بْنُ الْمُثَنَّى: سُئِلَ أَبُو عَمْرٍو عَنْ قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِكَسْرِ الْهَاءِ وَضَمِّ التَّاءِ مَهْمُوزًا فَقَالَ أَبُو عَمْرٍو: بَاطِلٌ، جَعَلَهَا مِنْ تَهَيَّأْتُ! اذْهَبْ فَاسْتَعْرِضِ الْعَرَبَ حَتَّى تَنْتَهِيَ إِلَى الْيَمَنِ هَلْ تَعْرِفُ أَحَدًا يَقُولُ هَذَا؟! وَقَالَ الْكِسَائِيُّ أَيْضًا: لَمْ تُحْكَ" هئت" عن العرب. قال عكرمة:" هيت لَكَ" أَيْ تَهَيَّأْتُ لَكَ وَتَزَيَّنْتُ وَتَحَسَّنْتُ، وَهِيَ قِرَاءَةٌ غَيْرُ مَرْضِيَّةٍ، لِأَنَّهَا لَمْ تُسْمَعْ فِي الْعَرَبِيَّةِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهِيَ جَيِّدَةٌ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، لأنه يقال: هاء الرجل يهاء ويهيئ هيأة فهاء يهيئ مثل جاء يجئ وهيت مِثْلُ جِئْتُ. وَكَسْرُ الْهَاءِ فِي" هَيْتَ" لُغَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْثِرُونَ كَسْرَ الْهَاءِ عَلَى فَتْحِهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَجْوَدُ الْقِرَاءَاتِ" هَيْتَ" بِفَتْحِ الْهَاءِ وَالتَّاءِ، قَالَ طَرَفَةُ:
fetha ise hafiftir; çünkü tâ'dan önce tıpkı eyne (أَيْنَ) ve keyfe (كَيْفَ) kelimelerinde olduğu gibi bir yâ harfi vardır. Tâ'yı kesreleyen kimse ise asıl olan kesre olduğu için kesrelemiştir; zira sakin bir harf harekeli kılındığında kesreye harekelenir. Dammeleyen kimse ise bunda gaye (son sınır) manası olduğu için böyle yapmıştır; yani kadın: 'Çağrım sanadır' demiş, izafet hazfedilince tıpkı haysü (حَيْثُ) ve ba'dü (بَعْدُ) kelimeleri gibi damme üzere mebnî kılınmıştır. Medine ehlinin kıraatinde ise iki görüş vardır: Birincisi, fethanın daha önce geçtiği gibi iki sakinin bir araya gelmesinden dolayı olmasıdır. Diğeri ise; tıpkı câe-yecîü (جَاءَ يَجِيءُ) gibi hâe-yehîü (هَاءَ يَهِئُ) kökünden bir fiil olmasıdır; bu durumda hi'tü (هِئْتُ) lafzının manası 'senin heyetin/kılığın güzelleşti' şeklinde olur, leke (لَكَ) ise tıpkı 'seni kastediyorum' demen gibi başka bir kelamdan olur. Hemze koyup tâ'yı dammeleyen kimseye göre bu, 'senin için hazırlandım' manasında bir fiildir; hîtü leke (هِيتُ لَكَ) şeklinde okuyan kimseye göre de böyledir. Ebû Amr bu kıraati kabul etmemiştir. Ebû Ubeyde Ma'mer b. el-Müsennâ şöyle demiştir: Ebû Amr'a he'nin kesresi, tâ'nın dammesi ve hemzeyle okuyanın kıraati soruldu; Ebû Amr: 'Batıldır, onu teheyyetü (تَهَيَّأْتُ) fiilinden kıldı! Git, Arapları Yemen'e varıncaya kadar araştır; bunu söyleyen bir tek kimse bulabilir misin?!' dedi. el-Kisâî de şöyle demiştir: Araplardan hi'tü (هئت) şeklinde bir kullanım nakledilmemiştir. İkrime: Heyte leke, yani 'senin için hazırlandım, süslendim ve güzelleştim' demektir demiştir; bu kıraat hoş karşılanmayan bir kıraattir, çünkü Arapçada işitilmemiştir. en-Nehhâs ise: Bu Basralılara göre güzeldir; zira hâe'r-racülü yehâü ve yehîü hey'eten (هَاءَ الرَّجُلُ يَهاءُ وَيَهِئُ هَيْأَةً) denir; tıpkı câe-yecîü gibi hâe-yehîü denir, hîtü de ci'tü gibidir. { هَيْتَ } kelimesinde he'nin kesrelenmesi, he'nin kesresini fethasına tercih eden bir topluluğun lügatidir, demiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Kıraatlerin en üstünü, he ve tâ'nın fethasıyla olan { هَيْتَ } kıraatidir. Tarafe şöyle demiştir:
لَيْسَ قَوْمِي بِالْأَبْعَدِينَ إِذَا مَا ... وقال دَاعٍ مِنَ الْعَشِيرَةِ هَيْتَ
Akrabadan bir çağrıcı 'haydi gelin!' dediğinde benim kavmim hiç de uzak duranlardan değildir;
بِفَتْحِ الْهَاءِ وَالتَّاءِ. وَقَالَ الشَّاعِرُ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁:
he ve tâ'nın fethasıyladır. Şair, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh hakkında şöyle demiştir:
أبلغ أمير المؤمن ... ين أَخَا الْعِرَاقِ إِذَا أَتَيْتَا
Müminlerin emîrine ulaştır... Vardığın zaman ey Irak'ın kardeşi!
إِنَّ الْعِرَاقَ وَأَهْلَهُ ... سِلْمٌ إِلَيْكَ فَهَيْتَ هَيْتَا
Şüphesiz Irak ve ahalisi... Sana boyun eğmiştir, haydi gel, haydi gel!
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ:" هَيْتَ" كَلِمَةٌ بِالسُّرْيَانِيَّةِ تَدْعُوهُ إِلَى نَفْسِهَا. وَقَالَ السُّدِّيُّ: مَعْنَاهَا بِالْقِبْطِيَّةِ هَلُمَّ لَكَ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: كَانَ الْكِسَائِيُّ يَقُولُ: هِيَ لُغَةٌ لِأَهْلِ حَوْرَانَ وَقَعَتْ إِلَى أَهْلِ الْحِجَازِ مَعْنَاهُ تَعَالَ، قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: فَسَأَلْتُ شَيْخًا عَالِمًا من حوران فذكر أنها
İbn Abbâs ve el-Hasen şöyle demiştir: "Heyte" (هَيْتَ), Süryanice bir kelimedir; [kadın bununla] onu nefsine çağırmaktadır. es-Süddî ise şöyle demiştir: "Kıptîce'deki anlamı 'haydi gel sana' demektir." Ebû Ubeyd dedi ki: el-Kisâî şöyle diyordu: "Bu, Havran halkına ait bir lehçe olup Hicaz halkına intikal etmiştir; anlamı da 'gel' demektir." Ebû Ubeyd dedi ki: Havranlı âlim bir şeyhe sordum; o da bunun...
لُغَتُهُمْ، وَبِهِ قَالَ عِكْرِمَةُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ: هِيَ لُغَةٌ عَرَبِيَّةٌ تَدْعُوهُ بِهَا إِلَى نَفْسِهَا، وَهِيَ كَلِمَةُ حَثٍّ وَإِقْبَالٍ عَلَى الْأَشْيَاءِ، قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: يُقَالُ هَوَّتَ بِهِ وَهَيَّتَ بِهِ إِذَا صَاحَ بِهِ وَدَعَاهُ، قَالَ:
kendi lehçeleri olduğunu belirtti; İkrime de bu görüştedir. Mücâhid ve başkaları: Bu, kadının onunla kendisini nefsine çağırdığı Arapça bir kelimedir; bir şeyleri teşvik etme ve yönelme kelimesidir, demişlerdir. el-Cevherî şöyle demiştir: Bir kimseye bağırıp onu çağırdığında hevvete bihî (هَوَّتَ بِهِ) ve heyyete bihî (هَيَّتَ بِهِ) denir. Şair şöyle demiştir:
قَدْ رَابَنِي أَنَّ الْكَرِيَّ أَسْكَتَا ... لَوْ كَانَ مَعْنِيًّا بِهَا لَهَيَّتَا
Devecinin susması beni şüphelendirdi; şayet onunla ilgilenseydi 'haydi' diye bağırırdı.
أَيْ صَاحَ، وَقَالَ آخَرُ:
Yani seslenirdi, çağırdı demektir. Bir başkası da şöyle demiştir:
يَحْدُو بِهَا كُلُّ فَتًى هَيَّاتِ
Onları her bir 'haydi' diye bağıran delikanlı sürer.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ مَعاذَ اللَّهِ) أَيْ أَعُوذُ بِاللَّهِ وَأَسْتَجِيرُ بِهِ مِمَّا دَعَوْتِنِي إِلَيْهِ، وَهُوَ مَصْدَرٌ، أَيْ أَعُوذُ بِاللَّهِ مَعَاذًا، فَيُحْذَفُ الْمَفْعُولُ وَيَنْتَصِبُ الْمَصْدَرُ بِالْفِعْلِ الْمَحْذُوفِ، وَيُضَافُ الْمَصْدَرُ إِلَى اسْمِ اللَّهِ كَمَا يُضَافُ الْمَصْدَرُ إِلَى الْمَفْعُولِ، كَمَا تَقُولُ: مَرَرْتُ بِزَيْدٍ مُرُورَ عَمْرٍو أَيْ كَمُرُورِي بِعَمْرٍو. (إِنَّهُ رَبِّي) يَعْنِي زَوْجَهَا، أَيْ هُوَ سَيِّدِي أَكْرَمَنِي فَلَا أَخُونُهُ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَابْنُ إِسْحَاقَ وَالسُّدِّيُّ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ إِنَّ اللَّهَ رَبِّي تَوَلَّانِي بِلُطْفِهِ، فَلَا أَرْتَكِبُ مَا حَرَّمَهُ. (إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ) وَفِي الْخَبَرِ أَنَّهَا قَالَتْ لَهُ: يَا يُوسُفُ! مَا أَحْسَنَ صُورَةَ وَجْهِكَ! قَالَ: فِي الرَّحِمِ صَوَّرَنِي رَبِّي، قَالَتْ: يَا يُوسُفُ مَا أَحْسَنَ شعرك! قال: هو أول شي يَبْلَى مِنِّي فِي قَبْرِي، قَالَتْ: يَا يُوسُفُ! مَا أَحْسَنَ عَيْنَيْكَ؟ قَالَ: بِهِمَا أَنْظُرُ إِلَى رَبِّي. قَالَتْ: يَا يُوسُفُ! ارْفَعْ بَصَرَكَ فَانْظُرْ فِي وَجْهِي، قَالَ: إِنِّي أَخَافُ الْعَمَى فِي آخِرَتِي. قَالَتْ يَا يُوسُفُ! أَدْنُو مِنْكَ وَتَتَبَاعَدُ مِنِّي؟! قَالَ: أُرِيدَ بِذَلِكَ الْقُرْبَ مِنْ رَبِّي. قَالَتْ: يَا يُوسُفُ! الْقَيْطُونُ [فَرَشْتُهُ لَكَ] فَادْخُلْ مَعِي، قَالَ: الْقَيْطُونُ لَا يَسْتُرُنِي مِنْ رَبِّي. قَالَتْ: يَا يُوسُفُ! فِرَاشُ الْحَرِيرِ قَدْ فَرَشْتُهُ لَكَ، قُمْ فَاقْضِ حَاجَتِي، قَالَ: إِذًا يَذْهَبُ مِنَ الْجَنَّةِ نَصِيبِي، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِهَا وَهُوَ يُرَاجِعُهَا، إِلَى أَنْ هَمَّ بِهَا. وَقَدْ ذَكَرَ بَعْضُهُمْ مَا زَالَ النِّسَاءُ يَمِلْنَ إِلَى يُوسُفَ مَيْلَ شَهْوَةٍ حَتَّى نَبَّأَهُ اللَّهُ، فَأَلْقَى عَلَيْهِ هَيْبَةَ النُّبُوَّةِ، فَشَغَلَتْ هَيْبَتُهُ كُلَّ مَنْ رَآهُ عَنْ حُسْنِهِ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَمِّهِ. وَلَا خِلَافَ أَنَّ هَمَّهَا كَانَ الْمَعْصِيَةَ، وأما يوسف فهم بها
Yüce Allah'ın: { قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ } “[Yûsuf:] 'Allah'a sığınırım!' dedi” buyruğu; yani beni davet ettiğin şeyden Allah'a sığınır ve O'nun himayesini dilerim, demektir. Bu bir masdardır; yani "Allah'a sığınmakla sığınırım (أَعُوذُ بِاللَّهِ مَعَاذًا)" demektir. Burada mef'ûl hazfedilmiş ve masdar, hazfedilen fiille mansûb olmuştur. Masdarın mef'ûle muzaf kılınması gibi masdar Allah ismine muzaf kılınmıştır; nitekim "Zeyd'e, Amr'a uğradığım gibi uğradım (مَرَرْتُ بِزَيْدٍ مُرُورَ عَمْرٍو)" dersin, yani "Amr'a uğrayışım gibi" demektir. { إِنَّهُ رَبِّي } “Şüphesiz o benim efendimdir” ifadesiyle kocasını kastetmektedir. Yani: "O benim efendimdir, bana ikramda bulunmuştur; dolayısıyla ona hıyanet etmem" demektir. Bunu Mücâhid, İbn İshâk ve es-Süddî söylemiştir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Yani "Şüphesiz Allah benim Rabbimdir, bana lütfuyla sahip çıkmıştır; dolayısıyla O'nun haram kıldığı şeyi işlemem." { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Gerçek şu ki zalimler asla kurtuluşa eremezler.” Rivayette belirtildiğine göre kadın ona şöyle demiştir: "Ey Yûsuf! Yüzünün şekli ne kadar da güzel!" [Yûsuf] dedi ki: "Rabbim beni ana rahminde şekillendirdi." Kadın: "Ey Yûsuf! Saçın ne kadar da güzel!" dedi. [Yûsuf]: "Kabrimde benden ilk çürüyecek olan şey odur" dedi. Kadın: "Ey Yûsuf! Gözlerin ne kadar da güzel?" dedi. [Yûsuf]: "Onlarla Rabbime bakacağım" dedi. Kadın: "Ey Yûsuf! Başını kaldır da yüzüme bak!" dedi. [Yûsuf]: "Ahiretimde kör olmaktan korkarım" dedi. Kadın: "Ey Yûsuf! Ben sana yaklaşıyorum, sen ise benden uzaklaşıyorsun?!" dedi. [Yûsuf]: "Bununla Rabbime yakınlaşmayı arzuluyorum" dedi. Kadın: "Ey Yûsuf! İç odayı [senin için döşedim], hadi benimle içeri gir!" dedi. [Yûsuf]: "İç oda beni Rabbimden gizleyemez" dedi. Kadın: "Ey Yûsuf! İpek döşeği senin için serdim; kalk, isteğimi yerine getir!" dedi. [Yûsuf]: "O takdirde cennetteki nasibim yok olur gider" dedi. Kadının buna benzer sözlerine karşı [Yûsuf] ona böyle cevaplar vermeye devam etti; ta ki kadına meyledene kadar. Bazı âlimler şöyle zikretmişlerdir: Allah Teâlâ peygamberlik verene kadar kadınlar şehvetle Yûsuf'a meyletmeye devam ettiler. [Peygamberlik verince] Allah onun üzerine peygamberlik heybeti bıraktı; böylece heybeti, onu gören herkesi güzelliğine kapılmaktan alıkoydu. Âlimler [Yûsuf'un] meyletmesinin/arzulamasının mahiyeti hususunda ihtilaf etmişlerdir. Kadının arzusunun günah olduğu konusunda hiçbir ihtilaf yoktur; Yûsuf'un meyl etmesine gelince...
(لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ) وَلَكِنْ لَمَّا رَأَى الْبُرْهَانَ مَا هَمَّ، وَهَذَا لِوُجُوبِ الْعِصْمَةِ لِلْأَنْبِيَاءِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ) فَإِذَا فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ هَمَّ بِهَا. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: كُنْتُ أَقْرَأُ غَرِيبَ الْقُرْآنِ عَلَى أَبِي عُبَيْدَةَ فَلَمَّا أَتَيْتُ عَلَى قَوْلِهِ:" وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها" الْآيَةَ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هَذَا عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، كَأَنَّهُ أَرَادَ وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَلَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ لَهَمَّ بِهَا. وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى: أَيْ هَمَّتْ زَلِيخَاءُ بِالْمَعْصِيَةِ وَكَانَتْ مُصِرَّةً، وَهَمَّ يُوسُفُ وَلَمْ يُوَاقِعْ مَا هَمَّ بِهِ، فَبَيْنَ الْهَمَّتَيْنِ فَرْقٌ، ذَكَرَ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ الْهَرَوِيُّ فِي كِتَابِهِ. قَالَ جَمِيلٌ:
{ لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ } “eğer Rabbinin kesin delilini görmemiş olsaydı” fakat kesin delili görünce arzulamaz oldu. Bu da peygamberler için ismet sıfatının zorunlu olmasındandır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ } “İşte biz ondan kötülüğü ve fuhşu uzaklaştıralım diye böyle yaptık. Çünkü o, bizim ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı.” Buna göre kelamda takdim ve tehir vardır; yani 'eğer Rabbinin kesin delilini görmemiş olsaydı kadını arzulayacaktı' demektir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Ben Ebû Ubeyde'ye Kur'an'ın garîb kelimelerini okuyordum; { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها } âyetine geldiğimde Ebû Ubeyde: 'Bu takdim ve tehir üzeredir; sanki kadın onu arzuladı, o da eğer Rabbinin kesin delilini görmemiş olsaydı onu arzulayacaktı demeyi murat etmiştir' dedi. Ahmed b. Yahyâ ise şöyle demiştir: Yani Zelîhâ günahı arzuladı ve bunda ısrarcıydı; Yûsuf da bir an içinden geçirdi fakat arzuladığı şeyi fiiliyata dökmedi. Dolayısıyla iki arzu arasında fark vardır; bu iki görüşü el-Herevî kitabında zikretmiştir. Cemîl şöyle demiştir:
هَمَمْتُ بِهَمٍّ مِنْ بُثَيْنَةَ لَوْ بَدَا ... شَفَيْتُ غَلِيلَاتِ الْهَوَى مِنْ فُؤَادِيَا
Büseyne hakkında içimden bir niyet geçirdim; şayet açığa çıksaydı / Kalbimdeki aşk ateşlerini dindirmiş olurdum.
آخَرُ:
Bir diğeri [şöyle demiştir]:
هَمَمْتُ وَلَمْ أَفْعَلْ وَكِدْتُ وَلَيْتَنِي ... تَرَكْتُ عَلَى عُثْمَانَ تَبْكِي حَلَائِلُهُ
Niyetlendim ama yapmadım, az kalsın yapacaktım; ah keşke / Osman'ın ardından eşlerini ağlar bıraksaydım!
فَهَذَا كُلُّهُ حَدِيثُ نَفْسٍ مِنْ غَيْرِ عَزْمٍ. وَقِيلَ: هَمَّ بِهَا تَمَنَّى زَوْجِيَّتَهَا. وَقِيلَ: هَمَّ بِهَا أَيْ بِضَرْبِهَا وَدَفْعِهَا عَنْ نَفْسِهِ، وَالْبُرْهَانُ كَفُّهُ عَنِ الضَّرْبِ، إِذْ لَوْ ضَرَبَهَا لَأَوْهَمَ أَنَّهُ قَصَدَهَا بِالْحَرَامِ فَامْتَنَعَتْ فَضَرَبَهَا. وَقِيلَ: إِنَّ هَمَّ يُوسُفَ كَانَ مَعْصِيَةً، وَأَنَّهُ جَلَسَ مِنْهَا مَجْلِسَ الرَّجُلِ مِنَ امْرَأَتِهِ، وَإِلَى هَذَا الْقَوْلِ ذَهَبَ مُعْظَمُ الْمُفَسِّرِينَ وَعَامَّتُهُمْ، فِيمَا ذَكَرَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ، وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ وَالنَّحَّاسُ والماوردي وغيرهم. فال ابْنُ عَبَّاسٍ: حَلَّ الْهِمْيَانَ وَجَلَسَ مِنْهَا مَجْلِسَ الْخَاتِنِ، وَعَنْهُ: اسْتَلْقَتْ عَلَى قَفَاهَا وَقَعَدَ بَيْنَ رِجْلَيْهَا يَنْزِعُ ثِيَابَهُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: أَطْلَقَ تِكَّةَ سَرَاوِيلِهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: حَلَّ السَّرَاوِيلَ حَتَّى بَلَغَ الْأَلْيَتَيْنِ، وَجَلَسَ مِنْهَا مَجْلِسَ الرَّجُلِ مِنَ امْرَأَتِهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَلَمَّا قَالَ:" ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ" [يوسف: ٥٢] قَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: وَلَا حِينَ هَمَمْتَ بِهَا يَا يُوسُفُ؟! فَقَالَ عِنْدَ ذَلِكَ:" وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي" [يوسف: ٥٣]. قَالُوا: وَالِانْكِفَافُ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْحَالَةِ دَالٌّ على الإخلاص، وأعظم للثواب.
Bütün bunlar, kesin bir azim olmaksızın nefsin iç konuşmasından ibarettir. Bir görüşe göre: 'Ona meyletti', onunla evlenmeyi arzuladı [demektir]. Bir görüşe göre de: 'Ona meyletti', yani onu dövmeyi ve kendisinden savmayı kastetti [demektir]. Bürhan ise vurmaktan el çekmesidir; çünkü şayet kadına vursaydı, sanki kendisi kadına haram maksatla yaklaşmış da kadın diretince onu dövmüş gibi bir zan uyandırırdı. Bir diğer görüşe göre ise: Yûsuf'un meyletmesi bir günahtı ve kadınla bir erkeğin hanımıyla oturduğu gibi oturdu. Ebû Nasr el-Kuşeyrî, İbnü'l-Enbârî, en-Nehhâs, el-Mâverdî ve diğerlerinin belirttiğine göre müfessirlerin geneli ve cumhuru bu görüşe gitmiştir. İbn Abbâs [şöyle] demiştir: Hemyânı çözdü ve sünnetçinin oturduğu gibi kadının karşısına oturdu. Ondan nakledilen bir diğer rivayette ise: Kadın sırtüstü uzandı, o da elbiselerini çıkararak kadının iki bacağı arasına oturdu. Saîd b. Cübeyr: 'Şalvarının bağını çözdü' demiştir. Mücâhid: 'Kaba etlerine kadar şalvarını indirdi ve kadınla bir erkeğin hanımıyla oturduğu gibi oturdu' demiştir. İbn Abbâs dedi ki: [Yûsuf]: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “Bu, [efendimin] gıyabında kendisine hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” [Yûsuf 12/52] dediğinde, Cebrâil ona: 'Ona meylettiğin zaman da mı değil ey Yûsuf?!' dedi. Bunun üzerine [Yûsuf]: { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } “Ben nefsimi temize çıkarmam” [Yûsuf 12/53] dedi. [Âlimler] şöyle demişlerdir: Böyle bir durumda [kötülükten] el çekmek ihlâsa delalet eder ve sevapça en büyük olandır.
قُلْتُ: وَهَذَا كَانَ سَبَبَ ثَنَاءِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى ذِي الْكِفْلِ حَسَبَ، مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" ص" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَجَوَابُ" ذَلُولًا" على هذا محذوف، اي لولا أن بُرْهَانَ رَبِّهِ لَأَمْضَى مَا هَمَّ بِهِ، وَمِثْلُهُ" كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ" [التكاثر: ٥] وَجَوَابَهُ لَمْ تَتَنَافَسُوا، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: رُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ، وَقَالُوا: الْحِكْمَةُ فِي ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ مَثَلًا لِلْمُذْنِبِينَ لِيَرَوْا أَنَّ تَوْبَتَهُمْ تَرْجِعُ إِلَى عَفْوِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا رَجَعَتْ مِمَّنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْهُمْ، وَلَمْ يُوبِقْهُ الْقُرْبُ مِنَ الذَّنْبِ، وَهَذَا كُلُّهُ عَلَى أَنَّ هَمَّ يُوسُفَ بَلَغَ فِيمَا رَوَتْ هَذِهِ الْفِرْقَةُ إِلَى أَنْ جَلَسَ بَيْنَ رِجْلَيْ زَلِيخَاءَ وَأَخَذَ فِي حَلِّ ثِيَابِهِ وَتِكَّتِهِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَهِيَ قَدِ اسْتَلْقَتْ لَهُ، حَكَاهُ الطَّبَرِيُّ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ الْقَاسِمُ بْنُ سَلَّامٍ: وَابْنُ عَبَّاسٍ وَمَنْ دُونَهُ لَا يَخْتَلِفُونَ فِي أَنَّهُ هَمَّ بِهَا، وَهُمْ أَعْلَمُ بِاللَّهِ وَبِتَأْوِيلِ كِتَابِهِ، وَأَشَدُّ تَعْظِيمًا لِلْأَنْبِيَاءِ مِنْ أَنْ يَتَكَلَّمُوا فِيهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ لَمْ يَذْكُرْ مَعَاصِي الْأَنْبِيَاءِ لِيُعَيِّرَهُمْ بِهَا، وَلَكِنَّهُ ذَكَرَهَا لِكَيْلَا تَيْأَسُوا مِنَ التَّوْبَةِ. قَالَ الْغَزْنَوِيُّ: مَعَ أَنَّ لِزَلَّةِ الْأَنْبِيَاءِ حِكَمًا: زِيَادَةُ الْوَجَلِ، وَشِدَّةُ الْحَيَاءِ بِالْخَجَلِ، وَالتَّخَلِّي عَنْ عُجْبِ الْعَمَلِ، وَالتَّلَذُّذُ بِنِعْمَةِ الْعَفْوِ بَعْدَ الْأَمَلِ، وَكَوْنُهُمْ أَئِمَّةَ رَجَاءِ أَهْلِ الزَّلَلِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ: وَقَالَ قَوْمٌ جَرَى مِنْ يُوسُفَ هَمٌّ، وَكَانَ ذَلِكَ [الْهَمُّ] حَرَكَةَ طَبْعٍ مِنْ غَيْرِ تَصْمِيمٍ لِلْعَقْدِ عَلَى الْفِعْلِ، وَمَا كَانَ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ لَا يُؤْخَذُ بِهِ الْعَبْدُ، وَقَدْ يَخْطِرُ بِقَلْبِ الْمَرْءِ وَهُوَ صَائِمٌ شُرْبُ الْمَاءِ الْبَارِدِ، وَتَنَاوُلُ الطَّعَامِ اللَّذِيذِ، فَإِذَا لَمْ يَأْكُلْ وَلَمْ يَشْرَبْ، وَلَمْ يُصَمِّمْ عَزْمُهُ عَلَى الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ لَا يُؤَاخَذُ بِمَا هَجَسَ فِي النَّفْسِ، وَالْبُرْهَانُ صَرَفَهُ عَنْ هَذَا الْهَمِّ حَتَّى لَمْ يَصِرْ عَزْمًا مُصَمَّمًا. قُلْتُ: هَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ الْحَسَنُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: الَّذِي أَقُولُ بِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّ كَوْنَ يُوسُفَ نَبِيًّا فِي وَقْتِ هَذِهِ النَّازِلَةِ لَمْ يَصِحَّ، وَلَا تَظَاهَرَتْ بِهِ رِوَايَةٌ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُؤْمِنٌ قَدْ أُوتِيَ حُكْمًا وَعِلْمًا، وَيَجُوزُ عَلَيْهِ الْهَمُّ الَّذِي هُوَ إِرَادَةُ الشَّيْءِ دُونَ مُوَاقَعَتِهِ وَأَنْ يَسْتَصْحِبَ الْخَاطِرَ الرَّدِيءَ عَلَى مَا فِي ذَلِكَ مِنَ الْخَطِيئَةِ، وَإِنْ فَرَضْنَاهُ نَبِيًّا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ فَلَا يَجُوزُ عَلَيْهِ عِنْدِي إِلَّا الْهَمُّ الَّذِي هو خاطر، ولا يصح عليه شي مما ذكر من حل تكته
Derim ki: Bu durum, Allah Teâlâ'nın Zülkifl'i övmesinin de sebebi olmuştur; nitekim Allah Teâlâ izin verirse bunun açıklaması Sâd [sûresinde] gelecektir. Buna göre [levlâ'nın] cevabı mahzuftur (düşürülmüştür); yani: «Şayet Rabbinin delilini görmeseydi, arzuladığı şeyi gerçekleştirirdi» [demektir]. Bunun bir benzeri de: { كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ } “Hayır! Kesin bir bilgiyle bilseydiniz” [et-Tekâsür: 5] ayetidir ki bunun da cevabı [takdiren]: «Birbirinizle yarışıp övünmezdiniz» [şeklindedir]. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu görüş, İbn Abbâs'tan ve seleften bir topluluktan rivayet edilmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: «Bundaki hikmet, günahkârlar için bir ibret ve örnek olmasıdır; ta ki tövbelerinin, kendilerinden daha hayırlı olan kimselerin [tövbesi] gibi Allah Teâlâ'nın affına eriştiğini ve günaha yaklaşmış olmanın kişiyi helak etmediğini görsünler.» Bütün bunlar, bu fırkanın rivayet ettiğine göre Yusuf'un meylinin, Zelîhâ'nın iki bacağı arasına oturup elbiselerini ve kuşağını çözmeye kalkışması ve benzeri durumlara vardığı; kadının da onun için uzandığı [iddiası] üzerinedir; bunu et-Taberî nakletmiştir. Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm ise şöyle demiştir: İbn Abbâs ve ondan sonra gelenler, onun meyil gösterdiği hususunda ihtilaf etmemişlerdir. Onlar Allah'ı ve Kitabı'nın tevilini en iyi bilenler olup peygamberler hakkında bilgisizce söz söylemekten onları çok daha fazla yücelten kimselerdir. Hasen[-i Basrî] şöyle demiştir: Allah azze ve celle peygamberlerin hatalarını onları ayıplamak için zikretmemiştir; bilakis siz tövbeden ümit kesmeyesiniz diye zikretmiştir. Gaznevî şöyle demiştir: Peygamberlerin zellesinde (sürçmelerinde) birtakım hikmetler vardır: Korku ve haşyetin artması, utançtan ötürü hayânın şiddetlenmesi, amelle övünmekten (ucubdan) sıyrılmak, [bağışlanma] ümidinden sonra affın nimetiyle lezzetlenmek ve onların sürçme ehli için birer recâ (ümit) önderi olmalarıdır. Ebû Nasr el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Bir topluluk dedi ki: Yusuf'tan bir arzu ve meyil meydana gelmiştir; ancak [bu arzu] fiili işlemeye yönelik kesin bir niyet olmaksızın sadece tabiatın bir hareketi ve temayülüdür. Bu kabil durumlardan ötürü kul sorumlu tutulmaz. Nitekim oruçlu bir kimsenin kalbinden soğuk su içmek veya lezzetli bir yemek yemek geçebilir; ancak yemez, içmez ve yiyip içmeye yönelik kesin bir azim beslemezse, nefsinde uyanan bu iç geçirmelerden ötürü sorumlu tutulmaz. Bürhan (kesin delil) ise onu bu meyil ve arzudan çevirmiş, böylece o arzu kesinleşmiş bir azme dönüşmemiştir. Derim ki: Bu güzel bir görüştür ve bunu benimseyenlerden biri de Hasen[-i Basrî]'dir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu ayet hakkında benim söylediğim şudur: Bu hadise esnasında Yusuf'un peygamber olduğu sahih olarak sabit olmamış ve bu hususta güçlü bir rivayet de bulunmamıştır. Durum böyle olunca, o kendisine hikmet ve ilim verilmiş bir mümindir; bu durumda kendisinden –fiili işlemeksizin– bir şeyi arzulama anlamında bir meyil vaki olması ve içinde bir günah payı bulunsa da kötü bir düşünceyi beraberinde taşıması caizdir. Şayet onun o esnada peygamber olduğunu farz edecek olursak, bana göre onun hakkında sadece kalpten geçen bir düşünceden ibaret olan meyil caiz olabilir; kuşağını çözme ve benzeri nakledilen şeylerden hiçbiri onun hakkında sahih ve doğru olamaz
وَنَحْوِهِ، لِأَنَّ الْعِصْمَةَ مَعَ النُّبُوَّةِ. وَمَا رُوِيَ مِنْ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ:" تَكُونُ فِي دِيوَانِ الْأَنْبِيَاءِ وَتَفْعَلُ فِعْلَ السُّفَهَاءِ". فَإِنَّمَا مَعْنَاهُ الْعِدَّةُ بِالنُّبُوَّةِ فِيمَا بَعْدُ. قُلْتُ: مَا ذَكَرَهُ مِنْ [هذا] التفصيل صحيح، لكن قول تعالى:" وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ" [يوسف: ١٥] يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ نَبِيًّا عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَإِذَا كَانَ نَبِيًّا فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْهَمُّ الَّذِي هَمَّ بِهِ مَا يَخْطِرُ فِي النَّفْسِ وَلَا يَثْبُتُ فِي الصَّدْرِ، وَهُوَ الَّذِي رَفَعَ اللَّهُ فِيهِ الْمُؤَاخَذَةَ عَنِ الْخَلْقِ، إِذْ لَا قُدْرَةَ لِلْمُكَلَّفِ عَلَى دَفْعِهِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ:" وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي" [يوسف: ٥٣]- إِنْ كَانَ مِنْ قَوْلِ يُوسُفَ- أَيْ مِنْ هَذَا الْهَمِّ، أَوْ يَكُونُ ذَلِكَ مِنْهُ عَلَى طَرِيقِ التَّوَاضُعِ وَالِاعْتِرَافِ، لِمُخَالَفَةِ النَّفْسِ لِمَا زُكِّيَ بِهِ قَبْلُ وَبُرِّئَ، وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ حَالِ يُوسُفَ مِنْ حِينِ بُلُوغِهِ فَقَالَ:" وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً" [يوسف: ٢٢] عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ، وَخَبَرُ اللَّهِ تَعَالَى صِدْقٌ، وَوَصْفُهُ صَحِيحٌ، وَكَلَامُهُ حَقٌّ، فَقَدْ عَمِلَ يوسف بما علمه الله من تحريم الزنى وَمُقَدِّمَاتِهِ، وَخِيَانَةِ السَّيِّدِ وَالْجَارِ وَالْأَجْنَبِيِّ فِي أَهْلِهِ، فَمَا تَعَرَّضَ لِامْرَأَةِ الْعَزِيزِ، وَلَا أَجَابَ إِلَى الْمُرَاوَدَةِ، بَلْ أَدْبَرَ عَنْهَا وَفَرَّ مِنْهَا، حِكْمَةً خُصَّ بِهَا، وَعَمَلًا بِمُقْتَضَى مَا عَلَّمَهُ اللَّهُ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ رَبِّ ذَاكَ عَبْدُكَ يُرِيدُ أَنْ يَعْمَلَ سَيِّئَةً وَهُوَ أَبْصَرُ بِهِ فَقَالَ ارْقُبُوهُ فَإِنْ عَمِلَهَا فَاكْتُبُوهَا لَهُ بِمِثْلِهَا وَإِنْ تَرَكَهَا فَاكْتُبُوهَا لَهُ حَسَنَةً إِنَّمَا تَرَكَهَا مِنْ جَرَّاي"»
ve benzeri şeyler [onun hakkında doğru olamaz]; çünkü ismet (günahsızlık) sıfatı peygamberlikle birliktedir. Ona: 'Sen peygamberler divanında yer alacaksın da beyinsizlerin fiilini mi işleyeceksin?' denildiğine dair rivayet ise ancak ileride peygamberlik vaat edilmesi anlamına gelir. Derim ki: Onun zikrettiği bu ayrıntı doğrudur; fakat Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ } “Biz ona vahyettik” [Yûsuf 15] buyruğu, zikrettiğimiz üzere onun [o esnada] peygamber olduğuna delalet etmektedir; nitekim âlimlerden bir grubun kavli de budur. O peygamber olduğuna göre, içinden geçirdiği arzunun, nefste doğup kalpte yer etmeyen düşünceden ibaret olması tek ihtimal olarak kalır. Bu da mükellefin onu savmaya gücü yetmediği için Allah'ın kullarından sorumluluğunu kaldırdığı şeydir. Yûsuf'un sözü olması takdirinde— { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum” [Yûsuf 53] buyruğu da bu arzudan [nefsi tenzih etmeme] anlamına gelir; yahut nefsin daha önce temize çıkarıldığı ve beraat ettiği vasfa muhalefet etmesinden ötürü tevazu ve itiraf kabilinden bir sözüdür. Allah Teâlâ Yûsuf'un ergenliğe ulaştığı andan itibaren halini haber vererek, daha önce beyanı geçtiği üzere: { وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً } “O, erginlik çağına erince ona hüküm ve ilim verdik” [Yûsuf 22] buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın haberi doğru, vasfetmesi sahih ve kelamı haktır. Yûsuf, zinanın ve zinaya götüren yolların, efendiye, komşuya ve yabancıya ailesi hususunda ihanet etmenin haramlığına dair Allah'ın kendisine öğrettiği bilgilerle amel etmiştir. Dolayısıyla o, Azîz'in hanımına sataşmamış, onun çağırmasına icabet etmemiş, bilakis kendisine lütfedilen bir hikmet gereği ve Allah'ın kendisine öğrettiklerinin muktezasıyla amel ederek kadına arkasını dönüp ondan kaçmıştır. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Melekler dedi ki: Ey Rabbimiz! Şu kulun bir kötülük işlemek istiyor —oysa Allah onu daha iyi görmektedir—. Bunun üzerine Allah: Onu gözetleyin; şayet o kötülüğü yaparsa ona misliyle yazın, eğer terk ederse ona bir iyilik yazın; çünkü o, bunu sırf benim korkumdan dolayı terk etmiştir, buyurdu.'
. وَقَالَ ﵇ مُخْبِرًا عَنْ رَبِّهِ:" إِذَا هَمَّ عَبْدِي بِسَيِّئَةٍ فَلَمْ يَعْمَلْهَا كُتِبَتْ حَسَنَةً". فَإِنْ كَانَ مَا يَهُمُّ بِهِ الْعَبْدُ مِنَ السَّيِّئَةِ يُكْتَبُ لَهُ بِتَرْكِهَا حَسَنَةً فَلَا ذَنْبَ، وَفِي الصَّحِيحِ:" إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ لِأُمَّتِي عَمَّا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا مَا لَمْ تَعْمَلْ أَوْ تَكَلَّمْ بِهِ" وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: كَانَ بِمَدِينَةِ السَّلَامِ إِمَامٌ مِنْ أَئِمَّةِ الصُّوفِيَّةِ،- وَأَيُّ إِمَامٍ- يُعْرَفُ بِابْنِ عَطَاءٍ! تَكَلَّمَ يَوْمًا عَلَى يُوسُفَ وَأَخْبَارِهِ حَتَّى ذَكَرَ تَبْرِئَتَهُ مِمَّا نُسِبَ إِلَيْهِ مِنْ مَكْرُوهٍ، فَقَامَ رَجُلٌ مِنْ آخِرِ مَجْلِسِهِ وَهُوَ مَشْحُونٌ بِالْخَلِيقَةِ مِنْ كُلِّ طَائِفَةٍ فَقَالَ: يَا شَيْخُ! يَا سَيِّدَنَا! فَإِذًا يُوسُفُ هَمَّ وَمَا تَمَّ؟ قَالَ: نَعَمْ! لِأَنَّ الْعِنَايَةَ مِنْ ثَمَّ. فَانْظُرْ إِلَى حَلَاوَةِ الْعَالِمِ وَالْمُتَعَلِّمِ، وَانْظُرْ إِلَى فِطْنَةِ العامي في سؤاله،
[Peygamber] aleyhisselâm Rabbinden haber vererek şöyle buyurmuştur: « إِذَا هَمَّ عَبْدِي بِسَيِّئَةٍ فَلَمْ يَعْمَلْهَا كُتِبَتْ حَسَنَةً » «Kulum bir kötülüğe niyetlenip de onu yapmadığı zaman, [bu vazgeçişi sebebiyle] ona bir sevap yazılır.» Şayet kulun niyetlendiği kötülük, onu terk etmesi sebebiyle kendisine sevap olarak yazılıyorsa ortada bir günah yoktur. Sahîh'te de [şöyle buyrulmuştur]: « إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ لِأُمَّتِي عَمَّا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا مَا لَمْ تَعْمَلْ أَوْ تَكَلَّمْ بِهِ » «Şüphesiz Allah, fiiliyata dökmedikleri veya dille söylemedikleri müddetçe, ümmetimin nefislerinin kendilerine fısıldadığı şeyleri (iç geçirmelerini) onlar için bağışlamıştır.» Bu rivayet daha önce geçmişti. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Medînetü's-Selâm'da (Bağdat'ta) sûfiyye önderlerinden bir imam —hem de ne imam!— vardı; İbn Atâ diye bilinirdi. Bir gün Yûsuf'tan ve onun kıssalarından bahsederek nihayetinde ona isnat edilen çirkin şeylerden beri olduğunu zikretti. Bunun üzerine, her kesimden insanla dolup taşan meclisinin en arkasından bir adam kalkıp: "Ey Şeyh! Ey Efendimiz! O halde Yûsuf meyletti de tamamına mı erdirmedi?" dedi. [İbn Atâ da]: "Evet! Çünkü ilahî inâyet tam o esnada yetişti!" dedi. İmdi âlim ile öğrenenin [bu diyaloğundaki] güzelliğe, halktan birinin sorusundaki incelik ve anlayışa,
وَجَوَابِ الْعَالِمِ فِي اخْتِصَارِهِ وَاسْتِيفَائِهِ، وَلِذَلِكَ قَالَ عُلَمَاءُ الصُّوفِيَّةِ: إِنَّ فَائِدَةَ قَوْلِهِ:" وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً" [يوسف: ٢٢] إِنَّمَا أَعْطَاهُ ذَلِكَ إِبَّانَ غَلَبَةِ الشَّهْوَةِ لِتَكُونَ لَهُ سَبَبًا لِلْعِصْمَةِ. قُلْتُ: وَإِذَا تَقَرَّرَتْ عِصْمَتُهُ وَبَرَاءَتُهُ بِثَنَاءِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ فَلَا يَصِحُّ مَا قَالَ مُصْعَبُ بْنُ عُثْمَانَ: إِنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ كَانَ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ وَجْهًا، فَاشْتَاقَتْهُ امْرَأَةٌ فَسَامَتْهُ نَفْسَهَا فَامْتَنَعَ عَلَيْهَا وَذَكَّرَهَا، فَقَالَتْ: إِنْ لَمْ تَفْعَلْ لَأُشَهِّرَنَّكَ، فَخَرَجَ وَتَرَكَهَا، فَرَأَى فِي مَنَامِهِ يُوسُفَ الصِّدِّيقَ ﵇ جَالِسًا فَقَالَ: أَنْتَ يُوسُفُ؟ فَقَالَ: أَنَا يُوسُفُ الَّذِي هَمَمْتُ، وَأَنْتَ سُلَيْمَانُ الَّذِي لَمْ تَهِمَّ؟! فَإِنَّ هَذَا يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ دَرَجَةُ الْوِلَايَةِ أَرْفَعَ مِنْ دَرَجَةِ النُّبُوَّةِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَلَوْ قَدَّرْنَا يُوسُفَ غَيْرَ نَبِيٍّ فَدَرَجَتُهُ الْوِلَايَةُ، فَيَكُونُ مَحْفُوظًا كَهُوَ، وَلَوْ غُلِّقَتْ عَلَى سُلَيْمَانَ الْأَبْوَابُ، وَرُوجِعَ فِي الْمَقَالِ وَالْخِطَابِ، وَالْكَلَامِ وَالْجَوَابِ مَعَ طُولِ الصُّحْبَةِ لَخِيفَ عَلَيْهِ الْفِتْنَةُ، وَعَظِيمُ الْمِحْنَةِ، والله أعلم. قوله تعالى: (لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ) [" أَنْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ أَيْ لَوْلَا رُؤْيَةُ بُرْهَانِ رَبِّهِ] وَالْجَوَابُ مَحْذُوفٌ لَعَلِمَ السَّامِعِ، أَيْ لَكَانَ مَا كَانَ. وَهَذَا الْبُرْهَانُ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي الْقُرْآنِ، فَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّ زَلِيخَاءَ قَامَتْ إِلَى صَنَمٍ مُكَلَّلٍ بِالدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ فِي زَاوِيَةِ الْبَيْتِ فَسَتَرَتْهُ بِثَوْبٍ، فَقَالَ: مَا تَصْنَعِينَ؟ قَالَتْ: أَسْتَحِي مِنْ إِلَهِي هَذَا أَنْ يَرَانِي فِي هَذِهِ الصُّورَةِ، فَقَالَ يُوسُفُ: أَنَا أَوْلَى أَنْ أَسْتَحِيَ مِنَ اللَّهِ، وَهَذَا أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِيهِ، لِأَنَّ فِيهِ إِقَامَةُ الدَّلِيلِ. وَقِيلَ: رَأَى مَكْتُوبًا فِي سَقْفِ البيت" وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلًا" [الإسراء: ٣٢]. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بَدَتْ كَفٌّ مَكْتُوبٌ عَلَيْهَا" وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ" [الانفطار: ١٠] وَقَالَ قَوْمٌ: تَذَّكَّرَ عَهْدَ. اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ. وَقِيلَ: نُودِيَ يَا يُوسُفُ! أَنْتَ مَكْتُوبٌ فِي [دِيوَانِ] الْأَنْبِيَاءِ وَتَعْمَلُ عَمَلَ السُّفَهَاءِ؟! وَقِيلَ: رَأَى صُورَةَ يَعْقُوبَ عَلَى الْجُدْرَانِ عَاضًّا عَلَى أُنْمُلَتِهِ يَتَوَعَّدُهُ فسكن، وخرجت شهوته من أنامله، قال قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ وَالضَّحَّاكُ وَأَبُو صَالِحٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. وَرَوَى الْأَعْمَشُ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: حَلَّ سَرَاوِيلَهُ فَتَمَثَّلَ لَهُ يَعْقُوبُ، وَقَالَ لَهُ:
... ve âlimin [verdiği] cevabın kısalığı ve yeterliliği [bakımından böyledir]. Bundan dolayı sûfî âlimler şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً } “O, olgunluk çağına erişince kendisine hüküm ve ilim verdik” [Yûsuf 22] buyruğunun hikmeti şudur: İsmetine (günahtan korunmasına) bir sebep olsun diye Allah bunu ona şehvetin galip geldiği çağda vermiştir. Derim ki: Allah Teâlâ'nın onu övmesiyle onun ismeti ve masumiyeti sabit olduğuna göre, Mus'ab b. Osmân'ın naklettiği şu söz doğru olamaz: Süleymân b. Yesâr yüzü en güzel insanlardandı. Bir kadın ona arzu duyup kendisini ona sundu, o ise kadına karşı direndi ve ona [Allah'ı] hatırlattı. Kadın: "Eğer yapmazsan seni rezil ederim!" dedi. O da çıkıp kadını terk etti. Rüyasında Yûsuf es-Sıddîk aleyhisselâm'ı otururken gördü ve: "Sen Yûsuf musun?" dedi. Yûsuf da: "Ben [kadına] meyleden Yûsuf'um, sen ise meyletmeyen Süleymân'sın öyle mi?!" dedi. Çünkü bu [rivayet], velâyet derecesinin nübüvvet derecesinden daha üstün olmasını gerektirir ki bu imkânsızdır. Yûsuf'un peygamber olmadığını varsaysak bile derecesi velâyettir ve onun gibi o da korunmuş olurdu. Şayet Süleymân'ın üzerine kapılar kilitlenseydi, uzun bir beraberlikle birlikte söz ve hitap, konuşma ve cevap tekrarlansaydı onun hakkında da fitneye ve büyük bir imtihana düşmesinden korkulurdu. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Allah Teâlâ'nın: { لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ } [buyruğundaki “en” (أَنْ) edatı ref' mahallindedir; yani "Rabbinin burhanını görmesi olmasaydı" takdirindedir]. Cevap [cümlesi] ise dinleyenin bildiği gerekçesiyle hazfedilmiştir (düşürülmüştür); yani "olacak olan olurdu" demektir. Bu burhan ise Kur'ân'da zikredilmemiştir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Zelîhâ, odanın bir köşesinde bulunan inci ve yakutlarla süslenmiş bir putun yanına gidip üzerini bir örtüyle örttü. Yûsuf: "Ne yapıyorsun?" dedi. Kadın: "Şu ilahımın beni bu durumda görmesinden utanıyorum" dedi. Bunun üzerine Yûsuf: "Allah'tan utanmaya ben daha layığım" dedi. Bu hususta söylenenlerin en güzeli budur; çünkü bunda bir delil ortaya koyma vardır. Şöyle de denilmiştir: Odanın tavanında { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلًا } “Zinaya yaklaşmayın; çünkü o, çirkin bir hayasızlık ve kötü bir yoldur” [İsrâ 32] yazılı olduğunu gördü. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Üzerinde { وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ } “Oysa üzerinizde muhakkak koruyucular (bekçiler) vardır” [İnfitâr 10] yazılı olan bir el/avuç belirdi. Bir grup âlim ise: Allah'ın ahdini ve misakını hatırladı, demiştir. Şöyle de denilmiştir: "Ey Yûsuf! Sen peygamberler divanında yazılısın da beyinsizlerin fiilini mi işleyeceksin?!" diye seslenildi. Şöyle de denilmiştir: Duvarlarda Ya'kûb'un parmak ucunu ısırarak kendisini tehdit eden suretini gördü; bunun üzerine yatıştı ve şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti. Bunu Katâde, Mücâhid, el-Hasan, ed-Dahhâk, Ebû Sâlih ve Saîd b. Cübeyr söylemiştir. el-A'meş, Mücâhid'den şöyle rivayet etmiştir: Şalvarını çözdü, derken Ya'kûb ona temessül etti (göründü) ve ona şöyle dedi:
يَا يُوسُفَ! فَوَلَّى هَارِبًا. وَرَوَى سُفْيَانُ عَنْ أَبِي حُصَيْنٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: مُثِّلَ لَهُ يَعْقُوبُ فَضَرَبَ صَدْرَهُ فَخَرَجَتْ شَهْوَتُهُ مِنْ أَنَامِلِهِ، قَالَ مُجَاهِدٌ: فَوُلِدَ لِكُلٍ وَاحِدٍ مِنْ أَوْلَادِ يَعْقُوبَ اثْنَا عَشَرَ ذَكَرًا إِلَّا يُوسُفَ لَمْ يُولَدْ لَهُ إِلَّا غُلَامَانِ، وَنَقَصَ بِتِلْكَ الشَّهْوَةِ وَلَدُهُ، وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا. وَبِالْجُمْلَةِ: فَذَلِكَ الْبُرْهَانُ آيَةٌ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ أَرَاهَا اللَّهُ يُوسُفَ حَتَّى قَوِيَ إِيمَانُهُ، وَامْتَنَعَ عَنِ الْمَعْصِيَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ) الْكَافُ مِنْ" كَذلِكَ" يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ رَفْعًا، بِأَنْ يَكُونَ خَبَرَ ابْتِدَاءٍ مَحْذُوفٍ، التَّقْدِيرُ.: الْبَرَاهِينُ كَذَلِكَ، وَيَكُونُ نَعْتًا لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ أَرَيْنَاهُ الْبَرَاهِينَ رُؤْيَةً كَذَلِكَ. وَالسُّوءُ الشَّهْوَةُ، وَالْفَحْشَاءُ المباشرة. وقيل: السوء الثناء القبيح، والفحشاء الزنى. وَقِيلَ: السُّوءُ خِيَانَةُ صَاحِبِهِ، وَالْفَحْشَاءُ رُكُوبُ الْفَاحِشَةِ. وقيل: السوء عقوبة الملك العزيز. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ" الْمُخْلِصِينَ" بِكَسْرِ اللَّامِ، وَتَأْوِيلُهَا الَّذِينَ أَخْلَصُوا طَاعَةَ اللَّهِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ اللَّامِ، وَتَأْوِيلُهَا: الَّذِينَ أَخْلَصَهُمُ اللَّهُ لِرِسَالَتِهِ، وَقَدْ كَانَ يُوسُفُ ﷺ بِهَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ، لِأَنَّهُ كَانَ مُخْلِصًا فِي طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى، مُسْتَخْلَصًا لِرِسَالَةِ الله تعالى.
'Ey Yûsuf!' dedi, o da arkasını dönüp kaçtı. Süfyân, Ebû Husayn'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti ki: Ona Ya'kûb temessül etti ve göğsüne vurdu, böylece şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti. Mücâhid şöyle demiştir: Ya'kûb'un çocuklarının her birinden on ikişer erkek evlat doğdu; ancak Yûsuf'tan sadece iki oğlan doğdu, o şehvet sebebiyle çocuğu eksildi. Bundan başka şeyler de söylenmiştir. Hasılı kelam: O kesin delil (bürhan), Allah'ın Yûsuf'a gösterdiği, böylece imanının güçlendiği ve günahtan kaçındığı Allah'ın âyetlerinden bir âyettir. Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ } “İşte ondan kötülüğü ve fuhşu uzaklaştıralım diye böyle yaptık” buyruğunda yer alan 'kezâlike' kelimesindeki kâf harfinin mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olması caizdir; takdiri: 'Bürhanlar böyledir' şeklindedir. Yahut mahzuf bir mastarın sıfatı olur; takdiri: 'Biz ona bürhanları işte böyle bir görmeyle gösterdik' demektir. es-Sû' (kötülük) şehvettir; el-fahşâ' (fuhuş) ise fiiliyat ve temastır. Şöyle de denilmiştir: Kötülük kötü şöhret/anılma, fuhuş ise zinadır. Şöyle de denilmiştir: Kötülük sahibine ihanet etmek, fuhuş ise hayâsızlığı irtikâp etmektir. Kötülüğün, Melik Azîz'in cezalandırması olduğu da söylenmiştir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir 'el-muhlisîn' kelimesini lâm harfinin kesresiyle [el-Muhlisîn şeklinde] okumuşlardır; tevili ise 'Allah'a itaati ihlaslı kılanlar' demektir. Geri kalan kırâat imamları ise lâm'ın fethasıyla [el-Muhlâsîn şeklinde] okumuşlardır; bunun tevili de: 'Allah'ın peygamberliği için seçip ihlaslı kıldığı kimseler' demektir. Yûsuf sallallâhu aleyhi ve sellem bu iki vasfa da sahipti; zira o hem Allah Teâlâ'ya itaatte ihlaslı idi (muhlis), hem de Allah Teâlâ'nın risaleti için seçilmişti (muhlas).
[سورة يوسف (١٢): آية ٢٥]
[Yûsuf Suresi (12), Âyet 25]
وَاسْتَبَقَا الْبابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ قالَتْ مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلاَّ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٢٥)
{ وَاسْتَبَقَا الْبابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ قالَتْ مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلاَّ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “İkisi de kapıya doğru koştular; kadın onun gömleğini arkadan yırttı. Kapının yanında kadının efendisiyle karşılaştılar. Kadın: 'Ailene kötülük etmek isteyen birinin cezası, zindana atılmaktan veya can yakıcı bir azaptan başka nedir?' dedi.” (25)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاسْتَبَقَا الْبابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ). فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تعالى: (وَاسْتَبَقَا الْبابَ) قال الْعُلَمَاءُ: وَهَذَا مِنَ اخْتِصَارِ الْقُرْآنِ الْمُعْجِزِ الَّذِي يَجْتَمِعُ فِيهِ الْمَعَانِي، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ هَرَبَ مِنْهَا فَتَعَادَيَا، هِيَ لِتَرُدَّهُ إِلَى نَفْسِهَا، وَهُوَ لِيَهْرُبَ عَنْهَا، فَأَدْرَكَتْهُ قَبْلَ أَنْ يَخْرُجَ." وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ" أَيْ مِنْ خَلْفِهِ، قَبَضَتْ فِي أَعْلَى قَمِيصِهِ فَتَخَرَّقَ الْقَمِيصُ عِنْدَ طَوْقِهِ، وَنَزَلَ التَّخْرِيقُ إِلَى أَسْفَلِ القميص.
Allah Teâlâ'nın: { وَاسْتَبَقَا الْبابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ } “İkisi de kapıya doğru koştular; kadın onun gömleğini arkadan yırttı” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَاسْتَبَقَا الْبابَ } “İkisi de kapıya doğru koştular” buyruğudur. Âlimler şöyle demiştir: Bu, birçok mananın toplandığı Kur'an'ın mu'ciz vecizliğindendir. Şöyle ki; Yûsuf Rabbinin kesin delilini görünce kadından kaçtı, böylece birbirleriyle yarışırcasına koştular; kadın onu kendisine döndürmek için, Yûsuf ise kadından kaçmak için koşuyordu. Kadın o dışarı çıkmadan önce ona yetişti. { وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ } “onun gömleğini arkadan yırttı” yani arkasından tuttu; gömleğinin yakasından yakaladı, böylece gömlek yakasından yırtıldı ve bu yırtık gömleğin eteklerine kadar indi.
وَالِاسْتِبَاقُ طَلَبُ السَّبْقِ إِلَى الشَّيْءِ، وَمِنْهُ السِّبَاقُ. وَالْقَدُّ الْقَطْعُ، وَأَكْثَرُ مَا يُسْتَعْمَلُ فِيمَا كَانَ طُولًا، قَالَ النَّابِغَةُ:
İstibâk (koşuşma), bir şeye önce varmayı talep etmektir; yarış (sibâk) kelimesi de buradan gelir. Kadd (قد) yarmak, kesmek demektir ve çoğunlukla boylamasına olan kesikler için kullanılır. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
تَقُدُّ السَّلُوقِيَّ الْمُضَاعَفَ نَسْجُهُ ... وَتُوقِدُ بِالصِّفَاحِ نَارَ الْحُبَاحِبِ
Kat kat dokunmuş Selûkî zırhını boydan boya yarar / Ve kılıçların yüzüyle ateşböceği kıvılcımları saçar.
وَالْقَطُّ بِالطَّاءِ يُسْتَعْمَلُ فِيمَا كَانَ عَرْضًا. وَقَالَ الْمُفَضَّلُ بْنُ حَرْبٍ: قَرَأْتُ فِي مُصْحَفٍ" فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ عُطَّ من دبر" أَيْ شُقَّ. قَالَ يَعْقُوبُ: الْعَطُّ الشَّقُّ فِي الْجِلْدِ الصَّحِيحِ وَالثَّوْبِ الصَّحِيحِ. وَحُذِفَتِ الْأَلِفُ مِنَ" اسْتَبَقَا" فِي اللَّفْظِ لِسُكُونِهَا وَسُكُونِ اللَّامِ بَعْدَهَا، كَمَا يُقَالُ: جَاءَنِي عَبْدَ اللَّهِ فِي التَّثْنِيَةِ، ومن العرب من يقول: جاءني عبد اللَّهِ بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ بِغَيْرِ هَمْزٍ، يُجْمَعُ بَيْنَ سَاكِنَيْنِ، لِأَنَّ الثَّانِيَ مُدْغَمٌ، وَالْأَوَّلَ حَرْفُ مَدٍّ ولين. ومنهم من يقول: عبد اللَّهِ بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ وَالْهَمْزِ، كَمَا تَقُولُ فِي الْوَقْفِ. الثَّانِيَةُ- فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى الْقِيَاسِ وَالِاعْتِبَارِ، وَالْعَمَلِ بِالْعُرْفِ وَالْعَادَةِ، لِمَا ذُكِرَ مِنْ قَدِّ الْقَمِيصِ مُقْبِلًا وَمُدْبِرًا، وَهَذَا أَمْرٌ انْفَرَدَ بِهِ الْمَالِكِيَّةُ فِي كُتُبِهِمْ، وَذَلِكَ أَنَّ الْقَمِيصَ إِذَا جُبِذَ مِنْ خَلْفٍ تَمَزَّقَ مِنْ تِلْكَ الْجِهَةِ، وَإِذَا جُبِذَ مِنْ قُدَّامَ تَمَزَّقَ مِنْ تِلْكَ الْجِهَةِ، وَهَذَا هُوَ الْأَغْلَبُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ) أَيْ وَجَدَا الْعَزِيزَ عِنْدَ الْبَابِ، وَعُنِيَ بِالسَّيِّدِ الزَّوْجُ، وَالْقِبْطُ يُسَمُّونَ الزوج سيدا. يقال: ألفاه وصادفه وأرطة وَوَالَطَهُ وَلَاطَهُ كُلُّهُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، فَلَمَّا رَأَتْ زَوْجَهَا طَلَبَتْ وَجْهًا لِلْحِيلَةِ وَكَادَتْ فَ (قالَتْ مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً) أَيْ زِنًى. (إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ) تَقُولُ: يُضْرَبُ ضَرْبًا وَجِيعًا. وَ" مَا جَزاءُ" ابْتِدَاءٌ، وَخَبَرُهُ" أَنْ يُسْجَنَ"." أَوْ عَذابٌ" عَطْفٌ عَلَى مَوْضِعِ" أَنْ يُسْجَنَ" لِأَنَّ الْمَعْنَى: إِلَّا السِّجْنُ. وَيَجُوزُ أَوْ عَذَابًا أَلِيمًا بِمَعْنَى: أَوْ يعذب عذابا أليما، قاله الكسائي.
Tâ (ط) harfiyle olan katt (الْقَطُّ) ise enlemesine olan [kesikler] için kullanılır. el-Mufaddal b. Harb şöyle demiştir: Bir mushafta { فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ عُطَّ من دبر } “[Kocası] onun gömleğinin arkadan yırtıldığını görünce...” şeklinde, yani şukka (شُقَّ - yarıldı, yırtıldı) anlamında okudum. Ya'kūb: "Att (الْعَطُّ), sağlam deride ve sağlam elbisede meydana gelen yırtıktır" demiştir. { اسْتَبَقَا } lafzındaki elif, kendisi sâkin olduğu ve ardından gelen lâm da sâkin olduğu için telaffuzda düşmüştür; nitekim tesniye (ikil) sîgasında "Câenî Abda'llâh" (جَاءَنِي عَبْدَ اللَّهِ - İki Abdullah bana geldi) denilmesi de böyledir. Araplardan kimisi de ikinci [harf] idgamlı, birincisi ise med ve lîn harfi olduğu için iki sâkini bir araya getirerek elifi hemzesiz şekilde sabit tutarak "Câenî Abdâ'llâh" (جَاءَنِي عَبْدَا اللَّهِ) der. Onlardan kimisi de tıpkı vakıf halinde söylediğin gibi elifi ve hemzeyi sabit tutarak "Abdâ'illâh" (عَبْدَاءِ اللَّهِ) der. İkincisi: Ayette kıyasa, ibret almaya, örf ve âdete göre amel etmeye delil vardır; zira gömleğin önden veya arkadan yırtılması zikredilmiştir. Bu, Mâlikîlerin kendi kitaplarında müstakil olarak ele aldıkları bir husustur. Çünkü gömlek arkadan çekildiğinde o taraftan yırtılır, önden çekildiğinde ise o taraftan yırtılır; çoğunlukla vaki olan da budur. Yüce Allah'ın: { وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ } “Kapının yanında kadının efendisine rastladılar” buyruğunda geçen "seyyid", kocası demektir; yani kapının yanında Azîz'i buldular. Kıptîler kocaya seyyid (efendi) derler. [Arapçada] Elfâhü (ألفاه), sâdefehu (صادفه), eratuhu (أرطه), vâlatahu (والطه) ve lâtahu (لاطه) denir; bunların hepsi aynı anlamdadır. [Kadın] kocasını görünce bir hile yolu aradı ve bir tuzak kurmaya girişti de { قالَتْ مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً } “Dedi ki: 'Senin ehline kötülük etmek isteyenin cezası nedir?'” -yani zina etmek isteyenin- { إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “...zindana atılmaktan veya can yakıcı bir azaptan başka?” dedi; yani can yakıcı bir şekilde dövülmesidir. "Mâ cezâü" (مَا جَزَاءُ) mübtedadır; haberi ise "en yüscene" (أَنْ يُسْجَنَ) ifadesidir. "Ev 'azâbün" (أَوْ عَذَابٌ) ifadesi "en yüscene"nin mahallen [merfû olan] konumuna matuftur; zira anlam: "İlle's-sicn" (إِلَّا السِّجْنُ - zindandan başkası değildir) demektir. el-Kisâî'nin belirttiğine göre "ev 'azâben elîmen" (أَوْ عَذَاباً أَلِيماً) şeklinde [mansub okunması da] "ev yu'azzebe 'azâben elîmen" (أو يعذب عذابا أليما - veya can yakıcı bir azapla cezalandırılmasıdır) anlamında câizdir.
[سورة يوسف (١٢): الآيات ٢٦ الى ٢٩]
[Yûsuf Suresi (12), Âyetler 26-29]
قالَ هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٢٦) وَإِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٧) فَلَمَّا رَأى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ (٢٨) يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ (٢٩)
{ قالَ هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٢٦) وَإِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٧) فَلَمَّا رَأى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ (٢٨) يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ (٢٩) } “[Yûsuf:] 'O beni kendisine çağırdı' dedi. Kadının ailesinden bir şahit de şöyle şahitlik etti: 'Eğer onun gömleği önden yırtılmışsa kadın doğru söylemiştir, o ise yalancılardandır. (26) Yok eğer gömleği arkadan yırtılmışsa kadın yalan söylemiştir, o ise doğru söyleyenlerdendir.' (27) [Kocası] gömleğin arkadan yırtıldığını görünce: 'Şüphesiz bu sizin tuzağınızdandır. Doğrusu sizin tuzağınız çok büyüktür!' dedi. (28) 'Yûsuf! Sen bundan vazgeç [bunu kimseye söyleme]. [Ey kadın!] Sen de günahının bağışlanmasını dile; çünkü sen gerçekten günahkârlardan oldun!' (29)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها). فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى قَالَ الْعُلَمَاءُ: لَمَّا بَرَّأَتْ نَفْسَهَا، وَلَمْ تَكُنْ صَادِقَةً فِي حُبِّهِ- لِأَنَّ مِنْ شَأْنِ الْمُحِبِّ إِيثَارَ الْمَحْبُوبِ- قَالَ:" هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي" نَطَقَ يُوسُفُ بِالْحَقِّ فِي مُقَابَلَةِ بُهْتِهَا وَكَذِبِهَا عَلَيْهِ. قَالَ نَوْفٌ الشَّامِيُّ وَغَيْرُهُ: كَأَنَّ يُوسُفَ ﵇ لَمْ يَبِنْ عَنْ كَشْفِ الْقَضِيَّةِ، فَلَمَّا بَغَتْ بِهِ غضب فقال الحق. الثانية- (شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها) لِأَنَّهُمَا لَمَّا تَعَارَضَا فِي الْقَوْلِ احْتَاجَ الْمَلِكُ إِلَى شَاهِدٍ لِيَعْلَمَ الصَّادِقَ مِنَ الْكَاذِبِ، فَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا. أَيْ حَكَمَ حَاكِمٌ مِنْ أَهْلِهَا، لِأَنَّهُ حُكْمٌ مِنْهُ وَلَيْسَ بِشَهَادَةٍ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي هَذَا الشَّاهِدِ عَلَى أَقْوَالٍ أَرْبَعَةٍ: الْأَوَّلُ- أَنَّهُ طِفْلٌ فِي الْمَهْدِ تَكَلَّمَ، قَالَ السُّهَيْلِيُّ: وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِلْحَدِيثِ الْوَارِدِ فِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ قَوْلُهُ:" لَمْ يَتَكَلَّمْ فِي الْمَهْدِ إِلَّا ثَلَاثَةٌ" وَذَكَرَ فِيهِمْ شَاهِدُ يُوسُفَ. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ: قِيلَ [فِيهِ]: كَانَ صَبِيًّا فِي الْمَهْدِ فِي الدَّارِ وَهُوَ ابْنُ خَالَتِهَا، وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" تَكَلَّمَ أَرْبَعَةٌ وَهُمْ صِغَارٌ" فَذَكَرَ مِنْهُمْ شَاهِدُ يُوسُفَ، فَهَذَا قَوْلٌ. الثَّانِي- أَنَّ الشَّاهِدَ قَدُّ الْقَمِيصِ، رَوَاهُ ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ، وَهُوَ مَجَازٌ صَحِيحٌ مِنْ جِهَةِ اللُّغَةِ، فَإِنَّ لِسَانَ الْحَالِ أَبْلَغُ مِنْ لِسَانِ الْمَقَالِ،
Yüce Allah'ın: { قالَ هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها } “[Yûsuf:] 'O kendisi bana yaklaşmak istedi' dedi. Kadının ailesinden bir şahit de tanıklık etti” buyruğunda üç mesele bulunmaktadır: Birincisi: İlim adamları şöyle demiştir: Kadın kendisini temize çıkarıp aşkında da sadık olmayınca -çünkü sevenin şanı, sevdiğini nefsine tercih etmektir- [Yûsuf]: { هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي } “O kendisi bana yaklaşmak istedi” dedi. Yûsuf, kadının kendisine attığı iftira ve söylediği yalana karşı gerçeği dile getirdi. Nevf eş-Şâmî ve başkaları şöyle demiştir: Yûsuf aleyhisselâm sanki meselenin açığa çıkmasını istemiyor gibiydi. Fakat kadın ona iftira atınca öfkelendi ve gerçeği söyledi. İkincisi: { شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها } “Kadının ailesinden bir şahit de tanıklık etti” buyruğudur. Çünkü ikisinin sözleri birbiriyle çelişince, hükümdar doğru söyleyen ile yalancı olanı bilmek için bir şahide ihtiyaç duydu; bu sebeple kadının ailesinden bir şahit tanıklık etti. Yani kadının ailesinden bir hüküm verici hükmetti; zira bu onun verdiği bir hükümdür, bir şahitlik (görgü tanıklığı) değildir. Bu şahit hakkında dört farklı görüş ileri sürülmüştür: Birincisi: Onun beşikte konuşan bir bebek olduğudur. es-Süheylî şöyle demiştir: Doğru olan da budur; zira bu hususta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: « لَمْ يَتَكَلَّمْ فِي الْمَهْدِ إِلَّا ثَلَاثَةٌ » «Beşikte ancak üç kişi konuşmuştur» hadisi rivayet edilmiş ve onların arasında Yûsuf'un şahidi de zikredilmiştir. Ebû Nasr el-Kuşeyrî ise şöyle demiştir: [Onun hakkında] evde beşikte bulunan bir çocuk olduğu ve kadının teyzesinin oğlu olduğu söylenmiştir. Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: « تَكَلَّمَ أَرْبَعَةٌ وَهُمْ صِغَارٌ » «Dört kişi küçükken konuştu» ve onların arasında Yûsuf'un şahidini de zikretmiştir. Bu birinci görüştür. İkincisi: Şahidin gömleğin yırtılması olduğudur. Bunu İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den rivayet etmiştir. Bu lügat bakımından sahih bir mecazdır; zira hâl dili (lisan-ı hâl), söz dilinden (lisan-ı makāl) daha fasihtir.
وَقَدْ تُضِيفُ الْعَرَبُ الْكَلَامَ إِلَى الْجَمَادَاتِ وَتُخْبِرُ عَنْهَا بِمَا هِيَ عَلَيْهِ مِنَ الصِّفَاتِ، وَذَلِكَ كَثِيرٌ فِي أَشْعَارِهَا وَكَلَامِهَا، وَمِنْ أَحْلَاهُ قَوْلُ بَعْضِهِمْ: قَالَ الْحَائِطُ لِلْوَتَدِ لِمَ تَشُقُّنِي؟ قَالَ لَهُ: سَلْ مَنْ يَدُقُّنِي. إِلَّا أَنَّ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى بَعْدُ" مِنْ أَهْلِها" يُبْطِلُ أَنْ يَكُونَ الْقَمِيصَ. الثَّالِثُ- أَنَّهُ خَلْقٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى لَيْسَ بِإِنْسِيٍّ وَلَا بِجِنِّيٍّ، قَالَهُ مجاهد أيضا، وهذا يرده قول تَعَالَى:" مِنْ أَهْلِها". الرَّابِعُ- أَنَّهُ رَجُلٌ حَكِيمٌ ذُو عَقْلٍ كَانَ الْوَزِيرُ يَسْتَشِيرُهُ فِي أُمُورِهِ، وَكَانَ مِنْ جُمْلَةِ أَهْلِ الْمَرْأَةِ، وَكَانَ مَعَ زَوْجِهَا فَقَالَ: قَدْ سَمِعْتُ الِاسْتِبْدَارَ وَالْجَلَبَةَ مِنْ وَرَاءِ الْبَابِ، وَشَقَّ الْقَمِيصِ، فَلَا يُدْرَى أَيُّكُمَا كَانَ قُدَّامَ صَاحِبِهِ، فَإِنْ كَانَ شَقُّ الْقَمِيصِ مِنْ قُدَّامِهِ فَأَنْتِ صَادِقَةٌ، وَإِنْ كَانَ مِنْ خَلْفِهِ فَهُوَ صَادِقٌ، فَنَظَرُوا إِلَى الْقَمِيصِ فَإِذَا هُوَ مَشْقُوقٌ مِنْ خَلْفٍ، هَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَعِكْرِمَةَ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكَ وَمُجَاهِدٍ أَيْضًا وَالسُّدِّيِّ. قَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ ابْنُ عَمِّهَا، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهُوَ الصَّحِيحُ فِي الْبَابِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ- رَوَاهُ [عَنْهُ] إِسْرَائِيلُ عَنْ سِمَاكٍ عَنْ عِكْرِمَةَ- قَالَ: كَانَ رَجُلًا ذَا لِحْيَةٍ. وَقَالَ سُفْيَانُ عَنْ جَابِرٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ مِنْ خَاصَّةِ الْمَلِكَ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: لَمْ يَكُنْ بِصَبِيٍّ، وَلَكِنْ كَانَ رَجُلًا حَكِيمًا. وَرَوَى سُفْيَانُ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: كَانَ رَجُلًا. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَالْأَشْبَهُ بِالْمَعْنَى- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- أَنْ يَكُونَ رَجُلًا عَاقِلًا حَكِيمًا شَاوَرَهُ الْمَلِكُ فَجَاءَ بِهَذِهِ الدَّلَالَةِ، وَلَوْ كَانَ طِفْلًا لَكَانَتْ شَهَادَتُهُ لِيُوسُفَ ﷺ تُغْنِي عَنْ أَنْ يَأْتِيَ بِدَلِيلٍ مِنَ الْعَادَةِ، لِأَنَّ كَلَامَ الطِّفْلِ آيَةٌ مُعْجِزَةٌ، فكادت أَوْضَحَ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِالْعَادَةِ، وَلَيْسَ هَذَا بِمُخَالِفٍ لِلْحَدِيثِ" تَكَلَّمَ أَرْبَعَةٌ وَهُمْ صِغَارٌ" مِنْهُمْ صَاحِبُ يُوسُفَ، يَكُونُ الْمَعْنَى: صَغِيرًا لَيْسَ بِشَيْخٍ، وَفِي هَذَا دَلِيلٌ آخَرُ وَهُوَ: أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄ رَوَى الْحَدِيثَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَقَدْ تَوَاتَرَتِ الرِّوَايَةُ عَنْهُ أَنَّ صَاحِبَ يُوسُفَ لَيْسَ بِصَبِيٍّ. قُلْتُ: قَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ جُبَيْرٍ وَهِلَالِ بْنِ يَسَافٍ وَالضَّحَّاكِ أَنَّهُ كَانَ صَبِيًّا فِي الْمَهْدِ، إِلَّا أَنَّهُ لَوْ كَانَ صَبِيًّا تَكَلَّمَ لَكَانَ الدَّلِيلُ نَفْسَ كَلَامِهِ، دون أن يحتاج إلى
Araplar bazen sözü cansız varlıklara (cemâdât) nispet eder ve onların üzerinde bulunan nitelikleri [sanki konuşuyorlarmış gibi] haber verirler. Bu durum onların şiirlerinde ve sözlerinde çokça görülür. Bunun en güzel örneklerinden biri bazılarının şu sözüdür: "Duvar çiviye: 'Beni niçin yarıyorsun?' dedi. [Çivi de] ona: 'Beni çakana sor!' dedi." Ne var ki Allah Teâlâ'nın daha sonra gelen: { مِنْ أَهْلِها } “Kadının ailesinden” buyruğu, [şahidin] gömlek olma ihtimalini geçersiz kılmaktadır. Üçüncüsü: O, Allah Teâlâ'nın yarattıklarından ne insan ne de cin olan bir mahlûktur. Bunu Mücâhid de söylemiştir; ancak Allah Teâlâ'nın: { مِنْ أَهْلِها } “Kadının ailesinden” buyruğu bunu da reddetmektedir. Dördüncüsü: O, vezirin işlerinde kendisiyle istişare ettiği, akıllı ve hikmet sahibi bir adamdı; kadının ailesinden biriydi ve kocasının yanındaydı. Dedi ki: "Kapının arkasından koşuşturmayı, gürültüyü ve gömleğin yırtılma sesini işittim. Hanginizin diğerinin önünde olduğu bilinmiyor. Eğer gömleğin yırtığı ön tarafından ise sen doğru söylüyorsun; şayet arkasından ise o doğru söylüyor." Gömleğe baktılar, bir de gördüler ki arkadan yırtılmış. Bu; Hasan[-ı Basrî], İkrime, Katâde, Dahhâk, yine Mücâhid ve es-Süddî'nin görüşüdür. es-Süddî: "O, kadının amcasının oğluydu" demiştir. İbn Abbâs'tan da böyle rivayet edilmiştir; bu konudaki sahih görüş de budur, en doğrusunu Allah bilir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre -bunu [ondan] İsrâîl, Simâk'tan, o da İkrime'den rivayet etmiştir- şöyle demiştir: "O, sakallı bir adamdı." Süfyân, Câbir'den, o İbn Ebî Müleyke'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] dediğini nakletmiştir: "O, hükümdarın yakın adamlarındandı." İkrime: "O bir çocuk değildi, aksine hikmet sahibi bir adamdı" demiştir. Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "O bir adamdı." Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: "Anlama en uygun olanı -en doğrusunu Allah bilir- onun akıllı, hikmet sahibi, hükümdarın kendisiyle istişare ettiği ve bu delili ortaya koyan bir adam olmasıdır. Şayet bir çocuk olsaydı, Yûsuf [aleyhisselâm] lehine şahitlik etmesi, âdetten (fiziksel durumdan) bir delil getirmesine gerek bırakmazdı. Çünkü çocuğun konuşması başlı başına mucizevi bir ayettir ve bu, âdetle istidlal etmekten çok daha açıktır. Bu durum: « تَكَلَّمَ أَرْبَعَةٌ وَهُمْ صِغَارٌ » «Dört kişi küçükken konuştu» hadisine de aykırı değildir; [bu hadiste geçen 'küçük' ifadesinin] anlamı: yaşlı olmayan, genç bir kimse demektir. Bunda diğer bir delil de şudur: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ bu hadisi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir; oysa Yûsuf'un şahidinin çocuk olmadığına dair ondan gelen rivayet mütevatirdir." Ben [Kurtubî] derim ki: İbn Abbâs, Ebû Hüreyre, İbn Cübeyr, Hilâl b. Yesâf ve ed-Dahhâk'tan onun beşikte bir bebek olduğu rivayet edilmiştir. Ancak şayet konuşan bir bebek olsaydı, delil bizzat onun konuşması olurdu; [gömlekle] istidlal etmeye gerek kalmazdı...
اسْتِدْلَالٍ بِالْقَمِيصِ، وَكَانَ يَكُونُ ذَلِكَ خَرْقَ عَادَةٍ، وَنَوْعَ مُعْجِزَةٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَسَيَأْتِي مَنْ تَكَلَّمَ فِي الْمَهْدِ مِنَ الصِّبْيَانِ فِي سُورَةِ" الْبُرُوجِ" إن شاء الله. الثالثة- وإذا تَنَزَّلْنَا عَلَى أَنْ يَكُونَ الشَّاهِدُ طِفْلًا صَغِيرًا فَلَا يَكُونُ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى الْعَمَلِ بِالْأَمَارَاتِ كَمَا ذَكَرْنَا، وَإِذَا كَانَ رَجُلًا فَيَصِحُّ أَنْ يَكُونَ حُجَّةً بِالْحُكْمِ بِالْعَلَامَةِ فِي اللُّقَطَةِ وَكَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ، حَتَّى قَالَ مَالِكٌ فِي اللُّصُوصِ: إِذَا وُجِدَتْ مَعَهُمْ أَمْتِعَةٌ فَجَاءَ قَوْمٌ فَادَّعَوْهَا، وَلَيْسَتْ لَهُمْ بَيِّنَةً فَإِنَّ السُّلْطَانَ يَتَلَوَّمُ لَهُمْ فِي ذَلِكَ، فَإِنْ لَمْ يَأْتِ غَيْرُهُمْ دَفَعَهَا إِلَيْهِمْ. وَقَالَ مُحَمَّدٌ فِي مَتَاعُ الْبَيْتِ إِذَا اخْتَلَفَتْ فِيهِ الْمَرْأَةُ وَالرَّجُلُ: إِنَّ مَا كَانَ لِلرِّجَالِ فَهُوَ لِلرَّجُلِ، وَمَا كَانَ لِلنِّسَاءِ فَهُوَ لِلْمَرْأَةِ، وَمَا كَانَ لِلرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ فَهُوَ لِلرَّجُلِ. وَكَانَ شُرَيْحٌ وَإِيَاسُ بْنُ مُعَاوِيَةَ يَعْمَلَانِ عَلَى الْعَلَامَاتِ فِي الْحُكُومَاتِ، وَأَصْلُ ذَلِكَ هَذِهِ الْآيَةُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ) كَانَ فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ بِالشَّرْطِ، وَفِيهِ مِنَ النَّحْوِ مَا يُشْكِلُ، لِأَنَّ حُرُوفَ الشَّرْطِ تَرُدُّ الْمَاضِيَ إِلَى الْمُسْتَقْبَلِ، وَلَيْسَ هَذَا فِي كَانَ، فَقَالَ الْمُبَرِّدُ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: هَذَا لِقُوَّةِ كَانَ، وَأَنَّهُ يُعَبَّرُ بِهَا عَنْ جَمِيعِ الْأَفْعَالِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى إِنْ يَكُنْ، أَيْ إِنْ يُعْلَمْ، وَالْعِلْمُ لَمْ يَقَعْ، وَكَذَا الْكَوْنُ لِأَنَّهُ يُؤَدِّي عَنِ الْعِلْمِ." قُدَّ مِنْ قُبُلٍ" فَخَبَرٌ عَنْ" كانَ" بِالْفِعْلِ الْمَاضِي، كَمَا قَالَ زُهَيْرٌ:
gömlekle istidlal etmeye gerek kalmazdı ve bu durum harikulade bir olay ve bir nevi mucize olurdu; en doğrusunu Allah bilir. Beşikte konuşan çocukların kimler olduğu inşâallahu teâlâ Burûc Suresi'nde gelecektir. Üçüncüsü: Şahidin küçük bir çocuk olduğunu kabul edecek olursak, zikrettiğimiz üzere bunda karinelerle amel etmeye delil olmaz. Şayet bir adam ise, buluntu malda (lukata) ve pek çok meselede karine ile hükmetmeye bir delil olması sahih olur. Hatta İmam Mâlik hırsızlar hakkında şöyle demiştir: Yanlarında birtakım mallar bulunur da bir topluluk gelip bu malların kendilerine ait olduğunu iddia eder fakat ellerinde beyyine (delil) bulunmazsa, hâkim bu hususta bir müddet bekler; şayet başkası gelmezse malları onlara teslim eder. Muhammed [eş-Şeybânî] de ev eşyasında kadınla erkek ihtilaf ettiğinde şöyle demiştir: Erkeklere ait olanlar erkeğe, kadınlara ait olanlar kadına, hem erkeğe hem kadına ait olanlar ise erkeğe verilir. Şüreyh ve İyâs b. Muâviye davalarda karinelerle amel ederlerdi; bunun aslı da işte bu âyettir, en doğrusunu Allah bilir. Allah Teâlâ'nın: { إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ } “Eğer onun gömleği önden yırtılmışsa” buyruğundaki 'kâne', şart sebebiyle cezm mahallindedir. Bunda nahiv açısından müşkil bir durum vardır; çünkü şart harfleri mazi fiili muzariye çevirir, oysa bu durum 'kâne'de geçerli değildir. el-Müberred Muhammed b. Yezîd: 'Bu, kâne'nin kuvvetinden ve onunla bütün fiillerin ifade edilebilmesindendir' demiştir. ez-Zeccâc ise: 'Mana in yekün (şayet olursa) yani bilinirse demektir; zira bilme fiili henüz vuku bulmamıştır; kâne de böyledir çünkü bilgiyi ifade eder' demiştir. { قُدَّ مِنْ قُبُلٍ } ifadesi ise mazi fiil ile 'kâne'nin haberidir; nitekim Züheyr şöyle demiştir:
وَكَانَ طَوَى كَشْحًا عَلَى مُسْتَكِنَّةٍ ... فَلَا هُوَ أَبْدَاهَا وَلَمْ يَتَقَدَّمِ
İçinde gizlediği bir sırra böğrünü kapattı / Ne onu açığa vurdu ne de ileri atıldı.
وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ" مِنْ قُبُلُ" بِضَمِّ الْقَافِ وَالْبَاءِ وَاللَّامِ، وَكَذَا" دُبُرُ" قَالَ الزَّجَّاجُ: يَجْعَلُهُمَا غَايَتَيْنِ كَقَبْلُ وَبَعْدُ، كَأَنَّهُ قَالَ: مِنْ قُبُلِهِ وَمِنْ دُبُرِهِ، فَلَمَّا حَذَفَ الْمُضَافَ إِلَيْهِ- وَهُوَ مُرَادٌ- صَارَ الْمُضَافُ غَايَةَ نَفْسِهِ بَعْدَ أَنْ كَانَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ غَايَةً لَهُ. وَيَجُوزُ" مِنْ قُبُلَ"" وَمِنْ دُبُرَ" بِفَتْحِ الرَّاءِ وَاللَّامِ تَشْبِيهًا بِمَا لَا يَنْصَرِفُ، لِأَنَّهُ مَعْرِفَةٌ وَمُزَالٌ عَنْ بَابِهِ. وَرَوَى مَحْبُوبٌ عَنْ أبي عمرو" من قبل" و"- من دبر" مخففان مجروران.
Yahya b. Ya'mer ve İbn Ebî İshak; kaf, ba ve lâm harflerinin dammesiyle "min kubulu" (مِنْ قُبُلُ) ve aynı şekilde "duburu" (دُبُرُ) şeklinde okumuşlardır. Zeccâc şöyle demiştir: [Bu kıraatte okuyucu] tıpkı "kablu" ve "ba'du" kelimelerinde olduğu gibi bu iki kelimeyi gaye (son sınır) kılmıştır; sanki "min kubulihî" (onun ön tarafından) ve "min duburihî" (onun arka tarafından) demiş gibidir. [Kastedilen] muzafun ileyh hazfedilince -ki o kastedilmektedir-, daha önce muzafun ileyh onun gayesi iken muzaf bizzat kendisinin gayesi haline gelmiştir. Gayr-ı munsarıfa benzetilerek lâm ve râ harflerinin fethasıyla "min kubule" (مِنْ قُبُلَ) ve "min dubure" (مِنْ دُبُرَ) [okunması] da caizdir; zira marifedir ve kendi babından (asıl kullanımından) çıkarılmıştır. Mahbûb ise Ebû Amr'dan; her iki kelimeyi de hafifletilmiş (orta harfleri sâkin) ve mecrur olarak "min kablin" ve "min dobrin" şeklinde rivayet etmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا رَأى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ) قِيلَ: قَالَ لَهَا ذَلِكَ الْعَزِيزُ عِنْدَ قَوْلِهَا:" مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً" [يوسف: ٢٥]. وَقِيلَ: قَالَهُ لَهَا الشَّاهِدُ. وَالْكَيْدُ: الْمَكْرُ وَالْحِيلَةُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي [الْأَنْفَالِ]. (إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ) وَإِنَّمَا قَالَ" عَظِيمٌ" لِعِظَمِ فِتْنَتِهِنَّ وَاحْتِيَالِهِنَّ فِي التَّخَلُّصِ مِنْ وَرْطَتِهِنَّ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّ كَيْدَ النِّسَاءِ أَعْظَمُ مِنْ كَيْدِ الشَّيْطَانِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً" [النساء: ٧٦] وَقَالَ:" إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا) الْقَائِلُ هَذَا هُوَ الشَّاهِدُ. وَ" يُوسُفُ" نِدَاءٌ مُفْرَدٌ، أَيْ يَا يُوسُفُ، فَحُذِفَ." أَعْرِضْ عَنْ هَذَا" أَيْ لَا تَذْكُرُهُ لِأَحَدٍ وَاكْتُمْهُ. ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْهَا فَقَالَ: وَأَنْتَ (اسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ) يَقُولُ: اسْتَغْفِرِي زَوْجَكِ مِنْ ذَنْبِكِ لَا يُعَاقِبْكِ. (إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ) وَلَمْ يَقُلْ مِنَ الْخَاطِئَاتِ لِأَنَّهُ قَصَدَ الْإِخْبَارَ عَنِ الْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ، فَغَلَّبَ الْمُذَكَّرَ، وَالْمَعْنَى: مِنَ النَّاسِ الْخَاطِئِينَ، أَوْ مِنَ الْقَوْمِ الْخَاطِئِينَ، مِثْلُ:" إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ" [النمل: ٤٣] " وَكانَتْ مِنَ الْقانِتِينَ" [التحريم: ١٢]. وَقِيلَ: إِنَّ الْقَائِلَ لِيُوسُفَ أَعْرِضْ وَلَهَا اسْتَغْفِرِي زَوْجُهَا الْمَلِكُ، وَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ غَيُورًا، فَلِذَلِكَ، كَانَ سَاكِنًا. وَعَدَمُ الْغَيْرَةِ فِي كَثِيرٍ مِنْ أَهْلِ مِصْرَ مَوْجُودٌ. الثَّانِي- أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَلَبَهُ الْغَيْرَةَ وَكَانَ فِيهِ لُطْفٌ بِيُوسُفَ حَتَّى كُفِيَ بَادِرَتَهُ وَعَفَا عَنْهَا.
Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا رَأى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ } “[Kocası] gömleğin arkadan yırtıldığını görünce: 'Şüphesiz bu sizin tuzağınızdandır' dedi” buyruğu hakkında; kadının: { مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً } “Ailene kötülük etmek isteyen birinin cezası nedir?” [Yûsuf 25] sözü üzerine Azîz'in bunu ona söylediği bildirilmiştir. Şahidin bunu kadına söylediği de söylenmiştir. Keyd; mekir ve hiledir; Enfâl Suresi'nde geçmişti. { إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ } “Doğrusu sizin tuzağınız çok büyüktür!” buyruğunda 'büyüktür' demesi, kadınların fitnelerinin ve düştükleri vartadan kurtulmak için başvurdukları hilelerin büyüklüğündendir. Mukâtil, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o da Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: 'Kadınların tuzağı şeytanın tuzağından daha büyüktür; zira Allah Teâlâ: { إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً } “Şüphesiz şeytanın tuzağı zayıftır” [Nisâ 76] buyurmuş, [kadınlar için ise:] { إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ } “Doğrusu sizin tuzağınız çok büyüktür” buyurmuştur.' Allah Teâlâ'nın: { يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا } “Yûsuf! Sen bundan vazgeç” buyruğunda bunu söyleyen şahittir. 'Yûsuf' kelimesi müfret münadadır; yani 'Ey Yûsuf' demektir, nida harfi hazfedilmiştir. { أَعْرِضْ عَنْ هَذَا } yani bunu kimseye söyleme, gizli tut. Sonra kadına dönerek: Sen de { وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ } “günahının bağışlanmasını dile” demiştir; yani seni cezalandırmaması için günahından dolayı kocandan bağışlanma dile, demektedir. { إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ } “çünkü sen gerçekten günahkârlardan oldun” buyruğunda 'hâtıât' (dişil) demeyip 'hâtıîn' (eril) demiştir; çünkü müzekker ve müennesten haber vermeyi kastetmiş, müzekkeri galip kılmıştır. Manası: Günahkâr insanlardan veya günahkâr kavimden idin, demektir; nitekim { إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ } “Çünkü o, inkârcı bir kavimdendi” [Neml 43] ve { وَكانَتْ مِنَ الْقانِتِينَ } “ve o, itaatkâr olanlardandı” [Tahrîm 12] âyetlerinde de böyledir. Yûsuf'a 'bundan vazgeç', kadına da 'bağışlanma dile' diyenin kocası olan hükümdar olduğu da söylenmiştir. Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Kıskanç bir kimse değildi, bundan dolayı sükûnetini korudu; nitekim Mısır halkının çoğunda kıskançlığın bulunmayışı mevcuttur. İkincisi: Allah Teâlâ ondan kıskançlığı çekip aldı ve Yûsuf'a bir lütufta bulundu, böylece onun hiddetinden korundu ve kadını da affetti.
[سورة يوسف (١٢): الآيات ٣٠ الى ٣٢]
[Yûsuf Suresi (12), Âyetler 30-32]
وَقالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَها حُبًّا إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٠) فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَراً إِنْ هَذَا إِلاَّ مَلَكٌ كَرِيمٌ (٣١) قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ (٣٢)
{ وَقالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَها حُبًّا إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Şehirdeki bazı kadınlar: 'Azîz'in karısı delikanlısından murat almak istiyormuş; sevgi onun yüreğine işlemiş. Doğrusu biz onu apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz' dediler.” (30) { فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَراً إِنْ هَذَا إِلاَّ مَلَكٌ كَرِيمٌ } “[Kadın] onların dedikodularını işitince kendilerine [davetçi] gönderdi ve onlar için yaslanıp oturacakları bir yer hazırladı. Onlardan her birine birer bıçak verdi ve [Yûsuf'a]: 'Çık karşılarına!' dedi. Kadınlar onu görünce gözlerinde pek büyüttüler ve [şaşkınlıkla] ellerini kestiler de: 'Hâşâ, Allah için! Bu bir insan değil; bu ancak pek değerli/şerefli bir melektir' dediler.” (31) { قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ } “[Kadın] dedi ki: 'İşte hakkında beni kınadığınız kişi budur! Andolsun ki ben ondan murat almak istedim fakat o iffetini korudu. Yemin ederim ki, eğer emrettiğimi yapmazsa mutlaka zindana atılacak ve elbette hor ve hakir görülenlerden olacaktır!'” (32)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ) وَيُقَالُ:" نُسْوَةٌ" بِضَمِّ النُّونِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْأَعْمَشِ وَالْمُفَضَّلِ وَالسُّلَمِيِّ، وَالْجَمْعُ الْكَثِيرُ نِسَاءٌ. وَيَجُوزُ: وَقَالَتْ نِسْوَةٌ، وَقَالَ نِسْوَةٌ، مِثْلُ قَالَتِ الْأَعْرَابُ وَقَالَ الْأَعْرَابُ، وَذَلِكَ أَنَّ الْقِصَّةَ انْتَشَرَتْ فِي أَهْلِ مِصْرَ فَتَحَدَّثَ النِّسَاءُ. قِيلَ: امْرَأَةُ سَاقِي الْعَزِيزِ، وَامْرَأَةُ خَبَّازِهِ، وَامْرَأَةُ صَاحِبِ دَوَابِّهِ، وَامْرَأَةُ صَاحِبِ سِجْنِهِ. وَقِيلَ: امْرَأَةُ الْحَاجِبِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. (تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ) الْفَتَى فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الشَّابُّ، وَالْمَرْأَةُ فَتَاةٌ. (قَدْ شَغَفَها حُبًّا) قِيلَ: شَغَفَهَا غَلَبَهَا. وَقِيلَ: دَخَلَ حُبُّهُ فِي شِغَافِهَا، عَنْ مُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِ. وَرَوَى عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: دَخَلَ تَحْتَ شِغَافِهَا. وَقَالَ الْحَسَنُ: الشَّغَفُ بَاطِنُ الْقَلْبِ. السُّدِّيُّ وَأَبُو عُبَيْدٍ: شِغَافُ الْقَلْبِ غِلَافُهُ، وَهُوَ جِلْدَةٌ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: هُوَ وَسَطُ الْقَلْبِ، وَالْمَعْنَى فِي هَذِهِ الْأَقْوَالِ مُتَقَارِبٌ، وَالْمَعْنَى: وَصَلَ حُبُّهُ إِلَى شِغَافِهَا فَغَلَبَ عَلَيْهِ، قَالَ النَّابِغَةُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ } “Şehirdeki bazı kadınlar dediler” buyruğunda nûn harfinin dammesiyle 'nüsvetün' de denir; nitekim el-A'meş, el-Mufaddal ve es-Sülemî'nin kırâati böyledir. Çokluk çoğulu ise 'nisâ'dır. 'Kāletil-a'râbü' ve 'kālel-a'râbü' dendiği gibi hem 'kālet nisvetün' hem de 'kāle nisvetün' demek caizdir. Zira hadise Mısır halkı arasında yayıldı ve kadınlar konuşmaya başladı. Şöyle denilmiştir: [Bunlar] Azîz'in sakisinin karısı, fırıncısının karısı, binek hayvanlarından sorumlu seyisinin karısı ve zindancısının karısıydı. İbn Abbâs ve başkalarından gelen rivayette ise kapıcının karısı da denilmiştir. { تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ } “delikanlısını kendisine çağırmış”; fetâ, Arap kelamında genç delikanlı, kadın için ise fetât (genç kız) denir. { قَدْ شَغَفَها حُبًّا } “aşkı onun kalbine işlemiş”; 'şeğafehâ', aşkı onu alt etti, denilmiştir. Mücâhid ve başkalarından gelen rivayette: Onun sevgisi kalbinin zarına (şiğâf) işledi, denilmiştir. Amr b. Dînâr'ın İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre İbn Abbâs: 'Kalp zarının altına girdi' demiştir. el-Hasan: 'eş-Şeğaf, kalbin içidir' demiştir. es-Süddî ve Ebû Ubeyd: 'Kalbin şiğâfı onun kılıfıdır, o da kalbin üzerindeki bir zardır' demişlerdir. Kalbin ortası olduğu da söylenmiştir; bu sözlerdeki manalar birbirine yakındır. Manası: Sevgisi kalbinin zarına ulaştı ve onu istila etti, demektir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
وَقَدْ حَالَ هَمٌّ دُونَ ذَلِكَ دَاخِلٌ ... دُخُولَ الشِّغَافِ تَبْتَغِيهِ الْأَصَابِعُ
İçten gelen bir keder buna engel oldu / Tıpkı parmakların aradığı kalp zarına nüfuz eder gibi.
وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الشِّغَافَ دَاءٌ، وَأَنْشَدَ الْأَصْمَعِيُّ لِلرَّاجِزِ:
eş-Şiğâf'ın bir hastalık olduğu da söylenmiştir. el-Asmaî bir recez şairinin şu beytini okumuştur:
يَتْبَعُهَا وَهِيَ لَهُ شَغَافٌ
Onun peşinden gidiyor, o ise kendisine bir kalp hastalığı (şeğâf) olmuştur.
وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ مُحَمَّدٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَالْحَسَنُ" شَعَفَهَا" بِالْعَيْنِ غَيْرِ مُعْجَمَةٍ، قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: مَعْنَاهُ أَحْرَقَ حُبُّهُ قَلْبَهَا، قَالَ: وَعَلَى الْأَوَّلِ الْعَمَلُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَشَعَفَهُ الْحُبُّ أَحْرَقَ قَلْبَهُ. وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: أَمْرَضَهُ. وَقَدْ شُعِفَ بِكَذَا فَهُوَ مَشْعُوفٌ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" قَدْ شَعَفَهَا" قَالَ: بَطَنَهَا حُبًّا. قَالَ النَّحَّاسُ: مَعْنَاهُ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ اللُّغَةِ قَدْ ذَهَبَ بِهَا كل مذهب،
Ebû Ca‘fer b. Muhammed, İbn Muhaysın ve el-Hasan noktasız ayn ile “şe‘afehâ” (شَعَفَهَا) şeklinde okumuşlardır. İbnü’l-A‘râbî şöyle demiştir: Bunun anlamı, “onun sevgisi kadının kalbini yakıp kavurdu” demektir. [İbnü’l-A‘râbî]: “Uygulama (tercih) birincisi üzeredir” demiştir. el-Cevherî şöyle demiştir: “Şe‘afehu’l-hubbu” (sevgi onu yaktı kavurdu), “kalbini yaktı” demektir. Ebû Zeyd ise: “Onu hasta etti” demiştir. Bir şeye tutulan kimse için “şü‘ife bi-kezâ fe-huve meş‘ûf” (falan şeye tutuldu, o tutkundur) denir. el-Hasan “kad şe‘afehâ” şeklinde okumuş ve: “[Sevgi onun] içine işledi (batanahâ)” demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Lügat ehlinin çoğuna göre bunun manası; onu her türlü hâle sürükledi [ve aklını başından aldı] demektir,
لِأَنَّ شِعَافَ الْجِبَالِ. أَعَالِيهَا، وَقَدْ شُغِفَ بِذَلِكَ شَغْفًا بِإِسْكَانِ الْغَيْنِ إِذَا أُولِعُ بِهِ، إِلَّا أَنَّ أَبَا عُبَيْدَةَ أَنْشَدَ بَيْتَ امْرِئِ الْقَيْسِ:
çünkü dağların zirvelerine 'şiâf' denir. Bir şeye düşkün olunduğunda gayn harfinin sükûnuyla 'şuğife bi-zâlike şağfen' denir. Ancak Ebû Ubeyde, İmruü'l-Kays'ın şu beytini inşad etmiştir:
لِتَقْتُلَنِي وَقَدْ شَعَفْتً فُؤَادَهَا ... كَمَا شَعَفَ الْمَهْنُوءَةَ الرَّجُلُ الطَّالِي
Beni öldürmek için; oysa ben onun kalbini yakıp kavurmuştum / Tıpkı katran süren adamın uyuz deveyi yakıp kavurduğu gibi.
قَالَ: فَشُبِّهَتْ لَوْعَةُ الْحُبِّ وَجَوَاهُ بِذَلِكَ. وَرُوِيَ عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّهُ قَالَ: الشَّغَفُ بالغا لمعجمة حُبٌّ، وَالشَّعَفُ بِالْعَيْنِ غَيْرِ الْمُعْجَمَةِ جُنُونٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَحُكِيَ" قَدْ شَغِفَهَا" بِكَسْرِ الْغَيْنِ، وَلَا يُعْرَفُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِلَّا" شَغَفَها" بِفَتْحِ الْغَيْنِ، وَكَذَا" شَعَفَهَا" أَيْ تَرَكَهَا مَشْعُوفَةً. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ عَنِ الْحَسَنِ: الشَّغَافُ حِجَابُ الْقَلْبِ، وَالشَّعَافُ سُوَيْدَاءُ الْقَلْبِ، فَلَوْ وَصَلَ الْحُبُّ إِلَى الشَّعَافِ لَمَاتَتْ، وَقَالَ الْحَسَنُ: وَيُقَالُ إِنَّ الشَّغَافَ الْجِلْدَةُ اللَّاصِقَةُ بِالْقَلْبِ الَّتِي لَا تُرَى، وَهِيَ الْجِلْدَةُ الْبَيْضَاءُ، فَلَصِقَ حُبُّهُ بِقَلْبِهَا كَلُصُوقِ الْجِلْدَةِ بِالْقَلْبِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ) أَيْ فِي هَذَا الْفِعْلِ. وَقَالَ قَتَادَةُ:" فَتاها" وَهُوَ فَتَى زَوْجِهَا، لِأَنَّ يُوسُفَ كَانَ عِنْدَهُمْ فِي حُكْمِ الْمَمَالِيكِ، وَكَانَ يَنْفُذُ أَمْرُهَا فِيهِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ قَالَ: إِنَّ امْرَأَةَ الْعَزِيزِ اسْتَوْهَبَتْ زَوْجَهَا يُوسُفَ فَوَهَبَهُ لَهَا، وَقَالَ: مَا تَصْنَعِينَ بِهِ؟ قَالَتْ أَتَّخِذُهُ وَلَدًا، قَالَ: هُوَ لَكِ، فَرَبَّتْهُ حَتَّى أَيْفَعَ وَفِي نَفْسِهَا مِنْهُ مَا فِي نَفْسِهَا، فَكَانَتْ تَنْكَشِفُ لَهُ وَتَتَزَيَّنُ وَتَدْعُوهُ مِنْ وَجْهِ اللُّطْفِ فَعَصَمَهُ اللَّهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ) أَيْ بِغِيبَتِهِنَّ إِيَّاهَا، وَاحْتِيَالِهِنَّ فِي ذَمِّهَا. وَقِيلَ: إِنَّهَا أَطْلَعَتْهُنَّ وَاسْتَأْمَنَتْهُنَّ فَأَفْشَيْنَ سِرَّهَا، فَسُمِّيَ ذَلِكَ مَكْرًا. وقوله: (أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ) فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، أَيْ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ تَدْعُوهُنَّ إِلَى وَلِيمَةٍ لِتُوقِعَهُنَّ فِيمَا وَقَعَتْ فِيهِ، فَقَالَ مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّ امْرَأَةَ الْعَزِيزِ قَالَتْ لِزَوْجِهَا إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَتَّخِذَ طَعَامًا فَأَدْعُوَ هَؤُلَاءِ النِّسْوَةَ، فَقَالَ لَهَا: افْعَلِي، فَاتَّخَذَتْ طَعَامًا، ثُمَّ نَجَّدَتْ لَهُنَّ الْبُيُوتَ، نجدت أي زينت، والنجد ما ينجد
[Ebû Ubeyde] şöyle dedi: Aşkın yakıp kavuruculuğu ve iç acısı buna benzetilmiştir. Şa'bî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Noktalı gayn ile olan eş-Şağaf (الشَّغَف) sevgidir; noktasız ayn ile olan eş-Şa'af (الشَّعَف) ise deliliktir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Gayn harfinin kesresiyle "kad şeğifehâ" şeklinde de nakledilmiştir; oysa Arapların kelamında gayn harfinin fethasıyla "şağafehâ"dan başkası bilinmez. Aynı şekilde "şa'afehâ" da [fetha iledir] ve "onu meş'ûfe (tutkun/divane) bıraktı" demektir. Saîd b. Ebî Arûbe'nin el-Hasan'dan naklettiğine göre [el-Hasan] şöyle demiştir: eş-Şeğâf (الشَّغَاف), kalbin zarıdır; eş-Şe'âf (الشَّعَاف) ise kalbin özüdür (süveydâ). Şayet sevgi şe'âfa ulaşmış olsaydı, [kadın] ölürdü. el-Hasan şöyle de demiştir: "Şeğâf'ın, kalbe yapışık olan ve görünmeyen ince deri olduğu da söylenir; bu beyaz zardır. Böylece onun sevgisi, bu zarın kalbe yapışması gibi kadının kalbine yapışmıştır." Yüce Allah'ın: { إِنَّا لَنَرٰيهَا ف۪ي ضَلَالٍ مُب۪ينٍ } “Biz onu apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz” buyruğu, yani "bu fiilinde/davranışında" demektir. Katâde şöyle demiştir: "Delikanlısı (fetâhâ)" ifadesi [hakkında]; o, kocasının delikanlısı (kölesi) idi. Zira Yûsuf onların nezdinde köleler hükmündeydi ve kadının onun üzerindeki emri geçerliydi. Mukâtil'in Ebû Osmân en-Nehdî'den, onun da Selmân-ı Fârisî'den rivayet ettiğine göre [Selmân] şöyle demiştir: Azîz'in karısı, kocasından Yûsuf'u kendisine bağışlamasını istedi, o da Yûsuf'u ona bağışladı ve: "Onu ne yapacaksın?" dedi. Kadın: "Onu evlat edineceğim" dedi. Koca da: "O senindir" dedi. Böylece kadın onu büyüttü; nihayet Yûsuf ergenlik çağına geldiğinde kadının gönlünde ona karşı birtakım hisler belirdi. Kadın onun karşısında açılıp saçılıyor, süsleniyor ve tatlılıkla onu [kendisine] çağırıyordu; fakat Allah onu korudu. Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ } “[Kadın] onların dedikodularını / hilelerini işitince” buyruğu; yani kendisinin gıybetini yapmalarını ve kendisini yermek için çevirdikleri hileleri [işitince] demektir. Bir görüşe göre de; kadın onları [durumdan] haberdar etmiş ve onlara güvenip sırrını açmıştı, onlar ise sırrını ifşa ettiler. İşte bu sebeple onların bu davranışı "mekr" (tuzak/hile) olarak isimlendirilmiştir. Yüce Allah'ın: { اَرْسَلَتْ اِلَيْهِنَّ } “Onlara [haber] gönderdi” buyruğundaki sözde bir hazif (gizli öge) vardır; yani kendisinin içine düştüğü duruma onları da düşürmek maksadıyla bir ziyafete davet etmek üzere onlara haber gönderdi demektir. Mücâhid'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Azîz'in karısı kocasına: "Bir ziyafet hazırlayıp bu kadınları davet etmek istiyorum" dedi. Kocası da ona: "Yap" dedi. Kadın bir ziyafet hazırladı, ardından onlar için evleri tezyin etti (döşeyip süsledi). Neccedet (نجدت), süsledi demektir; en-necd ise döşenip süslenen...
بِهِ الْبَيْتُ مِنَ الْمَتَاعِ أَيْ يُزَيَّنُ، وَالْجَمْعُ نُجُودٌ عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ، وَالتَّنْجِيدُ التَّزْيِينُ، وَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ أَنْ يَحْضُرْنَ طَعَامَهَا، وَلَا تَتَخَلَّفْ مِنْكُنَّ امْرَأَةٌ مِمَّنْ سَمَّيْتُ. قَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: إِنَّهُنَّ كُنَّ أَرْبَعِينَ امْرَأَةً فَجِئْنَ عَلَى كُرْهٍ مِنْهُنَّ، وَقَدْ قَالَ فِيهِنَّ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ:
...evin kendisiyle döşendiği ev eşyasıdır, yani [evin] süslenmesidir. Ebû Ubeyd'den nakledildiğine göre çoğulu nucûddur. et-Tencîd (التَّنْجِيدُ) süslemek demektir. [Kadın] onlara kendi ziyafetine gelmelerini ve: "İsmini belirttiklerimden hiçbir kadın geride kalmasın" diye [haber] gönderdi. Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: Onlar kırk kadındı ve istemeye istemeye geldiler. Ümeyye b. Ebi's-Salt onlar hakkında şöyle demiştir:
حَتَّى إِذَا جِئْنَهَا قَسْرًا ... وَمَهَّدَتْ لَهُنَّ أَنْضَادًا وَكَبَابَا
"Nihayet istemeye istemeye onun yanına geldiklerinde... / O da onlar için üst üste dizilmiş minderler ve kebaplar hazırlamıştı"
وَيُرْوَى: أَنْمَاطًا. قَالَ وَهْبُ بْنُ [مُنَبِّهٍ]»
[Enzâden kelimesi] enmâtan (desenli yaygılar) şeklinde de rivayet edilmiştir. Vehb b. [Münebbih] şöyle demiştir:»
: فَجِئْنَ وَأَخَذْنَ مَجَالِسَهُنَّ. (وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً) أَيْ هَيَّأَتْ لَهُنَّ مَجَالِسَ يَتَّكِئْنَ عَلَيْهَا. قَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ: فِي كُلِّ مَجْلِسٍ جَامٌ فِيهِ عَسَلٌ وَأُتْرُجٌّ وَسِكِّينٌ حَادٌّ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ" مُتْكًا" مُخَفَّفًا غَيْرَ مَهْمُوزٍ، وَالْمُتْكُ هُوَ الْأُتْرُجُّ بِلُغَةِ الْقِبْطِ، وَكَذَلِكَ فَسَّرَهُ مُجَاهِدٌ. رَوَى سُفْيَانُ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الْمُتَّكَأُ مُثَقَّلًا [هُوَ] الطَّعَامُ، وَالْمُتْكُ مُخَفَّفًا [هُوَ] الْأُتْرُجُّ، وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Geldiler ve yerlerine oturdular. { وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً } “onlar için yaslanacakları yerler hazırladı” yani üzerine yaslanacakları meclisler/minderler hazırladı. İbn Cübeyr: 'Her mecliste içinde bal, ağaçkavunu (turunç) ve keskin bir bıçak bulunan bir kâse vardı' demiştir. Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr hemzesiz ve şeddesiz olarak 'mütken' okumuşlardır. el-Mütk, Kıptî dilinde ağaçkavunudur (turunç); Mücâhid de böyle tefsir etmiştir. Süfyân'ın Mansûr'dan, onun da Mücâhid'den rivayet ettiğine göre: 'Şeddeli olan el-müttekâ yemektir; şeddesiz olan el-mütk ise ağaçkavunudur.' Şair şöyle demiştir:
نَشْرَبُ الْإِثْمَ بِالصُّوَاعِ جِهَارًا ... وَتَرَى الْمُتْكَ بَيْنَنَا مُسْتَعَارًا
Ölçek ölçek günahı (şarabı) alenen içeriz / Ve ağaçkavununun (el-mütk) aramızda elden ele ödünç dolaştığını görürsün.
وَقَدْ تَقُولُ أَزْدُ شَنُوءَةَ: الْأُتْرُجَّةُ الْمُتْكَةُ، قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْمُتْكُ مَا تُبْقِيهِ الْخَاتِنَةُ. وَأَصْلُ الْمُتْكِ الزُّمَاوَرْدُ. وَالْمَتْكَاءُ مِنَ النِّسَاءِ الَّتِي لَمْ تُخْفَضْ. قَالَ الْفَرَّاءُ: حَدَّثَنِي شَيْخٌ مِنْ ثِقَاتِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ أَنَّ الْمُتْكَ مُخَفَّفًا الزُّمَاوَرْدُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ الْأُتْرُجُّ، حَكَاهُ الْأَخْفَشُ. ابْنُ زَيْدٍ: أُتْرُجًّا وَعَسَلًا يُؤْكَلُ بِهِ، قال الشاعر:
Ezd-i Şenûe kabilesi ağaçkavununa bazen 'el-mütke' der. el-Cevherî: 'el-Mütk, sünnetçi kadının kestiği fazlalıktır. Mütk'ün aslı ise bir çeşit etli börek/dürüm olan zümâverd'dir. Sünnet edilmemiş kadına da metkâ denir' demiştir. el-Ferrâ: 'Basra ehlinin güvenilir yaşlılarından biri bana şeddesiz el-mütk kelimesinin zümâverd olduğunu anlattı' demiştir. Bazıları ise onun ağaçkavunu olduğunu söylemiştir; bunu el-Ahfeş nakletmiştir. İbn Zeyd: 'Ağaçkavunu ve onunla birlikte yenen baldır' demiştir. Şair şöyle demiştir:
فظلنا بِنِعْمَةٍ وَاتَّكَأْنَا ... وَشَرِبْنَا الْحَلَالِ مِنْ قُلَلِهِ
Nimet içinde günümüzü geçirdik, yaslandık (yedik) / Ve helal olanı testilerinden içtik.
أَيْ أَكَلْنَا. النَّحَّاسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَعْتَدَتْ" مِنَ الْعَتَادِ، وَهُوَ كُلُّ مَا جَعَلْتَهُ عُدَّةً لِشَيْءٍ." مُتَّكَأً" أَصَحُّ مَا قِيلَ فِيهِ مَا رَوَاهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَجْلِسًا، وَأَمَّا قَوْلُ جَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ التَّفْسِيرِ إِنَّهُ الطَّعَامُ فَيَجُوزُ عَلَى تَقْدِيرٍ: طَعَامٌ مُتَّكَأٌ، مثل:" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ"، ودل على
Yani yedik [demektir]. en-Nehhâs şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { وَأَعْتَدَتْ } “ve hazırladı” buyruğu, 'el-atâd'dan (العَتَاد) gelmektedir; bu da bir şey için donanım/hazırlık kıldığın her şeydir. { مُتَّكَأً } “bir müttekâ (yaslanacak yer / ziyafet)” hakkında söylenenlerin en sahihi, Ali b. Ebî Talha'nın İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiği şu sözdür: '[Yaslanılacak] bir meclis.' Tefsir ehlinden bir topluluğun 'o yemektir' şeklindeki görüşüne gelince; bu, { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “[Halkı bulunan] kente sor” örneğinde olduğu gibi 'yaslanılarak yenen bir yemek' (taâmun müttekain) takdiriyle caizdir. [Ayetin devamındaki ifade de]
هَذَا الْحَذْفُ" وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً" لِأَنَّ حُضُورَ النِّسَاءِ مَعَهُنَّ سَكَاكِينُ إِنَّمَا هُوَ لِطَعَامٍ يُقَطَّعُ بِالسَّكَاكِينِ، كَذَا قَالَ فِي كِتَابِ" إِعْرَابِ الْقُرْآنِ" لَهُ. وَقَالَ فِي كِتَابِ" مَعَانِي الْقُرْآنِ" [لَهُ]: وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ:" الْمُتَّكَأُ" الطَّعَامُ. وَقِيلَ:" الْمُتَّكَأُ" كُلُّ مَا اتُّكِئَ عَلَيْهِ عِنْدَ طَعَامٍ أَوْ شَرَابٍ أَوْ حَدِيثٍ، وَهَذَا هُوَ الْمَعْرُوفُ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ، إِلَّا أَنَّ الرِّوَايَاتِ قَدْ صَحَّتْ بِذَلِكَ. وَحَكَى الْقُتَبِيُّ أَنَّهُ يُقَالُ: اتَّكَأْنَا عِنْدَ فُلَانٍ أَيْ أَكَلْنَا، وَالْأَصْلُ فِي" مُتَّكَأً" مَوْتَكَأٌ، وَمِثْلُهُ مُتَّزِنٌ وَمُتَّعِدٌ، لأنه من وزنت ووعدت وكات، ويقال: اتكأ يتكئ اتكاء. (كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً) مَفْعُولَانِ، وَحَكَى الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ أَنَّ السِّكِّينَ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ، وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:
buna delalet etmektedir: { وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً } “her birine birer bıçak verdi”; çünkü kadınların yanlarında bıçaklarla hazır bulunması ancak bıçakla kesilecek bir yemek içindir.' en-Nehhâs 'İ'râbü'l-Kur'ân' adlı kitabında böyle demiştir. 'Meâni'l-Kur'ân' kitabında ise şöyle demiştir: 'Ma'mer'in Katâde'den rivayet ettiğine göre Katâde: el-Müttekâ yemektir, demiştir. Şöyle de denilmiştir: el-Müttekâ; yemek, içmek veya sohbet esnasında üzerine yaslanılan her şeydir; lügat ehli nezdinde bilinen de budur, üstelik rivayetler de bu doğrultuda sahih olarak gelmiştir.' el-Kutebî: 'Falancanın yanında yaslandık, yani yemek yedik denilir' demiştir. 'Müttekâ' kelimesinin aslı 'mevtekâ'dır; tıpkı 'müttezın' ve 'mütte'ıd' kelimelerinde olduğu gibi; zira bunlar vezene, veade ve vekee köklerindendir. 'İttekee yettekiü ittikâen' denilir. { كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً } kelimeleri iki mef'ûldür. el-Kisâî ve el-Ferrâ, sikkîn (bıçak) kelimesinin hem müzekker hem müennes olarak kullanıldığını nakletmişlerdir. el-Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:
فَعَيَّثَ فِي السَّنَامِ غَدَاةَ قُرٍّ ... بِسِكِّينٍ مُوَثَّقَةِ النِّصَابِ
Soğuk bir sabah vaktinde devenin hörgücünü doğradı / Sapı sağlamlaştırılmış bir bıçakla.
الْجَوْهَرِيُّ: وَالْغَالِبُ عَلَيْهِ التَّذْكِيرُ، وَقَالَ:
el-Cevherî: 'Kelimenin müzekker kullanımı galiptir' demiş ve şu beyti nakletmiştir:
يُرَى نَاصِحًا فِيمَا بَدَا فَإِذَا خَلَا ... فَذَلِكَ سِكِّينٌ عَلَى الْحَلْقِ حَاذِقٌ
Görünüşte samimi bir nasihatçi sanılır; fakat yalnız kalınca / Boğaza dayanmış keskin bir bıçaktır o.
الْأَصْمَعِيُّ: لَا يُعْرَفُ فِي السِّكِّينِ إِلَّا التَّذْكِيرُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ) بِضَمِّ التَّاءِ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، لِأَنَّ الْكَسْرَةَ تَثْقُلُ إِذَا كَانَ بَعْدَهَا ضَمَّةٌ، وَكُسِرَتِ التَّاءُ عَلَى الْأَصْلِ. قِيلَ: إِنَّهَا قَالَتْ لَهُنَّ: لَا تَقْطَعْنَ وَلَا تَأْكُلْنَ حَتَّى أُعْلِمَكُنَّ، ثُمَّ قَالَتْ لخادمها: إذا قلت لك ادع لي إيلا فادع يوسف، وائل: صَنَمٌ كَانُوا يَعْبُدُونَهُ، وَكَانَ يُوسُفُ ﵇ يَعْمَلُ فِي الطِّينِ، وَقَدْ شَدَّ مِئْزَرَهُ، وَحَسِرَ عَنْ ذِرَاعَيْهِ، فَقَالَتْ لِلْخَادِمِ: ادْعُ لِي إِيلًا، أي ادع لي الرب، وائل بِالْعِبْرَانِيَّةِ الرَّبُّ، قَالَ: فَتَعَجَّبَ النِّسْوَةُ وَقُلْنَ: كَيْفَ يجئ؟! فَصَعِدَتِ الْخَادِمُ فَدَعَتْ يُوسُفَ، فَلَمَّا انْحَدَرَ قَالَتْ لَهُنَّ: اقْطَعْنَ مَا مَعَكُنَّ. (فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ) بِالْمُدَى حَتَّى بَلَغَتِ السَّكَاكِينُ إِلَى الْعَظْمِ، قَالَهُ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ. سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: لَمْ يَخْرُجْ عَلَيْهِنَّ حَتَّى زَيَّنَتْهُ، فَخَرَجَ عَلَيْهِنَّ فَجْأَةً فَدُهِشْنَ فِيهِ، وَتَحَيَّرْنَ لِحُسْنِ وَجْهِهِ وَزِينَتِهِ وَمَا عَلَيْهِ، فَجَعَلْنَ يَقْطَعْنَ أَيْدِيَهُنَّ، وَيَحْسَبْنَ
el-Asmaî: "Sikkîn (bıçak) kelimesinde sadece müzekkerlik bilinir" demiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ } “[Kadın], 'Onların karşısına çık!' dedi” buyruğu; iki sâkinin yan yana gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle 'tâ' harfinin zammesiyle [ve-kâletu-hruc] okunmuştur. Çünkü peşinden zamme geldiğinde kesre ağır gelir. [Diğer kıraatte ise] 'tâ' harfi asıl kurala binaen kesrelenmiştir [ve-kâleti-hruc]. Şöyle rivayet edilmiştir: [Züleyha] kadınlara: "Ben size bildirene kadar kesmeyin ve yemeyin" dedi. Ardından hizmetçisine: "Sana 'Bana İl'i çağır' dediğimde Yûsuf'u çağır" dedi. İl, tapmakta oldukları bir put idi. Yûsuf aleyhisselâm ise beline peştamal bağlamış, kollarını sıvamış vaziyette çamur/harç işinde çalışıyordu. Kadın hizmetçisine: "Bana İl'i çağır" dedi; yani 'Bana Rabb'i çağır' demek istedi. Zira İbranicede İl, 'Rab' demektir. [Râvî] dedi ki: Kadınlar şaşırıp: "O nasıl gelir?!" dediler. Hizmetçi yukarı çıkıp Yûsuf'u çağırdı. Yûsuf aşağı inince [kadın] onlara: "Elinizdekileri kesin" dedi. { فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } “Onu gördüklerinde onu pek yücelttiler ve ellerini kestiler”. Bıçaklarla [öyle kestiler ki] bıçaklar kemiğe dayandı. Bunu Vehb b. Münebbih nakletmiştir. Saîd b. Cübeyr: "[Kadın] onu süslemeden kadınların karşısına çıkarmadı. Karşılarına ansızın çıkınca onun karşısında dehşete düştüler; yüzünün güzelliği, zineti ve üzerindeki [albeni] sebebiyle hayretler içinde kaldılar. Ellerini kesmeye başladılar ve...
أَنَّهُنَّ يَقْطَعْنَ الْأُتْرُجَّ، وَاخْتُلِفَ فِي مَعْنَى" أَكْبَرْنَهُ" فَرَوَى جُوَيْبِرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَعْظَمْنَهُ وَهِبْنَهُ، وَعَنْهُ أَيْضًا أَمْنَيْنَ وَأَمْذَيْنَ مِنَ الدَّهَشِ، وَقَالَ الشَّاعِرُ:
ağaçkavununu kestiklerini sanıyorlardı. { أَكْبَرْنَهُ } kelimesinin manasında ihtilaf edilmiştir: Cüveybir ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki: 'Onu yücelttiler ve heybetinden ürktüler.' Yine ondan gelen rivayete göre dehşetten ötürü meni veya mezi akıttılar. Şair şöyle demiştir:
إِذَا مَا رَأَيْنَ الْفَحْلَ مِنْ فَوْقِ قَارَّةٍ ... صَهَلْنَ وَأَكْبَرْنَ الْمَنِيَّ الْمُدَفَّقَا
Tepenin üstünden aygırı gördükleri zaman / Kişnerler ve fışkıran meniyi salıverirler.
وَقَالَ ابْنُ سَمْعَانَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ: إِنَّهُمْ قَالُوا أَمَذَيْنَ عِشْقًا، وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: عَشِقْنَهُ حَتَّى مَاتَ مِنْهُنَّ عَشْرٌ فِي ذَلِكَ الْمَجْلِسِ دَهَشًا وَحَيْرَةً وَوَجْدًا بِيُوسُفَ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ حِضْنَ مِنَ الدَّهَشِ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ وَالسُّدِّيُّ، قَالَ الشَّاعِرُ:
İbn Sem'ân birçok arkadaşından naklederek onların: 'Aşktan dolayı mezi akıttılar' dediklerini söylemiştir. Vehb b. Münebbih: 'Ona öyle âşık oldular ki Yûsuf'a duydukları şaşkınlık, hayret ve derin aşktan ötürü o mecliste onlardan on kadın öldü' demiştir. Şöyle de denilmiştir: Manası, dehşetten ötürü âdet gördüler (hayız oldular) demektir; bunu Katâde, Mukâtil ve es-Süddî söylemiştir. Şair şöyle demiştir:
نَأْتِي النِّسَاءَ عَلَى أَطْهَارِهِنَّ ... وَلَا نَأْتِي النِّسَاءَ إِذَا أَكْبَرْنَ إِكْبَارًا
Biz kadınlara temizlik vakitlerinde yaklaşırız / Âdet gördüklerinde (ekberne) ise kadınlara yaklaşmayız.