وَسَنَةٌ حَصَّاءُ أَيْ جَرْدَاءُ لَا خَيْرَ فِيهَا، قَالَ جَرِيرٌ:
Kıtlık/çorak yıla da 'senetün hassâ' (سَنَةٌ حَصَّاءُ) denir, yani çorak, içinde hiçbir hayır olmayan yıl demektir. Cerîr şöyle demiştir:
يَأْوِي إِلَيْكُمْ بِلَا مَنٍّ وَلَا جَحْدٍ ... مَنْ سَاقَهُ السَّنَةُ الْحَصَّاءُ وَالذِّيبُ
Çorak yılın ve kurdun sürüklediği kimse... / Başa kakma ve inkâr olmaksızın size sığınır.
كَأَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يَقُولَ: وَالضَّبُعُ، وَهِيَ السَّنَةُ الْمُجْدِبَةُ، فَوَضَعَ الذِّئْبَ مَوْضِعَهُ لِأَجْلِ الْقَافِيَةِ، فَمَعْنَى" حَصْحَصَ الْحَقُّ" أَيِ انْقَطَعَ عَنِ الْبَاطِلِ، بِظُهُورِهِ وَثَبَاتِهِ، قَالَ:
Sanki o, 've'd-dab'u' (kıtlık yılı) demek istemişti ki o da kurak yıldır; fakat kafiye sebebiyle onun yerine 'kurt' kelimesini koymuştur. Dolayısıyla 'hashasa'l-hakku' (حَصْحَصَ الْحَقُّ) ifadesinin anlamı; hakkın ortaya çıkması ve sebat bulmasıyla batıldan ayrılıp netleşmesidir. [Şair] şöyle demiştir:
أَلَا مُبْلِغٌ عَنِّي خِدَاشًا فَإِنَّهُ ... كَذُوبٌ إِذَا مَا حَصْحَصَ الْحَقُّ ظَالِمُ
Hıdâş'a benden haber ulaştıracak kimse yok mu? / Çünkü o, hak açığa çıktığında çok yalancı [ve] zalimdir.
وَقِيلَ: هُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْحِصَّةِ، فَالْمَعْنَى: بَانَتْ حِصَّةُ الْحَقِّ مِنْ حِصَّةِ الْبَاطِلِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: وَأَصْلُهُ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ، حَصَّ شَعْرَهُ إِذَا اسْتَأْصَلَ قَطْعَهُ، وَمِنْهُ الْحِصَّةُ مِنَ الْأَرْضِ إِذَا قُطِعَتْ مِنْهَا. وَالْحِصْحِصُ بِالْكَسْرِ التُّرَابُ وَالْحِجَارَةُ، ذَكَرَهُ الْجَوْهَرِيُّ. (أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ) وَهَذَا الْقَوْلُ مِنْهَا- وَإِنْ لَمْ يَكُنْ سَأَلَ عَنْهُ- إِظْهَارٌ لِتَوْبَتِهَا وَتَحْقِيقٌ لِصِدْقِ يُوسُفَ وَكَرَامَتِهِ، لِأَنَّ إِقْرَارَ الْمُقِرِّ عَلَى نَفْسِهِ أَقْوَى مِنَ الشَّهَادَةِ عَلَيْهِ، فَجَمَعَ اللَّهُ تَعَالَى لِيُوسُفَ لِإِظْهَارِ صِدْقِهِ الشَّهَادَةَ وَالْإِقْرَارَ، حَتَّى لَا يُخَامِرَ نَفْسًا ظَنٌّ، وَلَا يُخَالِطَهَا شَكٌّ. وَشُدِّدَتِ النُّونُ فِي" خَطْبُكُنَّ" وَ" راوَدْتُنَّ" لأنها بمنزلة الميم والواو في المذكر.
Bunun 'hisse' (pay) kelimesinden türediği de söylenmiştir; bu takdirde anlamı: Hakkın hissesi batılın hissesinden ayrılıp netleşti demektir. Mücâhid ve Katâde şöyle demiştir: Aslı, onların saçını kökünden kestiğinde 'hassa şa'rahû' demelerinden alınmıştır; araziden bir parça kesilip ayrıldığında ona 'hisse' denmesi de bundandır. Kesre ile 'el-hıshıs' (الْحِصْحِصُ) ise toprak ve taştır, bunu el-Cevherî zikretmiştir. { أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ } “Ben onun nefsinden murat almak istedim. Şüphesiz o doğru söyleyenlerdendir”. Kadının bu sözü -ondan sorulmamış olsa bile- tövbesini açığa vurması, Yûsuf'un doğruluğunu ve şerefini ortaya koymasıdır. Çünkü kişinin kendi aleyhine olan ikrarı, aleyhine yapılan şahitlikten daha güçlüdür. Bu sebeple Yüce Allah, hiçbir nefse bir zan düşmesin ve ona bir şüphe karışmasın diye Yûsuf'un doğruluğunu ortaya koymak üzere şahitlik ile ikrarı bir araya getirmiştir. { خَطْبُكُنَّ } ve { راوَدْتُنَّ } kelimelerindeki nûn harfi şeddeli kılınmıştır; çünkü müzekkerdeki mîm ve vâv harflerinin konumundadır.
[سورة يوسف (١٢): الآيات ٥٢ الى ٥٣]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyetler 52-53]
ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ (٥٢) وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣)
{ ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ (٥٢) وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣) } “[Bu,] gıyabında ona hıyanet etmediğimi ve Allah'ın hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmayacağını bilmesi içindir. (52) Ben nefsimi temize de çıkarmıyorum. Çünkü Rabbimin merhamet ettiği kimse hariç, şüphesiz nefis kötülüğü şiddetle emreder. Muhakkak ki Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (53)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ) اخْتُلِفَ فِيمَنْ قَالَهُ، فَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ، وَهُوَ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهَا:" الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ" أَيْ أَقْرَرْتُ بِالصِّدْقِ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ أَيْ بِالْكَذِبِ عَلَيْهِ، وَلَمْ أَذْكُرْهُ بِسُوءٍ وَهُوَ غَائِبٌ، بَلْ صَدَقْتُ وَحِدْتُ عَنِ الْخِيَانَةِ، ثُمَّ قَالَتْ:" وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي" بَلْ أَنَا رَاوَدْتُهُ، وَعَلَى هَذَا هِيَ كَانَتْ مُقِرَّةً بِالصَّانِعِ، وَلِهَذَا قَالَتْ:" إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ". وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ يُوسُفَ، أَيْ قَالَ يُوسُفُ: ذَلِكَ الْأَمْرُ الَّذِي فَعَلْتُهُ، مِنْ رَدِّ الرَّسُولِ" لِيَعْلَمَ" الْعَزِيزُ" أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ
Yüce Allah'ın: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” buyruğudur. Bunu kimin söylediği konusunda ihtilaf edilmiştir: Bunun Azizin karısının sözü olduğu ve onun: { الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ } “Şimdi hak apaçık ortaya çıktı” sözüne bağlı olduğu söylenmiştir. Yani; gıyabında ona yalan söylemek suretiyle hıyanet etmediğimi, o yokken onu kötülükle anmadığımı, bilakis doğruyu söylediğimi ve hıyanetten sakındığımı bilsin diye doğruyu ikrar ettim [demiştir]. Sonra: { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } “Ben nefsimi temize çıkarmam”, bilakis ben ondan murat almak istedim, demiştir. Bu görüşe göre o kadın Yaratıcı'yı ikrar etmekteydi; nitekim bu sebeple: { إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Muhakkak ki Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” demiştir. Bunun Yûsuf'un sözü olduğu da söylenmiştir; yani Yûsuf şöyle demiştir: Elçiyi geri çevirmekle yaptığım o iş, Aziz'in benim { لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } gıyabında kendisine hıyanet etmediğimi bilmesi içindir.
" قَالَهُ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا. وَمَعْنَى" بِالْغَيْبِ" وَهُوَ غَائِبٌ. وَإِنَّمَا قَالَ يُوسُفُ ذَلِكَ بِحَضْرَةِ الْمَلِكِ، وَقَالَ:" لِيَعْلَمَ" عَلَى الْغَائِبِ تَوْقِيرًا لِلْمَلِكِ. وَقِيلَ: قَالَهُ إِذْ عَادَ إِلَيْهِ الرَّسُولُ وَهُوَ فِي السِّجْنِ بَعْدُ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: جَاءَ الرَّسُولُ إِلَى يُوسُفَ ﵇ بِالْخَبَرِ وَجِبْرِيلُ مَعَهُ يُحَدِّثُهُ، فَقَالَ يُوسُفُ:" ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ" أَيْ لَمْ أَخُنْ سَيِّدِي بِالْغَيْبِ، فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ ﵇: يَا يُوسُفُ! وَلَا حِينَ حَلَلْتَ الْإِزَارَ، وَجَلَسْتَ مَجْلِسَ الرَّجُلِ مِنَ الْمَرْأَةِ؟! فَقَالَ يُوسُفُ:" وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي" الْآيَةَ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّمَا قَالَتْ لَهُ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ وَلَا حِينَ حَلَلْتَ سَرَاوِيلَكَ يَا يُوسُفُ؟! فَقَالَ يُوسُفُ:" وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي". وَقِيلَ:" ذلِكَ لِيَعْلَمَ" مِنْ قَوْلِ الْعَزِيزِ، أَيْ ذَلِكَ لِيَعْلَمَ يُوسُفُ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ، وَأَنِّي لَمْ أَغْفُلْ عَنْ مُجَازَاتِهِ عَلَى أَمَانَتِهِ. (وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ) مَعْنَاهُ: أَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْخَائِنِينَ بِكَيْدِهِمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي) قِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ الْمَرْأَةِ. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: فَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ:" ذلِكَ لِيَعْلَمَ" وَقَوْلُهُ:" وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي" مِنْ قَوْلِ يُوسُفَ. قُلْتُ: إِذَا احْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ مِنْ قَوْلِ الْمَرْأَةِ فَالْقَوْلُ بِهِ أَوْلَى حَتَّى نُبَرِّئَ يُوسُفَ مِنْ حَلِّ الْإِزَارِ وَالسَّرَاوِيلِ، وَإِذَا قَدَّرْنَاهُ مِنْ قَوْلِ يُوسُفَ فَيَكُونُ مِمَّا خَطَرَ بِقَلْبِهِ، عَلَى مَا قَدَّمْنَاهُ مِنَ الْقَوْلِ الْمُخْتَارِ فِي قَوْلِهِ:" وَهَمَّ بِها". قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ:" ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ" إِلَى قَوْلِهِ:" إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ" من كلام امرأة العزيز،
"..." Bunu el-Hasan, Katâde ve başkaları söylemiştir. «Gıyabında» (bi'l-gayb) ifadesinin anlamı, [kocası] yokken demektir. Yûsuf bunu hükümdarın huzurunda söylemiştir; hükümdara duyduğu saygıdan ötürü [üçüncü şahıs kipiyle] { لِيَعْلَمَ } “[hükümdar] bilsin diye” demiştir. Bir görüşe göre de elçi henüz hapisteyken kendisine geri döndüğünde bunu söylemiştir. İbn Abbâs der ki: Elçi, Yûsuf'a (aleyhisselâm) haberi getirdiğinde Cibrîl onunla beraberdi ve kendisiyle konuşuyordu. Yûsuf: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ } “[Bu,] gıyabında efendime hıyanet etmediğimi ve Allah'ın hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmayacağını bilmesi içindir” dedi. Bunun üzerine Cibrîl (aleyhisselâm) ona: «Ey Yûsuf! Kuşağı çözdüğün ve erkeğin kadına oturduğu gibi oturduğun zaman da mı [hıyanet etmedin]?!» dedi. Yûsuf da: { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } “Ben nefsimi temize de çıkarmıyorum...” ayetini söyledi. es-Süddî ise şöyle demiştir: Azizin karısı ona: «Peki şalvarını çözdüğün zaman da mı [hıyanet etmedin] ey Yûsuf?!» dedi, bunun üzerine Yûsuf: { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum” dedi. Bir diğer görüşe göre: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ } “Bu bilsin diyedir” sözü Azizin sözüdür; yani Yûsuf, gıyabında kendisine hıyanet etmediğimi ve emanetine/doğruluğuna karşılık mükâfatını vermekten gafil olmadığımı bilsin diyedir. { وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ } “Ve şüphesiz Allah hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmaz” buyruğunun anlamı: Şüphesiz Allah, hainleri kurdukları tuzakla başarıya ulaştırmaz demektir. Yüce Allah'ın: { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum” buyruğunun kadının sözü olduğu söylenmiştir. el-Kuşeyrî ise şöyle demiştir: Zahir olan, { ذلِكَ لِيَعْلَمَ } “Bu, bilmesi içindir” ve { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum” sözlerinin Yûsuf'un sözü olmasıdır. Ben derim ki: Bunun kadının sözü olma ihtimali varsa, Yûsuf'u kuşak ve şalvar çözmekten tenzih etmek/temize çıkarmak için bu görüşü benimsemek daha evladır. Şayet bunu Yûsuf'un sözü kabul edersek, { وَهَمَّ بِها } “Ona meyletti” buyruğu hakkında daha önce sunduğumuz tercih edilen görüşe göre bu, kalbinden geçen [arzu ve temayülden] ibaret olur. Ebû Bekir el-Enbârî der ki: İnsanlardan kimi, { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } sözünden { إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ } sözüne kadar olan kısmın Azizin karısının sözü olduğunu söylemektedir,
لِأَنَّهُ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهَا:" أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ" [يوسف: ٥١] وَهَذَا مَذْهَبُ الَّذِينَ يَنْفُونَ الْهَمَّ عَنْ يُوسُفَ ﵇، فَمَنْ بَنَى عَلَى قَوْلِهِمْ قَالَ: من قوله:" قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ" [يوسف: ٥١] إِلَى قَوْلِهِ:" إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ" كَلَامٌ مُتَّصِلٌ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ، وَلَا يَكُونُ فِيهِ وَقْفٌ تَامٌّ عَلَى حَقِيقَةٍ، وَلَسْنَا نَخْتَارُ هَذَا الْقَوْلَ وَلَا نَذْهَبُ إِلَيْهِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَمَّا قَالَ يُوسُفُ" ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ" كَرِهَ نَبِيُّ اللَّهِ أَنْ يَكُونَ قَدْ زَكَّى نَفْسَهُ فَقَالَ:" وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي" لِأَنَّ تَزْكِيَةَ النَّفْسِ مَذْمُومَةٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ" [النجم: ٣٢] وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي" النِّسَاءِ". وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ الْعَزِيزِ، أَيْ وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي مِنْ سُوءِ الظَّنِّ بِيُوسُفَ. (إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ) أَيْ مُشْتَهِيَةٌ لَهُ. (إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِالِاسْتِثْنَاءِ، وَ" مَا" بِمَعْنَى مَنْ، أَيْ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبِّي فَعَصَمَهُ، وَ" مَا" بِمَعْنَى مِنْ كَثِيرٍ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ" [النِّسَاءِ: ٣] وَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، لِأَنَّهُ اسْتِثْنَاءُ الْمَرْحُومِ بِالْعِصْمَةِ مِنَ النَّفْسِ الْأَمَّارَةِ بِالسُّوءِ، وَفِي الْخَبَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" مَا تَقُولُونَ فِي صَاحِبٍ لَكُمْ إِنْ أَنْتُمْ أَكْرَمْتُمُوهُ وَأَطْعَمْتُمُوهُ وَكَسَوْتُمُوهُ أَفْضَى بِكُمْ إِلَى شَرِّ غَايَةٍ وَإِنْ أَهَنْتُمُوهُ وَأَعْرَيْتُمُوهُ وَأَجَعْتُمُوهُ أَفْضَى بِكُمْ إِلَى خَيْرِ غَايَةٍ" قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! هَذَا شَرُّ صَاحِبٍ فِي الْأَرْضِ. قَالَ:" فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّهَا لَنُفُوسِكُمُ الَّتِي بَيْنَ جنوبكم".
çünkü bu, kadının: { أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ } [Yûsuf: 51] sözüne bağlıdır. Bu, Yûsuf'tan (aleyhisselâm) meyletme/arzu (hemm) düşüncesini nefyedenlerin mezhebidir. Onların görüşünü esas alan kimse: { قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ } [Yûsuf: 51] sözünden { إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ } sözüne kadar olan kısmın birbiriyle bağlantılı tek bir kelam olduğunu, orada gerçekte tam bir durak (vakf-ı tâm) bulunmadığını söylemiştir. Biz bu görüşü tercih etmiyor ve benimsemiyoruz. el-Hasan şöyle demiştir: Yûsuf: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } deyince, Allah'ın peygamberi nefsini temize çıkarmış olmaktan hoşlanmadı ve: { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } dedi; çünkü nefsi temize çıkarmak yerilmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ } “Öyleyse kendinizi temize çıkarmayın” [en-Necm: 32]. Bunu en-Nisâ sûresinde açıklamıştık. Bunun Azizin sözü olduğu da söylenmiştir; yani ben Yûsuf hakkında kötü zanda bulunmaktan nefsimi temize çıkarmam [demektir]. { إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ } “Çünkü nefis kötülüğü şiddetle emreder” yani kötülüğü arzular. { إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي } “Rabbimin merhamet ettiği hariç” ifadesi istisna sebebiyle nasb mahallindedir; 'mâ' (مَا) ise 'men' (مَنْ / kimse) anlamındadır, yani Rabbimin merhamet edip koruduğu kimse müstesna demektir. 'Mâ'nın 'men' anlamında kullanılması çoktur; nitekim Yüce Allah: { فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ } “Kadınlardan size helal olanları nikâhlayın” [en-Nisâ: 3] buyurmuştur. Bu munkatı bir istisnadır; çünkü ismet (koruma) ile merhamet olunan kimsenin, kötülüğü şiddetle emreden nefisten istisnasıdır. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edilen haberde şöyle buyurmuştur: “Eğer ikram eder, yedirir ve giydirirseniz sizi en kötü akıbete sürükleyen; ama hor görür, çıplak bırakır ve aç bırakırsanız sizi en hayırlı akıbete ulaştıran bir arkadaşınız hakkında ne dersiniz?” Onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bu, yeryüzündeki en kötü arkadaştır' dediler. O da: “Nefsim elinde olan [Allah]a yemin olsun ki, o sizin iki yanınız arasındaki nefislerinizdir” buyurdu.
[سورة يوسف (١٢): آية ٥٤]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyet 54]
وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤)
{ وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤) } “Hükümdar dedi ki: ‘Onu bana getirin, kendime özel [danışman] edineyim.’ Onunla konuşunca da: ‘Şüphesiz sen bugün yanımızda yüksek makam sahibi, güvenilir birisin’ dedi. (54)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي) لَمَّا ثَبَتَ لِلْمَلِكِ بَرَاءَتُهُ مِمَّا نُسِبَ إِلَيْهِ، وَتَحَقَّقَ فِي الْقِصَّةِ أَمَانَتُهُ، وَفَهِمَ أَيْضًا صَبْرَهُ وَجَلَدَهُ عَظُمَتْ مَنْزِلَتُهُ عِنْدَهُ، وَتَيَقَّنَ حُسْنَ خِلَالِهِ قَالَ:" ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي" فَانْظُرْ إِلَى قَوْلِ الْمَلِكِ أَوَّلًا- حِينَ تَحَقَّقَ عِلْمُهُ-" ائْتُونِي بِهِ" فَقَطْ، فَلَمَّا فَعَلَ يُوسُفُ مَا فَعَلَ ثَانِيًا قَالَ:" ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي" وَرُوِيَ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ قَالَ: لَمَّا دُعِيَ يُوسُفُ وَقَفَ بِالْبَابِ فَقَالَ: حَسْبِي رَبِّي من خلقه،
Yüce Allah’ın: { وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي } “Hükümdar dedi ki: ‘Onu bana getirin, kendime özel [danışman] edineyim.’” buyruğu: Hükümdara [Yûsuf’un] kendisine isnat edilen şeyden berî olduğu sabit olup, hadisede onun güvenilirliği tahakkuk edince; ayrıca onun sabrını ve metanetini anlayıp katındaki mertebesi yücelince ve güzel hasletlerine kesin kanaat getirince: “Onu bana getirin, kendime özel [danışman] edineyim” dedi. Hükümdarın ilk olarak -[rüya tabirindeki] ilmini tahakkuk ettirdiğinde- sadece “Onu bana getirin” demesine bir bak! Yûsuf ikinci defa yaptığını yapınca ise: “Onu bana getirin, kendime özel [danışman] edineyim” dedi. Vehb b. Münebbih’ten şöyle rivayet edilmiştir: Yûsuf çağrıldığında kapıda durdu ve: “Rabbim, yarattıklarına karşı bana yeter;
عَزَّ جَارُهُ وَجَلَّ ثَنَاؤُهُ وَلَا إِلَهَ غَيْرُهُ. ثُمَّ دَخَلَ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهِ الْمَلِكُ نَزَلَ عَنْ سَرِيرِهِ فَخَرَّ لَهُ سَاجِدًا، ثُمَّ أَقْعَدَهُ الْمَلِكُ مَعَهُ عَلَى سَرِيرِهِ فَقَالَ." إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ" قَالَ لَهُ يُوسُفُ" اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ" [يوسف: ٥٥] لِلْخَزَائِنِ" عَلِيمٌ" بِوُجُوهِ تَصَرُّفَاتِهَا. وَقِيلَ: حَافِظٌ لِلْحِسَابِ، عَلِيمٌ بِالْأَلْسُنِ. وَفِي الْخَبَرِ:" يَرْحَمُ اللَّهُ أَخِي يُوسُفَ لَوْ لَمْ يَقُلِ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الأرض لاستعمله من ساعته ولكن أخر ذلك سَنَةً". وَقِيلَ: إِنَّمَا تَأَخَّرَ تَمْلِيكَهُ إِلَى سَنَةٍ لِأَنَّهُ لَمْ يَقُلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَقَدْ قِيلَ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ: إِنَّ يُوسُفَ ﵇ لَمَّا دَخَلَ عَلَى الْمَلِكِ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِخَيْرِكَ مِنْ خَيْرِهِ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّهِ وَشَرِّ غَيْرِهِ، ثُمَّ سَلَّمَ عَلَى الْمَلِكِ بِالْعَرَبِيَّةِ فَقَالَ: مَا هَذَا اللِّسَانُ؟ قَالَ: هَذَا لِسَانُ عَمِّي إِسْمَاعِيلَ، ثُمَّ دَعَا [لَهُ] بِالْعِبْرَانِيَّةِ فَقَالَ: مَا هَذَا اللِّسَانُ؟ قَالَ: لِسَانُ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ، وَكَانَ الْمَلِكُ يَتَكَلَّمُ بِسَبْعِينَ لِسَانًا، فَكُلَّمَا [تَكَلَّمَ الْمَلِكُ] بِلِسَانٍ أَجَابَهُ يُوسُفُ بِذَلِكَ اللِّسَانِ، فَأَعْجَبَ الْمَلِكَ أَمْرُهُ، وَكَانَ يُوسُفُ إِذْ ذَاكَ ابْنُ ثَلَاثِينَ سَنَةً، ثُمَّ أَجْلَسَهُ عَلَى سَرِيرِهِ وَقَالَ: أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَ مِنْكَ رُؤْيَايَ، قَالَ يُوسُفُ نَعَمْ أَيُّهَا الْمَلِكُ! رَأَيْتَ سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ شُهْبًا غُرًّا حِسَانًا، كَشَفَ لَكَ عَنْهُنَّ النِّيلُ فَطَلَعْنَ عَلَيْكَ مِنْ شَاطِئِهِ تَشْخَبُ أَخْلَافُهَا لَبَنًا، فَبَيْنَا أَنْتَ تَنْظُرُ إِلَيْهِنَّ وَتَتَعَجَّبُ مِنْ حُسْنِهِنَّ إِذْ نَضَبَ النِّيلُ فَغَارَ مَاؤُهُ، وَبَدَا أُسُّهُ، فَخَرَجَ مِنْ حَمِئِهِ وَوَحْلِهِ سَبْعُ بَقَرَاتٍ عِجَافٌ شُعْثٌ غُبْرٌ مُقَلَّصَاتُ الْبُطُونِ، لَيْسَ لَهُنَّ ضُرُوعٌ وَلَا أَخْلَافٌ،، لَهُنَّ أَنْيَابٌ وَأَضْرَاسٌ، وَأَكُفٌّ كَأَكُفِّ الْكِلَابِ وَخَرَاطِيمُ كَخَرَاطِيمِ السِّبَاعِ، فَاخْتَلَطْنَ بِالسِّمَانِ فَافْتَرَسْنَهُنَّ افْتِرَاسَ السِّبَاعِ، فَأَكَلْنَ لُحُومَهُنَّ، وَمَزَّقْنَ جُلُودَهُنَّ، وَحَطَّمْنَ عِظَامَهُنَّ، وَمَشْمَشْنَ مُخَّهُنَّ، فَبَيْنَا أَنْتَ تَنْظُرُ وَتَتَعَجَّبُ كَيْفَ غَلَبْنَهُنَّ وَهُنَّ مَهَازِيلُ! ثُمَّ لَمْ يَظْهَرْ مِنْهُنَّ سِمَنٌ وَلَا زِيَادَةٌ بَعْدَ أَكْلِهِنَّ! إِذَا بِسَبْعِ سَنَابِلَ خُضْرٍ طَرِيَّاتٍ نَاعِمَاتٍ مُمْتَلِئَاتٍ حَبًّا وَمَاءً، وَإِلَى جَانِبِهِنَّ سَبْعٌ يَابِسَاتٌ لَيْسَ فِيهِنَّ مَاءٌ وَلَا خُضْرَةٌ فِي مَنْبَتٍ وَاحِدٍ، عُرُوقُهُنَّ فِي الثَّرَى وَالْمَاءِ، فبينا أنت تقول في نفسك: أي شي هَذَا؟! هَؤُلَاءِ خُضْرٌ مُثْمِرَاتٌ، وَهَؤُلَاءِ سُودٌ يَابِسَاتٌ، والمنبت واحد، وأصولهن
"...Onun himayesi güçlü, övgüsü pek yücedir ve O'ndan başka hiçbir ilah yoktur." Sonra içeri girdi. Kral onu görünce tahtından inip onun önünde secdeye kapandı. Ardından kral onu kendisiyle birlikte tahtına oturttu ve: { إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ } “Şüphesiz sen bugün yanımızda yüksek makam sahibi, güvenilir birisin” dedi. Yûsuf ona: { اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ } “Beni ülkenin hazinelerinin başına getir; çünkü ben [onları iyi] korurum, [bu işi iyi] bilirim” dedi; yani hazineleri korurum, onların idare ve tasarruf yollarını bilirim. Bir görüşe göre: Hesabı iyi tutan, dilleri iyi bilendir. Bir haberde şöyle gelmiştir: « يَرْحَمُ اللَّهُ أَخِي يُوسُفَ لَوْ لَمْ يَقُلِ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الأرض لاستعمله من ساعته ولكن أخر ذلك سَنَةً » «Allah kardeşim Yûsuf'a rahmet eylesin; eğer 'Beni ülkenin hazinelerinin başına getir' demeseydi [kral] onu o saat görevlendirirdi, fakat [bu talep sebebiyle] o iş bir yıl ertelendi.» Bir diğer görüşe göre ise onun yetkilendirilmesinin bir yıl ertelenmesi, "inşallah" dememiş olmasındandır. Bu kıssada şöyle de anlatılmıştır: Yûsuf aleyhisselâm kralın huzuruna girdiğinde: "Allah'ım! Sen'in hayrın hürmetine onun hayrından diler, onun şerrinden ve başkalarının şerrinden Sana sığınırım" dedi. Sonra krala Arapça selam verdi. Kral: "Bu hangi dildir?" deyince; "Bu, amcam İsmâil'in dilidir" dedi. Sonra ona İbranice dua etti. Kral: "Bu hangi dildir?" diye sordu. O da: "Atalarım İbrâhim, İshak ve Ya'kūb'un dilidir" dedi. Kral yetmiş dil konuşabiliyordu; kral her ne zaman bir dille konuşsa Yûsuf ona o dille cevap veriyordu. Bu durum kralın çok hoşuna gitti. Yûsuf o sırada otuz yaşındaydı. Sonra onu tahtına oturttu ve: "Gördüğüm rüyayı senden dinlemek isterim" dedi. Yûsuf: "Peki ey kral! Sen; semiz, beyaz, ak alınlı ve güzel yedi inek gördün. Nil nehri onları senin için açığa çıkardı da memelerinden sütler fışkırarak nehrin kıyısından sana doğru geldiler. Sen onlara bakıp güzelliklerine hayran kalırken ansızın Nil'in suyu çekildi, derinlere gömüldü ve nehrin tabanı açığa çıktı. Balçığından ve çamurundan karınları içeri çökmüş, zayıf, tüyleri dökük, toz toprak içinde yedi inek çıktı. Bunların memeleri ve meme uçları yoktu; köpek dişleri, azı dişleri, köpek pençeleri gibi pençeleri ve yırtıcı hayvanların hortumları/burunları gibi burunları vardı. Semiz ineklerin arasına karıştılar ve onları yırtıcı hayvanlar gibi parçaladılar; etlerini yediler, derilerini yırttılar, kemiklerini kırdılar ve iliklerini emdiler. Sen zayıf oldukları halde onları nasıl alt ettiklerine hayretle bakarken, üstelik onları yedikten sonra da üzerlerinde ne bir semirme ne de bir artış görülmedi! Tam o sırada bir kökten çıkan; tane ve suyla dolup taşmış, yemyeşil, taptaze ve körpe yedi başak ile bunların yanı başında içlerinde hiç su ve yeşillik olmayan kurumuş yedi [başak belirdi]. Kökleri toprak ve su içindeydi. Sen içinden: 'Bu ne biçim iştir?! Şunlar yemyeşil ve meyveli, berikiler ise simsiyah ve kuru; oysa çıktıkları yer bir ve kökleri...
فِي الْمَاءِ، إِذْ هَبَّتْ رِيحٌ فَذَرَّتِ الْأَوْرَاقَ مِنَ الْيَابِسَاتِ السُّودِ عَلَى الْخُضْرِ الْمُثْمِرَاتِ، فَأَشْعَلَتْ فِيهِنَّ النَّارَ فَأَحْرَقَتْهُنَّ، فَصِرْنَ سُودًا مُغْبَرَّاتٍ، فَانْتَبَهْتَ مَذْعُورًا أَيُّهَا الْمَلِكُ، فَقَالَ الْمَلِكُ: وَاللَّهِ مَا شَأْنُ هَذِهِ الرُّؤْيَا وَإِنْ كَانَ عَجَبًا بِأَعْجَبَ مِمَّا سَمِعْتُ مِنْكَ! فَمَا تَرَى فِي رُؤْيَايَ»
suda' derken bir rüzgâr esti ve kuru siyah başakların yapraklarını savurup yeşil verimli olanların üzerine attı; onları ateşe verip yaktı ve tozlu siyah hale geldiler. Ey kral, sen de dehşet içinde uyandın.' Bunun üzerine kral: 'Allah'a yemin olsun ki bu rüyanın durumu hayret verici olsa da senden dinlediklerimden daha hayret verici değildir! Peki rüyam hakkında ne düşünürsün
أَيُّهَا الصِّدِّيقُ؟ فَقَالَ يُوسُفُ: أَرَى أَنْ تَجْمَعَ الطَّعَامَ، وَتَزْرَعَ زَرْعًا كَثِيرًا فِي هَذِهِ السِّنِينَ الْمُخْصِبَةِ، فَإِنَّكَ لَوْ زَرَعْتَ عَلَى حَجَرٍ أَوْ مَدَرٍ لَنَبَتَ، وَأَظْهَرَ اللَّهُ فِيهِ النَّمَاءَ وَالْبَرَكَةَ، ثُمَّ تَرْفَعُ الزَّرْعَ فِي قَصَبِهِ وَسُنْبُلِهِ تَبْنِي لَهُ الْمَخَازِنَ الْعِظَامَ، فَيَكُونُ الْقَصَبُ وَالسُّنْبُلُ عَلَفًا لِلدَّوَابِّ، وَحَبَّهُ لِلنَّاسِ، وَتَأْمُرُ النَّاسَ فَيَرْفَعُونَ مِنْ طَعَامِهِمْ إِلَى أَهْرَائِكَ الْخُمُسَ، فَيَكْفِيكَ مِنَ الطَّعَامِ الَّذِي جَمَعْتَهُ لِأَهْلِ مِصْرَ وَمَنْ حَوْلَهَا، وَيَأْتِيكَ الْخَلْقُ مِنَ النَّوَاحِي يَمْتَارُونَ مِنْكَ، وَيَجْتَمِعُ عِنْدَكَ مِنَ الْكُنُوزِ مَا لَمْ يَجْتَمِعْ لِأَحَدٍ قَبْلَكَ، فَقَالَ الْمَلِكُ: وَمَنْ لِي بِتَدْبِيرِ هَذِهِ الْأُمُورِ؟ وَلَوْ جَمَعْتُ أَهْلَ مِصْرَ جَمِيعًا مَا أَطَاقُوا، وَلَمْ يَكُونُوا فِيهِ أُمَنَاءَ، فَقَالَ يُوسُفُ ﵇ [عِنْدَ ذَلِكَ]:" اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ" [يوسف: ٥٥] أَيْ عَلَى خَزَائِنِ أَرْضِكَ، وَهِيَ جَمْعُ خِزَانَةٍ، وَدَخَلَتِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ عِوَضًا مِنَ الْإِضَافَةِ، كَقَوْلِ النَّابِغَةُ:
ey doğru sözlü [insan]?' dedi. Yûsuf şöyle dedi: 'Görüşüm şudur: Bu bolluk yıllarında yiyecek toplamalı ve bolca ekin ekmelisin; zira bir taş veya kerpiç üzerine bile eksen biter ve Allah onda büyüme ve bereket yaratır. Sonra ekini sapında ve başağında depolarsın; bunun için büyük ambarlar inşa edersin. Böylece sap ve başak hayvanlara yem, tanesi de insanlara azık olur. İnsanlara emredersin de yiyeceklerinin beşte birini senin ambarlarına getirirler. Topladığın yiyecek Mısır halkına ve etrafındakilere yeter; her taraftan insanlar erzak almak üzere sana gelir ve yanında senden önce kimsenin toplayamadığı hazineler toplanır.' Kral: 'Bu işleri çekip çevirmek için kimi bulabilirim? Bütün Mısır halkını toplasam bile buna güç yetiremezler ve bu hususta güvenilir de olamazlar' dedi. Yûsuf (aleyhisselâm) bunun üzerine: { اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ } [Yûsuf: 55] “Beni yeryüzünün hazineleri üzerine [yönetici] kıl” yani senin memleketinin hazineleri üzerine yönetici yap, dedi. 'Hazâin' (خَزائِنِ) kelimesi 'hizâne'nin çoğuludur; el-elif ve'l-lâm takısı tamlamanın (izafetin) yerine geçmiştir; en-Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi:
لَهُمْ شِيمَةٌ لَمْ يُعْطِهَا اللَّهُ غَيْرَهُمْ ... مِنَ الْجُودِ وَالْأَحْلَامِ غَيْرُ كَوَاذِبِ
Onların öyle bir tabiatı vardır ki, Allah onlardan başkasına vermemiştir... / Cömertlikten ve asla yanıltmayan hilimden yana.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي) جُزِمَ لِأَنَّهُ جَوَابُ الْأَمْرِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ:" ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ" جَرَى فِي السِّجْنِ. وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُ جَرَى عِنْدَ الْمَلِكِ ثُمَّ قَالَ فِي مجلس آخر:" ائْتُونِي بِهِ" [يوسف: ٥٠] تَأْكِيدًا" أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي" أَيْ أَجْعَلُهُ خَالِصًا لِنَفْسِي، أُفَوِّضُ إِلَيْهِ أَمْرَ مَمْلَكَتِي، فَذَهَبُوا فَجَاءُوا بِهِ، ودل على هذا: (فَلَمَّا كَلَّمَهُ) أَيْ كَلَّمَ الْمَلِكُ يُوسُفَ، وَسَأَلَهُ عَنِ الرُّؤْيَا فَأَجَابَ يُوسُفُ، فَ (قالَ) الْمَلِكُ: (إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ) أَيْ مُتَمَكِّنٌ نافذ القول،" أَمِينٌ" لا تخاف غدرا.
Yüce Allah'ın: { أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي } “Kendime özel [danışman] edineyim” buyruğudur; emir kipine cevap olduğu için cezm edilmiştir. Bu da onun: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } sözünün hapishanede vuku bulduğuna delalet eder. Bunun kralın yanında gerçekleştiği, sonra başka bir mecliste pekiştirmek amacıyla: { ائْتُونِي بِهِ } [Yûsuf: 50] “Onu bana getirin”, { أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي } “Kendime özel [danışman] edineyim” yani onu kendime has kılayım, krallığımın işini ona devredeyim, dediği de ihtimal dahilindedir. Bunun üzerine gidip onu getirdiler. Şu ifade de buna delalet etmiştir: { فَلَمَّا كَلَّمَهُ } “Onunla konuşunca” yani kral Yûsuf ile konuşup ona rüyayı sorunca ve Yûsuf cevap verince, kral: { قالَ } { إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ } “‘Şüphesiz sen bugün yanımızda yüksek makam sahibi, güvenilir birisin’ dedi”; yani yetki sahibi, sözü geçerli birisin; { أَمِينٌ } “güvenilir birisin” hiçbir hainlikten korkulmazsın.
[سورة يوسف (١٢): آية ٥٥]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyet 55]
قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (٥٥)
{ قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ } “[Yûsuf] dedi ki: 'Beni yeryüzünün hazineleri üzerine [yönetici] kıl. Şüphesiz ben [onları] hakkıyla koruyan, [yönetimini] çok iyi bilen biriyim.'” (55)
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ) قَالَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ: سَمِعْتُ مَالِكَ بْنَ أَنَسٍ يَقُولُ: مِصْرُ خِزَانَةُ الْأَرْضِ، أَمَا سَمِعْتَ إِلَى قَوْلِهِ:" اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ" أَيْ عَلَى حِفْظِهَا، فَحَذَفَ الْمُضَافَ. (إِنِّي حَفِيظٌ) لِمَا وُلِّيتُ (عَلِيمٌ) بِأَمْرِهِ. وَفِي التَّفْسِيرِ: إِنِّي حَاسِبٌ كَاتِبٌ، وَأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ كَتَبَ فِي الْقَرَاطِيسِ. وَقِيلَ:" حَفِيظٌ" لِتَقْدِيرِ الْأَقْوَاتِ" عَلِيمٌ" بِسِنِي الْمَجَاعَاتِ. قَالَ جُوَيْبِرٌ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" رَحِمَ اللَّهُ أَخِي يُوسُفَ لَوْ لَمْ يَقُلِ اجْعَلْنِي عَلَى خزائن الأرض لاستعمله من ساعته ولكن أخر ذَلِكَ عَنْهُ سَنَةً". قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا انْصَرَمَتِ السَّنَةُ مِنْ يَوْمِ سَأَلَ الْإِمَارَةَ دَعَاهُ الْمَلِكُ فَتَوَجَّهَ وَرَدَّاهُ بِسَيْفِهِ، وَوَضَعَ لَهُ سَرِيرًا مِنْ ذَهَبٍ، مُكَلَّلًا بِالدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ، وَضَرَبَ عَلَيْهِ حُلَّةً مِنْ إِسْتَبْرَقٍ، وَكَانَ طُولَ السَّرِيرِ ثَلَاثِينَ ذِرَاعًا وَعَرْضُهُ عَشَرَةُ أَذْرُعٍ، عَلَيْهِ ثَلَاثُونَ فِرَاشًا وَسِتُّونَ مِرْفَقَةً، ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ يَخْرُجَ، فَخَرَجَ مُتَوَّجًا، لَوْنُهُ كَالثَّلْجِ، وَوَجْهُهُ كَالْقَمَرِ، يَرَى النَّاظِرُ وَجْهَهُ مِنْ صَفَاءِ لَوْنِ وَجْهِهِ، فَجَلَسَ عَلَى السَّرِيرِ وَدَانَتْ لَهُ الْمُلُوكُ، وَدَخَلَ الْمَلِكُ بَيْتَهُ مَعَ نِسَائِهِ، وَفَوَّضَ إِلَيْهِ أَمْرَ مِصْرَ، وَعَزْلَ قِطْفِيرَ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ يُوسُفَ مَكَانَهُ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: كَانَ لِفِرْعَوْنَ مَلِكِ مِصْرَ خَزَائِنُ كَثِيرَةٌ غَيْرَ الطَّعَامِ، فَسَلَّمَ سُلْطَانَهُ كُلَّهُ إِلَيْهِ، وَهَلَكَ قِطْفِيرُ تِلْكَ اللَّيَالِي، فَزَوَّجَ الْمَلِكُ يُوسُفَ رَاعِيلَ امْرَأَةَ الْعَزِيزِ، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهَا قَالَ: أَلَيْسَ هَذَا خَيْرًا مِمَّا كُنْتِ تُرِيدِينَ؟! فَقَالَتْ: أَيُّهَا الصِّدِّيقُ لَا تَلُمْنِي، فَإِنِّي كُنْتُ امْرَأَةً حَسْنَاءَ نَاعِمَةً كَمَا تَرَى، وَكَانَ صَاحِبِي لَا يَأْتِي النِّسَاءَ، وَكُنْتَ كَمَا جَعَلَكَ اللَّهُ مِنَ الْحُسْنِ فَغَلَبَتْنِي نَفْسِي. فَوَجَدَهَا يُوسُفُ عَذْرَاءَ فَأَصَابَهَا فَوَلَدَتْ لَهُ رَجُلَيْنِ: إِفْرَاثِيمَ بْنَ يُوسُفَ، ومنشا بْنَ يُوسُفَ. وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: إِنَّمَا كَانَ تَزْوِيجُهُ زَلِيخَاءَ امْرَأَةَ الْعَزِيزِ بَيْنَ دَخْلَتَيِ الْإِخْوَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ زَلِيخَاءَ مَاتَ زَوْجُهَا وَيُوسُفُ فِي السِّجْنِ، وَذَهَبَ مَالُهَا وَعَمِيَ بَصَرُهَا بُكَاءً عَلَى يُوسُفَ، فَصَارَتْ تَتَكَفَّفُ النَّاسَ، فَمِنْهُمْ من يرحمها ومنهم من لا يرحمها،
Burada dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ } “(Yûsuf) dedi ki: ‘Beni yeryüzünün hazineleri üzerine [yönetici] kıl’” buyruğudur. Saîd b. Mansûr dedi ki: Mâlik b. Enes'in şöyle dediğini işittim: Mısır, yeryüzünün hazinesidir. O'nun: { اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ } “Beni yeryüzünün hazineleri üzerine [yönetici] kıl” sözünü işitmedin mi? Yani onların korunması üzerine [kıl demektir]; burada muzaf (tamlanan) hazfedilmiştir. Bana tevdi edilen şeyler konusunda { إِنِّي حَفِيظٌ } “Şüphesiz ben çok iyi koruyanım”, onun işini { عَلِيمٌ } “Çok iyi bilenim”. Tefsirde: "Şüphesiz ben hesap ve yazı bilenim (muhasebeci ve katibim)" ve o, kâğıtlara ilk yazı yazan kimsedir [şeklinde açıklanmıştır]. Yine: "{ حَفِيظٌ } 'Çok iyi koruyanım', azıkları takdir edip koruyan; { عَلِيمٌ } 'Çok iyi bilenim', kıtlık yıllarını bilen [demektir]" denilmiştir. Cüveybir, Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan [rivayetle] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « رَحِمَ اللَّهُ أَخِي يُوسُفَ لَوْ لَمْ يَقُلِ اجْعَلْنِي عَلَى خزائن الأرض لاستعمله من ساعته ولكن أخر ذَلِكَ عَنْهُ سَنَةً » «Allah kardeşim Yûsuf'a rahmet eylesin; şayet o 'Beni yeryüzünün hazineleri üzerine [yönetici] kıl' demeseydi, [hükümdar] onu hemen o anda vazifelendirecekti, fakat bu sebeple onun vazifelendirilmesi bir yıl ertelendi.» İbn Abbâs dedi ki: Yöneticilik talep ettiği günden itibaren bir yıl tamamlanınca hükümdar onu çağırdı, ona taç giydirdi ve kılıcını ona kuşattı. Onun için inci ve yakutlarla süslenmiş altından bir taht koydurdu ve üzerine kalın ipekten bir örtü serdirdi. Tahtın uzunluğu otuz zira (arşın), genişliği on zira idi. Üzerinde otuz döşek ve altmış dayanak/yastık vardı. Sonra onun [halkın huzuruna] çıkmasını emretti. O da başında tacı olduğu hâlde çıktı; teninin rengi kar gibi, yüzü ay gibiydi. Bakan kimse, yüzünün renginin duruluğundan [kendi] yüzünü onda görürdü. Tahta oturdu ve hükümdarlar ona boyun eğdi. Hükümdar ise kadınlarıyla birlikte köşküne çekildi ve Mısır'ın idaresini bütünüyle ona devretti; Kıtfîr'i bulunduğu vazifeden azledip yerine Yûsuf'u getirdi. İbn Zeyd dedi ki: Mısır hükümdarı Firavun'un erzak dışında da pek çok hazinesi vardı; bütün hâkimiyetini ona teslim etti. Kıtfîr ise o günlerde öldü. Bunun üzerine hükümdar, Yûsuf'u Azîz'in karısı Râîl ile evlendirdi. Yûsuf onun yanına girdiğinde: "Bu, senin istediğin şeyden daha hayırlı değil mi?" dedi. Kadın: "Ey Sıddîk! Beni kınama; zira ben gördüğün gibi güzel ve refah içinde yaşayan bir kadındım. Sahibim/kocam ise kadınlara yaklaşamazdı (iktidarsızdı). Sen ise Allah'ın seni yarattığı gibi son derece güzel idin; nefsim bana galip geldi" dedi. Yûsuf onu bakire olarak buldu ve onunla beraber oldu; kadın ona iki erkek çocuk doğurdu: İfrâsîm b. Yûsuf ve Menşâ b. Yûsuf. Vehb b. Münebbih ise şöyle demiştir: Onun, Azîz'in karısı Zelîhâ ile evlenmesi ancak kardeşlerin [Mısır'a] iki gelişi arasında oldu. Şöyle ki: Zelîhâ'nın kocası, Yûsuf zindandayken ölmüştü; kadının malı mülkü gitmiş ve Yûsuf'a ağlamaktan gözleri kör olmuştu; neticede insanlardan dilenir hâle gelmişti, onlardan kimi ona acır kimi de acımazdı.
وَكَانَ يُوسُفُ يَرْكَبُ فِي كُلِّ أُسْبُوعٍ مَرَّةً فِي مَوْكِبٍ زُهَاءَ مِائَةِ أَلْفٍ مِنْ عُظَمَاءِ قَوْمِهِ، فَقِيلَ لَهَا: لَوْ تَعَرَّضْتِ لَهُ لَعَلَّهُ يُسْعِفُكِ بِشَيْءٍ، ثُمَّ قِيلَ لَهَا: لَا تَفْعَلِي، فَرُبَّمَا ذَكَرَ بَعْضَ مَا كَانَ مِنْكِ مِنَ الْمُرَاوَدَةِ وَالسِّجْنِ فَيُسِيءُ إِلَيْكِ، فَقَالَتْ: أَنَا أَعْلَمُ بِخُلُقِ حَبِيبِي مِنْكُمْ، ثُمَّ تَرَكْتَهُ حَتَّى إِذَا رَكِبَ فِي مَوْكِبِهِ، [قَامَتْ] فَنَادَتْ بِأَعْلَى صَوْتِهَا: سُبْحَانَ مَنْ جَعَلَ الْمُلُوكَ عَبِيدًا بِمَعْصِيَتِهِمْ، وَجَعَلَ الْعَبِيدَ مُلُوكًا بِطَاعَتِهِمْ، فَقَالَ يُوسُفُ: مَا هَذِهِ؟ فَأَتَوْا بِهَا، فَقَالَتْ: أَنَا الَّتِي كُنْتُ أَخْدُمُكَ عَلَى صُدُورِ قَدَمِي، وَأُرَجِّلُ جُمَّتَكَ بِيَدِي، وَتَرَبَّيْتَ فِي بَيْتِي، وَأَكْرَمْتُ مَثْوَاكَ، لَكِنْ فَرَطَ مَا فَرَطَ مِنْ جَهْلِي وَعُتُوِّي فَذُقْتُ وَبَالَ أَمْرِي، فَذَهَبَ مَالِي، وَتَضَعْضَعَ رُكْنِي، وَطَالَ ذُلِّي، وَعَمِيَ بصري، وبعد ما كُنْتُ مَغْبُوطَةَ أَهْلِ مِصْرَ صِرْتُ مَرْحُومَتَهُمْ، أَتَكَفَّفُ النَّاسَ، فَمِنْهُمْ مَنْ يَرْحَمُنِي، وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يَرْحَمُنِي، وَهَذَا جَزَاءُ الْمُفْسِدِينَ، فَبَكَى يُوسُفُ بُكَاءً شَدِيدًا، ثُمَّ قَالَ لَهَا: هَلْ بَقِيتِ تَجِدِينَ مِمَّا كَانَ فِي نَفْسِكِ مِنْ حُبِّكِ لِي شَيْئًا؟ فَقَالَتْ: وَاللَّهِ لَنَظْرَةٌ إِلَى وَجْهِكَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا بِحَذَافِيرِهَا، لَكِنْ نَاوِلْنِي صَدْرَ سَوْطِكَ، فَنَاوَلَهَا فَوَضَعَتْهُ عَلَى صَدْرِهَا، فَوَجَدَ لِلسَّوْطِ فِي يَدِهِ اضْطِرَابًا وَارْتِعَاشًا مِنْ خَفَقَانِ قَلْبِهَا، فَبَكَى ثُمَّ مَضَى إِلَى مَنْزِلِهِ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا رَسُولًا: إِنْ كُنْتِ أَيِّمًا تَزَوَّجْنَاكِ، وَإِنْ كُنْتِ ذَاتَ بَعْلٍ أَغْنَيْنَاكِ، فَقَالَتْ لِلرَّسُولِ: أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ يَسْتَهْزِئَ بِي الْمَلِكُ! لَمْ يُرِدْنِي أَيَّامَ شَبَابِي وَغِنَايَ وَمَالِي وَعِزِّي أَفَيُرِيدُنِي الْيَوْمَ وَأَنَا عَجُوزٌ عَمْيَاءُ فَقِيرَةٌ؟! فَأَعْلَمَهُ الرَّسُولُ بِمَقَالَتِهَا، فَلَمَّا رَكِبَ فِي الْأُسْبُوعِ الثَّانِي تَعَرَّضَتْ لَهُ، فَقَالَ لَهَا: أَلَمْ يَبْلُغْكِ الرَّسُولُ؟ فَقَالَتْ: قَدْ أَخْبَرْتُكَ أَنَّ نَظْرَةً وَاحِدَةً إِلَى وَجْهِكَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا، فَأَمَرَ بِهَا فَأُصْلِحَ مِنْ شَأْنِهَا وَهُيِّئَتْ، ثُمَّ زُفَّتْ إِلَيْهِ، فَقَامَ يُوسُفُ يُصَلِّي وَيَدْعُو اللَّهَ، وَقَامَتْ وَرَاءَهُ، فَسَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى أَنْ يُعِيدَ إِلَيْهَا شَبَابَهَا وَجَمَالَهَا وَبَصَرَهَا، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهَا شَبَابَهَا وَجَمَالَهَا وَبَصَرَهَا حَتَّى عَادَتْ أَحْسَنَ مَا كَانَتْ يَوْمَ رَاوَدَتْهُ، إِكْرَامًا لِيُوسُفَ ﵇ لَمَّا عَفَّ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ، فَأَصَابَهَا فَإِذَا هِيَ عَذْرَاءُ، فَسَأَلَهَا، فَقَالَتْ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّ زَوْجِي كَانَ عِنِّينًا لَا يَأْتِي النِّسَاءَ، وَكُنْتَ أَنْتَ مِنَ الْحُسْنِ وَالْجَمَالِ بِمَا لَا يُوصَفُ، قَالَ: فَعَاشَا فِي خَفْضِ عَيْشٍ، فِي كُلِّ يَوْمٍ يُجَدِّدُ اللَّهُ لَهُمَا خَيْرًا، وَوَلَدَتْ لَهُ وَلَدَيْنِ، إِفْرَاثِيمَ ومنشأ. وفيما روي
Yûsuf, her hafta bir defa, kavminin ileri gelenlerinden yaklaşık yüz bin kişilik bir alay içinde [halkın arasına] çıkardı. Kadına (Züleyha'ya): “Onun karşısına çıksan, belki sana bir şeylerle yardım eder” denildi. Sonra [başka birileri tarafından] ona: “Bunu yapma! Olur ki sana karşı yapılmış olan sarkıntılığı ve zindan günlerini hatırlar da sana kötü davranır” denildi. Kadın ise: “Ben sevgilimin ahlakını sizden daha iyi bilirim” dedi. Ardından bekledi; Yûsuf alayıyla birlikte çıktığında [kadın ayağa kalktı] ve en yüksek sesiyle şöyle nida etti: “İsyanları sebebiyle kralları köle yapan, itaatleri sebebiyle de köleleri kral yapan [Allah] her türlü eksiklikten münezzehtir!” Yûsuf: “Bu [seslenen] kimdir?” deyince onu getirdiler. Kadın: “Ben, ayaklarımın parmak uçlarında sana hizmet eden, saçlarını elimle tarayan kimseyim. Sen benim evimde yetiştin ve ben sana güzel bir konaklama imkânı sağladım. Ne var ki cehaletimden ve azgınlığımdan ötürü olan oldu ve ben de yaptığım işin vebalini tattım; malım gitti, dayanağım sarsıldı, zilletim uzadı, gözlerim kör oldu. Mısır halkının kendisine imrendiği biri iken, onların acıdığı biri haline geldim. İnsanlardan dileniyorum; kimi bana acıyor, kimi acımıyor. İşte bozguncuların cezası budur!” dedi. Bunun üzerine Yûsuf çok şiddetli bir şekilde ağladı; ardından ona: “İçinde bana karşı olan sevginden geriye bir şey kaldı mı?” diye sordu. Kadın: “Allah'a yemin olsun ki senin yüzüne bir bakış, benim için bütün dünyadan daha sevimlidir. Lakin kamçının sapını bana uzat” dedi. Yûsuf uzatınca, kamçıyı göğsünün üzerine koydu. Yûsuf, kadının kalbinin çarpıntısından dolayı elindeki kamçıda bir titreme ve sarsıntı hissetti; ağladı, sonra evine gidip ona bir elçi gönderdi: “Eğer bekâr isen seninle evleniriz; şayet evli isen seni zengin ederiz [ihtiyaçlarını karşılarız]” [mesajını iletti]. Kadın elçiye: “Hükümdarın benimle alay etmesinden Allah'a sığınırım! Gençliğim, zenginliğim, malım ve izzetim olduğu günlerde beni istememişti de bugün yaşlı, kör ve fakir bir kadınken mi beni istiyor?!” dedi. Elçi kadının sözlerini Yûsuf'a bildirdi. İkinci hafta Yûsuf alayıyla çıktığında kadın yine onun karşısına dikildi. Yûsuf ona: “Elçi sana ulaşmadı mı?” dedi. Kadın: “Ben sana, yüzüne tek bir bakışın bana dünyadan ve içindekilerden daha sevimli olduğunu bildirmiştim” dedi. Bunun üzerine Yûsuf onun hakkında emir verdi; kadının durumu düzeltildi, hazırlandı ve ardından gelin olarak ona getirildi. Yûsuf kalkıp namaz kıldı ve dua etti, kadın da arkasında durdu. Yûsuf, Yüce Allah'tan kadına gençliğini, güzelliğini ve görme yetisini geri vermesini diledi. Yûsuf'un (aleyhisselâm) Allah'ın haramlarından sakınmasına bir lütuf ve ikram olarak Allah kadına gençliğini, güzelliğini ve gözlerini geri verdi; öyle ki kadın, Yûsuf'a sarkıntılık ettiği gündekinden daha güzel bir hale döndü. Yûsuf onunla birlikte olduğunda onun bakire olduğunu gördü ve [bunun sebebini] sordu. Kadın: “Ey Allah'ın peygamberi! Kocam iktidarsızdı, kadınlara yaklaşamazdı. Sen ise tarif edilemeyecek derecede güzel ve alımlıydın” dedi. [Râvî] dedi ki: Allah'ın kendileri için her gün yeni bir hayır ihsan ettiği, bolluk ve refah içinde bir hayat sürdüler. Kadın ona İfrâsîm ve Menşâ adında iki çocuk dünyaya getirdi. Rivayet edildiğine göre...
أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَلْقَى فِي قَلْبِ يُوسُفَ مِنْ مَحَبَّتِهَا أَضْعَافَ مَا كَانَ فِي قَلْبِهَا، فَقَالَ لَهَا: مَا شَأْنُكِ لَا تُحِبِّينَنِي كَمَا كُنْتِ فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ؟ فَقَالَتْ [لَهُ]: لَمَّا ذُقْتُ مَحَبَّةَ اللَّهِ تَعَالَى شَغَلَنِي ذَلِكَ عَنْ كل شي. الثَّانِيَةُ- قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يُبِيحُ لِلرَّجُلِ الْفَاضِلِ أَنْ يَعْمَلَ لِلرَّجُلِ الْفَاجِرِ، وَالسُّلْطَانِ الْكَافِرِ، بِشَرْطِ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّهُ يُفَوِّضُ إِلَيْهِ فِي فِعْلٍ لَا يُعَارِضُهُ فِيهِ، فَيُصْلِحُ مِنْهُ مَا شَاءَ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ عَمَلُهُ بِحَسَبِ اخْتِيَارِ الْفَاجِرِ وَشَهَوَاتِهِ وَفُجُورِهِ فَلَا يَجُوزُ ذَلِكَ. وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ هَذَا كَانَ لِيُوسُفَ خَاصَّةً، وَهَذَا الْيَوْمُ غَيْرُ جَائِزٍ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى إِذَا كَانَ عَلَى الشَّرْطِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: فَإِنْ كَانَ الْمُوَلِّي ظَالِمًا فَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي جَوَازِ الْوِلَايَةِ مِنْ قِبَلِهِ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا- جَوَازُهَا إِذَا عَمِلَ بِالْحَقِّ فِيمَا تَقَلَّدَهُ، لِأَنَّ يُوسُفَ وُلِّيَ مِنْ قِبَلِ فِرْعَوْنَ، وَلِأَنَّ الِاعْتِبَارَ فِي حَقِّهِ بِفِعْلِهِ لَا بِفِعْلِ غَيْرِهِ. الثَّانِي- أَنَّهُ لَا يَجُوزُ ذَلِكَ، لِمَا فِيهِ مِنْ تَوَلِّي الظَّالِمِينَ بِالْمَعُونَةِ لَهُمْ، وَتَزْكِيَتِهِمْ بِتَقَلُّدِ أَعْمَالِهِمْ، فَأَجَابَ مَنْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا الْمَذْهَبِ عَنْ وِلَايَةِ يُوسُفَ مِنْ قِبَلِ فِرْعَوْنَ بِجَوَابَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّ فِرْعَوْنَ يُوسُفَ كَانَ صَالِحًا، وَإِنَّمَا الطَّاغِي فِرْعَوْنُ مُوسَى. الثَّانِي- أَنَّهُ نَظَرَ فِي أَمْلَاكِهِ دُونَ أَعْمَالِهِ، فَزَالَتْ عَنْهُ التَّبِعَةُ فِيهِ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَالْأَصَحُّ مِنْ إِطْلَاقِ هَذَيْنَ الْقَوْلَيْنِ أَنْ يُفَصَّلَ مَا يَتَوَلَّاهُ مِنْ جِهَةِ الظَّالِمِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ: أَحَدُهَا- مَا يَجُوزُ لِأَهْلِهِ فِعْلُهُ مِنْ غَيْرِ اجْتِهَادٍ فِي تَنْفِيذِهِ كَالصَّدَقَاتِ وَالزَّكَوَاتِ، فَيَجُوزُ تَوَلِّيهِ مِنْ جِهَةِ الظَّالِمِ، لِأَنَّ النَّصَّ عَلَى مُسْتَحِقِّهِ قَدْ أَغْنَى عَنِ الِاجْتِهَادِ فِيهِ، وَجَوَازُ تَفَرُّدِ أَرْبَابِهِ بِهِ قَدْ أَغْنَى عَنِ التَّقْلِيدِ. وَالْقِسْمُ الثَّانِي- مَا لَا يَجُوزُ أَنْ يَتَفَرَّدُوا بِهِ وَيَلْزَمُ الِاجْتِهَادُ فِي مَصْرِفِهِ كَأَمْوَالِ الْفَيْءِ، فَلَا يَجُوزُ تَوَلِّيهِ مِنْ جِهَةِ الظَّالِمِ، لِأَنَّهُ يَتَصَرَّفُ بِغَيْرِ حَقٍّ، وَيَجْتَهِدُ فِيمَا لَا يَسْتَحِقُّ. وَالْقِسْمُ الثَّالِثُ- مَا يَجُوزُ أَنْ يَتَوَلَّاهُ لِأَهْلِهِ، وَلِلِاجْتِهَادِ فِيهِ مَدْخَلٌ كَالْقَضَايَا وَالْأَحْكَامِ، فَعَقْدُ التَّقْلِيدِ مَحْلُولٌ، فَإِنْ كَانَ النَّظَرُ تَنْفِيذًا لِلْحُكْمِ بَيْنَ مُتَرَاضِيَيْنِ، وَتَوَسُّطًا بَيْنَ مَجْبُورَيْنِ جَازَ، وَإِنْ كَانَ إِلْزَامُ إِجْبَارٍ لَمْ يَجُزْ. الثَّالِثَةُ- وَدَلَّتِ الْآيَةُ أَيْضًا عَلَى جَوَازِ أَنْ يَخْطُبَ الْإِنْسَانُ عَمَلًا يَكُونُ لَهُ أَهْلًا، فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
...Yüce Allah, Yûsuf'un kalbine onun sevgisini, kadının kalbinde olanın kat kat fazlası olarak koydu. [Yûsuf] ona: "Sana ne oldu da beni ilk zamanki gibi sevmiyorsun?" dedi. Kadın [ona]: "Yüce Allah'ın sevgisini tadınca bu beni her şeyden alıkoydu" dedi. İkincisi- İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Bu ayette, faziletli bir kimsenin fâsık bir kimse ve kâfir bir hükümdar için çalışmasını mubah kılan bir delil vardır; şu şartla ki, kendisine muhalefet edilmeyecek bir tasarruf yetkisi verildiğini bilmeli ve oradan dilediği şeyi ıslah edebilmelidir. Şayet çalışması fâsıkın tercihine, arzularına ve fücuruna göre olacaksa bu caiz değildir. Bir topluluk da: "Bu durum Yûsuf'a hastı, bugün ise caiz değildir" demiştir. Birincisi, zikrettiğimiz şart üzere olduğu takdirde daha uygundur. En doğrusunu Allah bilir. Mâverdî şöyle demiştir: Şayet yetkiyi veren zâlim ise, onun tarafından verilecek yöneticiliğin (vilâyet) caiz olup olmadığı hususunda insanlar iki görüşe ayrılmıştır: Birincisi- Üstlendiği görevde hak ile amel ettiği takdirde bunun caiz olmasıdır; çünkü Yûsuf'a Firavun tarafından görev verilmiştir ve onun hakkında itibar edilecek olan başkasının fiili değil, kendi fiilidir. İkincisi- Bunun caiz olmadığıdır; zira bunda zâlimlere yardım ederek onları veli edinmek ve görevlerini kabul ederek onları temize çıkarmak vardır. Bu görüşe meyledenler, Yûsuf'a Firavun tarafından görev verilmesi hususuna iki şekilde cevap vermişlerdir: Birincisi: Yûsuf'un Firavun'u salih biriydi, azgın olan ise Mûsâ'nın Firavun'uydu. İkincisi: O, onun işlerine değil mülklerine nezaret etmiştir, dolayısıyla sorumluluk ondan kalkmıştır. Mâverdî demiştir ki: Bu iki görüşün mutlak ifadesinden daha sahih olanı, zâlim tarafından üstlenilen görevin üç kısma ayrılmasıdır: Birincisi- Sadakalar ve zekâtlar gibi yerine getirilmesinde ictihada gerek olmaksızın ehil olanların yapması caiz olan şeylerdir. Bunların zâlim tarafından üstlenilmesi caizdir; zira hak sahibinin nass ile belirlenmiş olması bu hususta ictihada ihtiyaç bırakmamıştır ve hak sahiplerinin buna tek başına tasarruf etmelerinin caiz oluşu, yetkilendirmeye (taklide) ihtiyaç bırakmamıştır. İkinci kısım- Hak sahiplerinin tek başlarına tasarruf etmeleri caiz olmayan ve harcanacağı yer hususunda ictihad gereken fey gelirleri gibi hususlardır. Bunların zâlim tarafından üstlenilmesi caiz değildir; çünkü o haksız yere tasarruf eder ve hakkı olmayan hususta ictihadda bulunur. Üçüncü kısım- Hak sahipleri adına üstlenilmesi caiz olan ve davalar ile hükümler gibi içine ictihadın girdiği hususlardır; burada yetkilendirme akdi çözülmüştür. Şayet bakılan iş, rıza gösteren iki taraf arasında hükmün infazı ve icbar edilmiş iki taraf arasında bir arabuluculuk ise caizdir; şayet zorlayıcı bir icbar ise caiz değildir. Üçüncüsü- Ayet aynı zamanda ehil olduğu bir görevi insanın talep etmesinin caiz olduğuna delalet etmiştir. Şayet: "Müslim, Abdurrahman b. Semure'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bana şöyle buyurdu:" denilirse,
" يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ لَا تَسْأَلِ الْإِمَارَةَ فَإِنَّكَ إِنْ أُعْطِيتَهَا عَنْ مَسْأَلَةٍ وُكِلْتَ إِلَيْهَا وَإِنْ أُعْطِيتَهَا عَنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ أُعِنْتَ عَلَيْهَا". وَعَنْ أَبِي بُرْدَةَ قَالَ قَالَ أَبُو مُوسَى: أَقْبَلْتُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَمَعِي رَجُلَانِ مِنَ الْأَشْعَرِيِّينَ، أَحَدُهُمَا عَنْ يَمِينِي وَالْآخَرُ عَنْ يَسَارِي، فَكِلَاهُمَا سَأَلَ الْعَمَلَ، وَالنَّبِيُّ ﷺ يَسْتَاكُ، فَقَالَ:" مَا تَقُولُ يَا أَبَا مُوسَى- أَوْ يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ قَيْسٍ". قَالَ قُلْتُ: وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ ما أطلعاني علما فِي أَنْفُسِهِمَا، وَمَا شَعَرْتُ أَنَّهُمَا يَطْلُبَانِ الْعَمَلَ، قَالَ: وَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى سِوَاكِهِ تَحْتَ شَفَتِهِ وقد قلصت، فقال:" لن- أولا نَسْتَعْمِلُ عَلَى عَمَلِنَا مَنْ أَرَادَهُ" وَذَكَرَ الْحَدِيثَ، خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا وَغَيْرُهُ، فَالْجَوَابُ: أَوَّلًا- أَنَّ يُوسُفَ ﵇ إِنَّمَا طَلَبَ الْوِلَايَةَ لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّهُ لَا أَحَدَ يَقُومُ مَقَامَهُ فِي الْعَدْلِ وَالْإِصْلَاحِ وَتَوْصِيلِ الْفُقَرَاءِ إِلَى حُقُوقِهِمْ فَرَأَى أَنَّ ذَلِكَ فَرْضٌ مُتَعَيِّنٌ عَلَيْهِ فَإِنَّهُ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ غَيْرُهُ، وَهَكَذَا الْحُكْمُ الْيَوْمَ، لَوْ عَلِمَ إِنْسَانٌ مِنْ نَفْسِهِ أَنَّهُ يَقُومُ بِالْحَقِّ فِي الْقَضَاءِ أَوِ الْحِسْبَةِ وَلَمْ يَكُنْ هُنَاكَ مَنْ يَصْلُحُ وَلَا يَقُومُ مَقَامَهُ لَتَعَيَّنَ ذَلِكَ عَلَيْهِ، وَوَجَبَ أَنْ يَتَوَلَّاهَا وَيَسْأَلُ ذَلِكَ، وَيُخْبِرُ بِصِفَاتِهِ الَّتِي يَسْتَحِقُّهَا بِهِ مِنَ الْعِلْمِ وَالْكِفَايَةِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، كَمَا قَالَ يُوسُفُ ﵇، فَأَمَّا لَوْ كَانَ هُنَاكَ مَنْ يَقُومُ بِهَا وَيَصْلُحُ لَهَا وَعَلِمَ بِذَلِكَ فَالْأَوْلَى أَلَّا يَطْلُبَ، لقول ﵇ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ:" لَا تَسْأَلِ الْإِمَارَةَ" [وَأَيْضًا] فَإِنَّ فِي سُؤَالِهَا وَالْحِرْصِ عَلَيْهَا مَعَ العلم بكثرة آفاتها وصعوبة التخلص منها دليل عَلَى أَنَّهُ يَطْلُبُهَا لِنَفْسِهِ وَلِأَغْرَاضِهِ، وَمَنْ كَانَ هَكَذَا يُوشِكُ أَنْ تَغْلِبَ عَلَيْهِ نَفْسُهُ فَيَهْلِكُ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ ﵇:" وُكِلَ إِلَيْهَا" وَمَنْ أَبَاهَا لِعِلْمِهِ بِآفَاتِهَا، وَلِخَوْفِهِ مِنَ التَّقْصِيرِ فِي حُقُوقِهَا فَرَّ مِنْهَا، ثُمَّ إِنِ ابْتُلِيَ بِهَا فَيُرْجَى لَهُ التَّخَلُّصُ مِنْهَا، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ:" أُعِينَ عَلَيْهَا". الثَّانِي- أَنَّهُ لَمْ يَقُلْ: إِنِّي حَسِيبٌ كَرِيمٌ، وَإِنْ كَانَ كَمَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" الْكَرِيمُ ابْنُ الْكَرِيمِ ابْنِ الْكَرِيمِ [ابْنِ الْكَرِيمِ] يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ" وَلَا قَالَ: إِنِّي جَمِيلٌ مَلِيحٌ، إِنَّمَا قَالَ:" إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ" فَسَأَلَهَا بِالْحِفْظِ وَالْعِلْمِ، لَا بِالنَّسَبِ وَالْجَمَالِ. الثَّالِثُ- إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ عِنْدَ مَنْ لَا يَعْرِفُهُ فَأَرَادَ تَعْرِيفَ نَفْسِهِ، وَصَارَ ذَلِكَ مُسْتَثْنًى
«Ey Abdurrahman! Yöneticilik isteme. Zira o sana istemen sebebiyle verilirse onunla baş başa bırakılırsın; istemeden verilirse ona karşı sana yardım edilir.» Ebû Bürde'den rivayet edildiğine göre Ebû Mûsâ şöyle demiştir: Ben yanımda Eş'arîlerden iki adam olduğu halde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gittim. Biri sağımda, diğeri solumdaydı. İkisi de görev (yöneticilik) istedi. O sırada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem misvak kullanıyordu. «Ne dersin ey Ebû Mûsâ -yahut ey Abdullah b. Kays-?» buyurdu. [Ebû Mûsâ] dedi ki: Ben de: "Seni hak ile gönderene yemin olsun ki onlar içlerinde ne olduğunu bana bildirmediler, görev isteyeceklerini de hissetmedim" dedim. [Ebû Mûsâ] dedi ki: Misvağın, yukarı çekilmiş olan dudağının altındaki halini sanki hâlâ görür gibiyim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Biz görevimize onu isteyeni asla tayin etmeyiz -veya tayin etmeyiz-». [Ebû Mûsâ] hadisin devamını zikretti. Bunu Müslim ve başkaları da tahric etmiştir. Cevap şudur: Birincisi- Yûsuf aleyhisselâm yöneticiliği ancak adalet, ıslahat ve fakirleri haklarına kavuşturma konusunda kendi yerine geçecek kimse olmadığını bildiği için istemiştir. Orada kendisinden başkası bulunmadığı için bunun üzerine farz-ı ayn olduğunu görmüştür. Bugün de hüküm böyledir; şayet bir kimse kendisinin yargıda veya hisbe (denetim) görevinde hakkı yerine getireceğini bilse ve orada buna elverişli olup kendi yerine geçecek başka biri de bulunmasa, bu vazife onun üzerine farz-ı ayn olur; onu üstlenmesi, bunu talep etmesi ve Yûsuf aleyhisselâm'ın yaptığı gibi ilim, liyakat ve diğer niteliklerden hak ettiği vasıflarını bildirmesi vacip olur. Fakat orada bu görevi yerine getirebilecek ve buna elverişli kimse bulunur ve o da bunu bilirse, [Peygamber] aleyhisselâm'ın Abdurrahman'a: «Yöneticilik isteme» buyruğundan ötürü talep etmemesi evlâdır. [Ayrıca] afetlerinin çokluğunu ve bunlardan kurtulmanın zorluğunu bilmekle birlikte yöneticiliği istemekte ve ona hırs göstermekte, kişinin onu kendi nefsi ve şahsî emelleri için istediğine dair bir delil vardır. Böyle olan kimseye nefsinin galip gelip onu helak etmesi yakındır. [Peygamber] aleyhisselâm'ın «Onunla baş başa bırakılır» buyruğunun manası da budur. Afetlerini bildiği için ondan kaçınan ve haklarını yerine getirmede kusur işlemekten korktuğu için ondan kaçan kimse ise, daha sonra bununla imtihan edilirse (görev verilirse), onun bundan kurtulması umulur. Bu da [Peygamber] buyruğundaki: «Ona yardım edilir» ifadesinin manasıdır. İkincisi- O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kerîm oğlu Kerîm oğlu Kerîm [oğlu Kerîm], İbrâhîm oğlu İshâk oğlu Ya'kūb oğlu Yûsuf'tur» buyurduğu gibi olduğu halde "Ben asil ve cömert bir kimseyim" dememiş, "Ben güzel ve sevimliyim" de dememiş; sadece: { إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz ben koruyucuyum, iyi bilirim” demiştir. Dolayısıyla görevi soy ve güzellikle değil, koruyuculuk ve ilim vasfıyla istemiştir. Üçüncüsü- O bu sözü kendisini tanımayan bir kimsenin yanında söylemiş ve kendini tanıtmak istemiştir. Bu durum da...
مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ". الرَّابِعُ- أَنَّهُ رَأَى ذَلِكَ فَرْضًا مُتَعَيِّنًا عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ هُنَالِكَ غَيْرُهُ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. [الرَّابِعَةُ] وَدَلَّتِ الْآيَةُ أَيْضًا عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ لِلْإِنْسَانِ أَنْ يَصِفَ نَفْسَهُ بِمَا فِيهِ مِنْ عِلْمٍ وَفَضْلٍ، قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَلَيْسَ هَذَا عَلَى الْإِطْلَاقِ فِي عُمُومِ الصِّفَاتِ، وَلَكِنَّهُ مَخْصُوصٌ فِيمَا اقْتَرَنَ بِوَصْلِهِ، أَوْ تَعَلَّقَ بِظَاهِرٍ مِنْ مَكْسَبٍ، وَمَمْنُوعٌ مِنْهُ فِيمَا سِوَاهُ، لِمَا فِيهِ مِنْ تَزْكِيَةٍ وَمُرَاءَاةٍ، وَلَوْ مَيَّزَهُ الْفَاضِلُ عَنْهُ لَكَانَ أَلْيَقَ بِفَضْلِهِ، فَإِنَّ يُوسُفَ دَعَتْهُ الضَّرُورَةُ إِلَيْهِ لِمَا سَبَقَ مِنْ حَالِهِ، وَلِمَا يَرْجُو من الظفر بأهله.
Yüce Allah'ın: { فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ } “Öyleyse kendinizi temize çıkarmayın” buyruğundan istisna edilmiştir. Dördüncüsü- Kendisinden başka kimse bulunmadığı için bunun kendi üzerine farz-ı ayn olduğunu görmüştür; en zahir olan da budur. En doğrusunu Allah bilir. [Dördüncüsü]- Bu âyet aynı zamanda kişinin kendisinde bulunan ilim ve fazileti zikretmesinin caiz olduğuna delalet etmiştir. el-Mâverdî şöyle demiştir: Bu bütün sıfatlarda mutlak değildir; ancak bir faydaya bitişik olan veya zahir bir kazançla irtibatlı olan şeylere mahsustur; bunun dışındakilerde ise tezkiye (kendini övme) ve riya bulunduğu için yasaktır. Faziletli kimse bundan da kaçınırsa faziletine daha layık olur. Yûsuf'u ise geçmiş durumu ve ailesine kavuşma ümidi sebebiyle zaruret buna sevk etmiştir.
[سورة يوسف (١٢): الآيات ٥٦ الى ٥٧]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyetler 56-57]
وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٧)
{ وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٧) } “İşte böylece Yûsuf'a o yerde imkân ve iktidar verdik; dilediği yerinde konaklar/tasarruf ederdi. Biz rahmetimizi dilediğimize nasip ederiz ve güzel davrananların mükâfatını zayi etmeyiz. (56) İman edip takva sahibi olanlar için ise ahiret mükâfatı elbette daha hayırlıdır. (57)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ) أَيْ وَمِثْلُ هَذَا الْإِنْعَامِ الَّذِي أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ فِي تَقْرِيبِهِ إِلَى قَلْبِ الْمَلِكِ، وَإِنْجَائِهِ مِنَ السِّجْنِ مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ، [أَيْ] أَقَدَرْنَاهُ على ما يريد. وقال الكيا الطبري قول تَعَالَى:" وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ" دَلِيلٌ عَلَى إِجَازَةِ الْحِيلَةِ فِي التَّوَصُّلِ إِلَى الْمُبَاحِ، وَمَا فِيهِ الْغِبْطَةُ وَالصَّلَاحُ، وَاسْتِخْرَاجُ الْحُقُوقِ، وَمِثْلُهُ قول تَعَالَى:" وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ" [ص: ٤٤] وَحَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ فِي عَامِلِ خَيْبَرَ، وَالَّذِي أَدَّاهُ مِنَ التَّمْرِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَمَا قَالَهُ. قُلْتُ: وَهَذَا مَرْدُودٌ عَلَى مَا يَأْتِي. يُقَالُ: مَكَّنَّاهُ وَمَكَّنَّا لَهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ" [الأنعام: ٦]. قَالَ الطَّبَرِيُّ: اسْتَخْلَفَ الْمَلِكُ الْأَكْبَرُ الْوَلِيدُ بْنُ الرَّيَّانِ يُوسُفَ عَلَى عَمَلِ إِطْفِيرَ وَعَزَلَهُ، قَالَ مُجَاهِدٌ: وَأَسْلَمَ عَلَى يَدَيْهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ملكه بعد سنة
Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ } “İşte böylece Yûsuf'a o yerde imkân ve iktidar verdik; dilediği yerinde konaklar/tasarruf ederdi” buyruğu; yani onu hükümdarın gönlüne yaklaştırmak ve zindandan kurtarmak suretiyle ona bahşettiğimiz bu nimet gibi, o yerde ona imkân ve iktidar verdik; [yani] onu dilediği şeye muktedir kıldık, [demektir]. el-Kiyâ et-Taberî şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: “İşte böylece Yûsuf'a o yerde imkân ve iktidar verdik” buyruğu, mübaha, kendisinde hayır ve maslahat bulunan hususlara ulaşmak ve hakları elde etmek için hile yapmanın (çare aramanın) caiz olduğuna delildir. Bunun bir benzeri de Yüce Allah'ın: { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ } “Eline bir demet sap al da onunla vur ve yeminini bozma” [Sâd 38/44] buyruğu ile Ebû Saîd el-Hudrî'nin Hayber âmili, âmilin Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği hurma ve [Peygamber'in] ona söyledikleri hakkındaki hadisidir. Ben [Kurtubî] derim ki: İleride geleceği üzere bu [görüş] reddedilmiştir. [Arapçada] 'مَكَّنَّاهُ' (ona imkân verdik) ve 'مَكَّنَّا لَهُ' (onun için imkân sağladık) denilir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ } “Onlara yeryüzünde size vermediğimiz imkânları vermiştik” [el-En'âm 6/6]. et-Taberî şöyle demiştir: Büyük Hükümdar el-Velîd b. er-Reyyân, İtfîr'i azledip Yûsuf'u onun vazifesine halef tayin etti. Mücâhid: “Hükümdar onun vesilesiyle İslâm'a girdi” demiştir. İbn Abbâs: “Bir...
وَنِصْفٍ. وَرَوَى مُقَاتِلٌ إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" لَوْ أَنَّ يُوسُفُ قَالَ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُلِّكَ فِي وَقْتِهِ". ثُمَّ مَاتَ إِطْفِيرُ فَزَوَّجَهُ الْوَلِيدُ بِزَوْجَةِ إِطْفِيرَ رَاعِيلَ، فَدَخَلَ بِهَا يُوسُفُ فَوَجَدَهَا عَذْرَاءَ، وَوَلَدَتْ لَهُ وَلَدَيْنِ: إِفْرَاثِيمَ ومنشا، ابْنَيْ يُوسُفَ، وَمَنْ زَعَمَ أَنَّهَا زَلِيخَاءُ قَالَ: لَمْ يَتَزَوَّجْهَا يُوسُفُ، وَأَنَّهَا لَمَّا رَأَتْهُ فِي مَوْكِبِهِ بَكَتْ، ثُمَّ قَالَتِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ الْمُلُوكَ عَبِيدًا بِالْمَعْصِيَةِ، وَالْحَمْدِ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ الْعَبِيدَ بِالطَّاعَةِ مُلُوكًا، فَضَمَّهَا إِلَيْهِ، فَكَانَتْ مِنْ عِيَالِهِ حَتَّى مَاتَتْ عِنْدَهُ، وَلَمْ يَتَزَوَّجْهَا، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ، وَهُوَ خِلَافُ مَا تَقَدَّمَ عَنْ وَهْبٍ، وَذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ، فَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَلَمَّا فَوَّضَ الْمَلِكُ أَمْرَ مِصْرَ إِلَى يُوسُفَ تَلَطَّفَ بِالنَّاسِ، وَجَعَلَ يَدْعُوهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ حَتَّى آمَنُوا بِهِ، وَأَقَامَ فِيهِمُ الْعَدْلَ، فَأَحَبَّهُ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ، قَالَ وَهْبٌ وَالسُّدِّيُّ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُمْ: ثُمَّ دَخَلَتِ السُّنُونَ الْمُخْصِبَةُ، فَأَمَرَ يُوسُفُ بِإِصْلَاحِ الْمَزَارِعِ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَتَوَسَّعُوا فِي الزِّرَاعَةِ، فَلَمَّا أَدْرَكَتِ الْغَلَّةُ أَمَرَ بِهَا فَجُمِعَتْ، ثُمَّ بَنَى لَهَا الْأَهْرَاءَ، فَجُمِعَتْ فِيهَا فِي تِلْكَ السَّنَةِ غَلَّةٌ ضَاقَتْ عَنْهَا الْمَخَازِنُ لِكَثْرَتِهَا، ثُمَّ جَمَعَ عَلَيْهِ غَلَّةَ كُلِّ سَنَةٍ كَذَلِكَ، حَتَّى إِذَا انْقَضَتِ السَّبْعُ الْمُخْصِبَةُ وَجَاءَتِ السُّنُونَ الْمُجْدِبَةُ نَزَلَ جِبْرِيلُ وَقَالَ: يَا أَهْلَ مِصْرَ جُوعُوا، فَإِنَّ اللَّهَ سَلَّطَ عَلَيْكُمُ الْجُوعَ سَبْعَ سِنِينَ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْحِكْمَةِ: لِلْجُوعِ وَالْقَحْطِ عَلَامَتَانِ: إِحْدَاهُمَا- أَنَّ النَّفْسَ تُحِبُّ الطَّعَامَ أَكْثَرُ مِنَ الْعَادَةِ، وَيُسْرِعُ إِلَيْهَا الْجُوعُ خِلَافَ مَا كَانَتْ عَلَيْهِ قَبْلَ ذَلِكَ، وَتَأْخُذُ مِنَ الطَّعَامِ فَوْقَ الْكِفَايَةِ. وَالثَّانِيَةُ- أَنْ يُفْقَدَ الطَّعَامُ فَلَا يُوجَدُ رَأْسًا وَيَعِزُّ إِلَى الْغَايَةِ، فَاجْتَمَعَتْ هَاتَانِ الْعَلَامَتَانِ فِي عَهْدِ يُوسُفَ، فَانْتَبَهَ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ وَالصِّبْيَانُ يُنَادُونَ الْجُوعَ الْجُوعَ!! وَيَأْكُلُونَ وَلَا يَشْبَعُونَ، وَانْتَبَهَ الْمَلِكُ، يُنَادِي الْجُوعَ الْجُوعَ!! قَالَ: فَدَعَا لَهُ يُوسُفُ فَأَبْرَأَهُ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ، ثُمَّ أَصْبَحَ فَنَادَى يُوسُفُ فِي أَرْضِ مِصْرَ كُلِّهَا، مَعَاشِرَ النَّاسِ! لَا يَزْرَعُ أَحَدٌ زرعا فيضيع الذر ولا يطلع شي. وَجَاءَتْ تِلْكَ السُّنُونَ بِهَوْلٍ عَظِيمٍ لَا يُوصَفُ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا كَانَ ابْتِدَاءُ الْقَحْطِ بَيْنَا الْمَلِكُ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ أَصَابَهُ الْجُوعُ فِي نِصْفِ اللَّيْلِ، فَهَتَفَ الْمَلِكُ يَا يُوسُفُ! الْجُوعَ الْجُوعَ!! فَقَالَ يُوسُفُ: هَذَا أَوَانُ الْقَحْطِ، فَلَمَّا دَخَلَتْ أَوَّلُ سَنَةٍ مِنْ سِنِي الْقَحْطِ هلك فيها كل شي أَعَدُّوهُ فِي السِّنِينَ
onu melik yaptı' demiştir. Mukâtil, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Şayet Yûsuf 'Şüphesiz ben koruyucuyum, bilenim inşâallah' deseydi, vaktinde melik yapılırdı.” Sonra İtfîr öldü ve el-Velîd, İtfîr'in karısı Râîl'i onunla evlendirdi; Yûsuf onun yanına girdiğinde onu bakire buldu ve kadın ona iki çocuk doğurdu: Yûsuf'un oğulları Efrâsîm ve Menşâ. Onun Zelîhâ olduğunu iddia eden kimse ise şöyle demiştir: Yûsuf onunla evlenmedi; kadın onu kafilesinde görünce ağladı, sonra: 'İsyan sebebiyle kralları köle yapan Allah'a hamdolsun; itaat sebebiyle köleleri kral yapan Allah'a hamdolsun' dedi. Yûsuf da onu yanına aldı, yanında vefat edene kadar onun ailesinden (bakmakla yükümlü olduğu kimselerden) oldu, fakat onunla evlenmedi. Bunu el-Mâverdî zikretmiştir; bu ise Vehb'den daha önce geçen rivayete aykırıdır, bunu es-Sa'lebî de zikretmiştir. En doğrusunu Allah bilir. Kral, Mısır'ın idaresini Yûsuf'a devredince insanlara lütufla muamele etti ve iman edene kadar onları İslâm'a davet etmeye başladı. Aralarında adaleti ikame etti; böylece erkekler de kadınlar da onu sevdi. Vehb, es-Süddî, İbn Abbâs ve başkaları şöyle demiştir: Sonra bolluk yılları geldi; Yûsuf ekinliklerin ıslah edilmesini emretti ve onlara tarımı genişletmelerini buyurdu. Mahsul yetişince toplanmasını emretti, sonra onlar için depolar inşa etti. O yıl depolara öyle çok mahsul toplandı ki çokluğundan ambarlar dar geldi. Sonra her yılın mahsulünü bu şekilde topladı. Nihayet yedi bolluk yılı sona erip kıtlık yılları gelince Cibrîl indi ve şöyle dedi: 'Ey Mısır halkı! Acıkın; çünkü Allah yedi yıl boyunca açlığı üzerinize musallat etti.' Hikmet ehlinden bazıları şöyle demiştir: Açlık ve kıtlığın iki alameti vardır: Birincisi- Nefsin yiyeceği her zamankinden daha çok arzulaması, daha önceki halin aksine açlığın ona çabuk gelmesi ve yiyecekten ihtiyacın üzerinde almasıdır. İkincisi- Yiyeceğin tamamen tükenip hiç bulunmaması ve son derece kıymete binmesidir. Yûsuf'un döneminde bu iki alamet bir araya geldi; erkekler, kadınlar ve çocuklar: 'Açlık! Açlık!' diye feryat ederek uyandılar; yiyorlar fakat doymuyorlardı. Kral da: 'Açlık! Açlık!' diye haykırarak uyandı. Dedi ki: Yûsuf ona dua etti ve Allah onu bundan kurtardı. Sonra sabah olunca Yûsuf bütün Mısır toprağında şöyle nida ettirdi: 'Ey insanlar! Hiç kimse tohum ekmesin; aksi takdirde tohum zayi olur ve hiçbir şey bitmez.' O yıllar tarif edilemez büyük bir dehşetle geldi. İbn Abbâs şöyle demiştir: Kıtlığın başlangıcında, kral gecenin ortasındayken gece yarısı aniden açlığa tutuldu. Kral: 'Ey Yûsuf! Açlık! Açlık!' diye seslendi. Yûsuf: 'İşte kıtlık vakti geldi' dedi. Kıtlık yıllarının ilk yılı girince, bolluk yıllarında hazırladıkları her şey
الْمُخْصِبَةِ، فَجَعَلَ أَهْلُ مِصْرَ يَبْتَاعُونَ الطَّعَامَ مِنْ يُوسُفَ، فَبَاعَهُمْ أَوَّلَ سَنَةٍ بِالنُّقُودِ، حَتَّى لَمْ يَبْقَ بِمِصْرَ دِينَارٌ وَلَا دِرْهَمٌ إِلَّا قَبَضَهُ، وَبَاعَهُمْ فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ بِالْحُلِيِّ وَالْجَوَاهِرِ، حَتَّى لم يبق في أيدي الناس منها شي، وَبَاعَهُمْ فِي السَّنَةِ الثَّالِثَةِ بِالْمَوَاشِي وَالدَّوَابِّ، حَتَّى احْتَوَى عَلَيْهَا أَجْمَعَ، وَبَاعَهُمْ فِي السَّنَةِ الرَّابِعَةِ بِالْعَبِيدِ وَالْإِمَاءِ، حَتَّى احْتَوَى عَلَى الْكُلِّ، وَبَاعَهُمْ فِي السَّنَةِ الْخَامِسَةِ بِالْعَقَارِ وَالضَّيَاعِ، حَتَّى مَلَكَهَا كُلَّهَا، وَبَاعَهُمْ فِي السَّنَةِ السَّادِسَةِ بِأَوْلَادِهِمْ وَنِسَائِهِمْ فَاسْتَرَقَّهُمْ جَمِيعًا وَبَاعَهُمْ فِي السَّنَةِ السَّابِعَةِ بِرِقَابِهِمْ، حَتَّى لَمْ يَبْقَ [فِي السَّنَةِ السَّابِعَةِ] بِمِصْرَ حُرٌّ وَلَا عَبْدٌ إِلَّا صَارَ عَبْدًا لَهُ، فَقَالَ النَّاسُ: وَاللَّهُ مَا رَأَيْنَا مَلِكًا أَجَلَّ وَلَا أَعْظَمَ مِنْ هَذَا، فَقَالَ يُوسُفُ لِمَلِكِ مِصْرَ: كَيْفَ رَأَيْتَ صُنْعَ رَبِّي فِيمَا خَوَّلَنِي! وَالْآنَ كُلُّ هَذَا لَكَ، فَمَا تَرَى فِيهِ؟ فَقَالَ: فَوَّضْتُ إِلَيْكَ الْأَمْرَ فَافْعَلْ مَا شِئْتَ، وَإِنَّمَا نَحْنُ لَكَ تَبَعٌ، وَمَا أَنَا بِالَّذِي يَسْتَنْكِفُ عَنْ عِبَادَتِكَ وَطَاعَتِكَ، وَلَا أَنَا إِلَّا مِنْ بَعْضِ مَمَالِيكِكَ، وَخَوَلٌ مِنْ خَوَلِكَ، فَقَالَ يُوسُفُ ﵇: إِنِّي لَمْ أُعْتِقْهُمْ مِنَ الْجُوعِ لِأَسْتَعْبِدَهُمْ، وَلَمْ أُجِرْهُمْ مِنَ الْبَلَاءِ لِأَكُونَ عَلَيْهِمْ بَلَاءً، وَإِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَأُشْهِدُكَ أَنِّي أَعْتَقْتُ أَهْلَ مِصْرَ عَنْ آخِرِهِمْ، وَرَدَدْتُ عَلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَأَمْلَاكَهُمْ، وَرَدَدْتُ عَلَيْكَ مُلْكَكَ بِشَرْطِ أَنْ تَسْتَنَّ بِسُنَّتِي. وَيُرْوَى أَنَّ يُوسُفَ ﵇ كَانَ لَا يَشْبَعُ مِنْ طَعَامٍ فِي تِلْكَ السِّنِينَ، فَقِيلَ لَهُ: أَتَجُوعُ وَبِيَدِكَ خَزَائِنُ الْأَرْضِ؟ فَقَالَ: إِنِّي أَخَافُ إِنْ شَبِعْتُ أَنْ أَنْسَى الْجَائِعَ، وَأَمَرَ يُوسُفُ طَبَّاخَ الْمَلِكِ أَنْ يَجْعَلَ غِذَاءَهُ نِصْفَ النَّهَارِ، حَتَّى يَذُوقَ الْمَلِكُ طَعْمَ الْجُوعِ. فَلَا يَنْسَى الْجَائِعِينَ، فَمِنْ ثَمَّ جَعَلَ الْمُلُوكُ غِذَاءَهُمْ نِصْفَ النَّهَارِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ) أَيْ بِإِحْسَانِنَا، وَالرَّحْمَةُ النِّعْمَةُ وَالْإِحْسَانُ. (وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ) أَيْ ثَوَابَهُمْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَوَهْبٌ: يَعْنِي الصَّابِرِينَ، لِصَبْرِهِ فِي الْجُبِّ، وَفِي الرِّقِّ، وَفِي السِّجْنِ، وَصَبْرِهِ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ عَمَّا دَعَتْهُ إِلَيْهِ الْمَرْأَةُ. وَقَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَاخْتُلِفَ فِيمَا أُوتِيَهُ يُوسُفُ مِنْ هَذِهِ الْحَالِ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ ثَوَابٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَا ابْتَلَاهُ. الثَّانِي- أَنَّهُ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِذَلِكَ تَفَضُّلًا مِنْهُ عَلَيْهِ، وَثَوَابُهُ بَاقٍ عَلَى
tükendi. Bunun üzerine Mısır halkı Yûsuf'tan yiyecek satın almaya başladı; ilk yıl onlara nakit para karşılığında sattı, öyle ki Mısır'da onun kabzetmediği tek bir dinar ve dirhem kalmadı. İkinci yıl ziynet ve mücevherler karşılığında sattı, öyle ki insanların elinde bunlardan hiçbir şey kalmadı. Üçüncü yıl hayvanlar ve binekler karşılığında sattı, öyle ki hepsine sahip oldu. Dördüncü yıl köleler ve cariyeler karşılığında sattı, öyle ki hepsini mülkiyetine aldı. Beşinci yıl gayrimenkuller ve araziler karşılığında sattı, öyle ki hepsine malik oldu. Altıncı yıl çocukları ve kadınları karşılığında sattı ve hepsini köleleştirdi. Yedinci yıl ise bizzat kendileri (canları) karşılığında sattı, öyle ki [yedinci yılda] Mısır'da onun kölesi olmayan hiçbir hür ve köle kalmadı. İnsanlar: 'Allah'a yemin olsun ki bundan daha yüce ve daha büyük bir hükümdar görmedik' dediler. Yûsuf Mısır kralına: 'Bana ihsan ettiği şeylerde Rabbimin lütfunu nasıl gördün! Şimdi bütün bunlar senindir, bu hususta ne düşünürsün?' dedi. Kral: 'İşi sana devrettim, ne dilersen yap; biz ancak sana tabiyiz. Ben sana kulluk ve itaatten çekinecek biri değilim; ben ancak senin kölelerinden bir köle, hizmetçilerinden bir hizmetçiyim' dedi. Yûsuf (aleyhisselâm) şöyle dedi: 'Ben onları köleleştirmek için açlıktan kurtarmadım ve üzerlerine bir bela olayım diye onları beladan korumadım. Allah'ı ve seni şahit tutarım ki ben Mısır halkının tamamını azat ettim; mallarını ve mülklerini kendilerine geri verdim. Benim yoluma uyman şartıyla krallığını da sana iade ettim.' Rivayet edildiğine göre Yûsuf (aleyhisselâm) o yıllarda hiçbir yiyecekten doyasıya yemezdi. Kendisine: 'Yeryüzünün hazineleri elindeyken aç mı kalıyorsun?' denildi. O da: 'Doyarsam aç olanı unutmaktan korkarım' dedi. Yûsuf kralın aşçısına yemeğini gün ortasında vermesini emretti ki kral açlığın tadını tatsın da aç olanları unutmasın. İşte bundan dolayı krallar yemeklerini gün ortasında yer oldular. Yüce Allah'ın: { نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ } “Biz rahmetimizi dilediğimize nasip ederiz” buyruğudur; yani ihsanımızı ulaştırırız; rahmet, nimet ve ihsandır. { وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Ve güzel davrananların mükâfatını zayi etmeyiz” yani sevaplarını zayi etmeyiz demektir. İbn Abbâs ve Vehb: 'Kuyudaki sabrı, kölelikteki sabrı, zindandaki sabrı ve kadının kendisini çağırdığı Allah'ın haramlarına karşı sabrı sebebiyle, sabredenleri kastediyor' demişlerdir. el-Mâverdî şöyle demiştir: Yûsuf'a bu durumdan verilenler hakkında iki görüş üzere ihtilaf edilmiştir: Birincisi- Bunun imtihan edildiği şeylere karşılık Yüce Allah'tan bir mükâfat olduğudur. İkincisi- Allah'ın bir lütuf olarak bunu ona bahşettiği ve mükâfatının
حَالِهِ فِي الْآخِرَةِ.
[onun] ahiretteki durumu[dur].
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ) أَيْ مَا نُعْطِيهِ فِي الْآخِرَةِ خَيْرٌ وَأَكْثَرُ مِمَّا أَعْطَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا، لِأَنَّ أَجْرَ الْآخِرَةِ دَائِمٌ، وَأَجْرُ الدُّنْيَا يَنْقَطِعُ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ الْعُمُومُ فِي كُلِّ مُؤْمِنٍ مُتَّقٍ، وَأَنْشَدُوا:
Yüce Allah'ın: { وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ } “Ahiret mükâfatı elbette daha hayırlıdır” buyruğudur; yani ahirette ona vereceğimiz şey, dünyada verdiklerimizden daha hayırlı ve daha çoktur. Çünkü ahiret mükâfatı süreklidir, dünya mükâfatı ise son bulur. Âyetin zahiri, takva sahibi olan her mümin hakkında geneldir. Şiirde şöyle denilmiştir:
أَمَا فِي رَسُولِ اللَّهِ يُوسُفَ أُسْوَةٌ ... لِمِثْلِكَ مَحْبُوسًا عَلَى الظُّلْمِ وَالْإِفْكِ
Zulüm ve iftira ile hapsedilen senin gibiler için... / Allah'ın elçisi Yûsuf'ta bir örnek yok mudur?
أَقَامَ جَمِيلَ الصَّبْرِ فِي الْحَبْسِ بُرْهَةً ... فَآلَ بِهِ الصَّبْرُ الْجَمِيلُ إِلَى الْمُلْكِ
Zindanda bir müddet güzelce sabretti... / O güzel sabır onu sonunda hükümdarlığa ulaştırdı.
وَكَتَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى صَدِيقٍ لَهُ:
Bazıları bir dostuna şöyle yazmıştır:
وَرَاءَ مَضِيقِ الْخَوْفِ مُتَّسَعُ الْأَمْنِ ... وَأَوَّلُ مَفْرُوحٍ بِهِ آخِرُ الْحُزْنِ
Korkunun darlığının ardında geniş bir emniyet vardır... / Sevinilen ilk şey, hüznün sonudur.
فَلَا تيئسن فَاللَّهُ مَلَّكَ يُوسُفَا ... خَزَائِنَهُ بَعْدَ الْخَلَاصِ مِنَ السِّجْنِ
Asla ümitsizliğe düşme; çünkü Allah Yûsuf'u... / Zindandan kurtulduktan sonra hazinelerine malik kıldı.
وَأَنْشَدَ بَعْضُهُمْ:
Bazıları da şöyle demiştir:
إِذَا الْحَادِثَاتُ بَلَغْنَ النُّهَى ... وَكَادَتْ تَذُوبُ لَهُنَّ الْمُهَجُ
Olaylar son noktaya vardığında... / Ve canlar onlardan ötürü erimeye yaklaştığında,
وَحَلَ الْبَلَاءُ وَقَلَّ الْعَزَاءُ ... فَعِنْدَ التَّنَاهِي يَكُونُ الْفَرَجُ
Bela çöküp teselli azaldığında... / İşte tam o nihayette ferahlık gelir.
وَالشِّعْرُ فِي هذا المعنى كثير.
Bu manada şiir pek çoktur.
[سورة يوسف (١٢): آية ٥٨]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyet 58]
وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨)
{ وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨) } “Yûsuf'un kardeşleri gelip huzuruna girdiler; o onları hemen tanıdı, onlar ise onu tanıyamadılar. (58)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ) أَيْ جَاءُوا إِلَى مِصْرَ لَمَّا أَصَابَهُمُ الْقَحْطُ لِيَمْتَارُوا، وَهَذَا مِنَ اخْتِصَارِ الْقُرْآنِ الْمُعْجِزِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: لَمَّا أَصَابَ النَّاسَ الْقَحْطُ وَالشِّدَّةُ، وَنَزَلَ ذَلِكَ بِأَرْضِ كَنْعَانَ بَعَثَ يَعْقُوبُ ﵇ وَلَدَهُ لِلْمِيرَةِ، وَذَاعَ أَمْرُ يُوسُفَ ﵇ فِي الْآفَاقِ، لِلِينِهِ وَقُرْبِهِ وَرَحْمَتِهِ وَرَأْفَتِهِ وَعَدْلِهِ وَسِيرَتِهِ، وَكَانَ يُوسُفُ ﵇ حِينَ نَزَلَتِ الشِّدَّةُ بِالنَّاسِ يَجْلِسُ [لِلنَّاسِ] عِنْدَ الْبَيْعِ بِنَفْسِهِ، فَيُعْطِيهِمْ مِنَ الطَّعَامِ عَلَى عَدَدِ رؤوسهم، لِكُلِّ رَأْسٍ وَسْقًا. (وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ) يُوسُفُ (وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ) لِأَنَّهُمْ خَلَّفُوهُ صَبِيًّا، وَلَمْ يَتَوَهَّمُوا أَنَّهُ بَعْدَ الْعُبُودِيَّةِ يَبْلُغُ إِلَى تِلْكَ الْحَالِ مِنَ الْمَمْلَكَةِ، مَعَ طُولِ الْمُدَّةِ، وَهِيَ أَرْبَعُونَ سَنَةً. وَقِيلَ: أَنْكَرُوهُ لِأَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا أَنَّهُ مَلِكٌ كَافِرٌ: وَقِيلَ: رَأَوْهُ لَابِسَ حَرِيرٍ، وَفِي عُنُقِهِ طَوْقُ ذَهَبٍ، وَعَلَى رَأْسِهِ تَاجٌ، وَقَدْ تَزَيَّا بِزِيِّ فِرْعَوْنَ مِصْرَ، ويوسف
Yüce Allah'ın: { وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ } “Yûsuf'un kardeşleri geldiler” buyruğu; yani kendilerini kıtlık vurunca erzak almak üzere Mısır'a geldiler, demektir. Bu da Kur'ân'ın mucizevî îcâzındandır (özlü anlatımındandır). İbn Abbâs ve başkaları şöyle demiştir: İnsanları kıtlık ve darlık vurduğunda ve bu durum Ken'ân diyarına da ulaştığında Ya'kūb aleyhisselâm oğullarını zahire getirmeleri için gönderdi. Yûsuf'un aleyhisselâm şöhreti; yumuşaklığı, yakınlığı, merhameti, şefkati, adaleti ve güzel ahlâkı sebebiyle her tarafa yayılmıştı. Yûsuf aleyhisselâm insanların başına bu darlık geldiğinde, satış sırasında bizzat kendisi [insanlar için] oturur ve onlara kelle (nüfus) sayısınca erzak verirdi; her kişi için bir vesk [tahıl] verirdi. { وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ } “Yûsuf'un kardeşleri gelip huzuruna girdiler; o [Yûsuf] onları tanıdı,” { وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “onlar ise onu tanıyamadılar.” Çünkü onlar onu geride bir çocuk olarak bırakmışlardı ve kölelikten sonra bu derece bir hükümdarlık mertebesine ulaşacağını hayal bile edemiyorlardı; üstelik aradan kırk yıl gibi uzun bir süre geçmişti. Şöyle de denilmiştir: Onu tanıyamadılar, çünkü onun kâfir bir melik olduğuna inanıyorlardı. Bir diğer görüşe göre de onu ipek elbiseler giymiş, boynunda altın bir gerdanlık, başında bir taç ve Mısır firavununun kılığına bürünmüş vaziyette gördüler; Yûsuf ise
رَآهُمْ عَلَى مَا كَانَ عَهِدَهُمْ فِي الْمَلْبَسِ وَالْحِلْيَةِ. وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ رَأَوْهُ وَرَاءَ سِتْرٍ فَلَمْ يَعْرِفُوهُ. وَقِيلَ: أَنْكَرُوهُ لِأَمْرٍ خَارِقٍ امْتِحَانًا امْتَحَنَ الله به يعقوب.
onları giyim ve kuşamlarında eskiden bildiği halde gördüğü de söylenmiştir. Onu bir perdenin arkasından görmüş olup bu yüzden tanıyamamış olmaları da muhtemeldir. Allah'ın Ya'kūb'u imtihan ettiği harikulade bir durum sebebiyle onu tanıyamadıkları da söylenmiştir.
[سورة يوسف (١٢): الآيات ٥٩ الى ٦١]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyetler 59-61]
وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٥٩) فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ (٦٠) قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ (٦١)
{ وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٥٩) فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ (٦٠) قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ (٦١) } “Onların yüklerini hazırlatıp erzaklarını verince: ‘Bana babanızdan olan erkek kardeşinizi getirin. Görmüyor musunuz, ben ölçeği tam tutuyorum ve ben konukseverlerin en hayırlısıyım’ dedi. (59) ‘Eğer onu bana getirmezseniz, artık yanımda size [verilecek] bir ölçek [erzak] yoktur ve bana yaklaşmayın!’ (60) Dediler ki: ‘Onu babasından istemeye çalışacağız ve bunu mutlaka yapacağız.’ (61)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ) يُقَالُ: جَهَّزْتُ الْقَوْمَ تَجْهِيزًا أَيْ تَكَلَّفْتُ لَهُمْ بِجَهَازِهِمْ لِلسَّفَرِ، وَجَهَازُ الْعَرُوسِ مَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ عِنْدَ الْإِهْدَاءِ إِلَى الزَّوْجِ، وَجَوَّزَ بَعْضُ الْكُوفِيِّينَ الْجِهَازَ بِكَسْرِ الْجِيمِ، وَالْجَهَازِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الطَّعَامُ الَّذِي امْتَارُوهُ مِنْ عِنْدِهِ. قَالَ السُّدِّيُّ: وَكَانَ مَعَ إِخْوَةِ يُوسُفَ أَحَدَ عَشَرَ بَعِيرًا، وَهُمْ عَشَرَةٌ، فَقَالُوا لِيُوسُفَ: إِنَّ لَنَا أَخًا تَخَلَّفَ عَنَّا، وَبَعِيرُهُ مَعَنَا، فَسَأَلَهُمْ لِمَ تَخَلَّفَ؟ فَقَالُوا: لِحُبِ أَبِيهِ إِيَّاهُ، وَذَكَرُوا لَهُ أَنَّهُ كَانَ لَهُ أَخٌ أَكْبَرُ مِنْهُ فَخَرَجَ إِلَى الْبَرِّيَّةِ فَهَلَكَ، فَقَالَ لَهُمْ: أَرَدْتُ أَنْ أَرَى أَخَاكُمْ هَذَا الَّذِي ذَكَرْتُمْ، لِأَعْلَمَ وَجْهَ مَحَبَّةِ أَبِيكُمْ إِيَّاهُ، وَأَعْلَمَ صِدْقَكُمْ، وَيُرْوَى أَنَّهُمْ تَرَكُوا عِنْدَهُ شَمْعُونَ رَهِينَةً، حَتَّى يَأْتُوا بِأَخِيهِ بِنْيَامِينَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَالَ [يُوسُفُ] لِلتُّرْجُمَانِ قُلْ لَهُمْ: لُغَتُكُمْ مُخَالِفَةٌ لِلُغَتِنَا، وَزِيُّكُمْ مُخَالِفٌ لِزِيِّنَا، فَلَعَلَّكُمْ جَوَاسِيسُ، فَقَالُوا: وَاللَّهِ! مَا نَحْنُ بِجَوَاسِيسَ، بَلْ نَحْنُ بَنُو أَبٍ وَاحِدٍ، فَهُوَ شَيْخٌ صِدِّيقٌ، قَالَ: فَكَمْ عِدَّتُكُمْ؟ قَالُوا: كُنَّا اثْنَيْ عَشَرَ فَذَهَبَ أَخٌ لَنَا إِلَى الْبَرِّيَّةِ فَهَلَكَ فِيهَا، قَالَ: فَأَيْنَ الْآخَرُ؟ قَالُوا: عِنْدَ أَبِينَا، قَالَ: فَمَنْ يَعْلَمُ صِدْقَكُمْ؟ قَالُوا: لَا يَعْرِفُنَا هَاهُنَا أَحَدٌ، وَقَدْ عَرَّفْنَاكَ أنسابنا، فبأي شي تَسْكُنُ نَفْسُكُ إِلَيْنَا؟ فَقَالَ يُوسُفُ: (ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ) إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ، فَأَنَا أَرْضَى بِذَلِكَ" أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ" أَيْ أُتِمُّهُ وَلَا أَبْخَسُهُ، وَأَزِيدُكُمْ حِمْلَ بَعِيرٍ لِأَخِيكُمْ" فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي" تَوَعَّدَهُمْ أَلَّا يَبِيعَهُمُ الطَّعَامَ إِنْ لَمْ يَأْتُوا بِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ) يحتمل وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ رَخَّصَ لَهُمْ فِي السِّعْرِ فَصَارَ زِيَادَةً فِي الْكَيْلِ. وَالثَّانِي- أَنَّهُ كَالَ لهم بمكيال واف. (وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ)
Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ } “Onların yüklerini hazırlatıp erzaklarını verince” buyruğu hakkında şöyle denilir: Yolculuk azığını ve teçhizatını temin ettim anlamında جَهَّزْتُ الْقَوْمَ تَجْهِيزًا denir. Gelin cihazı (çeyizi) ise kocanın evine götürülürken ihtiyaç duyulan şeylerdir. Kûfelilerden bazıları cim harfinin kesresiyle (جِهَاز) okunmasını da caiz görmüşlerdir. Bu ayette geçen cihaz ise onların [Yûsuf'un] yanından satın aldıkları erzak/zahiredir. es-Süddî şöyle demiştir: Yûsuf'un kardeşleri on kişi olmalarına rağmen yanlarında on bir deve vardı. Yûsuf'a: "Bizim geride kalan bir kardeşimiz var, devesi de yanımızdadır" dediler. [Yûsuf] onlara: "Niçin geride kaldı?" diye sorunca: "Babasının ona olan sevgisinden dolayı" dediler ve onun kendisinden büyük bir kardeşi olduğunu, kıra çıkıp helak olduğunu anlattılar. Bunun üzerine [Yûsuf] onlara: "Babanızın ona olan sevgisinin sebebini öğrenmek ve sizin doğruluğunuzu bilmek için bahsettiğiniz bu kardeşinizi görmek istiyorum" dedi. Rivayet edildiğine göre, kardeşleri Bünyâmîn'i getirinceye kadar Şem'ûn'u onun yanında rehin olarak bıraktılar. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: [Yûsuf] tercümana şöyle dedi: "Onlara de ki: Diliniz dilimize, kıyafetiniz de kıyafetimize uymuyor; belki de siz casussunuz." Onlar: "Vallahi biz casus değiliz; bilakis biz, sıddîk (dosdoğru) bir ihtiyar olan tek bir babanın oğullarıyız" dediler. [Yûsuf]: "Kaç kişisiniz?" diye sordu. "On iki kişiydik; bir kardeşimiz kıra gitti ve orada helak oldu" dediler. [Yûsuf]: "Diğeri nerede?" diye sordu. "Babamızın yanında" dediler. [Yûsuf]: "Peki, doğru söylediğinizi kim bilecek?" dedi. Onlar: "Burada bizi kimse tanımaz. Sana neseplerimizi bildirdik, peki ne ile bize için rahat edecek [güven duyacaksın]?" dediler. Yûsuf da: Şayet doğru söylüyorsanız, { ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ } “Bana babanızdan olan erkek kardeşinizi getirin”, ben buna razı olurum [dedi]. { أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ } “Görmüyor musunuz, ben ölçeği tam tutuyorum” yani onu tastamam veriyor, eksiltmiyorum ve kardeşiniz için size bir deve yükü fazladan veririm [demektir]. { فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي } “Eğer onu bana getirmezseniz, artık benim yanımda size hiçbir ölçek [zahire] yoktur” buyruğuyla, şayet onu getirmezlerse kendilerine yiyecek satmayacağını tehditkâr bir şekilde bildirmiştir. Yüce Allah'ın: { أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ } “Görmüyor musunuz, ben ölçeği tam tutuyorum” buyruğu iki ihtimale açıktır: Birincisi- Fiyatta onlara kolaylık sağlayıp indirim yapmış, böylece ölçekte bir fazlalık meydana gelmiştir. İkincisi- Onlara tam ve eksiksiz bir ölçekle ölçmüştür. { وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ } “Ve ben konuk ağırlayanların en hayırlısıyım”
فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ خَيْرُ الْمُضِيفِينَ، لِأَنَّهُ أحسن ضيافتهم، قاله مُجَاهِدٌ. الثَّانِي- وَهُوَ مُحْتَمَلٌ، أَيْ خَيْرُ مَنْ نَزَلْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْمَأْمُونِينَ، وَهُوَ عَلَى التَّأْوِيلِ الْأَوَّلِ مَأْخُوذٌ مِنَ النُّزُلِ وَهُوَ الطَّعَامُ، وَعَلَى الثَّانِي مِنَ الْمَنْزِلِ وَهُوَ الدَّارُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي) شأي فَلَا أَبِيعُكُمْ شَيْئًا فِيمَا بَعْدُ، لِأَنَّهُ قَدْ وَفَّاهُمْ كَيْلَهُمْ فِي هَذِهِ الْحَالِ. (وَلا تَقْرَبُونِ) أَيْ لَا أُنْزِلُكُمْ عِنْدِي مَنْزِلَةَ الْقَرِيبِ، وَلَمْ يُرِدْ أَنَّهُمْ يَبْعُدُونَ مِنْهُ وَلَا يَعُودُونَ إِلَيْهِ، لِأَنَّهُ عَلَى الْعَوْدِ حَثَّهُمْ. قَالَ السُّدِّيُّ: وَطَلَبَ مِنْهُمْ رَهِينَةً حَتَّى يَرْجِعُوا، فَارْتَهَنَ شَمْعُونَ عِنْدَهُ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّمَا اخْتَارَ شَمْعُونَ مِنْهُمْ لِأَنَّهُ كَانَ يَوْمَ الْجُبِّ أَجْمَلَهُمْ قَوْلًا، وَأَحْسَنَهُمْ رَأْيًا. وَ" تَقْرَبُونِ" فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ بِالنَّهْيِ، فَلِذَلِكَ حُذِفَتْ مِنْهُ [النُّونُ وَحُذِفَتِ] الْيَاءُ، لِأَنَّهُ رَأْسُ آيَةٍ، وَلَوْ كَانَ خَبَرًا لَكَانَ" تَقْرَبُونِ" بِفَتْحِ النُّونِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ) أَيْ سَنَطْلُبُهُ مِنْهُ، وَنَسْأَلُهُ أَنْ يُرْسِلَهُ مَعَنَا. (وَإِنَّا لَفاعِلُونَ) أَيْ لَضَامِنُونَ الْمَجِيءَ بِهِ، وَمُحْتَالُونَ فِي ذَلِكَ. مَسْأَلَةٌ- إِنْ قِيلَ: كَيْفَ اسْتَجَازَ يُوسُفُ إِدْخَالَ الْحُزْنِ عَلَى أَبِيهِ بِطَلَبِ أَخِيهِ؟ قِيلَ لَهُ: عَنْ هَذَا أَرْبَعَةُ أَجْوِبَةٍ: أَحَدُهَا- يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ ﷿ أَمَرَهُ بِذَلِكَ ابْتِلَاءً لِيَعْقُوبَ، لِيَعْظُمَ لَهُ الثَّوَابُ، فَاتَّبَعَ أَمْرَهُ فِيهِ. الثَّانِي- يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَرَادَ بِذَلِكَ أَنْ يُنَبِّهَ يَعْقُوبَ عَلَى حَالِ يُوسُفَ ﵉. الثَّالِثُ- لِتَتَضَاعَفَ الْمَسَرَّةُ لِيَعْقُوبَ بِرُجُوعِ وَلَدَيْهِ عَلَيْهِ. الرَّابِعُ- لِيُقَدِّمَ سُرُورَ أَخِيهِ بِالِاجْتِمَاعِ مَعَهُ قَبْلَ إِخْوَتِهِ، لِمَيْلٍ كَانَ مِنْهُ إِلَيْهِ، والأول أظهر. والله أعلم
ifadesinde iki yön vardır: Birincisi- Ev sahiplerinin en hayırlısıdır, çünkü onları güzelce ağırlamıştır; bunu Mücâhid söylemiştir. İkincisi- Muhtemeldir ki, güvenilir kimselerden yanına konakladığınız kişilerin en hayırlısıyım demektir. Birinci yoruma göre yiyecek anlamına gelen 'nüzül'den (نُزُل); ikinci yoruma göre ise ev/konak anlamına gelen 'menzil'den (مَنْزِل) alınmıştır. Yüce Allah'ın: { فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي } “Eğer onu bana getirmezseniz, artık yanımda size [verilecek] bir ölçek [erzak] yoktur” buyruğudur; yani bundan sonra size hiçbir şey satmam, zira bu seferde onların ölçeğini tam olarak vermiştir. { وَلا تَقْرَبُونِ } “Ve bana yaklaşmayın!” yani sizi yanımda yakın bir konuma koymam demektir; yoksa ondan uzak durup bir daha ona dönmeyeceklerini kastetmemiştir, çünkü onları geri dönmeye teşvik etmiştir. es-Süddî şöyle demiştir: Geri dönünceye kadar onlardan bir rehin istedi ve Şem'ûn'u yanında rehin tuttu. el-Kelbî ise şöyle demiştir: Aralarından Şem'ûn'u seçmesinin sebebi; kuyu günü sözü en güzel ve görüşü en uygun olanın o olmasıydı. { تَقْرَبُونِ } ifadesi nehiy sebebiyle cezm mahallindedir; bu sebeple sonundaki nûn hazfedilmiş ve âyet sonu olduğu için yâ harfi de hazfedilmiştir. Şayet haber cümlesi olsaydı nûn fetha ile 'takrabûnî' şeklinde olurdu. Yüce Allah'ın: { قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ } “Dediler ki: ‘Onu babasından istemeye çalışacağız’” buyruğudur; yani onu babasından talep edecek ve onu bizimle göndermesini isteyeceğiz. { وَإِنَّا لَفاعِلُونَ } “Ve biz bunu mutlaka yapacağız” yani onu getirmeyi garanti ediyoruz ve bu hususta çare bulacağız demektir. Bir mesele- Eğer: 'Yûsuf, kardeşini talep etmekle babasına hüzün sokmayı nasıl caiz görmüştür?' denilirse, buna dört şekilde cevap verilir: Birincisi- Yüce Allah'ın, mükâfatı büyüsün diye Ya'kūb'u imtihan etmek üzere bunu ona emretmiş olması ve onun da bu hususta O'nun emrine uymuş olması caizdir. İkincisi- Bununla Ya'kūb'u Yûsuf'un (aleyhisselâm) durumu hakkında uyarmak istemiş olması caizdir. Üçüncüsü- İki oğlunun birden kendisine dönmesiyle Ya'kūb'un sevincinin katlanması içindir. Dördüncüsü- Ona duyduğu meyil sebebiyle, kardeşleriyle buluşmasından önce öz kardeşinin kendisiyle kavuşma sevincini öne almak içindir. Birinci görüş ise daha zahirdir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة يوسف (١٢): آية ٦٢]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyet 62]
وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها إِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢)
{ وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها إِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “[Yûsuf] uşaklarına dedi ki: ‘Sermayelerini yüklerinin içine koyun; belki ailelerine döndüklerinde bunu fark ederler de belki [yine] gelirler.’”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَالَ لِفِتْيَتِهِ) هَذِهِ قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَبِي عَمْرٍو وَعَاصِمٍ، وَهِيَ اخْتِيَارُ أَبِي حَاتِمٍ وَالنَّحَّاسِ وَغَيْرِهِمَا. وَقَرَأَ سَائِرُ الْكُوفِيِّينَ" لِفِتْيانِهِ" وهو اختيار أبي عبيد، وقال:
Yüce Allah'ın: { وَقَالَ لِفِتْيَتِهِ } “[Yûsuf] delikanlılarına (uşaklarına) dedi ki” buyruğu: Bu, Medine ehlinin, Ebû Amr'ın ve Âsım'ın kıraatidir; Ebû Hâtim, en-Nehhâs ve başkalarının da tercihi budur. Diğer Kûfeliler ise "لِفِتْيانِهِ" şeklinde okumuşlardır; bu da Ebû Ubeyd'in tercihidir. O şöyle demiştir:
هُوَ فِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ كَذَلِكَ. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَهُمَا لُغَتَانِ جَيِّدَتَانِ، مِثْلُ الصِّبْيَانِ وَالصِّبْيَةِ قَالَ النَّحَّاسُ:" لِفِتْيانِهِ" مُخَالِفٌ لِلسَّوَادِ الْأَعْظَمِ، لِأَنَّهُ فِي السَّوَادِ لَا أَلِفَ فِيهِ وَلَا نُونَ، وَلَا يُتْرَكُ السَّوَادُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ لِهَذَا الْإِسْنَادِ الْمُنْقَطِعِ، وَأَيْضًا فَإِنَّ فِتْيَةً أَشْبَهُ مِنْ فِتْيَانٍ، لِأَنَّ فِتْيَةً عِنْدَ الْعَرَبِ لِأَقَلِّ الْعَدَدِ، وَالْقَلِيلُ بِأَنْ يَجْعَلُوا الْبِضَاعَةَ فِي الرِّحَالِ أَشْبَهُ. وَكَانَ هَؤُلَاءِ الْفِتْيَةُ يُسَوُّونَ جَهَازَهُمْ، وَلِهَذَا أَمْكَنَهُمْ جَعْلُ بِضَاعَتِهِمْ فِي رِحَالِهِمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا أَحْرَارًا، وكانوا أعوانا له، وبضاعتهم أَثْمَانُ مَا اشْتَرَوْهُ مِنَ الطَّعَامِ. وَقِيلَ: كَانَتْ دَرَاهِمَ وَدَنَانِيرَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: النِّعَالُ وَالْأُدْمُ وَمَتَاعُ الْمُسَافِرِ، وَيُسَمَّى رَحْلًا، قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: يُقَالُ لِلْوِعَاءِ رَحْلٌ، وَلِلْبَيْتِ رَحْلٌ. وَقَالَ: (لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها) لِجَوَازِ أَلَّا تَسْلَمَ فِي الطَّرِيقِ. وَقِيلَ: إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ لِيَرْجِعُوا إِذَا وَجَدُوا ذَلِكَ، لِعِلْمِهِ أَنَّهُمْ لَا يَقْبَلُونَ الطَّعَامَ إِلَّا بِثَمَنِهِ. قِيلَ: لِيَسْتَعِينُوا بِذَلِكَ عَلَى الرُّجُوعِ لِشِرَاءِ الطَّعَامِ. وَقِيلَ: اسْتَقْبَحَ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ أَبِيهِ وَإِخْوَتِهِ ثَمَنَ الطَّعَامِ. وَقِيلَ: لِيَرَوْا فَضْلَهُ، وَيَرْغَبُوا فِي الرجوع إليه.
Abdullah'ın mushafında da böyledir. es-Sa'lebî şöyle demiştir: 'es-Sıbyân' ve 'es-sıbye' gibi bunlar da fasih iki lügattir. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: 'لِفِتْيانِهِ' [kıraati] cumhûrun mushaf hattına muhaliftir; çünkü mushaf hattında onda ne elif vardır ne de nûn. Üzerinde icmâ edilen mushaf hattı bu munkatı' isnad sebebiyle terk edilemez. Ayrıca 'fitye' kelimesi 'fityân'dan daha uygundur; çünkü 'fitye' Araplarda azlık çoğuludur (cemi kıllet) ve sermayeyi yüklere koymaları hususunda az kişi daha uygundur. Bu uşaklar onların yüklerini hazırlıyorlardı; bu yüzden sermayelerini yüklerinin içine koyabilmişlerdir. Bunların hür kimseler olması ve onun yardımcıları konumunda bulunmaları da caizdir. Sermayeleri ise satın aldıkları erzakın bedelleriydi. Bunun dirhemler ve dinarlar olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs: 'Pabuçlar, deriler ve yolcu eşyasıdır ve buna rahl (yük) denir' demiştir. İbnü'l-Enbârî: 'Kaba da rahl denir, eve de rahl denir' demiştir. Ve [Yûsuf]: { لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها } “Belki bunu fark ederler” buyurmuştur; çünkü yolda telef olup gitmeme ihtimali vardır. Şöyle de denilmiştir: Bunu bulduklarında geri dönsünler diye böyle yapmıştır; zira onların erzakı ancak bedeli mukabilinde kabul edeceklerini biliyordu. Erzak satın almak üzere geri dönmelerine bununla yardımcı olsunlar diye [yaptığı] da söylenmiştir. Babasından ve kardeşlerinden erzak bedeli almayı çirkin gördüğü de söylenmiştir. Onun lütfunu görüp ona dönmeye rağbet etsinler diye [yaptığı] da söylenmiştir.
[سورة يوسف (١٢): الآيات ٦٣ الى ٦٥]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyetler 63-65]
فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يَا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (٦٣) قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاَّ كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤) وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قالُوا يَا أَبانا مَا نَبْغِي هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا وَنَمِيرُ أَهْلَنا وَنَحْفَظُ أَخانا وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥)
{ فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يَا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (٦٣) قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاَّ كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤) وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قالُوا يَا أَبانا مَا نَبْغِي هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا وَنَمِيرُ أَهْلَنا وَنَحْفَظُ أَخانا وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥) } “Babalarına döndüklerinde dediler ki: ‘Ey babamız! Bize ölçek yasaklandı; kardeşimizi bizimle gönder de erzak alalım. Şüphesiz biz onu elbette koruyucularız.’ (63) [Babaları] dedi ki: ‘Daha önce kardeşini size emanet ettiğim gibi, onu da size emanet edeyim öyle mi? Oysa Allah koruyucu olarak en hayırlıdır ve O, merhametlilerin en merhametlisidir.’ (64) Yüklerini açtıklarında sermayelerinin kendilerine geri verildiğini gördüler. Dediler ki: ‘Ey babamız! Daha ne isteriz? İşte sermayemiz bize geri verilmiş! Ailemize erzak getiririz, kardeşimizi koruruz ve bir deve yükü [erzak] da artırırız. Bu, [ona göre] az bir ölçektir.’ (65)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يَا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ) لِأَنَّهُ قَالَ لَهُمْ:" فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي" وَأَخْبَرُوهُ بِمَا كَانَ مِنْ أَمْرِهِمْ وَإِكْرَامِهِمْ إِيَّاهُ، وَأَنَّ شَمْعُونَ مُرْتَهَنٌ حَتَّى يَعْلَمَ صِدْقَ قَوْلِهِمْ. (فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ) أي قالوا عند ذلك:
Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يَا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ } “Babalarına döndüklerinde: ‘Ey babamız! Bize erzak verilmesi yasaklandı’ dediler” buyruğu, çünkü [Yûsuf] onlara: { فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي } “Eğer onu bana getirmezseniz, artık benim katımda size verilecek hiçbir erzak yoktur” demişti. Onlar da başlarından geçenleri, [Yûsuf'un] kendilerine ikramda bulunduğunu ve sözlerinin doğruluğu anlaşılıncaya kadar Şem‘ûn'un rehin tutulduğunu [babalarına] haber verdiler. { فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ } “Kardeşimizi bizimle gönder de erzak alalım” [buyruğunun anlamı şudur:] Yani bunun üzerine şöyle dediler:
" فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ" وَالْأَصْلُ نَكْتَالُ، فَحُذِفَتِ الضَّمَّةُ مِنَ اللَّامِ لِلْجَزْمِ، وَحُذِفَتِ الْأَلِفُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَقِرَاءَةُ أَهْلِ الْحَرَمَيْنِ وَأَبِي عَمْرٍو وَعَاصِمٍ" نَكْتَلْ" بِالنُّونِ وَقَرَأَ سَائِرُ الْكُوفِيِّينَ" يَكْتَلْ" بِالْيَاءِ، وَالْأَوَّلُ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ، لِيَكُونُوا كُلُّهُمْ دَاخِلِينَ فِيمَنْ يَكْتَالُ، وَزَعَمَ أَنَّهُ إِذَا كَانَ بِالْيَاءِ كَانَ لِلْأَخِ وَحْدَهُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا لَا يَلْزَمُ، لِأَنَّهُ لَا يَخْلُو الْكَلَامُ مِنْ أَحَدِ جِهَتَيْنِ، أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: فَأَرْسِلْ أَخَانَا يَكْتَلْ مَعَنَا، فَيَكُونُ لِلْجَمِيعِ، أَوْ يَكُونُ التَّقْدِيرُ عَلَى غَيْرِ التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، فَيَكُونُ فِي الْكَلَامِ دَلِيلٌ عَلَى الْجَمِيعِ، لِقَوْلِهِ:" فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي". (وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ) مِنْ أَنْ يَنَالَهُ سُوءٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلَّا كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ) أَيْ قَدْ فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَكَيْفَ آمَنُكُمْ عَلَى أَخِيهِ!. (فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً) نُصِبَ عَلَى الْبَيَانِ، وَهَذِهِ قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَبِي عَمْرٍو وَعَاصِمٍ. وَقَرَأَ سَائِرُ الْكُوفِيِّينَ" حافِظاً" عَلَى الْحَالِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: عَلَى الْبَيَانِ، وَفِي هذا دليل على أنه أجابهم إلى إرسال مَعَهُمْ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: حِفْظُ اللَّهِ لَهُ خَيْرٌ مِنْ حِفْظِكُمْ إِيَّاهُ. قَالَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ: لَمَّا قَالَ يَعْقُوبُ:" فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً" قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَعِزَّتِي وَجَلَالِي لَأَرُدَّنَّ عَلَيْكَ ابْنَيْكَ كِلَيْهِمَا بعد ما تَوَكَّلْتَ عَلَيَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ) الْآيَةَ لَيْسَ فِيهَا مَعْنًى يُشْكِلُ. (مَا نَبْغِي) " لَمَّا" استفهام في موضع نصب، والمعنى: أي شي نَطْلُبُ وَرَاءَ هَذَا؟! وَفَّى لَنَا الْكَيْلَ، وَرَدَّ عَلَيْنَا الثَّمَنَ، أَرَادُوا بِذَلِكَ أَنْ يُطَيِّبُوا نَفْسَ أَبِيهِمْ. وَقِيلَ: هِيَ نَافِيَةٌ، أَيْ لَا نَبْغِي مِنْكَ دَرَاهِمَ وَلَا بِضَاعَةَ، بَلْ تَكْفِينَا بِضَاعَتُنَا هَذِهِ الَّتِي رُدَّتْ إِلَيْنَا. وَرُوِيَ عَنْ عَلْقَمَةَ" رُدَّتْ إِلَيْنا" بِكَسْرِ الرَّاءِ، لِأَنَّ الْأَصْلَ، رُدِدَتْ، فَلَمَّا أُدْغِمَ قُلِبَتْ حَرَكَةُ الدَّالِّ عَلَى الرَّاءِ. وَقَوْلُهُ: (وَنَمِيرُ أَهْلَنا) أَيْ نَجْلِبُ لَهُمُ الطَّعَامَ، قَالَ الشَّاعِرُ:
“Kardeşimizi bizimle gönder de erzak alalım.” Aslı 'nektâlu'dur; cezm sebebiyle lâm'dan damme atılmış, iki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle de elif hazfedilmiştir. Haremeyn ehli, Ebû Amr ve Âsım'ın kıraati nûn ile { نَكْتَلْ } şeklindedir. Kûfelilerin geri kalanı ise yâ ile 'yektel' şeklinde okumuştur. Birincisi Ebû Ubeyd'in tercihidir; ta ki hepsi erzak alanların içine dahil olsun. O, yâ ile okunduğunda sadece kardeşe ait olacağını iddia etmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu zorunlu değildir; zira söz iki yönden hâli olamaz: Ya anlamı 'Kardeşimizi gönder, bizimle beraber erzak alsın' şeklinde olup herkesi kapsar; ya da takdir öne alma ve erteleme olmaksızın yapılır ve { فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي } “Eğer onu bana getirmezseniz artık yanımda size [verilecek] bir ölçek [erzak] yoktur” buyruğundan dolayı sözde herkes için bir delil bulunur. { وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Şüphesiz biz onu elbette koruyucularız” başına bir kötülük gelmesinden [koruruz]. Yüce Allah'ın: { قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلَّا كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ } “[Babaları] dedi ki: ‘Daha önce kardeşini size emanet ettiğim gibi, onu da size emanet edeyim öyle mi?’” buyruğudur; yani Yûsuf hakkında kusur işlediniz, öyleyse onun kardeşini size nasıl emanet edeyim! { فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً } “Oysa Allah koruyucu olarak en hayırlıdır” [ifadesindeki 'hâfizan' kelimesi] temyiz (açıklama) olarak mansuptur. Bu, Medine ehlinin, Ebû Amr'ın ve Âsım'ın kıraatidir. Kûfelilerin geri kalanı ise 'hâfizan' kelimesini hâl olarak okumuştur. ez-Zeccâc: 'Temyiz olarak' demiştir. Bunda, onu kendileriyle göndermeye icabet ettiğine bir delil vardır. Âyetin anlamı: Allah'ın onu koruması, sizin onu korumanızdan daha hayırlıdır. Kâ'bü'l-Ahbâr şöyle demiştir: Ya'kūb: “Allah koruyucu olarak en hayırlıdır” deyince Yüce Allah: “İzzetime ve celâlime yemin olsun ki, bana tevekkül ettikten sonra o iki oğlunu da sana mutlaka geri vereceğim” buyurdu. Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ } “Yüklerini açtıklarında...” buyruğu olan âyette anlaşılması güç bir mâna yoktur. { مَا نَبْغِي } [ifadesindeki] 'mâ', nasb mahallinde istifhamdır (sorudur). Anlamı şudur: Bundan öte ne isteriz?! Bize ölçeği tam verdi ve bedelimizi de bize geri verdi. Bununla babalarının gönlünü hoş etmek istediler. Olumsuzluk edatı (nâfiye) olduğu da söylenmiştir; yani: Senden ne dirhem ne de sermaye istiyoruz, bilakis bize geri verilen bu sermayemiz bize yeter. Alkame'den { رُدَّتْ إِلَيْنا } ibaresi râ harfinin kesresiyle rivayet edilmiştir; çünkü aslı 'rudidet'tir. İdgam yapılınca dâl'ın harekesi râ'ya aktarılmıştır. O'nun: { وَنَمِيرُ أَهْلَنا } “Ve ailemize erzak getiririz” buyruğu, yani onlara yiyecek getiririz demektir. Şair şöyle demiştir:
بَعَثْتُكَ مَائِرًا فَمَكَثْتَ حَوْلًا ... مَتَى يَأْتِي غِيَاثُكَ مَنْ تُغِيثُ
Seni erzak getirici olarak gönderdim, sen ise bir yıl kaldın ... Yardım ettiğin kimseye yardımın ne zaman gelecek?
وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ بِضَمِّ النُّونِ، أَيْ نُعِينُهُمْ عَلَى الْمِيرَةِ. (وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ) أَيْ حِمْلُ بَعِيرٍ لبنيامين.
es-Sülemî nûn harfinin dammesiyle [nümîru] okumuştur; yani erzak temininde onlara yardım ederiz. { وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ } “Ve bir deve yükü [erzak] da artırırız. Bu, [ona göre] az bir ölçektir” yani Bünyâmin için bir deve yükü [artırırız].
[سورة يوسف (١٢): آية ٦٦]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyet 66]
قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاَّ أَنْ يُحاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦)
{ قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاَّ أَنْ يُحاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦) } “[Babaları] dedi ki: ‘Kuşatılıp çaresiz bırakılmanız müstesna, onu bana mutlaka getireceğinize dair Allah adına sağlam bir teminat vermedikçe onu sizinle asla göndermem.’ Ona teminatlarını verdiklerinde dedi ki: ‘Söylediklerimize Allah vekildir.’”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (تُؤْتُونِ) أَيْ تُعْطُونِي. (مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ) أَيْ عَهْدًا يُوثَقُ بِهِ. قَالَ السُّدِّيُّ: حَلَفُوا بِاللَّهِ لَيَرُدُّنَّهُ إِلَيْهِ وَلَا يُسْلِمُونَهُ، وَاللَّامُ فِي (لَتَأْتُنَّنِي) لَامُ الْقَسَمِ. (إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ) قَالَ مُجَاهِدٌ: إِلَّا أَنْ تَهْلِكُوا أَوْ تَمُوتُوا. وَقَالَ قَتَادَةُ: إِلَّا أَنْ تُغْلَبُوا عَلَيْهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ. (فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ) أَيْ حَافِظٌ لِلْحَلِفِ. وَقِيلَ: حَفِيظٌ لِلْعَهْدِ قَائِمٌ بِالتَّدْبِيرِ وَالْعَدْلِ. الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ فِي جَوَازِ الْحَمَالَةِ بِالْعَيْنِ وَالْوَثِيقَةِ بِالنَّفْسِ، وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ مَالِكٌ وَجَمِيعُ أَصْحَابِهِ وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ: هِيَ جَائِزَةٌ إِذَا كَانَ الْمُتَحَمَّلُ بِهِ مَالًا وَقَدْ ضَعَّفَ الشَّافِعِيُّ الْحَمَالَةَ بِالْوَجْهِ فِي الْمَالِ، وَلَهُ قَوْلٌ كَقَوْلِ مَالِكٍ. وَقَالَ عُثْمَانُ الْبَتِّيُّ: إِذَا تَكَفَّلَ بِنَفْسٍ فِي قِصَاصٍ أَوْ جِرَاحٍ فَإِنَّهُ إِنْ لَمْ يَجِئْ بِهِ لَزِمَهُ الدِّيَةُ وَأَرْشُ الْجِرَاحِ، وَكَانَتْ لَهُ فِي مَالِ الْجَانِي، إِذْ لَا قِصَاصَ عَلَى الْكَفِيلِ، فَهَذِهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ فِي الْحَمَالَةِ بِالْوَجْهِ. وَالصَّوَابُ تَفْرِقَةُ مَالِكٍ فِي ذَلِكَ، وَأَنَّهَا تَكُونُ فِي الْمَالِ، وَلَا تَكُونُ فِي حَدٍّ أَوْ تَعْزِيرٍ، على ما يأتي بيانه.
Bunda iki mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { تُؤْتُونِ } “Bana verinceye kadar” yani bana veresiniz. { مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ } “Allah adına sağlam bir teminat” yani güvenilecek bir ahit demektir. es-Süddî şöyle demiştir: Onu kendisine mutlaka geri getireceklerine ve teslim etmeyeceklerine dair Allah'a yemin ettiler. { لَتَأْتُنَّنِي } ifadesindeki lâm, kasem (yemin) lâmıdır. { إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ } “Kuşatılıp çaresiz bırakılmanız müstesna” buyruğu hakkında Mücâhid: 'Helak olmanız yahut ölmeniz müstesna' demiştir. Katâde ise: 'Ona güç yetiremeyecek duruma düşürülmeniz müstesna' demiştir. ez-Zeccâc: 'Bu, nasb mahallindedir' demiştir. { فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ } “Ona teminatlarını verdiklerinde dedi ki: ‘Söylediklerimize Allah vekildir’” yani yemini gözetendir. Ahdi koruyan, tedbir ve adaletle ayakta tutandır da denilmiştir. İkincisi- Bu âyet, bir şahsa kefil olma (kefâlet bi'l-ayn) ve nefse kefalet (kefâlet bi'n-nefs) hususunun caiz oluşuna bir asıldır. Âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Mâlik, bütün mezhep arkadaşları ve âlimlerin çoğu şöyle demiştir: Kefil olunan şey mal olduğu takdirde bu caizdir. eş-Şâfiî ise mal hususunda şahsa kefil olmayı zayıf görmüştür; fakat Mâlik'in görüşü gibi bir görüşü de vardır. Osmân el-Bettî ise şöyle demiştir: Bir kimse kısas veya yaralamada bir şahsa kefil olursa, şayet onu getirmezse diyet ve yaralama tazminatı (erş) ona lâzım gelir ve bu bedel suçlunun malından alınmak üzere onda kalır; zira kefile kısas uygulanmaz. İşte şahsa kefalet hakkında üç görüş bunlardır. Doğru olan ise Mâlik'in bu konudaki ayrımıdır; yani bu kefalet malda geçerlidir, hadd veya tazir cezalarında ise geçerli değildir; nitekim açıklaması gelecektir.
[سورة يوسف (١٢): آية ٦٧]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyet 67]
وَقالَ يا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧)
{ وَقالَ يا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ } “Ve [şöyle] dedi: «Ey oğullarım! [Şehre] tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin. Gerçi Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam. Hüküm ancak Allah'ındır. Yalnızca O'na tevekkül ettim. Tevekkül edenler de yalnız O'na tevekkül etsinler.»” (67)
فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- لَمَّا عَزَمُوا عَلَى الْخُرُوجِ خَشِيَ عَلَيْهِمُ الْعَيْنَ، فَأَمَرَهُمْ أَلَّا يَدْخُلُوا مِصْرَ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ، وَكَانَتْ مِصْرُ لَهَا أَرْبَعَةُ أَبْوَابٍ، وَإِنَّمَا خَافَ عَلَيْهِمُ الْعَيْنَ لِكَوْنِهِمْ أَحَدَ عَشَرَ رَجُلًا لِرَجُلٍ وَاحِدٍ، وَكَانُوا أَهْلَ جَمَالٍ وَكَمَالٍ وَبَسْطَةٍ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمْ. الثَّانِيَةُ- إِذَا كَانَ هَذَا مَعْنَى الْآيَةِ فَيَكُونُ فِيهَا دَلِيلٌ عَلَى التَّحَرُّزِ مِنَ الْعَيْنِ، وَالْعَيْنُ حَقٌّ، وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّ الْعَيْنَ لَتُدْخِلُ الرَّجُلَ الْقَبْرَ وَالْجَمَلَ الْقِدْرَ". وَفِي تَعَوُّذِهِ ﵇:" أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ وَهَامَّةٍ وَمِنْ كُلِّ عَيْنٍ لَامَّةٍ" مَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ. وَرَوَى مَالِكٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَاهُ يَقُولُ: اغْتَسَلَ أَبِي سَهْلُ بن حنيف بالخرار فَنَزَعَ جُبَّةً كَانَتْ عَلَيْهِ، وَعَامِرُ بْنُ رَبِيعَةَ يَنْظُرُ، قَالَ: وَكَانَ سَهْلٌ رَجُلًا أَبْيَضَ حَسَنَ الْجِلْدِ قَالَ فَقَالَ لَهُ عَامِرُ بْنُ رَبِيعَةَ: مَا رَأَيْتُ كَالْيَوْمِ وَلَا جِلْدَ عَذْرَاءَ! فَوُعِكَ سَهْلٌ مَكَانَهُ وَاشْتَدَّ وَعْكُهُ، فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأُخْبِرَ أَنَّ سَهْلًا وُعِكَ، وَأَنَّهُ غَيْرُ رَائِحٍ مَعَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَأَتَاهُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَخْبَرَهُ سَهْلٌ بِالَّذِي كَانَ مِنْ شَأْنِ عَامِرٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ سَلَّمَ:" عَلَامَ يَقْتُلُ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ أَلَا بَرَّكْتَ إِنَّ الْعَيْنَ حَقٌّ تَوَضَّأْ لَهُ" فَتَوَضَّأَ عَامِرٌ، فَرَاحَ سَهْلٌ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَيْسَ بِهِ بَأْسٌ، فِي رِوَايَةٍ" اغْتَسَلَ" فَغَسَلَ لَهُ عَامِرٌ وَجْهَهُ وَيَدَيْهِ وَمِرْفَقَيْهِ وَرُكْبَتَيْهِ وَأَطْرَافَ رِجْلَيْهِ وَدَاخِلَ إِزَارِهِ فِي قَدَحٍ ثُمَّ صَبَّ عَلَيْهِ، فَرَاحَ سَهْلٌ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَيْسَ بِهِ بَأْسٌ. وَرَكِبَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ يَوْمًا فَنَظَرَتْ إِلَيْهِ امْرَأَةٌ فَقَالَتْ: إِنَّ أَمِيرَكُمْ هَذَا لَيَعْلَمُ أَنَّهُ أَهْضَمُ الْكَشْحَيْنِ، فَرَجَعَ إِلَى مَنْزِلِهِ فَسَقَطَ، فَبَلَغَهُ مَا قَالَتِ الْمَرْأَةُ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا فَغَسَلَتْ لَهُ، فَفِي هَذَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ أَنَّ الْعَيْنَ حَقٌّ، وَأَنَّهَا تَقْتُلُ كَمَا قَالَ [النَّبِيُّ] ﷺ، وَهَذَا قَوْلُ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ، وَمَذْهَبُ أَهْلِ السُّنَّةِ، وَقَدْ أَنْكَرَتْهُ طَوَائِفُ مِنَ الْمُبْتَدِعَةِ، وَهُمْ مَحْجُوجُونَ بِالسُّنَّةِ وَإِجْمَاعِ عُلَمَاءِ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَبِمَا يُشَاهَدُ مِنْ ذَلِكَ فِي الْوُجُودِ، فكم من رجل
Burada yedi mesele bulunmaktadır: Birincisi: [Yûsuf’un kardeşleri] yola çıkmaya azmettiklerinde [Ya‘kūb], onlar hakkında nazar değmesinden endişe etti. Bu sebeple Mısır’a tek bir kapıdan girmemelerini emretti. Mısır’ın ise dört kapısı vardı. Onlara nazar değmesinden korkması; tek bir adamın [oğulları olarak] on bir kişi olmaları ve cemal, kemal ve boy pos sahibi kimseler bulunmalarından ileri geliyordu. Bunu İbn Abbâs, ed-Dahhâk, Katâde ve başkaları söylemiştir. İkincisi: Ayetin anlamı bu olduğuna göre, onda nazardan sakınmaya dair bir delil bulunmaktadır. Nazar haktır (gerçektir). Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ الْعَيْنَ لَتُدْخِلُ الرَّجُلَ الْقَبْرَ وَالْجَمَلَ الْقِدْرَ » «Şüphesiz nazar, insanı mezara, deveyi de kazana sokar.» Resûlullah aleyhisselâm’ın sığınma duasında geçen şu ifadeler de buna delalet etmektedir: « أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ وَهَامَّةٍ وَمِنْ كُلِّ عَيْنٍ لَامَّةٍ » «Her türlü şeytandan, zararlı haşereden ve isabet eden her kötü gözden Allah’ın tastamam kelimelerine sığınırım.» Mâlik, Muhammed b. Ebî Ümâme b. Sehl b. Huneyf’ten rivayet etmiştir ki o, babasını şöyle derken işitmiştir: “Babam Sehl b. Huneyf, Harrâr’da yıkandı ve üzerindeki cübbeyi çıkardı. Âmir b. Rebîa da ona bakıyordu. Sehl, beyaz tenli, güzel ciltli bir adamdı. Âmir b. Rebîa ona: ‘Bugünkü gibi bir manzarayı ve böylesine [güzel] bir bakire cildini hiç görmedim!’ dedi. Bunun üzerine Sehl oracıkta hastalanıp yere yığıldı ve rahatsızlığı şiddetlendi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelinip Sehl’in hastalandığı ve: ‘Ey Allah’ın Resûlü! O seninle birlikte yola çıkamayacak!’ diye haber verildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına geldi. Sehl, Âmir ile arasında geçen durumu ona anlattı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « عَلَامَ يَقْتُلُ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ أَلَا بَرَّكْتَ إِنَّ الْعَيْنَ حَقٌّ تَوَضَّأْ لَهُ » «Sizden biri kardeşini niçin öldürüyor? Ona bereket dileseydin ya! Şüphesiz nazar haktır; onun için abdest al!» buyurdu. Âmir abdest aldı; ardından Sehl, hiçbir rahatsızlığı kalmamış bir halde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yola çıktı.” Bir rivayette ise « اغْتَسَلَ » “[Âmir onun için] yıkandı” şeklinde geçer: Âmir bir kadeh (kap) içinde yüzünü, ellerini, dirseklerini, dizlerini, ayak uçlarını ve izârının iç kısmını onun için yıkadı; sonra bu su Sehl’in üzerine döküldü. Sehl de hiçbir rahatsızlığı kalmamış olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yola çıktı. Bir gün Sa‘d b. Ebî Vakkâs binek üzerindeyken bir kadın ona baktı ve: “Şu emîriniz, böğürlerinin (belinin) ne kadar ince ve narin olduğunu pekala bilmektedir!” dedi. Sa‘d evine döndüğünde yere yığılıp kaldı. Kadının söyledikleri ona ulaşınca kadına haber gönderdi; kadın da onun için [abdest suyunu] yıkadı. Bu iki hadiste nazarın hak olduğu ve [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem’in buyurduğu gibi öldürebileceği sabittir. Bu, ümmetin âlimlerinin görüşü ve Ehl-i Sünnet’in mezhebidir. Bid‘at ehlinden bazı fırkalar bunu inkâr etmişse de onlar Sünnet’le, bu ümmetin âlimlerinin icmâıyla ve varlık âleminde müşahede edilen hadiselerle susturulmuşlardır. Zira nice adam vardır ki...
أَدْخَلَتْهُ الْعَيْنُ الْقَبْرَ، وَكَمْ مِنْ جَمَلٍ ظَهِيرٍ أَدْخَلَتْهُ الْقِدْرَ، لَكِنَّ ذَلِكَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا قَالَ:" وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ" [البقرة: ١٠٢]. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: رَأَيْتُ رَجُلًا عَيُونًا سَمِعَ بَقَرَةً تَحْلُبُ فَأَعْجَبَهُ شَخْبُهَا فَقَالَ: أَيَّتُهُنَّ هَذِهِ؟ فَقَالُوا: الْفُلَانِيَّةُ لِبَقَرَةٍ أُخْرَى يُوَرُّونَ عَنْهَا، فَهَلَكَتَا جَمِيعًا، الْمُوَرَّى بِهَا وَالْمُوَرَّى عَنْهَا. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ. وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ: إِذَا رَأَيْتُ الشَّيْءَ يُعْجِبُنِي وَجَدْتُ حَرَارَةً تَخْرُجُ مِنْ عَيْنِي. الثَّالِثَةُ- وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مسلم أعجبه شي أَنْ يُبَرِّكَ، فَإِنَّهُ إِذَا دَعَا بِالْبَرَكَةِ صُرِفَ الْمَحْذُورُ لَا مَحَالَةَ، أَلَا تَرَى قَوْلَهُ ﵇ لِعَامِرٍ:" أَلَا بَرَّكْتَ" فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْعَيْنَ لَا تَضُرُّ وَلَا تَعْدُو إِذَا بَرَّكَ الْعَائِنُ، وَأَنَّهَا إِنَّمَا تَعْدُو إِذَا لَمْ يُبَرِّكْ. وَالتَّبْرِيكُ أَنْ يَقُولَ: تَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ! اللَّهُمَّ بَارِكْ فِيهِ. الرَّابِعَةُ- الْعَائِنُ إِذَا أَصَابَ بِعَيْنِهِ وَلَمْ يُبَرِّكْ فَإِنَّهُ يُؤْمَرُ بِالِاغْتِسَالِ، وَيُجْبَرُ عَلَى ذَلِكَ إِنْ أَبَاهُ، لِأَنَّ الْأَمْرَ عَلَى الْوُجُوبِ، لَا سِيَّمَا هَذَا»
göz onu mezara sokmuştur; nice semiz deve vardır ki göz onu kazana sokmuştur. Fakat bu, Yüce Allah'ın buyurduğu gibi O'nun dilemesiyledir: { وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Oysa onlar, Allah’ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezler.” el-Asmaî şöyle demiştir: Çok nazar değdiren bir adam gördüm; sütü sağılan bir ineğin sesini işitip sütün fışkırma sesini beğendi ve: 'Bu hangisidir?' dedi. Onlar da nazardan korumak için başka bir ineği kastederek: 'Filancadır' dediler. İkisi birden helak oldu; hem kastedilen hem de adı verilerek hedef şaşırtılan. el-Asmaî: 'Onu şöyle derken işittim: Hoşuma giden bir şey gördüğümde gözümden bir sıcaklığın çıktığını hissederim' demiştir. Üçüncüsü- Hoşuna bir şey giden her Müslümana tebrikte bulunması (bereket duası etmesi) vaciptir; zira bereket duası ettiğinde sakınılan durum muhakkak bertaraf edilir. O'nun (aleyhisselâm) Âmir'e: “Ona bereket duası etseydin ya!” buyurduğunu görmez misin? Bu, nazar eden kimse bereket duası ettiğinde gözün zarar vermeyeceğine ve sirayet etmeyeceğine, ancak bereket duası etmediğinde zarar vereceğine delalet etmiştir. Tebrik (bereket duası) ise kişinin şöyle demesidir: Tebârekallâhu ahsenü'l-hâlikîn! Allāhümme bârik fîh (Yaratıcıların en güzeli olan Allah pek yücedir! Allah'ım, bunu bereketli kıl). Dördüncüsü- Nazar eden kimse gözüyle isabet ettirip bereket duası etmediği takdirde yıkanması emredilir; şayet diretirse buna zorlanır. Çünkü emir vücub ifade eder; bilhassa bu durumda,
، فَإِنَّهُ قَدْ يُخَافُ عَلَى الْمَعِينِ الْهَلَاكُ، وَلَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَمْنَعَ أَخَاهُ مَا يَنْتَفِعُ بِهِ أَخُوهُ وَلَا يَضُرُّهُ هُوَ، وَلَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ بِسَبَبِهِ وَكَانَ الْجَانِيَ عَلَيْهِ. الْخَامِسَةُ- مَنْ عُرِفَ بِالْإِصَابَةِ بِالْعَيْنِ مُنِعَ مِنْ مُدَاخَلَةِ النَّاسِ دَفْعًا لِضَرَرِهِ، وَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: يَأْمُرُهُ الْإِمَامُ بِلُزُومِ بَيْتِهِ، وَإِنْ كَانَ فَقِيرًا رَزَقَهُ مَا يَقُومُ بِهِ، وَيَكُفُّ أَذَاهُ عَنِ النَّاسِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ يُنْفَى، وَحَدِيثُ مَالِكٍ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ يَرُدُّ هَذِهِ الْأَقْوَالَ، فَإِنَّهُ ﵇ لَمْ يَأْمُرْ فِي عَامِرٍ بِحَبْسٍ وَلَا بِنَفْيٍ، بَلْ قَدْ يكون الرجل الصالح عاينا، وَأَنَّهُ لَا يَقْدَحُ فِيهِ وَلَا يَفْسُقُ بِهِ، وَمَنْ قَالَ: يُحْبَسُ وَيُؤْمَرُ بِلُزُومِ بَيْتِهِ. فَذَلِكَ احْتِيَاطٌ وَدَفْعُ ضَرَرٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- رَوَى مَالِكٌ عَنْ حُمَيْدِ بْنِ قَيْسٍ الْمَكِّيِّ أَنَّهُ قَالَ: دُخِلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِابْنَيْ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَقَالَ لِحَاضِنَتِهِمَا:" مَا لِي أَرَاهُمَا ضَارِعَيْنِ" فَقَالَتْ حَاضِنَتُهُمَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّهُ تُسْرِعُ إِلَيْهِمَا الْعَيْنَ، وَلَمْ يَمْنَعْنَا أَنْ نَسْتَرْقِيَ لَهُمَا إِلَّا أَنَّا لَا نَدْرِي مَا يُوَافِقُكَ مِنْ ذَلِكَ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" استرقوا لهما فإنه
, zira nazar değen kimsenin helak olmasından korkulabilir. Bir kimsenin, din kardeşinin faydalanacağı ve kendisine de hiçbir zararı dokunmayacak bir şeyi ondan esirgemesi uygun düşmez; hele ki [bu duruma] kendisi sebep olmuş ve ona haksızlık etmişse! Beşincisi- Nazar değdirdiği bilinen kimse, zararını savuşturmak amacıyla insanlarla bir arada bulunmaktan menedilir. Bazı âlimler şöyle demiştir: Devlet başkanı onun evinde oturmasını emreder; şayet fakir ise geçimini temin edecek kadar nafaka bağlar ve böylece onun insanlara vereceği eziyeti engeller. Onun sürgün edileceği de söylenmiştir. Fakat daha önce zikrettiğimiz Mâlik hadisi bu görüşleri reddetmektedir; zira o aleyhisselâm, Âmir hakkında ne hapis ne de sürgün emretmiştir. Aksine sâlih bir kimseden de nazar isabet edebilir; bu durum onun dindarlığına leke sürmez ve bu yüzden fâsık sayılmaz. Onun hapsedileceğini ve evinde oturmasının emredileceğini söyleyenlerin görüşü ise bir tedbirdir ve zararı defetme gayesine matuftur, doğrusunu en iyi Allah bilir. Altıncısı- Mâlik, Humeyd b. Kays el-Mekkî'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna Ca'fer b. Ebî Tâlib'in iki oğlu getirildi. Bunun üzerine [Resûlullah] onların mürebbiyelerine: « مَا لِي أَرَاهُمَا ضَارِعَيْنِ » «Neden bu ikisini böyle zayıf ve çelimsiz görüyorum?» buyurdu. Mürebbiyeleri şöyle dedi: Ey Allah'ın Resûlü! Onlara çabucak nazar değer; bizi onlar için rukye yaptırmaktan alıkoyan tek şey ise bunun senin onayına uygun olup olmadığını bilmeyişimizdir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « استرقوا لهما فإنه » «Onlar için rukye yaptırın; zira...» buyurdu.
لو سبق شي الْقَدَرَ سَبَقَتْهُ الْعَيْنُ". وَهَذَا الْحَدِيثُ مُنْقَطِعٌ، وَلَكِنَّهُ مَحْفُوظٌ لِأَسْمَاءَ بُنْتِ عُمَيْسٍ الْخَثْعَمِيَّةِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ وُجُوهٍ ثَابِتَةٍ مُتَّصِلَةٍ صِحَاحٍ، وَفِيهِ أَنَّ الرُّقَى مِمَّا يُسْتَدْفَعُ بِهِ الْبَلَاءُ، وَأَنَّ الْعَيْنَ تُؤَثِّرُ فِي الْإِنْسَانِ وَتَضْرَعُهُ، أَيْ تُضْعِفُهُ وَتُنْحِلُهُ، وَذَلِكَ بِقَضَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَقَدَرَهُ. وَيُقَالُ: إِنَّ الْعَيْنَ أَسْرَعُ إِلَى الصِّغَارِ مِنْهَا إِلَى الْكِبَارِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّابِعَةُ- أَمَرَ ﷺ فِي حَدِيثِ أَبِي أُمَامَةَ الْعَائِنَ بِالِاغْتِسَالِ لِلْمَعِينِ، وَأَمَرَ هُنَا بِالِاسْتِرْقَاءِ، قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِنَّمَا يُسْتَرْقَى مِنَ الْعَيْنِ إِذَا لَمْ يُعْرَفِ الْعَائِنُ، وَأَمَّا إِذَا عُرِفَ الَّذِي أَصَابَهُ بِعَيْنِهِ فَإِنَّهُ يُؤْمَرُ بِالْوُضُوءِ عَلَى حَدِيثِ أَبِي أُمَامَةَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ) أي من شي أَحْذَرُهُ عَلَيْكُمْ، أَيْ لَا يَنْفَعُ الْحَذَرَ مَعَ القدر. (إِنِ الْحُكْمُ) أي الأمر والقضاء لله. (إِلَّا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ) أَيِ اعْتَمَدْتُ وَوَثِقْتُ. (وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ).
şayet kaderin önüne geçecek bir şey olsaydı, muhakkak göz onun önüne geçerdi” buyurdu. Bu hadis munkatı'dır; fakat Esmâ bint Umeys el-Has'amiyye'den Peygamber'e ﷺ dayanan sahih ve muttasıl sabit yollarla mahfuzdur. Bunda, rukyenin belayı defetmeye yarayan şeylerden olduğuna ve nazarın insana etki edip onu yıprattığına, yani zayıflatıp incelttiğine delil vardır; bu da Yüce Allah'ın kaza ve kaderi iledir. Nazarın küçüklere büyüklere oranla daha hızlı değdiği söylenir. En doğrusunu Allah bilir. Yedincisi- Peygamber ﷺ Ebû Ümâme hadisinde nazar değdirene, nazar değen kimse için yıkanmayı emretmiş; burada ise rukye yaptırmayı emretmiştir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Nazar değdiren bilinmediği takdirde nazara karşı rukye yapılır; nazar değdiren kimse bilindiğinde ise Ebû Ümâme hadisi uyarınca ona abdest alması emredilir. En doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Bununla beraber Allah’tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam” buyruğu; yani sizin adınıza çekindiğim şeylerden hiçbirini savamam, yani kader karşısında sakınmak fayda vermez demektir. { إِنِ الْحُكْمُ } “Hüküm ancak...” yani emir ve kaza Allah'ındır. { إِلَّا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } “ancak Allah’ındır. Ben O’na tevekkül ettim” yani dayandım ve güvendim. { وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ } “Tevekkül edenler de yalnız O’na tevekkül etsinler.”
[سورة يوسف (١٢): الآيات ٦٨ الى ٧٠]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyetler 68-70]
وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٦٨) وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٩) فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ (٧٠)
{ وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٦٨) وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٩) فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ (٧٠) } “Babalarının kendilerine emrettiği şekilde girdiklerinde, bu durum Allah’tan [gelecek] hiçbir şeyi onlardan savamazdı; ancak Ya'kūb’un içindeki bir dileği yerine getirmesi müstesna. Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimiz için bir ilim sahibiydi; fakat insanların çoğu bilmezler. (68) Yûsuf’un huzuruna girdiklerinde, o kardeşini yanına aldı ve: ‘Ben senin kardeşinim; onların yaptıklarına artık üzülme!’ dedi. (69) Yüklerini hazırlatınca su kabını kardeşinin yükünün içine koydu. Sonra bir çağırıcı: ‘Ey kafile! Şüphesiz siz hırsızlarsınız!’ diye seslendi. (70)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ) أَيْ مِنْ أَبْوَابٍ شَتَّى. (مَا كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ) إِنْ أَرَادَ إِيقَاعَ مَكْرُوهٍ بِهِمْ. (إِلَّا حاجَةً) اسْتِثْنَاءٌ لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ. (فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها) أَيْ خَاطِرٌ خَطَرَ بِقَلْبِهِ، وَهُوَ وَصِيَّتُهُ أَنْ يَتَفَرَّقُوا، قَالَ مُجَاهِدٌ: خَشْيَةَ الْعَيْنِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ. وَقِيلَ: لِئَلَّا يَرَى الْمَلِكُ عَدَدَهُمْ وَقُوَّتَهُمْ
Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ } “Babalarının kendilerine emrettiği şekilde girdiklerinde” yani ayrı ayrı kapılardan [girdiklerinde]. { مَا كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Bu durum Allah’tan [gelecek] hiçbir şeyi onlardan savamazdı” şayet onlara bir kötülük isabet ettirmeyi murad etmişse. { إِلَّا حاجَةً } “ancak bir dilek müstesna” ifadesi munkatı' istisnadır. { فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها } “Ya'kūb’un içindeki bir dileği yerine getirmesi” yani kalbine doğan bir düşüncedir ki o da ayrı ayrı girmeleri yönündeki tavsiyesidir. Mücâhid: 'Nazar korkusu sebebiyle' demiştir ve bu konudaki açıklama daha önce geçmişti. Şöyle de denilmiştir: Hükümdar onların sayısını ve gücünü görmesin,
فَيَبْطِشُ بِهِمْ حَسَدًا أَوْ حَذَرًا، قَالَهُ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ، وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ، وَقَالَ: وَلَا مَعْنَى لِلْعَيْنِ هَاهُنَا. وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمُسْلِمَ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يُحَذِّرَ أَخَاهُ مِمَّا يَخَافُ عَلَيْهِ، وَيُرْشِدَهُ إِلَى مَا فِيهِ طَرِيقُ السَّلَامَةِ وَالنَّجَاةِ، فَإِنَّ الدِّينَ النَّصِيحَةُ، وَالْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّهُ) يَعْنِي يَعْقُوبَ. (لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ) أَيْ بِأَمْرِ دِينِهِ. (وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ) أَيْ لَا يَعْلَمُونَ مَا يَعْلَمُ يَعْقُوبَ ﵇ مِنْ أَمْرِ دِينِهِ. وَقِيلَ:" لَذُو عِلْمٍ" أَيْ عَمَلٍ، فَإِنَّ الْعِلْمَ أَوَّلُ أَسْبَابِ الْعَمَلِ، فَسُمِّيَ بِمَا هُوَ بِسَبَبِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ) قَالَ قَتَادَةُ: ضَمَّهُ إِلَيْهِ، وَأَنْزَلَهُ مَعَهُ. وَقِيلَ: أَمَرَ أَنْ يَنْزِلَ كُلُّ اثْنَيْنِ فِي مَنْزِلٍ، فَبَقِيَ أَخُوهُ مُنْفَرِدًا فَضَمَّهُ إِلَيْهِ وَقَالَ: أَشْفَقْتُ عَلَيْهِ مِنَ الْوَحْدَةِ، قَالَ لَهُ سِرًّا مِنْ إِخْوَتِهِ: (إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ) أَيْ لَا تَحْزَنْ (بِما كانُوا يَعْمَلُونَ). قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ) لَمَّا عَرَفَ بِنْيَامِينُ أَنَّهُ يُوسُفَ قَالَ لَهُ: لَا تَرُدَّنِي إِلَيْهِمْ، فَقَالَ: قَدْ عَلِمْتُ اغْتِمَامَ يَعْقُوبَ بِي فَيَزْدَادُ غَمُّهُ، فَأَبَى بِنْيَامِينُ الْخُرُوجَ، فَقَالَ يُوسُفُ: لَا يُمْكِنُ حَبْسُكَ إِلَّا بَعْدَ أَنْ أَنْسُبَكَ إِلَى مَا لَا يَجْمُلُ بِكَ: فَقَالَ: لَا أُبَالِي! فَدَسَّ الصَّاعَ فِي رَحْلِهِ، إِمَّا بِنَفْسِهِ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَطَّلِعْ عَلَيْهِ أَحَدٌ، أَوْ أَمَرَ بَعْضَ خَوَاصِّهِ بِذَلِكَ. وَالتَّجْهِيزُ التَّسْرِيحُ وَتَنْجِيزُ الْأَمْرِ، وَمِنْهُ جَهَّزَ عَلَى الْجَرِيحِ أَيْ قَتَلَهُ، وَنَجَزَّ أَمْرَهُ. والسقاية والصواع شي وَاحِدٌ، إِنَاءٌ لَهُ رَأْسَانِ فِي وَسَطِهِ مِقْبَضٌ، كَانَ الْمَلِكُ يَشْرَبُ مِنْهُ مِنَ الرَّأْسِ الْوَاحِدِ، وَيُكَالُ الطَّعَامُ بِالرَّأْسِ الْآخَرِ، قَالَهُ النَّقَّاشُ عَنِ ابن عباس، وكل شي يُشْرَبُ بِهِ فَهُوَ صُوَاعٌ، وَأَنْشَدَ:
böylece haset yahut tedbir sebebiyle onlara hışmetmesin diyedir. Bunu müteahhir âlimlerden bazıları söylemiş, en-Nehhâs da tercih ederek: 'Burada nazarın bir anlamı yoktur' demiştir. Bu âyet, Müslümanın kardeşini korktuğu tehlikelere karşı uyarmasının ve onu selamet ve kurtuluş yoluna yönlendirmesinin vacip olduğuna delalet etmiştir; zira din nasihattir ve Müslüman Müslümanın kardeşidir. Yüce Allah'ın: { وَإِنَّهُ } “Şüphesiz o” yani Ya'kūb. { لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ } “kendisine öğrettiğimiz için bir ilim sahibiydi” yani dininin emri hususunda. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “fakat insanların çoğu bilmezler” yani Ya'kūb'un (aleyhisselâm) dini hususunda bildiği şeyleri bilmezler. 'İlim sahibiydi' ifadesinin amel sahibi olduğu anlamına geldiği de söylenmiştir; zira ilim amelin ilk sebebidir, bu yüzden sebebine binaen böyle isimlendirilmiştir. Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ } “Yûsuf’un huzuruna girdiklerinde, o kardeşini yanına aldı” buyruğudur. Katâde: 'Onu bağrına bastı ve kendisiyle birlikte konaklattı' demiştir. Şöyle de denilmiştir: Her iki kişinin bir evde konaklamasını emretti; böylece kardeşi tek başına kaldı, bunun üzerine onu yanına alıp: 'Yalnız kalmasına acıdım' dedi ve kardeşlerinden gizli olarak ona şöyle söyledi: { إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ } “Ben senin kardeşinim; artık üzülme!” yani kederlenme { بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “onların yaptıklarına”. Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ } “Yüklerini hazırlatınca su kabını kardeşinin yükünün içine koydu” buyruğudur. Bünyâmin onun Yûsuf olduğunu öğrenince ona: 'Beni onlara geri gönderme' dedi. [Yûsuf]: 'Ya'kūb'un benim yüzümden çektiği kederi biliyorum, onun kederi daha da artar' dedi. Bünyâmin gitmeyi reddedince Yûsuf: 'Seni ancak sana yakışmayan bir şeyle itham ettikten sonra burada tutmam mümkündür' dedi. O da: 'Umrumda değil!' dedi. Bunun üzerine su kabını, ya bizzat kendisi kimsenin görmediği bir şekilde ya da yakın adamlarından birine emrederek onun yükünün içine gizlice koydu. 'Techîz', yola çıkarmak ve işi bitirmek demektir; nitekim yaralıyı öldürüp işini bitirmeye 'cehheze ale'l-cerîh' denir. Sikāye ile suvâ' aynı şeydir; iki ucu olan, ortasında tutamağı bulunan bir kaptır; hükümdar bir ucundan içer, diğer ucuyla da zahire tartılırdı. Bunu en-Nakkāş, İbn Abbâs'tan nakletmiştir. İçinde bir şey içilen her kaba 'suvâ'' denir. Şair şöyle demiştir:
نَشْرَبُ الْخَمْرَ بِالصُّوَاعِ جِهَارًا
Şarabı suvâ' ile alenen içeriz
وَاخْتُلِفَ فِي جِنْسِهِ، فَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ أَبِي بِشْرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ صُوَاعُ الْمَلِكِ شي من فضة يشبه المكوك، من فضة مرصع بالجوهر، يجعل على الرأس،
[Suvâ‘ın] cinsi hususunda ihtilaf edilmiştir. Şu‘be'nin Ebû Bişr'den, onun Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Hükümdarın suvâ‘ı, mekûke benzeyen gümüşten bir nesne idi; gümüşten olup mücevherlerle süslenmişti ve başa konulurdu.'
وَكَانَ لِلْعَبَّاسِ وَاحِدٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَسَأَلَ نَافِعُ بْنُ الْأَزْرَقِ مَا الصُّوَاعُ؟ قَالَ: الْإِنَاءُ، قَالَ فِيهِ الْأَعْشَى:
Cahiliye döneminde el-Abbâs'ın da böyle bir kabı vardı. Nâfi' b. el-Ezrak: 'Suvâ' nedir?' diye sordu; [İbn Abbâs]: 'Kaptır' dedi. el-A'şâ bu hususta şöyle demiştir:
لَهُ دَرْمَكٌ فِي رَأْسِهِ وَمَشَارِبُ ... وَقِدْرٌ وَطَبَّاخٌ وَصَاعٌ وَدَيْسَقُ
Onun başında has un ve içecekler vardır ... tencere, aşçı, sâ' ve geniş kâse
وَقَالَ عِكْرِمَةُ: كَانَ مِنْ فِضَّةٍ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدٍ: كَانَ مِنْ ذَهَبٍ، وَبِهِ كَالَ طَعَامُهُمْ مُبَالَغَةً فِي إِكْرَامِهِمْ. وَقِيلَ: إِنَّمَا كَانَ يُكَالُ بِهِ لِعِزَّةِ الطَّعَامِ. وَالصَّاعُ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ، فَمَنْ أَنَّثَهُ قَالَ: أَصْوُعٌ، مِثْلُ أَدْوُرٍ، وَمَنْ ذَكَّرَهُ قَالَ أَصْوَاعٌ، مِثْلُ أَثْوَابٍ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَأَبُو صَالِحٍ: الصَّاعُ الطِّرْجِهَالَةُ بِلُغَةِ حِمْيَرَ. وَفِيهِ قِرَاءَاتٌ:" صُواعَ" قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ، وَ" صَوْغَ" بِالْغَيْنِ الْمُعْجَمَةِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ، قَالَ: وَكَانَ إِنَاءً أُصِيغَ مِنْ ذَهَبٍ." وَصَوْعَ" بِالْعَيْنِ غَيْرِ الْمُعْجَمَةِ قِرَاءَةُ أَبِي رَجَا." وَصُوعَ" بِصَادِ مَضْمُومَةٍ وَوَاوٍ سَاكِنَةٍ وَعَيْنٍ غَيْرِ مُعْجَمَةٍ قِرَاءَةُ أُبَيٍّ." وَصُيَاعَ" بِيَاءٍ بَيْنَ الصَّادِ وَالْأَلِفِ، قِرَاءَةُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ." وَصَاعَ" بِأَلِفٍ بَيْنَ الصَّادِ وَالْعَيْنِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي هُرَيْرَةَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ) أَيْ نَادَى مناد وأعلم. و" أَذَّنَ" لِلتَّكْثِيرِ، فَكَأَنَّهُ نَادَى مِرَارًا" أَيَّتُهَا الْعِيرُ". وَالْعِيرُ مَا امْتِيرَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيرِ وَالْإِبِلِ وَالْبِغَالِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَ عِيرُهُمْ حَمِيرًا. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْعِيرُ الْإِبِلُ الْمَرْحُولَةُ الْمَرْكُوبَةُ، وَالْمَعْنَى: يَا أصحاب العير، كقوله:" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ" [يوسف: ٨٢] وَيَا خَيْلَ اللَّهِ ارْكَبِي: أَيْ يَا أَصْحَابَ خَيْلِ اللَّهِ، وَسَيَأْتِي. وَهُنَا اعْتِرَاضَانِ: الْأَوَّلُ- إِنْ قِيلَ: كَيْفَ رَضِيَ بِنْيَامِينُ بِالْقُعُودِ طَوْعًا وَفِيهِ عُقُوقُ الْأَبِ بِزِيَادَةِ الْحُزْنِ، وَوَافَقَهُ عَلَى ذَلِكَ يُوسُفُ؟ وَكَيْفَ نَسَبَ يُوسُفُ السَّرِقَةَ إِلَى إِخْوَتِهِ وهم براء وهوالثاني- فَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الْحُزْنَ كَانَ قَدْ غَلَبَ عَلَى يَعْقُوبَ بِحَيْثُ لَا يُؤَثِّرُ فِيهِ فَقْدُ بِنْيَامِينَ كُلَّ التَّأْثِيرِ، أَوَلَا تَرَاهُ لَمَّا فقده قال:" يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ" [يُوسُفَ: ٨٤] وَلَمْ يُعَرِّجْ عَلَى بِنْيَامِينَ، وَلَعَلَّ يُوسُفَ إِنَّمَا وَافَقَهُ عَلَى الْقُعُودِ بِوَحْيٍ، فَلَا اعْتِرَاضَ. وأما نسبة
İkrime şöyle demiştir: "Gümüşten idi." Abdurrahman b. Zeyd ise şöyle demiştir: "Altından idi; onlara ikramda mübalağa etmek için yiyeceklerini onunla ölçtü." Bir diğer görüşe göre ise yiyeceğin azlığı ve kıymeti sebebiyle onunla ölçülüyordu. Sâ' (صَاع) kelimesi müzekker (eril) de müennes (dişil) de kullanılır. Onu müennes kabul eden kimse, -edvür (أَدْوُر) gibi- asvu' (أَصْوُع) der; müzekker kabul eden ise -esvâb (أَثْوَاب) gibi- asvâ' (أَصْوَاع) der. Mücâhid ve Ebû Sâlih: "Sâ', Himyer lügatinde tırcihâle (büyük kâse) demektir" demişlerdir. Bu kelimede [farklı] kıraatler vardır: { صُوَاعَ } genel çoğunluğun kıraatidir. Noktalı gayın ile { صَوْغَ } ise Yahyâ b. Ya'mer'in kıraatidir; o: "Altından dökülüp yapılmış bir kaptı" demiştir. Noktasız ayın ile { صَوْعَ } Ebû Recâ'nın kıraatidir. Ötreli sâd, sakin vâv ve noktasız ayın ile { صُوعَ } Übey'in kıraatidir. Sâd ile elif arasında yâ harfi ile { صُيَاعَ } Saîd b. Cübeyr'in kıraatidir. Sâd ile ayın arasında elif ile { صَاعَ } ise Ebû Hureyre'nin kıraatidir. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ } “Sonra bir çağırıcı: 'Ey kervan! Siz muhakkak hırsızlarsınız' diye seslendi” buyruğu; bir seslenicinin seslendiği ve bildirdiği anlamına gelir. "Ezzene" (أَذَّنَ) fiili çokluk (teksîr) ifade eder; sanki defalarca: "Ey kervan!" diye seslenmiştir. 'Îr (الْعِير); üzerine yiyecek yüklenen eşek, deve ve katırlardır. Mücâhid şöyle demiştir: "Onların kervanı eşeklerden ibaretti." Ebû Ubeyde şöyle demiştir: "'Îr; semerlenmiş ve binilmiş develerdir. Anlamı ise: 'Ey kervan sahipleri!' demektir; tıpkı Yüce Allah'ın: { وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ } “[Halkı bulunan] o şehre sor” [Yûsuf, 82] buyruğu ve « يَا خَيْلَ اللَّهِ ارْكَبِي » «Ey Allah'ın süvarileri, binin!» yani 'Ey Allah'ın atlarının sahipleri!' sözü gibi. Bu husus ileride gelecektir." Burada iki itiraz söz konusudur: Birincisi- Eğer 'Bünyâmin, babasının hüznünü artırarak ona karşı gelmeyi (ukûk) içerdiği halde kendi isteğiyle kalmaya nasıl razı oldu ve Yûsuf da bu konuda ona nasıl muvafakat etti? Ve Yûsuf, kardeşleri bundan tamamen berî/uzak oldukları halde hırsızlığı onlara nasıl isnat etti?' denilirse -ki bu da ikinci [itirazdır]-; birinciye verilecek cevap şudur: Hüzün Ya'kûb'u öyle kaplamıştı ki Bünyâmin'in kaybı onda o derece derin bir etki bırakmayacaktı. Görmez misin ki onu kaybettiğinde { يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ } “Vah Yûsuf'a vah!” [Yûsuf, 84] demiş, Bünyâmin'e hiç değinmemiştir. Bir de muhtemelen Yûsuf, onun [orada] kalmasına vahiy gereği muvafakat etmiştir; dolayısıyla bir itiraz söz konusu olamaz. [Yûsuf'un] isnadına gelince...
يُوسُفَ السَّرِقَةَ إِلَى إِخْوَتِهِ فَالْجَوَابُ: أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا قَدْ سَرَقُوهُ مِنْ أَبِيهِ فَأَلْقَوْهُ فِي الْجُبِّ، ثُمَّ بَاعُوهُ، فَاسْتَحَقُّوا هَذَا الِاسْمَ بِذَلِكَ الْفِعْلِ، فَصَدَقَ إِطْلَاقُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ. جَوَابٌ آخَرُ- وَهُوَ أَنَّهُ أَرَادَ أَيَّتُهَا الْعِيرُ حَالُكُمْ حَالُ السُّرَّاقِ، وَالْمَعْنَى: إِنَّ شَيْئًا لِغَيْرِكُمْ صَارَ عِنْدَكُمْ مِنْ غَيْرِ رِضَا الْمَلِكِ وَلَا عِلْمِهِ. جَوَابٌ آخَرُ- وَهُوَ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ حِيلَةً لِاجْتِمَاعِ شَمْلِهِ بِأَخِيهِ، وَفَصْلِهِ عَنْهُمْ إِلَيْهِ، وَهَذَا بِنَاءً عَلَى أَنَّ بِنْيَامِينَ لَمْ يَعْلَمْ بِدَسِّ الصَّاعِ فِي رَحْلِهِ، وَلَا أَخْبَرَهُ بِنَفْسِهِ. وَقَدْ قِيلَ: إن معنى الكلام الاستفهام، أي أو إنكم لسارقون؟ كقوله:" وَتِلْكَ نِعْمَةٌ" [الشعراء: ٢٢] أي أو تلك نِعْمَةٌ تَمُنُّهَا عَلَيَّ؟ وَالْغَرَضُ أَلَّا يُعْزَى إِلَى يوسف ﷺ الكذب.
hırsızlığı kardeşlerine isnad etmesine gelince, bunun cevabı şudur: O topluluk daha önce onu babasından çalmış, kuyuya atmış ve sonra da satmışlardı; bu fiilleri sebebiyle bu ismi hak etmişlerdi; dolayısıyla bu nitelemenin onlara yapılması doğruydu. Başka bir cevap- Şudur: O, 'Ey kervan, durumunuz hırsızların durumudur' demek istemiştir; anlamı: 'Başkasına ait bir şey hükümdarın rızası ve bilgisi olmadan sizin yanınıza geçmiştir' demektir. Başka bir cevap- Şudur: Bu, kardeşiyle kavuşup bir araya gelmesi ve onu onlardan ayırıp yanına alması için bir plandı; bu da Bünyâmin'in kabın yüküne gizlice konulduğunu bilmediği ve Yûsuf'un bunu bizzat ona haber vermediği kabulüne dayanır. Sözün anlamının istifham olduğu da söylenmiştir; yani: 'Yoksa siz hırsız mısınız?' demektir; tıpkı: { وَتِلْكَ نِعْمَةٌ } “Başıma kaktığın o nimet” buyruğunun, 'Başıma kaktığın nimet bu mudur?' anlamına gelmesi gibi. Buradaki amaç Yûsuf'a (aleyhisselâm) yalan nispet edilmemesidir.
[سورة يوسف (١٢): الآيات ٧١ الى ٧٢]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyetler 71-72]
قالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ (٧١) قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ (٧٢)
{ قالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ (٧١) قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ (٧٢) } “Onlara dönerek dediler ki: ‘Ne kaybettiniz?’ (71) Dediler ki: ‘Hükümdarın su kabını kaybettik. Onu getirene bir deve yükü [erzak] vardır ve ben buna kefilim.’ (72)”
فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ). الْبَعِيرُ هُنَا الْجَمَلُ فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ. وَقِيلَ: إِنَّهُ الْحِمَارُ، وَهِيَ لُغَةٌ لِبَعْضِ الْعَرَبِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَاخْتَارَهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الزَّعِيمُ هُوَ الْمُؤَذِّنُ الَّذِي قَالَ:" أَيَّتُهَا الْعِيرُ". وَالزَّعِيمُ وَالْكَفِيلُ وَالْحَمِيلُ وَالضَّمِينُ وَالْقَبِيلُ سَوَاءٌ وَالزَّعِيمُ الرَّئِيسُ. قَالَ:
Bunda yedi mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ } “Onu getirene bir deve yükü [erzak] vardır ve ben buna kefilim” buyruğudur. Buradaki 'baîr' (deve), müfessirlerin çoğunun görüşüne göre devedir. Eşek olduğu da söylenmiştir ki bu bazı Arapların lügatidir; bunu Mücâhid söylemiş ve tercih etmiştir. Mücâhid şöyle demiştir: 'ez-Zaîm' (kefil), 'Ey kafile!' diyen çağırıcıdır. ez-Zaîm, el-kefîl, el-hamîl, ed-damîn ve el-kabîl kelimeleri aynı anlamdadır. ez-Zaîm ayrıca reis/önder demektir. Şair şöyle demiştir:
وَإِنِّي زَعِيمٌ إِنْ رَجَعْتُ مُمَلَّكًا ... بِسَيْرٍ تَرَى مِنْهُ الْفُرَانِقَ أَزْوَرَا
Hükümran olarak dönersem, öyle bir yürüyüşe kefilim ki ... ondan dolayı postacının yan yan gittiğini görürsün.
وَقَالَتْ لَيْلَى الْأَخْيِلِيَّةُ تَرِثِي أَخَاهَا:
Leylâ el-Ahyeliyye kardeşine mersiye söylerken şöyle demiştir:
وَمُخَرَّقٌ عَنْهُ الْقَمِيصُ تخاله ... يوم اللقاء من الحياء سقيما
Gömleği paramparça yırtılmıştır; karşılaştığın gün utancından [dolayı] onu hasta sanırsın.
حَتَّى إِذَا رَفَعَ اللِّوَاءَ رَأَيْتَهُ ... [تَحْتَ اللِّوَاءِ] عَلَى الْخَمِيسِ زَعِيمَا
Nihayet sancağı kaldırdığında onu ... [sancağın altında] ordunun başında bir komutan (zaîm) olarak görürsün.
الثَّانِيَةُ- إِنْ قِيلَ: كَيْفَ ضَمِنَ حِمْلَ الْبَعِيرَ وَهُوَ مَجْهُولٌ، وَضَمَانُ الْمَجْهُولِ لَا يَصِحُّ؟ قِيلَ لَهُ: حِمْلُ الْبَعِيرِ كَانَ مُعَيَّنًا مَعْلُومًا عِنْدَهُمْ كَالْوَسْقِ، فَصَحَّ ضَمَانُهُ، غَيْرَ أَنَّهُ [كَانَ] بَدَلُ مَالٍ لِلسَّارِقِ، وَلَا يَحِلُّ لِلسَّارِقِ ذَلِكَ، فَلَعَلَّهُ كَانَ يَصِحُّ فِي شَرْعِهِمْ أَوْ كَانَ هَذَا جَعَالَةٌ، وَبَذْلُ مَالٍ لِمَنْ [كَانَ] يُفَتِّشُ وَيَطْلُبُ. الثَّالِثَةُ- قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلَانِ: أَحَدُهُمَا- جَوَازُ الْجُعْلُ وَقَدْ أُجِيزَ لِلضَّرُورَةِ، فَإِنَّهُ يَجُوزُ فِيهِ مِنَ الْجَهَالَةِ مَا لَا يَجُوزُ فِي غَيْرِهِ، فَإِذَا قَالَ الرَّجُلُ: مَنْ فَعَلَ كَذَا فَلَهُ كَذَا صَحَّ. وَشَأْنُ الْجُعْلِ أَنْ يَكُونَ أَحَدُ الطَّرَفَيْنِ مَعْلُومًا وَالْآخَرُ مَجْهُولًا لِلضَّرُورَةِ إِلَيْهِ، بِخِلَافِ الْإِجَارَةِ، فَإِنَّهُ يَتَقَدَّرُ فِيهَا الْعِوَضُ وَالْمُعَوَّضُ مِنَ الْجِهَتَيْنِ، وَهُوَ مِنَ الْعُقُودِ الْجَائِزَةِ الَّتِي يَجُوزُ لِأَحَدِهِمَا فَسْخُهُ، إِلَّا أَنَّ الْمَجْعُولَ لَهُ يَجُوزُ أَنْ يَفْسَخَهُ قَبْلَ الشُّرُوعِ وَبَعْدَهُ، إِذَا رَضِيَ بِإِسْقَاطِ حَقِّهِ، وَلَيْسَ لِلْجَاعِلِ أَنْ يَفْسَخَهُ إِذَا شَرَعَ الْمَجْعُولُ لَهُ فِي الْعَمَلِ. وَلَا يُشْتَرَطُ فِي عَقْدِ الْجُعْلِ حُضُورُ الْمُتَعَاقِدَيْنِ، كَسَائِرِ الْعُقُودِ، لِقَوْلِهِ:" وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ" وَبِهَذَا كُلُّهُ قَالَ الشَّافِعِيُّ. الرَّابِعَةُ- مَتَى قَالَ الْإِنْسَانُ، مَنْ جَاءَ بِعَبْدِي الْآبِقِ فَلَهُ دِينَارٌ لَزِمَهُ مَا جَعَلَهُ فِيهِ إِذَا جَاءَ بِهِ، فَلَوْ جَاءَ بِهِ مِنْ غَيْرِ ضَمَانٍ لَزِمَهُ إِذَا جَاءَ بِهِ عَلَى طَلَبِ الْأُجْرَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" مَنْ جَاءَ بِآبِقٍ فَلَهُ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا" وَلَمْ يُفَصِّلْ بَيْنَ مَنْ جَاءَ بِهِ مِنْ عَقْدِ ضَمَانٍ أَوْ غير عقد. قال ابن خويز مَنْدَادَ وَلِهَذَا قَالَ أَصْحَابُنَا: إِنَّ مَنْ فَعَلَ بِالْإِنْسَانِ مَا يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَفْعَلَهُ بِنَفْسِهِ مَصَالِحِهِ لَزِمَهُ ذَلِكَ، وَكَانَ لَهُ أَجْرٌ مِثْلُهُ إِنْ كَانَ مِمَّنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ بِالْأَجْرِ. قُلْتُ: وخالفنا في هذا كله الشافعي.
İkincisi- Eğer: "Meçhul olan bir şeyin tazmini (garantisi) sahih değilken, [miktarı bilinmeyen] deve yükünü nasıl garanti etti?" denilirse, ona şöyle cevap verilir: Deve yükü, onların nezdinde tıpkı vesk gibi belirlenmiş ve bilinen bir ölçüydü; dolayısıyla onu garanti etmesi sahih oldu. Ne var ki bu, hırsıza bir mal karşılığı idi; oysa hırsız için bu helal olmaz. Belki de bu onların şeriatında caizdi yahut bu bir cuâle (ödül vaadi) olup arayıp bulan kimseye mal bağışında bulunmaktan ibaretti [idi] [veya] arayıp soruşturmakta olan kimse içindi. Üçüncüsü- Bazı âlimler şöyle demiştir: Bu ayette iki delil vardır: Birincisi: Cuâle (ödüllü iş akdi) caizdir; nitekim bu akit zaruretten ötürü caiz kılınmıştır. Çünkü onda, diğer akitlerde caiz olmayan meçhuliyetler caiz görülür. Bir kimse: "Kim şöyle yaparsa ona şu kadar [ücret/ödül] vardır" dediğinde [bu akit] sahih olur. Cuâle akdinin gereği, duyulan zaruretten ötürü tarafların üstlendiği edimlerden birinin malum, diğerinin ise meçhul olmasıdır. İcâre (hizmet/kira) akdi ise böyle değildir; zira onda iki taraftan da karşılık ve bedel tam olarak belirlenir. Cuâle, taraflardan birinin feshedebileceği caiz (bağlayıcı olmayan) akitlerdendir; ancak işi üstlenen kimse (mec'ûlun leh), hakkını düşürmeye razı olduğu takdirde işe başlamadan önce de başladıktan sonra da akdi feshedebilir. İşi veren kimse (câil) ise, işi üstlenen kimse işe başladıktan sonra akdi feshedemez. Cuâle akdinde, diğer akitlerde olduğu gibi tarafların bizzat hazır bulunması şart koşulmaz; nitekim Yüce Allah { وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ } “Onu getirene bir deve yükü [mükâfat] vardır” buyurmuştur. Bütün bunları Şâfiî de ifade etmiştir. Dördüncüsü- Bir kimse: "Kim kaçak kölemi getirirse ona bir dinar vardır" dese, köleyi getirdiği takdirde belirlediği ödülü vermesi ona lazım gelir. Şayet herhangi bir taahhüt bulunmaksızın köleyi getirirse, ücret talep etmek üzere getirdiği takdirde yine [bu ücreti vermesi] lazım gelir. Zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ جَاءَ بِآبِقٍ فَلَهُ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا » «Kim kaçak bir köleyi getirirse ona kırk dirhem vardır.» [Allah Resûlü] getiren kimsenin bunu bir taahhüt akdine dayanarak getirmesi ile akit olmaksızın getirmesi arasında bir ayrım yapmamıştır. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: İşte bundan dolayı mezhepdaşlarımız: "Bir kimse, bir başkasının bizzat kendi maslahatı gereği yapması gereken bir işi onun adına yaparsa, eğer o kimse bu tür işleri ücret karşılığı yapan biriyse, ona emsal ücretini (ecr-i misil) vermesi gerekir" demişlerdir. Ben [Kurtubî] derim ki: Bütün bu hususlarda Şâfiî bize muhalefet etmiştir.
الْخَامِسَةُ- الدَّلِيلُ الثَّانِي- جَوَازُ الْكَفَالَةِ عَلَى الرَّجُلِ، لِأَنَّ الْمُؤَذِّنَ الضَّامِنَ هُوَ غَيْرُ يُوسُفَ ﵇، قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِذَا قَالَ الرَّجُلُ تَحَمَّلْتُ أَوْ تَكَفَّلْتُ أَوْ ضَمِنْتُ أَوْ وَأَنَا حَمِيلٌ لَكَ أَوْ زَعِيمٌ أَوْ كَفِيلٌ أَوْ ضَامِنٌ أَوْ قَبِيلٌ، أَوْ هُوَ لَكَ عِنْدِي أَوْ عَلَيَّ أَوْ إِلَيَّ أَوْ قِبَلِي فَذَلِكَ كُلُّهُ حَمَالَةٌ لَازِمَةٌ، وَقَدِ اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِيمَنْ تَكَفَّلَ بِالنَّفْسِ أَوْ بِالْوَجْهِ، هَلْ يَلْزَمُهُ ضَمَانُ الْمَالِ أَمْ لَا؟ فَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: مَنْ تَكَفَّلَ بِنَفْسِ رَجُلٍ لَمْ يَلْزَمْهُ الْحَقُّ الَّذِي عَلَى الْمَطْلُوبِ إِنْ مَاتَ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ فِي الْمَشْهُورِ عَنْهُ. وَقَالَ مَالِكٌ وَاللَّيْثِ وَالْأَوْزَاعِيُّ: إِذَا تَكَفَّلَ بِنَفْسِهِ وَعَلَيْهِ مَالٌ فَإِنَّهُ إِنْ لَمْ يأت به غرم المال، ويرجع به على الْمَطْلُوبِ، فَإِنِ اشْتَرَطَ ضَمَانَ نَفْسِهِ أَوْ وَجْهِهِ وقال: لا أضمن المال فلا شي عَلَيْهِ مِنَ الْمَالِ، وَالْحُجَّةُ لِمَنْ أَوْجَبَ غُرْمَ الْمَالِ أَنَّ الْكَفِيلَ قَدْ عَلِمَ أَنَّ الْمَضْمُونَ وَجْهُهُ لَا يُطْلَبُ بِدَمٍ، وَإِنَّمَا يُطْلَبُ بِمَالٍ، فَإِذَا ضَمِنَهُ لَهُ وَلَمْ يَأْتِهِ بِهِ فَكَأَنَّهُ فَوَّتَهُ عَلَيْهِ، وَعَزَّهُ مِنْهُ، فَلِذَلِكَ لَزِمَهُ الْمَالُ. وَاحْتَجَّ الطَّحَاوِيُّ لِلْكُوفِيِّينَ فَقَالَ: أَمَّا ضَمَانُ الْمَالِ بِمَوْتِ الْمَكْفُولِ [بِهِ] فَلَا مَعْنَى لَهُ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا تَكَفَّلَ بِالنَّفْسِ وَلَمْ يَتَكَفَّلْ بِالْمَالِ، فَمُحَالٌ أَنْ يَلْزَمَهُ مَا لَمْ يَتَكَفَّلْ بِهِ. السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ إِذَا تَكَفَّلَ رَجُلٌ عَنْ رَجُلٍ بِمَالٍ، هَلْ لِلطَّالِبِ أَنْ يَأْخُذَ مَنْ شَاءَ مِنْهُمَا؟ فَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَالْكُوفِيُّونَ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: يَأْخُذُ مَنْ شَاءَ حَتَّى يَسْتَوْفِيَ حَقَّهُ، وَهَذَا كَانَ قَوْلُ مَالِكٍ ثُمَّ رَجَعَ عَنْهُ فَقَالَ: لَا يُؤْخَذُ الْكَفِيلُ إِلَّا أَنْ يُفْلِسَ الْغَرِيمُ أَوْ يَغِيبَ، لِأَنَّ التَّبْدِيَةَ بِالَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ أَوْلَى، إِلَّا أَنْ يَكُونَ مُعْدِمًا فَإِنَّهُ يُؤْخَذُ مِنَ الْحَمِيلِ، لِأَنَّهُ مَعْذُورٌ فِي أَخْذِهِ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ، وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ. وَالْقِيَاسُ أَنَّ لِلرَّجُلِ مُطَالَبَةَ أَيِّ الرَّجُلَيْنِ شَاءَ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى: إِذَا ضَمِنَ الرَّجُلُ عَنْ صَاحِبِهِ مَالًا تَحَوَّلَ عَلَى الْكَفِيلِ وَبَرِئَ صَاحِبُ الْأَصْلِ، إِلَّا أَنْ يَشْتَرِطَ الْمَكْفُولُ لَهُ عَلَيْهِمَا أَنْ يَأْخُذَ أَيَّهُمَا شَاءَ، وَاحْتَجَّ بِبَرَاءَةِ الْمَيِّتِ مِنَ الدَّيْنِ، بِضَمَانِ أَبِي قَتَادَةَ، وَبِنَحْوِهِ قَالَ أبو ثور.
Beşincisi - İkinci Delil: Bir kimse üzerine kefaletin caiz olmasıdır; çünkü kefil olan münadi, Yûsuf'un (aleyhisselâm) dışındaki bir kimsedir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bir kimse "Üstlendim", "Tefekkül ettim", "Kefil oldum", "Ben senin için hamîlim", "Zaîmim", "Kefîlim", "Zâminim" veya "Kabîlim" yahut "O [alacağın] senin için benim yanımdadır", "Benim üzerimedir", "Bana aittir" veya "Benim katımdadır" derse, bunların hepsi bağlayıcı bir kefalettir (hamâle). Fukaha, şahsa (nefs) veya yüze (vech/beden) kefil olan kimsenin malı tazmin etmesinin gerekip gerekmeyeceği hususunda ihtilaf etmiştir. Kûfeliler: "Bir kimsenin nefsine kefil olan kişiye, borçlu (matlûb) öldüğü takdirde onun üzerindeki hak gerekmez" demişlerdir; bu, kendisinden meşhur olan rivayette Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. Mâlik, Leys ve Evzâî ise şöyle demiştir: Bir kimse, üzerinde mal [borcu] bulunan birinin nefsine kefil olduğunda, şayet onu getirmezse malı öder ve bunu [daha sonra] borçluya rücu eder. Şayet nefsine veya yüzüne kefil olmayı şart koşup: "Malı tazmin etmem" derse, maldan hiçbir şey onun üzerine gerekmez. Malın ödenmesini vacip görenlerin delili şudur: Kefil, yüzüne kefil olunan kimsenin bir kandan dolayı aranmadığını, bilakis bir mal sebebiyle arandığını bilmektedir. Dolayısıyla ona kefil olup da kendisini getirmediğinde sanki onu [alacaklının elinden] kaçırmış ve ondan çekip almış gibi olur; bu sebeple mal ona lazım gelir. Tahâvî, Kûfeliler adına delil getirerek şöyle demiştir: Kefil olunan kimsenin [kendisine kefil olunanın] ölümüyle malın tazmin edilmesinin hiçbir anlamı yoktur; zira o ancak nefse kefil olmuş, mala kefil olmamıştır. Dolayısıyla kefil olmadığı şeyin kendisine lazım gelmesi muhaldir. Altıncısı - Âlimler, bir kimse bir başkası adına bir mala kefil olduğunda alacaklının (tâlib) bu ikisinden dilediğine başvurup [hakkını] tahsil edip edemeyeceği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Sevrî, Kûfeliler, Evzâî, Şâfiî, Ahmed ve İshâk: "Hakkını tam olarak tahsil edinceye kadar dilediğinden alır" demişlerdir. Bu, Mâlik'in [önceki] görüşü idi, daha sonra bundan dönerek şöyle demiştir: Borçlu (garîm) iflas etmedikçe yahut kaybolmadıkça kefile başvurulmaz; çünkü üzerinde hak bulunan asıl borçlu ile başlamak daha uygundur. Ancak borçlu yoksul olursa bu durumda kefilden (hamîl) tahsil edilir; çünkü [alacaklı] bu durumda ondan almakta mazurdur. Bu güzel bir görüştür. Kıyas ise kişinin bu iki adamdan dilediğini talep etme hakkı olduğudur. İbn Ebî Leylâ ise şöyle demiştir: Bir kimse arkadaşı adına bir mala kefil olduğunda [borç] kefile intikal eder ve asıl borçlu [borçtan] beri olur; meğerki alacaklı (mekfûlu leh) dilediğinden almayı her ikisine de şart koşmuş olsun. [İbn Ebî Leylâ] Ebû Katâde'nin kefaletiyle ölünün borçtan beri olmasına dayanarak delil getirmiştir. Ebû Sevr de buna benzer bir görüş beyan etmiştir.
السَّابِعَةُ- الزَّعَامَةُ لَا تَكُونُ إِلَّا فِي الْحُقُوقِ الَّتِي تَجُوزُ النِّيَابَةُ فِيهَا، مِمَّا يَتَعَلَّقُ بِالذِّمَّةِ مِنَ الْأَمْوَالِ، وَكَانَ ثَابِتًا مُسْتَقِرًّا، فَلَا تَصِحُّ الْحَمَالَةُ بِالْكِتَابَةِ لِأَنَّهَا لَيْسَتْ بِدَيْنٍ ثَابِتٍ مُسْتَقِرٍّ، لِأَنَّ الْعَبْدَ إِنْ عَجَزَ رُقَّ وَانْفَسَخَتِ الْكِتَابَةُ، وَأَمَّا كُلُّ حَقٍّ لَا يَقُومُ بِهِ أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ كَالْحُدُودِ فَلَا كَفَالَةَ فِيهِ، وَيُسْجَنُ الْمُدَّعَى عَلَيْهِ الْحَدُّ، حَتَّى يُنْظَرَ فِي أَمْرِهِ. وَشَذَّ أَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ فَأَجَازَا الْكَفَالَةَ فِي الْحُدُودِ وَالْقِصَاصِ، وَقَالَا: إِذَا قَالَ الْمَقْذُوفُ أَوِ الْمُدَّعِي الْقِصَاصَ بَيِّنَتِي حَاضِرَةٌ كَفَلَهُ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ، وَاحْتَجَّ لَهُمُ الطَّحَاوِيُّ بِمَا رَوَاهُ حَمْزَةُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ عُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَجَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَالْأَشْعَثِ أَنَّهُمْ حَكَمُوا بِالْكَفَالَةِ بِالنَّفْسِ بمحضر الصحابة.
Yedincisi- Zaâmet (kefalet), ancak zimmetle ilgili mallardan olan ve sabit, istikrarlı bulunup niyabetin caiz olduğu haklarda geçerlidir. Dolayısıyla mükâtebe akdine kefalet sahih olmaz; çünkü o sabit ve istikrarlı bir borç değildir, zira köle acze düşerse tekrar köleliğe döner ve mükâtebe akdi fesholur. Had cezaları gibi hiç kimsenin bir başkası yerine yerine getiremeyeceği haklara gelince, bunlarda kefalet olmaz ve aleyhine had davası açılan kimse durumu inceleninceye kadar hapsedilir. Ebû Yûsuf ve Muhammed bu kuralın dışına çıkarak hadlerde ve kısasta kefaleti caiz görmüşler ve: 'İftiraya uğrayan yahut kısas talep eden kimse delilimin hazır olduğunu söylerse ona üç gün kefil olunur' demişlerdir. et-Tahâvî onlar lehine, Hamza b. Amr'ın Ömer, İbn Mes'ûd, Cerîr b. Abdillâh ve el-Eş'as'tan rivayet ettiği, onların sahâbenin huzurunda şahsa kefalete hükmettikleri rivayetini delil getirmiştir.
[سورة يوسف (١٢): الآيات ٧٣ الى ٧٥]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyetler 73-75]
قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَما كُنَّا سارِقِينَ (٧٣) قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ (٧٤) قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٧٥)
{ قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَما كُنَّا سارِقِينَ (٧٣) قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ (٧٤) قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٧٥) } “Dediler ki: ‘Allah’a yemin olsun, siz de çok iyi bildiniz ki biz bu yere fesat çıkarmak için gelmedik ve biz hırsız da değildik.’ (73) Dediler ki: ‘Eğer yalancı çıkarsanız onun cezası nedir?’ (74) Dediler ki: ‘Onun cezası, kimin yükünde bulunursa bizzat kendisi onun cezasıdır [köle edilir]. Biz zalimleri böyle cezalandırırız.’ (75)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ) يُرْوَى أَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَنْزِلُونَ عَلَى أَحَدٍ ظُلْمًا، وَلَا يَرْعَوْنَ زَرْعَ أَحَدٍ، وَأَنَّهُمْ جَمَعُوا عَلَى أَفْوَاهِ إِبِلِهِمُ الْأَكِمَّةَ لِئَلَّا تَعِيثَ فِي زُرُوعِ النَّاسِ. ثم قال: (وَما كُنَّا سارِقِينَ) يُرْوَى أَنَّهُمْ رَدُّوا الْبِضَاعَةَ الَّتِي كَانَتْ فِي رِحَالِهِمْ، أَيْ فَمَنْ رَدَّ مَا وَجَدَ فَكَيْفَ يَكُونُ سَارِقًا؟!. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ) الْمَعْنَى: فَمَا جَزَاءُ الْفَاعِلِ إِنْ بَانَ كَذِبُكُمْ؟ فَأَجَابَ إِخْوَةُ يُوسُفَ: (جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ) أَيْ يُسْتَعْبَدُ وَيُسْتَرَقُّ." فَجَزاؤُهُ" مُبْتَدَأٌ، وَ" مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ" خَبَرُهُ، وَالتَّقْدِيرُ: جَزَاؤُهُ اسْتِعْبَادُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ، فَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ الِاسْتِعْبَادِ، وَفِي الْجُمْلَةِ مَعْنَى التَّوْكِيدِ، كَمَا تَقُولُ: جَزَاءُ مَنْ سَرَقَ الْقَطْعُ فَهَذَا جَزَاؤُهُ. (كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ) أَيْ كَذَلِكَ نَفْعَلُ فِي الظَّالِمِينَ إِذَا سَرَقُوا أَنْ يُسْتَرَقُّوا، وَكَانَ هَذَا مِنْ دِينِ يَعْقُوبَ ﵇ وَحُكْمِهِ. وَقَوْلُهُمْ هَذَا قَوْلُ مَنْ لَمْ يَسْتَرِبْ نَفْسَهُ،
Yüce Allah'ın: { قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ } “Dediler ki: ‘Allah’a yemin olsun, siz de çok iyi bildiniz ki biz bu yere fesat çıkarmak için gelmedik...’” buyruğu hakkında şöyle rivayet edilir: Onlar hiç kimsenin arazisine haksız yere konaklamazlar ve kimsenin ekinini otlatmazlardı. Hatta insanların ekinlerine zarar vermesin diye develerinin ağızlarına ağızlık takmışlardı. Sonra şöyle buyurmuştur: { وَما كُنَّا سارِقِينَ } “...ve biz hırsız da değildik.” Rivayet edildiğine göre onlar yüklerinde [buldukları] sermayeyi geri vermişlerdi. Yani bulduğu şeyi geri getiren kimse nasıl hırsız olabilir?! Yüce Allah'ın: { قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ } “[Mısırlılar] dediler ki: ‘Eğer yalancı çıkarsanız onun cezası nedir?’” buyruğunun anlamı şudur: Eğer yalan söylediğiniz ortaya çıkarsa [bu işi] yapanın cezası nedir? Yûsuf'un kardeşleri de şöyle cevap verdiler: { جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ } “Dediler ki: ‘Onun cezası, [su kabının] yükünde bulunduğu kimsedir; işte onun cezası bizzat kendisidir.’” Yani o kimse köleleştirilir ve esir alınır. { فَجَزاؤُهُ } ifadesi mübtedâ (özne), { مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ } ise onun haberidir (yüklemidir). Cümlenin takdiri: “Onun cezası, yükünde mal bulunan kimsenin köleleştirilmesidir” şeklindedir. Dolayısıyla bu ifade köleleştirmekten kinayedir ve cümlede pekiştirme (tekit) anlamı vardır. Nitekim “Hırsızlık yapanın cezası [elinin] kesilmesidir; işte onun cezası budur” demen gibidir. { كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } “Biz zalimleri işte böyle cezalandırırız.” Yani zalimlere hırsızlık yaptıkları takdirde köleleştirilmek suretiyle böyle muamele ederiz. Bu [ceza], Ya'kūb aleyhisselâm'ın dininden ve hükmünden idi. Onların bu sözü, kendisinden asla şüphe etmeyen bir kimsenin sözüdür;
لِأَنَّهُمُ الْتَزَمُوا اسْتِرْقَاقَ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ، وَكَانَ حُكْمُ السَّارِقِ عِنْدَ أَهْلِ مِصْرَ أَنْ يَغْرَمَ ضِعْفَيْ مَا أَخَذَ، قَالَهُ الْحَسَنُ وَالسُّدِّيُّ وَغَيْرُهُمَا. مَسْأَلَةٌ- قَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ" الْمَائِدَةِ" أَنَّ الْقَطْعَ فِي السَّرِقَةِ نَاسِخٌ لِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الشَّرَائِعِ، أَوْ لِمَا كَانَ فِي شَرْعِ يعقوب من استرقاق السارق، والله أعلم.
çünkü yükünde mal bulunan kimsenin köleleştirilmesini taahhüt etmişlerdi. Oysa Mısır halkı nezdinde hırsızın cezası, aldığının iki katını tazmin etmesiydi; bunu el-Hasan, es-Süddî ve başkaları söylemiştir. Bir mesele- Mâide sûresinde hırsızlıkta el kesme cezasının daha önceki şeriatları yahut Ya'kūb'un şeriatındaki hırsızı köleleştirme cezasını neshettiği daha önce geçmişti. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة يوسف (١٢): آية ٧٦]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyet 76]
فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (٧٦)
{ فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (٧٦) } “Bunun üzerine [Yûsuf], kardeşinin kabından önce onların kaplarından [aramaya] başladı. Sonra onu kardeşinin kabından çıkardı. İşte biz Yûsuf’a böyle bir plan öğrettik. Yoksa Allah dilemedikçe hükümdarın dinine (yasasına) göre kardeşini alıkoyamazdı. Biz dilediğimiz kimsenin derecelerini yükseltiriz. Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen birisi vardır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ) إِنَّمَا بَدَأَ يُوسُفُ بِرِحَالِهِمْ لِنَفْيِ التُّهْمَةِ وَالرِّيبَةِ مِنْ قُلُوبِهِمْ إِنْ بَدَأَ بِوِعَاءِ أَخِيهِ. وَالْوِعَاءُ يُقَالُ بِضَمِّ الْوَاوِ وَكَسْرِهَا، لُغَتَانِ، وَهُوَ مَا يُحْفَظُ فِيهِ الْمَتَاعُ وَيَصُونَهُ. (ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ) يَعْنِي بِنْيَامِينَ، أَيِ اسْتَخْرَجَ السِّقَايَةَ أَوِ الصُّوَاعَ عِنْدَ مَنْ يُؤَنِّثُ، وَقَالَ:" وَلِمَنْ جاءَ بِهِ" [يوسف: ٧٢] فذكر فلما رأى ذلك إخوته نكسوا رؤوسهم، وَظَنُّوا الظُّنُونَ كُلَّهَا، وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِ وَقَالُوا وَيْلَكَ يَا بِنْيَامِينُ! مَا رَأَيْنَا كَالْيَوْمِ قَطُّ، وَلَدَتْ أُمُّكَ" رَاحِيلَ" أَخَوَيْنِ لِصَّيْنِ! قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ: وَاللَّهِ مَا سَرَقْتُهُ، وَلَا عِلْمَ لِي بِمَنْ وَضَعَهُ فِي مَتَاعِي. وَيُرْوَى أَنَّهُمْ قَالُوا لَهُ: يَا بِنْيَامِينُ! أَسَرَقْتَ؟ قَالَ: لَا وَاللَّهِ، قَالُوا: فَمَنْ جَعَلَ الصُّوَاعَ فِي رَحْلِكَ؟ قَالَ: الَّذِي جَعَلَ الْبِضَاعَةَ فِي رِحَالِكُمْ. وَيُقَالُ: إِنَّ الْمُفَتِّشَ كان إذا فرغ من رحل رحل اسْتَغْفَرَ اللَّهَ ﷿ تَائِبًا مِنْ فِعْلِهِ ذَلِكَ، وَظَاهِرُ كَلَامِ قَتَادَةَ وَغَيْرِهِ أَنَّ الْمُسْتَغْفِرَ كَانَ يُوسُفُ، لِأَنَّهُ كَانَ يُفَتِّشُهُمْ وَيَعْلَمُ أَيْنَ الصُّوَاعُ حَتَّى فَرَغَ مِنْهُمْ، وَانْتَهَى إِلَى رَحْلِ بِنْيَامِينَ فَقَالَ: مَا أَظُنُّ هَذَا الْفَتَى رَضِيَ بِهَذَا وَلَا أَخَذَ شَيْئًا، فَقَالَ لَهُ إِخْوَتُهُ: وَاللَّهِ لَا نَبْرَحُ حَتَّى تُفَتِّشَهُ، فَهُوَ أَطْيَبُ لِنَفْسِكَ وَنُفُوسِنَا، فَفَتَّشَ فَأَخْرَجَ السِّقَايَةَ، وَهَذَا التَّفْتِيشُ مِنْ يُوسُفَ يَقْتَضِي أَنَّ الْمُؤَذِّنَ سَرَّقَهُمْ بِرَأْيِهِ، فَيُقَالُ: إِنَّ جَمِيعَ ذَلِكَ كَانَ أَمْرٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَيُقَوِّي ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ".
Yüce Allah'ın: { فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ } “[Yûsuf], kardeşinin kabından önce onların kaplarından [aramaya] başladı” buyruğudur. Yûsuf'un onların yüklerinden [aramaya] başlaması, şayet kardeşinin kabından başlarsa onların kalplerine gelebilecek töhmeti ve şüpheyi gidermek içindi. Vü‘â’/vi‘â’ (وِعَاء) kelimesi vav harfinin ötresi ve esresiyle [vü‘â’ ve vi‘â’ şeklinde] söylenir ki iki lehçedir; o, içine eşya konulan ve onu koruyan şeydir (kaptır). { ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ } “Sonra onu kardeşinin kabından çıkardı” buyruğu; yani Bünyâmin'in [kabından çıkardı], demektir. Yani [kap manasındaki] es-sikâye kelimesini yahut su kabını müennes kabul edenlerin görüşüne göre es-suvâ'ı [çıkardı]. Nitekim Yüce Allah: { وَلِمَنْ جاءَ بِهِ } “Onu getirene [bir deve yükü zahire vardır]” [Yûsuf 12/72] buyurarak onu müzekker [zamirle] zikretmiştir. Kardeşleri bunu görünce başlarını öne eğdiler ve her türlü zanna kapıldılar. [Bünyâmin'e] yönelip: “Yazıklar olsun sana ey Bünyâmin! Bugün gördüğümüz gibisini asla görmedik! Annen Râhil iki hırsız kardeş doğurmuş!” dediler. Kardeşleri [Bünyâmin] onlara: “Allah'a yemin ederim ki ben onu çalmadım; onu eşyamın arasına kimin koyduğundan da haberim yoktur” dedi. Rivayet edildiğine göre onlar kendisine: “Ey Bünyâmin! Sen mi çaldın?” dediler. O: “Hayır, Allah'a yemin ederim [ben çalmadım]” dedi. Onlar: “O halde su kabını senin yüküne kim koydu?” dediler. O da: “Sermayenizi yüklerinize kim koyduysa o koydu” cevabını verdi. Şöyle de denilmiştir: Arayan görevli her bir yükten [aramayı bitirip] ayrıldıkça bu yaptığından dolayı tevbe ederek Azîz ve Celîl olan Allah'tan bağışlanma diliyordu. Katâde ve diğerlerinin sözlerinin zahirine göre ise bağışlanma dileyen bizzat Yûsuf idi. Çünkü su kabının nerede olduğunu bildiği halde onları arıyordu; nihayet onlarınkini bitirip Bünyâmin'in yüküne varınca: “Bu gencin böyle bir şeye razı olduğunu ve bir şey aldığını sanmıyorum” dedi. Kardeşleri ona: “Allah'a yemin olsun ki onu da aramadıkça buradan ayrılmayız; bu hem senin hem de bizim içimizin rahat etmesi için daha iyidir” dediler. Bunun üzerine aradı ve su kabını çıkardı. Yûsuf'un bu aramayı bizzat yapması, münadinin onları kendi reyiyle hırsızlıkla suçladığını iktiza eder. Şöyle de denilmektedir: Bunların tamamı Yüce Allah'ın bir emri ile idi; Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ } “İşte biz Yûsuf’a böyle bir plan öğrettik” buyruğu da bunu desteklemektedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ). فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" كِدْنا" مَعْنَاهُ صَنَعْنَا، عن ابن عباس. القتبي: دَبَّرْنَا. ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: أَرَدْنَا، قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ } “İşte biz Yûsuf’a böyle bir plan öğrettik” buyruğudur. Bunda üç mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: 'كِدْنا' buyruğu, İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre 'yaptık/düzenledik' demektir. el-Kutebî: 'Tedbir ettik' demiştir. İbnü'l-Enbârî ise: 'Murad ettik' demiştir. Şair şöyle demiştir:
كَادَتْ وَكِدْتُ وَتِلْكَ خَيْرُ إِرَادَةٍ ... لَوْ عَادَ مِنْ عَهْدِ الصِّبَا مَا قَدْ مَضَى
O diledi, ben de diledim ve bu ne güzel bir istekti ... eğer gençlik çağından geçip gidenler geri dönseydi.
وَفِيهِ جَوَازُ التَّوَصُّلِ إِلَى الْأَغْرَاضِ بِالْحِيَلِ إِذَا لَمْ تُخَالِفْ شَرِيعَةً، وَلَا هَدَمَتْ أَصْلًا، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ فِي تَجْوِيزِهِ الْحِيَلَ وَإِنْ خَالَفَتِ الْأُصُولَ، وَخَرَمَتِ التَّحْلِيلَ. الثَّانِيَةُ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ لِلرَّجُلِ قَبْلَ حُلُولِ الْحَوْلِ التَّصَرُّفَ فِي مَالِهِ بِالْبَيْعِ وَالْهِبَةِ إِذَا لَمْ يَنْوِ الْفِرَارَ مِنَ الصَّدَقَةِ، وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ إِذَا حَالَ الْحَوْلُ وَأَظَلَّ السَّاعِيَ أَنَّهُ لَا يَحِلُّ لَهُ التَّحَيُّلُ وَلَا النُّقْصَانُ، وَلَا أَنْ يُفَرِّقَ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ، وَلَا أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ. وَقَالَ مَالِكٌ: إِذَا فَوَّتَ مِنْ مَالِهِ شَيْئًا يَنْوِي بِهِ الْفِرَارَ مِنَ الزَّكَاةِ قَبْلَ الْحَوْلِ بِشَهْرٍ أَوْ نَحْوِهِ لَزِمَتْهُ الزَّكَاةُ عِنْدَ الْحَوْلِ، أَخْذًا مِنْهُ بِقَوْلِهِ ﵇:" خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ". وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ نَوَى بِتَفْرِيقِهِ الْفِرَارَ مِنَ الزَّكَاةِ قَبْلَ الْحَوْلِ بِيَوْمٍ لَا يَضُرُّهُ، لِأَنَّ الزَّكَاةَ لَا تَلْزَمُ إِلَّا بِتَمَامِ الْحَوْلِ، وَلَا يَتَوَجَّهُ إِلَيْهِ مَعْنَى قَوْلِهِ:" خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ" إِلَّا حِينَئِذٍ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: سَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ مُحَمَّدَ بْنَ الْوَلِيدِ الْفِهْرِيَّ وَغَيْرَهُ يَقُولُ: كَانَ شَيْخُنَا قَاضِي الْقُضَاةِ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الدَّامَغَانِيُّ صَاحِبَ عَشْرَاتِ آلَافِ [دِينَارٍ] مِنَ الْمَالِ، فَكَانَ إِذَا جَاءَ رَأْسُ الْحَوْلِ دَعَا بَنِيهِ فَقَالَ لَهُمْ: كَبِرَتْ سِنِي، وَضَعُفَتْ قُوَّتِي، وَهَذَا مَالٌ لَا أَحْتَاجُهُ فَهُوَ لَكُمْ، ثُمَّ يُخْرِجُهُ فَيَحْمِلُهُ الرِّجَالُ عَلَى أَعْنَاقِهِمْ إِلَى دُورِ بَنِيهِ، فَإِذَا جَاءَ رَأْسُ الْحَوْلِ وَدَعَا بَنِيهِ لِأَمْرٍ قَالُوا: يَا أَبَانَا! إِنَّمَا أَمَلْنَا حَيَاتَكَ، وَأَمَّا الْمَالُ فَأَيُّ رَغْبَةٍ لَنَا فِيهِ مَا دُمْتَ حَيًّا، أَنْتَ وَمَالُكَ لَنَا، فَخُذْهُ إِلَيْكَ، وَيَسِيرُ الرِّجَالُ بِهِ حَتَّى يَضَعُوهُ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَيَرُدُّهُ إِلَى مَوْضِعِهِ، يُرِيدُ بِتَبْدِيلِ الْمِلْكِ إِسْقَاطَ الزَّكَاةِ عَلَى رَأْيِ أَبِي حَنِيفةَ فِي التَّفْرِيقِ بَيْنَ الْمُجْتَمِعِ، وَالْجَمْعِ بَيْنَ الْمُتَفَرِّقِ، وَهَذَا خَطْبٌ عَظِيمٌ وَقَدْ صَنَّفَ الْبُخَارِيُّ ﵁ فِي جامعه كتابا مقصود فقال:" كتاب الحيل".
Bunda, şeriata aykırı olmadığı ve bir esası yıkmadığı takdirde hileler yoluyla maksatlara ulaşmanın caiz olduğuna delil vardır. Bu, esaslara aykırı düşse ve helali zedelese dahi hilelere cevaz veren Ebû Hanîfe'nin görüşünün aksinedir. İkincisi- Âlimler, sadakadan (zekâttan) kaçma niyeti taşımadığı takdirde kişinin, havl (bir yıl) dolmadan önce satım ve hibe yoluyla malında tasarrufta bulunabileceği hususunda icmâ etmişlerdir. Yine [âlimler], havl dolup zekât memuru (sâî) çıkageldiğinde, [kişinin] hileye başvurmasının, [malı] eksiltmesinin, bir arada olanı ayırmasının ve ayrı olanı bir araya getirmesinin kendisine helal olmayacağı hususunda da icmâ etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: Zekâttan kaçma niyetiyle havlin dolmasından bir ay veya benzeri bir süre önce malından bir şeyi elden çıkarırsa, havl dolduğunda zekât vermesi gerekir; zira o, [Peygamber'in] (aleyhisselâm): « خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ » «...Sadaka [verme] korkusuyla» buyruğunu esas almıştır. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Havlin dolmasından bir gün önce [malını] ayırmakla zekâttan kaçmayı niyet etse dahi bu ona zarar vermez; çünkü zekât ancak havlin tamamlanmasıyla farz olur ve onun: « خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ » «...Sadaka [verme] korkusuyla» buyruğunun manası ancak o vakit ona yönelir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Ebû Bekr Muhammed b. el-Velîd el-Fihrî ve başkalarının şöyle dediklerini işittim: Hocamız Kādılkudât Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî ed-Dâmegānî on binlerce [dinar] servet sahibiydi. Yıl başı geldiğinde oğullarını çağırıp onlara: 'Yaşım ilerledi, kuvvetim zayıfladı; bu mala da ihtiyacım yoktur, o halde o sizindir' derdi. Sonra malı çıkartır, adamlar da onu boyunları üzerinde oğullarının evlerine taşırlardı. [Diğer] yıl başı gelip de bir iş için oğullarını çağırdığında onlar: 'Ey babamız! Bizim yegâne umudumuz senin hayatındır; mala gelince, sen hayatta olduğun sürece bizim onda ne arzumuz olabilir ki? Sen de malın da bizim içindir; onu geri al!' derlerdi. Adamlar da malı yüklenip getirir, onun önüne koyarlardı; o da malı eski yerine koyardı. Mülkiyeti değiştirmek suretiyle, Ebû Hanîfe'nin bir arada olanı ayırma ve ayrı olanı bir araya getirme konusundaki görüşüne dayanarak zekâtı düşürmeyi murad ederdi. Bu ise pek vahim bir iştir. Nitekim Buhârî (radıyallâhu anh), Câmi'inde müstakil bir kitap tasnif edip: 'Kitâbu'l-Hiyel (Hileler Kitabı)' demiştir.
قُلْتُ: وَتَرْجَمَ فِيهِ أَبْوَابًا مِنْهَا: «بَابُ الزَّكَاةِ وَأَلَّا يُفَرَّقَ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ وَلَا يُجْمَعَ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ». وَأَدْخَلَ فِيهِ حَدِيثَ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، وَأَنَّ أَبَا بَكْرٍ كَتَبَ لَهُ فريضة الصدقة، وطلحة بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ أَنَّ أَعْرَابِيًّا جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثَائِرَ الرَّأْسِ. الْحَدِيثَ، وَفِي آخِرِهِ:" أَفْلَحَ إِنْ صَدَقَ" أَوْ" دَخَلَ الْجَنَّةَ إِنْ صَدَقَ". وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ: فِي عِشْرِينَ وَمِائَةِ بَعِيرٍ حِقَّتَانِ، فَإِنْ أَهْلَكَهَا مُتَعَمِّدًا أَوْ وَهَبَهَا أَوِ احْتَالَ فِيهَا فرارا من الزكاة فلا شي عَلَيْهِ، ثُمَّ أَرْدَفَ بِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" يَكُونُ كَنْزُ أَحَدِكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ لَهُ زَبِيبَتَانِ وَيَقُولُ أَنَا كَنْزُكَ" الْحَدِيثَ، قَالَ الْمُهَلَّبُ: إِنَّمَا قَصَدَ الْبُخَارِيُّ فِي هَذَا الْبَابِ أَنْ يُعَرِّفَكَ أَنَّ كُلَّ حِيلَةٍ يَتَحَيَّلُ بِهَا أَحَدٌ فِي إِسْقَاطِ الزَّكَاةِ فَإِنَّ إِثْمَ ذَلِكَ عَلَيْهِ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا مَنَعَ مِنْ جَمْعِ الْغَنَمِ وَتَفْرِيقِهَا خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ فُهِمَ مِنْهُ هَذَا الْمَعْنَى، وَفُهِمَ مِنْ قَوْلِهِ:" أَفْلَحَ إِنْ صَدَقَ" أَنَّ مَنْ رَامَ أَنْ يَنْقُضَ شَيْئًا مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ بِحِيلَةٍ يَحْتَالُهَا أَنَّهُ لَا يُفْلِحُ، وَلَا يَقُومُ بِذَلِكَ عُذْرُهُ عِنْدَ اللَّهِ، وَمَا أَجَازَهُ الْفُقَهَاءُ مِنْ تَصَرُّفِ صَاحِبِ الْمَالِ فِي مَالِهِ قُرْبَ حُلُولِ الْحَوْلِ إِنَّمَا هُوَ مَا لَمْ يُرِدْ بِذَلِكَ الْهَرَبَ مِنَ الزَّكَاةِ، وَمَنْ نَوَى ذَلِكَ فَالْإِثْمُ، عَنْهُ غَيْرُ سَاقِطٍ، وَاللَّهُ حَسِيبُهُ، وَهُوَ كَمَنْ فَرَّ مِنْ صِيَامِ رَمَضَانَ قَبْلَ رُؤْيَةِ الْهِلَالِ بِيَوْمٍ، وَاسْتَعْمَلَ سَفَرًا لَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ رَغْبَةً عَنْ فَرْضِ اللَّهِ الَّذِي كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، فَالْوَعِيدُ مُتَوَجِّهٌ عَلَيْهِ، أَلَا تَرَى عُقُوبَةَ مَنْ مَنَعَ الزَّكَاةَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِأَيِ وَجْهٍ مُتَعَمِّدًا كَيْفَ تَطَؤُهُ الْإِبِلُ، وَيُمَثَّلُ لَهُ مَالُهُ شُجَاعًا أَقْرَعَ!؟ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفِرَارَ مِنَ الزَّكَاةِ لَا يَحِلُّ، وَهُوَ مُطَالَبٌ بِذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ. الثَّالِثَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قَالَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الشَّافِعِيَّةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ". دَلِيلٌ عَلَى وَجْهِ الْحِيلَةِ إِلَى الْمُبَاحِ، وَاسْتِخْرَاجِ الْحُقُوقِ، وهذا وهم عظيم، وقوله تعالى:" وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ" قِيلَ فِيهِ: كَمَا مَكَّنَّا لِيُوسُفَ مُلْكَ نَفْسِهِ عَنِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ مَكَّنَّا لَهُ مُلْكَ الْأَرْضِ عَنِ الْعَزِيزِ، أَوْ مِثْلَهُ مِمَّا لَا يُشْبِهُ مَا ذَكَرَهُ. قَالَ الشَّفْعَوِيُّ: وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ ﷿:" وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ" [ص: ٤٤] وهذا ليس
Ben derim ki: [Buhârî] bu konuda bâblar açmış olup bunlardan biri de: «بَابُ الزَّكَاةِ وَأَلَّا يُفَرَّقَ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ وَلَا يُجْمَعَ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ» «Zekât ve zekât korkusuyla bir arada bulunanın ayrılmaması, ayrı olanın da bir araya getirilmemesi babı»dır. [Buhârî] bu bâbda Enes b. Mâlik'in, Ebû Bekir'in kendisine farz olan zekâtı yazdığına dair hadisini ve Talha b. Ubeydullah'ın, saçı başı dağınık bir bedevînin Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem geldiğini bildiren hadisini nakletmiştir; hadisin sonunda: «أَفْلَحَ إِنْ صَدَقَ» «Şayet doğru söylediyse kurtuluşa ermiştir» veya «دَخَلَ الْجَنَّةَ إِنْ صَدَقَ» «Şayet doğru söylediyse cennete girmiştir» buyrulmaktadır. Bazı kimseler (Ebû Hanîfe ve taraftarları) şöyle demiştir: Yüz yirmi devede iki hıkka (üç yaşına basmış dişi deve) gerekir; şayet [mal sahibi] zekâttan kaçmak maksadıyla onları kasten telef eder, bağışlar yahut bir hileye başvurursa ona hiçbir şey gerekmez. Ardından [Buhârî], Ebû Hüreyre'nin naklettiği şu hadisi peşinden getirmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «يَكُونُ كَنْزُ أَحَدِكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ لَهُ زَبِيبَتَانِ وَيَقُولُ أَنَا كَنْزُكَ» «Kıyamet gününde sizden birinizin [zekâtı ödenmemiş] birikimi, gözlerinin üstünde iki siyah nokta bulunan kel (çok zehirli) bir erkek yılan haline gelir ve: 'Ben senin hazinenim' der». Mühelleb şöyle demiştir: Buhârî'nin bu bâbdaki gayesi, bir kimsenin zekâtı düşürmek için başvurduğu her türlü hilenin vebalinin kendi boynuna olduğunu sana bildirmektir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zekât korkusuyla koyunların bir araya getirilmesini veya birbirinden ayrılmasını yasakladığında bu mana anlaşılmıştır. Nitekim onun: «Şayet doğru söylediyse kurtuluşa ermiştir» sözünden de, kuracağı bir hile ile Allah'ın farzlarından birini bozmaya kalkışan kimsenin kurtuluşa eremeyeceği ve bunun Allah katında bir mazeret teşkil etmeyeceği anlaşılmıştır. Fakihlerin, yılın dolmasına yakın mal sahibinin kendi malında tasarrufta bulunmasını caiz görmeleri ise ancak bununla zekâttan kaçmayı kastetmemesi haline mahsustur. Buna niyet eden kimseden ise günah düşmez ve onun hesabı Allah'a aittir. Bu kimse, hilalin görülmesinden bir gün önce ramazan orucundan kaçan ve Allah'ın müminlere farz kıldığı ibadetten yüz çevirerek ihtiyaç duymadığı bir yolculuğa çıkan kimse gibidir; dolayısıyla tehdit onun hakkında geçerlidir. Kasten herhangi bir şekilde zekâtı engelleyen kimsenin kıyamet gününde develerin onu nasıl çiğneyeceğine ve malının ona kel bir erkek yılan suretinde nasıl gösterileceğine baksana! Bu durum, zekâttan kaçmanın helal olmadığına ve ahirette bundan dolayı hesaba çekileceğine delalet eder. Üçüncüsü- İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Şâfiî âlimlerinden bazıları, Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ } “İşte Yûsuf için böyle bir plan kurduk; [yoksa kralın kanununa göre] kardeşini alıkoyamazdı” ayeti hakkında, 'mubaha ulaşma ve hakları tahsil etme yolunda hile yapmaya delildir' demişlerdir. Oysa bu büyük bir yanılgıdır. Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ } “Ve böylece Yûsuf'a yeryüzünde iktidar verdik” ayeti hakkında: 'Yûsuf'a Azîz'in hanımına karşı kendi nefsine hâkim olma gücü verdiğimiz gibi, Azîz'in yerine ona yeryüzünün hâkimiyetini de verdik' veya bunun benzeri, o zâtın zikrettiğine hiç benzemeyen açıklamalar yapılmıştır. Şâfiî âlimi şöyle demiştir: Yüce [Allah]'ın: { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ } “Eline bir demet [sap] al da onunla vur ve yeminini bozma!” [Sâd, 44] ayeti de bunun gibidir. Oysa bu bir
حِيلَةً، إِنَّمَا هُوَ حَمْلٌ لِلْيَمِينِ عَلَى الْأَلْفَاظِ أَوْ عَلَى الْمَقَاصِدِ. قَالَ الشَّفْعَوِيُّ: وَمِثْلُهُ حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ فِي عَامِلِ خَيْبَرَ أَنَّهُ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ بِتَمْرٍ جَنِيبٍ، الْحَدِيثَ، وَمَقْصُودُ الشَّافِعِيَّةِ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُ ﵇ أَمَرَهُ أَنْ يَبِيعَ جَمْعًا وَيَبْتَاعَ جَنِيبًا مِنَ الَّذِي بَاعَ مِنْهُ الْجَمْعَ أَوْ مِنْ غَيْرِهِ. وَقَالَتِ الْمَالِكِيَّةُ: مَعْنَاهُ مِنْ غَيْرِهِ، لِئَلَّا يَكُونَ جَنِيبًا بِجَمْعٍ، وَالدَّرَاهِمُ رِبًا، كَمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: جَرِيرَةٌ بِجَرِيرَةٍ وَالدَّرَاهِمُ رِبًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِي دِينِ الْمَلِكِ) أَيْ سُلْطَانِهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. ابْنُ عِيسَى: عَادَاتُهُ، أَيْ يُظْلَمُ بِلَا حُجَّةٍ. مُجَاهِدٌ: فِي حُكْمِهِ، وَهُوَ اسْتِرْقَاقُ السُّرَّاقِ. (إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ) أَيْ إِلَّا بِأَنْ يَشَاءَ اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِهِ تَعِلَّةً وَعُذْرًا لَهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: بَلْ كَانَ حُكْمُ الْمَلِكِ الضَّرْبَ وَالْغُرْمَ ضِعْفَيْنِ، وَلَكِنْ شَاءَ اللَّهُ أَنْ يُجْرِيَ عَلَى أَلْسِنَتِهِمْ حُكْمَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ) أَيْ بالعلم والإيمان. وقرى" نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ" بِمَعْنَى: نَرْفَعُ مَنْ نشاء درجات، وقد مضى في" الأنعام" وقوله: (وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ) رَوَى إِسْرَائِيلُ عَنْ سِمَاكٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: يَكُونُ ذَا أَعْلَمُ مِنْ ذَا وَذَا أَعْلَمُ مِنْ ذَا، وَاللَّهُ فَوْقَ كُلِّ عَالِمٍ. وَرَوَى سُفْيَانُ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵀ فَتَحَدَّثَ بِحَدِيثٍ فَتَعَجَّبَ مِنْهُ رَجُلٌ فَقَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ! وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بِئْسَ مَا قُلْتَ، الله العليم وهو فوق كل عالم.
bir hile değildir; bu ancak yemini lafızlara yahut maksatlara hamletmektir. Şâfiî âlimi şöyle demiştir: Bunun benzeri, Ebû Saîd el-Hudrî'nin Hayber âmili hakkındaki hadisidir; nitekim âmil Peygamber'e ﷺ kaliteli (cenîb) hurma getirmişti; hadis devam eder... Şâfiîlerin bu hadisten maksadı, Peygamber'in (aleyhisselâm) ona adi hurmayı satmasını ve adi hurmayı sattığı kimseden yahut bir başkasından kaliteli hurma satın almasını emretmiş olmasıdır. Mâlikîler ise şöyle demiştir: Âdi hurmayı sattığı kimseden başkasından satın alması demektir; ta ki adi hurma karşılığında kaliteli hurma olup dirhemler faiz aracı haline gelmesin; nitekim İbn Abbâs'ın: 'Bir hurma çuvalı diğer bir hurma çuvalı karşılığındadır ve dirhemler de faizdir' dediği gibidir. Yüce Allah'ın: { فِي دِينِ الْمَلِكِ } “hükümdarın dinine göre” buyruğu, İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre onun hâkimiyetine göre demektir. İbn Îsâ: 'Onun adetlerine göre, yani delilsiz yere zulmedilirdi' demiştir. Mücâhid: 'Onun hükmüne göre; o da hırsızların köle edilmesidir' demiştir. { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Yoksa Allah dilemedikçe” yani Allah'ın, su kabını onun yüküne koymayı kendisi için bir gerekçe ve mazeret kılmayı dilemesi müstesna. Katâde ise şöyle demiştir: Bilakis hükümdarın kanunu dayak ve iki kat tazminat idi; fakat Allah, daha önce geçtiği üzere İsrâiloğullarının hükmünü onların diliyle söyletmeyi diledi. Yüce Allah'ın: { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Biz dilediğimiz kimsenin derecelerini yükseltiriz” buyruğu, yani ilim ve iman ile [yükseltiriz] demektir. 'Dilediğimiz kimseyi derecelerle yükseltiriz' anlamında "نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ" şeklinde de okunmuştur; bu husus En'âm sûresinde geçmişti. O'nun: { وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ } “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen birisi vardır” buyruğudur. İsrâîl, Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Şu kimse bundan daha bilgilidir, beriki de bundan daha bilgilidir; Allah ise her bilenin üstündedir.' Süfyân, Abdüla'lâ'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: İbn Abbâs'ın (radıyallâhu anhümâ) yanında idik; bir hadis anlattı, bir adam buna hayret edip: 'Sübhânallâh! Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen birisi vardır' dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs: 'Ne kötü söyledin! Her şeyi bilen Allah'tır ve O her bilenin üstündedir' dedi.