وَأَنْكَرَ ذَلِكَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَغَيْرُهُ وَقَالُوا: لَيْسَ ذَلِكَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَلَكِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُنْ حِضْنَ مِنْ شِدَّةِ إِعْظَامِهِنَّ لَهُ، وَقَدْ تَفْزَعُ الْمَرْأَةُ فَتُسْقِطُ وَلَدَهَا أَوْ تَحِيضُ. قَالَ الزَّجَّاجُ يُقَالُ أَكْبَرْنَهُ، وَلَا يُقَالُ حِضْنَهُ، فَلَيْسَ الْإِكْبَارُ بِمَعْنَى الْحَيْضِ، وَأَجَابَ الْأَزْهَرِيُّ فَقَالَ: يَجُوزُ أَكْبَرَتْ بِمَعْنَى حَاضَتْ، لِأَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا حَاضَتْ فِي الِابْتِدَاءِ خَرَجَتْ مِنْ حَيِّزِ الصِّغَرِ إِلَى الْكِبَرِ، قَالَ: وَالْهَاءُ فِي" أَكْبَرْنَهُ" يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَاءَ الْوَقْفِ لَا هَاءَ الْكِنَايَةِ، وَهَذَا مُزَيَّفٌ، لِأَنَّ هَاءَ الْوَقْفِ تَسْقُطُ فِي الْوَصْلِ، وَأَمْثَلُ مِنْهُ قَوْلُ ابْنِ الْأَنْبَارِيِّ: إِنَّ الْهَاءَ كِنَايَةٌ عَنْ مَصْدَرِ الْفِعْلِ، أَيْ أَكْبَرْنَ إِكْبَارًا، بِمَعْنَى حِضْنَ حَيْضًا. وَعَلَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْأَوَّلِ تَعُودُ الْهَاءُ إِلَى يُوسُفَ، أَيْ أَعْظَمْنَ يُوسُفَ وَأَجْلَلْنَهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ) قَالَ مُجَاهِدٌ: قَطَّعْنَهَا حَتَّى أَلْقَيْنَهَا. وَقِيلَ: خَدَشْنَهَا. وَرَوَى ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ [عَنْ مُجَاهِدٍ] قَالَ: حَزًّا بِالسِّكِّينِ، قَالَ النَّحَّاسُ: يُرِيدُ مُجَاهِدٌ أَنَّهُ لَيْسَ قَطْعًا تَبِينُ مِنْهُ الْيَدُ، إِنَّمَا هُوَ خَدْشٌ وَحَزٌّ، وَذَلِكَ مَعْرُوفٌ فِي اللُّغَةِ أَنْ يُقَالَ إِذَا خَدَشَ الْإِنْسَانُ يَدَ صَاحِبِهِ قَطَعَ يَدَهُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ:" أَيْدِيَهُنَّ" أَكْمَامَهُنَّ، وَفِيهِ بُعْدٌ. وَقِيلَ: أَنَامِلُهُنَّ، أَيْ مَا وَجَدْنَ أَلَمًا فِي الْقَطْعِ وَالْجَرْحِ، أَيْ لِشُغْلِ قُلُوبِهِنَّ بِيُوسُفَ، وَالتَّقْطِيعُ يُشِيرُ إِلَى الْكَثْرَةِ، فَيُمْكِنُ أَنْ تَرْجِعَ الْكَثْرَةُ إِلَى وَاحِدَةٍ جَرَحَتْ يدها في مواضع، ويمكن أن يرجع إلى عددهن.
Ebû Ubeyde ve başkaları bunu reddederek şöyle demişlerdir: “Bu, Arapların kelâmında (dilinde) yoktur; ancak onu aşırı derecede yüceltmelerinden ötürü âdet görmüş olmaları caizdir (mümkündür). Nitekim kadın bazen çok korkar da çocuğunu düşürür yahut âdet görür.” ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Ekbernehu (onu yücelttiler) denir, hidnehu (onu âdet gördüler) denmez; dolayısıyla ikbâr, âdet görme (hayız) anlamında değildir.” el-Ezherî buna şöyle cevap vermiştir: “Ekberat fiilinin ‘hayız gördü’ manasında kullanılması caizdir; çünkü kadın ilk defa âdet gördüğünde küçüklük çağından büyüklük (kiber) çağına çıkmış olur.” el-Ezherî devamla: “Ekbernehu kelimesindeki hâ harfi, kinâye (zamir) hâ'sı değil, sekte/vakıf hâ'sı (hâu'l-vakf) olabilir” demiştir. Ancak bu görüş çürüktür; çünkü vakıf hâ'sı vasl (geçiş) hâlinde düşer. İbnü'l-Enbârî'nin şu sözü bundan daha isabetlidir: “Hâ harfi, fiilin mastarından kinayedir; yani ‘ikbâren ekberne’ (büyük bir hayız ile âdet gördüler) demektir.” İbn Abbâs'ın birinci görüşüne göre ise hâ zamiri Yûsuf'a dönmektedir; yani Yûsuf'u yücelttiler ve ona tazim ettiler demektir. Yüce Allah'ın: { وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } “Ellerini kestiler” buyruğu hakkında Mücâhid: “Ellerini koparıp atacak derecede kestiler” demiştir. “Ellerini çizip yaraladılar” da denilmiştir. İbn Ebî Necîh [Mücâhid'den] rivayetle şöyle demiştir: “Bıçakla kertik kertik kestiler.” en-Nehhâs şöyle demiştir: “Mücâhid bununla elin gövdeden ayrıldığı bir kesmeyi değil, yalnızca bir çizme ve kertmeyi kastetmektedir. Nitekim bir kimse arkadaşının elini çizip yaraladığında ‘elini kesti’ denmesi dilde bilinen bir kullanımdır.” İkrime: “Ellerini ifadesinden maksat kollarının yenleridir” demiştir ki bu uzak bir ihtimaldir. Parmak uçları olduğu da söylenmiştir; yani Yûsuf ile kalpleri meşgul olduğu için kesme ve yaralamada hiçbir acı hissetmediler. Taktî‘ (kesip doğrama) ifadesi çokluğa işaret eder; bu çokluk bir kadının elini birden fazla yerden yaralamasına dönebileceği gibi, [kadınların] sayısına da dönebilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ) أَيْ مَعَاذَ اللَّهِ. وَرَوَى الْأَصْمَعِيُّ عَنْ نَافِعٍ أَنَّهُ قَرَأَ كَمَا قَرَأَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ." وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ" بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ وَهُوَ الْأَصْلُ، وَمَنْ حَذَفَهَا جَعَلَ اللَّامَ فِي" لِلَّهِ" عِوَضًا مِنْهَا. وَفِيهَا أَرْبَعُ لُغَاتٍ، يُقَالُ: حَاشَاكَ وَحَاشَا لَكَ وَحَاشَ لَكَ وَحَشَا لَكَ. وَيُقَالُ: حَاشَا زَيْدٍ وَحَاشَا زَيْدًا، قَالَ النَّحَّاسُ: وَسَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَقُولُ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَزِيدَ يَقُولُ: النَّصْبُ أَوْلَى، لِأَنَّهُ قَدْ صَحَّ أَنَّهَا فِعْلٌ لِقَوْلِهِمْ حَاشَ لِزَيْدٍ، وَالْحَرْفُ لَا يَحْذِفُ مِنْهُ، وَقَدْ قَالَ، النَّابِغَةُ:
Yüce Allah'ın: { وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ } "'Hâşâ, Allah için!' dediler" buyruğu, yani Allah'a sığınırız demektir. el-Asmaî, Nâfi'den onun da Ebû Amr b. el-Alâ gibi "وَقُلْنَ حاشَا لِلَّهِ" şeklinde elifi sabitleyerek okuduğunu rivayet etmiştir ki asıl olan da budur. Elifi hazfeden kimse ise "lillâh"taki lâm harfini onun yerine bedel kılmıştır. Bu kelimede dört lehçe vardır: "Hâşâke", "hâşâ leke", "hâşe leke" ve "haşâ leke" denir. Ayrıca "hâşâ Zeydin" ve "hâşâ Zeyden" de denir. en-Nehhâs şöyle der: Ali b. Süleyman'ın şöyle dediğini işittim: Muhammed b. Yezîd'in şöyle dediğini işittim: "Nasb ile okumak daha evladır; çünkü 'hâşe li-Zeydin' demelerinden ötürü onun fiil olduğu kesinleşmiştir. Harften ise kısaltma yapılmaz." Nitekim en-Nâbiğa şöyle demiştir:
وَلَا أُحَاشِي مِنَ الْأَقْوَامِ مِنْ أَحَدٍ
Ve kabilelerden hiçbir kimseyi istisna etmem (uḥâşî).
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: حَاشَ حَرْفٌ، وَأُحَاشَى فِعْلٌ. وَيَدُلُّ عَلَى كَوْنِ حَاشَا فِعْلًا وُقُوعُ حَرْفِ الْجَرِّ بَعْدَهَا. وَحَكَى أَبُو زَيْدٍ عَنْ أَعْرَابِيٍّ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي وَلِمَنْ يَسْمَعُ، حَاشَا الشَّيْطَانَ وَأَبَا الْأَصْبَغِ، فَنَصَبَ بِهَا. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" وَقُلْنَ حَاشْ لِلَّهِ" بِإِسْكَانِ الشِّينِ، وَعَنْهُ أَيْضًا" حَاشَ الْإِلَهِ". ابْنُ مَسْعُودٍ وَأُبَيٌّ:" حَاشَ اللَّهِ" بِغَيْرِ لَامٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Bazıları şöyle demiştir: "Hâşe" harftir, "uhâşî" ise fiildir. Hâşâ'nın fiil olduğuna, peşinden cer harfinin gelmesi delalet eder. Ebû Zeyd bir bedevîden şöyle nakletmiştir: "Allah'ım, beni ve şeytan ile Ebu'l-Asbağ hariç (hâşâ) işitenleri bağışla." Burada onunla nasb yapmıştır. el-Hasan "وَقُلْنَ حَاشْ لِلَّهِ" şeklinde şın harfini sükûn ile okumuştur; yine ondan "حَاشَ الْإِلَهِ" okuyuşu da nakledilmiştir. İbn Mes'ûd ve Übeyy ise lâm harfi olmaksızın "حَاشَ اللَّهِ" şeklinde okumuşlardır. Şairin şu sözü de bundandır:
حَاشَا أَبِي ثَوْبَانَ إِنَّ بِهِ ... ضَنًّا عَنِ الْمَلْحَاةِ وَالشَّتْمِ
Ebû Sevbân müstesnadır; çünkü onda / Tartışmaktan ve sövmekten sakınma vardır.
قَالَ الزَّجَّاجُ: وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ مِنَ الْحَاشِيَةِ، وَالْحَشَا بِمَعْنَى النَّاحِيَةِ، تَقُولُ: كُنْتُ فِي حَشَا فُلَانٍ أَيْ فِي نَاحِيَتِهِ، فَقَوْلُكَ: حَاشَا لِزَيْدٍ أَيْ تَنَحَّى زَيْدٌ مِنْ هَذَا وَتَبَاعَدَ عَنْهُ، وَالِاسْتِثْنَاءُ إِخْرَاجٌ وَتَنْحِيَةٌ عَنْ جُمْلَةِ الْمَذْكُورِينَ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: هُوَ فَاعِلٌ مِنَ الْمُحَاشَاةِ، أَيْ حَاشَا يُوسُفُ وَصَارَ فِي حَاشِيَةٍ وَنَاحِيَةٍ مِمَّا قَرِفَ بِهِ، أَوْ مِنْ أَنْ يَكُونَ بَشَرًا، فَحَاشَا وَحَاشَ فِي الِاسْتِثْنَاءِ حَرْفُ جَرٍّ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ، وَعَلَى مَا قَالَ الْمُبَرِّدُ وَأَبُو عَلِيٍّ فِعْلٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا هَذَا بَشَراً) قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ:" فَلَمَّا" بِمَنْزِلَةِ لَيْسَ، تَقُولُ: لَيْسَ زَيْدٌ قَائِمًا، وَ" مَا هَذَا بَشَراً" وَ" مَا هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ" [المجادلة: ٢]. وقال الكوفيون: لما حذفت الباء
ez-Zeccâc şöyle demiştir: Kelimenin aslı "el-hâşiye" (kenar, taraf) kelimesindendir. el-Haşâ (الْحَشَا) ise yön/taraf manasındadır. Nitekim sen: "Falancanın tarafındaydım" anlamında { كُنْتُ فِي حَشَا فُلَانٍ } dersin. Buna göre "Hâşâ li-Zeyd" sözün; "Zeyd bundan kenara çekildi ve ondan uzaklaştı" demektir. İstisna da [bir şeyi] zikredilenlerin bütününden çıkarmak ve kenara ayırmaktır. Ebû Alî ise şöyle demiştir: O, el-muhâşât kökünden [türemiş] fâil [vezninde bir fiil]dir; yani "Yûsuf kenara çekildi ve kendisine isnat edilen çirkin fiilden bir kenarda ve ayrı bir tarafta kaldı" yahut "bir insan olmaktan uzak kaldı" [demektir]. İstisna bildiren "hâşâ" (حَاشَا) ve "hâşe" (حَاشَ), Sîbeveyh'e göre cer harfidir; el-Müberred ve Ebû Alî'nin görüşüne göre ise fiildir. Yüce Allah'ın { مَا هَٰذَا بَشَرًا } “Bu bir insan değildir” buyruğuna gelince; el-Halîl ve Sîbeveyh, "mâ" (مَا) [harfinin] "leyse" (لَيْسَ) konumunda olduğunu söylemişlerdir. Nitekim sen "Zeyd ayakta değildir" anlamında { لَيْسَ زَيْدٌ قَائِمًا } dersin. { مَا هَٰذَا بَشَرًا } “Bu bir insan değildir” ve { مَا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ } “Onlar, kendilerinin anaları değildir” [el-Mücâdele 58/2] ayetleri de böyledir. Kûfeliler ise şöyle demiştir: [Haberin başındaki] bâ (ب) harfi hazfedilince...
نُصِبَتْ، وَشَرْحُ هَذَا- فِيمَا قَالَهُ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى،- إِنَّكَ إِذَا قُلْتَ: مَا زَيْدٌ بِمُنْطَلِقٍ، فَمَوْضِعُ الْبَاءِ مَوْضِعُ نَصْبٍ، وَهَكَذَا سَائِرُ حُرُوفِ الْخَفْضِ، فَلَمَّا حُذِفَتِ الْبَاءُ نُصِبَتْ لِتَدُلَّ عَلَى مَحَلِّهَا، قَالَ: وَهَذَا قَوْلُ الْفَرَّاءِ، قَالَ: وَلَمْ تعمل" فَلَمَّا" شَيْئًا، فَأَلْزَمَهُمُ الْبَصْرِيُّونَ أَنْ يَقُولُوا: زَيْدٌ الْقَمَرُ، لِأَنَّ الْمَعْنَى كَالْقَمَرِ! فَرَدَّ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى بِأَنْ قَالَ: الْبَاءُ أَدْخَلُ فِي حُرُوفِ الْخَفْضِ مِنَ الْكَافِ، لِأَنَّ الْكَافَ تَكُونُ اسْمًا. قَالَ النَّحَّاسُ: لَا يَصِحُّ إِلَّا قَوْلُ الْبَصْرِيِّينَ، وَهَذَا الْقَوْلُ يَتَنَاقَضُ، لِأَنَّ الْفَرَّاءَ أَجَازَ نَصًّا مَا بِمُنْطَلِقٍ زَيْدٌ، وَأَنْشَدَ:
kelime nasb oldu" demişlerdir. Bunun açıklaması —Ahmed b. Yahyâ'nın belirttiğine göre— şöyledir: Sen 'Mâ Zeydün bi-muntalakın' dediğinde bâ harfinin mahalli nasb mahallidir; diğer cer harfleri de böyledir. Bâ harfi hazfedilince mahalline delalet etsin diye kelime nasb kılınmıştır. Ahmed b. Yahyâ: 'Bu, el-Ferrâ'nın görüşüdür; ona göre mâ (مَا) hiçbir amel etmemiştir' demiştir. Bunun üzerine Basralılar onları şöyle demeye mecbur bırakmışlardır: 'O halde mânâ kamer gibi (kel-kamer) olduğu için 'Zeydün el-kamera' denmelidir!' Ahmed b. Yahyâ buna şöyle cevap vermiştir: 'Bâ harfi cer harfleri içinde kâf harfinden daha köklüdür; çünkü kâf harfi isim olarak da gelir.' en-Nehhâs şöyle der: Sadece Basralıların kavli sahihtir; Kûfelilerin bu kavli ise çelişkilidir. Çünkü el-Ferrâ bizzat 'Mâ bi-muntalakın Zeydün' cümlesini caiz görmüş ve şu beyti okumuştur:
أَمَّا وَاللَّهِ أَنْ لَوْ كُنْتُ حُرًّا ... وَمَا بِالْحُرِّ أَنْتَ وَلَا الْعَتِيقِ
Allah'a yemin olsun ki eğer hür biri olsaydın... / Ama sen ne bir hürsün ne de azatlı!
وَمَنَعَ نَصًّا النَّصْبَ، وَلَا نَعْلَمُ بَيْنَ النَّحْوِيِّينَ اخْتِلَافًا أَنَّهُ جَائِزٌ: مَا فِيكَ بِرَاغِبٍ زَيْدٌ، وَمَا إِلَيْكَ بِقَاصِدٍ عَمْرٌو، ثُمَّ يَحْذِفُونَ الْبَاءَ وَيَرْفَعُونَ. وَحَكَى الْبَصْرِيُّونَ وَالْكُوفِيُّونَ مَا زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ بِالرَّفْعِ، وَحَكَى الْبَصْرِيُّونَ أَنَّهَا لُغَةُ تَمِيمٍ، وَأَنْشَدُوا:
Bununla birlikte nasbı kesinlikle yasaklamıştır. Dilciler arasında şu cümlenin caiz olduğu hususunda bir ihtilaf bilmiyoruz: 'Mâ fîke bi-râğıbın Zeydün' ve 'Mâ ileyke bi-kâsıdın Amrûn'. Ardından bâ harfini hazfedip merfû yaparlar. Basralılar ve Kûfeliler 'Mâ Zeydün muntalakun' şeklinde ref ile nakletmişlerdir; Basralılar bunun Temîm lehçesi olduğunu aktarmış ve şu beyti okumuşlardır:
أَتَيْمًا تَجْعَلُونَ إِلَيَّ نِدًّا ... وَمَا تَيْمٌ لِذِي حَسَبٍ نَدِيدٌ
Teym kabilesini bana denk mi tutuyorsunuz? / Teym, şeref sahibi birine denk (nedîd) olamaz!
النِّدُّ وَالنَّدِيدُ وَالنَّدِيدَةُ الْمِثْلُ وَالنَّظِيرُ. وَحَكَى الْكِسَائِيُّ أَنَّهَا لُغَةُ تِهَامَةَ وَنَجْدٍ. وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ الرَّفْعَ أَقْوَى الْوَجْهَيْنِ: قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: وَهَذَا غَلَطٌ، كِتَابُ اللَّهِ ﷿ وَلُغَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَقْوَى وَأَوْلَى. قُلْتُ: وَفِي مُصْحَفِ حَفْصَةَ ﵂" مَا هَذَا بِبَشَرٍ" ذَكَرَهُ الْغَزْنَوِيُّ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ: وَذَكَرَتِ النِّسْوَةُ أَنَّ [صُورَةَ] يُوسُفَ أَحْسَنُ، مِنْ صُورَةِ الْبَشَرِ، بَلْ هُوَ فِي صُورَةِ مَلَكٍ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ " [التين: ٤] وَالْجَمْعُ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ أَنَّ قَوْلَهُنَّ:" حاشَ لِلَّهِ" تَبْرِئَةٌ لِيُوسُفَ عَمَّا رَمَتْهُ بِهِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ مِنَ الْمُرَاوَدَةِ، أَيْ بَعُدَ يُوسُفُ عَنْ هَذَا، وَقَوْلُهُنَّ:" لِلَّهِ" أَيْ لِخَوْفِهِ، أَيْ بَرَاءَةٌ لِلَّهِ مِنْ هَذَا، أَيْ قَدْ نَجَا يُوسُفُ مِنْ ذلك، فليس هذا من الصورة في شي، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ فِي التَّبْرِئَةِ عَنِ الْمَعَاصِي كَالْمَلَائِكَةِ، فَعَلَى هَذَا لَا تَنَاقُضَ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ تَنْزِيهُهُ عَنْ مُشَابَهَةِ الْبَشَرِ فِي الصُّورَةِ، لِفَرْطِ جَمَالِهِ. وَقَوْلُهُ:" لِلَّهِ" تَأْكِيدٌ لِهَذَا الْمَعْنَى، فَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى قَالَتِ النِّسْوَةُ ذَلِكَ ظَنًّا مِنْهُنَّ أَنَّ صورة الملك أحسن، وما بلغهن قوله
en-Nidd (النِّدّ), en-nedîd (النَّدِيد) ve en-nedîde (النَّدِيدَة); benzer, denk ve emsal demektir. Kisâî bunun Tihâme ve Necid lehçesi olduğunu nakletmiştir. Ferrâ ise iki vecihten [mâ'nın amel etmeyip ismin] merfû kılınmasının daha kuvvetli olduğunu ileri sürmüştür. Ebû İshâk şöyle demiştir: Bu bir hatadır; Azîz ve Celîl olan Allah'ın Kitabı ve Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) lisanı daha kuvvetli ve daha evladır. Ben derim ki: Hafsa'nın (radıyallâhu anhâ) mushafında [bu ayet] { مَا هَذَا بِبَشَرٍ } şeklindedir; bunu Gaznevî zikretmiştir. Ebû Nasr el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Kadınlar, Yûsuf'un [sûretinin] bir beşer sûretinden daha güzel olduğunu, bilakis onun bir melek sûretinde bulunduğunu dile getirmişlerdir. Yüce Allah ise: { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ } “Gerçekten biz insanı en güzel bir biçimde yarattık” [et-Tîn: 4] buyurmaktadır. Bu iki ayetin arasını uzlaştırma (cem) yolu şöyledir: Kadınların { حَاشَ لِلَّهِ } sözü, Azîz'in hanımının kendisini birlikte olmaya çağırması konusunda Yûsuf'u temize çıkarmak içindir; yani Yûsuf bu tür bir fiilden tamamen uzaktır. Onların { لِلَّهِ } sözü ise "Allah korkusu sebebiyle" demektir; yani Allah rızası için bundan beridir, Yûsuf bundan kurtulmuştur. Dolayısıyla bu sözün sûret ve fiziki görünüşle hiçbir ilgisi yoktur. Manası şudur: O, günahlardan berî ve temiz olma hususunda melekler gibidir. Bu açıklamaya göre aralarında hiçbir çelişki kalmaz. [Diğer bir görüşe göre] ise burada kastedilenin, güzelliğinin aşırılığı sebebiyle sûret bakımından insanlara benzemekten tenzih edilmesi olduğu söylenmiştir. Kadınların { لِلَّهِ } sözü de bu manayı tekit etmektedir. Bu anlama göre kadınlar, melek sûretinin daha güzel olduğu zannıyla böyle söylemişlerdir; zira onlara Yüce Allah'ın...
تَعَالَى:" لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ" [التين: ٤] فَإِنَّهُ مِنْ كِتَابِنَا. وَقَدْ ظَنَّ بَعْضُ الضَّعَفَةِ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ لَوْ كَانَ ظَنًّا بَاطِلًا مِنْهُنَّ لَوَجَبَ عَلَى اللَّهِ أَنْ يَرُدَّ عَلَيْهِنَّ، وَيُبَيِّنَ كَذِبَهُنَّ، وَهَذَا بَاطِلٌ، إِذْ لَا وُجُوبَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَلَيْسَ كُلَّ مَا يُخْبِرُ بِهِ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنْ كُفْرِ الْكَافِرِينَ وَكَذِبِ الْكَاذِبِينَ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَقْرُنَ بِهِ الرَّدَّ عَلَيْهِ، وَأَيْضًا أَهْلُ الْعُرْفِ قَدْ يَقُولُونَ فِي الْقَبِيحِ كَأَنَّهُ شَيْطَانٌ، وَفِي الْحُسْنِ كَأَنَّهُ مَلَكٌ، أَيْ لَمْ يُرَ مِثْلُهُ، لِأَنَّ النَّاسَ لَا يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ، فَهُوَ بِنَاءٌ عَلَى ظَنٍّ فِي أَنَّ صُورَةَ الْمَلَكِ أَحْسَنُ، أَوْ عَلَى الْإِخْبَارِ بِطَهَارَةِ أَخْلَاقِهِ وَبُعْدِهِ عَنِ التُّهَمِ. (إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ) أَيْ مَا هَذَا إِلَّا مَلَكٌ، وَقَالَ الشَّاعِرُ:
{ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ } [et-Tîn: 4] “Doğrusu biz insanı en güzel kıvamda yarattık” buyruğu onlara ulaşmamıştı; zira bu bizim Kitabımızdandır. Bazı zayıf anlayışlı kimseler, eğer bu söz kadınların batıl bir zannı olsaydı Allah'ın onlara reddiye vermesinin ve yalanlarını açıklamasının vacip olacağını zannetmişlerdir. Bu batıldır; zira Yüce Allah'a hiçbir şey vacip değildir. Allah Sübhânehu'nun kâfirlerin küfründen ve yalancıların yalanından haber verdiği her şeyin peşine bir reddiye koyması vacip değildir. Ayrıca örf ehli çirkin bir kimse için 'sanki şeytandır', güzel bir kimse için de 'sanki melektir' yani benzeri görülmemiştir derler; çünkü insanlar melekleri görmezler. Dolayısıyla bu, ya meleğin suretinin daha güzel olduğuna dair bir zanna ya da onun ahlakının temizliğini ve töhmetlerden uzaklığını bildirmeye dayanmaktadır. { إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ } “Bu ancak bir melektir” yani bu bir melekten başkası değildir. Şair şöyle demiştir:
فَلَسْتَ لَإِنْسِيٌّ وَلَكِنْ لَمَلْأَكٌ ... تَنَزَّلَ مِنْ جَوِّ السَّمَاءِ يَصُوبُ
Sen bir insan değilsin, ancak bir meleksin; / Göğün boşluğundan süzülüp inen.
وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ:" مَا هَذَا بِشِرًى" بِكَسْرِ الْبَاءِ وَالشِّينِ، أَيْ مَا هَذَا عَبْدًا مُشْتَرًى، أَيْ مَا يَنْبَغِي لِمِثْلِ هَذَا أَنْ يُبَاعَ، فَوَضَعَ الْمَصْدَرَ مَوْضِعَ اسْمِ الْمَفْعُولِ، كَمَا قَالَ:" أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ" [المائدة: ٩٦] أَيْ مَصِيدُهُ، وَشَبَهُهُ كَثِيرٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: مَا هَذَا بِثَمَنٍ، أَيْ مِثْلُهُ لَا يُثَمَّنُ وَلَا يُقَوَّمُ، فَيُرَادُ بِالشِّرَاءِ عَلَى هَذَا الثَّمَنِ الْمُشْتَرَى بِهِ: كَقَوْلِكَ: مَا هَذَا بِأَلْفٍ إِذَا نَفَيْتَ قَوْلَ الْقَائِلِ: هَذَا بِأَلْفٍ. فَالْبَاءُ عَلَى هَذَا مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ هُوَ الْخَبَرُ، كَأَنَّهُ قَالَ: مَا هَذَا مُقَدَّرًا بِشِرَاءٍ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ أَشْبَهُ، لِأَنَّ بَعْدَهُ" إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ" مُبَالَغَةٌ فِي تَفْضِيلِهِ فِي جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ تَعْظِيمًا لِشَأْنِهِ، وَلِأَنَّ مِثْلَ" بِشِرًى" يُكْتَبُ فِي الْمُصْحَفِ بِالْيَاءِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ) لَمَّا رَأَتِ افْتِتَانَهُنَّ بِيُوسُفَ أَظْهَرَتْ عُذْرَ نَفْسِهَا بِقَوْلِهَا:" لُمْتُنَّنِي فِيهِ" أَيْ بِحُبِّهِ، وَ" ذَلِكَ" بِمَعْنَى" هَذَا" وَهُوَ اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ. وقيل: الهاء للحب، و" ذلك" عل بَابِهِ، وَالْمَعْنَى: ذَلِكُنَّ الْحُبُّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ، أَيْ حُبُّ هَذَا هُوَ ذَلِكَ الْحُبُّ. وَاللَّوْمُ الْوَصْفُ بِالْقَبِيحِ. ثُمَّ أَقَرَّتْ وَقَالَتْ: (وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ) أي أمتنع،
Hasan'dan [el-Basrî] şöyle rivayet edilmiştir: Bâ ve şîn harflerinin kesresiyle { مَا هَذَا بِشِرًى } “Bu satın alınmış bir köle değildir” şeklinde [okumuştur]. Yani böyle bir kimsenin satılması yakışık almaz. Burada masdar, ism-i mef'ûl yerine kullanılmıştır; nitekim Yüce Allah'ın { أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ } [el-Mâide: 96] “Deniz avı size helal kılındı” buyruğundaki [sayd] kelimesi "masîd" (avlanan şey) anlamındadır; bunun benzeri [Arapçada] pek çoktur. Anlamın şöyle olması da caizdir: “Bu, bir bedel karşılığı değildir.” Yani onun gibisine paha biçilemez ve değer takdir edilemez. Bu takdirde şirâ (satın alma) ile kendisiyle satın alınan bedel kastedilmiş olur. Tıpkı “Bu bin [dirhem] değerinde değildir” derken bir kimsenin “Bu bin [dirhem] değerindedir” sözünü nefyetmen (reddetmen) gibi. Bu durumda [bi-şiran başındaki] bâ harfi, haber olan mahzuf (hazfedilmiş) bir kelimeye taalluk eder (bağlanır); sanki “Bu, satın alma bedeliyle takdir edilmiş değildir” demiş gibi olur. Cumhurun kıraati ise [bağlama] daha uygundur. Çünkü bundan sonra gelen { إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ } “Bu ancak değerli bir melektir” ifadesi, şanını yüceltmek amacıyla onu melekler cinsinden saymada bir mübalağadır. Ayrıca “bi-şiran” gibi bir kelime mushafta yâ harfiyle yazılır. Yüce Allah'ın: { قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ } “[Kadın] dedi ki: 'İşte hakkında beni kınadığınız kişi budur!'” buyruğuna gelince; kadınlar Yûsuf'a meftun olunca, [Züleyha]: “Beni hakkında kınadığınız” yani onu sevdiğim için [kınadığınız] diyerek kendi mazeretini ortaya koydu. Buradaki “zâlike” (ذَلِكَ) kelimesi “hâzâ” (هَذَا) anlamındadır; Taberî'nin tercihi de budur. [Âyetteki] zamirin sevgiye râci olduğu ve “zâlike” kelimesinin asıl [uzak işaret] manasında kaldığı da söylenmiştir. Bu takdirde mana: “İşte beni hakkında kınadığınız o sevgi budur”; yani “Bunun sevgisi işte o [bahsettiğiniz] sevgidir” demek olur. Levim (اللوم), çirkin bir özellikle nitelemek (ayıplamak) demektir. Sonra [Züleyha suçunu] itiraf edip şöyle dedi: { وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ } “Andolsun ki ben onun nefsinden murat almak istedim de o iffetini korudu (günahtan kaçındı)”; yani kaçındı [demektir].
وَسُمِّيَتِ الْعِصْمَةُ عِصْمَةً لِأَنَّهَا تَمْنَعُ مِنَ ارْتِكَابِ الْمَعْصِيَةِ. وَقِيلَ:" اسْتَعْصَمَ" أَيِ اسْتَعْصَى، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. (وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ) عَاوَدَتْهُ الْمُرَاوَدَةَ بِمَحْضَرٍ مِنْهُنَّ، وَهَتَكَتْ جِلْبَابَ الْحَيَاءِ، وَوَعَدَتْ بِالسِّجْنِ إِنْ لَمْ يَفْعَلْ، وَإِنَّمَا فَعَلَتْ هَذَا حِينَ لَمْ تَخْشَ لَوْمًا وَلَا مَقَالًا خِلَافَ أَوَّلِ أَمْرِهَا إِذْ كَانَ ذَلِكَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا. (وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ) أَيِ الْأَذِلَّاءِ. وَخَطُّ الْمُصْحَفِ" وَلَيَكُوناً" بِالْأَلِفِ وَتُقْرَأُ بِنُونٍ مُخَفَّفَةٍ لِلتَّأْكِيدِ، وَنُونُ التَّأْكِيدِ تُثَقَّلُ وَتُخَفَّفُ وَالْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ:" لَيُسْجَنَنَّ" بِالنُّونِ لِأَنَّهَا مُثَقَّلَةٌ، وَعَلَى" لَيَكُوناً" بِالْأَلِفِ لِأَنَّهَا مُخَفَّفَةٌ، وَهِيَ تُشْبِهُ نُونَ الْإِعْرَابِ فِي قَوْلِكَ: رَأَيْتُ رَجُلًا وَزَيْدًا وَعَمْرًا، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ:" لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ" وَنَحْوُهَا الْوَقْفُ عَلَيْهَا بِالْأَلِفِ، كَقَوْلِ الْأَعْشَى:
İsmete 'ismet' (korunma) denilmesinin sebebi, günah işlemeye mani olmasıdır. "İsta'same" fiilinin 'ista'sâ' (direndi/karşı koydu) manasında olduğu da söylenmiştir; mana birdir. { وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ } “Eğer emrettiğimi yapmazsa mutlaka zindana atılacaktır”; kadın onların huzurunda baştan çıkarma talebini tekrarladı, hayâ örtüsünü yırtıp attı ve yapmadığı takdirde zindanla tehdit etti. Kadın bunu, işin başında aralarında baş başa iken olanın aksine, artık kınanmaktan ve dedikodudan korkmadığı bir anda yaptı. { وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ } “ve elbette alçalanlardan olacaktır!” yani zelil düşenlerden. Mushaf hattında "وَلَيَكُوناً" elif iledir ve pekiştirme için şeddesiz nun (nûn-ı hafîfe) ile okunur. Te'kit nûnu hem şeddeli (sakîle) hem şeddesiz (hafîfe) gelir. { لَيُسْجَنَنَّ } kavlinde vakıf şeddeli olduğu için nun ile, { وَلَيَكُوناً } kelimesinde ise şeddesiz olduğu için elif ile yapılır. Bu, 'Raeytü racülen ve Zeyden ve Amran' sözündeki irap tenvinine benzer. Tıpkı Yüce Allah'ın: { لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ } kavmi ve benzerleri gibi bunlarda da vakıf elif iledir. el-A'şâ'nın şu sözü gibidir:
وَلَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ وَاللَّهَ فَاعْبُدَا
Şeytana tapma, yalnız Allah'a kulluk et! (fa'budâ)
أَيْ أَرَادَ فَاعْبُدًا، فَلَمَّا وَقَفَ عَلَيْهِ كَانَ الْوَقْفُ بِالْأَلِفِ.
Yani 'fa'buden' demek istemiş, üzerinde durunca (vakıf yapınca) vakıf elif ile olmuştur.
[سورة يوسف (١٢): الآيات ٣٣ الى ٣٤]
[Yûsuf Suresi (12), 33-34. Ayetler]
قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ (٣٣) فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٤)
{ قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ (٣٣) فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٤) } “[Yûsuf] dedi ki: 'Rabbim! Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir. Eğer onların tuzaklarını benden savmazsan onlara meyleder ve cahillerden olurum.' Rabbi onun duasını kabul etti ve onların tuzağını ondan savdı. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ) أَيْ دُخُولُ السِّجْنِ، فَحَذَفَ الْمُضَافَ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَالنَّحَّاسُ." أَحَبُّ إِلَيَّ" أَيْ أَسْهَلُ عَلَيَّ وَأَهْوَنُ مِنَ الْوُقُوعِ فِي الْمَعْصِيَةِ، لَا أَنَّ دُخُولَ السِّجْنِ مِمَّا يُحِبُّ عَلَى التَّحْقِيقِ. وَحُكِيَ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ لَمَّا قَالَ:" السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ" أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ" يَا يُوسُفُ! أَنْتَ حَبَسْتَ نَفْسَكَ حَيْثُ قُلْتَ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ، وَلَوْ قُلْتَ الْعَافِيَةُ أَحَبُّ إِلَيَّ لَعُوفِيتَ". وَحَكَى أَبُو حَاتِمٍ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ ﵁ قَرَأَ:" السَّجْنُ" بِفَتْحِ السِّينِ وَحُكِيَ أَنَّ ذَلِكَ قِرَاءَةُ ابْنُ أَبِي إسحاق
Yüce Allah'ın: { قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ } “[Yûsuf] dedi ki: 'Rabbim! Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir.'” buyruğu; yani 'zindana girmek [bana daha sevimlidir]' demektir; dolayısıyla muzaf (tamlanan) hazfedilmiştir. Bunu ez-Zeccâc ve en-Nehhâs söylemiştir. "Bana daha sevimlidir" ifadesi; günaha düşmektense benim için daha kolay ve daha katlanılabilirdir anlamındadır; yoksa hakikatte zindana girmeyi sevdiğinden ötürü değildir. Rivayet edildiğine göre Yûsuf aleyhisselâm: "Zindan bana daha sevimlidir" dediğinde Allah ona şöyle vahyetti: "Ey Yûsuf! 'Zindan bana daha sevimlidir' diyerek kendini sen hapsettin. Şayet 'Afiyet bana daha sevimlidir' deseydin sana afiyet verilirdi." Ebû Hâtim, Osmân b. Affân'ın radıyallâhu anh bu kelimeyi sîn harfinin fethasıyla "es-Secn" şeklinde okuduğunu nakletmiştir. Bunun İbn Ebî İshâk'ın da kıraati olduğu nakledilmiştir.
وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَعْرَجِ وَيَعْقُوبَ، وَهُوَ مَصْدَرُ سَجَنَهُ سَجْنًا. (وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ) أَيْ كَيْدَ النِّسْوَانِ. وَقِيلَ: كَيْدُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي رَأَيْنَهُ؟ فَإِنَّهُنَّ أَمَرْنَهُ بِمُطَاوَعَةِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ، وَقُلْنَ لَهُ: هِيَ مَظْلُومَةٌ وَقَدْ ظَلَمْتَهَا. وَقِيلَ: طَلَبَتْ كُلُّ وَاحِدَةٍ أَنْ تَخْلُوَ بِهِ لِلنَّصِيحَةِ فِي امْرَأَةِ الْعَزِيزِ، وَالْقَصْدُ بِذَلِكَ أَنْ تَعْذِلَهُ فِي حَقِّهَا، وَتَأْمُرَهُ بِمُسَاعَدَتِهَا، فَلَعَلَّهُ يُجِيبُ، فَصَارَتْ كُلُّ وَاحِدَةٍ تَخْلُو بِهِ عَلَى حِدَةٍ فَتَقُولُ لَهُ: يَا يُوسُفُ! اقْضِ لِي حَاجَتِي فَأَنَا خَيْرٌ لَكَ مِنْ سَيِّدَتِكَ، تَدْعُوهُ كُلُّ وَاحِدَةٍ لِنَفْسِهَا وَتُرَاوِدُهُ، فَقَالَ: يَا رَبِّ كَانَتْ وَاحِدَةً فَصِرْنَ جَمَاعَةً. وَقِيلَ: كَيْدُ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ فِيمَا دَعَتْهُ إِلَيْهِ مِنْ الْفَاحِشَةِ، وَكَنَّى عَنْهَا بِخِطَابِ الْجَمْعِ إِمَّا لِتَعْظِيمِ شَأْنِهَا فِي الْخِطَابِ، وَإِمَّا لِيَعْدِلَ عَنِ التَّصْرِيحِ إِلَى التَّعْرِيضِ. وَالْكَيْدُ الِاحْتِيَالُ وَالِاجْتِهَادُ، وَلِهَذَا سُمِّيَتِ الْحَرْبُ كَيْدًا لِاحْتِيَالِ النَّاسِ فِيهَا، قَالَ عُمَرُ بْنُ لَجَأٍ:
Abdurrahman el-A'rec ve Ya'kūb'un da kıraati olduğu nakledilmiştir ki bu 'secenehû secnen' fiilinin masdarıdır. { وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ } “Eğer onların tuzaklarını benden savmazsan...” yani kadınların tuzağını. Şöyle de denilmiştir: Onu gören kadınların tuzağını; zira onlar Yûsuf'a Azîz'in karısına boyun eğmesini emretmiş ve ona: 'O mazlumdur, sen ona haksızlık ettin' demişlerdi. Şöyle de denilmiştir: Kadınların her biri Azîz'in karısı adına nasihat etmek üzere Yûsuf'la baş başa kalmak istedi; bundaki maksatları kadın lehine onu azarlamak ve ona yardım etmesini emretmekti, belki icabet eder diye düşündüler. Böylece her biri onunla tek başına tenhaya çekilip: 'Ey Yûsuf! Benim arzumu yerine getir, ben senin için hanımından daha hayırlıyım' demeye başladı; her biri onu kendine çağırıyor ve baştan çıkarmaya çalışıyordu. Bunun üzerine Yûsuf: 'Ya Rabbi! Bir taneydi, şimdi bir topluluk oldular' dedi. Şöyle de denilmiştir: Azîz'in karısının onu çağırdığı fuhuş tuzağı kastedilmiştir; hitapta şanını yüceltmek için yahut açıkça belirtmekten kaçınıp üstü kapalı geçmek (tariz) amacıyla çoğul zamiriyle kinaye yapılmıştır. Keyd (الْكَيْد); hile ve çaba sarf etmek demektir. Bundan dolayı savaşta insanlar hileye başvurdukları için savaşa da 'keyd' denmiştir. Ömer b. Leci' şöyle demiştir:
تَرَاءَتْ كَيْ تَكِيدَكَ أُمُّ بِشْرٍ ... وَكَيْدٌ بِالتَّبَرُّجِ مَا تَكِيدُ
Ümmü Bişr sana tuzak kurmak için göründü / Açılıp saçılmakla kurulan tuzak ne yaman bir tuzaktır!
(أَصْبُ إِلَيْهِنَّ) جَوَابُ الشَّرْطِ، أَيْ أَمِلْ إِلَيْهِنَّ، مِنْ صَبَا يَصْبُو إِذَا مَالَ وَاشْتَاقَ صَبْوًا وَصَبْوَةً، قَالَ:
{ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ } “...onlara meylederim” şartın cevabıdır; yani onlara meylederim. Bir kimse meylettiğinde ve arzuladığında 'sabâ yasbû sabven ve sabveten' denir. Şair şöyle demiştir:
إِلَى هِنْدَ صَبَا قَلْبِي ... وَهِنْدُ مِثْلُهَا يُصْبِي
Kalbim Hind'e meyletti, / Hind gibisi zaten insanı meftun eder.
أَيْ إِنْ لَمْ تَلْطُفْ بِي فِي اجْتِنَابِ الْمَعْصِيَةِ وَقَعْتُ فِيهَا. (وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ) أَيْ مِمَّنْ يَرْتَكِبُ الْإِثْمَ وَيَسْتَحِقُّ الذَّمَّ، أَوْ مِمَّنْ يَعْمَلُ عَمَلَ الْجُهَّالِ، وَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ أَحَدًا لَا يَمْتَنِعُ عَنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ إِلَّا بِعَوْنِ اللَّهِ، وَدَلَّ أَيْضًا عَلَى قُبْحِ الْجَهْلِ وَالذَّمِّ لِصَاحِبِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ) لِمَا قَالَ." وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ" تَعَرَّضَ لِلدُّعَاءِ، وَكَأَنَّهُ قَالَ: اللَّهُمَّ اصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ، فَاسْتَجَابَ لَهُ دُعَاءَهُ، وَلَطَفَ بِهِ وَعَصَمَهُ عَنِ الْوُقُوعِ في الزنى." كَيْدَهُنَّ" قِيلَ: لِأَنَّهُنَّ جَمْعٌ قَدْ رَاوَدْنَهُ عَنْ نَفْسِهِ. وَقِيلَ: يَعْنِي كَيْدَ النِّسَاءِ. وَقِيلَ: يَعْنِي كَيْدَ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ، عَلَى مَا ذُكِرَ فِي الآية قبل، والعموم أولى.
Yani eğer günahtan sakınma hususunda bana lütufta bulunmazsan ona düşerim. { وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ } “...ve cahillerden olurum.” Yani günah işleyen ve kınanmayı hak eden kimselerden yahut cahillerin işini yapanlardan [olurum]. Bu [ifade], Allah'ın yardımı olmaksızın hiç kimsenin Allah'a isyandan kaçınamayacağına; ayrıca cehaletin çirkinliğine ve cehalet sahibinin kınanmayı hak ettiğine delalet etmiştir. Yüce Allah'ın: { فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ } “Bunun üzerine Rabbi onun duasını kabul etti...” buyruğuna gelince; o, { وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ } “Eğer onların tuzaklarını benden savmazsan...” dediğinde dua etmeye yönelmişti. Sanki o: “Allah'ım, onların tuzaklarını benden sav!” demiş gibiydi. [Rabbi de] onun duasını kabul buyurdu, ona lütufta bulundu ve onu zinaya düşmekten korudu. { كَيْدَهُنَّ } “Onların tuzaklarını” ifadesi hakkında: “Çünkü onlar Yusuf'un nefsinden murat almak isteyen bir topluluktu” denilmiştir. “Bununla kadınların tuzağı kastedilmiştir” de denilmiştir. Bir önceki ayette zikredildiği üzere: “Aziz'in hanımının tuzağı kastedilmiştir” de denilmiştir. Ancak ifadenin umumi (genel) olması daha evladır.
[سورة يوسف (١٢): آية ٣٥]
[Yûsuf Suresi (12), 35. Ayet]
ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥)
{ ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥) } “Sonra bu delilleri gördükleri halde, onu bir süreye kadar mutlaka zindana atmaları [görüşü] kendilerine uygun göründü.”
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ بَدا لَهُمْ) أَيْ ظهر للعزيز واهل مشورته" مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآياتِ" أَيْ عَلَامَاتِ بَرَاءَةِ يُوسُفَ- مِنْ قَدِّ الْقَمِيصِ مِنْ دُبُرٍ، وَشَهَادَةِ الشَّاهِدِ، وَحَزِّ الْأَيْدِي، وَقِلَّةِ صَبْرِهِنَّ عَنْ لِقَاءِ يُوسُفَ- أَنْ يَسْجُنُوهُ كِتْمَانًا لِلْقِصَّةِ أَلَّا تَشِيعَ فِي الْعَامَّةِ، وَلِلْحَيْلُولَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا. وَقِيلَ: هِيَ الْبَرَكَاتُ الَّتِي كَانَتْ تَنْفَتِحُ عَلَيْهِمْ مَا دَامَ يُوسُفُ فِيهِمْ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ. قَالَ مُقَاتِلٌ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِ:" ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ" قَالَ: الْقَمِيصُ مِنَ الْآيَاتِ، وَشَهَادَةُ الشَّاهِدِ مِنَ الْآيَاتِ، وَقَطْعُ الْأَيْدِي مِنَ الْآيَاتِ، وَإِعْظَامُ النِّسَاءِ إِيَّاهُ مِنَ الْآيَاتِ. وَقِيلَ: أَلْجَأَهَا الْخَجَلُ مِنَ النَّاسِ، وَالْوَجَلُ مِنَ الْيَأْسِ إِلَى أَنْ رَضِيَتْ بِالْحِجَابِ مَكَانَ خَوْفِ الذَّهَابِ، لِتَشْتَفِيَ إِذَا مُنِعَتْ مِنْ نَظَرِهِ، قَالَ:
Bunda dört mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { ثُمَّ بَدا لَهُمْ } “Sonra [onlara] uygun göründü” buyruğu, yani Azîz'e ve danışmanlarına açık ve uygun geldi demektir. { مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ } “delilleri gördükten sonra”; yani gömleğin arkadan yırtılması, şahidin şahitliği, ellerin kesilmesi ve kadınların Yûsuf'u görmeye karşı sabırsızlıkları gibi Yûsuf'un masumiyetine dair alametleri gördükten sonra, olayın halk arasında yayılmaması için gizlenmesi ve kadın ile Yûsuf'un arasına engel konulması maksadıyla onu hapsetmeyi uygun gördüler. Bir görüşe göre ayetler, Yûsuf aralarında bulunduğu sürece kendilerine açılan bereketlerdir; ancak birinci görüş daha sahihtir. Mukâtil'in Mücâhid'den, onun da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o: { ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ } buyruğu hakkında şöyle demiştir: 'Gömlek ayetlerdendir, şahidin şahitliği ayetlerdendir, ellerin kesilmesi ayetlerdendir ve kadınların onu yüceltmesi de ayetlerdendir.' Şöyle de denilmiştir: İnsanlardan duyulan utanç ve ümitsizlik korkusu, kadını, Yûsuf'un tamamen elden gitmesi korkusu yerine perde arkasında tutulmasına razı olmaya sevk etti; ta ki onun yüzünü görmekten menedildiğinde hasreti teskin olsun. Şair şöyle demiştir:
وَمَا صَبَابَةُ مُشْتَاقٍ عَلَى أَمَلٍ ... مِنَ اللِّقَاءِ كَمُشْتَاقٍ بِلَا أَمَلٍ
Kavuşma ümidi taşıyan bir âşığın özlemi, / Asla ümitsiz bir âşığın özlemi gibi değildir.
أَوْ كَادَتْهُ رَجَاءَ أَنْ يَمَلَّ حَبْسَهُ فَيَبْذُلُ نفسه. قوله تعالى: (لَيَسْجُنُنَّهُ) " لَيَسْجُنُنَّهُ" فِي مَوْضِعِ الْفَاعِلِ، أَيْ ظَهَرَ لَهُمْ أَنْ يَسْجُنُوهُ، هَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: وَهَذَا غَلَطٌ، لَا يَكُونُ الْفَاعِلُ جُمْلَةً، وَلَكِنَّ الْفَاعِلَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ" بَدا" وَهُوَ مَصْدَرٌ، أَيْ بَدَا لَهُمْ بَدَاءً، فَحَذَفَ لِأَنَّ الْفِعْلَ يَدُلُّ عَلَيْهِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Yahut kadın, hapisten bıkıp da nefsini teslim eder umuduyla ona tuzak kurdu. Yüce Allah'ın: { لَيَسْجُنُنَّهُ } “onu mutlaka zindana atacaklar” buyruğu: 'Leyescününnehü' fâil konumundadır; yani onu hapsetmek kendilerine zahir oldu/uygun göründü. Bu, Sîbeveyh'in kavlidir. el-Müberred ise şöyle demiştir: 'Bu bir hatadır; fail bir cümle olamaz. Lakin fail, 'bedâ' fiilinin delalet ettiği şeydir ki o da masdardır; yani 'bedâ lehüm bedâün' (onlara bir görüş zahir oldu) demektir; fiil ona delalet ettiği için masdar hazfedilmiştir.' Nitekim şair şöyle demiştir:
وَحَقَّ لِمَنْ أَبُو مُوسَى أَبُوهُ ... يُوَفِّقُهُ الَّذِي نَصَبَ الْجِبَالَا
Babası Ebû Mûsâ olan kimseye haktır ki, / Dağları diken Allah onu muvaffak kılsın.
أَيْ وَحَقَّ الْحَقُّ، فَحَذَفَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى ثُمَّ بَدَا لَهُمْ رَأْيٌ لَمْ يَكُونُوا يَعْرِفُونَهُ، وَحَذَفَ هَذَا لِأَنَّ فِي الْكَلَامِ دَلِيلًا عَلَيْهِ، وَحَذَفَ أَيْضًا الْقَوْلَ، أَيْ قَالُوا: لَيَسْجُنُنَّهُ، وَاللَّامُ جَوَابٌ لِيَمِينٍ مُضْمَرٍ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ، وَهُوَ فِعْلٌ مُذَكَّرٌ لَا فِعْلٌ مُؤَنَّثٌ، وَلَوْ كَانَ فِعْلًا مُؤَنَّثًا لَكَانَ يسجنانه،
Yani 'Ve hakka'l-hakku' (hak yerini buldu) demektir; fail hazfedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mânâ; 'Sonra onlara daha önce bilmedikleri bir görüş zahir oldu' demektir; sözde buna bir delil bulunduğu için bu hazfedilmiştir. Ayrıca kavl (söz) de hazfedilmiştir; yani 'Onu mutlaka hapsedeceğiz' dediler. Buradaki lâm, gizli bir yeminin cevabıdır; bunu el-Ferrâ söylemiştir. Bu müzekker bir fiildir, müennes fiil değildir; şayet müennes fiil olsaydı 'yescünnennehü' olurdu.
وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ" لَهُمْ" وَلَمْ يَقُلْ لَهُنَّ، فَكَأَنَّهُ أَخْبَرَ عَنِ النِّسْوَةِ وَأَعْوَانِهِنَّ فَغَلَّبَ الْمُذَكَّرَ، قَالَهُ أَبُو عَلِيٍّ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ سَبَبُ حَبْسِ يُوسُفَ أَنَّ امْرَأَةَ الْعَزِيزِ شَكَتْ إِلَيْهِ أَنَّهُ شَهَرَهَا وَنَشَرَ خَبَرَهَا، فَالضَّمِيرُ عَلَى هَذَا فِي" لَهُمْ" لِلْمَلِكِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَتَّى حِينٍ) أَيْ إِلَى مُدَّةٍ غَيْرِ مَعْلُومَةٍ، قَالَهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِلَى انْقِطَاعٍ مَا شَاعَ فِي الْمَدِينَةِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِلَى سِتَّةِ أَشْهُرٍ. وَحَكَى إِلْكِيَا أَنَّهُ عَنَى ثَلَاثَةَ عَشَرَ شَهْرًا. عِكْرِمَةُ: تِسْعَ سِنِينَ. الْكَلْبِيُّ: خَمْسَ سِنِينَ. مُقَاتِلٌ: [سَبْعَ]. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" الْقَوْلُ فِي الْحِينِ وَمَا يَرْتَبِطُ بِهِ مِنَ الْأَحْكَامِ. وَقَالَ وَهْبٌ: أَقَامَ فِي السِّجْنِ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً. وَ" حَتَّى" بِمَعْنَى إِلَى، كَقَوْلِهِ:" حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ" [القدر: ٥]. وَجَعَلَ اللَّهُ الْحَبْسَ تَطْهِيرًا لِيُوسُفَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ هَمِّهِ بِالْمَرْأَةِ. وَكَأَنَّ الْعَزِيزَ- وَإِنْ عَرَفَ بَرَاءَةَ يُوسُفَ- أَطَاعَ الْمَرْأَةَ فِي سَجْنِ يُوسُفَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَثَرَ يُوسُفُ ثَلَاثَ عَثَرَاتٍ: حِينَ هَمَّ بِهَا فَسُجِنَ، وَحِينَ قال للفتى:" اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ" [يوسف: ٤٢] فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ، وَحِينَ قَالَ لإخوته:" إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ" [يوسف: ٧٠] فَقَالُوا:" إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ". [يوسف: ٧٧ [. الرَّابِعَةُ- أُكْرِهَ يُوسُفُ ﵇ عَلَى الْفَاحِشَةِ بِالسِّجْنِ، وَأَقَامَ خَمْسَةَ أَعْوَامٍ، وَمَا رَضِيَ بِذَلِكَ لِعَظِيمِ مَنْزِلَتِهِ وَشَرِيفِ قَدْرِهِ، وَلَوْ أُكْرِهَ رَجُلٌ بالسجن على الزنى مَا جَازَ لَهُ إِجْمَاعًا. فَإِنْ أُكْرِهَ بِالضَّرْبِ فَقَدِ اخْتَلَفَ فِيهِ الْعُلَمَاءُ، وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ إِذَا كان فادحا فإنه يسقط عنه إثم الزنى وَحْدُّهُ. وَقَدْ قَالَ بَعْضُ عُلَمَائِنَا: إِنَّهُ لَا يَسْقُطُ عَنْهُ الْحَدُّ، وَهُوَ ضَعِيفٌ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَجْمَعُ عَلَى عَبْدِهِ الْعَذَابَيْنِ، وَلَا يُصَرِّفُهُ بَيْنَ بَلَاءَيْنِ، فَإِنَّهُ مِنْ أَعْظَمِ الْحَرَجِ فِي الدِّينِ." وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ". [الحج: ٧٨]. وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا فِي" النَّحْلِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَصَبَرَ يُوسُفُ، وَاسْتَعَاذَ بِهِ مِنَ الْكَيْدِ، فاستجاب له على ما تقدم.
Buna, Allah'ın 'lehum' (onlara) buyurması ve 'lehunne' (o kadınlara) dememesi de delildir. Sanki kadınlar ve yardımcılarından haber vermiş, bu sebeple de müzekker kipi galip kılmıştır; bunu Ebû Alî söylemiştir. es-Süddî ise şöyle demiştir: Yûsuf'un hapsedilmesinin sebebi, Azîz'in hanımının kocasına, Yûsuf'un kendisini dillere düşürüp hakkında dedikodu yaydığından şikâyet etmesiydi. Bu duruma göre 'lehum' [ifadesindeki] zamir hükümdara [ve adamlarına] racidir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın { حَتَّى حِينٍ } “[bunun üzerine onu] belli bir süreye kadar [zindana atmayı uygun gördüler]” buyruğu; yani bilinmeyen bir vakte kadar demektir. Bunu müfessirlerin çoğu söylemiştir. İbn Abbâs: "Şehirde yayılan dedikodular kesilinceye kadar" demiştir. Saîd b. Cübeyr: "Altı aya kadar" demiştir. İbnu'l-Kiyâ (el-Kiyâ el-Herrâsî) ise onun on üç ayı kastettiğini aktarmıştır. İkrime: "Dokuz yıl", el-Kelbî: "Beş yıl", Mukâtil ise: "[Yedi yıl]" demiştir. 'Hîn' kelimesi ve bununla irtibatlı hükümler hakkındaki açıklama daha önce el-Bakara Suresi'nde geçmişti. Vehb: "Zindanda on iki yıl kaldı" demiştir. Buradaki 'hattâ' (حَتَّى), tıpkı { حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ } “fecrin doğuşuna kadar” [Kadr, 97/5] ayetinde olduğu gibi 'ilâ' (إِلَى) manasındadır. Allah, Yûsuf sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadına meyletmesinden ötürü zindanı onun için bir arınma kılmıştır. Azîz ise Yûsuf'un masumiyetini bildiği halde, Yûsuf'un hapsedilmesi hususunda kadına boyun eğmiş gibidir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Yûsuf üç kez zelle işlemiştir: Kadına meylettiği vakit hapsedildi; gence { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Efendinin yanında beni an” [Yûsuf, 12/42] dediği vakit zindanda birkaç yıl [daha] kaldı; kardeşlerine { إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ } “Şüphesiz siz hırsızlarsınız!” [Yûsuf, 12/70] dediği vakit de onlar: { إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “Eğer o çaldıysa, daha önce onun kardeşi de çalmıştı” [Yûsuf, 12/77] dediler. Dördüncüsü: Yûsuf aleyhisselâm zindan tehdidiyle fuhşa zorlandı; ancak yüce mertebesi ve şerefli kadrinden ötürü buna razı olmayıp beş yıl zindanda kaldı. Şayet bir kimse hapis tehdidiyle zinaya zorlansa, icmâ ile onun bunu yapması caiz olmaz. Eğer dayakla zorlanırsa âlimler bu hususta ihtilaf etmiştir. Sahih olan görüşe göre, şayet [dayak] tahammül edilemeyecek derecede ağır ise zina günahı ve had cezası üzerinden düşer. Bazı âlimlerimiz ise had cezasının düşmeyeceğini söylemişlerdir; ancak bu zayıf bir görüştür. Çünkü Yüce Allah kulu üzerinde iki azabı birleştirmez ve onu iki bela arasında bırakmaz; zira bu dinde en büyük güçlüklerdendir. { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “Ve dinde sizin üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi” [Hac, 22/78]. Bunun açıklaması inşallah en-Nahl Suresi'nde gelecektir. Yûsuf sabretti, kurulan tuzaktan Allah'a sığındı; Allah da daha önce geçtiği üzere onun duasını kabul etti.
[سورة يوسف (١٢): الآيات ٣٦ الى ٣٨]
[Yûsuf Suresi (12), 36-38. Ayetler]
وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً وَقالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦) قالَ لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (٣٧) وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٣٨)
{ وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً وَقالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦) قالَ لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (٣٧) وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٣٨) } “Onunla birlikte zindana iki genç daha girdi. Onlardan biri dedi ki: 'Ben rüyamda şarap sıktığımı gördüm.' Diğeri de: 'Ben de başımın üstünde ekmek taşıdığımı, kuşların da ondan yediğini gördüm. Bize bunun yorumunu haber ver; çünkü biz seni iyilik edenlerden (muhsinlerden) görüyoruz' dedi. [Yûsuf] dedi ki: 'Size rızık olarak verilecek bir yemek henüz gelmeden önce onun yorumunu size mutlaka bildiririm. Bu, Rabbimin bana öğrettiği ilimlerdendir. Doğrusu ben, Allah'a inanmayan ve ahireti de inkâr eden bir topluluğun dinini terk ettim. Atalarım İbrâhim, İshak ve Ya'kūb'un dinine uydum. Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmak bize yaraşmaz. Bu, Allah'ın bize ve insanlara olan lütfundandır; fakat insanların çoğu şükretmezler.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ) " فَتَيانِ" تَثْنِيَةُ فَتًى، وَهُوَ مِنْ ذَوَاتِ الْيَاءِ، وَقَوْلُهُمُ: الْفُتُوُّ شَاذٌّ. قَالَ وَهْبٌ وَغَيْرُهُ: حُمِلَ يُوسُفُ إِلَى السِّجْنِ مُقَيَّدًا عَلَى حِمَارٍ، وَطِيفَ بِهِ" هَذَا جَزَاءُ مَنْ يَعْصِي سَيِّدَتَهُ" وَهُوَ يَقُولُ: هَذَا أَيْسَرَ مِنْ مُقَطَّعَاتِ النِّيرَانِ، وَسَرَابِيلِ الْقَطِرَانِ، وَشَرَابِ الْحَمِيمِ، وَأَكْلِ الزَّقُّومِ. فَلَمَّا انْتَهَى يُوسُفُ إِلَى السِّجْنِ وَجَدَ فِيهِ قَوْمًا قَدِ انْقَطَعَ رَجَاؤُهُمْ، وَاشْتَدَّ بَلَاؤُهُمْ، فَجَعَلَ يَقُولُ لَهُمُ: اصْبِرُوا وَأَبْشِرُوا تُؤْجَرُوا، فَقَالُوا لَهُ: يَا فَتَى! مَا أَحْسَنَ حَدِيثَكَ! لَقَدْ بُورِكَ لَنَا فِي جِوَارِكِ، مَنْ أَنْتَ يَا فَتَى؟ قَالَ: أَنَا يُوسُفُ ابْنُ صَفِيِّ اللَّهِ يَعْقُوبَ، ابْنِ ذَبِيحِ اللَّهِ إِسْحَاقَ، ابْنِ خَلِيلِ اللَّهِ إِبْرَاهِيمَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا قَالَتِ الْمَرْأَةُ لِزَوْجِهَا إِنَّ هَذَا الْعَبْدَ الْعِبْرَانِيَّ قَدْ فَضَحَنِي، وَأَنَا أُرِيدُ أَنْ تَسْجُنَهُ، فَسَجَنَهُ فِي السِّجْنِ، فَكَانَ يُعَزِّي فِيهِ الْحَزِينَ، وَيَعُودُ فِيهِ الْمَرِيضَ، وَيُدَاوِي فِيهِ الْجَرِيحَ، وَيُصَلِّي اللَّيْلَ كُلَّهُ، وَيَبْكِي حَتَّى تَبْكِيَ مَعَهُ جُدُرُ الْبُيُوتِ وَسُقُفُهَا وَالْأَبْوَابُ، وَطُهِّرَ بِهِ السِّجْنُ، وَاسْتَأْنَسَ بِهِ أَهْلُ السِّجْنِ، فَكَانَ إِذَا خَرَجَ الرَّجُلُ مِنَ السِّجْنِ رَجَعَ حَتَّى يجلس في السجن
Yüce Allah'ın: { وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ } “Onunla birlikte zindana iki delikanlı da girdi” buyruğunda geçen "feteyân" kelimesi, "fetâ" (فَتًى) kelimesinin tesniyesidir (ikilidir); bu kelime yâ'lı (aslı yâ olan) kelimelerdendir. [Arapların] "el-fütuvv" (الْفُتُوُّ) demeleri ise şâzdır. Vehb ve başkaları şöyle demiştir: Yûsuf zincire vurulmuş olarak bir eşek üzerinde zindana götürüldü ve: "Hanımına isyan edenin cezası işte budur!" denilerek dolaştırıldı. O ise şöyle diyordu: "Bu, ateşten elbiselerden, katrandan gömleklerden, kaynar su içeceğinden ve zakkum yemekten daha hafiftir." Yûsuf zindana vardığında, orada umutları kesilmiş ve sıkıntıları şiddetlenmiş bir topluluk buldu. Onlara şöyle demeye başladı: "Sabredin ve müjdelenin, mükâfatlandırılacaksınız." Onlar da ona: "Ey genç! Sözün ne kadar da güzel! Senin yakınlığın bizim için gerçekten pek bereketli oldu. Sen kimsin ey genç?" dediler. O da: "Ben, Allah'ın seçkin kulu (safiyyullah) Ya'kûb'un oğlu, Allah'ın kurbanlığı (zebîhullah) İshâk'ın oğlu, Allah'ın dostu (halîlullah) İbrâhîm'in oğlu Yûsuf'um" dedi. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Kadın kocasına: "Bu İbrânî köle beni rezil etti; onu zindana atmanı istiyorum" deyince [kocası] onu zindana hapsetti. Yûsuf zindanda kederliyi teselli eder, hastayı ziyaret eder, yaralıyı tedavi eder ve bütün gece namaz kılardı; hatta evlerin duvarları, tavanları ve kapıları onunla birlikte ağlayıncaya kadar ağlardı. Zindan onunla temizlendi ve zindandakiler onunla ünsiyet buldu. Hatta bir kimse zindandan çıksa bile zindanda [Yûsuf ile birlikte] oturmak için geri dönerdi.
مَعَ يُوسُفَ، وَأَحَبَّهُ صَاحِبُ السِّجْنِ فَوَسَّعَ عَلَيْهِ فِيهِ، ثُمَّ قَالَ [لَهُ]: يَا يُوسُفُ! لَقَدْ أَحْبَبْتُكَ حُبًّا لَمْ أُحِبَّ شَيْئًا حُبَّكَ، فَقَالَ: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ حُبِّكَ، قَالَ: وَلِمَ ذَلِكَ؟ فَقَالَ: أَحَبَّنِي أَبِي فَفَعَلَ بِي إِخْوَتِي مَا فَعَلُوهُ، وَأَحَبَّتْنِي سَيِّدَتِي فَنَزَلَ بِي مَا تَرَى، فَكَانَ فِي حَبْسِهِ حَتَّى غَضِبَ الْمَلِكُ عَلَى خَبَّازِهِ وَصَاحِبِ شَرَابِهِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمَلِكَ عَمَّرَ فِيهِمْ فَمَلُّوهُ، فَدَسُّوا إِلَى خَبَّازِهِ وَصَاحِبِ شَرَابِهِ أَنْ يَسُمَّاهُ جَمِيعًا، فَأَجَابَ الْخَبَّازُ وَأَبَى صَاحِبُ الشَّرَابِ، فَانْطَلَقَ صَاحِبُ الشَّرَابِ فَأَخْبَرَ الْمَلِكَ بِذَلِكَ، فَأَمَرَ الْمَلِكُ بِحَبْسِهِمَا، فَاسْتَأْنَسَا بِيُوسُفَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ:" وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ" وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْخَبَّازَ وَضَعَ السُّمَّ فِي الطَّعَامِ، فَلَمَّا حَضَرَ الطَّعَامُ قَالَ السَّاقِي: أَيُّهَا الْمَلِكُ! لَا تَأْكُلُ فَإِنَّ الطَّعَامَ مَسْمُومٌ. وَقَالَ الْخَبَّازُ: أَيُّهَا الْمَلِكُ لَا تَشْرَبُ! فَإِنَّ الشَّرَابَ مَسْمُومٌ، فَقَالَ الْمَلِكُ لِلسَّاقِي: اشْرَبْ! فَشَرِبَ فَلَمْ يَضُرَّهُ، وَقَالَ لِلْخَبَّازِ: كُلْ، فَأَبَى، فَجُرِّبَ الطَّعَامُ عَلَى حَيَوَانٍ فَنَفَقَ مَكَانِهِ، فَحَبَسَهُمَا سَنَةً، وَبَقِيَا فِي السِّجْنِ تِلْكَ المدة مع يوسف. واسم الساقي منجى، وَالْآخَرُ مجلث، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ عَنْ كَعْبٍ. وَقَالَ النَّقَّاشُ: اسْمُ أَحَدِهِمَا شرهم، وَالْآخَرُ سرهم، الْأَوَّلُ بِالشِّينِ الْمُعْجَمَةِ، وَالْآخَرُ بِالسِّينِ الْمُهْمَلَةِ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: الَّذِي رَأَى أَنَّهُ يَعْصِرُ خَمْرًا هُوَ نبو، قَالَ السُّهَيْلِيُّ: وَذَكَرَ اسْمَ الْآخَرِ وَلَمْ أُقَيِّدْهُ. وَقَالَ" فَتَيانِ" لِأَنَّهُمَا كَانَا عَبْدَيْنِ، وَالْعَبْدُ يُسَمَّى فَتًى، صَغِيرًا كَانَ أَوْ كَبِيرًا، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَلَعَلَّ الْفَتَى كَانَ اسْمًا لِلْعَبْدِ فِي عُرْفِهِمْ، وَلِهَذَا قَالَ:" تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ" [يوسف: ٣٠]. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْفَتَى اسْمًا لِلْخَادِمِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَمْلُوكًا. وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ حَبَسَهُمَا مَعَ حَبْسِ يُوسُفَ أَوْ بَعْدَهُ أَوْ قَبْلَهُ، غَيْرَ أَنَّهُمَا دَخَلَا مَعَهُ الْبَيْتَ الَّذِي كَانَ فِيهِ." قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً" أَيْ عِنَبًا، كَانَ يُوسُفُ قَالَ لِأَهْلِ السِّجْنِ: إِنِّي أُعَبِّرُ الْأَحْلَامَ، فَقَالَ أَحَدُ الْفَتَيَيْنِ لِصَاحِبِهِ: تَعَالَ حَتَّى نُجَرِّبَ هَذَا الْعَبْدَ الْعِبْرَانِيَّ، فَسَأَلَاهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَا رَأَيَا شَيْئًا، قَالَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ أَنَّهُمَا سَأَلَاهُ عَنْ عِلْمِهِ فَقَالَ: إِنِّي أُعَبِّرُ الرُّؤْيَا، فَسَأَلَاهُ عَنْ رُؤْيَاهُمَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: كَانَتْ رُؤْيَا صِدْقٍ رَأَيَاهَا وَسَأَلَاهُ عَنْهَا، وَلِذَلِكَ صَدَقَ تَأْوِيلُهَا. وَفِي الصَّحِيحُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" أَصْدَقُكُمْ رُؤْيَا أَصْدَقُكُمْ
...Yûsuf ile birlikte [kaldılar]. Zindan müdürü onu sevdi ve zindanda onun yerini genişletti. Sonra [ona]: "Ey Yûsuf! Seni öyle bir sevdim ki hiçbir şeyi seni sevdiğim kadar sevmedim" dedi. Yûsuf: "Senin sevginden Allah'a sığınırım" dedi. Müdür: "Neden böyle [söylüyorsun]?" diye sorunca Yûsuf: "Babam beni sevdi de kardeşlerim bana yaptıklarını yaptılar; hanımım (efendim) beni sevdi de gördüğün bu hâl başıma geldi" dedi. Yûsuf, hükümdar fırıncısına (ekmekçisine) ve sâkisine kızıncaya kadar zindanda kaldı. Bunun sebebi şuydu: Hükümdar aralarında çok uzun yaşayınca ondan usandılar ve fırıncısı ile sâkisine el altından hükümdarı birlikte zehirlemelerini teklif ettiler. Fırıncı bunu kabul etti, sâki ise reddetti. Sâki gidip durumu hükümdara haber verdi; bunun üzerine hükümdar ikisinin de hapsedilmesini emretti. Onlar Yûsuf'a alıştılar [ve onunla teselli buldular]. İşte Yüce Allah'ın: { وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ } “Onunla birlikte zindana iki genç girdi” buyruğu bunu ifade etmektedir. Şöyle de denilmiştir: Fırıncı yemeğe zehir koydu. Yemek hazır olunca sâki: "Ey hükümdar! Yeme, çünkü yemek zehirlidir!" dedi. Fırıncı da: "Ey hükümdar! İçme, çünkü içecek zehirlidir!" dedi. Hükümdar sâkiye: "İç!" dedi, o da içti ve ona bir zarar vermedi. Fırıncıya: "Ye!" dedi, o ise diretti. Bunun üzerine yemek bir hayvan üzerinde denendi ve hayvan olduğu yerde telef oldu. Hükümdar onları bir yıl hapsetti ve o süre boyunca zindanda Yûsuf'la birlikte kaldılar. Sâkinin adı Menca (منجى), diğerinin adı ise Mecles'tir (مجلث); bunu Sa'lebî, Ka'b'dan nakletmiştir. en-Nakkâş ise: "Birinin adı Şerhem (شرهم), diğerinin adı Serhem'dir (سرهم); ilki noktalı şîn ile, diğeri noktasız sîn iledir" demiştir. et-Taberî: "Kendisini şarap sıkarken gören kimse Nebv'dur (نبو)" demiştir. es-Süheylî şöyle der: "Diğerinin ismini de zikretti, fakat ben onu kaydetmedim." Köle oldukları için [ayette] "iki genç" (فَتَيانِ) denilmiştir; nitekim köleye küçük olsun büyük olsun 'fetâ' (genç) denir; bunu el-Mâverdî zikretmiştir. el-Kuşeyrî ise şöyle demiştir: "Belki de onların örfünde fetâ, köle için bir isimdi; bu sebeple [Allah Teâlâ]: { تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ } “Genç hizmetçisinin nefsinden murat almak istiyor” buyurmuştur." Fetânın, köle olmasa bile hizmetkâr için kullanılan bir isim olması da muhtemeldir. Onların Yûsuf'un hapsedilmesiyle birlikte, yahut ondan sonra veya önce hapsedilmiş olmaları mümkündür; şu var ki onlar, Yûsuf'un bulunduğu koğuşa onunla birlikte girmişlerdir. { قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً } “Onlardan biri: 'Ben kendimi [rüyada] şarap [için üzüm] sıkarken görüyorum' dedi”, yani üzüm [sıkarken]. Yûsuf zindan ehline: "Ben rüyaları tabir ederim" demişti. İki gençten biri arkadaşına: "Gel, şu İbrânî köleyi bir deneyelim" dedi ve hiçbir şey görmemiş oldukları hâlde ona sordular; bunu İbn Mes'ûd söylemiştir. et-Taberî ise onların Yûsuf'a ilmini sorduklarını, onun da: "Ben rüyaları tabir ederim" dediğini, bunun üzerine rüyalarını sorduklarını nakletmiştir. İbn Abbâs ve Mücâhid şöyle demişlerdir: "Onların gördükleri ve ona sordukları sadık (gerçek) bir rüyaydı, bu yüzden yorumu doğru çıktı." Sahîh'te Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « أَصْدَقُكُمْ رُؤْيَا أَصْدَقُكُمْ... » «Rüyası en doğru olanınız, en doğru...»
حَدِيثًا". وَقِيلَ: إِنَّهَا كَانَتْ رُؤْيَا كَذِبٍ سَأَلَاهُ عَنْهَا تَجْرِيبًا، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَالسُّدِّيِّ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمَصْلُوبَ مِنْهُمَا كَانَ كَاذِبًا، وَالْآخَرُ صَادِقًا، قَالَهُ أَبُو مِجْلَزٍ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: قَالَ:" مَنْ تَحَلَّمَ كَاذِبًا كُلِّفَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنْ يَعْقِدَ بَيْنَ شَعِيرَتَيْنِ [وَلَنْ يَعْقِدَ بَيْنَهُمَا] ". قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَعَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" مَنْ كَذَبَ فِي حُلُمِهِ كُلِّفَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَقْدَ شَعِيرَةٍ". قَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا رَأَيَا رُؤْيَاهُمَا أصبحا مكروبين، فقال لهما يوسف: مالي أَرَاكُمَا مَكْرُوبَيْنِ؟ قَالَا: يَا سَيِّدَنَا! إِنَّا رَأَيْنَا مَا كَرِهْنَا، قَالَ: فَقُصَّا عَلَيَّ، فَقَصَّا عَلَيْهِ، قَالَا: نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِ مَا رَأَيْنَا، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا كَانَتْ رُؤْيَا مَنَامٍ. (إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ) فَإِحْسَانُهُ، أَنَّهُ كَانَ يَعُودُ الْمَرْضَى وَيُدَاوِيهِمْ، وَيُعَزِّي الْحَزَانَى، قَالَ الضَّحَّاكُ: كَانَ إِذَا مَرِضَ الرَّجُلُ مِنْ أَهْلِ السِّجْنِ قَامَ بِهِ، وَإِذَا ضَاقَ وَسَّعَ لَهُ، وَإِذَا احْتَاجَ جَمَعَ لَهُ، وَسَأَلَ لَهُ. وَقِيلَ:" مِنَ الْمُحْسِنِينَ" أَيِ الْعَالِمِينَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا الْعِلْمَ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ:" مِنَ الْمُحْسِنِينَ" لَنَا إِنْ فَسَّرْتَهُ، كَمَا يَقُولُ: افْعَلْ كَذَا وَأَنْتَ مُحْسِنٌ. قَالَ: فَمَا رَأَيْتُمَا؟ قَالَ الْخَبَّازُ: رَأَيْتُ كَأَنِّي اخْتَبَزْتُ في ثلاث تَنَانِيرَ، وَجَعَلْتُهُ فِي ثَلَاثِ سِلَالٍ، فَوَضَعْتُهُ عَلَى رَأْسِي فَجَاءَ الطَّيْرُ فَأَكَلَ مِنْهُ. وَقَالَ الْآخَرُ: رأيت كأني أخذت عَنَاقِيدَ مِنْ عِنَبٍ أَبْيَضَ، فَعَصَرَتُهُنَّ فِي ثَلَاثِ أَوَانٍ، ثُمَّ صَفَّيْتُهُ فَسَقَيْتُ الْمَلِكَ كَعَادَتِي فِيمَا مَضَى، فَذَلِكَ قَوْلُهُ:" إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً" أَيْ عِنَبًا، بِلُغَةِ عُمَانَ، قَالَهُ الضَّحَّاكُ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ:" إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ عِنَبًا". وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: أَخْبَرَنِي الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ أَنَّهُ لَقِيَ أَعْرَابِيًّا وَمَعَهُ عِنَبٌ فَقَالَ لَهُ: مَا مَعَكَ؟ قَالَ: خَمْرٌ. وَقِيلَ: مَعْنَى." أَعْصِرُ خَمْراً" أَيْ عنب، فَحَذَفَ الْمُضَافَ. وَيُقَالُ خَمْرَةٌ وَخَمْرٌ وَخُمُورٌ، مِثْلَ تَمْرَةٍ وَتَمْرٍ وَتُمُورٍ." قالَ" لَهُمَا يُوسُفُ: (لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ)
...bir hadiseden dolayı [onları zindana attırdı]. Şöyle de denilmiştir: Bu, [aslında görmedikleri] yalan bir rüyaydı; onu denemek amacıyla sormuşlardı. Bu, İbn Mes‘ûd ve es-Süddî'nin görüşüdür. Bir görüşe göre de ikisinden asılacak olanı yalancı, diğeri ise doğru sözlüydü. Bunu Ebû Miclez söylemiştir. Tirmizî, İbn Abbâs'tan, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « مَنْ تَحَلَّمَ كَاذِبًا كُلِّفَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنْ يَعْقِدَ بَيْنَ شَعِيرَتَيْنِ [وَلَنْ يَعْقِدَ بَيْنَهُمَا] » «Kim yalandan rüya gördüğünü iddia ederse, kıyamet gününde iki arpa tanesini birbirine düğümlemekle mükellef tutulur [fakat bunu asla yapamaz].» Ebû Îsâ [et-Tirmizî]: "Bu hasen-sahih bir hadistir" demiştir. Ali'den rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: « مَنْ كَذَبَ فِي حُلُمِهِ كُلِّفَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَقْدَ شَعِيرَةٍ » «Kim rüyasında yalan söylerse, kıyamet gününde bir arpa tanesini düğümlemekle mükellef tutulur.» [Tirmizî] bunun hasen bir hadis olduğunu söylemiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: İkisi rüyalarını gördüklerinde sabahleyin kederli ve sıkıntılı bir hâle büründüler. Yûsuf onlara: "Sizi niçin böyle kederli görüyorum?" diye sordu. Onlar: "Ey efendimiz! Hoşumuza gitmeyen şeyler gördük" dediler. Yûsuf: "Bana anlatın" dedi; onlar da anlattılar ve: "Gördüğümüzün yorumunu bize bildir" dediler. Bu da bunun bir uyku rüyası olduğuna delalet eder. { إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz biz seni iyilik edenlerden (ihsan sahiplerinden) görüyoruz” buyruğuna gelince; onun ihsanı (iyiliği), hastaları ziyaret etmesi, onları tedavi etmesi ve kederlileri teselli etmesiydi. Dahhâk şöyle demiştir: Zindan ehlinden biri hastalandığında onun bakımını üstlenir, darlığa düştüğünde ona genişlik sağlar, muhtaç olduğunda onun için yardım toplar ve onun adına [ihtiyaçlarını] isterdi. Şöyle de denilmiştir: { مِنَ الْمُحْسِنِينَ } yani "ilmi en güzel şekilde kavrayıp bilen âlimlerden" demektir. Bunu Ferrâ söylemiştir. İbn İshâk ise şöyle demiştir: { مِنَ الْمُحْسِنِينَ }, "[bunu yorumlarsan] bize iyilik edenlerden [olursun]" anlamındadır; nitekim bir kimsenin "Şunu yaparsan iyilik etmiş olursun" demesi gibidir. [Yûsuf]: "Peki ne gördünüz?" dedi. Ekmekçi şöyle dedi: "Ben kendimi üç fırında ekmek pişirmiş, onları üç sepete koymuş ve başımın üstüne yerleştirmiş gördüm; kuşlar gelip ondan yiyordu." Diğeri ise: "Ben kendimi beyaz üzümden salkımlar almış, onları üç kaba sıkmış, sonra süzüp eskiden olduğu gibi âdetim üzere hükümdara içirmiş gördüm" dedi. İşte { إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً } “Gerçekten ben kendimi şarap sıkarken görüyorum” buyruğu budur; yani Uman lehçesinde "üzüm" demektir. Bunu Dahhâk söylemiştir. İbn Mes‘ûd ise { إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ عِنَبًا } “...üzüm sıkarken...” şeklinde okumuştur. Asmaî şöyle demiştir: Mu‘temir b. Süleymân bana, yanında üzüm bulunan bir bedevî ile karşılaştığını ve ona: "Yanındaki nedir?" diye sorduğunda onun: "Hamrdır (üzümdür)" dediğini haber verdi. Şöyle de denilmiştir: { أَعْصِرُ خَمْراً } ifadesinin anlamı "üzüm [suyu]" demektir ve muzaf (tamlanan) hazfedilmiştir. Tıpkı 'tamra' (تَمْرَة), 'tamr' (تَمْر) ve 'tümûr' (تُمُور) dendiği gibi 'hamra' (خَمْرَة), 'hamr' (خَمْر) ve 'humûr' (خُمُور) da denir. Yûsuf onlara { قالَ } “dedi ki”: { لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ } “Size rızık olarak verilecek bir yemek gelmez ki...”
يَعْنِي لَا يَجِيئُكُمَا غَدًا طَعَامٌ مِنْ مَنْزِلِكُمَا (إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ) لِتَعْلَمَا أَنِّي أَعْلَمُ تَأْوِيلَ رُؤْيَاكُمَا، فَقَالَا: افْعَلْ! فَقَالَ لَهُمَا: يَجِيئُكُمَا كَذَا وكذا، فكان على ما قال، وَكَانَ هَذَا مِنْ عِلْمِ الْغَيْبِ خُصَّ بِهِ يُوسُفَ. وَبَيَّنَ أَنَّ اللَّهَ خَصَّهُ بِهَذَا الْعِلْمِ لِأَنَّهُ تَرَكَ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ، يَعْنِي دِينَ الْمَلِكِ. وَمَعْنَى الْكَلَامِ عِنْدِي: الْعِلْمُ بِتَأْوِيلِ رُؤْيَاكُمَا، وَالْعِلْمُ بِمَا يَأْتِيكُمَا مِنْ طَعَامِكُمَا وَالْعِلْمُ بِدِينِ اللَّهِ، فَاسْمَعُوا أَوَّلًا مَا يَتَعَلَّقُ بِالدِّينِ لِتَهْتَدُوا، وَلِهَذَا لَمْ يُعَبِّرْ لَهُمَا حَتَّى دَعَاهُمَا إِلَى الْإِسْلَامِ، فَقَالَ:" يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ. ما تَعْبُدُونَ" [يوسف: ٤٠ - ٣٩] الْآيَةَ كُلَّهَا، عَلَى مَا يَأْتِي. وَقِيلَ: عَلِمَ أَنَّ أَحَدَهُمَا مَقْتُولٌ فَدَعَاهُمَا إِلَى الْإِسْلَامِ لِيَسْعَدَا بِهِ. وَقِيلَ: إِنَّ يُوسُفَ كَرِهَ أَنْ يَعْبُرَ لَهُمَا مَا سَأَلَاهُ لِمَا عَلِمَهُ مِنَ الْمَكْرُوهِ عَلَى أَحَدِهِمَا فَأَعْرَضَ عَنْ سُؤَالِهِمَا، وَأَخَذَ فِي غَيْرِهِ فَقَالَ:" لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ" فِي النَّوْمِ" إِلَّا نَبَّأْتُكُما" بِتَفْسِيرِهِ فِي الْيَقَظَةِ، قَالَهُ السُّدِّيُّ، فَقَالَا لَهُ: هَذَا مِنْ فِعْلِ الْعَرَّافِينَ وَالْكَهَنَةِ، فَقَالَ لَهُمَا يُوسُفُ ﵇: مَا أَنَا بِكَاهِنٍ، وَإِنَّمَا ذَلِكَ مِمَّا عَلَّمَنِيهِ رَبِّي، إِنِّي لَا أُخْبِرُكُمَا بِهِ تَكَهُّنًا وَتَنْجِيمًا، بَلْ هُوَ بِوَحْيٍ مِنَ اللَّهِ ﷿. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: كَانَ الْمَلِكُ إِذَا أَرَادَ قَتْلَ إِنْسَانٍ صَنَعَ لَهُ طَعَامًا مَعْرُوفًا فَأَرْسَلَ بِهِ إِلَيْهِ، فَالْمَعْنَى: لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ فِي الْيَقَظَةِ، فَعَلَى هَذَا" تُرْزَقانِهِ" أَيْ يَجْرِي عَلَيْكُمَا مِنْ جِهَةِ الْمَلِكِ أَوْ غَيْرِهِ. وَيَحْتَمِلُ يَرْزُقُكُمَا اللَّهُ. قَالَ الْحَسَنُ: كَانَ يُخْبِرُهُمَا بِمَا غَابَ، كَعِيسَى ﵇. وَقِيلَ: إِنَّمَا دَعَاهُمَا بِذَلِكَ إِلَى الْإِسْلَامِ، وَجَعَلَ الْمُعْجِزَةَ الَّتِي يَسْتَدِلَّانِ بِهَا إِخْبَارُهُمَا بِالْغُيُوبِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ) لِأَنَّهُمْ أَنْبِيَاءُ عَلَى الْحَقِّ. (ما كانَ) أي ما ينبغي لنا. (لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ) " مِنْ" للتأكيد، كقولك: ما جاءني من أحد. وقوله تعالى: (ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا) إِشَارَةٌ إِلَى عصمته من الزنى. (وَعَلَى النَّاسِ) أَيْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ عَصَمَهُمُ اللَّهُ مِنَ الشِّرْكِ. وَقِيلَ:" ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا" إِذْ جَعَلْنَا أَنْبِيَاءَ،" وَعَلَى النَّاسِ" إِذْ جَعَلْنَا الرُّسُلَ إِلَيْهِمْ. (وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ) على نعمة التوحيد والإيمان.
Yani: Rüyanızın tabirini bildiğimi anlayasınız diye yarın evinizden size bir yiyecek gelmez ki (ben onun tabirini size bildirmiş olmayayım). Onlar: "[Haydi] yap!" dediler. Bunun üzerine onlara: "Size şöyle şöyle [yiyecekler] gelecek" dedi ve aynen dediği gibi oldu. Bu, Yûsuf'a has kılınan gayb ilminden idi. Yûsuf, Allah'a iman etmeyen bir kavmin milletini (hükümdarın dinini) terk ettiği için Allah'ın kendisini bu ilimle hususi kıldığını beyan etti. Bana göre sözün anlamı şudur: "Rüyanızın tabirine dair ilim, size gelecek olan yiyeceğinize dair ilim ve Allah'ın dinine dair ilim [bana aittir]. Hidayete eresiniz diye öncelikle dine dair olan hususları dinleyin." Bu sebepledir ki onları İslâm'a davet edinceye kadar rüyalarını tabir etmedi ve ileride geleceği üzere ayetin tamamını kastederek: { يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ. ما تَعْبُدُونَ } “Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa Vâhid ve Kahhâr olan Allah mı? O'nu bırakıp taptığınız şeyler...” [Yûsuf 39-40] dedi. Bir rivayette şöyle denilmiştir: İçlerinden birinin öldürüleceğini bildiği için, onun sayesinde saadete ersinler diye onları İslâm'a davet etti. Şöyle de denilmiştir: Yûsuf, birinin aleyhine olacak hoşlanılmayacak bir durumu bildiği için sordukları şeyi tabir etmeyi hoş görmedi; bu sebeple onların sorularından yüz çevirip başka bir konuya girdi ve: "Uykuda { لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ } “size rızık olarak verilen herhangi bir yemek gelmez ki” uyanıklık halinde { إِلَّا نَبَّأْتُكُما } “onun yorumunu size bildirmiş olmayayım" dedi. Bunu es-Süddî söylemiştir. Onlar da kendisine: "Bu, kâhinlerin ve arrâfların (falcıların) işidir" dediler. Yûsuf aleyhisselâm onlara: "Ben kâhin değilim; bu ancak Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir. Ben bunu size kehânet ve astroloji yoluyla bildirmiyorum; bilakis o, Azîz ve Celîl olan Allah'tan gelen bir vahiydir" dedi. İbn Cüreyc ise şöyle demiştir: Hükümdar bir insanı öldürmek istediğinde ona bilinen bir yemek hazırlar ve onu kendisine gönderirdi. Buna göre mana şöyledir: "Uyanıkken size rızıklandırılacağınız bir yemek gelmez ki..." Bu kabule göre { تُرْزَقانِهِ } ifadesi, hükümdar tarafından veya başkası tarafından size tahsis olunan [yiyecek] anlamına gelir. "Allah'ın size rızık olarak vereceği [yemek]" anlamına gelmesi de muhtemeldir. el-Hasan şöyle demiştir: Îsâ aleyhisselâm gibi o da gaybda olan şeyleri kendilerine haber veriyordu. Şöyle de denilmiştir: Yûsuf bu yolla onları İslâm'a davet etti ve gaybları haber vermeyi, delil getirecekleri bir mucize kıldı. Yüce Allah'ın: { وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } “Atalarım İbrâhim, İshak ve Ya'kūb'un dinine uydum” buyruğu, onların hak üzere olan nebîler olmalarından dolayıdır. { ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmak bize yaraşmaz” ifadesindeki { ما كانَ }, bize yakışmaz/uygun düşmez demektir. { مِنْ شَيْءٍ } ifadesindeki { مِنْ } ise pekiştirme (tekit) içindir; nitekim "Bana hiç kimse gelmedi" (mâ câenî min ehad) demen gibidir. Yüce Allah'ın: { ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا } “Bu, Allah'ın bize olan lütfundandır” buyruğu, onun zinadan korunmuş olmasına (ismetine) bir işarettir. { وَعَلَى النَّاسِ } “ve insanların üzerine [olan lütfundandır]” yani Allah'ın şirkten koruduğu müminlerin üzerine [olan lütfundandır]. Şöyle de denilmiştir: { ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا } “Bu, Allah'ın bize olan lütfundandır”, zira bizi peygamberler kıldı; { وَعَلَى النَّاسِ } “ve insanların üzerine [olan lütfundandır]”, zira bizi onlara elçiler olarak gönderdi. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ } “Fakat insanların çoğu şükretmezler”, yani tevhid ve iman nimetine [şükretmezler].
[سورة يوسف (١٢): الآيات ٣٩ الى ٤٠]
[Yûsuf Suresi (12), 39-40. Ayetler]
يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٤٠)
{ يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٤٠) } “'Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa Vâhid ve Kahhâr olan Allah mı? O'nu bırakıp taptıklarınız, sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir ki Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Hüküm ancak Allah'a aittir. O, yalnız kendisine kulluk etmenizi emretmiştir. İşte dosdoğru din budur; fakat insanların çoğu bilmezler.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ) أَيْ يَا سَاكِنَيِ السِّجْنِ، وَذَكَرَ الصُّحْبَةَ لِطُولِ مَقَامِهِمَا فِيهِ، كقولك: أصحاب الجنة، وأصحاب النار. (أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ) أَيْ فِي الصِّغَرِ وَالْكِبْرِ وَالتَّوَسُّطِ، أَوْ مُتَفَرِّقُونَ فِي الْعَدَدِ. (خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ) وَقِيلَ: الْخِطَابُ لَهُمَا وَلِأَهْلِ السِّجْنِ، وَكَانَ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ أَصْنَامٌ يَعْبُدُونَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ تَعَالَى، فَقَالَ ذَلِكَ إِلْزَامًا لِلْحُجَّةِ، أَيْ آلِهَةٌ شَتَّى لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ." خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ" الَّذِي قَهَرَ كُلَّ شي. نظيره:" آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ" [النمل: ٥٩]. وَقِيلَ: أَشَارَ بِالتَّفَرُّقِ إِلَى أَنَّهُ لَوْ تَعَدَّدَ الْإِلَهُ لَتَفَرَّقُوا فِي الْإِرَادَةِ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، وَبَيَّنَ أَنَّهَا إِذَا تَفَرَّقَتْ لَمْ تَكُنْ آلِهَةٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً) بَيَّنَ عَجْزَ الْأَصْنَامِ وَضَعْفَهَا فَقَالَ:" مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ" أَيْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِلَّا ذَوَاتِ أَسْمَاءٍ لَا مَعَانِيَ لَهَا. (سَمَّيْتُمُوها) مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِكُمْ. وَقِيلَ: عَنَى بِالْأَسْمَاءِ الْمُسَمَّيَاتِ، أَيْ مَا تَعْبُدُونَ إِلَّا أَصْنَامًا لَيْسَ لها من الإلهية شي إِلَّا الِاسْمُ، لِأَنَّهَا جَمَادَاتٌ. وَقَالَ:" مَا تَعْبُدُونَ" وَقَدِ ابْتَدَأَ بِخِطَابِ الِاثْنَيْنِ، لِأَنَّهُ قَصَدَ جَمِيعَ مَنْ هُوَ عَلَى مِثْلِ حَالِهِمَا مِنَ الشِّرْكِ. (إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ)
Yüce Allah'ın: { يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ } “Ey zindan arkadaşlarım!” buyruğu, yani ey zindanda ikamet edenler demektir; orada uzun süre kaldıkları için 'ashâbü'l-cenne' (cennetlikler) ve 'ashâbü'n-nâr' (cehennemlikler) denilmesi gibi arkadaşlık (sahâbet) zikredilmiştir. { أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ } “Ayrı ayrı rabler mi...”; yani küçüklük, büyüklük ve orta hallilik bakımından farklı yahut sayıca dağınık olanlar mı { خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } “...daha hayırlıdır, yoksa Vâhid ve Kahhâr olan Allah mı?” Şöyle de denilmiştir: Hitap hem o ikisine hem de zindan ehline yöneliktir; önlerinde Allah'tan başka taptıkları putlar vardı, Yûsuf hücceti bağlayıcı kılmak için böyle demiştir; yani hiçbir zararı ve faydası dokunmayan muhtelif ilahlar mı "yoksa her şeye boyun eğdiren bir ve kahredici olan Allah mı daha hayırlıdır?" Bunun bir benzeri: { آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ } [en-Neml: 59] “Allah mı hayırlı, yoksa ortak koştukları şeyler mi?” ayetidir. Şöyle de denilmiştir: Dağınıklık (teferruk) ile şuna işaret etmiştir: Eğer ilahlar birden fazla olsaydı iradeleri birbirinden ayrılır ve biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı; böylece ayrıştıklarında ilah olamayacaklarını açıklamıştır. Yüce Allah'ın: { مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً } “O'nu bırakıp taptıklarınız sadece birtakım isimlerdir” buyruğu: Putların acziyetini ve zayıflığını açıklayarak: 'O'nu bırakıp' yani Allah'tan gayrı hiçbir anlamı olmayan kuru isim sahiplerinden başkasına tapmıyorsunuz demiştir. { سَمَّيْتُمُوها } “onları adlandırdığınız”; kendi kafanızdan taktığınız isimlerdir. Şöyle de denilmiştir: İsimler ile isimlendirilen nesneler kastedilmiştir; yani cansız varlıklar oldukları için ilahlıktan payı sadece kuru bir isimden ibaret olan putlardan başkasına tapmıyorsunuz. İki kişiye hitapla başlamışken { مَا تَعْبُدُونَ } (tapıyorsunuz) şeklinde çoğul kullanmıştır; çünkü şirk konusunda onlar gibi olan herkesi kastetmiştir. { إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ } “Sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir”;
فَحَذَفَ، الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ لِلدَّلَالَةِ، وَالْمَعْنَى: سَمَّيْتُمُوهَا آلِهَةً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ. (مَا أَنْزَلَ اللَّهُ) ذَلِكَ فِي كِتَابٍ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: (مِنْ سُلْطانٍ) أَيْ مِنْ حُجَّةٍ. (إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ) الَّذِي هُوَ خَالِقُ الْكُلِّ. (أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ). (ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ). أَيِ الْقَوِيمُ. (وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ)
[Karinenin] delaleti sebebiyle ikinci mef‘ûl (nesne) hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Mana şudur: Siz kendi kendinize onlara ilahlar ismini verdiniz. { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah indirmedi”; bunu herhangi bir kitapta [indirmedi]. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: { مِنْ سُلْطانٍ } “Hiçbir delil”; yani hiçbir hüccet (delil). { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah'ındır”; [O Allah ki] her şeyin yaratıcısıdır. { أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “O, yalnız kendisine kulluk etmenizi emretmiştir.” { ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ } “İşte dosdoğru din budur.”; yani el-kavîm (dosdoğru olan)dır. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler.”
[سورة يوسف (١٢): آية ٤١]
[Yûsuf Suresi (12), 41. Ayet]
يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ (٤١)
{ يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ (٤١) } “'Ey zindan arkadaşlarım! Biriniz efendisine şarap sunacak; diğeri ise asılacak ve kuşlar başından yiyecektir. Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir.'”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً) أَيْ قَالَ لِلسَّاقِي: إِنَّكَ تُرَدُّ عَلَى عَمَلِكَ الَّذِي كُنْتَ عَلَيْهِ مِنْ سَقْيِ الْمَلِكِ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، وَقَالَ لِلْآخَرِ: وَأَمَّا أَنْتَ فَتُدْعَى إِلَى ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فَتُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِكَ، قَالَ: وَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ شَيْئًا، قَالَ: رَأَيْتَ أَوْ لَمْ تَرَ (قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ). وَحَكَى أَهْلُ اللُّغَةِ أَنَّ سَقَى وَأَسْقَى لُغَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Bunda iki mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً } “Biriniz efendisine şarap sunacak” buyruğu: Yani sakiye şöyle dedi: 'Sen üç gün sonra hükümdara içki sunma görevine iade edileceksin.' Diğerine ise şöyle dedi: 'Sana gelince, üç gün sonra çağrılacak, asılacaksın ve kuşlar başından yiyecektir.' Adam: 'Vallahi ben hiçbir şey görmedim' dedi. Yûsuf: 'İster gör ister görme, { قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ } “Hakkında fetva istediğiniz iş kesinleşip bitmiştir”' dedi. Dil ehli, 'sekâ' (سَقَى) ve 'eskâ' (أَسْقَى) fiillerinin aynı manaya gelen iki kullanım olduğunu nakletmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:
سَقَى قَوْمِي بَنِي مَجْدٍ وَأَسْقَى ... نُمَيْرًا وَالْقَبَائِلَ مِنْ هِلَالِ
Kavmim Benû Mecd'i suladı (sekâ), Nümeyr'i / Ve Hilâl kabilelerini de suya kandırdı (eskâ).
قَالَ النَّحَّاسُ: الَّذِي عَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّ مَعْنَى سَقَاهُ نَاوَلَهُ فَشَرِبَ، أَوْ صَبَّ الْمَاءَ فِي حَلْقِهِ وَمَعْنَى أَسْقَاهُ جَعَلَ لَهُ سُقْيًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَأَسْقَيْناكُمْ ماءً فُراتاً" [المرسلات: ٢٧]. الثَّانِيَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِنْ قِيلَ مَنْ كَذَبَ فِي رُؤْيَاهُ فَفَسَّرَهَا الْعَابِرُ لَهُ أَيَلْزَمُهُ حُكْمُهَا؟ قُلْنَا: لَا يَلْزَمُهُ، وَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ فِي يُوسُفَ لِأَنَّهُ نَبِيٌّ، وَتَعْبِيرُ النَّبِيِّ حُكْمٌ، وَقَدْ قَالَ: إِنَّهُ يَكُونُ كَذَا وَكَذَا فَأَوْجَدَ اللَّهُ تَعَالَى مَا أَخْبَرَ كَمَا قَالَ تَحْقِيقًا لِنُبُوَّتِهِ، فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ رَوَى عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ: إِنِّي رَأَيْتُ كَأَنِّي أَعْشَبْتُ ثُمَّ أَجْدَبْتُ ثُمَّ أَعْشَبْتُ ثُمَّ أَجْدَبْتُ، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: أَنْتَ رَجُلٌ تُؤْمِنُ ثُمَّ تَكْفُرُ، ثُمَّ تُؤْمِنُ ثُمَّ تَكْفُرُ، ثُمَّ تَمُوتُ كَافِرًا، فَقَالَ الرَّجُلُ: مَا رَأَيْتُ شَيْئًا، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: قَدْ قُضِيَ لَكَ مَا قُضِيَ لِصَاحِبِ يُوسُفَ، قُلْنَا: لَيْسَتْ لِأَحَدٍ بَعْدَ عُمَرَ، لِأَنَّ عُمَرَ كَانَ مُحَدَّثًا، [وَكَانَ إِذَا ظَنَّ ظنا كان]
En-Nehhâs şöyle demiştir: Dil âlimlerinin çoğunluğunun benimsediği görüşe göre sekâhu (سَقَاهُ) ifadesinin anlamı, ona [içeceği] uzattı da o da içti yahut boğazına suyu akıttı demektir. Eskâhu (أَسْقَاهُ) ifadesinin anlamı ise ona su [kaynağı veya içme imkânı] hazırladı demektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَسْقَيْناكُمْ ماءً فُراتاً } “Ve size tatlı bir su içirdik” [el-Mürselât: 27]. İkincisi- Âlimlerimiz şöyle demiştir: Şayet 'Rüyasında yalan söyleyen bir kimseye tabirci bunu yorumlarsa, o rüyanın hükmü o kimseyi bağlar mı?' denilirse; şöyle deriz: Bağlamaz. Bu durum yalnızca Yûsuf'a hastı; zira o bir peygamberdi ve peygamberin tabiri ise bir hükümdür. Nitekim o: 'Şöyle şöyle olacak' demiş; Yüce Allah da onun peygamberliğini teyit etmek üzere bildirdiği şeyi aynen söylediği gibi var etmiştir. Eğer: 'Abdurrezzâk'ın Ma'mer'den, onun da Katâde'den rivayet ettiğine göre bir adam Ömer b. el-Hattâb'a gelip: 'Ben rüyamda sanki bol otlu ve verimli bir yerde bulunduğumu, sonra kuraklığa uğradığımı, sonra yine bol otlu bir yere kavuşup ardından tekrar kuraklığa düştüğümü gördüm' dedi. Ömer ona: 'Sen önce iman edip sonra inkâr edecek, sonra yine iman edip sonra inkâr edecek ve nihayetinde kâfir olarak ölecek bir adamsın' dedi. Bunun üzerine adam: 'Ben aslında hiçbir şey görmemiştim' deyince, Ömer ona: 'Yûsuf'un zindan arkadaşı hakkında hüküm verildiği gibi senin hakkında da hüküm verilip kesinleşti' demiştir' denilecek olursa; şöyle deriz: Bu durum Ömer'den sonra hiç kimse için geçerli değildir. Çünkü Ömer bir muhaddes (kendisine ilham olunan) idi [ve bir zanda bulunduğu zaman o zan aynen gerçekleşirdi].
وَإِذَا تَكَلَّمَ بِهِ وَقَعَ، عَلَى مَا وَرَدَ فِي أَخْبَارِهِ، وَهِيَ كَثِيرَةٌ، مِنْهَا- أَنَّهُ دَخَلَ عَلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ: أَظُنُّكَ كَاهِنًا فَكَانَ كَمَا ظَنَّ، خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ. وَمِنْهَا- أَنَّهُ سَأَلَ رَجُلًا عَنِ اسْمِهِ فَقَالَ لَهُ فِيهِ أَسْمَاءَ النَّارِ كُلِّهَا، فَقَالَ لَهُ: أَدْرِكْ أَهْلَكَ فَقَدِ احْتَرَقُوا، فَكَانَ كَمَا قَالَ: خَرَّجَهُ الْمُوَطَّأُ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي سُورَةِ" الْحِجْرِ" إِنْ شاء الله تعالى.
ve bir söz söylediğinde hakkında nakledilen pek çok haberde geçtiği üzere aynen vuku bulurdu. Bunlardan biri şudur: Yanına bir adam girdiğinde ona: 'Senin bir kâhin olduğunu zannediyorum' demiş ve zannettiği gibi çıkmıştır; bunu el-Buhârî rivayet etmiştir. Yine bunlardan biri şudur: Bir adama ismini sordu, adam da ona hep ateşe ait isimler söyledi; bunun üzerine Ömer: 'Ailene yetiş, zira yandılar' dedi ve aynen dediği gibi oldu; bunu el-Muvatta rivayet etmiştir. Bunun daha geniş açıklaması inşallah Hicr Suresi'nde gelecektir.
[سورة يوسف (١٢): آية ٤٢]
[Yûsuf Suresi (12), 42. Ayet]
وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢)
{ وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ } (٤٢) “[Yûsuf] onlardan kurtulacağını düşündüğü kimseye: 'Efendinin yanında beni an' dedi. Fakat şeytan, efendisine onu hatırlatmayı unutturdu; böylece [Yûsuf] birkaç yıl zindanda kaldı.”
فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ) "" ظَنَّ" هُنَا بِمَعْنَى أَيْقَنَ، فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ وَفَسَّرَهُ قَتَادَةُ عَلَى الظَّنِّ الَّذِي هُوَ خِلَافُ الْيَقِينِ، قَالَ: إِنَّمَا ظَنَّ يُوسُفُ نَجَاتَهُ لِأَنَّ الْعَابِرَ يَظُنُّ ظَنَّا وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ وَأَشْبَهُ بِحَالِ الْأَنْبِيَاءِ وَأَنَّ مَا قَالَهُ لِلْفَتَيَيْنِ فِي تَعْبِيرِ الرُّؤْيَا كَانَ عَنْ وَحْيٍ، وَإِنَّمَا يَكُونُ ظَنًّا فِي حُكْمِ النَّاسِ، وَأَمَّا فِي حَقِّ الْأَنْبِيَاءِ فَإِنَّ حُكْمَهُمْ حَقٌّ كَيْفَمَا وَقَعَ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" (اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ) " أَيْ سَيِّدِكَ، وَذَلِكَ مَعْرُوفٌ فِي اللُّغَةِ أَنْ يُقَالَ لِلسَّيِّدِ رَبٌّ، قَالَ الْأَعْشَى:
Burada beş mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ } “Ve [kurtulacağını] zannettiği kimseye dedi ki” buyruğudur. Müfessirlerin çoğunun kavline göre buradaki zann (ظَنَّ), kesin olarak bildi (eykane) manasındadır. Katâde ise bunu yakînin zıddı olan zan ile tefsir etmiş ve şöyle demiştir: Yûsuf onun kurtulacağını ancak zannetmiştir; çünkü tabirci bir zanda bulunur, Rabbin ise dilediğini yaratır. Birinci görüş daha sahihtir ve peygamberlerin haline daha uygundur; rüya tabirinde iki gence söyledikleri vahye dayanıyordu. Bu durum insanların hükmünde zan olur; peygamberler hakkında ise onların hükmü her ne şekilde vuku bulursa bulsun haktır. İkincisi- Yüce Allah'ın: { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Efendinin yanında beni an” buyruğudur; yani efendinin yanında. Efendiye rabb denilmesi dilde bilinen bir husustur. el-A'şâ şöyle demiştir:
رَبِّي كَرِيمٌ لَا يُكَدِّرُ نِعْمَةً ... وَإِذَا تُنُوشِدَ فِي المهارق أَنْشَدَا
Efendim cömerttir, nimeti bulandırmaz... / Sahifelerdeki [şiirler] kendisine okunduğunda o da şiir okur.
أَيِ اذْكُرْ مَا رَأَيْتَهُ، وَمَا أَنَا عَلَيْهِ مِنْ عِبَارَةِ الرُّؤْيَا لِلْمَلِكِ، وَأَخْبِرْهُ أَنِّي مَظْلُومٌ مَحْبُوسٌ بِلَا ذَنْبٍ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَا يَقُلْ أحدكم اسق ربك أطعم ربك وضي رَبّكَ وَلَا يَقُلْ أَحَدُكُمْ رَبِّي وَلْيَقُلْ سَيِّدِي مَوْلَايَ وَلَا يَقُلْ أَحَدُكُمْ عَبْدِي أَمَتِي وَلْيَقُلْ فَتَايَ فَتَاتِي غُلَامِي". وَفِي الْقُرْآنِ:" اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ"" إلى
Yani hükümdara gördüğün şeyi ve benim rüya tabirindeki maharetimi anlat; ona haksızlığa uğradığımı, suçsuz yere hapsedildiğimi haber ver. Sahîh-i Müslim ve diğer [hadis eserlerin]de Ebû Hüreyre'den [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لَا يَقُلْ أحدكم اسق ربك أطعم ربك وضي رَبّكَ وَلَا يَقُلْ أَحَدُكُمْ رَبِّي وَلْيَقُلْ سَيِّدِي مَوْلَايَ وَلَا يَقُلْ أَحَدُكُمْ عَبْدِي أَمَتِي وَلْيَقُلْ فَتَايَ فَتَاتِي غُلَامِي » «Hiçbiriniz [kölesine]: 'Rabbine (efendine) su ver, rabbine yemek yedir, rabbini abdest aldır' demesin. Hiçbiriniz de 'Rabbim' demesin; 'Seyyidim, mevlam' desin. Hiçbiriniz de 'Kulum, cariyem' demesin; 'Delikanlım, genç kızım, hizmetçim' desin.» Kur'ân'da ise: { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Beni efendinin yanında an” [ayetinden] ...
ربك"" إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ" [يوسف: ٢٣] أَيْ صَاحِبِي، يَعْنِي الْعَزِيزَ. وَيُقَالُ لِكُلِّ مَنْ قام بإصلاح شي وَإِتْمَامِهِ: قَدْ رَبَّهُ يَرُبُّهُ، فَهُوَ رَبٌّ لَهُ. قال العلماء قول ﵇:" لَا يَقُلْ أَحَدُكُمْ"" وَلْيَقُلْ" مِنْ بَابِ الْإِرْشَادِ إِلَى إِطْلَاقِ اسْمِ الْأَوْلَى، لَا أَنَّ إِطْلَاقَ ذَلِكَ الِاسْمِ مُحَرَّمٌ، وَلِأَنَّهُ قَدْ جَاءَ عَنْهُ ﵇" أَنْ تَلِدَ الْأَمَةُ رَبَّهَا" أَيْ مَالِكَهَا وَسَيِّدَهَا، وَهَذَا مُوَافِقٌ لِلْقُرْآنِ فِي إِطْلَاقِ ذَلِكَ اللَّفْظِ، فَكَانَ مَحَلُّ النَّهْيِ فِي هَذَا الْبَابِ أَلَّا نَتَّخِذَ هَذِهِ الْأَسْمَاءَ عَادَةً فَنَتْرُكُ الْأَوْلَى وَالْأَحْسَنُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ قَوْلَ الرَّجُلِ عَبْدِي وَأَمَتِي يَجْمَعُ مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّ الْعُبُودِيَّةَ بِالْحَقِيقَةِ إِنَّمَا هِيَ لِلَّهِ تَعَالَى، فَفِي قَوْلِ الْوَاحِدِ مِنَ النَّاسِ لِمَمْلُوكِهِ عَبْدِي وَأَمَتِي تَعْظِيمٌ عَلَيْهِ، وَإِضَافَةٌ لَهُ إِلَى نَفْسِهِ بِمَا أَضَافَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ إِلَى نَفْسِهِ، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ. وَالثَّانِي- أَنَّ الْمَمْلُوكَ يَدْخُلُهُ من ذلك شي فِي اسْتِصْغَارِهِ بِتِلْكَ التَّسْمِيَةِ، فَيَحْمِلُهُ ذَلِكَ عَلَى سُوءِ الطَّاعَةِ. وَقَالَ ابْنُ شَعْبَانَ فِي" الزَّاهِي":" لَا يَقُلِ السَّيِّدُ عَبْدِي وَأَمَتِي وَلَا يَقُلِ الْمَمْلُوكُ رَبِّي وَلَا رَبَّتِي" وَهَذَا مَحْمُولٌ عَلَى ما ذكرناه. وَقِيلَ: إِنَّمَا قَالَ ﷺ" لَا يَقُلِ الْعَبْدُ رَبِّي وَلْيَقُلْ سَيِّدِي" لِأَنَّ الرَّبَّ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى الْمُسْتَعْمَلَةِ بِالِاتِّفَاقِ، وَاخْتُلِفَ فِي السَّيِّدِ هَلْ هُوَ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى أَمْ لَا؟ فَإِذَا قُلْنَا لَيْسَ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ فَالْفَرْقُ وَاضِحٌ، إِذْ لَا الْتِبَاسَ وَلَا إِشْكَالَ، وَإِذَا قُلْنَا إِنَّهُ مِنْ أَسْمَائِهِ فَلَيْسَ فِي الشُّهْرَةِ وَلَا الِاسْتِعْمَالِ كَلَفْظِ الرَّبِّ، فَيَحْصُلُ الْفَرْقُ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ جَائِزًا فِي شَرْعِ يُوسُفَ ﵇. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ) الضَّمِيرُ فِي" فَأَنْساهُ" فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى يُوسُفَ ﵇، أَيْ أَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ اللَّهِ ﷿، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ يُوسُفُ لِسَاقِي الْمَلِكِ- حِينَ عَلِمَ أَنَّهُ سَيَنْجُو وَيَعُودُ إِلَى حَالَتِهِ الْأُولَى مَعَ الْمَلِكِ-" اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ" نَسِيَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَنْ يَشْكُوَ إِلَى اللَّهِ ويستغيث به، وجنح إلى الاعتصام بمخلوق، فعقب بِاللَّبْثِ. قَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عُمَيْرٍ الْكِنْدِيُّ: دَخَلَ جِبْرِيلُ عَلَى يُوسُفَ النَّبِيِّ ﵇ فِي السِّجْنِ فَعَرَفَهُ يُوسُفُ، فَقَالَ: يَا أَخَا المنذرين! مالي أَرَاكَ بَيْنَ الْخَاطِئِينَ؟! فَقَالَ جِبْرِيلُ ﵇: يا طاهر [ابن] الطاهرين! يقرئك
[Ayrıca ayette şöyle buyrulmuştur:] { إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ } “Şüphesiz o benim efendimdir, bana güzel baktı” [Yûsuf, 23]; yani sahibimdir, Azîz'i kastetmektedir. Bir şeyi ıslah edip kemale erdiren her kimse için: قَدْ رَبَّهُ يَرُبُّهُ (onu terbiye edip yetiştirdi/düzene koydu) denir, dolayısıyla o kişi onun "rabb"i (terbiye edicisi/efendisi) olur. İlim adamları şöyle demiştir: [Hz. Peygamber] aleyhisselâm'ın « لَا يَقُلْ أَحَدُكُمْ » «Hiçbiriniz [...] demesin» ve « وَلْيَقُلْ » «[...] desin» buyurması, o ismin kullanılmasının haram olduğundan değil, daha evlâ olan ismin söylenmesine irşad (yol gösterme) babındandır. Zira kendisinden aleyhisselâm [kıyamet alametlerine dair]: « أَنْ تَلِدَ الْأَمَةُ رَبَّهَا » «Cariyenin kendi rabbini (efendisini) doğurması» yani sahibini ve efendisini [doğurması] şeklinde [hadis] varit olmuştur. Bu da söz konusu lafzın kullanımında Kur'ân'a uygundur. Dolayısıyla bu bapta nehyin mahalli (yasaklamanın hedefi), bu isimleri alışkanlık haline getirip evlâ ve daha güzel olanı terk etmemektir. Şöyle de denilmiştir: Kişinin "kulum" (abdî) ve "cariyem" (emetî) demesi iki manayı bir arada barındırır: Birincisi; kulluk hakikatte ancak Yüce Allah'adır. Dolayısıyla insanlardan birinin kölesine "kulum", "cariyem" demesinde ona karşı bir büyüklük taslama ve Yüce Allah'ın Kendisine nispet ettiği bir sıfatla o köleyi kendisine nispet etme durumu vardır ki bu caiz değildir. İkincisi; kölenin bu şekilde isimlendirilmekle gururunun incinmesi (kendisini hakir hissetmesi) içine bir şey düşürebilir ve bu da onu itaatsizliğe sevk eder. İbn Şa'bân, ez-Zâhî adlı eserinde: "Efendi 'kulum, cariyem' demesin; köle de 'rabbim' yahut 'rabbiçem/hanımefendim' (rabbetî) demesin" demiştir. Bu da zikrettiğimiz hususa hamledilir. Şöyle de denilmiştir: [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in « لَا يَقُلِ الْعَبْدُ رَبِّي وَلْيَقُلْ سَيِّدِي » «Köle 'rabbim' demesin, 'seyyidim (efendim)' desin» buyurması şundandır: Çünkü "er-Rabb", icma ile Yüce Allah'ın kullanılan isimlerindendir. "es-Seyyid" lafzının ise Yüce Allah'ın isimlerinden olup olmadığı ihtilaflıdır. Eğer Allah'ın isimlerinden değildir dersek fark açıktır; zira hiçbir iltibas ve kapalılık kalmaz. Şayet O'nun isimlerindendir dersek, şöhret ve kullanım bakımından "er-Rabb" lafzı gibi değildir; dolayısıyla yine fark hasıl olur. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: Bunun Yûsuf aleyhisselâm'ın şeriatında caiz olması muhtemeldir. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ } “Fakat şeytan ona efendisine anmayı unutturdu” ayeti: "فَأَنْساهُ" (ona unutturdu) lafzındaki zamir hakkında iki görüş vardır: Birincisi; bu [zamir] Yûsuf aleyhisselâm'a racidir (dönmektedir); yani şeytan ona aziz ve celil olan Allah'ı anmayı unutturmuştur. Şöyle ki; Yûsuf, kralın sâkisine -onun kurtulacağını ve kralın yanındaki önceki konumuna döneceğini anladığında- { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Beni efendinin yanında an” dediğinde, o anda Allah'a sığınıp O'ndan yardım dilemeyi unuttu ve bir mahlûka sığınmaya meyletti; bu sebeple de [zindanda] kalmakla cezalandırıldı. Abdülazîz b. Umeyr el-Kindî şöyle demiştir: Cibrîl, zindanda Yûsuf Peygamber aleyhisselâm'ın yanına girdi; Yûsuf onu tanıdı ve: "Ey uyarıcıların kardeşi! Ne oldu da seni günahkârların arasında görüyorum?!" dedi. Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm şöyle dedi: "Ey tertemiz olanların [oğlu] tertemiz kişi! [Âlemlerin Rabbi sana] selâm söylüyor...
السَّلَامَ رَبُّ الْعَالَمِينَ وَيَقُولُ: أَمَا اسْتَحَيْتَ إِذِ اسْتَغَثْتَ بِالْآدَمِيِّينَ؟! وَعِزَّتِي! لَأُلْبِثَنَّكَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ، فَقَالَ: يَا جِبْرِيلُ! أَهُوَ عَنِّي رَاضٍ؟ قَالَ: نَعَمْ! قَالَ: لَا أُبَالِي السَّاعَةَ. وَرُوِيَ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ جَاءَهُ فَعَاتَبَهُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى فِي ذَلِكَ وَطُولِ سِجْنِهِ، وَقَالَ لَهُ: يَا يُوسُفُ! مَنْ خَلَّصَكَ مِنَ الْقَتْلِ مِنْ أَيْدِي إِخْوَتِكَ؟! قَالَ: اللَّهُ تَعَالَى، قَالَ: فَمَنْ أَخْرَجَكَ مِنَ الْجُبِّ؟ قَالَ: اللَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَمَنْ عَصَمَكَ مِنَ الْفَاحِشَةِ؟ قَالَ: اللَّهُ تَعَالَى، قَالَ: فَمَنْ صَرَفَ عَنْكَ كَيْدَ النِّسَاءِ؟ قَالَ: اللَّهُ تَعَالَى، قَالَ: فَكَيْفَ وَثِقْتَ بِمَخْلُوقٍ وَتَرَكْتَ رَبَّكَ فَلَمْ تَسْأَلْهُ؟! قَالَ: يَا رَبِّ كَلِمَةٌ زَلَّتْ مِنِّي! أَسْأَلُكَ يَا إِلَهَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَالشَّيْخِ يَعْقُوبَ ﵈ أَنْ تَرْحَمَنِي، فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: فَإِنَّ عُقُوبَتَكَ أَنْ تَلْبَثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ. وَرَوَى أَبُو سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" رَحِمَ اللَّهُ يُوسُفَ لَوْلَا الْكَلِمَةُ الَّتِي قَالَ:" اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ" مَا لَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ". وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عُوقِبَ يُوسُفُ بِطُولِ الْحَبْسِ بِضْعَ سِنِينَ لَمَّا قَالَ لِلَّذِي نَجَا مِنْهُمَا" اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ" وَلَوْ ذَكَرَ يُوسُفُ رَبَّهُ لَخَلَّصَهُ. وَرَوَى إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ يُونُسَ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَوْلَا كَلِمَةُ يُوسُفَ- يَعْنِي قَوْلَهُ:" اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ"- مَا لَبِثَ فِي السِّجْنِ مَا لَبِثَ" قَالَ: ثُمَّ يَبْكِي الْحَسَنُ وَيَقُولُ: نَحْنُ يَنْزِلُ بِنَا الْأَمْرُ فَنَشْكُو إِلَى النَّاسِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْهَاءَ تَعُودُ عَلَى النَّاجِي، فَهُوَ النَّاسِي، أَيْ أَنْسَى الشَّيْطَانُ السَّاقِيَ أَنْ يَذْكُرَ يُوسُفَ لِرَبِّهِ، أَيْ لِسَيِّدِهِ، وَفِيهِ حَذْفٌ، أَيْ أَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَهُ لِرَبِّهِ، وَقَدْ رَجَّحَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ هَذَا الْقَوْلَ فَقَالَ: لَوْلَا أَنَّ الشَّيْطَانَ أَنْسَى يُوسُفَ ذِكْرَ اللَّهِ لَمَا اسْتَحَقَّ الْعِقَابَ بِاللَّبْثِ فِي السِّجْنِ، إِذِ النَّاسِي غَيْرُ مُؤَاخَذٍ. وَأَجَابَ أَهْلُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ بِأَنَّ النِّسْيَانَ قَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى التَّرْكِ، فَلَمَّا تَرَكَ ذِكْرَ اللَّهِ وَدَعَاهُ الشَّيْطَانُ إِلَى ذَلِكَ عُوقِبَ، رَدَّ عَلَيْهِمْ أَهْلُ الْقَوْلِ الثَّانِي بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ" [يوسف: ٤٥] فَدَلَّ عَلَى أَنَّ النَّاسِيَ [هُوَ] السَّاقِي لَا يُوسُفُ، مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ" [الحجر: ٤٢] فَكَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يُضَافَ نِسْيَانُهُ إِلَى الشَّيْطَانِ، وَلَيْسَ لَهُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ سَلْطَنَةٌ؟! قِيلَ: أَمَّا
...Âlemlerin Rabbi sana selam söylüyor ve şöyle buyuruyor: İnsanlardan yardım dilediğinde hiç utanmadın mı?! İzzetime andolsun ki seni zindanda birkaç yıl [daha] tutacağım! Bunun üzerine [Yûsuf]: 'Ey Cibrîl! O benden razı mıdır?' dedi. [Cibrîl]: 'Evet!' deyince, [Yûsuf]: 'Öyleyse şu andan itibaren [hiçbir şeye] aldırmam' dedi. Rivayet edildiğine göre Cibrîl aleyhisselâm ona gelip bu durum ve hapsinin uzaması hususunda Yüce Allah adına onu sitemle uyardı ve ona: 'Ey Yûsuf! Kardeşlerinin elinden seni öldürülmekten kim kurtardı?' dedi. [Yûsuf]: 'Yüce Allah' dedi. [Cibrîl]: 'Peki seni kuyudan kim çıkardı?' dedi. [Yûsuf]: 'Yüce Allah' dedi. [Cibrîl]: 'Peki seni çirkin fiilden kim korudu?' dedi. [Yûsuf]: 'Yüce Allah' dedi. [Cibrîl]: 'Peki kadınların tuzağını senden kim defetti?' dedi. [Yûsuf]: 'Yüce Allah' dedi. [Cibrîl]: 'O halde nasıl oldu da bir yaratılmışa güvendin ve Rabbini bırakıp O'ndan istemedin?!' dedi. [Yûsuf]: 'Ey Rabbim! Benden bir söz kaydı (ağzımdan kaçtı)! Ey İbrâhim'in, İshâk'ın ve yaşlı pîr Ya'kûb'un -aleyhimesselâm- İlâhı! Bana merhamet etmeni niyaz ediyorum' dedi. Cibrîl ona: 'Senin cezan, zindanda birkaç yıl kalmandır' dedi. Ebû Seleme'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « رَحِمَ اللَّهُ يُوسُفَ لَوْلَا الْكَلِمَةُ الَّتِي قَالَ: اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ مَا لَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ » «Allah Yûsuf'a rahmet eylesin; eğer söylediği o 'Efendinin yanında beni an' sözü olmasaydı zindanda birkaç yıl [daha] kalmazdı.» İbn Abbâs da şöyle demiştir: 'Yûsuf, o ikisinden kurtulan kimseye « اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ » «Efendinin yanında beni an» dediği için birkaç yıl sürecek uzun bir hapisle cezalandırıldı. Şayet Yûsuf Rabbini ansaydı, [Allah] onu kurtarırdı.' İsmâîl b. İbrâhim'in Yûnus'tan, onun da el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَوْلَا كَلِمَةُ يُوسُفَ- يَعْنِي قَوْلَهُ: اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ- مَا لَبِثَ فِي السِّجْنِ مَا لَبِثَ » «Eğer Yûsuf'un o sözü -yani 'Efendinin yanında beni an' demesi- olmasaydı, zindanda kaldığı kadar kalmazdı.» [Râvi] dedi ki: Hasan sonra ağlar ve: 'Başımıza bir iş geldiğinde biz insanlara şikâyette bulunuyoruz' derdi. Şöyle de denilmiştir: [Âyetteki] zamir kurtulan kimseye döner; dolayısıyla unutan da odur. Yani şeytan sâkîye, Yûsuf'u efendisinin yanında anmasını unutturmuştur. Burada bir hazif (düşen öge) vardır; yani şeytan sâkîye, onu efendisine anmayı unutturmuştur. Bazı âlimler bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: 'Şayet şeytan Yûsuf'a Allah'ı anmayı unutturmuş olsaydı, zindanda kalarak cezalandırılmayı hak etmezdi; çünkü unutan kimse sorumlu tutulmaz.' Birinci görüş sahipleri ise unutmanın bazen 'terk etmek' anlamına da gelebileceğini, [Yûsuf] Allah'ı anmayı terk edip şeytan da onu buna sevk edince cezalandırıldığını söyleyerek cevap vermişlerdir. İkinci görüş sahipleri ise Yüce Allah'ın: { وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ } [Yûsuf: 45] “O ikisinden kurtulmuş olan ve nice zaman sonra [Yûsuf'u] hatırlayan kimse dedi ki...” buyruğuyla onlara karşı çıkmış ve bunun, unutan kimsenin Yûsuf değil sâkî olduğunu gösterdiğini belirtmişlerdir. Ayrıca Yüce Allah'ın: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } [el-Hicr: 42] “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” buyruğu karşısında onun unutması nasıl şeytana nispet edilebilir; halbuki onun peygamberler üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktur?! Şöyle denilmiştir: ...
النِّسْيَانُ فَلَا عِصْمَةَ لِلْأَنْبِيَاءِ عَنْهُ إِلَّا فِي وَجْهٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ الْخَبَرُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى فِيمَا يُبَلِّغُونَهُ، فَإِنَّهُمْ مَعْصُومُونَ فِيهِ، وَإِذَا وَقَعَ مِنْهُمُ النِّسْيَانُ حَيْثُ يَجُوزُ وُقُوعُهُ فَإِنَّهُ يُنْسَبُ إِلَى الشَّيْطَانِ إِطْلَاقًا، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ فِيمَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ، وَلَا يَجُوزُ لَنَا نَحْنُ ذَلِكَ فِيهِمْ، قَالَ ﷺ:" نَسِيَ آدَمُ فَنَسِيَتْ ذُرِّيَّتُهُ". وَقَالَ:" إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ أَنْسَى كَمَا تَنْسَوْنَ". وَقَدْ تَقَدَّمَ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ) الْبِضْعُ قِطْعَةٌ مِنَ الدَّهْرِ مُخْتَلَفٌ فِيهَا، قَالَ يَعْقُوبُ عَنْ أَبِي زَيْدٍ: يُقَالُ بِضْعُ وَبَضْعُ بِفَتْحِ الْبَاءِ وَكَسْرِهَا، قَالَ أَكْثَرُهُمْ: وَلَا يُقَالُ بِضْعُ وَمِائَةٍ، وَإِنَّمَا هُوَ إِلَى التِّسْعِينَ. وَقَالَ الْهَرَوِيُّ: الْعَرَبُ تَسْتَعْمِلُ الْبِضْعَ فِيمَا بَيْنَ الثَّلَاثِ إِلَى التِّسْعِ. وَالْبِضْعُ وَالْبِضْعَةُ وَاحِدٌ، وَمَعْنَاهُمَا الْقِطْعَةُ مِنَ الْعَدَدِ. وَحَكَى أَبُو عُبَيْدَةَ أَنَّهُ قَالَ: الْبِضْعُ مَا دُونَ نِصْفِ الْعَقْدِ، يُرِيدُ مَا بَيْنَ الْوَاحِدِ إِلَى أَرْبَعَةٍ، وَهَذَا لَيْسَ بِشَيْءٍ. وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لِأَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁:" وَكَمِ الْبِضْعُ" فَقَالَ: مَا بَيْنَ الثَّلَاثِ إِلَى السَّبْعِ. فَقَالَ:" اذْهَبْ فَزَائِدْ فِي الْخَطَرِ". وَعَلَى هَذَا أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ، أَنَّ الْبِضْعَ سَبْعٌ، حَكَاهُ الثَّعْلَبِيُّ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ وَقُطْرُبٍ. وقال مجاهد: من ثلاث إلى تسع، وقال الْأَصْمَعِيُّ. ابْنُ عَبَّاسٍ: مِنْ ثَلَاثٍ إِلَى عَشْرَةٍ. وَحَكَى الزَّجَّاجُ أَنَّهُ مَا بَيْنَ الثَّلَاثِ إِلَى الخمس. قال الفراء: والبضع لا يذكر الْعَشَرَةِ وَالْعِشْرِينَ إِلَى التِّسْعِينَ، وَلَا يُذْكَرُ بَعْدَ الْمِائَةِ. وَفِي الْمُدَّةِ الَّتِي لَبِثَ فِيهَا يُوسُفُ مَسْجُونًا ثَلَاثَةُ أَقَاوِيلَ: أَحَدُهَا- سَبْعُ سِنِينَ، قَالَهُ ابن جريج وقتادة ووهب بن منه، قَالَ وَهْبٌ: أَقَامَ أَيُّوبُ فِي الْبَلَاءِ سَبْعَ سِنِينَ، وَأَقَامَ يُوسُفُ فِي السِّجْنِ سَبْعَ سِنِينَ. الثاني- اثنتا عشرة سنة، قال ابن عباس. الثالث- أربع عشرة
... unutmaya gelince, peygamberlerin bundan korunmuşluğu (masumiyeti) tek bir cihet hariç söz konusu değildir; o da Yüce Allah'tan tebliğ ettikleri haberlerdir, zira onlar bu hususta masumdurlar. Kendilerinden unutmanın meydana gelmesi caiz olan hallerde unutma vuku bulduğunda ise bu mutlak surette şeytana nispet edilir. Bu da ancak Allah'ın onlar hakkında haber verdiği hususlarda geçerlidir; bizim ise bunu onlara nispet etmemiz caiz değildir. [Nitekim Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: «نَسِيَ آدَمُ فَنَسِيَتْ ذُرِّيَّتُهُ» «Âdem unuttu, zürriyeti de unuttu» buyurmuştur. Yine: «إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ أَنْسَى كَمَا تَنْسَوْنَ» «Ben ancak bir insanım; sizin unuttuğunuz gibi ben de unuturum» buyurmuştur. Bu [rivayetler] daha önce geçmişti. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ } “Böylece [Yûsuf] birkaç yıl zindanda kaldı” buyruğudur. 'el-Bıd'' (الْبِضْع), zamanın hakkında ihtilaf edilmiş bir parçasıdır. Ya'kūb, Ebû Zeyd'den naklen şöyle demiştir: 'Bâ' harfinin fethası ve kesresiyle (بَضْع / بِضْع) 'bad'' ve 'bıd'' denilir. [Dilcilerin] çoğu şöyle demiştir: 'Bıd'u ve mie' (yüz küsur) denmez; bu [ifade] ancak doksana kadar kullanılır. el-Herevî ise şöyle demiştir: Araplar 'bıd'' kelimesini üç ile dokuz arasındaki sayılar için kullanırlar. 'el-Bıd'' ile 'el-bıd'a' aynıdır ve ikisinin anlamı da sayıdan bir parçadır. Ebû Ubeyde'den nakledildiğine göre o: 'Bıd', bir onluğun yarısından az olanıdır' demiştir; bununla bir ile dört arasını kastetmektedir, fakat bu [görüş] bir değer taşımaz. Hadiste rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'a: «وَكَمِ الْبِضْعُ» «Bıd' ne kadardır?» diye sormuş; o da: 'Üç ile yedi arasıdır' cevabını vermiştir. Bunun üzerine: «اذْهَبْ فَزَائِدْ فِي الْخَطَرِ» «Git ve bahiste miktarı artır» buyurmuştur. Müfessirlerin çoğunun benimsediği görüş de 'bıd'' kelimesinin yedi olduğu yönündedir; bunu es-Sa'lebî nakletmiştir. el-Mâverdî şöyle demiştir: 'Bu, Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'ın ve Kutrub'un görüşüdür.' Mücâhid: 'Üçten dokuza kadardır' demiştir; el-Asmaî de böyle demiştir. İbn Abbâs: 'Üçten ona kadardır' demiştir. ez-Zeccâc ise bunun üç ile beş arası olduğunu nakletmiştir. el-Ferrâ: 'Bıd' kelimesi on, yirmi ve doksana kadar [olan sayılarla birlikte] zikredilir; yüz sayısından sonra ise zikredilmez' demiştir. Yûsuf'un zindanda kaldığı süre hakkında üç görüş vardır: Birincisi: Yedi yıldır; bunu İbn Cüreyc, Katâde ve Vehb b. Münebbih söylemiştir. Vehb şöyle demiştir: 'Eyyûb belâ içerisinde yedi yıl kaldı, Yûsuf da zindanda yedi yıl kaldı.' İkincisi: On iki yıldır; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Üçüncüsü: On dört...
سَنَةً، قَالَهُ الضَّحَّاكُ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَكَثَ يُوسُفُ فِي السِّجْنِ خَمْسًا وَبِضْعًا. وَاشْتِقَاقُهُ مِنْ بَضَعْتُ الشَّيْءَ أَيْ قَطَعْتُهُ، فَهُوَ قِطْعَةٌ مِنَ الْعَدَدِ، فَعَاقَبَ اللَّهُ يُوسُفَ بِأَنْ حُبِسَ سَبْعَ سِنِينَ أَوْ تِسْعَ سِنِينَ بَعْدَ الْخَمْسِ الَّتِي مَضَتْ، فَالْبِضْعُ مُدَّةُ الْعُقُوبَةِ لَا مُدَّةُ الْحَبْسِ كُلِّهِ. قَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: حُبِسَ يُوسُفُ فِي السِّجْنِ سَبْعَ سِنِينَ، وَمَكَثَ أَيُّوبُ فِي الْبَلَاءِ سَبْعَ سنين، وعذب بخت نصر بِالْمَسْخِ سَبْعَ سِنِينَ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَاشِدٍ الْبَصْرِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ: إِنَّ الْبِضْعَ مَا بَيْنَ الْخَمْسِ إِلَى الِاثْنَتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً. الْخَامِسَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ التَّعَلُّقِ بِالْأَسْبَابِ وَإِنْ كَانَ الْيَقِينُ حَاصِلًا فَإِنَّ الْأُمُورَ بِيَدِ مُسَبِّبِهَا، وَلَكِنَّهُ جَعَلَهَا سِلْسِلَةً، وَرَكَّبَ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ، فَتَحْرِيكُهَا سُنَّةٌ، وَالتَّعْوِيلُ عَلَى الْمُنْتَهَى يَقِينٌ. وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ ذَلِكَ نِسْبَةُ مَا جَرَى مِنَ النِّسْيَانِ إِلَى الشَّيْطَانِ كَمَا جَرَى لِمُوسَى فِي لُقْيَا الخضر، وهذا بين فتأملوه.
yıldır; bunu ed-Dahhâk söylemiştir. Mukâtil, Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre şöyle demiştir: Yûsuf zindanda beş küsur (bıd') yıl kaldı. Bu kelimenin iştikakı bir şeyi kestim/kopardım manasındaki 'bada'tu'ş-şey' fiilindendir; dolayısıyla sayıdan bir parçadır. Allah Yûsuf'u, geçen beş yıldan sonra yedi veya dokuz yıl daha hapsedilmekle cezalandırmıştır; binaenaleyh 'bıd'', bütün hapis süresi değil, ceza süresidir. Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: Yûsuf zindanda yedi yıl hapsedildi, Eyyûb belada yedi yıl kaldı, Buhtunnasr da sûretinin değiştirilmesiyle (mesh) yedi yıl azap gördü. Abdullah b. Râşid el-Basrî, Saîd b. Ebî Arûbe'den nakille: Bıd' beş ile on iki yıl arasıdır, demiştir. Beşincisi- Bu ayette, kesin inanç (yakîn) bulunsa bile sebeplere tutunmanın caiz olduğuna delil vardır; çünkü işler onları var edenin (müsebbibin) elindedir, fakat O bunları bir zincir kılmış ve birbirine bağlamıştır. Dolayısıyla sebepleri harekete geçirmek sünnet, nihai sonuca güvenip dayanmak ise yakîndir. Bunun caiz olduğuna delil ise, Mûsâ'nın Hızır ile buluşmasında başına geldiği gibi, cereyan eden unutmanın şeytana nispet edilmesidir; bu gayet açıktır, üzerinde düşününüz.
[سورة يوسف (١٢): آية ٤٣]
[Yûsuf Suresi (12), 43. Ayet]
وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ (٤٣)
{ وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ } (٤٣) “Kral dedi ki: 'Ben [rüyada] yedi semiz ineği, onları yiyen yedi zayıf ineği ve yedi yeşil başakla bir o kadar da kurumuş başak görüyorum. Ey ileri gelenler! Eğer rüya tabir edebiliyorsanız bu rüyam hakkında bana fetva verin.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ) لَمَّا دَنَا فَرَجُ يُوسُفَ ﵇ رَأَى الْمَلِكُ رُؤْيَاهُ، فَنَزَلَ جِبْرِيلُ فَسَلَّمَ عَلَى يُوسُفَ وَبَشَّرَهُ بِالْفَرَجِ وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجُكَ مِنْ سِجْنِكَ، وَمُمَكِّنٌ لَكَ فِي الْأَرْضِ، يَذِلُّ لَكَ مُلُوكَهَا، وَيُطِيعُكَ جَبَابِرَتُهَا، وَمُعْطِيكَ الْكَلِمَةَ الْعُلْيَا عَلَى إِخْوَتِكَ، وَذَلِكَ بِسَبَبِ رُؤْيَا رَآهَا الْمَلِكُ، وَهِيَ كَيْتُ وَكَيْتُ، وَتَأْوِيلُهَا كَذَا وَكَذَا، فَمَا لَبِثَ فِي السِّجْنِ أَكْثَرَ مِمَّا رَأَى الْمَلِكُ الرُّؤْيَا حَتَّى خَرَجَ، فَجَعَلَ اللَّهُ الرُّؤْيَا أَوَّلًا لِيُوسُفَ بَلَاءً وَشِدَّةً، وَجَعَلَهَا آخِرًا بُشْرَى وَرَحْمَةً، وَذَلِكَ أَنَّ الْمَلِكَ الْأَكْبَرَ الرَّيَّانَ بْنَ الْوَلِيدِ رَأَى فِي نَوْمِهِ كَأَنَّمَا خَرَجَ مِنْ نَهْرٍ يَابِسٍ سَبْعُ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ، فِي أَثَرِهِنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ- أَيْ مَهَازِيلُ- وَقَدْ أَقْبَلَتِ الْعِجَافُ عَلَى السِّمَانِ فَأَخَذْنَ بِآذَانِهِنَّ فَأَكَلْنَهُنَّ، إِلَّا الْقَرْنَيْنِ، وَرَأَى سَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ قَدْ أَقْبَلَ
Yüce Allah'ın: { وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ } “Kral dedi ki: 'Ben [rüyada] yedi semiz inek görüyorum...'” buyruğudur. Yûsuf aleyhisselâm'ın kurtuluş vakti yaklaşınca kral rüyasını gördü. Bunun üzerine Cibrîl inip Yûsuf'a selâm verdi, onu kurtuluşla müjdeledi ve şöyle dedi: 'Allah seni zindanından çıkaracak, yeryüzünde sana güç ve iktidar verecek, hükümdarları sana boyun eğdirecek, zorbalarını sana itaatkâr kılacak ve kardeşlerine karşı sana en üstün söz hakkını verecektir. Bu da kralın gördüğü şu ve şu nitelikteki, tabiri de şöyle şöyle olan bir rüya sebebiyle olacaktır.' Kralın rüyayı görmesinden çıkışına kadar zindanda çok az kaldı. Böylece Allah rüyayı başlangıçta Yûsuf için bir bela ve sıkıntı kılmışken, sonunda bir müjde ve rahmet kıldı. Şöyle ki: Büyük Kral er-Reyyân b. el-Velîd uykusunda kurumuş bir nehirden yedi semiz ineğin çıktığını, arkalarından da yedi zayıf -yani cılız- ineğin geldiğini gördü. Zayıf inekler semiz ineklerin üzerine atılıp kulaklarından yakalayarak iki boynuzları hariç onları yediler. Yine yedi yeşil başak gördü; üzerlerine
عَلَيْهِنَّ سَبْعٌ يَابِسَاتٍ فَأَكَلْنَهُنَّ حَتَّى أَتَيْنَ عَلَيْهِنَّ فلم يبق منهن شي وَهُنَّ يَابِسَاتٌ، وَكَذَلِكَ الْبَقَرُ كُنَّ عِجَافًا فَلَمْ يزد فيهن شي مِنْ أَكْلِهِنَّ السِّمَانَ، فَهَالَتْهُ الرُّؤْيَا، فَأَرْسَلَ إِلَى النَّاسِ وَأَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْبَصَرِ بِالْكَهَانَةِ وَالنَّجَامَةِ وَالْعَرَافَةِ وَالسِّحْرِ، وَأَشْرَافِ قَوْمِهِ، فَقَالَ:" يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ" فقص عليهم، فقال القوم:" أَضْغاثُ أَحْلامٍ" [يوسف: ٤٤] قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ قَالَ لِي عَطَاءٌ: إِنَّ أَضْغَاثَ الْأَحْلَامِ الْكَاذِبَةِ الْمُخْطِئَةِ مِنَ الرُّؤْيَا. وَقَالَ جُوَيْبِرٌ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ الرُّؤْيَا مِنْهَا حَقٌّ، وَمِنْهَا أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ، يَعْنِي بِهَا الْكَاذِبَةَ. وَقَالَ الْهَرَوِيُّ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَضْغاثُ أَحْلامٍ" أَيْ أَخْلَاطُ أَحْلَامٍ. وَالضِّغْثُ فِي اللُّغَةِ الْحُزْمَةُ مِنَ الشَّيْءِ كَالْبَقْلِ وَالْكَلَأِ وَمَا أَشْبَهَهُمَا، أَيْ قَالُوا: لَيْسَتْ رُؤْيَاكَ بِبَيِّنَةٍ، وَالْأَحْلَامُ الرُّؤْيَا الْمُخْتَلِطَةُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَضْغَاثُ الرُّؤْيَا أَهَاوِيلُهَا. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْأَضْغَاثُ مَا لَا تَأْوِيلَ لَهُ مِنَ الرُّؤْيَا. قَوْلُهُ تَعَالَى:" سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ" حُذِفَتِ الْهَاءُ مِنْ" سَبْعَ" فَرْقًا بَيْنَ الْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ" سِمانٍ" مِنْ نَعْتِ الْبَقَرَاتِ، وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانًا، نَعْتٌ لِلسَّبْعِ، وَكَذَا خُضْرًا، قَالَ الْفَرَّاءُ: وَمِثْلُهُ." سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً" [نوح: ١٥]. وَقَدْ مَضَى فِي سُورَةِ" الْبَقَرَةِ" اشْتِقَاقُهَا وَمَعْنَاهَا. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁: الْمَعْزُ وَالْبَقَرُ إِذَا دَخَلَتِ الْمَدِينَةَ فَإِنْ كَانَتْ سِمَانًا فَهِيَ سِنِي رَخَاءٍ، وَإِنْ كَانَتْ عِجَافًا كَانَتْ شِدَادًا، وَإِنْ كَانَتِ الْمَدِينَةُ مَدِينَةَ بَحْرٍ وَإِبَّانَ سَفَرٍ قَدِمَتْ سُفُنٌ عَلَى عَدَدِهَا وَحَالِهَا، وَإِلَّا كَانَتْ فِتَنًا مُتَرَادِفَةً، كَأَنَّهَا وُجُوهُ الْبَقَرِ، كَمَا فِي الْخَبَرِ" يُشْبِهُ بَعْضُهَا بَعْضًا". وَفِي خَبَرٍ آخَرَ فِي الْفِتَنِ" كَأَنَّهَا صَيَاصِي الْبَقَرِ" يُرِيدُ لِتُشَابِهِهَا، إِلَّا أَنْ تَكُونَ صُفْرًا كُلَّهَا فَإِنَّهَا أَمْرَاضٌ تَدْخُلُ عَلَى النَّاسِ، وَإِنْ كَانَتْ مُخْتَلِفَةَ الْأَلْوَانِ، شَنِيعَةَ الْقُرُونِ وَكَانَ النَّاسُ يَنْفِرُونَ مِنْهَا، أَوْ كَأَنَّ النَّارَ وَالدُّخَانَ يَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهَا فَإِنَّهُ عَسْكَرٌ أَوْ غَارَةٌ، أَوْ عَدُوٌّ يَضْرِبُ عَلَيْهِمْ، وَيَنْزِلُ بِسَاحَتِهِمْ. وَقَدْ تَدُلُّ الْبَقَرَةُ عَلَى الزَّوْجَةِ وَالْخَادِمِ وَالْغَلَّةِ وَالسَّنَةِ، لِمَا يَكُونُ فِيهَا مِنَ الْوَلَدِ وَالْغَلَّةِ وَالنَّبَاتِ. (يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ) مِنْ عَجُفَ يَعْجُفُ، عَلَى وَزْنٍ عَظُمَ يَعْظُمُ، وَرُوِيَ عَجِفَ يَعْجَفُ عَلَى وَزْنِ حمد يحمد.
[üzerlerine] yedi kuru [başak çıktı], onları yiyip tüketti; öyle ki onlardan geriye hiçbir şey kalmadı ve [yedikleri halde] yine kupkuru kaldılar. Aynı şekilde inekler de zayıftı, semiz olanları yemelerine rağmen [zayıflıklarında] hiçbir değişiklik olmadı (kilo almadılar). Kral bu rüyadan dehşete kapıldı. İnsanlara, onların ilim ehline, kâhinlik, astroloji/yıldız ilmi, kehanet (arrâflık) ve sihirde basiret sahibi olanlarına ve kavminin ileri gelenlerine haber gönderip: { يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ } “Ey ileri gelenler! Rüyam hakkında bana fetva verin (görüşünüzü bildirin)” dedi. Onlara rüyasını anlattı; topluluk ise: { أَضْغاثُ أَحْلامٍ } [Yûsuf: 44] “[Bunlar] karmakarışık düşlerdir” dediler. İbn Cüreyc dedi ki: Atâ bana: “Edgâsü'l-ahlâm, rüyanın asılsız ve yanıltıcı olanlarıdır” dedi. Cüveybir'in ed-Dahhâk'tan, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Rüyanın hak olanı da vardır, edgâsü ahlâm (karmakarışık düşler) olanı da vardır”; bununla asılsız rüyaları kastetmektedir. el-Herevî şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { أَضْغاثُ أَحْلامٍ } “Karmakarışık düşler” buyruğu, düşlerin birbirine karışması demektir. Lügatte dığs (ضِغْث), yeşillik, ot ve benzeri şeylerden bir tutam/demet demektir; yani onlar: “Senin rüyan açık ve belirgin değildir” demişlerdir. Ahlâm (أَحْلَام) ise birbirine karışmış rüyalardır. Mücâhid: “Rüyanın dığsları, onun korkutucu ve dehşet verici halleridir” demiştir. Ebû Ubeyde ise: “Edgâs (أَضْغَاث), rüyadan tabiri olmayan şeylerdir” demiştir. Yüce Allah'ın: { سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ } “Yedi semiz inek” buyruğunda, eril (müzekker) ile dişil (müennes) arasını ayırt etmek için { سَبْعَ } kelimesinden 'hâ' (tâ-i te’nîs) düşürülmüştür. { سِمانٍ }, { بَقَراتٍ } kelimesinin sıfatıdır. Kur'an dışındaki bir kelâmda, { سَبْعَ } lafzının sıfatı yapılarak “seba bakaratin simânen” (سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانًا) okunması da caizdir; aynı şekilde “hudran” (خُضْرًا) okunması da böyledir. el-Ferrâ şöyle demiştir: { سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً } [Nûh: 15] “Yedi göğü birbiriyle uyumlu tabakalar halinde...” ayeti de böyledir. Bakara Suresi'nde onun iştikakı (türeyişi) ve anlamı geçmişti. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle demiştir: Keçi ve sığır bir şehre girdiğinde, eğer semiz iseler bunlar bolluk yıllarıdır; eğer zayıf iseler kıtlık ve zorluk yıllarıdır. Eğer o şehir bir deniz şehri ise ve yolculuk mevsimi ise, sayıları ve durumları miktarınca gemiler gelir. Şayet böyle değilse, hadiste: “Birbirine benzerler” buyurulduğu üzere sanki sığırların yüzleri gibi peş peşe gelen fitnelerdir. Fitneler hakkında bir başka haberde de: “Sanki sığırların boynuzları gibidirler” buyurulmuştur; bununla [fitnelerin] birbirine benzemesini kastetmektedir. Ancak hepsi sarı olursa, bunlar insanların başına gelecek hastalıklardır. Şayet farklı renklerde, çirkin boynuzlu olup insanlar onlardan ürküp kaçıyorsa veya ağızlarından ateş ve duman çıkıyor gibi görünüyorsa, bu durumda bir ordudur ya da bir baskın yahut üzerlerine çullanacak ve yurtlarına inecek bir düşmandır. Sığır; doğurganlığı, ürün ve bitki vermesi sebebiyle eşe, hizmetçiye, mahsule ve yıla da delalet edebilir. { يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ } “Onları yedi zayıf [inek] yiyor” buyruğundaki { عِجَافٌ } lafzı, 'azume - ya'zumu' (عَظُمَ يَعْظُمُ) vezninde 'acufe - ya'cufu' (عَجُفَ يَعْجُفُ) fiilindendir. 'Hamide - yahmedu' (حَمِدَ يَحْمَدُ) vezninde 'acife - ya'cefu' (عَجِفَ يَعْجَفُ) şeklinde de rivayet edilmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ) جمع الرؤيا رئي: أَيْ أَخْبِرُونِي بِحُكْمِ هَذِهِ الرُّؤْيَا. (إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ) العبارة مشتقة من عبور النهر، فمتى عَبَرْتُ النَّهْرَ، بَلَغْتُ شَاطِئَهُ، فَعَابِرُ، الرُّؤْيَا يُعَبِّرُ بما يؤول إليه أمرها. واللام في" لِلرُّءْيا" لِلتَّبْيِينِ، أَيْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْبُرُونَ، ثُمَّ بَيَّنَ فقال: للرؤيا، قاله الزجاج.
Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ } “Ey ileri gelenler! Rüyam hakkında bana fetva verin” buyruğunda 'rü'yâ'nın çoğulu 'ru'â'dır; yani bu rüyanın hükmünü bana bildirin. { إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ } “Eğer rüya tabir edebiliyorsanız” buyruğundaki tabir (ibâre), nehrin bir kıyısından diğerine geçmekten (ubûrü'n-nehr) türemiştir; nehri geçtiğimde (abertü'n-nehra) kıyısına ulaşmış olurum. Dolayısıyla rüyayı tabir eden kimse, rüyanın varacağı sonuca göre tabirde bulunur. { لِلرُّءْيا } lafzındaki lâm harfi tebyîn (açıklama) içindir; yani 'şayet tabir ediyorsanız', sonra açıklayarak 'rüyayı' demiştir; bunu ez-Zeccâc söylemiştir.
[سورة يوسف (١٢): آية ٤٤]
[Yûsuf Suresi (12), 44. Ayet]
قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ (٤٤)
{ قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ } (٤٤) “Dediler ki: 'Karmakarışık düşler bunlar! Biz böyle düşlerin tabirini bilenler değiliz.'”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَضْغاثُ أَحْلامٍ) قَالَ الْفَرَّاءُ: وَيَجُوزُ" أَضْغاثُ أَحْلامٍ" قَالَ النَّحَّاسُ: النَّصْبُ بَعِيدٌ، لِأَنَّ الْمَعْنَى: لَمْ تَرَ شَيْئًا لَهُ تَأْوِيلٌ، إِنَّمَا هِيَ أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ، أَيْ أَخْلَاطٌ. وَوَاحِدُ الْأَضْغَاثِ ضِغْثٌ، يُقَالُ لِكُلِّ مُخْتَلِطٍ مِنْ بَقْلٍ أَوْ حَشِيشٍ أَوْ غَيْرِهِمَا ضِغْثٌ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Burada iki mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { أَضْغاثُ أَحْلامٍ } “Karmakarışık düşler” buyruğudur. el-Ferrâ: 'Adğâse ahlâm' şeklinde [nasb ile] okunması da caizdir, demiştir. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: Nasb ile okunması uzaktır; çünkü mana: 'Sen tabiri olan bir şey görmedin, bunlar ancak karmakarışık düşlerdir, yani karışımlardır' şeklindedir. Adğâs'ın tekili dığs (ضِغْث) kelimesidir; sebze, ot veya diğer şeylerden birbirine karışmış olan her demete dığs denir. Şair şöyle demiştir:
كَضِغْثِ حُلْمٍ غُرَّ مِنْهُ حَالِمُهُ
Tıpkı rüya sahibini yanıltan karmakarışık bir düş demeti gibi.
(وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ) قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى بِتَأْوِيلِ الْأَحْلَامِ الْمُخْتَلِطَةِ، نَفَوْا عَنْ أَنْفُسِهِمْ عِلْمَ مَا لَا تَأْوِيلَ لَهُ، لَا أَنَّهُمْ نَفَوْا عَنْ أَنْفُسِهِمْ عِلْمَ التَّأْوِيلِ. وَقِيلَ: نَفَوْا عَنْ أَنْفُسِهِمْ عِلْمَ التَّعْبِيرِ. وَالْأَضْغَاثُ عَلَى هَذَا الْجَمَاعَاتُ مِنَ الرُّؤْيَا الَّتِي مِنْهَا صَحِيحَةٌ وَمِنْهَا بَاطِلَةٌ، وَلِهَذَا قَالَ السَّاقِي:" أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ" فَعَلِمَ أَنَّ الْقَوْمَ عَجَزُوا عَنِ التَّأْوِيلِ، لَا أَنَّهُمُ ادَّعَوْا أَلَّا تَأْوِيلَ لَهَا. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ لَمْ يَقْصِدُوا تَفْسِيرًا، وَإِنَّمَا أَرَادُوا مَحَوْهَا مِنْ صَدْرِ الْمَلِكِ حَتَّى لَا تَشْغَلَ بَالَهُ، وعلى هذا أيضا فعندهم علم. و" الْأَحْلامِ" جَمْعُ حُلْمٍ، وَالْحُلْمُ بِالضَّمِّ مَا يَرَاهُ النَّائِمُ، تَقُولُ مِنْهُ: حَلَمَ بِالْفَتْحِ وَاحْتَلَمَ، وَتَقُولُ: حَلَمْتُ بكذا وحلمته، قال:
{ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ } “Biz böyle düşlerin tabirini bilenler değiliz” buyruğu hakkında ez-Zeccâc şöyle demiştir: Mana, 'karmakarışık düşlerin tabirini' demektir; tabiri olmayan şeyin ilmini kendilerinden nefyetmişlerdir, yoksa rüya tabiri ilmini büsbütün kendilerinden nefyetmiş değillerdir. Şöyle de denilmiştir: Onlar rüya tabiri ilmini kendilerinden bütünüyle nefyetmişlerdir. Bu takdirde adğâs; bir kısmı sahih, bir kısmı batıl olan rüya yığınlarıdır. Bundan dolayı saki: "Ben size onun tabirini haber veririm" demiştir; böylece topluluğun rüyanın tabiri olmadığını iddia etmeyip tabirinden aciz kaldıkları anlaşılmıştır. Şöyle de denilmiştir: Onlar bir tefsir kastetmemiş, sadece kralın zihnini meşgul etmesin diye bunu onun gönlünden silmek istemişlerdir; bu açıklamaya göre de onların yanında [tabir] ilmi vardır. 'el-Ahlâm' (الْأَحْلامِ), hülm (حُلْم) kelimesinin çoğuludur. Hâ harfinin zammesiyle hülm (الْحُلْمُ), uyuyanın gördüğü şeydir; bundan dolayı fetha ile 'haleme' ve 'ihteleme' denir. Yine 'halemtü bi-kezâ' (şöyle bir rüya gördüm) ve 'halemtühû' dersin. [Şair] şöyle demiştir:
فحملتها وَبَنُو رُفَيْدَةَ دُونَهَا ... لَا يَبْعَدَنَّ خَيَالُهَا الْمَحْلُومُ
Onu yüklendim, Rufeydeoğulları ise onun önündeydi... / Rüyada görülen o hayali asla uzaklaşmasın.
أَصْلُهُ الْأَنَاةُ، وَمِنْهُ الْحِلْمُ ضِدَّ الطَّيْشِ، فَقِيلَ لِمَا يُرَى فِي النَّوْمِ حُلْمٌ لِأَنَّ النَّوْمَ حالة أناة وسكون ودعه
[Kelimedeki bu kökün] aslı ağırbaşlılık ve sükûnettir (el-enât). Acelecilik ve taşkınlığın zıddı olan 'el-hilm' (hilim/ağırbaşlılık) kelimesi de bundandır. Uykuda görülen şeye de 'hulm' (düş) denilmiştir; çünkü uyku sükûnet, durgunluk ve dinginlik halidir.
الثانية- في الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ الرُّؤْيَا عَلَى أَوَّلِ مَا تُعَبَّرُ، لِأَنَّ الْقَوْمَ قَالُوا:" أَضْغاثُ أَحْلامٍ" وَلَمْ تَقَعْ كَذَلِكَ، فَإِنَّ يُوسُفَ فَسَّرَهَا عَلَى سِنِي الْجَدْبِ وَالْخِصْبِ، فَكَانَ كَمَا عَبَّرَ، وَفِيهَا دَلِيلٌ عَلَى فَسَادِ أَنَّ الرُّؤْيَا عَلَى رِجْلِ طَائِرٍ، فَإِذَا عُبِّرَتْ وقعت.
İkincisi- Ayette: 'Rüya ilk tabir edildiği şekle göre çıkar' diyen kimsenin sözünün batıl olduğuna delil vardır; çünkü o topluluk: { أَضْغاثُ أَحْلامٍ } “Karmakarışık düşler” demişlerdi, fakat öyle vuku bulmadı. Zira Yûsuf onu kıtlık ve bolluk yılları olarak tefsir etti ve aynen tabir ettiği gibi gerçekleşti. Yine bu ayette, 'Rüya bir kuşun ayağı üzerindedir, tabir edildiğinde düşer/vuku bulur' sözünün [mutlak bir kaide olarak] geçersizliğine de delil vardır.
[سورة يوسف (١٢): الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[Yûsuf Suresi (12), 45-46. Ayetler]
وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥) يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦)
{ وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥) يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ } (٤٦) “İkisinden kurtulmuş olan, nice zaman sonra hatırladı da dedi ki: 'Ben size onun tabirini haber veririm, hemen beni gönderin.' [Zindana varınca:] 'Yûsuf! Ey dosdoğru sözlü kişi! Yedi semiz ineği yiyen yedi zayıf inek ile yedi yeşil başak ve diğer kuru başaklar hakkında bize fetva ver. Umarım ki o insanlara dönerim de onlar da [senin değerini ve tabiri] bilirler.'”
قوله تعالى: (وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما) يَعْنِي سَاقِيَ الْمَلِكِ." وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ" أَيْ بَعْدَ حِينٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ، وَمِنْهُ" إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ" [هود: ٨] وَأَصْلُهُ الْجُمْلَةُ مِنَ الْحِينِ. وَقَالَ ابْنُ دُرُسْتُوَيْهِ: وَالْأُمَّةُ لَا تَكُونُ الْحِينَ إِلَّا عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، وَإِقَامَةِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ مَقَامَهُ، كَأَنَّهُ قَالَ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ-: وَادَّكَرَ بَعْدَ حِينِ أُمَّةٍ، أَوْ بَعْدَ زَمَنِ أُمَّةٍ، وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ، وَالْأُمَّةُ الْجَمَاعَةُ الْكَثِيرَةُ مِنَ النَّاسِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ في اللفظ واحد، وفي المعنى جمع، وكل جِنْسٌ مِنَ الْحَيَوَانِ أُمَّةٌ، وَفِي الْحَدِيثِ:" لَوْلَا أَنَّ الْكِلَابَ أُمَّةٌ مِنَ الْأُمَمِ لَأَمَرْتُ بِقَتْلِهَا". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَادَّكَرَ) أَيْ تَذَكَّرَ حَاجَةَ يُوسُفَ، وهو قول:" اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ". وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ- فِيمَا رَوَى عَفَّانُ عَنْ هَمَّامٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنْهُ-" وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ". النَّحَّاسُ: الْمَعْرُوفُ مِنْ قِرَاءَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةَ وَالضَّحَّاكِ" وَادَّكَرَ بَعْدَ أَمَهٍ" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَتَخْفِيفِ الْمِيمِ، أَيْ بَعْدَ نِسْيَانٍ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: { وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما } “İkisinden kurtulmuş olan dedi ki” buyruğudur; yani kralın sakisi. { وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ } “Nice zaman sonra hatırladı da” ifadesi İbn Abbâs ve diğerlerinden nakledildiğine göre bir müddet (hîn) sonra demektir; { إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ } [Hûd: 8] “Belirli bir süreye kadar” ayeti de bundandır. Kelimenin aslı bir zaman dilimidir. İbn Dürüsteveyh şöyle demiştir: Ümmet kelimesi, ancak bir muzâfın hazfedilip muzâfun ileyhin onun yerine ikame edilmesiyle 'hîn' (zaman) manasına gelir; Allah en doğrusunu bilir ya sanki: 'Bir ümmetin zamanından sonra' yahut 'bir ümmetin müddetinden sonra' ve benzeri bir şey demiştir. Ümmet, insanlardan oluşan büyük topluluktur. el-Ahfeş şöyle demiştir: Lafızda tekil, manada çoğuldur; hayvanların her bir cinsi de bir ümmettir. Hadiste: "Şayet köpekler de ümmetlerden bir ümmet olmasaydı, öldürülmelerini emrederdim" buyrulmuştur. Yüce Allah'ın: { وَادَّكَرَ } “Ve hatırladı” buyruğu, Yûsuf'un ihtiyacını -yani: { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } 'Efendinin yanında beni an' sözünü- hatırladı demektir. İbn Abbâs -Affân'ın Hemmâm'dan, onun Katâde'den, onun İkrime'den, onun da kendisinden rivayet ettiğine göre- "Ve'ddekere ba'de emehin" şeklinde okumuştur. en-Nehhâs şöyle demiştir: İbn Abbâs, İkrime ve ed-Dahhâk'tan bilinen kıraat, hemzenin fethası ve mîmin şeddesiz okunmasıyla 'ba'de emehin' şeklindedir; yani bir unutmadan sonra demektir. Şair şöyle demiştir:
أَمِهْتُ وَكُنْتُ لَا أَنْسَى حَدِيثًا ... كَذَاكَ الدَّهْرُ يُودِي بِالْعُقُولِ
Unuttum; oysa ben hiçbir sözü unutmazdım... / İşte böylece zaman, akılları alıp götürür.
وَعَنْ شُبَيْلِ بْنِ عَزْرَةَ الضُّبَعِيِّ:" بَعْدَ أَمْهٍ" بِفَتْحٍ الْأَلِفِ وَإِسْكَانِ الْمِيمِ وَهَاءٍ خَالِصَةٍ، وَهُوَ مِثْلُ الْأَمَهِ، وَهُمَا لُغَتَانِ، وَمَعْنَاهُمَا النِّسْيَانُ، وَيُقَالُ: أَمِهَ يأمه أمها إذا نسي، فعلى هذا
Şubeyl b. Azra ed-Dubaî'den ise elifin fethası, mîmin sükûnu ve hâlis hâ harfi ile "ba'de emhin" (بَعْدَ أَمْهٍ) şeklinde rivayet edilmiştir. Bu, "el-emeh" (الْأَمَه) gibidir; ikisi iki ayrı lehçe olup ikisinin de anlamı unutmaktır. [Bir kimse] unuttuğu vakit; "emihe ye'mehu emhen" (أَمِهَ يأمه أمها) denilir. Buna göre...
" وَادَّكَرَ بَعْدَ أَمَهٍ"، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ، وَرَجُلٌ أَمِهٌ ذَاهِبُ الْعَقْلِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَأَمَّا مَا فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ" أَمِهَ" بِمَعْنَى أَقَرَّ وَاعْتَرَفَ فَهِيَ لُغَةٌ غَيْرُ مَشْهُورَةٍ. وَقَرَأَ الْأَشْهَبُ الْعُقَيْلِيُّ-" بَعْدَ إِمَّةٍ" أَيْ بَعْدَ نِعْمَةٍ، أَيْ بَعْدَ أَنْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِالنَّجَاةِ. ثُمَّ قِيلَ: نَسِيَ الْفَتَى يُوسُفَ لِقَضَاءِ اللَّهِ تَعَالَى فِي بَقَائِهِ فِي السِّجْنِ مُدَّةً. وَقِيلَ: مَا نَسِيَ، وَلَكِنَّهُ خَافَ أَنْ يَذْكُرَ الْمَلِكُ الذَّنْبَ الَّذِي بِسَبَبِهِ حُبِسَ هُوَ وَالْخَبَّازُ، فَقَوْلُهُ:" وَادَّكَرَ" أَيْ ذَكَرَ وَأَخْبَرَ. قَالَ النَّحَّاسُ: أَصْلُ ادَّكَرَ اذْتَكَرَ، وَالذَّالُ قَرِيبَةُ الْمَخْرَجِ مِنَ التَّاءِ، وَلَمْ يَجُزْ إِدْغَامُهَا فِيهَا لِأَنَّ الذَّالَ مَجْهُورَةٌ، وَالتَّاءَ مَهْمُوسَةٌ، فَلَوْ أَدْغَمُوا ذَهَبَ الْجَهْرُ، فَأَبْدَلُوا مِنْ مَوْضِعِ التَّاءِ حَرْفًا مَجْهُورًا وَهُوَ الدَّالُّ، وَكَانَ أَوْلَى مِنَ الطَّاءِ لِأَنَّ الطَّاءَ مُطْبَقَةٌ، فَصَارَ اذْدَكَرَ، فَأَدْغَمُوا الذال في الدال لرخاوة الدال ولينها، ثم قال: (أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ) أَيْ أَنَا أُخْبِرُكُمْ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" أَنَا آتِيكُمْ بِتَأْوِيلِهِ" وَقَالَ: كَيْفَ يُنَبِّئُهُمُ الْعِلْجُ؟! قَالَ النَّحَّاسُ: وَمَعْنَى" أُنَبِّئُكُمْ" صَحِيحٌ حَسَنٌ، أَيْ أَنَا أُخْبِرُكُمْ إِذَا سَأَلْتَ. (فَأَرْسِلُونِ) خَاطَبَ الْمَلِكَ وَلَكِنْ بِلَفْظِ التَّعْظِيمِ، أَوْ خَاطَبَ الْمَلِكَ وَأَهْلَ مَجْلِسِهِ. (يُوسُفُ) نِدَاءٌ مُفْرَدٌ، وَكَذَا (الصِّدِّيقُ) أَيِ الْكَثِيرُ الصِّدْقِ. (أَفْتِنا) أَيْ فَأَرْسَلُوهُ، فَجَاءَ إِلَى يُوسُفَ فَقَالَ: أَيُّهَا الصِّدِّيقُ! وَسَأَلَهُ عَنْ رُؤْيَا الْمَلِكِ. (لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ) أَيْ إِلَى الْمَلِكِ وَأَصْحَابِهِ. (لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ) التَّعْبِيرَ، أَوْ" لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ" مَكَانَكَ مِنَ الْفَضْلِ وَالْعِلْمِ فَتُخْرَجُ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَ بِالنَّاسِ الْمَلِكَ وَحْدَهُ تَعْظِيمًا له.
"Ve'ddekere ba'de emehin" şeklindedir; bunu en-Nehhâs zikretmiştir. 'Racülün emihun' aklı gitmiş adam demektir. el-Cevherî şöyle demiştir: ez-Zührî'nin hadisinde geçen 'emihe' ikrar etti ve itiraf etti manasındadır ki bu meşhur olmayan bir kullanımdır. el-Eşheb el-Ukaylî ise "ba'de immetin" şeklinde okumuştur; yani bir nimetten sonra, Allah'ın kendisine kurtuluş nimeti vermesinden sonra demektir. Sonra şöyle denilmiştir: Delikanlı, Allah'ın Yûsuf'un bir müddet daha zindanda kalması yönündeki takdiri sebebiyle onu unuttu. Şöyle de denilmiştir: Aslında unutmadı, fakat kendisinin ve fırıncının hapsedilmesine sebep olan suçu kralın hatırlamasından korktu; dolayısıyla: { وَادَّكَرَ } kavli, hatırladı ve haber verdi manasındadır. en-Nehhâs şöyle demiştir: 'İddekere' fiilinin aslı 'iztekere'dir. Zâl harfinin mahreci tâ harfine yakındır; ancak zâl cehirli (ötümlü), tâ ise hemsli (ötümsüz) bir harf olduğundan zâli tâye idğam etmek caiz olmamıştır. Çünkü idğam etselerdi cehir sıfatı giderdi; bu yüzden tânın yerine cehirli bir harf olan dâl harfini koydular. Tâ ise mutbakat (damaksıl) olduğu için dâl, tâdan daha uygundu; böylece kelime 'izdekere' oldu. Ardından dâlin yumuşaklığı ve kolaylığı sebebiyle zâli dâle idğam ettiler. Sonra şöyle dedi: { أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ } “Ben size onun tabirini haber veririm” yani size bildiririm. el-Hasan "Enâ âtîküm bi-te'vîlihî" (Size onun tabirini ben getiririm) şeklinde okumuş ve: 'Gâvur herif onlara nasıl haber verecek?!' demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: 'Ünebbiüküm' lafzının manası sahih ve güzeldir; yani sorduğunuz takdirde size haber veririm demektir. { فَأَرْسِلُونِ } “Beni gönderin” diyerek krala tazim lafzıyla hitap etti yahut krala ve meclisindekilere hitap etti. { يُوسُفُ } müfred bir nidadır; { الصِّدِّيقُ } “Ey dosdoğru sözlü kişi” lafzı da böyledir, yani çokça doğru söyleyen demektir. { أَفْتِنا } “Bize fetva ver”; yani onu gönderdiler, o da Yûsuf'a gelip: 'Ey dosdoğru zat!' dedi ve ona kralın rüyasını sordu. { لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ } “Umarım ki o insanlara dönerim” yani krala ve arkadaşlarına dönerim. { لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ } “Umulur ki bilirler” yani rüya tabirini bilirler yahut senin fazilet ve ilimdeki makamını bilirler de çıkarılırsın. 'İnsanlar' lafzıyla tazim amacıyla sadece kralı kastetmiş olması da muhtemeldir.
[سورة يوسف (١٢): آية ٤٧]
[Yûsuf Suresi (12), 47. Ayet]
قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧)
{ قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ } (٤٧) “[Yûsuf] dedi ki: 'Âdetiniz üzere yedi yıl ekin ekersiniz. Biçtiğinizi -yiyeceğiniz az bir miktar müstesna- başağında bırakın.'”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ تَزْرَعُونَ) لَمَّا أَعْلَمَهُ بِالرُّؤْيَا جَعَلَ يُفَسِّرُهَا لَهُ، فَقَالَ: السَّبْعُ مِنَ الْبَقَرَاتِ السِّمَانِ وَالسُّنْبُلَاتِ الْخُضْرِ سَبْعُ سنين مخصبات، وأما البقرات العجاف
Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { قالَ تَزْرَعُونَ } “[Yûsuf] dedi ki: '...ekin ekersiniz'” buyruğudur. [Sâkî] rüyayı kendisine haber verince, [Yûsuf] bunu onun için yorumlamaya başladı ve şöyle dedi: Yedi semiz inek ile yeşil başaklar, yedi verimli yıldır; zayıf inekler ise...
وَالسُّنْبُلَاتُ الْيَابِسَاتُ فَسَبْعُ سِنِينَ مُجْدِبَاتٍ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: (تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً) أَيْ مُتَوَالِيَةً مُتَتَابِعَةً، وَهُوَ مَصْدَرٌ عَلَى غَيْرِ الْمَصْدَرِ، لِأَنَّ مَعْنَى" تَزْرَعُونَ" تَدْأَبُونَ كَعَادَتِكُمْ فِي الزِّرَاعَةِ سَبْعَ سِنِينَ. وَقِيلَ: هُوَ حَالٌ، أَيْ دَائِبِينَ. وَقِيلَ: صِفَةٌ لِسَبْعِ سِنِينَ، أَيْ دَائِبَةً. وَحَكَى أَبُو حَاتِمٍ عَنْ يَعْقُوبَ" دَأَباً" بِتَحْرِيكِ الْهَمْزَةِ، وَكَذَا رَوَى حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَهُمَا لُغَتَانِ، وَفِيهِ قَوْلَانِ، قَوْلُ أَبِي حَاتِمٍ: إِنَّهُ مِنْ دَئِبَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا يَعْرِفُ أَهْلُ اللُّغَةِ إِلَّا دَأَبَ. وَالْقَوْلُ الْآخَرُ- إِنَّهُ حُرِّكَ لِأَنَّ فِيهِ حَرْفًا مِنْ حُرُوفِ الْحَلْقِ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ، قَالَ: وَكَذَلِكَ كُلُّ حَرْفٍ فُتِحَ أَوَّلُهُ وَسُكِّنَ ثَانِيهِ فَتَثْقِيلُهُ جَائِزٌ إِذَا كَانَ ثَانِيهِ هَمْزَةً، أَوْ هَاءً، أَوْ عَيْنًا، أَوْ غَيْنًا، أَوْ حَاءً، أَوْ خَاءً، وَأَصْلَهُ الْعَادَةُ، قَالَ:
ve kuru başaklar ise yedi kıtlık yılıdır. İşte Yüce Allah'ın şu buyruğu budur: { تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً } “Âdetiniz üzere peş peşe yedi yıl ekersiniz” yani kesintisiz, birbiri ardınca. 'Deeben' lafzı kendi fiilinin dışındaki bir fiilin masdarıdır; çünkü 'tezraûne' fiilinin manası: 'Ziraattaki âdetiniz üzere yedi yıl boyunca aralıksız çabalarsınız' demektir. Bunun hâl olduğu, yani 'aralıksız çalışanlar olarak' manasına geldiği de söylenmiştir. Yine 'yedi yıl' ifadesinin sıfatı olduğu, yani 'kesintisiz yedi yıl' manasında olduğu da söylenmiştir. Ebû Hâtim, Ya'kûb'dan hemzenin harekelenmesiyle 'deeben' (دَأَباً) şeklinde okunduğunu nakletmiştir; Hafs da Âsım'dan böyle rivayet etmiştir. Bunlar iki ayrı lehçedir. Bu hususta iki görüş vardır: Ebû Hâtim'in görüşü; bunun 'deibe' fiilinden geldiğidir. en-Nehhâs ise: Dil ehli 'deebe' fiilinden başkasını bilmez, demiştir. Diğer görüş ise; içinde boğaz harflerinden biri bulunduğu için harekelendiğidir; bunu el-Ferrâ söylemiştir. O şöyle demiştir: Birinci harfi fethalı, ikinci harfi sakin olan her kelimede, şayet ikinci harf hemze, he, ayn, gayn, ha veya hı harflerinden biri ise harekelenmesi (şeddeli/harekeli kılınması) caizdir. Kelimenin aslı ise âdettir. [İmruü'l-Kays] şöyle demiştir:
كَدَأْبِكَ مِنْ أُمِّ الْحُوَيْرِثِ قَبْلَهَا
Tıpkı ondan önceki Ümmü'l-Huweyris'e karşı olan âdetin gibi...
وَقَدْ مَضَى فِي" آلِ عِمْرَانَ" الْقَوْلُ فِيهِ. (فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ) قِيلَ: لِئَلَّا يَتَسَوَّسُ، وَلِيَكُونَ أَبْقَى، وَهَكَذَا الْأَمْرُ فِي دِيَارِ مِصْرَ. (إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ) أَيِ اسْتَخْرِجُوا مَا تَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ بِقَدْرِ الْحَاجَةِ، وَهَذَا الْقَوْلُ مِنْهُ أَمْرٌ، وَالْأَوَّلُ خَبَرٌ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْأَوَّلُ أَيْضًا أَمْرًا، وَإِنْ كَانَ الْأَظْهَرُ مِنْهُ الْخَبَرَ، فَيَكُونُ مَعْنَى:" تَزْرَعُونَ" أَيِ ازْرَعُوا. الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ فِي الْقَوْلِ بِالْمَصَالِحِ الشَّرْعِيَّةِ الَّتِي هِيَ حِفْظُ الْأَدْيَانِ وَالنُّفُوسِ وَالْعُقُولِ وَالْأَنْسَابِ وَالْأَمْوَالِ، فَكُلُّ مَا تَضَمَّنَ تَحْصِيلَ شي مِنْ هَذِهِ الْأُمُورِ فَهُوَ مَصْلَحَةٌ، وَكُلُّ مَا يُفَوِّتُ شَيْئًا مِنْهَا فَهُوَ مَفْسَدَةٌ، وَدَفْعُهُ مَصْلَحَةٌ، وَلَا خِلَافَ أَنَّ مَقْصُودَ الشَّرَائِعِ إِرْشَادُ النَّاسِ إِلَى مَصَالِحِهِمُ الدُّنْيَوِيَّةِ، لِيَحْصُلَ لَهُمُ التَّمَكُّنُ مِنْ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَعِبَادَتِهِ الْمُوَصِّلَتَيْنِ إِلَى السَّعَادَةِ الْأُخْرَوِيَّةِ، وَمُرَاعَاةُ ذَلِكَ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ ﷿ وَرَحْمَةٌ رَحِمَ بِهَا عِبَادَهُ، مِنْ غَيْرِ وُجُوبٍ عَلَيْهِ، وَلَا اسْتِحْقَاقٍ، هَذَا مَذْهَبُ كَافَّةِ الْمُحَقِّقِينَ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ أَجْمَعِينَ، وَبَسْطُهُ فِي أصول الفقه.
Buna dair açıklama daha önce Âl-i İmrân [Suresi'nde] geçmişti. { فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ } “Biçtiğinizi ise başağında bırakın” [ifadesi hakkında] şöyle denilmiştir: Güvelenip kurtlanmasın ve daha uzun süre dayansın diye [böyle emredilmiştir]. Mısır diyarında durum böyledir. { إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ } “Yiyeceğiniz az bir miktar hariç” yani ihtiyaç duyduğunuz kadarını ihtiyaç miktarınca çıkarıp [harman edin]. Onun bu sözü bir emir; ilki ise haberdir. Birincisinin de her ne kadar zahir olanı haber olması ise de emir olması muhtemeldir; bu takdirde { تَزْرَعُونَ } “ekersiniz” ifadesinin manası “ekin” demek olur. İkinci [Mesele]- Bu ayet; dinlerin, canların, akılların, neseplerin ve malların korunması demek olan şer'î maslahatların gözetilmesi gerektiğine dair temel bir dayanaktır. Dolayısıyla bu sayılan hususlardan herhangi birinin elde edilmesini içeren her şey maslahattır; bunlardan herhangi birini zayi eden her şey ise mefsedettir ve onu bertaraf etmek de bir maslahattır. Şeriatlerin gayesinin, insanların âhiret saadetine ulaştıracak olan Allah Teâlâ'yı tanıma ve O'na ibadet etme imkânını elde edebilmeleri için onları dünyevi maslahatlarına yönlendirmek olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur. Bunun gözetilmesi ise Allah azze ve celle'nin kullarına bir lütfu ve onlara merhamet ettiği bir rahmetidir; yoksa O'nun üzerine bir zorunluluk (vücûb) veya [kulların] bir hak edişi değildir. Ehl-i Sünnet muhakkiklerinin tamamının mezhebi (görüşü) budur; bunun geniş açıklaması ise Fıkıh Usûlü [eserlerinde] yer almaktadır.
[سورة يوسف (١٢): آية ٤٨]
[Yûsuf Suresi (12), 48. Ayet]
ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨)
{ ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ } (٤٨) “Sonra bunun ardından, saklayacağınız az bir miktar hariç, onlar için biriktirdiğinizi yiyip tüketecek yedi zorlu [kıtlık yılı] gelecektir.”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (سَبْعٌ شِدادٌ) يَعْنِي السِّنِينَ الْمُجْدِبَاتِ. (يَأْكُلْنَ) مَجَازٌ، وَالْمَعْنَى يَأْكُلُ أَهْلُهُنَّ. (مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ) أَيْ مَا ادَّخَرْتُمْ لِأَجْلِهِنَّ، وَنَحْوُهُ قَوْلُ الْقَائِلِ:
Burada iki mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { سَبْعٌ شِدادٌ } “Yedi zorlu yıl” buyruğudur; yani kurak ve kıtlık yılları. { يَأْكُلْنَ } “Yiyip bitirirler” ifadesi mecazdır; manası: 'O yılların ahalisi yer' demektir. { مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ } “Onlar için önceden hazırladığınızı” yani o yıllar için saklayıp biriktirdiğinizi. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
نَهَارُكَ يَا مَغْرُورُ سَهْوٌ وَغَفْلَةٌ ... وَلَيْلُكَ نَوْمٌ وَالرَّدَى لَكَ لَازِمُ
Ey aldanmış kişi! Gündüzün dalgınlık ve gaflettir... / Gecen ise uykudur ve ölüm senin ayrılmazındır.
وَالنَّهَارُ لَا يَسْهُو، وَاللَّيْلُ لَا يَنَامُ، وَإِنَّمَا يُسْهَى فِي النَّهَارِ، وَيُنَامُ فِي اللَّيْلِ. وَحَكَى زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ يُوسُفَ كَانَ يَضَعُ طَعَامَ الِاثْنَيْنِ فَيُقَرِّبُهُ إِلَى رَجُلٍ وَاحِدٍ فَيَأْكُلُ بَعْضُهُ، حَتَّى إِذَا كَانَ يَوْمٌ قَرَّبَهُ لَهُ فَأَكَلَهُ كُلَّهُ، فَقَالَ يُوسُفُ: هَذَا أَوَّلُ يَوْمٍ مِنَ السَّبْعِ الشِّدَادِ. (إِلَّا قَلِيلًا) نُصِبَ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ. (مِمَّا تُحْصِنُونَ) أَيْ مِمَّا تَحْبِسُونَ لِتَزْرَعُوا، لِأَنَّ فِي اسْتِبْقَاءِ الْبَذْرِ تَحْصِينُ الْأَقْوَاتِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: تُحْرِزُونَ. وَقَالَ قَتَادَةُ:" تُحْصِنُونَ" تَدَّخِرُونَ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ احْتِكَارِ الطَّعَامِ إِلَى وَقْتِ الْحَاجَةِ. الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ فِي صِحَّةِ رُؤْيَا الْكَافِرِ، وَأَنَّهَا تَخْرُجُ عَلَى حَسَبِ مَا رَأَى، لَا سِيَّمَا إِذَا تَعَلَّقَتْ بِمُؤْمِنٍ، فَكَيْفَ إِذَا كَانَتْ آيَةً لِنَبِيٍّ. وَمُعْجِزَةً لِرَسُولٍ، وَتَصْدِيقًا لِمُصْطَفًى للتبليغ، وحجة للواسطة بين الله- جل جلال-[وبين] عباده.
Oysa gündüz dalgın olmaz, gece de uyumaz; sadece gündüz vakti dalgınlık yapılır ve gece uyunur. Zeyd b. Eslem babasından nakleder ki: Yûsuf iki kişilik yemeği hazırlar ve onu tek bir adama yaklaştırırdı, adam da onun bir kısmını yerdi. Nihayet bir gün yemeği ona yaklaştırınca adam hepsini yedi; bunun üzerine Yûsuf: 'İşte bu, yedi şiddetli kıtlık yılının ilk günüdür' dedi. { إِلَّا قَلِيلًا } “Az bir miktar hariç” istisna olarak mansubdur. { مِمَّا تُحْصِنُونَ } “Saklayacağınız [şeyden]” yani tohumluk olarak ekin için ayırıp muhafaza edeceğiniz şeyden; çünkü tohumu muhafaza etmek erzakı güvenceye almaktır. Ebû Ubeyde: 'Koruyup saklayacağınız' demiştir. Katâde ise: "Tuhsinûn", biriktirip depolayacağınız manasındadır demiştir ki mana birdir. Bu da ihtiyaç vaktine kadar gıda maddesini stoklamanın (ihtikârın) caiz olduğuna delalet eder. İkincisi- Bu ayet, kâfirin rüyasının sahih olabileceğine ve özellikle bir müminle ilgili olduğunda gördüğü şekilde tahakkuk edebileceğine bir asıldır. Hele bir de bir peygamber için bir ayet, bir elçi için bir mucize, tebliğ için seçilmiş bir zatın doğrulanması ve Celâl sahibi Allah ile kulları [arasındaki] elçi için bir hüccet olunca nasıl olmasın!
[سورة يوسف (١٢): آية ٤٩]
[Yûsuf Suresi (12), 49. Ayet]
ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩)
{ ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ } (٤٩) “Sonra bunun ardından öyle bir yıl gelecek ki, onda insanlara bol yağmur verilecek ve onda [bolca meyve, zeytin ve üzüm] sıkacaklar.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ) هَذَا خَبَرٌ مِنْ يُوسُفَ ﵇ عَمَّا لَمْ يَكُنْ فِي رُؤْيَا الْمَلِكِ، وَلَكِنَّهُ مِنْ عِلْمِ الْغَيْبِ الَّذِي أَتَاهُ اللَّهُ. قَالَ قَتَادَةُ: زَادَهُ اللَّهُ علم سنة لم يسألوه
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ } “Sonra bunun ardından öyle bir yıl gelecek ki” buyruğu: Bu, Yûsuf aleyhisselâm'ın, kralın rüyasında yer almayan bir hususa dair verdiği bir haberdir; ancak bu, Allah'ın kendisine bahşettiği gayb ilmindendir. Katâde şöyle demiştir: Allah ona, hakkında soru sormadıkları bir yılın ilmini [fazladan] verdi.
عَنْهَا إِظْهَارًا لِفَضْلِهِ، وَإِعْلَامًا لِمَكَانِهِ مِنَ الْعِلْمِ وَبِمَعْرِفَتِهِ. (فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ) مِنَ الْإِغَاثَةِ أَوِ الغوث، غوث الرجل فال وا غوثاه، وَالِاسْمُ الْغَوْثُ وَالْغُوَاثُ وَالْغَوَاثُ، وَاسْتَغَاثَنِي فُلَانٌ فَأَغَثْتُهُ، وَالِاسْمُ الْغِيَاثُ، صَارَتِ الْوَاوُ يَاءً لِكَسْرَةِ مَا قَبْلَهَا. وَالْغَيْثُ الْمَطَرُ، وَقَدْ غَاثَ الْغَيْثُ الْأَرْضَ أَيْ أَصَابَهَا، وَغَاثَ اللَّهُ الْبِلَادَ يَغِيثُهَا غَيْثًا، وَغِيثَتِ الْأَرْضُ تُغَاثُ غَيْثًا، فَهِيَ أَرْضٌ مَغِيثَةٌ وَمَغْيُوثَةٌ، فَمَعْنَى" يُغاثُ النَّاسُ" يُمْطَرُونَ. (وَفِيهِ يَعْصِرُونَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْصِرُونَ الْأَعْنَابَ وَالدُّهْنَ، ذَكَرَهُ البخاري. وروى حجاج عن ابن جريح قَالَ: يَعْصِرُونَ الْعِنَبَ خَمْرًا وَالسِّمْسِمَ دُهْنًا، وَالزَّيْتُونَ زَيْتًا. وَقِيلَ: أَرَادَ حَلْبَ الْأَلْبَانِ لِكَثْرَتِهَا، وَيَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى كَثْرَةِ النَّبَاتِ. وَقِيلَ:" يَعْصِرُونَ" أَيْ يَنْجُونَ، وَهُوَ مِنَ الْعُصْرَةِ، وَهِيَ الْمَنْجَاةُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَالْعَصَرُ بِالتَّحْرِيكِ الْمَلْجَأُ وَالْمَنْجَاةُ، وَكَذَلِكَ الْعُصْرَةُ، قَالَ أَبُو زُبَيْدٍ:
kendisine sormadıkları bir yılın ilmini ona ziyadesiyle bahşetti. { فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ } “Onda insanlara yağmur yağdırılacak / yardım edilecek” buyruğu igâse (yardım etme) veya gavs (imdat) kökündendir. Adam feryat edip 'Vâ gavsâh!' (Yetişin!) dediğinde bu kök kullanılır; isim olarak gavs, güvâs ve gavâs gelir. 'İstegâsenî fülânün fe-eğastühû' (Falanca benden yardım istedi, ben de ona yardım ettim) denir; ismi ise gıyâstır, önceki harfin kesreli olmasından dolayı vâv yâya dönüşmüştür. Gays ise yağmurdur; 'Gâse'l-gaysu'l-arda' yağmur yeryüzüne isabet etti demektir. 'Gâsa'llâhu'l-bilâde yegîsühâ gayşen' (Allah beldelere yağmur yağdırdı) ve meçhul olarak 'Gîseti'l-ardu tuğâsü gayşen' denir; bu durumda o toprak 'ardun megîsetün ve megyûsetün' (yağmur almış toprak) olur. Dolayısıyla "Yuğâsü'n-nâs" ifadesinin manası: Onlara yağmur yağdırılır demektir. { وَفِيهِ يَعْصِرُونَ } “Ve onda sıkacaklar” buyruğu hakkında İbn Abbâs: Üzümleri ve yağı sıkarlar, demiştir; bunu el-Buhârî zikretmiştir. Haccâc'ın İbn Cüreyc'den rivayetine göre o şöyle demiştir: Üzümü şıra/içecek, susamı yağ, zeytini de zeytinyağı olarak sıkarlar. Şöyle de denilmiştir: Bereketinden dolayı süt sağmayı kastetmiştir ki bu da bitkilerin çokluğuna delalet eder. "Ya'sırûn" ifadesinin 'kurtulurlar' manasına geldiği de söylenmiştir; bu da sığınak ve kurtuluş yeri manasındaki usra (الْعُصْرَة) kelimesindendir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Harekeli olarak el-asar (الْعَصَرُ) ve aynı şekilde el-usra (الْعُصْرَة) sığınak ve kurtuluş demektir. Ebû Zübeyd şöyle demiştir:
صَادِيًّا يَسْتَغِيثُ غَيْرَ مُغَاثٍ ... وَلَقَدْ كَانَ عُصْرَةَ الْمَنْجُودِ
Susuzluktan yanan, imdat isteyen ama imdadına yetişilmeyen biri olarak... / Oysa o, çaresiz kalanın sığınağıydı.
وَالْمَنْجُودُ الْفَزِعُ. وَاعْتَصَرْتُ بِفُلَانٍ وَتَعَصَّرْتُ أَيِ الْتَجَأْتُ إِلَيْهِ. قَالَ أَبُو الْغَوْثِ:" يَعْصِرُونَ" يَسْتَغِلُّونَ، وَهُوَ مِنْ عَصْرِ الْعِنَبِ. وَاعْتَصَرْتُ مَالَهُ أَيِ اسْتَخْرَجْتُهُ مِنْ يَدِهِ. وَقَرَأَ عِيسَى" تُعْصَرُونَ" بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الصَّادِ، وَمَعْنَاهُ: تُمْطَرُونَ، مِنْ قَوْلِ [اللَّهِ]:" وَأَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً" [النبأ: ١٤] وَكَذَلِكَ مَعْنَى" تُعْصِرُونَ" بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ الصَّادِ، فيمن قرأه كذلك.
Mencûd; dehşete kapılmış, çaresiz kalmış kimsedir. 'İ'tasartü bi-fülânin ve te'assartü' ona sığındım demektir. Ebu'l-Gavs şöyle demiştir: "Ya'sırûn", mahsul alırlar demektir; bu da üzüm sıkmaktan gelir. 'İ'tasartü mâlehû' malını elinden çekip çıkardım demektir. Îsâ tâ'nın zammesi ve sâdın fethasıyla "tu'sarûn" şeklinde okumuştur; manası: [Allah'ın]: { وَأَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً } [en-Nebe': 14] “Ve sıkışan bulutlardan şarıl şarıl su indirdik” buyruğundan hareketle 'size yağmur yağdırılır' demektir. Tâ'nın zammesi ve sâdın kesresiyle "tu'sırûne" şeklinde okuyan kimsenin kıraatindeki mana da böyledir.
[سورة يوسف (١٢): الآيات ٥٠ الى ٥١]
[Yûsuf Suresi (12), 50-51. Ayetler]
وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠) قالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١)
{ وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ } “Kral: 'Onu bana getirin' dedi. Elçi ona gelince [Yûsuf]: 'Efendine dön de ellerini kesen o kadınların durumunun ne olduğunu ona sor. Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını hakkıyla bilendir' dedi.” (50) { قالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ } “[Kral kadınlara]: 'Yûsuf'un nefsinden murad almak istediğinizde durumunuz neydi?' dedi. [Kadınlar]: 'Hâşâ! Allah için biz onda hiçbir kötülük görmedik' dediler. Azîz'in karısı ise şöyle dedi: 'İşte şimdi hak açığa çıktı; onun nefsinden murad almak isteyen bendim. Şüphesiz o, doğru söyleyenlerdendir.'” (51)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ) أَيْ فَذَهَبَ الرَّسُولُ فَأَخْبَرَ الْمَلِكَ، فَقَالَ: ائْتُونِي بِهِ. (فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ) أَيْ يَأْمُرُهُ بِالْخُرُوجِ قَالَ: (ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ) أَيْ حَالُ النِّسْوَةِ. (اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ) فَأَبَى أَنْ يَخْرُجَ إِلَّا أَنْ تَصِحَّ بَرَاءَتَهُ [عِنْدَ] الْمَلِكِ مِمَّا قُذِفَ بِهِ، وَأَنَّهُ حُبِسَ بِلَا جُرْمٍ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّ الْكَرِيمَ ابْنَ الْكَرِيمِ ابْنِ الْكَرِيمِ [ابْنِ الْكَرِيمِ] يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ بن إسحاق ابن إِبْرَاهِيمَ- قَالَ- وَلَوْ لَبِثْتُ فِي السِّجْنِ مَا لَبِثَ ثُمَّ جَاءَنِي الرَّسُولُ أَجَبْتُ- ثُمَّ قَرَأَ-" فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ"- قَالَ- وَرَحْمَةُ اللَّهِ عَلَى لُوطٍ لَقَدْ كَانَ يَأْوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ [إِذْ قَالَ" لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ"] فَمَا بَعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ نَبِيًّا إِلَّا فِي ذُرْوَةٍ مِنْ قَوْمِهِ". وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" يَرْحَمُ اللَّهُ لُوطًا لَقَدْ كَانَ يَأْوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ وَلَوْ لَبِثْتُ فِي السِّجْنِ مَا لَبِثَ يُوسُفَ لَأَجَبْتُ الدَّاعِيَ وَنَحْنُ أَحَقُّ مِنْ إِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ لَهُ" أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي" [البقرة: ٢٦٠] وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ" يَرْحَمُ اللَّهُ أَخِي يُوسُفَ لَقَدْ كان صابر حَلِيمًا وَلَوْ لَبِثْتُ فِي السِّجْنِ مَا لَبِثَهُ أَجَبْتُ الدَّاعِيَ وَلَمْ أَلْتَمِسِ الْعُذْرَ". وَرُوِيَ نَحْوُ هَذَا الْحَدِيثِ مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ صَاحِبِ مَالِكٍ، فِي كِتَابِ التَّفْسِيرِ مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، وَلَيْسَ لِابْنِ الْقَاسِمِ فِي الدِّيوَانِ غَيْرُهُ. وَفِي رِوَايَةِ الطَّبَرِيِّ" يَرْحَمُ اللَّهُ يُوسُفَ لَوْ كُنْتُ أَنَا الْمَحْبُوسُ ثُمَّ أُرْسِلَ إِلَيَّ لَخَرَجْتُ سَرِيعًا إِنْ كَانَ لَحَلِيمًا ذَا أَنَاةٍ". وَقَالَ ﷺ:" لَقَدْ عَجِبْتُ مِنْ يُوسُفَ وَصَبْرِهِ وَكَرَمِهِ وَاللَّهُ يَغْفِرُ لَهُ حِينَ سُئِلَ عَنِ الْبَقَرَاتِ لَوْ كُنْتُ مَكَانَهُ لَمَا أَخْبَرْتُهُمْ حَتَّى أَشْتَرِطَ أَنْ يُخْرِجُونِي وَلَقَدْ عَجِبْتُ مِنْهُ حِينَ أَتَاهُ الرَّسُولُ وَلَوْ كُنْتُ مَكَانَهُ لَبَادَرْتُهُمُ الْبَابَ". قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: كَانَ هَذَا الْفِعْلُ مِنْ يُوسُفَ ﵇ أَنَاةً وصبرا، وطلبا لبراءة الساحة، وذلك أنه-
Yüce Allah'ın: { وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ } “Kral: 'Onu bana getirin' dedi” buyruğu; yani elçi gidip krala haber verdi, bunun üzerine [kral]: "Onu bana getirin" dedi, demektir. { فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ } “Elçi ona gelince” yani ona [zindandan] çıkmasını emretmek üzere gelince, { قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } “[Yûsuf] dedi ki: 'Efendine dön de ellerini kesen o kadınların hali neydi, ona sor'” dedi. 'Kadınların bâli' (ما بال النسوة), kadınların durumu demektir. [Yûsuf], kendisine isnat edilen suçtan kralın nezdinde masumiyeti sabit olmadan ve suçsuz yere hapsedildiği anlaşılmadan [zindandan] çıkmayı reddetti. Tirmizî, Ebû Hureyre'den rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz kerîm oğlu kerîm oğlu kerîm [oğlu kerîm]; İbrâhîm oğlu İshâk oğlu Ya'kûb oğlu Yûsuf'tur. Şayet ben zindanda onun kaldığı kadar kalsaydım da sonra bana elçi gelseydi hemen icabet ederdim.» [Ebû Hureyre] dedi ki: Sonra [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şu ayeti okudu: { فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } “Elçi ona gelince [Yûsuf]: 'Efendine dön de ellerini kesen o kadınların hali neydi, ona sor' dedi.” [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: «Allah'ın rahmeti Lût'un üzerine olsun; gerçekten o çok sağlam bir dayanağa sığınıyordu. [Hani o: { لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } “Keşke size karşı bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir dayanağa sığınabilseydim!” (Hûd, 11/80) demişti.] Zira Allah, ondan sonra kavminin en şerefli ve güçlü zümresinden olmayan hiçbir peygamber göndermemiştir.» Buhârî de Ebû Hureyre'den rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah Lût'a rahmet eylesin; gerçekten o çok sağlam bir dayanağa sığınıyordu. Şayet ben zindanda Yûsuf'un kaldığı kadar kalsaydım davet edene hemen icabet ederdim. Biz [şüphe etmemeye] İbrâhîm'den daha layığız; hani [Rabbi] ona: { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “İnanmadın mı?” dediğinde, o: “Evet [inandım], fakat kalbim mutmain olsun diye” (el-Bakara, 2/260) demişti.» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Allah kardeşim Yûsuf'a rahmet eylesin; o gerçekten sabırlı ve hilim sahibiydi. Şayet ben zindanda onun kaldığı kadar kalsaydım davet edene icabet eder ve mazeret aramazdım.» Bu hadisin benzeri, İmam Mâlik'in talebesi Abdurrahman b. el-Kâsım tarikiyle Sahîh-i Buhârî'nin Tefsir Kitabı'nda rivayet edilmiştir. [Buhârî'nin] el-Câmi'inde İbnü'l-Kâsım'dan gelen bundan başka bir rivayet yoktur. Taberî'nin rivayetinde ise şöyledir: «Allah Yûsuf'a rahmet eylesin; hapsedilen ben olsaydım ve sonra bana [elçi] gönderilseydi hemen çıkardım. O, gerçekten hilim ve teenni sahibiydi.» [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Yûsuf'a, onun sabrına ve keremine hayran kaldım -Allah onu bağışlasın-; kendisine inekler sorulduğunda ben onun yerinde olsaydım beni [zindandan] çıkarmalarını şart koşmadıkça onlara haber vermezdim. Elçi ona geldiğinde sergilediği tutuma da hayran kaldım; ben onun yerinde olsaydım kapıya doğru hemen koşardım.» İbn Atıyye şöyle demiştir: Yûsuf aleyhisselâm'ın bu davranışı bir teenni, sabır ve aklanma talebi idi; zira o-
فِيمَا رُوِيَ- خَشِيَ أَنْ يَخْرُجَ وَيَنَالَ مِنَ الْمَلِكِ مَرْتَبَةً وَيَسْكُتَ عَنْ أَمْرِ ذَنْبِهِ صَفْحًا فَيَرَاهُ النَّاسُ بِتِلْكَ الْعَيْنِ أَبَدًا وَيَقُولُونَ: هَذَا الذي وأود امْرَأَةَ مَوْلَاهُ، فَأَرَادَ يُوسُفُ ﵇ أَنْ يُبَيِّنَ بَرَاءَتَهُ، وَيُحَقِّقَ مَنْزِلَتَهُ مِنَ الْعِفَّةِ وَالْخَيْرَ، وَحِينَئِذٍ يَخْرُجُ لِلْإِحْظَاءِ وَالْمَنْزِلَةِ، فَلِهَذَا قَالَ لِلرَّسُولِ: ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ وَقُلْ لَهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ، وَمَقْصِدُ يُوسُفَ ﵇ إِنَّمَا كَانَ: وَقُلْ لَهُ يَسْتَقْصِي عَنْ ذَنْبِي، وَيَنْظُرُ فِي أَمْرِي هَلْ سُجِنْتُ بِحَقٍّ أَوْ بِظُلْمٍ، وَنَكَبَ عَنِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ حُسْنُ عِشْرَةٍ، وَرِعَايَةٌ لِذِمَامِ الْمَلِكِ الْعَزِيزِ لَهُ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ مَدَحَ النَّبِيُّ ﷺ يُوسُفَ بِالصَّبْرِ وَالْأَنَاةِ وَتَرْكِ الْمُبَادَرَةِ إِلَى الْخُرُوجِ، ثُمَّ هُوَ يَذْهَبُ بِنَفْسِهِ عَنْ حَالَةٍ قَدْ مَدَحَ بِهَا غَيْرَهُ؟ فَالْوَجْهُ فِي ذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ إِنَّمَا أَخَذَ لِنَفْسِهِ وَجْهًا آخَرَ مِنَ الرَّأْيِ، لَهُ جِهَةً أَيْضًا مِنَ الْجَوْدَةِ، يَقُولُ: لَوْ كُنْتُ أَنَا لَبَادَرْتُ بِالْخُرُوجِ، ثُمَّ حَاوَلْتُ بَيَانَ عُذْرِي بَعْدَ ذَلِكَ، وَذَلِكَ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَصَ وَالنَّوَازِلَ هِيَ مُعَرَّضَةٌ لِأَنْ يَقْتَدِيَ النَّاسُ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَأَرَادَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَمَلَ النَّاسِ عَلَى الْأَحْزَمِ مِنَ الْأُمُورِ، وَذَلِكَ أَنَّ تَارِكَ الْحَزْمِ فِي مِثْلِ هَذِهِ النَّازِلَةِ، التَّارِكُ فُرْصَةَ الْخُرُوجِ مِنْ مِثْلِ ذَلِكَ السِّجْنِ، رُبَّمَا نَتَجَ لَهُ الْبَقَاءُ فِي سِجْنِهِ، وَانْصَرَفَتْ نَفْسُ مُخْرِجِهِ عَنْهُ، وَإِنْ كَانَ يُوسُفُ، ﵇ أَمِنَ مِنْ ذَلِكَ بِعِلْمِهِ مِنَ اللَّهِ، فَغَيْرُهُ مِنَ النَّاسِ لَا يَأْمَنُ ذَلِكَ، فَالْحَالَةُ الَّتِي ذَهَبَ النَّبِيُّ ﷺ بِنَفْسِهِ إِلَيْهَا حَالَةُ حَزْمٍ، وَمَا فَعَلَهُ يُوسُفُ ﵇ صبر عظيم وجلد. قوله تعالى:" (فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ) " ذَكَرَ النِّسَاءَ جُمْلَةً لِيَدْخُلَ فِيهِنَّ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ مَدْخَلَ الْعُمُومِ بِالتَّلْوِيحِ حَتَّى لَا يَقَعَ عَلَيْهَا تَصْرِيحٌ، وَذَلِكَ حُسْنُ عِشْرَةٍ وَأَدَبٍ، وَفِي الْكَلَامِ مَحْذُوفٌ، أَيْ فَاسْأَلْهُ أَنْ يَتَعَرَّفَ مَا بَالُ النِّسْوَةِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَأَرْسَلَ الْمَلِكُ إِلَى النِّسْوَةِ وَإِلَى امْرَأَةِ الْعَزِيزِ- وَكَانَ قَدْ مَاتَ الْعَزِيزُ فَدَعَاهُنَّ فَ" (قالَ مَا خَطْبُكُنَّ) " أَيْ مَا شَأْنُكُنَّ." (إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ) " وَذَلِكَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ كَلَّمَتْ يُوسُفَ فِي حَقِّ نَفْسِهَا، عَلَى مَا تَقَدَّمَ، أَوْ أَرَادَ قَوْلَ كُلِّ وَاحِدَةٍ قَدْ ظَلَمْتَ امْرَأَةَ الْعَزِيزِ، فَكَانَ ذَلِكَ مُرَاوَدَةٌ مِنْهُنَّ." (قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ) " أَيْ مَعَاذَ اللَّهِ." (ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ) " أي زنى." (قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ) " لَمَّا رَأَتْ إِقْرَارَهُنَّ بِبَرَاءَةِ يُوسُفَ، وَخَافَتْ أَنْ يَشْهَدْنَ عَلَيْهَا إِنْ أَنْكَرَتْ أَقَرَّتْ
rivayet edildiğine göre- çıkıp da kral katında bir mevki elde ettiğinde suç isnadı meselesi affedilerek üstü örtülü kalırsa, insanların kendisine daima o gözle bakıp: 'Efendisinin karısına göz koyan işte buydu' demelerinden endişe etti. Bu sebeple Yûsuf aleyhisselâm masumiyetini ortaya koymayı, iffet ve hayırdaki makamını tescillemeyi ve ancak bundan sonra itibar ve makam için zindandan çıkmayı istedi. İşte bu sebeple elçiye: 'Efendine dön ve ona o kadınların durumu neydi diye sor' dedi. Yûsuf'un aleyhisselâm maksadı sadece şuydu: 'Ona söyle, benim suçumu iyice araştırsın ve durumuma baksın; ben haklı yere mi yoksa zulümle mi hapsedildim?' [Bunu yaparken] Azizin hanımını açıkça zikretmekten kaçınması ise güzel geçiminden ve Aziz'in hukukuna riayet etmesindendi. Şayet: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Yûsuf'u sabrı, temkini ve hemen çıkmaya yeltenmeyişi sebebiyle övdüğü halde, nasıl olur da kendisi için başkasını övdüğü bir durumun aksini tercih eder?' denilirse; buna verilecek cevap şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisi için yine isabetli olan bir başka içtihat yolunu benimsemiş ve: 'Ben olsaydım hemen çıkmaya davranır, ardından mazeretimi beyan etmeye çalışırdım' demiştir. Çünkü bu kıssalar ve vuku bulan olaylar kıyamete kadar insanların kendilerine uyması muhtemel durumlardır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanları en ihtiyatlı olan yola sevk etmek istemiştir. Zira böyle bir musibette ihtiyatı terk eden ve öyle bir zindandan çıkış fırsatını kaçıran kimsenin zindanda kalmaya devam etmesi ve kendisini çıkaracak kişinin fikrinden vazgeçmesi muhtemeldir. Yûsuf aleyhisselâm Allah'tan gelen ilimle bundan emin idi ise de diğer insanlar bundan emin olamazlar. Dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendi şahsı için benimsediği durum bir ihtiyat hali; Yûsuf'un aleyhisselâm yaptığı ise muazzam bir sabır ve metanettir. Yüce Allah'ın: { فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ } “Ona o kadınların halinin ne olduğunu sor” buyruğudur. Kadınları topluca zikretti ki doğrudan kendisine yönelik açık bir isnat olmasın diye Azizin karısı da üstü kapalı olarak genel ifadenin içine girsin; bu da güzel geçim ve edeptir. Cümlede gizli bir ifade (hazif) vardır; yani ona sor da o kadınların halinin ne olduğunu araştırsın demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bunun üzerine kral, kadınlara ve Azizin karısına haber gönderdi -bu esnada Aziz ölmüştü- onları çağırdı ve: { قالَ مَا خَطْبُكُنَّ } “[Kral] dedi ki: 'Sizin durumunuz neydi?'” yani meseleniz neydi? { إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ } “Yûsuf'un nefsinden murat almak istediğiniz zaman”. Bu da daha önce geçtiği üzere her birinin Yûsuf ile kendi adına konuşmasından yahut her birinin: 'Azizin karısına haksızlık ettin' demesindendir ki bu da onlardan bir murat alma girişimi idi. { قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ } “Dediler ki: 'Hâşâ! Allah için'” yani Allah'a sığınırız. { ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ } “Biz onun hakkında hiçbir kötülük bilmedik” yani zina bilmedik. { قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ } “Azizin karısı dedi ki: 'Şimdi hak apaçık ortaya çıktı'”. Kadınların Yûsuf'un masumiyetini ikrar ettiklerini görüp de inkâr ettiği takdirde aleyhine şahitlik edeceklerinden korkunca
هِيَ أَيْضًا، وَكَانَ ذَلِكَ لُطْفًا مِنَ اللَّهِ بِيُوسُفَ. وَ" حَصْحَصَ الْحَقُّ" أَيْ تَبَيَّنَ وَظَهَرَ، وَأَصْلُهُ حَصَصَ، فَقِيلَ: حَصْحَصَ، كَمَا قَالَ: كُبْكِبُوا فِي كَبَبُوا، وَكَفْكَفَ فِي كَفَفَ، قَالَ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ. وَأَصْلُ الْحَصِّ اسْتِئْصَالُ الشَّيْءِ، يُقَالُ: حَصَّ شَعْرَهُ إِذَا اسْتَأْصَلَهُ جَزًّا، قَالَ أَبُو الْقَيْسِ بْنُ الْأَسْلَتِ:
o da itiraf etti; bu da Allah'ın Yûsuf'a bir lütfuydu. "Hashasa'l-hakku" (حَصْحَصَ الْحَقُّ) hak beyan oldu ve açığa çıktı demektir. Aslı 'hasasa'dır; ez-Zeccâc ve diğerlerinin belirttiği gibi 'kebebü' yerine 'kebkebû', 'kefeve' yerine 'kefkefe' denildiği gibi 'hashasa' denilmiştir. 'Hass' (الْحَصُّ) kelimesinin aslı bir şeyi kökünden kesip koparmaktır; saçı kökünden kestiğinde 'hassa şa'rahû' denir. Ebu'l-Kays b. el-Eslet şöyle demiştir:
قَدْ حَصَّتِ الْبَيْضَةُ رَأْسِي فَمَا ... أَطْعَمُ نَوْمًا غَيْرَ تَهْجَاعِ
Miğfer başımı cascavlak etti (saçımı döktü), bu yüzden... / Kısa bir kestirme dışında uykunun tadını alamaz oldum.