[سورة يوسف (١٢): الآيات ٧٧ الى ٧٩]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyetler 77-79]
قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ (٧٧) قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٧٨) قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاَّ مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ (٧٩)
{ قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ } “Dediler ki: «Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı.» Yûsuf bunu içinde sakladı ve onlara belli etmedi. [Kendi kendine]: «Siz konumca daha kötüsünüz. Allah, anlattığınız şeyi en iyi bilendir» dedi.” (77) { قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Dediler ki: «Ey Azîz! Gerçekten onun çok yaşlı bir babası vardır. Onun yerine birimizi al. Şüphesiz biz seni iyilik edenlerden görüyoruz.»” (78) { قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاَّ مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ } “[Yûsuf] dedi ki: «Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını alıkoymaktan Allah'a sığınırız. O takdirde biz muhakkak zalimlerden oluruz.»” (79)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ) الْمَعْنَى: أَيِ اقْتَدَى بِأَخِيهِ، وَلَوِ اقْتَدَى بِنَا مَا سَرَقَ، وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ لِيَبْرَءُوا مِنْ فِعْلِهِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ أُمِّهِمْ، وَأَنَّهُ إِنْ سَرَقَ فَقَدْ جَذَبَهُ عِرْقُ أَخِيهِ السَّارِقِ، لِأَنَّ الِاشْتِرَاكَ فِي الْأَنْسَابِ يُشَاكِلُ فِي الْأَخْلَاقِ. وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي السَّرِقَةِ الَّتِي نَسَبُوا إِلَى يُوسُفَ، فَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِ أَنَّ عَمَّةَ يُوسُفَ بِنْتَ إِسْحَاقَ كَانَتْ أَكْبَرَ مِنْ يَعْقُوبَ، وَكَانَتْ صَارَتْ إِلَيْهَا مِنْطَقَةُ إِسْحَاقَ لِسِنِّهَا، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَتَوَارَثُونَ بِالسِّنِّ، وَهَذَا مِمَّا نُسِخَ حُكْمُهُ بِشَرْعِنَا، وَكَانَ مَنْ سَرَقَ اسْتُعْبِدَ. وَكَانَتْ عَمَّةُ يُوسُفَ حَضَنَتْهُ وَأَحَبَّتْهُ حُبًّا شَدِيدًا، فَلَمَّا تَرَعْرَعَ وَشَبَّ قَالَ لَهَا يَعْقُوبُ: سَلِّمِي يُوسُفَ إِلَيَّ، فَلَسْتُ أَقْدِرُ أَنْ يَغِيبَ عَنِّي سَاعَةً، فَوَلِعَتْ بِهِ، وَأَشْفَقَتْ مِنْ فِرَاقِهِ، فَقَالَتْ لَهُ: دَعْهُ عِنْدِي أَيَّامًا أَنْظُرُ إِلَيْهِ فَلَمَّا خَرَجَ مِنْ عِنْدِهَا يَعْقُوبُ عَمَدَتْ إِلَى مِنْطَقَةِ إِسْحَاقَ، فَحَزَّمَتْهَا عَلَى يُوسُفَ مِنْ تَحْتِ ثِيَابِهِ، ثُمَّ قَالَتْ: لَقَدْ فَقَدْتُ مِنْطَقَةَ إِسْحَاقَ، فَانْظُرُوا مَنْ أَخَذَهَا وَمَنْ أَصَابَهَا، فَالْتَمَسَتْ ثُمَّ قَالَتِ: اكْشِفُوا أَهْلَ الْبَيْتِ فَكَشَفُوا، فَوُجِدَتْ مَعَ يُوسُفَ. فَقَالَتْ: إِنَّهُ وَاللَّهِ لِي سِلْمٌ أَصْنَعُ فِيهِ مَا شِئْتُ، ثُمَّ أَتَاهَا يَعْقُوبُ فَأَخْبَرَتْهُ الْخَبَرَ، فَقَالَ لَهَا: أَنْتِ وَذَلِكَ، إِنْ كَانَ فَعَلَ ذَلِكَ فَهُوَ سِلْمٌ لَكِ، فَأَمْسَكَتْهُ حَتَّى مَاتَتْ، فَبِذَلِكَ عَيَّرَهُ إِخْوَتُهُ فِي قَوْلِهِمْ:" إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ" وَمِنْ هَاهُنَا تَعَلَّمَ يُوسُفُ وَضْعَ السِّقَايَةِ فِي رَحْلِ أَخِيهِ كَمَا عَمِلَتْ بِهِ عَمَّتُهُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِنَّمَا أَمَرَتْهُ أَنْ يَسْرِقَ صَنَمًا كَانَ لِجَدِّهِ أَبِي أُمِّهِ، فَسَرَقَهُ وَكَسَرَهُ وَأَلْقَاهُ عَلَى الطَّرِيقِ، وَكَانَ ذَلِكَ مِنْهُمَا تَغْيِيرًا للمنكر، فرموه بالسرقة وعيروه بها، وقاله قَتَادَةُ. وَفِي كِتَابِ الزَّجَّاجِ: أَنَّهُ كَانَ صَنَمُ ذَهَبٍ. وَقَالَ عَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ: إِنَّهُ كَانَ مَعَ إِخْوَتِهِ عَلَى طَعَامٍ فَنَظَرَ إِلَى عِرْقٍ فَخَبَّأَهُ فغيره بِذَلِكَ. وَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ يَسْرِقُ مِنْ طَعَامِ المائدة للمساكين، حكاه ابن عسى. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ كَذَبُوا عَلَيْهِ فِيمَا نَسَبُوهُ إِلَيْهِ، قَالَهُ الْحَسَنُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ) أَيْ أَسَرَّ فِي نَفْسِهِ قَوْلَهُمْ:" إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ" قَالَهُ ابْنُ شَجَرَةَ وَابْنُ عِيسَى. وَقِيلَ: إِنَّهُ أَسَرَّ فِي نَفْسِهِ قَوْلَهُ:" أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً" ثُمَّ جَهَرَ فَقَالَ:" وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ".
Yüce Allah'ın: { قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “Dediler ki: «Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı.»” buyruğunun anlamı şudur: Yani o, [bu fiilinde] öz kardeşine uymuştur; şayet bize uymuş olsaydı çalmazdı. Bunu sırf onun yaptığı fiilden beri olduklarını ortaya koymak için söylediler; zira o, onların öz kardeşi (aynı anneden) değildi. Şayet çalmışsa hırsız olan kardeşinin damarı onu çekmiştir; çünkü neseplerdeki ortaklık huylarda da benzerlik doğurur. Yûsuf'a nispet ettikleri hırsızlığın ne olduğu konusunda ise ihtilaf etmişlerdir: Mücâhid ve başkalarından rivayet edildiğine göre Yûsuf'un halası olan İshak'ın kızı, Ya'kûb'dan yaşça büyüktü ve yaşından dolayı İshak'ın kemeri ona kalmıştı; çünkü onlar yaş büyüklüğüne göre mirasçı olurlardı. Bu da bizim şeriatımızla hükmü neshedilen hususlardandır. O dönemde hırsızlık yapan kimse köle edinilirdi. Yûsuf'un halası onu kucağında büyütmüş ve onu çok şiddetli bir şekilde sevmişti. Yûsuf serpilip delikanlı çağına gelince Ya'kûb halasına: «Yûsuf'u bana teslim et, zira ondan bir an bile ayrı kalmaya dayanamıyorum.» dedi. Halası ise ona pek düşkündü ve ayrılığına dayanamayacağından korktu. Bunun üzerine ona: «Onu birkaç gün yanımda bırak da ona doyasıya bakayım.» dedi. Ya'kûb onun yanından ayrılınca kadın, İshak'ın kemerine yönelip onu elbiselerinin altından Yûsuf'un beline bağladı. Ardından da: «İshak'ın kemerini kaybettim, onu kimin aldığını ve kime geçtiğini araştırın!» dedi. Bir süre aradı, sonra da: «Ev halkının üzerini arayın!» dedi. Üstlerini aradılar ve kemer Yûsuf'un üzerinde bulundu. Bunun üzerine kadın: «Vallahi o artık benim kölemdir, onun hakkında dilediğimi yaparım.» dedi. Daha sonra Ya'kûb kadının yanına geldiğinde ona durumu haber verdi. Ya'kûb da ona: «Sen bilirsin, eğer bunu yapmışsa o sana köledir.» dedi. Böylece kadın ölünceye kadar Yûsuf'u yanında tuttu. İşte kardeşleri: «Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı.» sözleriyle onu bu olay üzerinden ayıplamışlardır. Yûsuf da su tasını kardeşinin yüküne koymayı halasının kendisine yaptığı gibi buradan öğrenmişti. Saîd b. Cübeyr ise şöyle demiştir: [Halası] ona, annesinin babası olan dedesine ait bir puta yönelip onu çalmasını emretmişti; o da onu çalıp kırdı ve yola attı. Bu yaptıkları münkeri (kötülüğü) değiştirmekten ibaretti; ancak [kardeşleri] onu hırsızlıkla suçladılar ve bununla ayıpladılar. Bunu Katâde de söylemiştir. ez-Zeccâc'ın kitabında ise bunun altından bir put olduğu belirtilmektedir. Atıyye el-Avfî şöyle demiştir: O, kardeşleriyle birlikte yemekteydi; bir parça pişmiş ete (ırk) baktı ve onu sakladı. Kardeşleri de onu bununla ayıpladılar. Bir görüşe göre o, fakirler için yemek sofrasından yiyecek aşırmaktaydı; bunu İbn Îsâ nakletmiştir. Bir diğer görüşe göre ise kardeşleri, ona nispet ettikleri bu hususta ona iftira etmiş, yalan söylemişlerdir; bunu da el-Hasan söylemiştir. Yüce Allah'ın: { فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ } “Yûsuf bunu içinde gizledi ve onlara belli etmedi” buyruğu; yani onların: «Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı.» sözünü içinde gizledi, demektir. Bunu İbn Şecere ve İbn Îsâ söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: O, içinden «Siz konumca daha kötüsünüz.» sözünü gizledi, sonra açıkça: «Allah, nitelemekte olduğunuz şeyi en iyi bilendir.» dedi.
[قاله ابن عباس، أَيْ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا مِمَّنْ نَسَبْتُمُوهُ إِلَى هَذِهِ السَّرِقَةِ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ" وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ"] أَيِ اللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ مَا قُلْتُمْ كَذِبٌ، وَإِنْ كَانَتْ لِلَّهِ رِضًا. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ إِخْوَةَ يُوسُفَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَا كَانُوا أَنْبِيَاءَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ) خَاطَبُوهُ بِاسْمِ الْعَزِيزِ إِذْ كَانَ فِي تِلْكَ اللَّحْظَةِ بِعَزْلِ الْأَوَّلِ أَوْ مَوْتِهِ. وَقَوْلُهُمْ:" إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً" أَيْ كَبِيرُ الْقَدْرِ، وَلَمْ يُرِيدُوا كِبَرَ السِّنِّ، لِأَنَّ ذَلِكَ مَعْرُوفٌ مِنْ حَالِ الشَّيْخِ." فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ" أَيْ عَبْدًا بَدَلَهُ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذَا مَجَازٌ، لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ لَا يَصِحُّ أَخْذُ حُرٍّ يُسْتَرَقُّ بَدَلَ مَنْ قَدْ أَحْكَمَتِ السُّنَّةُ عِنْدَهُمْ رِقَّهُ، وَإِنَّمَا هَذَا كَمَا تَقُولُ لِمَنْ تَكْرَهُ فِعْلَهُ: اقْتُلْنِي وَلَا تَفْعَلْ كَذَا وَكَذَا، وَأَنْتَ لَا تُرِيدُ أَنْ يَقْتُلَكَ، وَلَكِنَّكَ مُبَالِغٌ فِي اسْتِنْزَالِهِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُمْ:" فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ" حَقِيقَةً، وَبَعِيدٌ عَلَيْهِمْ وَهُمْ أَنْبِيَاءُ أَنْ يَرَوُا اسْتِرْقَاقَ حُرٍّ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُرِيدُوا بِذَلِكَ طَرِيقَ الْحَمَالَةِ، أَيْ خُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ. حَتَّى يَنْصَرِفَ إِلَيْكَ صَاحِبُكَ، وَمَقْصِدُهُمْ بِذَلِكَ أَنْ يَصِلَ بِنْيَامِينُ إِلَى أَبِيهِ، وَيَعْرِفُ يَعْقُوبُ جَلِيَّةَ الْأَمْرِ، فَمَنَعَ يُوسُفُ ﵇ مِنْ ذَلِكَ، إِذِ الْحَمَالَةُ فِي الْحُدُودِ وَنَحْوِهَا- بِمَعْنَى إِحْضَارِ الْمَضْمُونِ فَقَطْ- جَائِزَةٌ مَعَ التَّرَاضِي، غَيْرُ لَازِمَةٍ إِذَا أَبَى الطَّالِبُ، وَأَمَّا الْحَمَالَةُ فِي مِثْلِ هَذَا عَلَى أَنْ يَلْزَمَ الْحَمِيلَ مَا كَانَ يَلْزَمُ الْمَضْمُونَ مِنْ عُقُوبَةٍ، فَلَا يَجُوزُ إِجْمَاعًا. وَفِي" الْوَاضِحَةِ": إِنَّ الْحَمَالَةَ فِي الْوَجْهِ فَقَطْ فِي [جَمِيعِ] الْحُدُودِ جَائِزَةٌ، إِلَّا فِي النَّفْسِ. وَجُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ عَلَى جَوَازِ الْكَفَالَةِ فِي النَّفْسِ. وَاخْتُلِفَ فِيهَا عَنِ الشَّافِعِيِّ، فَمَرَّةً ضَعَّفَهَا، وَمَرَّةً أَجَازَهَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ) يَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدُوا وَصْفَهُ بِمَا رَأَوْا مِنْ إِحْسَانِهِ فِي جَمِيعِ أَفْعَالِهِ مَعَهُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدُوا: إِنَّا نَرَى لَكَ إِحْسَانًا عَلَيْنَا فِي هَذِهِ الْيَدِ إِنْ أَسْدَيْتَهَا إِلَيْنَا، وَهَذَا تَأْوِيلُ ابْنِ إِسْحَاقَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ مَعاذَ اللَّهِ) مَصْدَرٌ. (أَنْ نَأْخُذَ) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ مِنْ أَنْ نَأْخُذَ. (إِلَّا مَنْ وَجَدْنا) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ" نَأْخُذَ". (مَتاعَنا عِنْدَهُ) أَيْ مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ البرئ بِالْمُجْرِمِ وَنُخَالِفَ مَا تَعَاقَدْنَا عَلَيْهِ. (إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ) أي أن نأخذ غيره.
[Bunu İbn Abbâs söylemiştir; yani: "Siz, bu hırsızlıkla itham ettiğiniz kimseden daha kötü bir konumdasınız." Yüce Allah'ın: "Ve Allah, sizin nitelemekte olduğunuz şeyi en iyi bilendir" buyruğunun anlamı ise:] yani Allah, her ne kadar [bu tavrınız] Allah'ın rızasına uygun [bir hal gibi görünse de] söylediğiniz şeyin yalan olduğunu en iyi bilendir. Yûsuf'un kardeşlerinin o vakit peygamber olmadıkları da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ } “Dediler ki: 'Ey Azîz! Gerçekten onun çok yaşlı bir babası vardır; onun yerine birimizi al'” buyruğunda, ona "Azîz" unvanıyla hitap ettiler; çünkü o anda önceki azîzin azledilmesi veya ölümüyle [bu makama geçmişti]. Onların: "Gerçekten onun çok yaşlı bir babası vardır" sözü, yani "kadr-ü kıymeti büyüktür" demektir; yaşça büyüklüğü kastetmemişlerdir, çünkü bu zaten "şeyh" (yaşlı) ifadesinden bilinmektedir. "Onun yerine birimizi al", yani onun yerine birimizi köle olarak al demektir. Bunun mecaz olduğu da söylenmiştir; çünkü onlar, şeriatlarının köleleştirilmesini kesinleştirdiği bir kimsenin yerine hür bir kimsenin alınıp köleleştirilmesinin caiz olmayacağını biliyorlardı. Bu tıpkı, fiilini hoş görmediğin bir kimseye: "Beni öldür ama falan ve filan şeyi yapma!" demene benzer; sen onun seni öldürmesini istemezsin, fakat onu vazgeçirmek için abartılı davranırsın. Onların: "Onun yerine birimizi al" sözünün hakikat olması da muhtemeldir. Peygamber oldukları halde hür birinin köleleştirilmesini uygun görmeleri ise uzak bir ihtimaldir. Bu durumda bununla kefalet yolunu kastetmiş olmalarından başka bir ihtimal kalmaz; yani: "Arkadaşın sana dönünceye kadar onun yerine birimizi [rehin/kefil olarak] al." Bununla maksatları, Bünyâmin'in babasına ulaşması ve Ya'kûb'un meselenin aslını öğrenmesidir. Yûsuf aleyhisselâm buna engel oldu; zira hadlerde ve benzeri hususlarda kefalet -sadece borçluyu/zanlıyı hazır bulundurmak anlamında- tarafların rızasıyla caizdir, hak sahibi kabul etmediğinde ise bağlayıcı değildir. Ancak kefilin, asıl zanlının çekmesi gereken cezayı çekmesi şartıyla yapılan böylesi bir kefalet ise icmâ ile caiz değildir. el-Vâdıha'da şöyle denilmektedir: Şahsa kefalet sadece [bütün] hadlerde caizdir, can (kısas) müstesnadır. Fakihlerin cumhuruna göre ise nefse (şahsa) kefalet caizdir. Bu hususta Şâfiî'den farklı rivayetler gelmiş olup bir defasında bunu zayıf saymış, bir defasında da caiz görmüştür. Yüce Allah'ın: { إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz biz seni iyilik edenlerden görüyoruz” buyruğu hakkında; onun kendilerine yönelik bütün fiillerinde gördükleri ihsanı ile onu nitelemeyi kastetmiş olmaları muhtemel olduğu gibi, "Eğer bize bu lütufta bulunursan, senin bize bir iyiliğin olduğunu kabul ederiz" anlamını kastetmiş olmaları da muhtemeldir; bu İbn İshâk'ın tevilidir. Yüce Allah'ın: { قالَ مَعاذَ اللَّهِ } “[Yûsuf] dedi ki: 'Allah'a sığınırız...'” buyruğunda [yer alan "me'âzallâh"] mastardır. { أَنْ نَأْخُذَ } “...almaktan” ifadesi nasb mahallindedir; yani "...almaktan [Allah'a sığınırız]" demektir. { إِلَّا مَنْ وَجَدْنا } “...bulduğumuz kimseden başkasını...” ifadesi { نَأْخُذَ } fiiliyle nasb mahallindedir. { مَتاعَنا عِنْدَهُ } “...eşyamızı yanında [bulduğumuz kimseden başkasını]”; yani suçlunun yerine suçsuzu almaktan ve sözleştiğimiz şeye muhalefet etmekten Allah'a sığınırız demektir. { إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ } “O takdirde biz gerçekten zalimler oluruz”, yani onun haricindekini alırsak [zalimlerden oluruz] demektir.
[سورة يوسف (١٢): آية ٨٠]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyet 80]
فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٠)
{ فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٠) } “Ondan ümitlerini kesince, fısıldaşarak bir kenara çekildiler. Büyükleri dedi ki: 'Babanızın sizden Allah adına kesin bir söz aldığını ve daha önce de Yûsuf hakkında nasıl kusur işlediğinizi bilmediniz mi? Artık babam bana izin verinceye veya Allah benim için hükmedinceye kadar bu yerden asla ayrılmayacağım. O, hükmedenlerin en hayırlısıdır.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ) أَيْ يَئِسُوا، مِثْلُ عَجِبَ وَاسْتَعْجَبَ، وَسَخِرَ وَاسْتَسْخَرَ. (خَلَصُوا) أَيِ انْفَرَدُوا وَلَيْسَ هُوَ مَعَهُمْ. (نَجِيًّا) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْمُضْمَرِ فِي" خَلَصُوا" وَهُوَ وَاحِدٌ يُؤَدِّي عَنْ جَمْعٍ، كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَيَقَعُ عَلَى الْوَاحِدِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا" [مريم: ٥٢] وَجَمْعُهُ أَنْجِيَةٌ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ } “Ondan ümitlerini kesince” buyruğu, yani ümitsizliğe düştüklerinde demektir; bu, 'acebe' ile 'ista'cebe', 'sahire' ile 'istas-hara' gibidir. { خَلَصُوا } “çekildiler” yani o yanlarında olmaksızın baş başa kaldılar. { نَجِيًّا } “fısıldaşarak” kelimesi "خلَصُوا" fiilindeki gizli zamirden hal olarak mansubdur. Bu lafız tekil olup bu ayette olduğu gibi çoğulu ifade eder; bazen de Yüce Allah'ın: "Onu gizlice fısıldaşan biri olarak yaklaştırdık" [Meryem: 52] buyruğunda olduğu gibi tekil için kullanılır. Çoğulu 'enciyetün' şeklinde gelir. Şair şöyle demiştir:
إِنِّي إِذَا مَا الْقَوْمُ كَانُوا أَنْجِيَهْ ... وَاضْطَرَبَ الْقَوْمُ اضْطِرَابَ الْأَرْشِيَهْ
Şüphesiz ben, topluluk fısıldaşan kimseler olduğunda... Ve kavim ipler gibi çalkalandığında,
هُنَاكَ أَوْصِينِي وَلَا تُوصِي بِيَهْ
İşte orada bana vasiyet et, bana karşı vasiyet etme.
وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ:" اسْتَايَسُوا"" وَلَا تَايَسَوا"" إِنَّهُ لَا يَايَسُ"" أَفَلَمْ يَايَسْ" بِأَلِفٍ مِنْ غَيْرِ هَمْزٍ عَلَى الْقَلْبِ، قُدِّمَتِ الْهَمْزَةُ وَأُخِّرَتِ الْيَاءُ، ثُمَّ قُلِبَتِ الْهَمْزَةُ أَلِفًا لِأَنَّهَا سَاكِنَةٌ قَبْلَهَا فَتْحَةٌ، وَالْأَصْلُ قِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ، لِأَنَّ الْمَصْدَرَ مَا جَاءَ إِلَّا عَلَى تَقْدِيمِ الْيَاءِ- يَأْسًا- وَالْإِيَاسَ لَيْسَ بِمَصْدَرِ أَيِسَ، بَلْ هُوَ مَصْدَرٌ أُسْتُهُ أَوْسًا وَإِيَاسًا أَيْ أَعْطَيْتُهُ. وَقَالَ قَوْمٌ: أَيِسَ وَيَئِسَ لُغَتَانِ، أَيْ فَلَمَّا يَئِسُوا مِنْ رَدِّ أَخِيهِمْ إِلَيْهِمْ تَشَاوَرُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ لَا يُخَالِطُهُمْ غَيْرُهُمْ مِنَ النَّاسِ، يَتَنَاجَوْنَ فِيمَا عَرَضَ لَهُمْ. وَالنَّجِيُّ فَعِيلٌ بِمَعْنَى الْمُنَاجِي. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ كَبِيرُهُمْ) قَالَ قَتَادَةُ: وَهُوَ رُوبِيلُ، كَانَ أَكْبَرَهُمْ فِي السِّنِّ. مُجَاهِدٌ: هُوَ شَمْعُونُ، كَانَ أَكْبَرَهُمْ فِي الرَّأْيِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: يَهُوذَا، وَكَانَ أَعْقَلَهُمْ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ وَابْنُ إِسْحَاقَ: هُوَ لَاوِي، وَهُوَ أَبُو الْأَنْبِيَاءِ. (أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ)
İbn Kesîr; kalb (harflerin yer değiştirmesi) kuralına göre hemzesiz bir elifle "istey'esû" (اسْتَايَسُوا), "lâ tey'esû" (وَلَا تَايَسَوا), "innehû lâ yey'esü" (إِنَّهُ لَا يَايَسُ) ve "efelem yey'es" (أَفَلَمْ يَايَسْ) şeklinde okumuştur. [Bu kıraatte] hemze öne alınmış, yâ harfi ise sonraya bırakılmıştır. Ardından hemze sakin olup kendisinden önceki harf fethalı olduğu için elife dönüştürülmüştür. Asıl olan ise çoğunluğun (cemaatin) kıraatidir; zira masdar sadece yâ harfinin öne alınmasıyla "ye'sen" (يَأْسًا) şeklinde gelmiştir. "el-İyâs" (الْإِيَاس) ise "eyise" (أَيِسَ) fiilinin masdarı değildir; aksine o, "ona [bir şey] verdim" anlamındaki "ustehu evsen ve iyâsen" (أُسْتُهُ أَوْسًا وَإِيَاسًا) fiilinin masdarıdır. Bir grup âlim ise şöyle demiştir: Eyise (أَيِسَ) ve yeise (يَئِسَ) iki ayrı lehçedir. Yani kardeşlerinin kendilerine geri verilmesinden ümitlerini kesince, diğer insanlardan hiç kimse aralarına karışmaksızın kendi aralarında başlarına gelen bu durumu fısıldaşarak istişare ettiler. "en-Neciyy" (النَّجِيُّ), "el-münâcî" (fısıldaşarak özel konuşan) anlamında "faîl" veznindedir. Yüce Allah'ın: { قَالَ كَبِيرُهُمْ } “Büyükleri dedi ki:” buyruğu hakkında Katâde şöyle demiştir: "O Rûbîl idi ve yaşça en büyükleriydi." Mücâhid: "O Şem'ûn idi ve fikir/akıl bakımından en büyükleriydi." demiştir. el-Kelbî: "Yehûdâ idi ve en akıllılarıydı." demiştir. Muhammed b. Ka'b ve İbn İshâk ise: "O Lâvî idi, o da peygamberlerin atasıdır." demişlerdir. { أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ } “Bilmediniz mi ki babanız sizden Allah adına kesin bir söz almıştı...”
أَيْ عَهْدًا مِنَ اللَّهِ فِي حِفْظِ ابْنِهِ، وَرَدِّهِ إِلَيْهِ. (وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ) " فَلَمَّا" فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَطْفًا عَلَى" أَنَّ" وَالْمَعْنَى: أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ، وَتَعْلَمُوا تَفْرِيطَكُمْ فِي يُوسُفَ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ وَغَيْرَهُ. وَ" مِنَ" فِي قَوْلِهِ:" وَمِنْ قَبْلُ" مُتَعَلِّقَةٌ بِ" تَعْلَمُوا". وَيَجُوزُ أَنْ تكون" فَلَمَّا" زَائِدَةً، فَيَتَعَلَّقُ الظَّرْفَانِ اللَّذَانِ هُمَا" مِنْ قَبْلُ" وَ" فِي يُوسُفَ" بِالْفِعْلِ وَهُوَ" فَرَّطْتُمْ". وَيَجُوزُ أن تكون" فَلَمَّا" وَالْفِعْلُ مَصْدَرًا، وَ" مِنْ قَبْلُ" مُتَعَلِّقًا بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، التَّقْدِيرُ: تَفْرِيطُكُمْ فِي يُوسُفَ وَاقِعٌ مِنْ قَبْلُ، فَمَا وَالْفِعْلُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ هُوَ الْفِعْلُ الْمُضْمَرُ الَّذِي يَتَعَلَّقُ بِهِ" مِنْ قَبْلُ". (فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ) أَيْ أَلْزَمُهَا، وَلَا أَبْرَحُ مُقِيمًا فِيهَا، يُقَالُ: بَرِحَ بَرَاحًا وَبُرُوحًا أَيْ زَالَ، فَإِذَا دَخَلَ النَّفْيُ صَارَ مُثْبَتًا. (حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي) بِالرُّجُوعِ فَإِنِّي أستحي منه. (أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي) بِالْمَمَرِّ مَعَ أَخِي فَأَمْضِي مَعَهُ إِلَى أَبِي. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَوْ يَحْكُمُ اللَّهُ لِي بِالسَّيْفِ فَأُحَارِبُ وَآخُذُ أَخِي، أَوْ أَعْجِزُ فَأَنْصَرِفُ بِعُذْرٍ، وَذَلِكَ أَنَّ يَعْقُوبَ قَالَ:" لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ" [يوسف: ٦٦] وَمَنْ حَارَبَ وَعَجَزَ فَقَدْ أُحِيطَ بِهِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَكَانَ يَهُوذَا إِذَا غَضِبَ وَأَخَذَ السَّيْفَ فَلَا يَرُدُّ وَجْهَهُ مِائَةُ أَلْفٍ، يَقُومُ شَعْرُهُ فِي صَدْرِهِ مِثْلُ الْمَسَالِّ فَتَنْفُذُ مِنْ ثِيَابِهِ. وَجَاءَ فِي الْخَبَرِ أَنَّ يَهُوذَا قَالَ لِإِخْوَتِهِ- وَكَانَ أَشَدَّهُمْ غَضَبًا-: إِمَّا أَنْ تَكْفُونِي الْمَلِكَ وَمَنْ مَعَهُ أَكْفِكُمْ أَهْلَ مِصْرَ، وَإِمَّا أَنْ تَكْفُونِي أَهْلَ مِصْرَ أَكْفِكُمُ الْمَلِكَ وَمَنْ مَعَهُ، قَالُوا: بَلِ اكْفِنَا الْمَلِكَ وَمَنْ مَعَهُ نَكْفِكَ أَهْلَ مِصْرَ، فَبَعَثَ وَاحِدًا مِنْ إِخْوَتِهِ فَعَدُّوا أَسْوَاقَ مِصْرَ فَوَجَدُوا فِيهَا تِسْعَةَ أَسْوَاقٍ، فَأَخَذَ كُلُّ، وَاحِدٍ مِنْهُمْ سُوقًا، ثُمَّ إِنَّ يَهُوذَا دَخَلَ عَلَى يُوسُفَ وَقَالَ: أَيُّهَا الْمَلِكُ! لَئِنْ لَمْ تُخَلِّ مَعَنَا أَخَانَا لَأَصِيحَنَّ صَيْحَةً تُبْقِي فِي مَدِينَتِكَ حَامِلًا إِلَّا أَسْقَطَتْ مَا فِي بَطْنِهَا، وَكَانَ ذَلِكَ خَاصَّةً فِيهِمْ عِنْدَ الْغَضَبِ، فَأَغْضَبَهُ يُوسُفُ وَأَسْمَعَهُ كَلِمَةً، فَغَضِبَ يَهُوذَا وَاشْتَدَّ غَضَبُهُ، وَانْتَفَجَتْ شَعَرَاتُهُ، وَكَذَا كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ بَنِي يَعْقُوبَ، كَانَ إِذَا غَضِبَ، اقْشَعَرَّ جِلْدُهُ، وَانْتَفَخَ جَسَدُهُ، وَظَهَرَتْ شَعَرَاتُ ظَهْرِهِ، مِنْ تَحْتِ الثَّوْبِ، حَتَّى تَقْطُرَ مِنْ كُلِّ شَعْرَةٍ قَطْرَةُ دَمٍ، وَإِذَا ضَرَبَ الْأَرْضَ بِرِجْلِهِ تَزَلْزَلَتْ وَتَهَدَّمَ الْبُنْيَانُ، وَإِنْ صَاحَ صَيْحَةً لَمْ تسمعه حامل من النساء والبهائم
Yani oğlunu koruyacağına ve onu kendisine geri getireceğine dair Allah adına bir söz [aldığını]. { وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ } “Daha önce de Yûsuf hakkında kusur etmiştiniz” ifadesindeki "mâ" (مَا) edatı, "enne" (أَنَّ) üzerine atıfla nasb mahallindedir. Anlam şöyledir: Babanızın sizden Allah adına kesin bir söz aldığını ve daha önce Yûsuf hakkında kusur ettiğinizi bilmediniz mi? Bunu en-Nehhâs ve başkaları zikretmiştir. { وَمِنْ قَبْلُ } “Daha önce” ifadesindeki "min" (مِنْ) harf-i cerri, "ta'lemû" (تَعْلَمُوا) fiiline mütealliktir (bağlıdır). "Mâ" (مَا) edatının zâid (pekiştirme amaçlı) olması da câizdir; bu takdirde "min kablü" (مِنْ قَبْلُ) ve "fî Yûsufe" (فِي يُوسُفَ) şeklindeki iki zarf, "ferrattüm" (فَرَّطْتُمْ) fiiline bağlanır. "Mâ" ile fiilin masdar [müevvel masdar] olması da câizdir; "min kablü" ise gizli bir fiile müteallik olur. Takdiri şöyledir: "Yûsuf hakkında kusur etmeniz daha önce vaki olmuştur." Bu durumda "mâ" ve fiil, mübteda (özne) olarak ref mahallinde bulunur; haber (yüklem) ise "min kablü" ifadesinin bağlandığı gizli fiildir. { فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ } “Artık ben bu yerden asla ayrılmayacağım” yani oradan ayrılmayıp orada yerleşik kalacağım. [Arapçada] "Beriha berâhan ve bürûhan" (بَرِحَ بَرَاحًا وَبُرُوحًا) denilir ki bu 'ayrıldı, zâil oldu' demektir; başına nefy (olumsuzluk eki) girdiğinde ise müspet (olumlu) anlam kazanır. { حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي } “Tâ ki babam bana izin verinceye” yani dönmeme izin verinceye kadar; zira ben ondan utanıyorum. { أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي } “Yahut Allah benim lehime hükmedinceye kadar” yani kardeşimle birlikte geçip gitmemi [hükmedip] onunla babama varıncaya kadar. Şöyle de denilmiştir: Anlamı; yahut Allah kılıçla [savaşarak] kardeşimi kurtarmam veya aciz kalıp bir mazeretle geri dönmem hususunda lehime hükmedinceye kadardır. Bu da Ya'kûb'un: { لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ } [Yûsuf: 66] “Kuşatılıp çaresiz bırakılmanız müstesna, onu bana mutlaka getireceksiniz” sözünden ötürüdür; zira savaşan ve aciz kalan kimse kuşatılıp çaresiz bırakılmış demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Yehûdâ öfkelenip kılıcı eline aldığı zaman yüz bin kişi bile onun karşısında duramazdı; göğsündeki kıllar çuvaldız gibi dikilir ve elbiselerini delip geçerdi. Rivayette geldiğine göre, aralarında öfkesi en şiddetli olan Yehûdâ kardeşlerine şöyle demiştir: "Ya siz kralı ve yanındakileri bertaraf edin, Mısır halkını ben halledeyim; ya da siz Mısır halkını bertaraf edin, kralı ve yanındakileri ben halledeyim." Onlar: "Aksine, sen kralı ve yanındakileri hallet, Mısır halkını biz bertaraf ederiz" dediler. Bunun üzerine kardeşlerinden birini gönderdi; Mısır çarşılarını saydılar ve dokuz çarşı buldular. Her biri bir çarşıyı tuttu. Ardından Yehûdâ Yûsuf'un huzuruna girdi ve: "Ey Kral! Eğer kardeşimizi bizimle bırakmazsan öyle bir nara atarım ki şehrinde karnındakini düşürmeyen hiçbir hamile kadın kalmaz!" dedi. Bu, öfkelendiklerinde onlara has [olağanüstü] bir durumdu. Yûsuf onu öfkelendirdi ve ona ağır bir söz söyledi. Bunun üzerine Yehûdâ öfkelendi, öfkesi şiddetlendi ve kılları dikildi. Ya'kûb'un oğullarının her biri böyleydi; öfkelendiklerinde derileri ürperir, bedenleri şişer, sırtlarındaki kıllar elbisenin altından dışarı fırlar, hatta her bir kıldan bir damla kan damlardı. Ayağını yere vurduğunda yer sarsılır ve binalar yıkılırdı; bir nara attığında ise bunu duyup da kadınlardan ve hayvanlardan
وَالطَّيْرِ إِلَّا وَضَعَتْ مَا فِي بَطْنِهَا، تَمَامًا أَوْ غَيْرَ تَمَامٍ، فَلَا يَهْدَأُ غَضَبُهُ إِلَّا أَنْ يَسْفِكَ دَمًا، أَوْ تَمْسِكَهُ يَدٌ مِنْ نَسْلِ يَعْقُوبَ، فَلَمَّا عَلِمَ يُوسُفَ أَنَّ غَضَبَ أَخِيهِ يَهُوذَا قَدْ تَمَّ وَكَمُلَ كَلَّمَ وَلَدًا لَهُ صَغِيرًا بِالْقِبْطِيَّةِ، وَأَمَرَهُ أَنْ يَضَعَ يَدَهُ بَيْنَ كَتِفَيْ يَهُوذَا مِنْ حَيْثُ لَا يَرَاهُ، فَفَعَلَ فَسَكَنَ غَضَبُهُ وَأَلْقَى السَّيْفَ فَالْتَفَتَ يَمِينًا وَشِمَالًا لَعَلَّهُ يَرَى أَحَدًا مِنْ إِخْوَتِهِ فَلَمْ يَرَهُ، فَخَرَجَ مُسْرِعًا إِلَى إِخْوَتِهِ وَقَالَ: هَلْ حَضَرَنِي مِنْكُمْ أَحَدٌ؟ قَالُوا: لَا! قَالَ: فَأَيْنَ ذَهَبَ شَمْعُونُ؟ قَالُوا: ذَهَبَ إِلَى الْجَبَلِ، فَخَرَجَ فَلَقِيَهُ، وَقَدِ احْتَمَلَ صَخْرَةً عَظِيمَةً، قَالَ: مَا تَصْنَعُ بِهَذِهِ؟ قَالَ أَذْهَبُ إِلَى السُّوقِ الَّذِي وَقَعَ فِي نَصِيبِي أَشْدَخُ بِهَا رُءُوسَ كُلِّ مَنْ فِيهِ، قَالَ: فَارْجِعْ فَرُدَّهَا أَوْ أَلْقِهَا في البحر، ولا تحدثن حدثا، فو الذي اتَّخَذَ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا! لَقَدْ مَسَّنِي كَفٌّ مِنْ نَسْلِ يَعْقُوبَ. ثُمَّ دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ، وَكَانَ يُوسُفُ أَشَدَّهُمْ بَطْشًا، فَقَالَ: يَا مَعْشَرَ الْعِبْرَانِيِّينَ! أَتَظُنُّونَ أَنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ أَشَدُّ مِنْكُمْ قُوَّةً، ثُمَّ عَمَدَ إِلَى حَجَرٍ عَظِيمٍ مِنْ حِجَارَةِ الطَّاحُونَةِ فَرَكَلَهُ بِرِجْلِهِ فَدَحَا بِهِ مِنْ خَلْفِ الْجِدَارِ- الرَّكْلُ الضَّرْبُ بِالرِّجْلِ الْوَاحِدَةِ، وَقَدْ رَكَلَهُ يَرْكُلُهُ، قَالَ الْجَوْهَرِيُّ- ثُمَّ أَمْسَكَ يَهُوذَا بِإِحْدَى يَدَيْهِ فَصَرَعَهُ [لِجَنْبِهِ]، وَقَالَ: هَاتِ الْحَدَّادِينَ أَقْطَعْ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ وَأَضْرِبْ أَعْنَاقَهُمْ، ثُمَّ صَعِدَ عَلَى سَرِيرِهِ وَجَلَسَ عَلَى فِرَاشِهِ، وَأَمَرَ بِصُوَاعِهِ فَوُضِعَ بَيْنَ يَدَيْهِ، ثُمَّ نَقَرَهُ نَقْرَةً فَخَرَجَ طَنِينُهُ، فَالْتَفَتَ إِلَيْهِمْ وَقَالَ: أَتَدْرُونَ مَا يَقُولُ؟ قَالُوا: لَا! قَالَ: فَإِنَّهُ يَقُولُ: إِنَّهُ لَيْسَ عَلَى قَلْبِ أَبِي هَؤُلَاءِ هَمٌّ وَلَا غَمٌّ وَلَا كَرْبٌ إِلَّا بِسَبَبِهِمْ، ثُمَّ نَقَرَ نَقْرَةً ثَانِيَةً وَقَالَ: إِنَّهُ يُخْبِرُنِي أَنَّ هَؤُلَاءِ أَخَذُوا أَخًا لَهُمْ صَغِيرًا فَحَسَدُوهُ وَنَزَعُوهُ مِنْ أَبِيهِمْ ثُمَّ أَتْلَفُوهُ، فَقَالُوا: أَيُّهَا الْعَزِيزُ! اسْتُرْ عَلَيْنَا سَتَرَ اللَّهُ عَلَيْكَ، وَامْنُنْ عَلَيْنَا مَنَّ اللَّهِ عَلَيْكَ، فَنَقَرَهُ نَقْرَةً ثَالِثَةً وَقَالَ إِنَّهُ يَقُولُ: إِنَّ هَؤُلَاءِ طَرَحُوا صَغِيرَهُمْ فِي الْجُبِّ، ثُمَّ بَاعُوهُ بَيْعَ الْعَبِيدِ بِثَمَنٍ بَخْسٍ، وَزَعَمُوا لِأَبِيهِمْ أَنَّ الذِّئْبَ أَكَلَهُ، ثُمَّ نَقَرَهُ رَابِعَةً وَقَالَ: إِنَّهُ يُخْبِرُنِي أَنَّكُمْ أَذْنَبْتُمْ ذَنْبًا مُنْذُ ثَمَانِينَ سَنَةً لَمْ تَسْتَغْفِرُوا اللَّهَ مِنْهُ، وَلَمْ تَتُوبُوا إِلَيْهِ، ثُمَّ نَقَرَهُ خَامِسَةً وَقَالَ إِنَّهُ يَقُولُ: إِنَّ أَخَاهُمُ الَّذِي زَعَمُوا أَنَّهُ هَلَكَ لَنْ تَذْهَبَ الْأَيَّامُ حَتَّى يَرْجِعَ فَيُخْبِرَ النَّاسَ بِمَا صَنَعُوا، ثُمَّ نَقَرَهُ سَادِسَةً وَقَالَ إِنَّهُ يَقُولُ: لَوْ كُنْتُمْ أَنْبِيَاءَ أَوْ بَنِي أَنْبِيَاءَ مَا كَذَبْتُمْ وَلَا عَقَقْتُمْ وَالِدَكُمْ، لَأَجْعَلَنَّكُمْ نَكَالًا لِلْعَالَمِينَ. ايتُونِي بالحدادين أقطع
...ve kuşlar [korkudan] vaktinde veya vaktinden önce karnındakini düşürmesin; onun öfkesi kan dökmedikçe yahut Ya'kūb neslinden bir el ona dokunmadıkça dinmezdi. Yûsuf, kardeşi Yehûzâ'nın öfkesinin doruğa ulaşıp tamamlandığını anlayınca, küçük bir oğluna Kıptîce seslendi ve Yehûzâ'nın kendisini görmeyeceği bir taraftan elini iki kürek kemiği arasına koymasını emretti. [Çocuk] bunu yapınca [Yehûzâ'nın] öfkesi dindi ve kılıcını bıraktı. Kardeşlerinden birini görürüm ümidiyle sağına soluna bakındı ama kimseyi göremedi. Hızlıca kardeşlerinin yanına çıkıp: "İçinizden biri yanıma geldi mi?" dedi. "Hayır!" dediler. "Peki Şem'ûn nereye gitti?" diye sordu. "Dağa gitti" dediler. Dışarı çıkıp onunla karşılaştı; [Şem'ûn] koca bir kayayı yüklenmişti. [Yehûzâ]: "Bununla ne yapacaksın?" dedi. [Şem'ûn]: "Payıma düşen çarşıya gidip oradaki herkesin başını bununla ezeceğim" dedi. [Yehûzâ] dedi ki: "Dön ve onu geri koy yahut denize at! Sakın bir taşkınlık yapma! İbrâhim'i dost (halil) edinen [Allah]'a yemin olsun ki bana Ya'kūb soyundan bir el dokundu." Sonra Yûsuf'un huzuruna girdiler. Yûsuf, aralarında yakalayışı en çetin olanlarıydı. Dedi ki: "Ey İbraniler topluluğu! Sizden daha kuvvetli kimsenin olmadığını mı sanıyorsunuz?" Sonra değirmen taşlarından büyük bir taşa yönelip ayağıyla ona bir tekme vurdu ve duvarın arkasına fırlattı. —Cevherî der ki: Rekl (رَكْل), tek ayakla vurmaktır; 'onu tekmeledi' anlamında 'rekelehu yerkuluhu' denir.— Sonra Yehûzâ'yı tek eliyle tutup yere serdi [ve yan yatırdı]. Ardından: "Demircileri getirin! [Bunların] ellerini ve ayaklarını kesip boyunlarını vurayım" dedi. Sonra tahtına çıkıp minderine oturdu ve tasını (suvâ') getirmelerini emretti; tas önüne kondu. Sonra ona bir tırnak vurdu (dokundu), tas çınladı. Onlara dönüp: "Bunun ne dediğini biliyor musunuz?" dedi. "Hayır!" dediler. Dedi ki: "Bu diyor ki: Bu kimselerin babasının kalbinde onlar sebebiyle olandan başka hiçbir gam, keder ve sıkıntı yoktur." Sonra ikinci kez vurdu ve dedi ki: "Bu bana haber veriyor ki; bunlar küçük bir kardeşlerini alıp onu kıskandılar, babasından kopardılar, sonra da onu helak ettiler." Bunun üzerine: "Ey Azîz! Allah senin kusurlarını örttüğü gibi sen de bizim kusurumuzu ört; Allah sana ihsan ettiği gibi sen de bize lütufta bulun" dediler. Tasa üçüncü kez vurdu ve dedi ki: "Bu diyor ki: Bunlar küçük kardeşlerini kuyuya attılar, sonra da onu köle gibi az bir fiyata sattılar ve babalarına onu kurdun yediğini iddia ettiler." Sonra dördüncü kez vurdu ve dedi ki: "Bu bana haber veriyor ki; siz seksen yıl önce bir günah işlediniz, hâlâ ondan ötürü Allah'tan bağışlanma dilemediniz ve O'na tövbe etmediniz." Sonra beşinci kez vurdu ve dedi ki: "Bu diyor ki: Onların helak olduğunu iddia ettikleri kardeşleri, günler geçmeden geri dönecek ve yaptıklarını insanlara haber verecektir." Sonra altıncı kez vurdu ve dedi ki: "Bu diyor ki: Şayet siz peygamberler yahut peygamber oğulları olsaydınız yalan söylemez ve babanıza isyan etmezdiniz. Andolsun sizi cümle âleme ibret yapacağım! Demircileri bana getirin, keseyim...
أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ، فَتَضَرَّعُوا وَبَكَوْا وَأَظْهَرُوا التَّوْبَةَ وَقَالُوا: لَوْ قَدْ أَصَبْنَا أَخَانَا يُوسُفَ إِذْ هُوَ حَيٌّ لَنَكُونَنَّ طَوْعَ يَدِهِ، وَتُرَابًا يَطَأُ عَلَيْنَا بِرِجْلِهِ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ يُوسُفُ مِنْ إِخْوَتِهِ بَكَى وَقَالَ لَهُمُ: اخْرُجُوا عَنِّي! قَدْ خَلَّيْتُ سَبِيلَكُمْ إِكْرَامًا لِأَبِيكُمْ، وَلَوْلَا هُوَ لَجَعَلْتُكُمْ نَكَالًا.
ve ayaklarını keseyim.' Bunun üzerine yalvarıp yakardılar, ağladılar ve tövbe ettiklerini göstererek dediler ki: 'Eğer kardeşimiz Yûsuf hayatta olup ona kavuşsaydık, onun elinin altında emrine amade olur ve ayağıyla üzerine basacağı toprak kesilirdik.' Yûsuf kardeşlerinden bunu görünce ağladı ve onlara: 'Huzurumdan çıkın! Babanızın hatırına sizi serbest bıraktım; eğer o olmasaydı sizi ibretlik cezalara çarptırırdım' dedi.
[سورة يوسف (١٢): آية ٨١]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyet 81]
ارْجِعُوا إِلى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يَا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَما شَهِدْنا إِلاَّ بِما عَلِمْنا وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ (٨١)
{ ارْجِعُوا إِلى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يَا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَما شَهِدْنا إِلاَّ بِما عَلِمْنا وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ (٨١) } “Babanıza dönün ve deyin ki: 'Ey babamız! Şüphesiz oğlun hırsızlık yaptı. Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik. Biz gaybın bekçileri de değildik.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (ارْجِعُوا إِلى أَبِيكُمْ) قَالَهُ الَّذِي قَالَ:" فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ". (فَقُولُوا يَا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ) وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ وَأَبُو رَزِينٍ" إِنَّ ابْنَكَ سُرِّقَ". النَّحَّاسُ: وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ شَاذَانَ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي سُرَيْجٍ الْبَغْدَادِيُّ قَالَ: سَمِعْتُ، الْكِسَائِيَّ يَقْرَأُ:" يَا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ" بِضَمِّ السِّينِ وَتَشْدِيدِ الرَّاءِ مَكْسُورَةً، عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، أَيْ نُسِبَ إِلَى السرقة ورمي بها، مثل خونته وفسقته وجرته إِذَا نَسَبْتُهُ إِلَى هَذِهِ الْخِلَالِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:" سَرَقَ" يَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا- عُلِمَ مِنْهُ السَّرِقُ، وَالْآخَرُ- اتُّهِمَ بِالسَّرِقِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالسَّرِقُ وَالسَّرِقَةُ بِكَسْرِ الرَّاءِ فِيهِمَا هُوَ اسْمُ الشَّيْءِ الْمَسْرُوقِ، وَالْمَصْدَرُ يَسْرِقُ سَرَقًا بِالْفَتْحِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا). فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا" يُرِيدُونَ مَا شَهِدْنَا قَطُّ إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا، وَأَمَّا الْآنَ فَقَدْ شَهِدْنَا بِالظَّاهِرِ وَمَا نَعْلَمُ الْغَيْبَ، كَأَنَّهُمْ وَقَعَتْ لَهُمْ تُهْمَةٌ مِنْ قَوْلِ بِنْيَامِينَ: دَسَّ هَذَا فِي رَحْلِي مَنْ دَسَّ بِضَاعَتَكُمْ فِي رِحَالِكُمْ، قَالَ مَعْنَاهُ ابْنُ إِسْحَاقَ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: مَا شَهِدْنَا عِنْدَ يُوسُفَ بِأَنَّ السَّارِقَ يُسْتَرَقُّ إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا مِنْ دِينِكَ، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ. (وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ) أَيْ لَمْ نَعْلَمْ وَقْتَ أَخَذْنَاهُ مِنْكَ أَنَّهُ يَسْرِقُ فَلَا نَأْخُذُهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: ما كنا
Yüce Allah'ın: { ارْجِعُوا إِلى أَبِيكُمْ } “Babanıza dönün” buyruğu: Bunu, { فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ } “Artık bu topraktan asla ayrılmam” diyen kimse söylemiştir. { فَقُولُوا يَا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ } “ve deyin ki: 'Ey babamız! Şüphesiz oğlun hırsızlık yaptı'” buyruğunu İbn Abbâs, ed-Dahhâk ve Ebû Razîn: “إِنَّ ابْنَكَ سُرِّقَ” (Şüphesiz oğluna hırsızlık isnat edildi / hırsızlıkla suçlandı) şeklinde okumuşlardır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bana Muhammed b. Ahmed b. Ömer rivayet edip dedi ki: Bize İbn Şâzân rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Ebî Süreyc el-Bağdâdî rivayet edip dedi ki: Kisâî'nin { يَا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سُرِّقَ } ifadesini, meçhul (fâili zikredilmeyen fiil) kalıbında olmak üzere sîn harfinin ötresi ve râ harfinin kesreli şeddesiyle okuduğunu işittim; yani "ona hırsızlık nispet edildi ve bununla itham olundu" demektir. Nitekim bir kimseye bu vasıfları isnat ettiğinde خَوَّنْتُهُ (ona hainlik nispet ettim), فَسَّقْتُهُ (ona fısk nispet ettim) ve جَرَّرْتُهُ (ona suç nispet ettim) denmesi gibidir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: “سُرِّقَ” lafzı iki anlama muhtemeldir: Birincisi, onda hırsızlığın sabit olduğunun bilinmesi; diğeri ise hırsızlıkla itham edilmesidir. el-Cevherî şöyle demiştir: Hem es-serik (السَّرِق) hem de es-serika (السَّرِقَة) -her ikisinde de râ harfinin kesresiyle- çalınan şeyin ismidir. Mastarı ise râ harfinin fethasıyla: يَسْرِقُ سَرَقاً (hırsızlık yaptı/yapar) şeklindedir. Yüce Allah'ın: { وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا } “Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik” buyruğunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا } “Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik” buyruğu: "Biz [hayatımız boyunca] ancak kesin olarak bildiğimiz hususlara şahitlik ettik; şu anda ise sadece zahire göre şahitlikte bulunduk, gaybı ise bilemeyiz" demek istemişlerdir. Zira Bünyâmîn'in: "Mallarınızı yüklerinize kim koyduysa, bunu da benim yüküme o gizlice koydu" sözünden ötürü içlerine bir şüphe düşmüştü. Bu manayı İbn İshâk belirtmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana, "Biz Yûsuf'un huzurunda hırsızın köle edileceğine dair ancak senin dininden bildiğimiz şeyle hüküm verdik/şahitlik ettik" şeklindedir. Bunu İbn Zeyd söylemiştir. { وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ } “Biz gaybın bekçileri de değildik” buyruğu; yani: "Onu senden aldığımız vakit onun hırsızlık yapacağını [ve bu yüzden onu yanımıza almamamız gerektiğini] bilemezdik" demektir. Mücâhid ve Katâde şöyle demişlerdir: Biz...
نَعْلَمُ أَنَّ ابْنَكَ يُسْتَرَقُّ وَيَصِيرُ أَمْرُنَا إِلَى هَذَا، وَإِنَّمَا قُلْنَا: نَحْفَظُ أَخَانَا فِيمَا نُطِيقُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنُونَ أَنَّهُ سَرَقَ لَيْلًا وَهُمْ نِيَامٌ، وَالْغَيْبُ هُوَ اللَّيْلُ بِلُغَةِ حِمْيَرَ، وَعَنْهُ: مَا كُنَّا نَعْلَمُ مَا يَصْنَعُ فِي لَيْلِهِ وَنَهَارِهِ وَذَهَابِهِ وَإِيَابِهِ. وَقِيلَ: مَا دَامَ بمرأى منا لم يجز خَلَلٌ، فَلَمَّا غَابَ عَنَّا خَفِيَتْ عَنَّا حَالَاتُهُ. وَقِيلَ مَعْنَاهُ: قَدْ أُخِذَتِ السَّرِقَةُ مِنْ رَحْلِهِ، وَنَحْنُ أَخْرَجْنَاهَا وَنَنْظُرُ إِلَيْهَا، وَلَا عِلْمَ لَنَا بِالْغَيْبِ، فَلَعَلَّهُمْ سَرَّقُوهُ وَلَمْ يَسْرِقْ. الثَّانِيَةُ- تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ جَوَازَ الشَّهَادَةِ بِأَيِ وَجْهٍ حَصَلَ الْعِلْمُ بِهَا، فَإِنَّ الشَّهَادَةَ مُرْتَبِطَةٌ بِالْعِلْمِ عَقْلًا وَشَرْعًا، فَلَا تُسْمَعُ إِلَّا مِمَّنْ عَلِمَ، وَلَا تُقْبَلُ إِلَّا مِنْهُمْ، وَهَذَا هُوَ الْأَصْلُ فِي الشَّهَادَاتِ، وَلِهَذَا قَالَ أَصْحَابُنَا: شَهَادَةُ الْأَعْمَى جَائِزَةٌ، وَشَهَادَةُ الْمُسْتَمِعِ جَائِزَةٌ، وَشَهَادَةُ الْأَخْرَسِ إِذَا فُهِمَتْ إِشَارَتُهُ جَائِزَةٌ، وَكَذَلِكَ الشَّهَادَةُ عَلَى الْخَطِّ- إِذَا تَيَقَّنَ أَنَّهُ خَطُّهُ أَوْ خَطُّ فُلَانٍ- صَحِيحَةٌ فَكُلُّ مَنْ حَصَلَ لَهُ الْعِلْمُ بِشَيْءٍ جَازَ أَنْ يَشْهَدَ بِهِ وَإِنْ لَمْ يُشْهِدْهُ الْمَشْهُودُ عَلَيْهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ" [الزخرف: ٨٦] وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ الشُّهَدَاءِ خَيْرُ الشُّهَدَاءِ الَّذِي يَأْتِي بِشَهَادَتِهِ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلَهَا" وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ". الثَّالِثَةُ- اخْتَلَفَ قَوْلُ مَالِكٍ فِي شَهَادَةِ الْمُرُورِ، وَهُوَ أَنْ يَقُولَ: مَرَرْتُ بِفُلَانٍ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ كَذَا فَإِنِ اسْتَوْعَبَ الْقَوْلَ شَهِدَ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَفِي الْقَوْلِ الْآخَرِ لَا يَشْهَدُ حَتَّى يُشْهِدَاهُ. وَالصَّحِيحُ أَدَاءُ الشَّهَادَةِ عِنْدَ الِاسْتِيعَابِ، وَبِهِ قَالَ جَمَاعَةُ الْعُلَمَاءِ، وَهُوَ الْحَقُّ، لِأَنَّهُ [قَدْ] حَصَلَ الْمَطْلُوبُ وَتَعَيَّنَ عَلَيْهِ أَدَاءُ الْعِلْمِ، فَكَانَ خَيْرَ الشُّهَدَاءِ إِذَا أَعْلَمَ الْمَشْهُودَ لَهُ، وَشَرَّ الشُّهَدَاءِ إِذَا كَتَمَهَا [وَاللَّهُ أَعْلَمُ]. الرَّابِعَةُ- إِذَا ادَّعَى رَجُلٌ شَهَادَةً لَا يَحْتَمِلُهَا عُمْرَهُ رُدَّتْ، لِأَنَّهُ ادَّعَى بَاطِلًا فَأَكْذَبَهُ الْعِيَانُ ظاهر.
oğlunun köle edileceğini ve işimizin bu noktaya varacağını bilmiyorduk; biz sadece: 'Gücümüz yettiğince kardeşimizi koruruz' demiştik. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Onlar uyurken onun geceleyin hırsızlık yaptığını kastetmektedirler; 'gayb' Himyer lehçesinde gece demektir. Yine ondan gelen bir rivayete göre: Onun gecesinde, gündüzünde, gidişinde ve gelişinde ne yaptığını bilemezdik. Bir görüşe göre de: Gözümüzün önünde olduğu sürece hiçbir kusur vuku bulmadı; gözümüzden kaybolunca halleri bize gizli kaldı. Bir görüşe göre de anlam şudur: Çalınan mal onun yükünden çıkarıldı, biz onu çıkardık ve ona bakıyoruz; gaybı ise bilmeyiz, belki de onlar bunu onun yüküne koymuşlardır da kendisi çalmamıştır. İkinci Mesele: Bu ayet, bilgi hangi yolla hasıl olursa olsun şahitliğin caiz olduğunu içermektedir; çünkü şahitlik aklen ve şer'an bilgiye bağlıdır. Dolayısıyla sadece bilen kimseden dinlenir ve sadece onlardan kabul edilir. Şahitliklerde asıl olan budur. Bu sebepledir ki mezhep âlimlerimiz şöyle demiştir: Âmânın şahitliği caizdir, dinleyenin şahitliği caizdir, dilsizin işareti anlaşıldığı takdirde şahitliği caizdir. Aynı şekilde yazı üzerine şahitlik de —onun kendi yazısı veya falanın yazısı olduğu kesin olarak bilindiğinde— sahihtir. Dolayısıyla bir şey hakkında bilgi sahibi olan herkesin, aleyhine şahitlik edilen kimse onu şahit tutmamış olsa bile şahitlik etmesi caizdir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Ancak bilerek hakka şahitlik edenler müstesna" [Zuhruf: 86]. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de şöyle buyurmuştur: "Size şahitlerin en hayırlısını haber vereyim mi? Şahitlerin en hayırlısı, kendisinden istenmeden önce şahitliğini getiren kimsedir." Bu husus Bakara sûresinde geçmişti. Üçüncü Mesele: Yoldan geçerken şahit olma konusunda Mâlik'in farklı görüşleri vardır; bu da bir kimsenin: 'Falancanın yanından geçerken onun şöyle dediğini işittim' demesidir. Eğer sözün tamamını kavramışsa, iki görüşünden birine göre şahitlik eder; diğer görüşüne göre ise taraflar onu şahit tutmadıkça şahitlik etmez. Sahih olan, sözün tamamı kavrandığında şahitliğin eda edilmesidir; ilim adamları topluluğu da bunu söylemiştir ve hak olan da budur. Çünkü talep edilen şey [zaten] hasıl olmuş ve bilginin eda edilmesi onun üzerine vacip olmuştur. Lehine şahitlik yapılan kimseye haber verdiğinde şahitlerin en hayırlısı, gizlediğinde ise şahitlerin en şerlisi olur [Allah en iyisini bilir]. Dördüncü Mesele: Bir adam ömrünün elvermeyeceği bir şahitlik iddia ederse bu reddedilir; çünkü o batıl bir iddiada bulunmuştur ve bizzat müşahede onu açıkça yalanlamıştır.
[سورة يوسف (١٢): آية ٨٢]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyet 82]
وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٨٢)
{ وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها وَإِنَّا لَصادِقُونَ } “İçinde bulunduğumuz şehre ve beraberinde geldiğimiz kervana da sor. Şüphesiz biz doğru söyleyenleriz.” (82)
فيه مسألتان: الأولى- قوله تعالى: (وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها وَالْعِيرَ) حَقَّقُوا بِهَا شَهَادَتَهُمْ عِنْدَهُ، وَرَفَعُوا التُّهْمَةَ عَنْ أَنْفُسِهِمْ لِئَلَّا يتهمهم. فقولهم: (وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ) أَيْ أَهْلَهَا، فَحُذِفَ، وَيُرِيدُونَ بِالْقَرْيَةِ مِصْرَ. وَقِيلَ: قَرْيَةٌ مِنْ قُرَاهَا نَزَلُوا بِهَا وَامْتَارُوا منها. وقيل المعنى" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ" وَإِنْ كَانَتْ جَمَادًا، فَأَنْتَ نَبِيُّ اللَّهِ، وهو ينطق الجماد له، وَعَلَى هَذَا فَلَا حَاجَةَ إِلَى إِضْمَارٍ، قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَلَا يَجُوزُ كَلِّمْ هِنْدًا وَأَنْتَ تُرِيدُ غُلَامَ هِنْدٍ، لِأَنَّ هَذَا يُشْكِلُ. وَالْقَوْلُ فِي الْعِيرِ كَالْقَوْلِ فِي الْقَرْيَةِ سَوَاءٌ. (وَإِنَّا لَصادِقُونَ) فِي قَوْلِنَا. الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْفِقْهِ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ عَلَى حَقٍّ، وَعَلِمَ أَنَّهُ قَدْ يُظَنُّ بِهِ أَنَّهُ عَلَى خِلَافِ مَا هُوَ عَلَيْهِ أَوْ يَتَوَهَّمُ أَنْ يَرْفَعَ التُّهْمَةَ وَكُلَّ رِيبَةٍ عَنْ نَفْسِهِ، وَيُصَرِّحُ بِالْحَقِّ الَّذِي هُوَ عَلَيْهِ، حَتَّى لَا يَبْقَى لِأَحَدٍ مُتَكَلَّمٌ، وَقَدْ فَعَلَ هَذَا نَبِيُّنَا مُحَمَّدٌ ﷺ بِقَوْلِهِ لِلرَّجُلَيْنِ اللَّذَيْنِ مَرَّا وَهُوَ قَدْ خَرَجَ مَعَ صَفِيَّةَ يَقْلِبُهَا مِنَ الْمَسْجِدِ:" عَلَى رِسْلِكُمَا إِنَّمَا هِيَ صَفِيَّةُ بِنْتُ حُيَيٍّ" فَقَالَا: سُبْحَانَ اللَّهِ وَكَبُرَ عَلَيْهِمَا فقال النبي:" إِنَّ الشَّيْطَانَ يَبْلُغُ مِنَ الْإِنْسَانِ مَبْلَغَ الدَّمِ وَإِنِّي خَشِيتُ أَنْ يَقْذِفَ فِي قُلُوبِكُمَا شَيْئًا" رواه البخاري ومسلم.
Bunda iki mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها وَالْعِيرَ } “Bulunduğumuz şehre ve... kervana sor” buyruğuyla onun nezdinde şahitliklerini teyit etmişler ve kendilerini itham etmesin diye töhmeti üzerlerinden kaldırmışlardır. Onların: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “şehre sor” sözü, yani 'halkına sor' demektir; dolayısıyla [halk kelimesi] hazfedilmiştir. Şehir ile de Mısır'ı kastetmektedirler. Bir görüşe göre: Konakladıkları ve erzak aldıkları Mısır köylerinden biridir. Bir diğer görüşe göre ise anlam şudur: "Şehre sor"; o cansız bir varlık olsa bile sen Allah'ın peygamberisin, O cansız varlığı onun için konuşturur. Buna göre [cümlede] bir takdire (hazfe) gerek kalmaz. Sîbeveyh şöyle demiştir: 'Hind'in kölesini' kastederken 'Hind ile konuş' demek caiz değildir; çünkü bu kapalılık oluşturur. Kervan hakkındaki söz de şehir hakkındaki sözle tamamen aynıdır. { وَإِنَّا لَصادِقُونَ } “Biz kesinlikle doğru söyleyenleriz” sözümüzde [doğruyuz]. İkinci Mesele: Bu ayetteki fıkhî inceliklerden biri şudur: Hak üzere olan ve kendisi hakkında durumunun aksinin zannedilebileceğini veya vehmedilebileceğini bilen herkesin töhmeti ve her türlü şüpheyi üzerinden kaldırması, kimsenin söyleyecek bir sözü kalmasın diye üzerinde bulunduğu hakkı açıkça beyan etmesi gerekir. Nitekim Peygamberimiz Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem), mescitten [evine] uğurlamak üzere Safiyye ile birlikte çıktığı sırada yoldan geçen iki adama: "Aheste olun, bu [yanımdaki] ancak Huyey'in kızı Safiyye'dir" buyurarak bunu yapmıştır. Onlar: 'Sübhânallâh!' dediler ve bu durum onlara ağır geldi. Bunun üzerine Peygamber: "Şeytan insana kanın ulaştığı gibi ulaşır; doğrusu kalplerinize bir şey atmasından endişe ettim" buyurdu. Bunu Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir.
[سورة يوسف (١٢): آية ٨٣]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyet 83]
قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٨٣)
{ قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٨٣) } “[Ya'kûb] dedi ki: 'Hayır, nefisleriniz sizi [kötü] bir işe sürüklemiş. Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Umulur ki Allah onların hepsini bana getirir. Şüphesiz O, her şeyi bilendir, hikmet sahibidir.'”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ بَلْ سَوَّلَتْ) أَيْ زَيَّنَتْ. (لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ) أَنَّ ابْنِي سَرَقَ وَمَا سَرَقَ، وَإِنَّمَا ذَلِكَ لِأَمْرٍ يُرِيدُهُ اللَّهُ. (فَصَبْرٌ جَمِيلٌ) أَيْ فَشَأْنِي صَبْرٌ جَمِيلٌ، أَوْ صَبْرٌ جَمِيلٌ أَوْلَى بِي، عَلَى مَا تَقَدَّمَ أَوَّلَ السُّورَةِ.
Bunda iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın { قالَ بَلْ سَوَّلَتْ } “[Ya'kûb] dedi ki: 'Hayır, [nefisleriniz] süsledi...'” buyruğudur; yani güzel gösterdi [demektir]. { لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ } “Nefisleriniz size...” [ifadesi], oğlumun hırsızlık yaptığı [şeklindedir]; oysa o hırsızlık yapmamıştır. Bu durum ancak Allah'ın murad ettiği bir iş sebebiyledir. { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır” ifadesi ise; sûrenin başında geçtiği üzere, 'benim yapacağım iş güzel bir sabırdır' veya 'bana yaraşan güzel bir sabırdır' manasındadır.
الثانية- الْوَاجِبُ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ إِذَا أُصِيبَ بِمَكْرُوهٍ فِي نَفْسِهِ أَوْ وَلَدِهِ أَوْ مَالِهِ أَنْ يَتَلَقَّى ذَلِكَ بِالصَّبْرِ الْجَمِيلِ، وَالرِّضَا وَالتَّسْلِيمِ لِمُجْرِيهِ عَلَيْهِ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ، وَيَقْتَدِي [بِنَبِيِّ اللَّهِ [يَعْقُوبَ وَسَائِرِ النَّبِيِّينَ، صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ. وَقَالَ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ الْحَسَنِ قَالَ: مَا مِنْ جَرْعَتَيْنِ يَتَجَرَّعُهُمَا الْعَبْدُ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ جَرْعَةِ مُصِيبَةٍ يَتَجَرَّعُهَا الْعَبْدُ بِحُسْنِ صَبْرٍ وَحُسْنِ عَزَاءٍ، وَجَرْعَةِ غَيْظٍ يَتَجَرَّعُهَا الْعَبْدُ بِحِلْمٍ وَعَفْوٍ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَصَبْرٌ جَمِيلٌ" أَيْ لَا أَشْكُو ذَلِكَ إِلَى أَحَدٍ. وروى قاتل بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" مَنْ بَثَّ لَمْ يَصْبِرْ". وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" أَنَّ الصَّبْرَ عِنْدَ أَوَّلِ الصَّدْمَةِ، وَثَوَابُ مَنْ ذَكَرَ مُصِيبَتَهُ وَاسْتَرْجَعَ وَإِنْ تَقَادَمَ عَهْدُهَا. وَقَالَ جُوَيْبِرٌ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ يَعْقُوبَ أُعْطِيَ عَلَى يُوسُفَ أَجْرَ مِائَةِ شَهِيدٍ، وَكَذَلِكَ مَنِ احْتَسَبَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ فِي مُصِيبَتِهِ فَلَهُ [مِثْلُ] أَجْرِ يَعْقُوبَ ﵇. قَوْلُهُ تَعَالَى: (عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً) لِأَنَّهُ كَانَ عِنْدَهُ أَنَّ يُوسُفَ ﷺ لَمْ يَمُتْ، وَإِنَّمَا غَابَ عَنْهُ خَبَرُهُ، لِأَنَّ يُوسُفَ حُمِلَ وَهُوَ عَبْدٌ لَا يَمْلِكُ لِنَفْسِهِ شَيْئًا، ثُمَّ اشْتَرَاهُ الْمَلِكُ فَكَانَ فِي دَارِهِ لَا يَظْهَرُ لِلنَّاسِ، ثُمَّ حُبِسَ، فَلَمَّا تَمَكَّنَ احْتَالَ فِي أَنْ يَعْلَمَ أَبُوهُ خَبَرَهُ، وَلَمْ يُوَجِّهْ بِرَسُولٍ لِأَنَّهُ كَرِهَ مِنْ إِخْوَتِهِ أَنْ يَعْرِفُوا ذَلِكَ فَلَا يَدَعُوا الرَّسُولَ يَصِلُ إِلَيْهِ. وَقَالَ:" بِهِمْ" لِأَنَّهُمْ ثَلَاثَةٌ، يُوسُفُ وَأَخُوهُ، وَالْمُتَخَلِّفُ مِنْ أَجْلِ أَخِيهِ، وَهُوَ الْقَائِلُ:" فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ". (إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ) بِحَالِي. (الْحَكِيمُ) فيما يقضي.
İkinci Mesele: Kendisinde, çocuğunda veya malında hoşa gitmeyen bir musibete uğradığında her Müslümana düşen görev, bunu güzel bir sabırla, razı olarak ve bunu başa getiren —ki O her şeyi bilen ve hikmet sahibi olandır— zata teslimiyetle karşılaması ve [Allah'ın peygamberi] Ya'kûb'a ve diğer peygamberlere —hepsine Allah'ın salâtı olsun— iktifa etmesidir. Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den, o da Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Kulun yuttuğu iki yudum vardır ki Allah katında; kulun güzel bir sabır ve güzel bir teselli ile yuttuğu musibet yudumundan ve hilm ile af ile yuttuğu öfke yudumundan daha sevimli değildir.' İbn Cüreyc, Mücâhid'den Yüce Allah'ın: "Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır" buyruğu hakkında: 'Yani bunu kimseye şikayet etmem' dediğini nakletmiştir. Mukâtil b. Süleymân, Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o da Ebû Hüreyre'den Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Haline sızlanan kimse sabretmiş olmaz." Bakara sûresinde sabrın ilk sarsıntı anında olduğu ve ne kadar zaman geçerse geçsin musibetini hatırlayıp istircâda (innâ lillâh diyerek) bulunan kimsenin sevabı geçmişti. Cüveybir, ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Ya'kûb'a Yûsuf'tan ötürü yüz şehit ecri verildi; aynı şekilde bu ümmetten musibetinde sevabını Allah'tan bekleyen kimseye de Ya'kûb'un (aleyhisselâm) ecri [gibi] vardır.' Yüce Allah'ın: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً } “Umulur ki Allah onların hepsini bana getirir” buyruğunda, zira onun nezdinde Yûsuf (aleyhisselâm) ölmemişti, sadece haberi kendisinden gizli kalmıştı. Çünkü Yûsuf götürüldüğünde kendi nefsine dahi malik olmayan bir köleydi; sonra onu hükümdar satın aldı ve onun sarayında olup insanlara görünmezdi. Sonra hapsedildi. Güç ve imkân sahibi olunca babasının durumundan haberdar olması için bir çareye başvurdu; elçi göndermedi, çünkü kardeşlerinin bunu fark edip elçinin ona ulaşmasına engel olmalarını istemedi. Üç kişi oldukları için "onların hepsini" dedi: Yûsuf, kardeşi ve kardeşi sebebiyle geride kalan —ki o: "Artık bu yerden asla ayrılmayacağım" diyen kimsedir—. { إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz O, ...bilendir” benim halimi, { الْحَكِيمُ } “hikmet sahibidir” takdir ettiği şeylerde.
[سورة يوسف (١٢): آية ٨٤]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyet 84]
وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا أَسَفى عَلى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ (٨٤)
{ وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا أَسَفى عَلى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ (٨٤) } “Ve onlardan yüz çevirdi ve: 'Ey Yûsuf üzerindeki kederim!' dedi. Hüzünden gözleri ağardı; artık o yutkunup durmaktaydı.”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَوَلَّى عَنْهُمْ) أَيْ أَعْرَضَ عَنْهُمْ، وَذَلِكَ أَنَّ يَعْقُوبَ لَمَّا بَلَغَهُ خَبَرُ بِنْيَامِينَ تَتَامَّ حُزْنُهُ، وَبَلَغَ جُهْدُهُ، وَجَدَّدَ اللَّهُ مُصِيبَتَهُ لَهُ فِي يُوسُفَ فَقَالَ: (يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ)
Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَتَوَلَّى عَنْهُمْ } “Ve onlardan yüz çevirdi” buyruğudur; yani onlardan yüzünü geri çevirdi. Bu da şundan dolayıdır: Ya'kûb'a Bünyâmin'in haberi ulaştığında hüznü katmerlendi, takatinin sonuna vardı ve Allah onun için Yûsuf hakkındaki musibetini tazeledi; bunun üzerine: { يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ } “Ey Yûsuf üzerindeki kederim!” dedi.
وَنَسِيَ ابْنَهُ بِنْيَامِينَ فَلَمْ يَذْكُرْهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: لَمْ يَكُنْ عِنْدَ يَعْقُوبَ مَا فِي كِتَابِنَا مِنَ الِاسْتِرْجَاعِ، وَلَوْ كَانَ عِنْدَهُ لَمَا قَالَ:" يَا أَسَفى عَلى يُوسُفَ". قَالَ قَتَادَةُ وَالْحَسَنُ: وَالْمَعْنَى يَا حُزْنَاهُ! وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ: يَا جَزَعَاهُ!، قَالَ كُثَيِّرٌ:
Ve oğlu Bünyâmin'i unutup onu anmadı; bu İbn Abbâs'tan nakledilmiştir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Kitabımızdaki istircâ (innâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn) Ya'kûb'un yanında yoktu; şayet yanında olsaydı: "Ey Yûsuf üzerindeki kederim!" demezdi. Katâde ve Hasan: Anlamı, 'Ey hüznüm!' demektir, demişlerdir. Mücâhid ve ed-Dahhâk: 'Ey feryadım/sabırsızlığım!' [demektir], demişlerdir. Küseyyir şöyle demiştir:
فَيَا أَسَفَا لِلْقَلْبِ كَيْفَ انْصِرَافُهُ ... وَلِلنَّفْسِ لَمَّا سُلِّيَتْ فَتَسَلَّتِ
Ey vah kalbe, nasıl da yüz çevirdi... Ve teselli edilip de teselli bulan nefse!
وَالْأَسَفُ شِدَّةُ الْحُزْنِ عَلَى مَا فَاتَ. وَالنِّدَاءُ عَلَى مَعْنَى: تَعَالَ يَا أسف فإنه من أوقاتك. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْأَصْلُ يَا أَسَفِي، فَأُبْدِلَ مِنَ الْيَاءِ أَلِفٌ لِخِفَّةِ الْفَتْحَةِ. (وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ) قِيلَ: لَمْ يُبْصِرْ بِهِمَا سِتَّ سِنِينَ، وأنه عمي، قال مقاتل. وقيل: قد تبيض العين ويبقى شي مِنَ الرُّؤْيَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَالِ يَعْقُوبَ، وَإِنَّمَا ابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْبُكَاءِ، وَلَكِنَّ سَبَبَ الْبُكَاءِ الْحُزْنُ، فَلِهَذَا قَالَ:" مِنَ الْحُزْنِ". وَقِيلَ: إِنَّ يَعْقُوبَ كَانَ يُصَلِّي، وَيُوسُفُ نَائِمًا مُعْتَرِضًا بَيْنَ يَدَيْهِ، فَغَطَّ فِي نَوْمِهِ، فَالْتَفَتَ يَعْقُوبُ إِلَيْهِ، ثُمَّ غَطَّ ثَانِيَةً فَالْتَفَتَ إِلَيْهِ، ثُمَّ غَطَّ ثَالِثَةً فَالْتَفَتَ إِلَيْهِ سُرُورًا بِهِ وَبِغَطِيطِهِ، فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى مَلَائِكَتِهِ:" انْظُرُوا إِلَى صَفِيِّي وَابْنِ خَلِيلِي قَائِمًا فِي مُنَاجَاتِي يَلْتَفِتُ إِلَى غَيْرِي، وَعِزَّتِي وَجَلَالِي! لَأَنْزِعَنَّ الْحَدَقَتَيْنِ اللَّتَيْنِ الْتَفَتَ بِهِمَا، وَلَأُفَرِّقَنَّ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَنِ الْتَفَتَ إِلَيْهِ ثَمَانِينَ سَنَةً، لِيَعْلَمَ الْعَامِلُونَ أَنَّ مَنْ قَامَ بين يدي يجب عليه مراقبة نظري". هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِالْتِفَاتَ فِي الصَّلَاةِ- وَإِنْ لَمْ يُبْطِلْ- يَدُلُّ عَلَى الْعُقُوبَةِ عَلَيْهَا، وَالنَّقْصِ فِيهَا، وَقَدْ رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ الِالْتِفَاتِ فِي الصَّلَاةِ فَقَالَ:" هُوَ اخْتِلَاسٌ يَخْتَلِسُهُ الشَّيْطَانُ مِنْ صَلَاةِ الْعَبْدِ". وَسَيَأْتِي مَا لِلْعُلَمَاءِ فِي هَذَا فِي أَوَّلِ سُورَةِ" الْمُؤْمِنُونَ" مُوعَبًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّالِثَةُ- قَالَ النَّحَّاسُ: فَإِنْ سَأَلَ قَوْمٌ عَنْ مَعْنَى شِدَّةِ حُزْنِ يَعْقُوبَ- ﷺ وَعَلَى نَبِيِّنَا- فَلِلْعُلَمَاءِ فِي هَذَا ثَلَاثَةُ أَجْوِبَةٍ: مِنْهَا- أَنَّ يَعْقُوبَ ﷺ لَمَّا عَلِمَ أَنَّ يُوسُفَ ﷺ حَيٌّ خَافَ عَلَى دِينِهِ، فَاشْتَدَّ حُزْنُهُ لِذَلِكَ. وَقِيلَ: إِنَّمَا حَزِنَ لِأَنَّهُ سَلَّمَهُ إِلَيْهِمْ صَغِيرًا، فَنَدِمَ عَلَى ذَلِكَ. وَالْجَوَابُ الثَّالِثُ- وَهُوَ أبينها- هو أن
Esef (el-esef), elden kaçana duyulan şiddetli üzüntüdür. [Buradaki] sesleniş (nida): «Ey hüzün gel, zira artık senin vaktindir!» anlamındadır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Aslı Yâ esefî (يَا أَسَفِي) şeklindedir; fethanın hafifliğinden ötürü 'yâ' harfi elife dönüştürülmüştür. { وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ } “ve kederden gözleri ağardı” [ifadesi hakkında] Mukâtil: «Gözleri kör oldu ve altı yıl boyunca onlarla göremedi» demiştir. Bazıları da şöyle demiştir: Bazen göz ağarır ama görme duyusundan bir miktar kalır. Ya'kûb'un durumunu en iyi Allah bilir. Aslında onun gözleri ağlamaktan dolayı ağarmıştır; fakat ağlamanın sebebi hüzün olduğu için [Allah Teâlâ]: { مِنَ الْحُزْنِ } “kederden” buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: Ya'kûb namaz kılıyordu ve Yûsuf da onun önünde enlemesine uzanmış uyuyordu. Yûsuf uykusunda hırıldayınca Ya'kûb ona doğru baktı. Sonra ikinci kez hırıldadı, Ya'kûb [yine] ona baktı. Sonra üçüncü kez hırıldadı; Ya'kûb ona ve uykusundaki hırıltısına duyduğu sevinçle [yine] ona baktı. Bunun üzerine Allah Teâlâ meleklerine şöyle vahyetti: «Benim seçkin kuluma ve dostumun (Halîlimin) oğluna bakın! Huzurumda münacatta bulunurken benden başkasına bakıyor. İzzetime ve celalime andolsun ki, kendileriyle [başkasına] baktığı o iki gözbebeğini mutlaka çekip alacağım ve amel edenler, huzurumda duranın bakışlarımı gözetmesi gerektiğini bilsinler diye onunla kendisine baktığı kimsenin arasını seksen yıl ayıracağım!» Bu [rivayet], namazda [başka yöne] bakmanın -namazı iptal etmese bile- cezayı gerektirdiğine ve namazda bir noksanlık olduğuna delalet eder. Nitekim Buhârî, Âişe'den [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) namazda [başka yöne] bakmayı sordum; şöyle buyurdu: «O, şeytanın kulun namazından aşırdığı bir hırsızlıktır.» Âlimlerin bu konudaki görüşleri, inşâallahu teâlâ el-Mü'minûn Sûresi'nin başında etraflıca gelecektir. Üçüncü [Mesele]- en-Nehhâs şöyle demiştir: Bir topluluk, Ya'kûb'un -sallallâhu aleyhi ve sellem ve Peygamberimize de olsun- hüznünün şiddetinin anlamını soracak olursa, âlimlerin buna dair üç cevabı vardır: Birincisi: Ya'kûb (aleyhisselâm) Yûsuf'un (aleyhisselâm) hayatta olduğunu öğrenince onun dini hususunda endişelenmiş, bundan dolayı da hüznü şiddetlenmiştir. İkincisi: Onu küçük yaşta kendilerine teslim ettiği için üzülmüş ve buna pişman olmuştur. Üçüncü cevap -ki en açık olanıdır- şudur ki:
الْحُزْنَ لَيْسَ بِمَحْظُورٍ، وَإِنَّمَا الْمَحْظُورُ الْوَلْوَلَةُ وَشَقُّ الثِّيَابِ، وَالْكَلَامُ بِمَا لَا يَنْبَغِي وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" تَدْمَعُ الْعَيْنُ وَيَحْزَنُ الْقَلْبُ وَلَا نَقُولُ مَا يُسْخِطُ الرَّبُّ". وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ جَلَّ وَعَزَّ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: (فَهُوَ كَظِيمٌ) أَيْ مَكْظُومٌ مَمْلُوءٌ مِنَ الْحُزْنِ مُمْسِكٌ عَلَيْهِ لَا يَبُثُّهُ، وَمِنْهُ كَظْمُ الْغَيْظِ وَهُوَ إِخْفَاؤُهُ، فَالْمَكْظُومُ الْمَسْدُودُ عَلَيْهِ طَرِيقُ حُزْنِهِ، قَالَ الله تعالى:" إِذْ نادى وَهُوَ مَكْظُومٌ" [القلم: ٤٨] أَيْ مَمْلُوءٌ كَرْبًا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَكْظُومُ بِمَعْنَى الْكَاظِمِ، وَهُوَ الْمُشْتَمِلُ عَلَى حُزْنِهِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: كَظِيمٌ مَغْمُومٌ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Hüzün yasaklanmış değildir; yasak olan ancak feryat figan etmek, elbiseleri yırtmak ve yakışık almayan sözler söylemektir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Göz yaşarır, kalp mahzun olur; fakat biz Rabbimizin gazap edeceği sözü söylemeyiz." Aziz ve Celil olan Allah bunu: { فَهُوَ كَظِيمٌ } “artık o yutkunup durmaktaydı” buyruğuyla açıklamıştır; yani içi hüzünle dolup taşan, onu içinde tutup dışa vurmayan demektir. Öfkeyi yutmak (kazmü'l-gayz) da buradan gelir ki o da onu gizlemektir. Mekzûm (مكظوم), hüznünün yolu tıkanmış kimsedir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Hani o, gamla dopdolu olarak seslenmişti" [Kalem: 48] yani kederle dolmuş olarak. Mekzûm kelimesinin, hüznünü içine atan anlamına gelen kâzım manasında olması da caizdir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: Kazîm, kederli/tasalı demektir. Şair şöyle demiştir:
فَإِنْ أَكُ كَاظِمًا لِمُصَابٍ شَاسٍ ... فَإِنِّي الْيَوْمَ مُنْطَلِقٌ لِسَانِي
Uzak bir musibete karşı içime atıp sabretmişsem de... Bugün artık dilim çözülmüştür.
وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: ذَهَبَتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ" فَهُوَ كَظِيمٌ" قَالَ: فَهُوَ مَكْرُوبٌ. وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:" فَهُوَ كَظِيمٌ" قَالَ: فَهُوَ كَمِدٌ، يَقُولُ: يَعْلَمُ أَنَّ يُوسُفَ حَيٌّ، وَأَنَّهُ لَا يَدْرِي أَيْنَ هُوَ، فَهُوَ كَمِدٌ مِنْ ذَلِكَ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْكَمَدُ الْحُزْنُ الْمَكْتُومُ، تَقُولُ مِنْهُ كَمِدَ الرَّجُلُ فَهُوَ كَمِدٌ وَكَمِيدٌ. النَّحَّاسُ. يُقَالُ فُلَانٌ كَظِيمٌ وَكَاظِمٌ، أَيْ حَزِينٌ لَا يَشْكُو حُزْنَهُ، قَالَ الشَّاعِرُ:
İbn Cüreyc, Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Hüzünden gözleri gitti, "artık o yutkunup durmaktaydı"' yani içi kederle doluydu. Mukâtil b. Süleymân, Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: "Artık o yutkunup durmaktaydı" buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'O içten içe dertliydi; zira Yûsuf'un hayatta olduğunu biliyor fakat nerede olduğunu bilmiyordu, bundan dolayı içi dertliydi.' el-Cevherî şöyle demiştir: el-Kemed (الكمد), gizlenen hüzündür. Bundan türeterek 'adam içten içe dertlendi, kederlendi' anlamında 'kemide'r-racülü fe hüve kemidün ve kemîdün' denir. en-Nehhâs: 'Falanca kazîmdir ve kâzımdır' denir, yani hüznünü şikayet etmeyen mahzun kimsedir, demiştir. Şair şöyle demiştir:
فَحَضَضْتُ قَوْمِي وَاحْتَسَبْتُ قِتَالَهُمْ ... والقوم من خوف المنايا كظم
Kavmimi teşvik ettim ve onların savaşını [Allah'tan] umdum... Topluluk ise ölüm korkusundan ötürü içlerine kapanmış, yutkunup duruyordu.
[سورة يوسف (١٢): الآيات ٨٥ الى ٨٦]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyetler 85-86]
قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ (٨٥) قالَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٦)
{ قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ (٨٥) قالَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٦) } “Dediler ki: 'Allah'a yemin ederiz ki, eriyip bitinceye veya helak olanlardan oluncaya kadar Yûsuf'u anıp durmaktan vazgeçmeyeceksin.' Dedi ki: 'Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim. Ve ben Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ) أَيْ قَالَ لَهُ وَلَدُهُ:" تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ" قَالَ الْكِسَائِيُّ: فَتَأْتُ وَفَتِئْتُ أَفْعَلُ ذَلِكَ أَيْ مَا زِلْتُ. وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ" لَا" مُضْمَرَةٌ، أَيْ لَا تَفْتَأُ، وَأَنْشَدَ:
Yüce Allah'ın: { قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ } “Dediler ki: 'Allah'a yemin ederiz ki... Yûsuf'u anıp durmaktan vazgeçmeyeceksin'” buyruğunda; yani çocukları ona: 'Allah'a yemin olsun ki Yûsuf'u anıp duracaksın' dediler. el-Kisâî: Bunu yapmayı sürdürdüm/vazgeçmedim anlamında 'fete'tü ve feti'tü ef'alü zâlike' denir, demiştir. el-Ferrâ ise "lâ" (olumsuzluk) edatının takdir edildiğini, yani 'lâ tefte'u' (vazgeçmeyeceksin) anlamında olduğunu ileri sürmüş ve şu beyti okumuştur:
فَقُلْتُ يَمِينُ اللَّهِ أَبْرَحُ قَاعِدًا ... وَلَوْ قَطَعُوا رَأْسِي لديك وأوصالي
Dedim ki: Allah'a yemin olsun, [burada] oturup kalmaktan vazgeçmeyeceğim ... Yanında başımı ve bedenimin uzuvlarını kesseler bile!
أَيْ لَا أَبْرَحُ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَالَّذِي قَالَ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَزَعَمَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ أَنَّ" لَا" تُضْمَرُ فِي الْقَسَمِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ إِشْكَالٌ، وَلَوْ كَانَ وَاجِبًا لَكَانَ بِاللَّامِ وَالنُّونِ، وَإِنَّمَا قالوا له لِأَنَّهُمْ عَلِمُوا بِالْيَقِينِ أَنَّهُ يُدَاوِمُ عَلَى ذَلِكَ، يُقَالُ: مَا زَالَ يَفْعَلُ كَذَا، وَمَا فَتِئَ وَفَتَأَ فَهُمَا لُغَتَانِ، وَلَا يُسْتَعْمَلَانِ إِلَّا مَعَ الْجَحْدِ قَالَ الشَّاعِرُ:
Yani 'ayrılmayacağım' (lâ ebrehu) demektir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Onun söylediği güzel ve doğrudur. el-Halîl ve Sîbeveyh, yeminde "lâ" edatının takdir edileceğini ileri sürmüşlerdir; çünkü onda bir karışıklık yoktur. Şayet olumlu (vâcib) olsaydı lâm ve nûn ile gelirdi. Onlar Ya'kûb'a bunu ancak onun buna devam ettiğini kesin olarak bildikleri için söylediler. 'Falan şeyi yapmaktan geri durmadı' anlamında 'mâ zâle yef'alü kezâ' denilir; 'mâ feti'e' ve 'fete'e' iki lehçedir ve bunlar ancak nefiy ile birlikte kullanılırlar. Şair şöyle demiştir:
فَمَا فَتِئْتُ حَتَّى كَأَنَّ غُبَارَهَا ... سُرَادِقُ يَوْمِ ذِي رِيَاحٍ تُرَفَّعُ
Durmadan devam ettim, öyle ki tozu... Rüzgarlı bir günün yükseltilen otağı gibiydi.
أَيْ مَا بَرِحْتُ فَتَفْتَأُ تَبْرَحُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَزَالُ. (حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً) أَيْ تَالِفًا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: دَنِفًا مِنَ الْمَرَضِ، وَهُوَ مَا دُونَ الْمَوْتِ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Yani 'ayrılmadım' (mâ berihtü) demektir; nitekim 'tefte'u', 'tebrahu' (vazgeçmek/ayrılmak) manasındadır. İbn Abbâs: 'Devam edeceksin' demiştir. { حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً } “eriyip bitinceye... kadar” yani mahvoluncaya kadar. İbn Abbâs ve Mücâhid: Hastalıktan eriyip bitinceye kadar, yani ölümden bir önceki mertebeye gelinceye kadar, demişlerdir. Şair şöyle demiştir:
سَرَى هَمِّي فأمرضني ... وقدما زادني مرضا
Derdim geceleyin yürüdü ve beni hasta etti... Ve eskiden beri hastalığımı artırdı.
كذا الحب قبل اليو ... م مما يورث الحرصا
İşte bugünden önceki aşk da böyledir... Eriyip bitmeyi miras bırakan şeydendir.
وَقَالَ قَتَادَةُ: هَرَمًا. الضَّحَّاكُ: بَالِيًا دَاثِرًا. مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: فَاسِدًا لَا عَقْلَ لَكَ. الْفَرَّاءُ: الْحَارِضُ الْفَاسِدُ الْجِسْمِ وَالْعَقْلِ، وَكَذَا الْحَرَضُ. ابْنُ زيد: الحرص الَّذِي قَدْ رُدَّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ. الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: يَابِسُ الْجِلْدِ عَلَى الْعَظْمِ. الْمُؤَرِّجُ: ذَائِبًا مِنَ الْهَمِّ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: ذَاهِبًا. ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: هَالِكًا، وَكُلُّهَا مُتَقَارِبَةٌ. وَأَصْلُ الْحَرَضِ الْفَسَادُ فِي الْجِسْمِ أَوِ الْعَقْلِ مِنَ الْحُزْنِ أَوِ الْعِشْقِ أَوِ الْهَرَمِ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ وَغَيْرِهِ، وَقَالَ الْعَرَجِيُّ:
Katâde: 'Aşırı yaşlanıncaya kadar' demiştir. ed-Dahhâk: 'Yıpranıp yok oluncaya kadar' demiştir. Muhammed b. İshâk: 'Aklın gitmiş şekilde bozuluncaya kadar' demiştir. el-Ferrâ: 'el-Hârid' bedeni ve aklı bozulmuş kimsedir; 'el-harad' da böyledir, demiştir. İbn Zeyd: Ömrün en rezil çağına döndürülmüş kimsedir, demiştir. er-Rebî' b. Enes: 'Derisi kemiğine yapışmış kimse' demiştir. el-Müerric: 'Kederden erimiş kimse' demiştir. el-Ahfeş: 'Tükenmiş kimse' demiştir. İbnü'l-Enbârî: 'Helak olmuş kimse' demiştir; bunların hepsi birbirine yakın anlamlardır. Harad (الْحَرَض) kelimesinin aslı; hüzün, aşk veya aşırı yaşlılıktan ötürü bedende veya akılda meydana gelen bozulmadır; bu Ebû Ubeyde ve başkalarından nakledilmiştir. el-Aracî şöyle demiştir:
إِنِّي امْرُؤٌ لَجَّ بِي حُبٌّ فَأَحْرَضَنِي ... حَتَّى بَلِيتُ وَحَتَّى شَفَّنِي السَّقَمُ
Doğrusu ben öyle bir adamım ki aşk yakama yapıştı da beni eritti... Nihayet yıprandım ve hastalık beni inceltti.
قَالَ النَّحَّاسُ: يُقَالُ حَرَضَ حَرَضًا وَحَرُضَ حُرُوضًا وَحُرُوضَةً إِذَا بَلِيَ وَسَقَمَ، وَرَجُلٌ حَارِضٌ وَحَرَضٌ، إِلَّا أَنَّ حَرَضًا لَا يُثَنَّى وَلَا يُجْمَعُ، وَمِثْلُهُ قَمِنٌ وَحَرِيٌّ لَا يُثَنَّيَانِ وَلَا يُجْمَعَانِ. الثَّعْلَبِيُّ: وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ حَارِضٌ لِلْمُذَكَّرِ، وَالْمُؤَنَّثَةِ حَارِضَةٌ، فَإِذَا وَصَفَ بِهَذَا اللَّفْظِ ثَنَّى وَجَمَعَ وَأَنَّثَ. وَيُقَالُ: حَرِضَ يَحْرَضُ حَرَاضَةً فَهُوَ حَرِيضٌ وَحَرِضٌ. وَيُقَالُ: رَجُلٌ مُحْرَضٌ، وَيُنْشَدُ:
en-Nehhâs şöyle demiştir: Bir kimse yıpranıp hastalandığında 'harida haradan' ve 'haruda hurûdan ve hurûdaten' denir. 'Racülün hâridun ve haradun' (erimiş, çökmüş adam) denir; ancak 'harad' kelimesi tesniye (ikil) ve cemi (çoğul) yapılmaz; tıpkı tesniye ve cemi yapılmayan 'kamin' ve 'hariyy' lafızları gibi. es-Sa'lebî: Araplardan müzekker için 'hârid', müennes için 'hâride' diyenler de vardır; bu lafızla sıfat yapıldığında tesniye, cemi ve müennes kılınır. 'Harida yahradu harâdaten' denir; o kimse 'harîd' ve 'harid' olur. 'Racülün muhradun' (eriyip bitirilmiş adam) da denir ve şu beyit okunur:
طَلَبَتْهُ الْخَيْلُ يوما كاملا ... ولو ألفته لأضحى محرضا
Atlılar onu tam bir gün boyunca kovaladı... Şayet ona yetişselerdi, elbette helak edilmiş [bir hale] gelirdi.
وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
İmrü'ülkays da şöyle demiştir:
أَرَى الْمَرْءَ ذَا الْأَذْوَادِ يُصْبِحُ مُحْرَضًا ... كَإِحْرَاضِ بِكْرٍ فِي الدِّيَارِ مَرِيضِ
Görüyorum ki develer sahibi adam eriyip bitmiş hale geliyor... Diyardaki hasta bir devenin eriyip çöküşü gibi.
قَالَ النَّحَّاسُ: وَحَكَى أَهْلُ اللُّغَةِ أَحَرَضَهُ الْهَمُّ إِذَا أَسْقَمَهُ، وَرَجُلٌ حَارِضٌ أَيْ أَحْمَقُ. وَقَرَأَ أَنَسٌ:" حُرْضًا" بِضَمِّ الْحَاءِ وَسُكُونِ الرَّاءِ، أَيْ مِثْلَ عُودِ الْأُشْنَانِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِضَمِّ الْحَاءِ وَالرَّاءِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْحَرَضُ وَالْحُرُضُ الْأُشْنَانُ. (أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ) أَيِ الْمَيِّتِينَ، وَهُوَ قَوْلُ الْجَمِيعِ، وَغَرَضُهُمْ مَنْعُ يَعْقُوبَ مِنَ الْبُكَاءِ وَالْحُزْنِ شَفَقَةً عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانُوا السَّبَبَ فِي ذَلِكَ. قوله تعالى: الَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي)
en-Nehhâs şöyle demiştir: Dil âlimleri, 'gam onu hasta ettiğinde' 'ehrezehü'l-hemmü' denildiğini nakletmişlerdir. 'Racülün hârid' ise ahmak adam demektir. Enes: Hâ harfinin ötresi ve râ harfinin sükûnu ile "حُرْضاً" şeklinde okumuştur, yani çöven otunun çöpü gibi demektir. Hasan ise hâ ve râ harflerinin ötresiyle okumuştur. el-Cevherî: 'el-Harad ve el-hurud, çöven otudur' demiştir. { أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ } “veya helak olanlardan oluncaya [kadar]” yani ölenlerden [oluncaya kadar]; bu herkesin ortak görüşüdür. Onların maksadı —kendileri buna sebep olmuş olsalar bile— ona duydukları şefkatten ötürü Ya'kûb'u ağlamaktan ve hüzünden vazgeçirmekti. Yüce Allah'ın: { قَالَ إِنَّمَا أَشْكُوا بَثِّي } “Dedi ki: 'Ben kederimi... ancak [Allah'a arz ederim]'” buyruğu:
حَقِيقَةُ الْبَثِّ فِي اللُّغَةِ مَا يَرِدُ عَلَى الْإِنْسَانِ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْمُهْلِكَةِ الَّتِي لَا يَتَهَيَّأُ لَهُ أَنْ يُخْفِيَهَا، وَهُوَ مِنْ بَثَثْتُهُ أَيْ فَرَّقْتُهُ، فَسُمِّيَتِ الْمُصِيبَةُ بَثًّا مَجَازًا، قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:
Dilde bett (الْبَثّ) kelimesinin asıl anlamı; insanın başına gelen, helak edici nitelikteki ve gizlemesi mümkün olmayan şeylerdir. Bu kelime, dağıttım/yaydım anlamına gelen 'besestühû' (بَثَثْتُهُ) ifadesinden gelir; dolayısıyla musibete mecaz yoluyla 'bett' denilmiştir. Zü'r-Rumme şöyle demiştir:
وَقَفْتُ عَلَى رَبْعٍ لِمَيَّةَ نَاقَتِي ... فَمَا زِلْتُ أَبْكِي عِنْدَهُ وَأُخَاطِبُهُ
Meyye'nin yurdunun kalıntısı üzerinde durdurdum devemi... Yanında durmadan ağladım ve ona hitap edip durdum.
وَأَسْقِيهِ حَتَّى كَادَ مِمَّا أُبِثُّهُ ... تُكَلِّمُنِي أَحْجَارُهُ وَمَلَاعِبُهُ
[Gözyaşlarımla] suladım orayı öyle ki döktüğüm kederden ötürü neredeyse... Taşları ve oyun yerleri benimle konuşacaktı.
وَقَالَ ابن عباس:"ثِّي
İbn Abbâs: "بَثِّي"
" هَمِّي. الْحَسَنُ: حَاجَتِي. وَقِيلَ: أَشَدُّ الْحُزْنِ، وَحَقِيقَةُ ما ذكرناه. َ- حُزْنِي إِلَى اللَّهِ)
"tasamı/gamımı" [demiştir]. el-Hasan: İhtiyacımı, [demiştir]. Bir görüşe göre: Hüznün en şiddetlisidir; zikrettiğimiz şey de bunun hakikatidir. { وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ } “ve hüznümü ancak Allah'a [arz ederim]” buyruğu ise,
مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ، أَعَادَهُ بِغَيْرِ لَفْظِهِ. َ- أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ)
ona matuftur; onu farklı bir lafızla tekrar etmiştir. { وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “ve ben Allah'tan, sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum” buyruğu ise;
أَيْ أَعْلَمُ أَنَّ رُؤْيَا يُوسُفَ صَادِقَةٌ، وَأَنِّي سَأَسْجُدُ لَهُ. قاله ابن عباس. قتادة: إِنِّي أَعْلَمُ مِنْ إِحْسَانِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَيَّ مَا يُوجِبُ حُسْنَ ظَنِّي بِهِ. وَقِيلَ: قَالَ يَعْقُوبُ لِمَلَكِ الْمَوْتِ هَلْ قَبَضْتَ رُوحَ يُوسُفَ؟ قَالَ: لَا، فَأَكَّدَ هَذَا رَجَاءَهُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: أَعْلَمُ أَنَّ يُوسُفَ حَيٌّ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا أَخْبَرَهُ وَلَدُهُ بِسِيرَةِ الْمَلِكِ وَعَدْلِهِ وَخَلْقِهِ وَقَوْلِهِ أَحَسَّتْ نَفْسُ يَعْقُوبَ أَنَّهُ وَلَدَهُ فَطَمِعَ، وَقَالَ: لَعَلَّهُ يُوسُفُ. [وَقَالَ: لَا يَكُونُ فِي الْأَرْضِ صِدِّيقٌ إِلَّا نُبِّئٌ. وَقِيلَ: أَعْلَمُ مِنْ إِجَابَةِ دعاء المضطرين ما لا تعلمون].
Yûsuf'un rüyasının doğru olduğunu ve benim ona secde edeceğimi biliyorum demektir. Bunu İbn Abbâs söylemiştir. Katâde: Yüce Allah'ın bana olan ihsanından öyle şeyler biliyorum ki bu O'na hüsnüzanda bulunmamı gerektiriyor, [demiştir]. Bir görüşe göre: Ya'kûb ölüm meleğine: 'Yûsuf'un ruhunu kabzattin mi?' diye sormuş, o da: 'Hayır' deyince bu onun ümidini pekiştirmiştir. es-Süddî şöyle demiştir: Yûsuf'un hayatta olduğunu biliyorum; zira çocukları hükümdarın gidişatını, adaletini, ahlakını ve sözlerini haber verince Ya'kûb'un içine onun kendi çocuğu olduğu hissi doğdu, ümitlendi ve: 'Umulur ki o Yûsuf'tur' dedi. [Ve şöyle dedi: Yeryüzünde mutlaka peygamberlik verilmiş bir sıddîk bulunur. Bir görüşe göre: Çaresizlerin dualarının kabul edilmesine dair sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum].
[سورة يوسف (١٢): آية ٨٧]
[Yûsuf Sûresi (12): Âyet 87]
يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكافِرُونَ (٨٧)
{ يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكافِرُونَ } “«Ey oğullarım! Gidin de Yûsuf ile kardeşini araştırın; Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Çünkü kâfirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez.» (87)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ) هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَيَقَّنَ حَيَاتَهُ، إِمَّا بِالرُّؤْيَا، وَإِمَّا بِإِنْطَاقِ اللَّهِ تَعَالَى الذِّئْبَ كَمَا فِي أَوَّلِ الْقِصَّةِ، وَإِمَّا بِإِخْبَارِ مَلَكِ الْمَوْتِ إِيَّاهُ بِأَنَّهُ لَمْ يَقْبِضْ رُوحَهُ، وَهُوَ أَظْهَرُ. وَالتَّحَسُّسُ طَلَبُ الشَّيْءِ بِالْحَوَاسِّ، فَهُوَ تَفَعُّلٌ مِنَ الْحِسِّ، أَيِ اذْهَبُوا إِلَى هَذَا الَّذِي طَلَبَ مِنْكُمْ أَخَاكُمْ، وَاحْتَالَ عَلَيْكُمْ فِي أَخْذِهِ فَاسْأَلُوا عَنْهُ وَعَنْ مَذْهَبِهِ. وَيُرْوَى أَنَّ مَلَكَ الْمَوْتِ قَالَ لَهُ: اطْلُبْهُ مِنْ هَاهُنَا! وَأَشَارَ إِلَى نَاحِيَةِ مِصْرَ. وَقِيلَ: إِنَّ يَعْقُوبَ تَنَبَّهَ عَلَى يُوسُفَ بِرَدِ الْبِضَاعَةِ، وَاحْتِبَاسِ أَخِيهِ، وَإِظْهَارِ الْكَرَامَةِ، فَلِذَلِكَ وَجَّهَهُمْ إِلَى جِهَةِ مِصْرَ دُونَ غَيْرِهَا. (وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ) أَيْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ فَرَجِ اللَّهِ، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ، يُرِيدُ: أَنَّ الْمُؤْمِنَ يَرْجُو فَرَجَ اللَّهِ، وَالْكَافِرَ يَقْنَطُ فِي الشِّدَّةِ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ: مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ. (إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْقُنُوطَ مِنَ الْكَبَائِرِ، وَهُوَ الْيَأْسُ، وَسَيَأْتِي فِي" الزُّمَرِ" بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تعالى.
Yüce Allah'ın: { يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ } “Ey oğullarım! Gidin, Yûsuf ve kardeşini araştırın” buyruğu, onun hayatta olduğuna kesin kanaat getirdiğine delalet eder; bu da ya rüya ile ya kıssanın başında geçtiği gibi Yüce Allah'ın kurdu konuşturmasıyla ya da ölüm meleğinin onun ruhunu kabzetmediğini bildirmesiyle olmuştur ki bu en açık olanıdır. Tehassüs (التَّحَسُّس), bir şeyi duyularla aramak demektir ve 'hiss' (حس) kökünden tefe‘‘ul veznindedir. Yani: Sizden kardeşinizi isteyen ve onu alabilmek için size hile yapan şu adama gidin, onu ve tutumunu araştırın [demektir]. Rivayet edildiğine göre ölüm meleği ona: 'Onu buradan ara!' demiş ve Mısır tarafına işaret etmiştir. Bir görüşe göre: Ya'kûb; sermayelerinin iade edilmesi, kardeşinin alıkonulması ve ikramda bulunulması sebebiyle Yûsuf'u sezmiş, bundan dolayı onları başka bir yöne değil de Mısır yönüne sevk etmiştir. { وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ } “ve Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin” yani Allah'ın ferahlığından/kurtarışından ümit kesmeyin demektir; bunu İbn Zeyd söylemiştir ve şunu kastetmektedir: Mümin Allah'ın ferahlığını ümit eder, kâfir ise darlık anında ümitsizliğe düşer. Katâde ve ed-Dahhâk ise: 'Allah'ın rahmetinden' [ümit kesmeyin] demişlerdir. { إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ } “Çünkü kâfirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez” buyruğu, künutun yani ümitsizliğin büyük günahlardan olduğuna delildir; bunun açıklaması inşâallâhu teâlâ Zümer Sûresi'nde gelecektir.
[سورة يوسف (١٢): آية ٨٨]
[Yûsuf Sûresi (12): Âyet 88]
فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ (٨٨)
{ فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ (٨٨) } “Huzuruna girdiklerinde: 'Ey Aziz! Bizim ve ailemizin başına darlık geldi; değersiz bir sermaye ile geldik. Bize ölçeği tam doldur ve bize sadaka ver/lütufkâr davran. Şüphesiz Allah, sadaka verenleri/lütufkâr olanları ödüllendirir' dediler.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ) أَيِ الْمُمْتَنِعُ. (مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ) هَذِهِ الْمَرَّةُ الثَّالِثَةُ مِنْ عَوْدِهِمْ إِلَى مِصْرَ، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، أَيْ فَخَرَجُوا إِلَى مِصْرَ، فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ قَالُوا:" مَسَّنا" أَيْ أَصَابَنَا" وَأَهْلَنَا الضُّرُّ" أَيِ الْجُوعُ وَالْحَاجَةُ، وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الشَّكْوَى عِنْدَ الضُّرِّ، أَيِ الْجُوعُ، بَلْ وَاجِبٌ عَلَيْهِ إِذَا خَافَ عَلَى نَفْسِهِ الضُّرَّ مِنَ الْفَقْرِ وَغَيْرِهِ أَنْ يُبْدِيَ حَالَتَهُ إِلَى مَنْ يَرْجُو مِنْهُ النَّفْعَ، كَمَا هُوَ وَاجِبٌ عَلَيْهِ أَنْ يَشْكُوَ مَا بِهِ مِنَ الْأَلَمِ إِلَى الطَّبِيبِ لِيُعَالِجَهُ، وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ قَدَحًا فِي التَّوَكُّلِ، وَهَذَا مَا لَمْ يَكُنِ التَّشَكِّي عَلَى سَبِيلِ التَّسَخُّطِ، وَالصَّبْرِ وَالتَّجَلُّدِ فِي النَّوَائِبِ أَحْسَنُ، وَالتَّعَفُّفُ عَنِ المسألة أفضل، وأحسن الكلام
Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ } “Huzuruna girdiklerinde: 'Ey Aziz!” buyruğu; yani ey güçlü/ulaşılmaz olan! [demektir]. { مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ } “Bizim ve ailemizin başına darlık geldi” [ifadesi ise şöyledir:] Bu, onların Mısır'a üçüncü gelişleridir. Cümlede bir hazif (gizli tutulmuş öge) vardır; yani [bunun üzerine] Mısır'a gittiler ve Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde: { مَسَّنا } “bize dokundu” yani isabet etti { وَأَهْلَنَا الضُّرُّ } “ve ailemize darlık” yani açlık ve muhtaçlık [dediler]. Bunda, darlık yani açlık anında durumunu arz edip şikayette bulunmanın caiz olduğuna delil vardır. Hatta bir kimsenin fakirlik ve benzeri şeylerden ötürü nefsine bir zarar gelmesinden korktuğunda, fayda umduğu bir kimseye halini açması vaciptir; nitekim kendisini tedavi etmesi için çektiği acıyı doktora şikayet etmesi (anlatması) nasıl vacipse bu da öyledir ve bu durum tevekkülü zedelemez. Bu da şikayetin [kadere] öfke ve hoşnutsuzluk gösterme şeklinde olmaması kaydıyladır. Musibetler karşısında sabretmek ve metanet göstermek daha güzel, insanlardan istemekten iffet gösterip sakınmak ise daha faziletlidir. Sözün en güzeli...
فِي الشَّكْوَى سُؤَالُ الْمَوْلَى زَوَالَ الْبَلْوَى، وَذَلِكَ قول يعقوب:"نَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ
Mevlâ'dan belanın kaldırılmasını istemektir; bu da Ya'kûb'un şu sözüdür: { إِنَّمَا أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim ve ben Allah'tan, sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum”
" [يوسف: ٨٦] أَيْ مِنْ جَمِيلِ صُنْعِهِ، وَغَرِيبِ لُطْفِهِ، وَعَائِدَتِهِ عَلَى عِبَادِهِ، فَأَمَّا الشَّكْوَى عَلَى غَيْرِ مُشْكٍ فَهُوَ السَّفَهُ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ عَلَى وَجْهِ الْبَثِّ وَالتَّسَلِّي، كَمَا قَالَ ابْنُ دُرَيْدٍ:
[Yûsuf: 86], yani O'nun güzel muamelesini, eşsiz lütfunu ve kullarına olan ihsanını bilirim [demektir]. Şikayeti giderebilecek olandan başkasına şikayette bulunmak ise sefahattir; meğerki kederi dökmek ve teselli bulmak amacıyla olsun; nitekim İbn Düreyd şöyle demiştir:
لَا تَحْسَبَنَّ يَا دَهْرُ أَنِّي ضَارِعٌ ... لِنَكْبَةٍ تَعْرِقُنِي عرق المدى
Ey zaman! Sanma ki ben boyun eğerim... Bıçak gibi beni kemiren bir felakete karşı.
مارست من لَوْ هَوَتِ الْأَفْلَاكُ مِنْ ... جَوَانِبِ الْجَوِّ عَلَيْهِ مَا شَكَا
Öyle kimselerle mücadele ettim ki gökler dökülseydi... Gökyüzünün dört bir yanından üzerine, asla şikayet etmezdi.
لَكِنَّهَا نَفْثَةُ مَصْدُورٍ إِذَا ... جَاشَ لُغَامٌ مِنْ نَوَاحِيهَا غَمَا
Fakat bu, göğsü dertle dolu birinin soluğudur; ne zaman ki... Köpükler dört bir yanından coşsa onu bastırır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجِئْنا بِبِضاعَةٍ) الْبِضَاعَةُ الْقِطْعَةُ مِنَ الْمَالِ يُقْصَدُ بِهَا شراء شي، تَقُولُ: أَبْضَعْتُ الشَّيْءَ وَاسْتَبْضَعْتُهُ أَيْ جَعَلْتُهُ بِضَاعَةً، وَفِي الْمَثَلِ: كَمُسْتَبْضِعِ التَّمْرِ إِلَى هَجَرَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مُزْجاةٍ) صِفَةٌ لِبِضَاعَةٍ، وَالْإِزْجَاءُ السَّوْقُ بِدَفْعٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً" [النور: ٤٣] وَالْمَعْنَى أَنَّهَا بِضَاعَةٌ تُدْفَعُ، وَلَا يَقْبَلُهَا كُلُّ أَحَدٍ. قَالَ ثَعْلَبٌ: الْبِضَاعَةُ الْمُزْجَاةُ النَّاقِصَةُ غَيْرُ التامة. واختلفت فِي تَعْيِينِهَا هُنَا، فَقِيلَ: كَانَتْ قَدِيدًا وَحَيْسًا، ذَكَرَهُ الْوَاقِدِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁. وَقِيلَ: خَلَقُ الْغَرَائِرِ وَالْحِبَالِ، رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: مَتَاعُ الْأَعْرَابِ صوف وسمن، قال عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَارِثِ. وَقِيلَ: الْحَبَّةُ الْخَضْرَاءُ والصنوبر وهو البطم، حب شجرة بِالشَّامِ، يُؤْكَلُ وَيُعْصَرُ الزَّيْتُ مِنْهُ لِعَمَلِ الصَّابُونِ، قَالَهُ أَبُو صَالِحٍ، فَبَاعُوهَا بِدَرَاهِمَ لَا تَنْفُقُ فِي الطَّعَامِ، وَتَنْفُقُ فِيمَا بَيْنَ النَّاسِ، فَقَالُوا: خذها منا بحساب جياد تنفق في الطَّعَامِ. وَقِيلَ: دَرَاهِمُ رَدِيئَةٌ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا. وَقِيلَ: لَيْسَ عَلَيْهَا صُورَةُ يُوسُفَ، وَكَانَتْ دَرَاهِمُ مِصْرَ عَلَيْهِمْ صُورَةُ يُوسُفَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: النِّعَالُ وَالْأُدْمُ، وَعَنْهُ: كَانَتْ سَوِيقًا مُنَخَّلًا. وَاللَّهُ أعلم.
Yüce Allah'ın: { وَجِئْنا بِبِضاعَةٍ } “ve bir sermaye ile geldik” buyruğuna gelince: el-Bidâa (الْبِضَاعَةُ), kendisiyle bir şey satın alınması hedeflenen mal parçasıdır. Bir şeyi sermaye/ticaret malı yaptığında أَبْضَعْتُ الشَّيْءَ وَاسْتَبْضَعْتُهُ dersin. Bir darbımeselde şöyle denir: “Hecer'e hurma götüren kimse gibi.” Yüce Allah'ın: { مُزْجاةٍ } “değersiz/az” buyruğu, bidaatın sıfatıdır. el-İzcâ (الْإِزْجَاءُ), iterek sevk etmek/sürmek demektir. Nitekim Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً } “Görmedin mi ki Allah bulutları sürmektedir...” [en-Nûr 24/43] buyruğu da bundandır. Buradaki mana, onun geri çevrilen/itilen ve herkesin kabul etmediği bir mal olduğudur. Sa‘leb şöyle demiştir: “Müzcât olan bidaat; eksik, kusurlu ve tam olmayan maldır.” Buradaki [sermayenin] ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Bunun kurutulmuş et ve hays (hurma, yağ ve çökelek karışımı) olduğu söylenmiştir; bunu Vâkıdî, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan nakletmiştir. Eski çuvallar ve ipler olduğu söylenmiştir; bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Bedevî eşyası olan yün ve sade yağ olduğu söylenmiştir; bunu Abdullah b. el-Hâris söylemiştir. Çitlembik (el-habbetü'l-hadrâ) ve çam fıstığı olduğu söylenmiştir; bu da el-butm (sakız ağacı meyvesi) olup Şam diyarında bulunan, hem yenen hem de sabun yapmak üzere yağı çıkarılan bir ağacın tohumudur; bunu Ebû Sâlih söylemiştir. Onlar bunları, yiyecek [alımında] geçmeyen ancak insanlar arasında tedavülde olan dirhemler karşılığında sattılar ve: “Bunu bizden yiyecekte geçen kaliteli [para] hesabıyla kabul et” dediler. Kalitesiz dirhemler olduğu söylenmiştir; bunu da yine İbn Abbâs söylemiştir. Üzerinde Yûsuf'un resmi bulunmayan [paralar] olduğu söylenmiştir; Mısır dirhemlerinin üzerinde Yûsuf'un resmi vardı. Dahhâk ise: “Çarıklar ve tabaklanmış derilerdi” demiştir. Ondan gelen bir diğer rivayette: “Elenmiş kavut idi” demiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
قوله تعالى: (فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا) فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ" يُرِيدُونَ كَمَا تَبِيعُ بِالدَّرَاهِمِ الْجِيَادِ لا تنقصنا بمكان دراهمنا، هذا قول أكثرا الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ." فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ" يُرِيدُونَ الْكَيْلَ الَّذِي كَانَ قَدْ كَالَهُ لِأَخِيهِمْ." وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا" أَيْ تَفَضَّلْ عَلَيْنَا بِمَا بَيْنَ سِعْرِ الْجِيَادِ وَالرَّدِيئَةِ. قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالسُّدِّيُّ وَالْحَسَنُ: لِأَنَّ الصَّدَقَةَ تَحْرُمُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ. وَقِيلَ الْمَعْنَى:" تَصَدَّقْ عَلَيْنا" بِالزِّيَادَةِ عَلَى حَقِّنَا، قَالَهُ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ. قَالَ مُجَاهِدٌ: وَلَمْ تَحْرُمِ الصَّدَقَةُ إِلَّا عَلَى نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: الْمَعْنَى" تَصَدَّقْ عَلَيْنا" بِرَدِ أَخِينَا إِلَيْنَا. وَقَالَ ابْنُ شجرة:" تَصَدَّقْ عَلَيْنا" تجوز عنا، واستشهد بِقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Yüce Allah'ın: { فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا } “Bize ölçeği tam doldur ve bize sadaka ver/lütufkâr davran” buyruğunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ } “Bize ölçeği tam doldur” buyruğundan kasıtları: Kaliteli dirhemlerle sattığın gibi sat, dirhemlerimizin kalitesizliğinden ötürü bize eksik verme demektir; bu müfessirlerin çoğunluğunun görüşüdür. İbn Cüreyc ise: "فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ" yani kardeşleri için ölçeceği miktarı kastetmişlerdir, demiştir. "وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا" yani kaliteli olan ile kalitesiz olan arasındaki fiyat farkını bize bağışla, ikram et demektir; bunu Saîd b. Cübeyr, es-Süddî ve el-Hasan söylemiştir; çünkü sadaka peygamberlere haramdır. Bir görüşe göre anlam: 'Hakkımız olanın fazlasını bize lütfet' demektir; bunu Süfyân b. Uyeyne söylemiştir. Mücâhid: Sadaka yalnızca Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e haram kılınmıştır, demiştir. İbn Cüreyc: Anlam, 'Kardeşimizi bize geri vermek suretiyle bize lütufta bulun' demektir, demiştir. İbn Şecere: "تَصَدَّقْ عَلَيْنا" [bizim kusurumuzu] bağışla demektir demiş ve şairin şu sözünü delil getirmiştir:
تَصَدَّقْ عَلَيْنَا يَا اِبْن عَفَّان وَاحْتَسِبْ ... وَأْمُرْ عَلَيْنَا الْأَشْعَرِيّ لَيَالِيَا
Bize lütfet ey İbn Affân ve ecrini Allah'tan bekle... Birkaç gece için el-Eş'arî'yi başımıza emir tayin et.
(إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ) يَعْنِي فِي الْآخِرَةِ، يُقَالُ: هَذَا مِنْ مَعَارِيضِ الْكَلَامِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُمْ أنه على دينهم، لذلك لَمْ يَقُولُوا: إِنَّ اللَّهَ يَجْزِيكَ بِصَدَقَتِكَ، فَقَالُوا لَفْظًا يُوهِمُهُ أَنَّهُمْ أَرَادُوهُ، وَهُمْ يَصِحُّ لَهُمْ إِخْرَاجُهُ بِالتَّأْوِيلِ، قَالَهُ النَّقَّاشُ وَفِي الْحَدِيثِ:" إِنَّ فِي الْمَعَارِيضِ لَمَنْدُوحَةً عَنِ الْكَذِبِ". الثَّانِيَةُ- اسْتَدَلَّ مَالِكٌ وَغَيْرُهُ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ أُجْرَةَ الْكَيَّالِ عَلَى الْبَائِعِ، قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ وَابْنُ نَافِعٍ قَالَ مَالِكٌ: قَالُوا لِيُوسُفَ" فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ" فَكَانَ يُوسُفُ هُوَ الَّذِي يَكِيلُ، وَكَذَلِكَ الْوَزَّانُ وَالْعَدَّادُ وَغَيْرُهُمْ، لِأَنَّ الرَّجُلَ إِذَا بَاعَ عِدَّةً مَعْلُومَةً مِنْ طَعَامِهِ، وَأَوْجَبَ الْعَقْدَ عَلَيْهِ، وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يُبْرِزَهَا وَيُمَيِّزَ حَقَّ الْمُشْتَرِي مِنْ حَقِّهِ، إِلَّا أَنْ يَبِيعَ مِنْهُ مُعَيَّنًا- صُبْرَةً أَوْ مَا لَا حَقَّ تَوْفِيَةٍ فِيهِ- فَخَلَّى [مَا] بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ، فَمَا جَرَى عَلَى الْمَبِيعِ فَهُوَ عَلَى الْمُبْتَاعِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ مَا فِيهِ حَقُّ تَوْفِيَةٍ مِنْ كَيْلٍ أَوْ وَزْنٍ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَا يَسْتَحِقُّ الْبَائِعُ الثَّمَنَ إِلَّا بَعْدَ التَّوْفِيَةِ، وَإِنْ تَلِفَ فَهُوَ مِنْهُ قبل التوفية.
{ إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ } “Şüphesiz Allah, sadaka verenleri/lütufkâr olanları mükâfatlandırır” yani ahirette [mükâfatlandırır]. Şöyle denilmiştir: Bu ifade, kinayeli sözlerdendir (meârîz). Çünkü onların nezdinde [Yûsuf'un] kendi dinleri üzere olduğu sabit değildi; bundan dolayı: “Allah sadakana karşılık seni mükâfatlandırsın” demediler. Bunun yerine, kendisini kastettiklerini ona zannettirecek, fakat [kendi açılarından] tevîl yoluyla [bu anlamın dışına] çıkmaları sahih olacak bir lafız kullandılar. Bunu en-Nakkâş söylemiştir. Hadiste de şöyle buyrulmuştur: « إِنَّ فِي الْمَعَارِيضِ لَمَنْدُوحَةً عَنِ الْكَذِبِ » «Şüphesiz kinayeli sözlerde (meârîz), yalandan kurtaracak bir genişlik vardır.» İkincisi: Mâlik ve diğer âlimler, ölçekçinin (keyyâl) ücretinin satıcıya ait olduğuna [bu ayetle] delil getirmişlerdir. İbnü'l-Kâsım ve İbn Nâfi', Mâlik'in şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Yûsuf'a { فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ } “Bize ölçeği tam doldur” dediler; ölçeği tartan/ölçen bizzat Yûsuf idi. Vezzân (tartıcı), addâd (sayıcı) ve diğerleri de böyledir. Çünkü bir kimse, yiyeceğinden belirli bir miktarı satıp akdi bağlayıcı kıldığında, onu ortaya çıkarması ve alıcının hakkını kendi hakkından ayırması üzerine vacip olur. Ancak ona muayyen bir şeyi -bir yığın (subra) yahut teslim etme (tevfiye) hakkı gerektirmeyen bir şeyi- satıp da onunla malın arasını serbest bırakmışsa [mâ], satılan mala (mebî') isabet eden zarar alıcıya ait olur. Ölçek veya tartı gibi teslim etme (tevfiye) hakkı gerektiren şeyler ise böyle değildir. Görmez misin ki satıcı, ancak tam teslim ettikten sonra semenı (satış bedelini) hak eder; teslimden önce helak olursa, zarar satıcıya ait olur.
الثَّالِثَةُ- وَأَمَّا أُجْرَةُ النَّقْدِ فَعَلَى الْبَائِعِ أَيْضًا، لِأَنَّ الْمُبْتَاعَ الدَّافِعَ لِدَرَاهِمِهِ يَقُولُ: إِنَّهَا طَيِّبَةٌ، فَأَنْتَ الَّذِي تَدَّعِي الرَّدَاءَةَ فَانْظُرْ لِنَفْسِكَ، وَأَيْضًا فَإِنَّ النَّفْعَ يَقَعُ لَهُ فَصَارَ الْأَجْرُ عَلَيْهِ، وَكَذَلِكَ لَا يَجِبُ عَلَى الَّذِي [يَجِبُ] عَلَيْهِ الْقِصَاصُ، لِأَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَقْطَعَ يَدَ نَفْسِهِ، إِلَّا أَنْ يُمَكَّنَ مِنْ ذَلِكَ طَائِعًا، أَلَا تَرَى أَنَّ فَرْضًا عَلَيْهِ أَنْ يَفْدِيَ يَدَهُ، وَيُصَالِحَ عَلَيْهِ إِذَا طَلَبَ الْمُقْتَصُّ ذَلِكَ مِنْهُ، فَأَجْرُ الْقَطَّاعِ عَلَى الْمُقْتَصِّ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي الْمَشْهُورِ عَنْهُ: إِنَّهَا عَلَى الْمُقْتَصِّ مِنْهُ كَالْبَائِعِ. الرَّابِعَةُ- يُكْرَهُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَقُولَ فِي دُعَائِهِ: اللَّهُمَّ تَصَدَّقْ عَلَيَّ، لِأَنَّ الصَّدَقَةَ إِنَّمَا تَكُونُ مِمَّنْ يَبْتَغِي الثَّوَابَ، وَاللَّهُ تَعَالَى مُتَفَضِّلٌ بِالثَّوَابِ بِجَمِيعِ النِّعَمِ لَا رَبَّ غَيْرُهُ، وَسَمِعَ الْحَسَنُ رَجُلًا يَقُولُ: اللَّهُمَّ تَصَدَّقْ عَلَيَّ، فَقَالَ الْحَسَنُ: يَا هَذَا! إِنَّ اللَّهَ لَا يَتَصَدَّقُ إِنَّمَا يَتَصَدَّقُ مَنْ يَبْتَغِي الثَّوَابَ، أَمَا سَمِعْتَ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى:" إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ" قل: اللهم أعطني وتفضل علي.
Üçüncüsü: Parayı sayma ve saflığını kontrol etme (sarraflık) ücreti de yine satıcıya aittir; çünkü dirhemleri veren alıcı: 'Bunlar sağlamdır, kusurlu olduğunu iddia eden sensin, öyleyse kendin için incelet' der; ayrıca fayda da satıcıya aittir, dolayısıyla ücret onun üzerine olur. Aynı şekilde kısas yapılması [gereken] kimseye [kısasçının ücreti] vacip olmaz; çünkü kişinin kendi elini kesmesi vacip değildir, meğerki buna kendi rızasıyla imkân tanımış olsun; görmez misin ki kısas talep eden kimse bunu istediğinde, onun kendi elini fidye ile kurtarması veya sulh yapması farzdır; dolayısıyla eli kesenin ücreti kısas talep edene aittir. Şâfiî ise meşhur olan görüşünde: Tıpkı satıcı gibi kısas uygulanan kimseye aittir, demiştir. Dördüncüsü: Kişinin duasında: 'Allah'ım, bana sadaka ver' demesi mekruhtur; çünkü sadaka ancak sevap uman kimseden olur, Yüce Allah ise bütün nimetleri ve sevabı lütfeden zattır, O'ndan başka Rab yoktur. Hasan bir adamın: 'Allah'ım, bana sadaka ver' dediğini işitince Hasan şöyle demiştir: 'Ey adam! Şüphesiz Allah sadaka vermez; sadakayı ancak sevap kazanmak isteyen verir. Sen Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ } “Şüphesiz Allah sadaka verenleri ödüllendirir” buyurduğunu işitmedin mi? Sen: Allah'ım, bana ihsanda bulun ve bana lütfet, de!'
[سورة يوسف (١٢): الآيات ٨٩ الى ٩٣]
[Yûsuf Sûresi (12): Âyetler 89-93]
قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ (٨٩) قالُوا أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قالَ أَنَا يُوسُفُ وَهذا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٩٠) قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ (٩١) قالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٩٢) اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ (٩٣)
{ قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ (٨٩) قالُوا أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قالَ أَنَا يُوسُفُ وَهذا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٩٠) قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ (٩١) قالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٩٢) اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ (٩٣) } “[Yûsuf] dedi ki: 'Siz cahillik ederken Yûsuf ve kardeşine ne yaptığınızı bildiniz mi?' 'Yoksa sen, gerçekten sen Yûsuf musun?' dediler. O da: 'Ben Yûsuf'um, bu da kardeşimdir. Allah bize lütufta bulundu. Gerçek şu ki kim sakınır ve sabrederse bilsin ki Allah iyilik edenlerin ecrini asla zayi etmez' dedi. Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki Allah seni gerçekten bize üstün kıldı ve doğrusu bizler suç işlemiştik.' [Yûsuf] dedi ki: 'Bugün size bir kınama ve başa kakma yoktur. Allah sizi bağışlasın; O, merhametlilerin en merhametlisidir. Şu gömleğimi götürün de babamın yüzüne bırakın, gözleri görür hale gelir; bütün ailenizi de bana getirin.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ) اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى التَّذْكِيرِ وَالتَّوْبِيخِ، وَهُوَ الَّذِي قَالَ اللَّهُ:" لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هذا" [يوسف: ١٥] الْآيَةَ. (إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ
Yüce Allah'ın: { قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ } “[Yûsuf] dedi ki: 'Sizler cahil kimseler iken Yûsuf'a ve kardeşine ne yaptığınızı bildiniz mi?'” buyruğu, hatırlatma ve kınama (tevbîh) anlamında bir istifhamdır (sorudur). Bu da Allah'ın: { لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا } “Andolsun ki sen onlara bu işlerini haber vereceksin” [Yûsuf: 15] âyetinde buyurduğu [vaadin gerçekleşmesi]dir. { إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ } “Sizler cahil kimseler iken” [ifadesi], onların
كَانُوا صِغَارًا فِي وَقْتِ أَخْذِهِمْ لِيُوسُفَ، غَيْرَ أَنْبِيَاءَ، لِأَنَّهُ لَا يُوصَفُ بِالْجَهْلِ إِلَّا مَنْ كَانَتْ هَذِهِ صِفَتُهُ، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ حَسُنَتْ حَالُهُمُ الْآنَ، أَيْ فَعَلْتُمْ ذَلِكَ إِذْ أَنْتُمْ صِغَارٌ جُهَّالٌ، قَالَ مَعْنَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ، وَيَكُونُ قَوْلُهُمْ:" وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ" عَلَى هَذَا، لِأَنَّهُمْ كَبِرُوا وَلَمْ يُخْبِرُوا أَبَاهُمْ بِمَا فَعَلُوا حياء وخوفا منه. وقيل: جاهلون بما تؤول إِلَيْهِ الْعَاقِبَةُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ) لَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا:" مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ" فَخَضَعُوا لَهُ وَتَوَاضَعُوا رَقَّ لَهُمْ، وَعَرَّفَهُمْ بِنَفْسِهِ، فَقَالَ:" هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ" فتنبهوا فقالوا:" أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ" قَالَهُ ابْنُ إِسْحَاقَ. وَقِيلَ: إِنَّ يُوسُفَ تَبَسَّمَ فَشَبَّهُوهُ بِيُوسُفَ وَاسْتَفْهَمُوا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَمَّا قَالَ لَهُمْ:" هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ" الْآيَةَ، ثُمَّ تَبَسَّمَ يُوسُفُ- وَكَانَ إِذَا تَبَسَّمَ كَأَنَّ ثَنَايَاهُ اللُّؤْلُؤُ الْمَنْظُومُ- فَشَبَّهُوهُ بيوسف، فقالوا له على جهة الاستفهام:" أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ". وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا: أَنَّ إِخْوَتَهُ لَمْ يَعْرِفُوهُ حَتَّى وَضَعَ التَّاجَ عَنْهُ، وَكَانَ فِي قَرْنِهِ عَلَامَةٌ، وَكَانَ لِيَعْقُوبَ مِثْلُهَا شَبَهُ الشَّامَةِ، فَلَمَّا قَالَ لَهُمْ:" هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ" رَفَعَ التَّاجَ عَنْهُ فَعَرَفُوهُ، فقالوا:" أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ". وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَتَبَ يَعْقُوبُ إِلَيْهِ يَطْلُبُ رَدَّ ابْنِهِ، وَفِي الْكِتَابِ: مِنْ يَعْقُوبَ صَفِيِّ اللَّهِ ابْنِ إِسْحَاقَ ذَبِيحِ اللَّهِ ابْنِ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ اللَّهِ إِلَى عَزِيزِ مِصْرَ- أَمَّا بَعْدُ- فَإِنَّا أَهْلُ بَيْتِ بَلَاءٍ وَمِحَنٍ، ابْتَلَى اللَّهُ جَدِّي إِبْرَاهِيمَ بِنُمْرُوذَ وَنَارِهِ، ثُمَّ ابْتَلَى أَبِي إِسْحَاقَ بِالذَّبْحِ، ثُمَّ ابْتَلَانِي بِوَلَدٍ كَانَ لِي أَحَبُّ أَوْلَادِي إِلَيَّ حَتَّى كُفَّ بَصَرِي مِنَ الْبُكَاءِ، وَإِنِّي لَمْ أَسْرِقْ وَلَمْ أَلِدْ سَارِقًا وَالسَّلَامُ. فَلَمَّا قَرَأَ يُوسُفُ الْكِتَابَ ارْتَعَدَتْ مَفَاصِلُهُ، وَاقْشَعَرَّ جِلْدُهُ، وَأَرْخَى عَيْنَيْهِ بِالْبُكَاءِ، وَعِيلَ صَبْرُهُ فَبَاحَ بِالسِّرِّ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ" إِنَّكَ" عَلَى الْخَبَرِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ القراءة استفهاما كقوله:" وَتِلْكَ نِعْمَةٌ" [الشعراء: ٢٢]. (قالَ أَنَا يُوسُفُ) أَيْ أَنَا الْمَظْلُومُ وَالْمُرَادُ قَتْلُهُ، وَلَمْ يَقُلْ أَنَا هُوَ تَعْظِيمًا لِلْقِصَّةِ. (قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا) أَيْ بِالنَّجَاةِ وَالْمُلْكِ. (إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ) أَيْ يَتَّقِ اللَّهَ وَيَصْبِرْ عَلَى الْمَصَائِبِ، وَعَنِ الْمَعَاصِي. (فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ) أَيِ الصَّابِرِينَ فِي بَلَائِهِ، الْقَائِمِينَ بِطَاعَتِهِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ:" إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِي" بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ، وَالْقِرَاءَةُ بِهَا جَائِزَةٌ على أن تجعل
[Bu ifade], Yûsuf'u aldıkları sırada onların küçük yaşta ve peygamber olmadıklarına delildir. Çünkü cehalet ancak bu durumda olan kimseler için vasıf olarak kullanılır. Ayrıca bu durum, şu anki hallerinin güzelleştiğine de delalet eder. Yani: 'Siz bunu, henüz küçük ve cahil iken yapmıştınız' demektir. İbn Abbâs ve el-Hasen bu anlamı ifade etmişlerdir. Onların: { وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ } “Gerçekten biz hata edenlermişiz” sözleri de bu kabildendir; zira büyüdüklerinde, babalarından utandıkları ve korktukları için yaptıklarını ona haber vermemişlerdi. Bir diğer görüşe göre: 'İşin varacağı akıbeti bilmeyen kimselerdiniz' anlamındadır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { قالُوا أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ } “Dediler ki: 'Yoksa sen, gerçekten sen Yûsuf musun?'” buyruğuna gelince; kardeşleri onun huzuruna girip: { مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ } “Bize ve ailemize darlık dokundu” dediklerinde, ona karşı boyun büküp tevazu gösterince Yûsuf onlara acıdı ve kendini tanıttı. { هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ } “Yûsuf'a ve kardeşine ne yaptığınızı bildiniz mi?” dedi. Bunun üzerine durumu fark edip: { أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ } “Yoksa sen, gerçekten sen Yûsuf musun?” dediler. Bunu İbn İshâk söylemiştir. Bir rivayete göre Yûsuf tebessüm etmiş, onlar da onu Yûsuf'a benzeterek soru sormuşlardır. İbn Abbâs der ki: Yûsuf onlara: { هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ } “Yûsuf'a ne yaptığınızı bildiniz mi?” ayetini söyleyip ardından tebessüm etti -ki o tebessüm ettiğinde ön dişleri dizili inci taneleri gibi parlardı-, bunun üzerine onu Yûsuf'a benzeterek soru yoluyla: { أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ } “Yoksa sen, gerçekten sen Yûsuf musun?” dediler. Yine İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: Kardeşleri, başındaki tacı çıkarana kadar onu tanıyamamışlardı. Yûsuf'un şakağında bir işaret vardı; Ya'kûb'da da ona benzer bir ben bulunmaktaydı. Yûsuf onlara: { هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ } “Yûsuf'a ne yaptığınızı bildiniz mi?” deyip başından tacı kaldırınca onu tanıdılar ve: { أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ } “Yoksa sen, gerçekten sen Yûsuf musun?” dediler. İbn Abbâs anlatır: Ya'kûb, oğlunun geri verilmesini talep etmek üzere ona bir mektup yazmıştı. Mektupta şöyle yazıyordu: 'Allah'ın seçkin kulu (safiyyullah) Ya'kûb'dan -ki o Allah'ın kurbanlığı (zebîhullah) İshâk'ın oğludur, o da Allah'ın dostu (halîlullah) İbrâhîm'in oğludur- Mısır Azîzi'ne. İmdi; biz bela ve mihnet ehli bir aileyiz. Allah, dedem İbrâhîm'i Nemrud ve ateşiyle imtihan etti. Sonra babam İshâk'ı kurban edilmekle imtihan etti. Sonra beni, çocuklarım arasında en çok sevdiğim evladımla imtihan etti; öyle ki ağlamaktan gözlerim görmez oldu. Şüphesiz ben hırsızlık yapmadım, hırsız da doğurmadım (yetiştirmedim). Vesselâm.' Yûsuf mektubu okuyunca mafsalları titredi, tüyleri ürperdi, gözlerinden yaşlar boşandı, sabrı tükendi ve sırrı açıkladı. İbn Kesîr, bu ifadeyi soru edatı olmaksızın haber cümlesi olarak { إِنَّكَ } şeklinde okumuştur. Bu kıraatin, Yüce Allah'ın: { وَتِلْكَ نِعْمَةٌ } [Şuarâ: 22] buyruğunda olduğu gibi [şeklen haber olsa da manen] istifham (soru) anlamında olması da caizdir. { قالَ أَنَا يُوسُفُ } “[Yûsuf:] 'Ben Yûsuf'um' dedi.” Yani: 'Zulme uğrayan ve öldürülmek istenen kişi benim' demektir. Kıssanın önemini ve azametini vurgulamak maksadıyla 'O benim' demeyip 'Ben Yûsuf'um' demiştir. { قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا } “Allah bize lütufta bulundu” yani kurtuluş ve hükümdarlık bahşetti. { إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ } “Şüphesiz kim sakınır ve sabrederse” yani kim Allah'tan sakınır, musibetlere ve günahlardan kaçınmaya sabrederse demektir. { فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz ki Allah güzel davrananların mükâfatını zayi etmez” yani O'nun imtihanına sabredenlerin ve O'na itaati yerine getirenlerin ecrini zayi etmez. İbn Kesîr bu kısmı 'yâ' harfini sabit kılarak { إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِي } şeklinde okumuştur. Bu şekilde okumak,
" مَنَّ" بِمَعْنَى الَّذِي، وَتَدْخُلُ" يَتَّقِي" فِي الصِّلَةِ، فتثبت الياء لأغير، وَتُرْفَعُ" وَيَصْبِرُ". وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ تُجْزَمَ" وَيَصْبِرْ" عَلَى أَنْ تُجْعَلَ" يَتَّقِي" فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ وَ" مَنَّ" لِلشَّرْطِ، وَتَثْبُتُ الْيَاءُ، وَتُجْعَلُ عَلَامَةُ الْجَزْمِ حَذْفَ الضَّمَّةِ الَّتِي كَانَتْ فِي الْيَاءِ عَلَى الْأَصْلِ، كَمَا قَالَ:
"مَنْ" kelimesini 'ellezî' (الَّذِي) anlamında kılmakla ve "يَتَّقِي" fiilini de sıla cümlesine dâhil etmekle caiz olur; bu durumda yâ harfi zorunlu olarak sabit kalır ve "وَيَصْبِرُ" merfû okunur. Şayet "يَتَّقِي" fiili meczûm konumunda sayılıp "مَنْ" şart edatı kılınırsa "وَيَصْبِرْ" fiilinin cezimle okunması da caiz olabilir; bu durumda yâ harfi sabit bırakılır ve cezm alameti olarak yâ üzerindeki asıl ötre hazfedilmiş sayılır; nitekim şair şöyle demiştir:
ثُمَّ نَادِي إِذَا دَخَلْتَ دِمَشْقَا ... يَا يَزِيدَ بْنَ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ
Sonra Şam'a girdiğinde nida et... Ey Yezîd b. Hâlid b. Yezîd!
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
أَلَمْ يَأْتِيكَ وَالْأَنْبَاءُ تَنْمِي ... بِمَا لَاقَتْ لَبُونُ بَنِي زِيَادِ
Haberler yayılırken sana ulaşmadı mı... Ziyâdoğullarının sağılan develerinin başına gelenler?
وَقِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ ظَاهِرَةٌ، وَالْهَاءُ فِي" إِنَّهُ" كِنَايَةٌ عَنِ الْحَدِيثِ، وَالْجُمْلَةُ الْخَبَرُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا) الْأَصْلُ هَمْزَتَانِ خُفِّفَتِ الثَّانِيَةُ، وَلَا يَجُوزُ تَحْقِيقُهَا، وَاسْمُ الْفَاعِلِ مُؤْثِرٌ، وَالْمَصْدَرُ إِيثَارٌ. وَيُقَالُ: أَثَرْتُ التُّرَابَ إِثَارَةً فَأَنَا مُثِيرٌ، وَهُوَ أَيْضًا عَلَى أَفْعَلُ ثُمَّ أُعِلَّ، وَالْأَصْلُ أَثْيَرُ نُقِلَتْ حَرَكَةُ الْيَاءِ عَلَى الثَّاءِ، فَانْقَلَبَتِ الْيَاءُ أَلِفًا، ثُمَّ حُذِفَتْ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَأَثَرْتُ الْحَدِيثَ عَلَى فَعَلْتُ فَأَنَا آثِرٌ، وَالْمَعْنَى: لَقَدْ فَضَّلَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا، وَاخْتَارَكَ بِالْعِلْمِ وَالْحِلْمِ وَالْحُكْمِ وَالْعَقْلِ وَالْمُلْكِ. (وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ) أَيْ مُذْنِبِينَ مِنْ خَطِئَ يَخْطَأُ إِذَا أَتَى الْخَطِيئَةَ، وَفِي ضِمْنِ هَذَا سُؤَالُ الْعَفْوِ. وَقِيلَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: كَيْفَ قَالُوا" وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ" وَقَدْ تَعَمَّدُوا لِذَلِكَ؟ قَالَ: وَإِنْ تَعَمَّدُوا لِذَلِكَ، فَمَا تَعَمَّدُوا حَتَّى أَخْطَئُوا الْحَقَّ، وَكَذَلِكَ كُلُّ مَنْ أَتَى ذَنْبًا تَخَطَّى الْمِنْهَاجَ الَّذِي عَلَيْهِ مِنَ الْحَقِّ، حَتَّى يَقَعَ فِي الشُّبْهَةِ وَالْمَعْصِيَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ) أَيْ قَالَ يُوسُفُ- وَكَانَ حَلِيمًا مُوَفَّقًا-:" لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ" وَتَمَّ الْكَلَامُ. وَمَعْنَى" الْيَوْمَ": الْوَقْتُ. وَالتَّثْرِيبُ التَّعْيِيرُ وَالتَّوْبِيخُ، أَيْ لَا تَعْيِيرَ وَلَا تَوْبِيخَ وَلَا لَوْمَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ، قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُهُ، وَمِنْهُ قَوْلِهِ ﵇:" إِذَا زَنَتْ أَمَةُ أَحَدِكُمْ فَلْيَجْلِدْهَا الْحَدَّ وَلَا يُثَرِّبْ عَلَيْهَا" أَيْ لَا يُعَيِّرْهَا، وَقَالَ بِشْرٌ:
Cumhurun kıraati ise açıktır. "إِنَّهُ" ifadesindeki zamir şan zamiridir, ardından gelen cümle ise haberdir. Yüce Allah'ın: { قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا } “Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki Allah seni gerçekten bize üstün kıldı'” buyruğunda kelimenin aslı iki hemzedir, ikincisi hafifletilmiştir ve tahkik yapılması (iki hemzenin de net okunması) caiz değildir. İsmi fâili 'mü'sir' (مُؤْثِرٌ), masdarı 'îsâr' (إِيثَارٌ) gelir. 'Eserte't-türâbe isâraten fe-ene müsîrün' (toprağı savurdum, savurucuyum) denir; bu da 'ef'ale' veznindedir ve ta'lil yapılmıştır; aslı 'esyera' olup yâ harfinin harekesi se harfine nakledilmiş, yâ harfi elife dönüşmüş, sonra da iki sakinin birleşmesinden ötürü hazfedilmiştir. 'Eserte'l-hadîse' ise 'fe'altü' veznindedir ve 'fe-ene âsirün' denir. Anlamı ise: Allah seni ilim, hilim, hikmet, akıl ve mülk ile bize üstün kıldı ve seni seçti, demektir. { وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ } “ve doğrusu bizler suç işlemiştik” yani günahkâr idik demektir; bu kelime, günah işlediği zaman 'hati'e yahta'u' kökünden gelir. Bu ifadenin zımnında af dileme vardır. İbn Abbâs'a: 'Bunu kasten yaptıkları halde nasıl { وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ } dediler?' diye sorulunca şöyle demiştir: 'Kasten yapmış olsalar bile, haktan sapmadıkça bunu kasten yapamazlardı; nitekim günah işleyen herkes, şüpheye ve isyana düşene kadar üzerinde bulunduğu hak yoldan sapmış olur.' Yüce Allah'ın: { لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ } “Bugün size bir kınama ve başa kakma yoktur” buyruğu hakkında; yani hilim sahibi ve muvaffak kılınmış bir zat olan Yûsuf: 'Bugün size bir kınama ve başa kakma yoktur' dedi ve söz tamamlandı. "الْيَوْمَ" kelimesinin anlamı 'şu an/şimdi' demektir. Tesrîb (التَّثْرِيبُ); ayıplamak ve azarlamaktır; yani bugün üzerinize hiçbir ayıplama, azarlama ve kınama yoktur demektir; bunu Süfyân es-Sevrî ve başkaları söylemiştir. Peygamber aleyhisselâm'ın şu hadisi de bu köktendir: 'Sizden birinizin cariyesi zina ettiğinde ona had cezasını vursun ve onu ayıplayıp başına kakmasın (yüserrib)'; yani ayıplamasın demektir. Bişr de şöyle demiştir:
فَعَفَوْتُ عَنْهُمْ عَفْوَ غير مثرب ... وتركتهم لعقاب يوم سرمد
Ben de onları başa kakıp kınamayan [birinin] affıyla bağışladım... Ve onları ebedî bir günün azabına bıraktım.
وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: ثَرَّبْتُ عَلَيْهِ وَعَرَّبْتُ عَلَيْهِ بِمَعْنَى إِذَا قَبَّحْتُ عَلَيْهِ فِعْلَهُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى لَا إِفْسَادَ لِمَا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ مِنَ الْحُرْمَةِ، وَحَقِّ الْإِخْوَةِ، وَلَكُمْ عِنْدِي الْعَفْوُ وَالصَّفْحُ، وَأَصْلُ التَّثْرِيبِ الْإِفْسَادُ، وَهِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَخَذَ بِعُضَادَتَيِ الْبَابِ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ، وَقَدْ لَاذَ النَّاسُ بِالْبَيْتِ فَقَالَ:" الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ" ثُمَّ قَالَ:" مَاذَا تَظُنُّونَ يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ" قَالُوا: خَيْرًا، أَخٌ كَرِيمٌ، وَابْنُ أَخٍ كَرِيمٍ وَقَدْ قَدَرْتَ، قَالَ:" وَأَنَا أَقُولُ كَمَا قَالَ أَخِي يُوسُفَ" لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ"" فَقَالَ عُمَرُ ﵁: فَفِضْتُ عَرَقًا مِنَ الْحَيَاءِ مِنْ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ذَلِكَ أَنِّي قَدْ كُنْتُ قُلْتُ لَهُمْ حِينَ دَخَلْنَا مَكَّةَ: الْيَوْمَ نَنْتَقِمُ مِنْكُمْ وَنَفْعَلُ، فَلَمَّا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا قَالَ اسْتَحْيَيْتُ مِنْ قَوْلِي. (يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ) مُسْتَقْبَلٌ فِيهِ مَعْنَى الدُّعَاءِ، سَأَلَ اللَّهَ أَنْ يَسْتُرَ عَلَيْهِمْ وَيَرْحَمَهُمْ. وَأَجَازَ الْأَخْفَشُ الْوَقْفَ عَلَى" عَلَيْكُمُ" وَالْأَوَّلُ هُوَ الْمُسْتَعْمَلُ، فَإِنَّ فِي الْوَقْفِ عَلَى" عَلَيْكُمُ" والابتداء ب" الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ" جزم بِالْمَغْفِرَةِ فِي الْيَوْمِ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ وَحْيٍ، وَهَذَا بَيِّنٌ. وَقَالَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ: طَلَبُ الْحَوَائِجِ مِنَ الشَّبَابِ أَسْهَلُ مِنْهُ مِنَ الشُّيُوخِ، أَلَمْ تَرَ قَوْلَ يُوسُفَ:" لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ" وَقَالَ يَعْقُوبُ:" سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي". قَوْلُهُ تَعَالَى: (اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا) نَعْتٌ لِلْقَمِيصِ، وَالْقَمِيصُ مُذَكَّرٌ، فَأَمَّا قَوْلُ الشَّاعِرِ:
el-Asmaî şöyle demiştir: Bir kimsenin yaptığını çirkin gördüğümde 'serrebtü aleyhi' ve 'arrebtü aleyhi' denir; ikisi aynı anlamdadır. ez-Zeccâc: Anlam, 'Benimle sizin aranızdaki hürmet ve kardeşlik hakkı bozulmayacaktır; katımda sizin için af ve hoşgörü vardır' demektir; tesrîbin asıl anlamı ise bozmaktır ve bu Hicaz ehlinin lügatidir, demiştir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'nin fethi günü, insanlar Kâbe'ye sığınmışken kapının iki sövesinden tuttu ve: 'Vaadini yerine getiren, kuluna yardım eden ve tek başına fırkaları hezimete uğratan Allah'a hamdolsun' dedi. Sonra: 'Ey Kureyş topluluğu, ne düşünüyorsunuz?' buyurdu. Onlar: 'Hayırdır; sen kerim bir kardeşsin ve kerim bir kardeşin oğlusun, şimdi güç sende' dediler. Resûlullah: 'Ben de kardeşim Yûsuf'un dediği gibi: { لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ } “Bugün size bir kınama yoktur” diyorum' buyurdu. Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu sözünden dolayı utancımdan ter boşandım; çünkü ben Mekke'ye girdiğimizde onlara: Bugün sizden intikam alacağız ve şöyle şöyle yapacağız demiştim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu sözü söyleyince söylediğimden utandım.' { يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah sizi bağışlasın” ifadesi, dua anlamı taşıyan bir gelecek zaman fiilidir; Allah'ın onların günahlarını örtmesini ve onlara merhamet etmesini dilemiştir. el-Ahfeş, "عَلَيْكُمُ" kelimesi üzerinde durmayı (vakf) caiz görmüştür; ancak birincisi kullanılan tercihtir. Zira "عَلَيْكُمُ" kelimesinde durulup "الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ" (Bugün Allah sizi bağışlar) diye başlanması, o gün bağışlanacaklarına kesin hüküm bildirmek olur ki bu da ancak vahiy ile bilinebilir; bu durum açıktır. Atâ el-Horasânî şöyle demiştir: İhtiyaçları gençlerden istemek yaşlılardan istemekten daha kolaydır; baksana Yûsuf'un: { لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ } “Bugün size bir kınama yoktur, Allah sizi bağışlasın” dediğine! Ya'kûb ise: { سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } “Rabbimden sizin için sonra mağfiret dileyeceğim” demiştir. Yüce Allah'ın: { اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا } “Şu gömleğimi götürün” buyruğunda [hâzâ], gömleğin sıfatıdır; gömlek (قميص) kelimesi müzekkerdir. Şairin şu sözüne gelince:
تَدْعُو هَوَازِنُ وَالْقَمِيصُ مُفَاضَةٌ ... فَوْقَ النِّطَاقِ تُشَدُّ بِالْأَزْرَارِ
Hevâzin kabileleri çağrıda bulunur, gömlek ise geniş bir zırhtır... Kuşağın üzerinde düğmelerle bağlanan.
فَتَقْدِيرُهُ: [وَالْقَمِيصُ] دِرْعٌ مُفَاضَةٌ. قَالَهُ النَّحَّاسُ. وَقَالَ ابْنُ السُّدِّيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُجَاهِدٍ: قَالَ لَهُمْ يُوسُفُ:" اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً" قَالَ: كَانَ يُوسُفُ أَعْلَمَ بِاللَّهِ مِنْ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ قَمِيصَهُ يَرُدُّ عَلَى يَعْقُوبَ بَصَرَهُ، وَلَكِنَّ ذَلِكَ قَمِيصُ إِبْرَاهِيمَ الَّذِي أَلْبَسُهُ اللَّهُ فِي النَّارِ مِنْ حَرِيرِ الْجَنَّةِ، وَكَانَ كَسَاهُ إِسْحَاقَ، وَكَانَ إِسْحَاقُ كَسَاهُ يَعْقُوبَ، وَكَانَ يَعْقُوبُ أَدْرَجَ ذَلِكَ الْقَمِيصَ فِي قَصَبَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَعَلَّقَهُ فِي عُنُقِ يُوسُفَ، لِمَا كَانَ يَخَافُ عليه من
Cümlenin takdiri şöyledir: "[Gömlek] geniş bir zırhtır." Bunu en-Nehhâs söylemiştir. İbnü's-Süddî'nin babasından, onun da Mücâhid'den rivayet ettiğine göre Yûsuf onlara şöyle demiştir: { اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً } “Bu gömleğimi götürün de babamın yüzüne koyun, gözü açılır”. [Mücâhid] dedi ki: Yûsuf, gömleğinin Ya'kūb'un görme yetisini geri getireceğini [kendiliğinden] bilemeyecek derecede Allah'ı iyi tanıyordu; lâkin bu, ateşte iken Allah'ın İbrâhim'e giydirdiği cennet ipeğinden bir gömlekti. İbrâhim onu İshâk'a giydirmiş, İshâk da Ya'kūb'a giydirmişti. Ya'kūb ise üzerine nazar değmesinden korktuğu için o gömleği gümüşten bir mahfaza içine koyup Yûsuf'un boynuna asmıştı;
الْعَيْنِ، وَأَخْبَرَهُ جِبْرِيلُ بِأَنْ أَرْسِلْ قَمِيصَكَ فَإِنَّ فيه ريح الجنة، و [إن] رِيحَ الْجَنَّةِ لَا يَقَعُ عَلَى سَقِيمٍ وَلَا مُبْتَلًى إِلَّا عُوفِيَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْلَمَ يُوسُفَ بِذَلِكَ لَمْ يَعْلَمْ أَنَّهُ يَرْجِعُ إِلَيْهِ بَصَرُهُ، وَكَانَ الَّذِي حَمَلَ قَمِيصَهُ يَهُوذَا، قَالَ لِيُوسُفَ: أَنَا الَّذِي حَمَلْتُ إِلَيْهِ قَمِيصَكَ بِدَمٍ كَذِبٍ فَأَحْزَنْتُهُ، وَأَنَا الَّذِي أَحْمِلُهُ الْآنَ لِأُسِرَّهُ، وَلِيَعُودَ إِلَيْهِ بَصَرُهُ، فَحَمَلَهُ، حَكَاهُ السُّدِّيُّ. (وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ) لِتَتَّخِذُوا مِصْرَ دَارًا. قَالَ مَسْرُوقٌ: فَكَانُوا ثَلَاثَةً وَتِسْعِينَ، مَا بَيْنَ رَجُلٍ وَامْرَأَةٍ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْقَمِيصَ الَّذِي بَعَثَهُ هُوَ الْقَمِيصُ الَّذِي قُدَّ مِنْ دبره، ليعلم يعقوب أنه عصم من الزنى، وَالْقَوْلِ الْأَوَّلُ أَصَحُّ، وَقَدْ رُوِيَ مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، ذكره القشيري والله أعلم.
nazar değmesinden korktuğu için o gömleği gümüşten bir mahfaza içine koyup Yûsuf'un boynuna asmıştı. Cebrâil ona: 'Gömleğini gönder, çünkü onda cennet kokusu vardır; cennet kokusu ise hangi hastaya ve dertliye ulaşırsa mutlaka şifa bulur' diye haber verdi. el-Hasan şöyle demiştir: Yüce Allah bunu Yûsuf'a bildirmeseydi, babasının görmesinin geri geleceğini bilemezdi. Onun gömleğini taşıyan kişi Yehûdâ idi; Yûsuf'a: 'Sahte kan bulaşmış gömleğini ona götürüp onu üzen bendim, şimdi onu sevindirmek ve gözünün tekrar görmesini sağlamak için gömleği götürecek olan da benim' dedi ve onu yüklendi; bunu es-Süddî nakletmiştir. { وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ } “bütün ailenizi de bana getirin” yani Mısır'ı yurt edinmek üzere [getirin]. Mesrûk şöyle demiştir: Kadın ve erkek toplam doksan üç kişiydiler. Gönderdiği gömleğin, Ya'kûb'un onun zinadan korunduğunu bilmesi için arkadan yırtılan gömlek olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha sahihtir. Bu husus merfû olarak Enes'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği bir hadiste de nakledilmiştir; bunu el-Kuşeyrî zikretmiştir. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة يوسف (١٢): الآيات ٩٤ الى ٩٩]
[Yûsuf Sûresi (12): Âyetler 94-99]
وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ (٩٤) قالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ (٩٥) فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٩٦) قالُوا يَا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ (٩٧) قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٩٨)
{ وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ (٩٤) قالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ (٩٥) فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٩٦) قالُوا يَا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ (٩٧) قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٩٨) } “Kervan [Mısır'dan] ayrılınca babaları: 'Bana bunak demezseniz doğrusu ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum' dedi. Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın.' Müjdeci gelip de gömleği yüzüne koyunca hemen gözleri açıldı. [Ya'kûb]: 'Ben size, Allah'tan sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum dememiş miydim?' dedi. Dediler ki: 'Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile; çünkü biz gerçekten suç işlemiştik.' Dedi ki: 'Rabbimden sizin için mağfiret dileyeceğim. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'”
فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ (٩٩)
{ فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ (٩٩) } “Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde anne babasını bağrına bastı ve: 'Allah'ın izniyle güven içinde Mısır'a girin' dedi.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ) أَيْ خَرَجَتْ مُنْطَلِقَةً مِنْ مِصْرَ إِلَى الشَّامِ، يُقَالُ: فَصَلَ فُصُولًا، وَفَصَلْتُهُ فَصْلًا، فَهُوَ لَازِمٌ وَمُتَعَدٍّ. (قالَ أَبُوهُمْ) أَيْ قَالَ لِمَنْ حَضَرَ مِنْ قَرَابَتِهِ مِمَّنْ لَمْ يَخْرُجْ إِلَى مِصْرَ وَهُمْ وَلَدُ وَلَدِهِ: (إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ). وَقَدْ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ خَرَجَ بَعْضُ بَنِيهِ، فَقَالَ لِمَنْ بَقِيَ:" إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ". قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَاجَتْ رِيحٌ فَحَمَلَتْ رِيحَ قَمِيصِ يُوسُفَ إِلَيْهِ، وَبَيْنَهُمَا مَسِيرَةُ ثَمَانِ لَيَالٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ: مَسِيرَةُ عَشْرِ لَيَالٍ،
Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ } “Kervan [Mısır'dan] ayrılınca” buyruğu; yani Mısır'dan Şam'a doğru yola çıkıp ayrılınca demektir. Arapçada fasale fusûlen (فَصَلَ فُصُولًا - ayrıldı) ve fesaltühû faslen (فَصَلْتُهُ فَصْلًا - onu ayırdım) denir; dolayısıyla bu fiil hem lâzım (geçişsiz) hem de müteaddî (geçişli) olarak kullanılır. { قالَ أَبُوهُمْ } “Babaları dedi ki”; yani Mısır'a gitmeyip yanında hazır bulunan akrabalarına -ki onlar torunlarıydı- şöyle dedi: { إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ } “Gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum”. Oğullarından bazılarının [Mısır'a] gitmiş olması, [Ya'kûb'un da] geride kalanlara: { إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ } “Eğer beni bunaklıkla itham etmeyecekseniz, gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” demiş olması da muhtemeldir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bir rüzgâr koptu (hâcet) ve Yûsuf'un gömleğinin kokusunu ona taşıdı; ikisi arasında sekiz gecelik mesafe vardı. el-Hasan[-ı Basrî] ise: 'On gecelik mesafe vardı' demiştir;
وَعَنْهُ أَيْضًا مَسِيرَةُ شَهْرٍ. وَقَالَ مَالِكُ [بْنُ أَنَسٍ] ﵁: إِنَّمَا أَوْصَلَ رِيحَهُ مَنْ أَوْصَلَ عَرْشَ بِلْقِيسِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَى سُلَيْمَانَ ﵇ طَرْفُهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هَبَّتْ رِيحٌ فَصَفَقَتِ الْقَمِيصَ فَرَاحَتْ رَوَائِحُ الْجَنَّةِ فِي الدُّنْيَا وَاتَّصَلَتْ بِيَعْقُوبَ، فَوَجَدَ رِيحَ الْجَنَّةِ فَعَلِمَ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الدُّنْيَا مِنْ رِيحِ الْجَنَّةِ إِلَّا مَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ الْقَمِيصِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ:" إِنِّي لَأَجِدُ" أَيْ أَشُمُّ، فهو وجود بحاسة الشم. (لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: لَوْلَا أَنْ تُسَفِّهُونِ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:
yine ondan bir aylık mesafe olduğu da rivayet edilmiştir. Mâlik [b. Enes] radıyallâhu anh şöyle demiştir: 'Onun kokusunu, Süleyman aleyhisselâm gözünü açıp kapamadan Belkıs'ın tahtını getiren zat ulaştırmıştır.' Mücâhid şöyle demiştir: Bir rüzgâr esip gömleği dalgalandırdı, böylece dünyada cennet kokuları yayıldı ve Ya'kûb'a ulaştı; o da cennet kokusunu aldı ve dünyada bu gömlekten başka cennet kokusu bulunmadığını bildi. İşte o anda: "إِنِّي لَأَجِدُ" yani kokusunu alıyorum dedi; bu durum koklama duyusuyla algılamadır. { لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ } “bana bunak demezseniz”; İbn Abbâs ve Mücâhid: Beni beyinsiz/akılsız saymazsanız demektir, demişlerdir; en-Nâbiğa'nın şu sözü de bu köktendir:
إِلَّا سُلَيْمَانَ إِذْ قَالَ الْمَلِيكُ لَهُ ... قُمْ فِي الْبَرِيَّةِ فَاحْدُدْهَا عَنِ الْفَنَدِ
Hükümdar Süleyman'a: 'İnsanlar arasında kalk ve onları akılsızlıktan/sapıklıktan men et' dediği vakit müstesna.
أَيْ عَنِ السَّفَهِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالضَّحَّاكُ: لَوْلَا أَنْ تُكَذِّبُونِ. وَالْفَنَدُ الْكَذِبُ. وَقَدْ أَفْنَدَ إِفْنَادًا كَذَبَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Yani sefahet ve akılsızlıktan [men et]. Saîd b. Cübeyr ve ed-Dahhâk: 'Beni yalanlamazsanız' demektir, demişlerdir. Fened (الْفَنَدُ) yalan demektir. 'Efnedet ifnâden' ise yalan söyledi demektir; şairin şu sözü de bu köktendir:
هَلْ فِي افْتِخَارِ الْكَرِيمِ مِنْ أَوَدِ ... أَمْ هَلْ لِقَوْلِ الصَّدُوقِ مِنْ فَنَدِ
Kerim kimsenin övünmesinde bir eğrilik var mıdır... Yahut doğru sözlünün kelamında bir yalan bulunur mu?
أَيْ مِنْ كَذِبٍ. وَقِيلَ: لَوْلَا أَنْ تُقَبِّحُونَ، قَالَهُ أَبُو عَمْرٍو، وَالتَّفْنِيدُ التَّقْبِيحُ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Yani bir yalan bulunur mu? Bir görüşe göre: 'Beni ayıplamazsanız' demektir; bunu Ebû Amr söylemiştir. Tefnîd (التَّفْنِيدُ) ayıplamak/çirkin görmek demektir; şair şöyle demiştir:
يَا صَاحِبَيَّ دَعَا لَوْمِي وَتَفْنِيدِي ... فَلَيْسَ مَا فَاتَ مِنْ أَمْرِي بِمَرْدُودِ
Ey iki dostum, beni kınamayı ve ayıplamayı bırakın... Çünkü ömrümden geçip giden geri dönecek değildir.
وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ:" لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ" لولا أن تضعفوا رأي، وَقَالَهُ ابْنُ إِسْحَاقَ. وَالْفَنَدُ ضَعْفُ الرَّأْيِ مِنْ كِبَرٍ. وَقَوْلٌ رَابِعٌ: تُضَلِّلُونَ، قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: تَلُومُونِي، وَالتَّفْنِيدُ اللَّوْمُ وَتَضْعِيفُ الرَّأْيِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ أَيْضًا: تُهَرِّمُونَ، وَكُلُّهُ مُتَقَارِبُ الْمَعْنَى، وَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى التَّعْجِيزِ وَتَضْعِيفِ الرَّأْيِ، يُقَالُ: فَنَّدَهُ تَفْنِيدًا إِذَا أَعْجَزَهُ، كَمَا قَالَ:
İbnü'l-A'râbî: { لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ } görüşümü zayıf bulmazsanız demektir demiştir; bunu İbn İshâk da söylemiştir. Fened (الْفَنَدُ), yaşlılıktan ötürü görüşün zayıflaması demektir. Dördüncü bir görüşe göre: 'Beni sapmış saymazsanız' demektir; bunu Ebû Ubeyde söylemiştir. el-Ahfeş: 'Beni kınamazsanız' demektir; tefnîd, kınamak ve görüşü zayıf saymaktır demiştir. el-Hasan, Katâde ve Mücâhid de: 'Beni bunamış saymazsanız' [demiştir]; bunların hepsi birbirine yakın anlamlardır ve aciz bırakmaya ile görüşü zayıf görmeye dayanır. Bir kimseyi aciz bıraktığında 'fennedehû tefnîden' denir; nitekim şair şöyle demiştir:
أَهْلَكَنِي بِاللَّوْمِ وَالتَّفْنِيدِ
Kınama ve ayıplamalarla beni helak etti.
وَيُقَالُ: أَفْنَدَ إِذَا تَكَلَّمَ بِالْخَطَأِ، وَالْفَنَدُ الْخَطَأُ فِي الْكَلَامِ وَالرَّأْيِ، كَمَا قَالَ النَّابِغَةُ:
Kişi hatalı konuştuğunda 'efnede' denir. Fened (الْفَنَدُ) ise sözde ve görüşte yapılan hatadır; nitekim en-Nâbiğa şöyle demiştir: