Binûn

Yûsuf aleyhisselâm Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

... فَاحْدُدْهَا عَنِ الْفَنَدِ

... onları akılsızlıktan/sapıklıktan men et.

أَيِ امْنَعْهَا عَنِ الْفَسَادِ فِي الْعَقْلِ، وَمِنْ ذَلِكَ قِيلَ: اللَّوْمُ تَفْنِيدٌ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Yani akıl bozukluğundan onları men et. İşte bundan dolayı: Kınamaya tefnîd (تَفْنِيدٌ) denilmiştir; şair şöyle demiştir:

يَا عَاذِلَيَّ دَعَا الْمَلَامَ وَأَقْصِرَا ... طَالَ الْهَوَى وَأَطَلْتُمَا التَّفْنِيدَا

Ey beni kınayan iki kişi! Kınamayı bırakın ve [artık] vazgeçin; aşk uzayıp gitti, siz de kınamayı (et-tefnîd) uzattıkça uzattınız.

وَيُقَالُ: أَفْنَدَ فُلَانًا الدَّهْرُ إِذَا أَفْسَدَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ ابْنُ مُقْبِلٍ:

Zaman bir kimseyi bozup bunattığında 'efnede fulânen ed-dehru' denir; İbn Mukbil'in şu sözü de bu köktendir:

دَعِ الدَّهْرَ يَفْعَلْ مَا أَرَادَ فَإِنَّهُ ... إِذَا كُلِّفَ الْإِفْنَادَ بِالنَّاسِ أَفْنَدَا

Bırak zamanı dilediğini yapsın; çünkü o... İnsanları bunatıp bozmakla yüklendiğinde [onları mutlaka] bunatır/bozar.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ) أَيْ لَفِي ذَهَابٍ عَنْ طَرِيقِ الصَّوَابِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ زَيْدٍ: لَفِي خَطَئِكَ الْمَاضِي مِنْ حُبِّ يُوسُفَ لَا تَنْسَاهُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: لَفِي جُنُونِكَ الْقَدِيمِ. قَالَ الْحَسَنُ: وَهَذَا عُقُوقٌ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَسُفْيَانُ: لَفِي مَحَبَّتِكَ الْقَدِيمَةِ. وَقِيلَ: إِنَّمَا قَالُوا هَذَا، لِأَنَّ يُوسُفَ عِنْدَهُمْ كَانَ قَدْ مَاتَ. وَقِيلَ: إِنَّ الَّذِي قَالَ لَهُ ذَلِكَ مَنْ بَقِيَ مَعَهُ مِنْ وَلَدِهِ وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُمُ الْخَبَرُ. وَقِيلَ: قَالَ لَهُ ذَلِكَ مَنْ كَانَ مَعَهُ مِنْ أَهْلِهِ وَقَرَابَتِهِ. وَقِيلَ: بَنُو بَنِيهِ وَكَانُوا صِغَارًا، فَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ) أَيْ عَلَى عَيْنَيْهِ. (فَارْتَدَّ بَصِيراً) " أَنْ" زَائِدَةٌ، وَالْبَشِيرُ قِيلَ هُوَ شَمْعُونُ. وَقِيلَ: يَهُوذَا قَالَ: أَنَا أَذْهَبُ بِالْقَمِيصِ الْيَوْمَ كَمَا ذَهَبْتُ بِهِ مُلَطَّخًا بِالدَّمِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَعَنِ السُّدِّيِّ أَنَّهُ قَالَ لِإِخْوَتِهِ: قَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّي ذَهَبْتُ إِلَيْهِ بِقَمِيصِ التَّرْحَةِ فَدَعُونِي أَذْهَبْ إِلَيْهِ بِقَمِيصِ الْفَرْحَةِ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ يَمَانٍ عَنْ سُفْيَانَ: لَمَّا جَاءَ الْبَشِيرُ إِلَى يَعْقُوبَ قَالَ لَهُ: عَلَى أَيِّ دِينٍ تَرَكْتَ يُوسُفَ؟ قَالَ: عَلَى الْإِسْلَامِ، قَالَ: الْآنَ تَمَّتِ النِّعْمَةُ، وَقَالَ الْحَسَنُ: لَمَّا وَرَدَ الْبَشِيرُ عَلَى يَعْقُوبَ لَمْ يَجِدْ عِنْدَهُ شَيْئًا يُثِيبُهُ بِهِ، فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا أَصَبْتَ عِنْدَنَا شَيْئًا، وَمَا خَبَزْنَا شَيْئًا مُنْذُ سَبْعِ لَيَالٍ، وَلَكِنْ هَوَّنَ اللَّهُ عَلَيْكَ سَكَرَاتِ الْمَوْتِ. قُلْتُ: وَهَذَا الدُّعَاءُ مِنْ أَعْظَمِ مَا يَكُونُ مِنَ الْجَوَائِزِ، وَأَفْضَلِ الْعَطَايَا وَالذَّخَائِرِ. وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى جَوَازِ الْبَذْلِ وَالْهِبَاتِ عِنْدَ الْبَشَائِرِ. وَفِي الْبَابِ حَدِيثُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ- الطَّوِيلُ- وَفِيهِ:" فَلَمَّا جَاءَنِي الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُنِي نَزَعْتُ ثَوْبَيَّ فَكَسَوْتُهُمَا إِيَّاهُ بِبِشَارَتِهِ" وَذَكَرَ الْحَدِيثَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بِكَمَالِهِ فِي قِصَّةِ الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا، وَكِسْوَةُ كَعْبٍ ثَوْبَيْهِ لِلْبَشِيرِ مَعَ كَوْنِهِ لَيْسَ لَهُ غَيْرُهُمَا دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ مِثْلِ ذَلِكَ إِذَا ارْتَجَى حُصُولَ ما يستبشر به. وهو دليل على

Yüce Allah'ın: { قالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ } “[Yanındakiler:] 'Allah'a yemin olsun ki sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın' dediler” buyruğu; yani doğru yoldan uzaklaşmış haldesin [demektir]. İbn Abbâs ve İbn Zeyd şöyle demiştir: "Yûsuf'a olan sevginden kaynaklanan ve bir türlü unutamadığın o eski yanılgındasın." Saîd b. Cübeyr: "Eski deliliğindesin" demiştir. Hasan[-ı Basrî]: "Bu [söz], bir itaatsizlik ve ana-baba hakkını çiğnemektir (ukûk)" demiştir. Katâde ve Süfyân: "Eski sevgindesin" demişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Onların böyle demelerinin sebebi, Yûsuf'un kendi yanlarında ölmüş olduğunu kabul etmeleridir. Kendisine bunu söyleyenlerin, yanında kalan çocukları olduğu ve [Yûsuf'un yaşadığına dair] haberin henüz onlara ulaşmadığı da söylenmiştir. Bunu ona söyleyenlerin yanında bulunan ailesi ve akrabaları olduğu da söylenmiştir. Hatta bunların henüz küçük yaşta olan torunları olduğu da söylenmiştir; doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ } “Müjdeci gelip de [gömleği] onun yüzüne koyunca” yani gözlerinin üzerine koyunca, { فَارْتَدَّ بَصِيراً } “derhal [yeniden] görür hale geldi” buyruğunda geçen “en” (أَنْ) zâiddir. Müjdecinin Şem'ûn olduğu söylenmiştir. Yehûzâ olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre Yehûzâ: "Kana bulanmış gömleği götürdüğüm gibi, bugün de bu gömleği ben götüreceğim" demiştir. es-Süddî'den rivayet edildiğine göre Yehûzâ kardeşlerine şöyle demiştir: "Bilirsiniz ki keder gömleğini ona ben götürmüştüm; bırakın da sevinç gömleğini de ona ben götüreyim." Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan nakleder: Müjdeci Ya'kûb'a geldiğinde [Ya'kûb] ona: "Yûsuf'u hangi din üzere bıraktın?" diye sordu. O: "İslam üzere" deyince [Ya'kûb]: "İşte şimdi nimet tamamlandı" dedi. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Müjdeci Ya'kûb'a geldiğinde, [Ya'kûb] ona mükâfat olarak verecek hiçbir şey bulamadı ve: "Allah'a yemin olsun ki yanımızda sana verecek bir şey bulamadın, yedi gecedir ekmek de pişirmedik; fakat Allah senin can çekişme anını kolaylaştırsın" dedi. Derim ki: Bu dua, verilebilecek en büyük mükâfatlardan ve en faziletli bağış ve azıklardandır. Bu ayet, müjdeli haberler karşılığında bahşiş ve hediye vermenin caiz olduğuna delalet etmiştir. Bu konuda Ka'b b. Mâlik'in uzun hadisi de vardır; o hadiste şu ifade yer almaktadır: « فَلَمَّا جَاءَنِي الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُنِي نَزَعْتُ ثَوْبَيَّ فَكَسَوْتُهُمَا إِيَّاهُ بِبِشَارَتِهِ » «Beni müjdeleyen sesini işittiğim zat yanıma gelince, verdiği müjdeden dolayı üzerimdeki iki parça elbisemi çıkarıp ona giydirdim.» [Ravi] hadisi zikretmiştir; bu hadis geride [Tevbe Suresi'nde] savaştan geri kalan üç kişinin kıssasında eksiksiz olarak geçmişti. Ka'b'ın başka elbisesi olmadığı halde iki parça elbisesini müjdeciye giydirmesi, müjdelenmeyi ümit ettiği bir husus gerçekleştiğinde böyle bir şey yapmanın caiz olduğuna delildir. Bu da [şuna] bir delildir:

جَوَازِ إِظْهَارِ الْفَرَحِ بَعْدَ زَوَالِ الْغَمِّ وَالتَّرَحِ. وَمِنْ هَذَا الْبَابِ جَوَازُ حِذَاقَةِ الصِّبْيَانِ، وَإِطْعَامِ الطعام فيها، وقد نَحَرَ عُمَرُ بَعْدَ [حِفْظِهِ] سُورَةَ" الْبَقَرَةِ" جَزُورًا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ) ذكرهم قوله:"نَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ

gam ve keder zail olduktan sonra sevinç izhar etmenin caiz olduğuna delildir. Çocukların [Kur'an'ı] tamamlaması/öğrenmesi ve bu vesileyle yemek yedirilmesi de bu kabildendir. Nitekim Ömer, Bakara Suresi'ni [ezberledikten] sonra bir deve kurban etmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “[Ya'kûb:] 'Ben size, Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum dememiş miydim?' dedi” buyruğu, onlara şu sözünü hatırlatmaktadır: { إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ

" [يوسف: ٨٦]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا يَا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ) فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، التَّقْدِيرُ: فَلَمَّا رَجَعُوا مِنْ مِصْرَ قَالُوا يَا أَبَانَا، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِي قَالَ لَهُ:" تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ" بَنُو بَنِيهِ أَوْ غَيْرُهُمْ مِنْ قَرَابَتِهِ وَأَهْلِهِ لَا وَلَدُهُ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا غُيَّبًا، وَكَانَ يَكُونُ ذَلِكَ زِيَادَةً فِي الْعُقُوقِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَإِنَّمَا سَأَلُوهُ الْمَغْفِرَةَ، لِأَنَّهُمْ أَدْخَلُوا عَلَيْهِ مِنْ أَلَمِ الْحُزْنِ مَا لَمْ يَسْقُطِ الْمَأْثَمُ عَنْهُ إِلَّا بِإِحْلَالِهِ. قُلْتُ: وَهَذَا الْحُكْمُ ثَابِتٌ فِيمَنْ آذَى مُسْلِمًا فِي نَفْسِهِ أَوْ مَالِهِ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ ظَالِمًا لَهُ، فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَتَحَلَّلَ لَهُ وَيُخْبِرَهُ بِالْمَظْلِمَةِ وَقَدْرِهَا، وَهَلْ يَنْفَعُهُ التَّحْلِيلُ الْمُطْلَقُ أَمْ لَا؟ فِيهِ خِلَافٌ، وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ لَا يَنْفَعُ، فَإِنَّهُ لَوْ أَخْبَرَهُ بِمَظْلِمَةٍ لَهَا قَدْرٌ وَبَالٌ رُبَّمَا لَمْ تَطِبْ نَفْسُ الْمَظْلُومِ فِي التَّحَلُّلِ مِنْهَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ وَغَيْرِهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ ﷺ:" مَنْ كَانَتْ لَهُ مظلمة لأخيه من عرضه أو شي فَلْيُحْلِلْهُ مِنْهُ الْيَوْمَ قَبْلَ أَلَّا يَكُونَ دِينَارٌ وَلَا دِرْهَمٌ إِنْ كَانَ لَهُ عَمَلٌ صَالِحٌ أُخِذَ مِنْهُ بِقَدْرِ مَظْلَمَتِهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَسَنَاتٌ أُخِذَ مِنْ سَيِّئَاتِ صَاحِبِهِ فَحُمِلَ عَلَيْهِ" قَالَ الْمُهَلَّبُ فَقَوْلُهُ ﷺ:" أَخَذَ مِنْهُ بِقَدْرِ مَظْلِمَتِهِ" يَجِبُ أَنْ تَكُونَ الْمَظْلِمَةُ مَعْلُومَةَ الْقَدْرِ مُشَارًا إِلَيْهَا مُبَيَّنَةً، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَخَّرَ دُعَاءَهُ إِلَى السَّحَرِ. وَقَالَ الْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ عَنْ طَاوُسٍ قَالَ: سَحَرُ لَيْلَةِ الْجُمْعَةِ، وَوَافَقَ ذَلِكَ لَيْلَةَ عَاشُورَاءَ. وَفِي دُعَاءِ الْحِفْظِ- مِنْ كِتَابِ التِّرْمِذِيِّ- عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: بَيْنَمَا نحن عند رسول الله

... [Yûsuf: 86]. Yüce Allah'ın: { قالُوا يَا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ } “Dediler ki: 'Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile; çünkü biz gerçekten günahkârlardandık.'” buyruğunda bir hazif (söz düşmesi) vardır. İfadenin takdiri şöyledir: Mısır'dan döndüklerinde: "Ey babamız!" dediler. Bu da ona: { تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ } “Allah'a yemin ederiz ki sen hâlâ eski şaşkınlığındasın” diyenlerin kendi öz oğulları değil, torunları yahut diğer akraba ve ev halkı olduğuna delalet eder. Zira oğulları uzaktaydılar [ve henüz dönmemişlerdi]; ayrıca [bunu söylemiş olsalardı] bu durum ana babaya karşı itaatsizliği (ukûk) daha da artırmış olurdu. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Onların [babalarından] mağfiret dilemesini istemeleri ise, ona öyle bir hüzün ve keder yaşatmış olmalarındandır ki, bu günah ancak onun hakkını helal etmesiyle düşebilirdi. Derim ki: Bu hüküm, haksızlık ederek bir Müslümana canı, malı yahut başka bir hususta eziyet veren herkes için geçerlidir; onun [mağdurdan] helallik istemesi ve yaptığı haksızlığı ile miktarını ona bildirmesi vaciptir. Mutlak (genel) helalleşmenin fayda verip vermeyeceği hususunda ise ihtilaf vardır; sahih olan görüşe göre fayda vermez. Zira haksızlığın büyük bir vebal ve miktara sahip olduğunu bilseydi, belki de mazlumun gönlü onu helal etmeye razı olmayacaktı. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Sahîh-i Buhârî ve diğer eserlerde Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ كَانَتْ لَهُ مظلمة لأخيه من عرضه أو شي فَلْيُحْلِلْهُ مِنْهُ الْيَوْمَ قَبْلَ أَلَّا يَكُونَ دِينَارٌ وَلَا دِرْهَمٌ إِنْ كَانَ لَهُ عَمَلٌ صَالِحٌ أُخِذَ مِنْهُ بِقَدْرِ مَظْلَمَتِهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَسَنَاتٌ أُخِذَ مِنْ سَيِّئَاتِ صَاحِبِهِ فَحُمِلَ عَلَيْهِ » «Kimin yanında din kardeşinin ırzından veya başka bir şeyinden kaynaklanan bir haksızlık (kul hakkı) bulunuyorsa, dinar ve dirhemin bulunmayacağı [kıyamet günü gelmeden] önce bugün ondan helallik alsın. Şayet salih ameli varsa, yaptığı haksızlık nispetinde ondan alınır. Eğer sevapları yoksa, hasmının günahlarından alınıp onun üzerine yüklenir.» Mühelleb der ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « أُخِذَ مِنْهُ بِقَدْرِ مَظْلِمَتِهِ » «yaptığı haksızlık nispetinde ondan alınır» buyruğu gereğince, haksızlığın miktarının bilinir, işaret edilir ve açıklanmış olması vaciptir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } “[Ya'kûb:] 'Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim' dedi.” buyruğu hakkında İbn Abbâs: "Duasını seher vaktine tehir etti" demiştir. el-Müsennâ b. es-Sabbâh'ın Tâvûs'tan rivayet ettiğine göre ise o: "Cuma gecesinin seher vaktidir ve bu da Âşûrâ gecesine tevafuk etmiştir" demiştir. Tirmizî'nin Kitâb'ındaki hıfz duasında İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındayken...

صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذْ جَاءَهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ- ﵁ فَقَالَ:- بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي- تَفَلَّتَ هَذَا الْقُرْآنُ مِنْ صَدْرِي، فَمَا أَجِدُنِي أَقْدِرُ عَلَيْهِ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَفَلَا أُعَلِّمُكَ كَلِمَاتٍ يَنْفَعُكَ اللَّهُ بِهِنَّ وَيَنْفَعُ بِهِنَّ مَنْ عَلَّمْتَهُ وَيُثَبِّتُ مَا تَعَلَّمْتَ فِي صَدْرِكَ" قَالَ: أَجَلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ! فَعَلِّمْنِي، قَالَ:" إِذَا كَانَ لَيْلَةُ الْجُمْعَةِ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَقُومَ فِي ثُلُثِ اللَّيْلِ الْآخِرِ فَإِنَّهَا سَاعَةٌ مَشْهُودَةٌ وَالدُّعَاءُ فِيهَا مُسْتَجَابٌ وَقَدْ قَالَ أَخِي يَعْقُوبَ لِبَنِيهِ" سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي" يَقُولُ حَتَّى تَأْتِيَ لَيْلَةُ الْجُمْعَةِ" وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَقَالَ أَيُّوبُ بْنُ أَبِي تَمِيمَةَ السِّخْتِيَانِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ:" سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي" فِي اللَّيَالِي الْبِيضِ، فِي الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ، وَالرَّابِعَةَ عَشْرَةَ، وَالْخَامِسَةَ عَشْرَةَ فَإِنَّ الدُّعَاءَ فِيهَا مُسْتَجَابٌ. وَعَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ قَالَ:" سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي" أَيْ أَسْأَلُ يُوسُفَ إِنْ عَفَا عَنْكُمُ اسْتَغْفَرْتُ لَكُمْ رَبِّي، وَذَكَرَ سُنَيْدُ بْنُ دَاوُدَ قَالَ: حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ عَنْ عَمِّهِ قَالَ: كُنْتُ آتِي الْمَسْجِدَ فِي السَّحَرِ فَأَمُرُّ بِدَارِ ابْنِ مَسْعُودٍ فَأَسْمَعُهُ يَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنَّكَ أَمَرْتَنِي فَأَطَعْتُ، وَدَعَوْتَنِي فَأَجَبْتُ، وَهَذَا سَحَرٌ فَاغْفِرْ لِي، فَلَقِيتُ ابْنَ مَسْعُودٍ فَقُلْتُ: كَلِمَاتٌ أَسْمَعُكُ تَقُولُهُنَّ فِي السَّحَرِ فَقَالَ: إِنَّ يَعْقُوبَ أَخَّرَ بَنِيهِ إِلَى السَّحَرِ بِقَوْلِهِ:" سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي". قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ) أَيْ قَصْرًا كَانَ لَهُ هُنَاكَ. (آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ) قِيلَ: إِنَّ يُوسُفَ بَعَثَ مَعَ الْبَشِيرِ مِائَتَيْ رَاحِلَةٍ وَجَهَازًا، وَسَأَلَ يَعْقُوبَ أَنْ يَأْتِيَهُ بِأَهْلِهِ وَوَلَدِهِ جَمِيعًا، فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ، أَيْ ضَمَّ، وَيَعْنِي بِأَبَوَيْهِ أَبَاهُ وَخَالَتَهُ، وَكَانَتْ أُمُّهُ قَدْ مَاتَتْ فِي وِلَادَةِ أَخِيهِ بِنْيَامِينَ. وَقِيلَ: أَحْيَا اللَّهُ [لَهُ] أُمَّهُ تَحْقِيقًا لِلرُّؤْيَا حَتَّى سَجَدَتْ لَهُ، قَالَهُ الْحَسَنُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحْيَا لِنَبِيِّهِ ﵇ أَبَاهُ وَأُمَّهُ فَآمَنَا بِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ) قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: أَيْ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنْ شَاءَ اللَّهُ، قَالَ: وَهَذَا مِنْ تَقْدِيمِ الْقُرْآنِ وَتَأْخِيرِهِ، قَالَ النَّحَّاسُ: يَذْهَبُ ابْنُ جُرَيْجٍ إِلَى أَنَّهُمْ قَدْ دَخَلُوا مِصْرَ فَكَيْفَ يَقُولُ:" ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ". وَقِيلَ: إِنَّمَا قَالَ:" إِنْ شاءَ اللَّهُ" تَبَرُّكًا وَجَزْمًا." آمِنِينَ" مِنَ الْقَحْطِ، أَوْ مِنْ فِرْعَوْنَ، وَكَانُوا لَا يَدْخُلُونَهَا إِلَّا بِجَوَازِهِ.

...sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına Ali b. Ebî Tâlib -radıyallâhu anh- gelip şöyle dedi: "Anam babam sana feda olsun, bu Kur'an göğsümden çıkıp gidiyor, onu hafızamda tutmaya güç yetiremiyorum." Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurdu: «Sana, Allah'ın kendileriyle seni faydalandıracağı, öğrettiğin kimselere de fayda verecek ve öğrendiklerini göğsünde sabit kılacak kelimeler öğreteyim mi?» O da: "Evet, ey Allah'ın Resûlü, bana öğret!" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: «Cuma gecesi olduğu vakit, eğer gecenin son üçte birinde kalkmaya güç yetirebilirsen [kalk]; çünkü o, [meleklerin] şahit olduğu bir vakittir ve onda yapılan dua kabul olunur. Nitekim kardeşim Ya'kûb oğullarına: { سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } “Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim” derken 'Cuma gecesi gelinceye kadar' demek istemiştir.» Ve hadisi zikretti. Eyyûb b. Ebî Temîme es-Sahtiyânî, Saîd b. Cübeyr'den rivayetle onun şöyle dediğini nakletti: "{ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } “Sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim” [ifadesiyle kastedilen], eyyâm-ı bîz (dolunay geceleri) olan on üçüncü, on dördüncü ve on beşinci gecelerdir; çünkü bu gecelerde yapılan dua kabul olunur." Âmir eş-Şa'bî'den ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: "{ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } “Sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim” yani; 'Yûsuf'a soracağım, şayet o sizi affederse ben de Rabbimden sizin için bağışlanma dilerim' demektir." Süneyd b. Dâvûd zikredip dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, bize Abdurrahman b. İshâk, Muhârib b. Disâr'dan, o da amcasından nakletti; o şöyle dedi: 'Seher vaktinde mescide giderken İbn Mes'ûd'un evinin yanından geçer ve onun şöyle dediğini işitirdim: «Allah'ım! Bana emrettin, itaat ettim; beni davet ettin, icabet ettim. İşte bu da seher vaktidir, beni bağışla!» Bunun üzerine İbn Mes'ûd ile karşılaştım ve: 'Seher vaktinde söylediğini işittiğim birtakım kelimeler var' dedim. O da şöyle dedi: 'Şüphesiz Ya'kûb, { سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } “Sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim” sözüyle oğullarının [bağışlanma talebini] seher vaktine ertelemiştir.' Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ } “Yûsuf'un yanına girdikleri vakit” buyruğu, yani orada bulunan sarayına [girdiklerinde] demektir. { آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ } “ana babasını bağrına bastı”. Denildi ki: Yûsuf, müjdeciyle birlikte iki yüz binek hayvanı ve yol azığı gönderdi ve Ya'kûb'dan bütün ailesi ve çocuklarıyla birlikte kendisine gelmesini istedi. Yanına girdiklerinde ana babasını bağrına bastı, yani kucakladı. 'Ana babası' ile babasını ve teyzesini kastetmektedir; zira annesi, kardeşi Bünyâmîn'in doğumunda vefat etmişti. Bir görüşe göre de Allah, rüyanın gerçekleşmesi ve kendisine secde etmesi için annesini [onun için] diriltmiştir. Bunu el-Hasan söylemiştir. Bakara [Suresi'nde] Allah Teâlâ'nın, Nebî'si -aleyhisselâm- için anne ve babasını dirilttiği ve onların da ona iman ettiği hususu daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ } “[Yûsuf:] 'Allah'ın izniyle güven içinde Mısır'a girin!' [dedi]” buyruğu hakkında İbn Cüreyc: "Yani 'İnşallah sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim' demektir" dedi ve ekledi: "Bu, Kur'an'daki takdim ve tehir (yer değiştirme) kabilindendir." en-Nehhâs şöyle dedi: "İbn Cüreyc, onların zaten Mısır'a girmiş oldukları, bu durumda nasıl { ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ } “İnşallah Mısır'a girin” diyebileceği kanaatindedir." Şöyle de denilmiştir: [Yûsuf] { إِنْ شاءَ اللَّهُ } “İnşallah” ifadesini teberrüken ve kesinlik bildirmek üzere söylemiştir. { آمِنِينَ } “güven içinde” [ifadesi ise]; kıtlıktan yahut Firavun'dan [güvende olarak demektir]. Zira onlar Mısır'a ancak onun izniyle girebiliyorlardı.

[سورة يوسف (١٢): آية ١٠٠]

[Yûsuf Suresi (12), Ayet 100]

وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَقالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (١٠٠)

{ وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَقالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “Ana babasını tahtın üstüne çıkardı ve hepsi onun huzurunda secdeye kapandılar. [Yûsuf] dedi ki: 'Ey babacığım! İşte bu, daha önceki rüyamın tevilidir; Rabbim onu gerçekleştirdi. Doğrusu O, beni zindandan çıkarmakla ve şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra sizi çölden getirmekle bana büyük lütufta bulundu. Şüphesiz Rabbim dilediğine lütufkârdır. Muhakkak ki O, her şeyi hakkıyla bilendir, hikmet sahibidir.'” (100)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ) قَالَ قَتَادَةُ: يريد السرير، وقد تقدمت محامله، قد يُعَبَّرُ بِالْعَرْشِ عَنِ الْمُلْكِ وَالْمَلِكِ نَفْسِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ الذُّبْيَانِيِّ:

Yüce Allah'ın: { وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ } “Ana babasını tahtın üstüne çıkardı” buyruğu hakkında Katâde: Tahtı kastetmektedir, demiştir; buna dair açıklamalar daha önce geçmişti. Arş (الْعَرْشِ) kelimesi bazen mülk ve bizzat hükümdarın kendisi anlamında da kullanılır; en-Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu sözü de bu kabildendir:

عُرُوشٌ تَفَانَوْا بَعْدَ عِزٍّ وَأَمْنَةٍ

Hükümdarlar ki izzet ve emniyetten sonra yok olup gittiler.

وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً). فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً" الْهَاءُ فِي" خَرُّوا لَهُ" قِيلَ: إِنَّهَا تَعُودُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، الْمَعْنَى: وَخَرُّوا شُكْرًا لِلَّهِ سُجَّدًا، وَيُوسُفُ كَالْقِبْلَةِ لِتَحْقِيقِ روياه، وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ، قَالَ النَّقَّاشُ: وَهَذَا خَطَأٌ، وَالْهَاءُ رَاجِعَةٌ إِلَى يُوسُفَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي أول السورة:" رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ" [يوسف: ٤]. وَكَانَ تَحِيَّتَهُمْ أَنْ يَسْجُدَ الْوَضِيعُ لِلشَّرِيفِ، وَالصَّغِيرُ لِلْكَبِيرِ، سَجَدَ يَعْقُوبُ وَخَالَتُهُ وَإِخْوَتُهُ لِيُوسُفَ ﵇، فاقشعر جلده وقال:" هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ" وَكَانَ بَيْنَ رُؤْيَا يُوسُفَ وَبَيْنَ تَأْوِيلِهَا اثْنَتَانِ وَعِشْرُونَ سَنَةً. وَقَالَ سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَدَّادٍ: أَرْبَعُونَ سَنَةً، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَدَّادٍ: وَذَلِكَ آخِرُ مَا تُبْطِئُ الرُّؤْيَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: خَمْسٌ وَثَلَاثُونَ سَنَةً. وَقَالَ السُّدِّيُّ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعِكْرِمَةُ: سِتٌّ وَثَلَاثُونَ سَنَةً. وَقَالَ الْحَسَنُ وَجِسْرُ بْنُ فَرْقَدٍ وفضيل ابن عِيَاضٍ: ثَمَانُونَ سَنَةٍ. وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: أُلْقِيَ يُوسُفُ فِي الْجُبِّ وَهُوَ ابْنُ سَبْعَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَغَابَ عَنْ أَبِيهِ ثَمَانِينَ سَنَةً، وَعَاشَ بَعْدَ أَنِ الْتَقَى بِأَبِيهِ ثَلَاثًا وَعِشْرِينَ

Buna dair açıklama daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً } “Ve hepsi onun için secdeye kapandılar” buyruğunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً } “Ve hepsi onun için secdeye kapandılar” buyruğundaki { خَرُّوا لَهُ } “onun için kapandılar” ifadesinde yer alan zamirin Yüce Allah'a râci olduğu söylenmiştir. Buna göre mana: “Rüyasının gerçekleşmesi sebebiyle Allah'a şükür olarak secdeye kapandılar, Yûsuf ise [onlar için] bir kıble gibiydi” şeklindedir. Bu [görüş] el-Hasan'dan rivayet edilmiştir. en-Nakkâş: “Bu bir hatadır; buradaki zamir Yûsuf'a râcidir. Zira surenin başında Yüce Allah: { رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ } “Onların bana secde ettiklerini gördüm” [Yûsuf, 12/4] buyurmuştur” demiştir. Onların selamlaşması (tahiyyesi), alt tabakadan olanın şeref sahibine, küçüğün de büyüğe secde etmesi şeklindeydi. Ya'kûb, teyzesi ve kardeşleri Yûsuf aleyhisselâm'a secde ettiler; bunun üzerine [Yûsuf'un] tüyleri ürperdi ve: { هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ } “İşte daha önceki rüyamın tevili budur” dedi. Yûsuf'un rüyası ile onun tevili arasında yirmi iki yıl vardı. Selmân-ı Fârisî ve Abdullah b. Şeddâd: “Kırk yıl [vardı]” demişlerdir. Abdullah b. Şeddâd: “Bu, bir rüyanın gerçekleşmesinin gecikebileceği en son süredir” demiştir. Katâde: “Otuz beş yıl” demiştir. es-Süddî, Saîd b. Cübeyr ve İkrime: “Otuz altı yıl” demişlerdir. el-Hasan, Cisr b. Farked ve Fudayl b. İyâz: “Seksen yıl” demişlerdir. Vehb b. Münebbih ise şöyle demiştir: “Yûsuf kuyuya atıldığında on yedi yaşındaydı, babasından seksen yıl ayrı kaldı ve babasıyla buluştuktan sonra da yirmi üç

سَنَةً، وَمَاتَ وَهُوَ ابْنُ مِائَةٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً. وَفِي التَّوْرَاةِ مِائَةٌ وَسِتٌّ وَعِشْرُونَ سَنَةً. وَوُلِدَ لِيُوسُفَ مِنَ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ إِفْرَاثِيمُ ومنشا وَرَحْمَةُ امْرَأَةُ أَيُّوبَ. وَبَيْنَ يُوسُفَ وَمُوسَى أَرْبَعُمِائَةِ سَنَةٍ. وَقِيلَ: إِنَّ يَعْقُوبَ بَقِيَ عِنْدَ يُوسُفَ عِشْرِينَ سَنَةً، ثُمَّ تُوُفِّيَ ﷺ. وَقِيلَ: أَقَامَ عِنْدَهُ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ سَنَةً. وَقَالَ بعض المحدثين: بعضا وَأَرْبَعِينَ سَنَةً، وَكَانَ بَيْنَ يَعْقُوبَ وَيُوسُفَ ثَلَاثٌ وَثَلَاثُونَ سَنَةً حَتَّى جَمَعَهُمُ اللَّهُ. وَقَالَ ابْنُ إسحاق: ثماني عشرة سنة، والله أعلم. الثاني- قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ الْحَسَنِ: فِي قَوْلِهِ:" وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً"- قَالَ: لَمْ يَكُنْ سُجُودًا، لَكِنَّهُ سُنَّةٌ كَانَتْ فِيهِمْ، يُومِئُونَ بِرُءُوسِهِمْ إِيمَاءً، كَذَلِكَ كَانَتْ تَحِيَّتُهُمْ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَالضَّحَّاكُ وَغَيْرُهُمَا: كَانَ سُجُودًا كَالسُّجُودِ الْمَعْهُودِ عِنْدَنَا، وَهُوَ كَانَ تَحِيَّتَهُمْ. وَقِيلَ: كَانَ انْحِنَاءً كَالرُّكُوعِ، وَلَمْ يَكُنْ خُرُورًا عَلَى الْأَرْضِ، وَهَكَذَا كَانَ سَلَامُهُمْ بِالتَّكَفِّي وَالِانْحِنَاءِ، وَقَدْ نَسَخَ اللَّهُ ذَلِكَ كُلَّهُ فِي شَرْعِنَا، وَجَعَلَ الْكَلَامَ بَدَلًا عَنِ الِانْحِنَاءِ. وَأَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّ ذَلِكَ السُّجُودَ عَلَى أَيِّ وَجْهٍ كَانَ فَإِنَّمَا كَانَ تَحِيَّةً لَا عِبَادَةً، قَالَ قَتَادَةُ: هَذِهِ كَانَتْ تَحِيَّةَ الْمُلُوكِ عِنْدَهُمْ، وَأَعْطَى اللَّهُ هَذِهِ الْأُمَّةَ السَّلَامَ تَحِيَّةَ أَهْلِ الْجَنَّةِ. قُلْتُ: هَذَا الِانْحِنَاءُ وَالتَّكَفِّي الَّذِي نُسِخَ عَنَّا قَدْ صَارَ عَادَةً بِالدِّيَارِ الْمِصْرِيَّةِ، وَعِنْدَ الْعَجَمِ، وَكَذَلِكَ قِيَامُ بَعْضِهِمْ إِلَى بَعْضٍ، حَتَّى إِنَّ أَحَدَهُمْ إِذَا لَمْ يَقُمْ لَهُ وَجَدَ فِي نَفْسِهِ كَأَنَّهُ لَا يُؤْبَهُ بِهِ، وَأَنَّهُ لَا قَدْرَ لَهُ، وَكَذَلِكَ إِذَا الْتَقَوُا انْحَنَى بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ، عَادَةٌ مُسْتَمِرَّةٌ، وَوِرَاثَةٌ مُسْتَقِرَّةٌ لَا سِيَّمَا عِنْدَ الْتِقَاءِ الْأُمَرَاءِ وَالرُّؤَسَاءِ. نَكَبُوا عَنِ السُّنَنِ، وَأَعْرَضُوا عَنِ السُّنَنِ. وَرَوَى أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ: قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيَنْحَنِي بَعْضُنَا إِلَى بَعْضٍ إِذَا الْتَقَيْنَا؟ قَالَ:" لَا"، قُلْنَا: أَفَيَعْتَنِقُ بَعْضُنَا بَعْضًا؟ قَالَ" لَا". قُلْنَا: أَفَيُصَافِحُ بَعْضُنَا بَعْضًا؟ قَالَ" نَعَمْ". خَرَّجَهُ أَبُو عُمَرَ فِي" التَّمْهِيدِ" فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" قُومُوا إِلَى سَيِّدِكُمْ وَخَيْرِكُمْ"- يَعْنِي سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ- قُلْنَا: ذَلِكَ مَخْصُوصٌ بِسَعْدٍ لِمَا تَقْتَضِيهِ الْحَالُ الْمُعَيَّنَةُ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّمَا كَانَ قِيَامُهُمْ لِيُنْزِلُوهُ عَنِ الْحِمَارِ، وَأَيْضًا فَإِنَّهُ يَجُوزُ لِلرَّجُلِ الْكَبِيرِ إِذَا لَمْ يُؤَثِّرْ ذَلِكَ فِي نَفْسِهِ، فَإِنْ أَثَّرَ فِيهِ وَأُعْجِبَ بِهِ وَرَأَى لِنَفْسِهِ حَظًّا لَمْ يَجُزْ عَوْنُهُ عَلَى ذَلِكَ،

yıl yaşadı; yüz yirmi yaşında vefat etti. Tevrat'ta ise yüz yirmi altı yıl olarak geçer. Yûsuf'un Azîz'in hanımından Efrâîm, Menşâ ve Eyyûb'un hanımı Rahme adında çocukları doğdu. Yûsuf ile Mûsâ arasında dört yüz yıl vardır. Ya'kûb'un Yûsuf'un yanında yirmi yıl kaldığı, sonra vefat ettiği aleyhisselâm söylenmiştir. Bir görüşe göre onun yanında on sekiz yıl ikamet etmiştir. Bazı hadis ehli: Kırk küsur yıl [yaşadı], demiştir. Ya'kûb ile Yûsuf arasında, Allah onları bir araya getirinceye kadar otuz üç yıl geçmişti. İbn İshâk ise: On sekiz yıl, demiştir; doğrusunu en iyi Allah bilir. İkincisi- Saîd b. Cübeyr, Katâde'den, o da el-Hasan'dan: "وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً" buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bu, bildiğimiz secde değildi; fakat aralarında carî olan bir sünnet/örf idi; başlarıyla ima ederlerdi, onların selamlaşması böyleydi. es-Sevrî, ed-Dahhâk ve başkaları: Bizce bilinen secde gibi bir secdeydi ve onların selamlaşması bu şekildeydi, demişlerdir. Bir görüşe göre: Rükû gibi bir eğilme idi, yere kapanma değildi; onların selamı hafifçe eğilme ve öne bükülme şeklindeydi. Allah Teâlâ şeriatımızda bütün bunları neshetmiş ve eğilmenin yerine selam sözünü koymuştur. Müfessirler, bu secdenin her ne şekilde olursa olsun yalnızca bir selamlaşma ve saygı olup ibadet olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir. Katâde der ki: Bu, onlarda krallara yapılan selamlamaydı; Allah ise bu ümmete cennet ehlinin selamı olan 'es-Selâm'ı bahşetmiştir. Ben de derim ki: Bize neshedilen bu eğilme ve bükülme, Mısır diyarında ve Acemler nezdinde bir âdet hâline gelmiştir; keza birbirlerine ayağa kalkmaları da böyledir; öyle ki onlardan birine ayağa kalkılmadığında, sanki kendisine değer verilmemiş ve hiçbir kıymeti yokmuş gibi gücenir. Aynı şekilde karşılaştıklarında birbirlerine eğilmeleri de özellikle emirler ve reisler karşılaştığında süregelen bir âdet ve yerleşik bir gelenek olmuştur. Sünnetlerden yüz çevirdiler ve sünnetleri terk ettiler. Enes b. Mâlik rivayet ederek dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Karşılaştığımızda birbirimize eğilelim mi?' dedik; 'Hayır' buyurdu. 'Birbirimize sarılalım mı?' dedik; 'Hayır' buyurdu. 'Birbirimizle musafaha edelim (tokalaşalım) mı?' dedik; 'Evet' buyurdu; bunu Ebû Ömer et-Temhîd'de tahric etmiştir. Şayet: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Efendinize ve en hayırlınıza ayağa kalkın" -yani Sa'd b. Muâz'ı kastederek- buyurmadı mı?' denilirse; deriz ki: Bu, belirli durumun gerektirdiği şey sebebiyle Sa'd'a mahsustur. Nitekim onların ayağa kalkmalarının, onu merkebinden indirmek için olduğu da söylenmiştir. Ayrıca bu durum, nefsinde bir gurura sebep olmadığı takdirde büyük bir kimse için caizdir; şayet onda bir etki yapar, kendini beğenir ve kendisine bir pay biçerse buna yardım etmek caiz olmaz;

لِقَوْلِهِ ﷺ:" مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَتَمَثَّلَ لَهُ النَّاسُ قِيَامًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ". وَجَاءَ عَنِ الصَّحَابَةِ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ وَجْهٌ أَكْرَمُ عَلَيْهِمْ مِنْ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَمَا كَانُوا يَقُومُونَ لَهُ إِذَا رَأَوْهُ، لِمَا يَعْرِفُونَ مِنْ كَرَاهَتِهِ لِذَلِكَ. الثَّالِثَةُ- فَإِنْ قِيلَ: فَمَا تَقُولُ فِي الْإِشَارَةِ بِالْإِصْبَعِ؟ قِيلَ لَهُ: ذَلِكَ جَائِزٌ إِذَا بَعُدَ عَنْكَ، لِتُعَيِّنَ لَهُ بِهِ وَقْتَ السَّلَامِ، فَإِنْ كَانَ دَانِيًا فَلَا، وَقَدْ قِيلَ بِالْمَنْعِ فِي الْقُرْبِ وَالْبُعْدِ، لِمَا جَاءَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" مَنْ تَشَبَّهَ بِغَيْرِنَا فَلَيْسَ مِنَّا". وَقَالَ:" لَا تُسَلِّمُوا تَسْلِيمَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فَإِنَّ تَسْلِيمَ الْيَهُودِ بِالْأَكُفِّ وَالنَّصَارَى بِالْإِشَارَةِ". وَإِذَا سَلَّمَ فَإِنَّهُ لَا يَنْحَنِي، وَلَا أَنْ يُقَبِّلَ مَعَ السَّلَامِ يَدَهُ، وَلِأَنَّ الِانْحِنَاءَ عَلَى مَعْنَى التَّوَاضُعِ لَا يَنْبَغِي إِلَّا لِلَّهِ. وَأَمَّا تَقْبِيلُ الْيَدِ فَإِنَّهُ مِنْ فِعْلِ الْأَعَاجِمِ، وَلَا يُتَّبَعُونَ عَلَى أَفْعَالِهِمُ الَّتِي أَحْدَثُوهَا تَعْظِيمًا مِنْهُمْ لِكُبَرَائِهِمْ، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" لَا تَقُومُوا عِنْدَ رَأْسِي كَمَا تَقُومُ الْأَعَاجِمُ عِنْدَ رُءُوسِ أَكَاسِرَتِهَا" فَهَذَا مِثْلُهُ. وَلَا بَأْسَ بِالْمُصَافَحَةِ، فَقَدْ صَافَحَ النَّبِيُّ ﷺ جَعْفَرَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ حِينَ قَدِمَ مِنَ الْحَبَشَةِ، وَأَمَرَ بِهَا، وَنَدَبَ إِلَيْهَا، وَقَالَ:" تَصَافَحُوا يَذْهَبِ الْغِلُّ" وَرَوَى غَالِبٌ التَّمَّارُ عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّ أَصْحَابَ النَّبِيِّ ﷺ كَانُوا إِذَا الْتَقَوْا تَصَافَحُوا، وَإِذَا قَدِمُوا مِنْ سَفَرٍ تَعَانَقُوا، فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ كَرِهَ مَالِكٌ الْمُصَافَحَةَ؟ قُلْنَا: رَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ كَرِهَ الْمُصَافَحَةَ وَالْمُعَانَقَةَ، وَذَهَبَ إِلَى هَذَا سُحْنُونٌ وَغَيْرُهُ مِنْ أَصْحَابِنَا، وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ خِلَافَ ذَلِكَ مِنْ جَوَازِ الْمُصَافَحَةِ، وَهُوَ الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ مَعْنَى مَا فِي الْمُوَطَّأِ، وَعَلَى جَوَازِ الْمُصَافَحَةِ جَمَاعَةُ الْعُلَمَاءِ مِنَ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنَّمَا كَرِهَ مَالِكٌ الْمُصَافَحَةَ لِأَنَّهُ لَمْ يَرَهَا أَمْرًا عَامًّا فِي الدِّينِ، وَلَا مَنْقُولًا نَقْلَ السَّلَامِ، وَلَوْ كَانَتْ مِنْهُ لَاسْتَوَى مَعَهُ. قُلْتُ: قَدْ جَاءَ فِي الْمُصَافَحَةِ حَدِيثٌ يَدُلُّ عَلَى التَّرْغِيبِ فِيهَا، وَالدَّأَبِ عَلَيْهَا وَالْمُحَافَظَةِ، وَهُوَ مَا رَوَاهُ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ قَالَ: لَقِيتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ

çünkü O sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İnsanların kendisi için ayakta durmasından hoşlanan kimse, ateşteki oturacağı yere hazırlansın.” Sahabeden -rıdvânullâhi aleyhim ecmaîn- rivayet edildiğine göre, onlar için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünden daha sevgili bir yüz yoktu; fakat onun bundan hoşlanmadığını bildikleri için onu gördüklerinde ayağa kalkmazlardı. Üçüncüsü- Şayet: 'Parmakla işaret etmeye ne dersin?' denilirse; ona şöyle cevap verilir: Selam vaktini ona belirlemek maksadıyla senden uzakta olduğu zaman bu caizdir; şayet yakındaysa hayır [caiz değildir]. Yakında da uzakta da men edildiği söylenmiştir; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Bizden başkasına benzeyen bizden değildir.” Yine şöyle buyurmuştur: “Yahudi ve Hıristiyanların selamıyla selamlaşmayın; çünkü Yahudilerin selamı avuç içleriyle, Hıristiyanların selamı ise işaret iledir.” Selam verdiğinde eğilmez ve selam ile birlikte onun elini de öpmez; çünkü tevazu anlamındaki eğilme ancak Allah için olmalıdır. El öpmeye gelince; bu Acemlerin işidir ve büyüklerine tazim etmek maksadıyla sonradan uydurdukları fiillerinde onlara uyulmaz. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Acemlerin krallarının başı ucunda dikildikleri gibi siz de benim başımda dikilmeyin” buyurmuştur; bu da onun gibidir. Musafaha yapmakta (tokalaşmakta) bir sakınca yoktur; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Habeşistan'dan geldiğinde Ca'fer b. Ebî Tâlib ile musafaha etmiş, bunu emretmiş ve teşvik ederek: “Musafaha edin ki kin gitsin” buyurmuştur. Gālib et-Temmâr, eş-Şa'bî'den şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı karşılaştıklarında musafaha ederler, yolculuktan geldiklerinde ise kucaklaşırlardı. Şayet: 'İmam Mâlik musafahayı mekruh görmüştür?' denilirse; deriz ki: İbn Vehb, Mâlik'ten onun musafaha ve kucaklaşmayı mekruh gördüğünü rivayet etmiştir; ashâbımızdan Sahnûn ve başkaları da bu görüşe gitmişlerdir. Ancak Mâlik'ten bunun aksine musafahanın caiz olduğuna dair rivayet de gelmiştir; el-Muvatta'daki ifadenin manasının delalet ettiği de budur. Selef ve haleften ulema topluluğu da musafahanın caiz olduğu görüşündedir. İbnü'l-Arabî der ki: Mâlik musafahayı ancak dinde umumi bir emir olarak görmediği ve selam gibi yaygın bir nakille nakledilmediği için mekruh görmüştür; şayet ondan olsaydı onunla eşit olurdu. Ben de derim ki: Musafaha hakkında, ona teşvik eden, onda devamlı ve hassas olmayı bildiren hadis gelmiştir; o da Berâ b. Âzib'in rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi

وَسَلَّمَ فَأَخَذَ بِيَدَيَّ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنْ كُنْتُ لَأَحْسِبُ أَنَّ الْمُصَافَحَةَ لِلْأَعَاجِمِ؟ فَقَالَ:" نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُصَافَحَةِ مِنْهُمْ مأمن مُسْلِمَيْنِ يَلْتَقِيَانِ فَيَأْخُذُ أَحَدُهُمَا بِيَدِ صَاحِبِهِ مَوَدَّةً بينهما ونصيحة إلا ألقيت ذنوبها بينهما".

...ve selâm verip elimi tuttu. Ben: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben musâfahanın (el sıkışmanın) Acemlere mahsus olduğunu sanırdım?» dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Biz musâfahaya onlardan daha layığız. Karşılaşıp aralarındaki sevgi ve samimiyetle biri diğerinin elini tutan hiçbir iki Müslüman yoktur ki, [bu sebeple] günahları aralarından dökülüp gitmiş olmasın.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ) وَلَمْ يَقُلْ مِنَ الْجُبِّ اسْتِعْمَالًا لِلْكَرَمِ، لِئَلَّا يُذَكِّرَ إِخْوَتَهُ صَنِيعَهُمْ بَعْدَ عَفْوِهِ [عَنْهُمْ] بِقَوْلِهِ:" لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ". قُلْتُ: وَهَذَا هُوَ الْأَصْلُ عِنْدَ مَشَايِخِ الصُّوفِيَّةِ: ذِكْرُ الْجَفَا فِي وَقْتِ الصَّفَا جَفَا، وَهُوَ قَوْلٌ صَحِيحٌ دل عليه الكتاب. وقيل: لأن في دخول السِّجْنَ كَانَ بِاخْتِيَارِهِ بِقَوْلِهِ:" رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ" [يوسف: ٣٣] وَكَانَ فِي الْجُبِّ بِإِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى لَهُ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُ كَانَ فِي السِّجْنِ مَعَ اللُّصُوصِ وَالْعُصَاةِ، وَفِي الْجُبِّ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَيْضًا فَإِنَّ الْمِنَّةَ فِي النَّجَاةِ مِنَ السِّجْنِ كَانَتْ أكبر، لأنه دخله بسبب أمرهم بِهِ، وَأَيْضًا دَخَلَهُ بِاخْتِيَارِهِ إِذْ قَالَ:" رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ" فَكَانَ الْكَرْبُ فِيهِ أَكْثَرَ، وقال فيه أيضا:" اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ" [يوسف: ٤٢] فَعُوقِبَ فِيهِ. (وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ) يُرْوَى أَنَّ مَسْكَنَ يَعْقُوبَ كَانَ بِأَرْضِ كَنْعَانَ، وَكَانُوا أَهْلُ مَوَاشٍ وَبَرِّيَّةٍ، وَقِيلَ: كَانَ يَعْقُوبُ تَحَوَّلَ إِلَى بَادِيَةٍ وَسَكَنَهَا، وَأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَبْعَثْ نَبِيًّا مِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ خَرَجَ إِلَى بَدَا، وَهُوَ مَوْضِعٌ، وَإِيَّاهُ عَنَى جَمِيلٌ بِقَوْلِهِ:

Yüce Allah'ın: { وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ } “Doğrusu O, beni zindandan çıkarmakla bana büyük lütufta bulundu” buyruğunda, kereminden ötürü: { لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ } “Bugün size kınama yoktur” sözüyle [onları] affettikten sonra kardeşlerine yaptıklarını hatırlatmamak için 'kuyudan' dememiştir. Ben de derim ki: Tasavvuf meşâyihinin nezdinde asıl olan kural şudur: 'Huzur ve safâ vaktinde cefa ve eziyeti anmak, cefanın ta kendisidir.' Bu, Kitab'ın delalet ettiği sahih bir sözdür. Şöyle de denilmiştir: Zindana girmesi: { رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ } “Rabbim! Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir” [Yûsuf: 33] sözüyle kendi tercihiyle olmuştu; kuyuda bulunması ise Allah Teâlâ'nın onun hakkındaki iradesiyleydi. Şöyle de denilmiştir: Zindanda hırsızlar ve günahkârlarla beraberdi; kuyuda ise Allah Teâlâ ile beraberdi. Ayrıca zindandan kurtuluştaki nimet daha büyüktü; çünkü oraya onların emri yüzünden girmişti; yine oraya kendi tercihiyle girmiş ve: "رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ" demişti, bu sebeple oradaki sıkıntı daha fazlaydı; orada ayrıca: { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Efendinin yanında beni an” [Yûsuf: 42] demiş ve orada cezalandırılmıştı. { وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ } “ve sizi çölden getirdi”; Ya'kûb'un meskeninin Ken'ân topraklarında olduğu, davar ve kır ehli oldukları rivayet edilir. Bir görüşe göre Ya'kûb bir çöle göç edip oraya yerleşmişti ve Allah çöl ehlinden hiçbir peygamber göndermemiştir. Bir görüşe göre de o, 'Bedâ' denilen bir yere çıkmıştı ki burası bir mevkidir; Cemîl şu sözüyle orayı kastetmiştir:

وَأَنْتِ الَّتِي حَبَّبْتِ شَغْبًا إِلَى بَدَا ... إِلَيَّ وَأَوْطَانِي بِلَادٌ سِوَاهُمَا

Şağb'ı bana sevdiren ve Bedâ'yı... Bana sevdiren sensin; oysa benim vatanım bu ikisinden başka diyarlardır.

وَلِيَعْقُوبَ بِهَذَا الْمَوْضِعِ مَسْجِدٌ تَحْتَ جَبَلٍ. يُقَالُ: بَدَا الْقَوْمُ بَدْوًا إِذَا أَتَوْا بَدَا، كَمَا يُقَالُ: غَارُوا غَوْرًا أَيْ أَتَوُا الْغَوْرَ، وَالْمَعْنَى: وَجَاءَ بِكُمْ مِنْ مَكَانِ بَدَا، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ، وَحَكَاهُ الْمَاوَرْدِيُّ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. (مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي) بِإِيقَاعِ الْحَسَدِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: أَفْسَدَ مَا بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي، أَحَالَ ذَنْبَهُمْ عَلَى الشَّيْطَانِ تَكَرُّمًا مِنْهُ. (إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ) أَيْ رَفِيقٌ بِعِبَادِهِ. وَقَالَ الْخَطَّابِيُّ: اللَّطِيفُ هُوَ الْبَرُّ بِعِبَادِهِ الَّذِي يَلْطُفُ بِهِمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ، وَيُسَبِّبُ لَهُمْ مَصَالِحَهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُونَ، كَقَوْلِهِ:" اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبادِهِ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ " [الشورى: ١٩]. وَقِيلَ: اللَّطِيفُ الْعَالِمُ بِدَقَائِقِ الْأُمُورِ، وَالْمُرَادُ هُنَا الْإِكْرَامُ وَالرِّفْقُ. قَالَ قَتَادَةُ، لَطَفَ بِيُوسُفَ بِإِخْرَاجِهِ مِنَ السِّجْنِ، وَجَاءَهُ بِأَهْلِهِ مِنَ الْبَدْوِ، وَنَزَعَ عَنْ قَلْبِهِ نَزْغَ الشَّيْطَانِ. وَيُرْوَى أَنَّ يَعْقُوبَ لَمَّا قَدِمَ بِأَهْلِهِ وَوَلَدِهِ وَشَارَفَ أَرْضَ مِصْرَ وَبَلَغَ ذَلِكَ يُوسُفَ اسْتَأْذَنَ فِرْعَوْنَ- وَاسْمُهُ الرَّيَّانُ- أَنْ يَأْذَنَ لَهُ فِي تَلَقِّي أَبِيهِ يَعْقُوبَ، وأخبره

Ya‘kûb’un bu mevkide bir dağın altında bir mescidi vardır. İnsanlar Bedâ’ya geldiklerinde, tıpkı Gavr’a (çukur bölgeye) vardıklarında 'Gârav gavran' (Gavr'a indiler) denildiği gibi, 'Bedâ el-kavmu bedven' (Topluluk Bedâ'ya geldi) denir. [Buna göre ayetin] anlamı: 'Sizi Bedâ mevkiinden getirdi' demektir. Bunu el-Kuşeyrî zikretmiş, el-Mâverdî de Dahhâk vasıtasıyla İbn Abbâs’tan nakletmiştir. { مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي } “Şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra” buyruğu, [aramıza] haset sokarak [bozdu], demektir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Bir görüşe göre de: 'Benimle kardeşlerimin arasını ifsad etti' demektir. [Yûsuf] bir asalet ve lütufkârlık göstergesi olarak onların günahını şeytana yüklemiştir. { إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ } “Şüphesiz Rabbim dilediği şeye karşı lütufkârdır” buyruğu; yani kullarına karşı pek şefkatlidir (lütufkârdır). el-Hattâbî şöyle demiştir: 'el-Latîf; kullarına karşı çok iyi davranan, onlara hiç bilmedikleri cihetlerden lütufta bulunan ve ummadıkları yerlerden maslahatlarını (menfaatlerini) hazırlayandır; tıpkı Yüce Allah'ın: { اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبَادِهِ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ } “Allah kullarına karşı lütufkârdır, dilediğini rızıklandırır” [Şûrâ, 19] buyruğunda olduğu gibi.' Bir görüşe göre el-Latîf, işlerin inceliklerini bilendir; buradaki kastedilen anlam ise ikram ve şefkattir. Katâde şöyle demiştir: '[Allah], Yûsuf'u zindandan çıkarmakla, ailesini çöle benzer [Bedâ mevkiinden] getirmekle ve şeytanın vesvesesini kalbinden söküp almakla ona lütufta bulunmuştur.' Rivayet edildiğine göre Ya'kûb ailesi ve çocuklarıyla birlikte gelip Mısır sınırına yaklaştığında ve bu haber Yûsuf'a ulaştığında, babası Ya'kûb'u karşılamaya çıkmak için Firavun'dan —adı Reyyân idi— izin istedi ve ona

قدومه فَأَذِنَ لَهُ، وَأَمَرَ الْمَلَأَ مِنْ أَصْحَابِهِ بِالرُّكُوبِ مَعَهُ، فَخَرَجَ يُوسُفُ وَالْمَلِكُ مَعَهُ فِي أَرْبَعَةِ آلَافٍ مِنَ الْأُمَرَاءِ مَعَ كُلِّ أَمِيرٍ خَلْقٌ اللَّهُ أَعْلَمُ بِهِمْ، وَرَكِبَ أَهْلُ مِصْرَ مَعَهُمْ يَتَلَقَّوْنَ يَعْقُوبَ، فَكَانَ يَعْقُوبُ يَمْشِي مُتَّكِئًا عَلَى يَدِ يَهُوذَا، فَنَظَرَ يَعْقُوبُ إِلَى الْخَيْلِ وَالنَّاسِ وَالْعَسَاكِرِ فَقَالَ: يَا يَهُوذَا! هَذَا فِرْعَوْنُ مِصْرَ؟ قَالَ: لَا، بَلْ هَذَا ابْنُكَ يُوسُفُ، فَلَمَّا دَنَا كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنْ صَاحِبِهِ ذَهَبَ يُوسُفُ لِيَبْدَأهُ بِالسَّلَامِ فَمُنِعَ مِنْ ذَلِكَ، وَكَانَ يَعْقُوبُ أَحَقَّ بِذَلِكَ مِنْهُ وَأَفْضَلَ، فَابْتَدَأَ يَعْقُوبُ بِالسَّلَامِ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا مُذْهِبَ الْأَحْزَانِ، وَبَكَى وَبَكَى مَعَهُ يُوسُفُ، فَبَكَى يَعْقُوبُ فَرَحًا، وَبَكَى يُوسُفُ لِمَا رَأَى بِأَبِيهِ مِنَ الْحُزْنِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَالْبُكَاءُ أَرْبَعَةٌ، بُكَاءٌ مِنَ الْخَوْفِ، وَبُكَاءٌ مِنَ الْجَزَعِ، وَبُكَاءٌ مِنَ الْفَرَحِ، وَبُكَاءُ رِيَاءٍ. ثُمَّ قَالَ يَعْقُوبُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَقَرَّ عَيْنَيَّ بَعْدَ الْهُمُومِ وَالْأَحْزَانِ، وَدَخَلَ مِصْرَ فِي اثْنَيْنِ وَثَمَانِينَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ، فَلَمْ يَخْرُجُوا مِنْ مِصْرَ حَتَّى بَلَغُوا سِتَّمِائَةِ أَلْفٍ وَنَيِّفَ أَلْفٍ، وَقَطَعُوا الْبَحْرَ مَعَ مُوسَى ﵇، رَوَاهُ عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَحَكَى ابْنُ مَسْعُودٍ أَنَّهُمْ دَخَلُوا مِصْرَ وَهُمْ ثَلَاثَةٌ وَتِسْعُونَ إِنْسَانًا مَا بَيْنَ رَجُلٍ وَامْرَأَةٍ، وَخَرَجُوا مَعَ مُوسَى وَهُمْ سِتُّمِائَةِ [أَلْفٍ] وَسَبْعُونَ أَلْفًا. وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ خَيْثَمٍ: دَخَلُوهَا وَهُمُ اثْنَانِ وَسَبْعُونَ أَلْفًا، وَخَرَجُوا مَعَ مُوسَى وَهُمْ سِتُّمِائَةِ أَلْفٍ. وَقَالَ وَهْبُ: [بْنُ مُنَبِّهٍ] دَخَلَ يَعْقُوبُ وَوَلَدُهُ مِصْرَ وَهُمْ تِسْعُونَ إِنْسَانًا مَا بَيْنَ رَجُلٍ وَامْرَأَةٍ وَصَغِيرٍ، وَخَرَجُوا مِنْهَا مَعَ مُوسَى فِرَارًا مِنْ فِرْعَوْنَ، وَهُمْ سِتُّمِائَةِ أَلْفٍ وخمسمائة وبضع وسبعون رجل مُقَاتِلِينَ، سِوَى الذُّرِّيَّةِ وَالْهَرْمَى وَالزَّمْنَى، وَكَانَتِ الذُّرِّيَّةُ أَلْفُ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ أَلْفٍ سِوَى الْمُقَاتِلَةِ، وَقَالَ أَهْلُ التَّوَارِيخِ: أَقَامَ يَعْقُوبُ بِمِصْرَ أَرْبَعًا وَعِشْرِينَ سَنَةً فِي أَغْبَطِ حَالٍ وَنِعْمَةٍ، وَمَاتَ بِمِصْرَ، وَأَوْصَى إِلَى ابْنِهِ يُوسُفَ أَنْ يَحْمِلَ جَسَدَهُ حَتَّى يَدْفِنَهُ عِنْدَ أَبِيهِ إِسْحَاقَ بِالشَّامِ فَفَعَلَ، ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى مِصْرَ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: نُقِلَ يَعْقُوبُ ﷺ فِي تَابُوتٍ مِنْ سَاجٍ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَوَافَقَ ذَلِكَ يَوْمَ مَاتَ عِيصُو، فَدُفِنَا فِي قَبْرٍ وَاحِدٍ، فَمِنْ ثَمَّ تَنْقُلُ الْيَهُودُ مَوْتَاهُمْ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْهُمْ، وَوُلِدَ يَعْقُوبُ وَعِيصُو فِي بَطْنٍ وَاحِدٍ، وَدُفِنَا فِي قَبْرٍ وَاحِدٍ وَكَانَ عُمْرُهُمَا جَمِيعًا مِائَةً وسبعا وأربعين سنة.

...[onun] gelişini [haber verdi]; bunun üzerine [kral] ona izin verdi ve maiyetindeki ileri gelenlere de onunla birlikte binitlerine binmelerini emretti. Yûsuf ve maiyetinde dört bin emir ile -ki her bir emirin yanında sayısını ancak Allah'ın bildiği kadar kalabalık vardı- birlikte kral da yola çıktı. Mısır halkı da Ya'kûb'u karşılamak üzere onlarla birlikte binitleriyle hareket etti. Ya'kûb, Yehûzâ'nın eline dayanarak yürüyordu. Ya'kûb atlara, insanlara ve askerî birliklere bakıp: "Ey Yehûzâ! Bu Mısır Firavunu mu?" dedi. O: "Hayır, bilakis bu senin oğlun Yûsuf'tur" cevabını verdi. İkisi birbirine yaklaşınca Yûsuf selama önce başlamak istedi, ancak buna engel olundu. Zira Ya'kûb buna daha lâyık ve daha faziletliydi. Böylece Ya'kûb selama önce başlayarak: "Selâm sana ey hüzünleri gideren!" dedi ve ağladı; Yûsuf da onunla birlikte ağladı. Ya'kûb sevinçten, Yûsuf ise babasında gördüğü kederden ötürü ağladı. İbn Abbâs şöyle demiştir: Ağlamak dört çeşittir: Korkudan ağlamak, feryat ve sabırsızlıktan (ceza') ağlamak, sevinçten ağlamak ve riyadan (gösterişten) ağlamak. Sonra Ya'kûb şöyle dedi: "Tasa ve kederlerden sonra gözümü aydın kılan Allah'a hamdolsun." [Ya'kûb] aile halkından seksen iki kişiyle birlikte Mısır'a girdi. Mısır'dan ancak sayıları altı yüz bin küsura ulaştığında çıktılar ve Mûsâ aleyhisselâm ile birlikte denizi geçtiler. Bunu İkrime, İbn Abbâs'tan nakletmiştir. İbn Mes'ûd ise onların erkek ve kadın olmak üzere doksan üç kişi olarak Mısır'a girdiklerini, Mûsâ ile birlikte çıktıklarında ise altı yüz [bin] yetmiş bin kişi olduklarını rivayet etmiştir. er-Rebî' b. Haysem ise: "Oraya yetmiş iki bin kişi olarak girdiler ve Mûsâ ile birlikte altı yüz bin kişi olarak çıktılar" demiştir. Vehb [b. Münebbih] de şöyle demiştir: "Ya'kûb ve evlatları; erkek, kadın ve çocuk olmak üzere doksan kişi olarak Mısır'a girdiler ve oradan Firavun'dan kaçarak Mûsâ ile birlikte çıktıklarında, çocuklar, yaşlılar ve kötürümler hariç sadece savaşabilecek altı yüz bin beş yüz yetmiş küsur erkek idiler. Çocukların sayısı ise savaşanlar hariç bir milyon iki yüz bin idi." Tarihçiler şöyle demiştir: Ya'kûb Mısır'da en gıpta edilecek bir hâl ve nimet içinde yirmi dört yıl ikamet etti. Mısır'da vefat etti ve oğlu Yûsuf'a, naaşını Şam diyarına taşıyıp babası İshak'ın yanına defnetmesini vasiyet etti; [Yûsuf da] bunu yaptı, ardından Mısır'a döndü. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Ya'kûb sallallâhu aleyhi ve sellem abanoz (sâc) ağacından bir tabut içinde Beytü'l-Makdis'e nakledildi. Bu durum Îsû'nun vefat ettiği güne rastladı ve ikisi tek bir kabre defnedildiler. İşte bundan dolayı Yahudiler -içlerinden bunu yapanlar- ölülerini Beytü'l-Makdis'e naklederler. Ya'kûb ve Îsû aynı batında (ikiz olarak) doğmuşlardı ve tek bir kabre defnedildiler; her ikisinin ömrü de yüz kırk yedi yıldı.

[سورة يوسف (١٢): آية ١٠١]

[Yûsuf Suresi (12), Ayet 101]

رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (١٠١)

{ رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Rabbim! Gerçekten Sen bana mülkten bir pay verdin ve bana rüyaların tevilini öğrettin. Ey gökleri ve yeri yoktan var eden! Dünyada da ahirette de benim velim Sensin. Benim canımı Müslüman olarak al ve beni salihler arasına kat!” (101)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ) قَالَ قَتَادَةُ: لَمْ يَتَمَنَّ الْمَوْتَ أَحَدٌ، نَبِيٌّ وَلَا غَيْرُهُ إِلَّا يُوسُفَ ﵇، حِينَ تَكَامَلَتْ عَلَيْهِ النِّعَمُ وَجُمِعَ لَهُ الشَّمْلُ اشْتَاقَ إِلَى لِقَاءِ رَبِّهِ ﷿. وَقِيلَ: إِنَّ يُوسُفَ لَمْ يَتَمَنَّ الْمَوْتَ، وَإِنَّمَا تَمَنَّى الْوَفَاةَ عَلَى الْإِسْلَامِ، أَيْ إِذَا جَاءَ أَجَلِي تَوَفَّنِي مُسْلِمًا، وَهَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ. وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ التُّسْتَرِيُّ: لَا يَتَمَنَّى الْمَوْتَ إِلَّا ثَلَاثٌ: رَجُلٌ جَاهِلٌ بِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ، أَوْ رَجُلٌ يَفِرُّ مِنْ أَقْدَارِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ، أَوْ مُشْتَاقٌ مُحِبٌّ لِلِقَاءِ اللَّهِ ﷿. وَثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَا يَتَمَنَّيَنَّ أَحَدُكُمُ الْمَوْتَ لِضُرٍّ نَزَلَ بِهِ فَإِنْ كَانَ لَا بُدَّ مُتَمَنِّيًا فَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مَا كَانَتِ الْحَيَاةُ خيرا لي وتوفقني إِذَا كَانَتِ الْوَفَاةُ خَيْرًا لِي" رَوَاهُ مُسْلِمٌ. وَفِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَا يَتَمَنَّيَنَّ أَحَدُكُمُ الْمَوْتَ وَلَا يَدْعُ بِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَهُ إِنَّهُ إِذَا مَاتَ أَحَدُكُمُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ وَإِنَّهُ لَا يَزِيدُ الْمُؤْمِنَ عُمُرُهُ إِلَّا خَيْرًا". وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَكَيْفَ يُقَالُ: إِنَّ يُوسُفَ ﵇ تَمَنَّى الْمَوْتَ وَالْخُرُوجَ مِنَ الدُّنْيَا وَقَطْعَ الْعَمَلِ؟ هَذَا بَعِيدٌ! إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ ذَلِكَ كَانَ جَائِزًا فِي شَرْعِهِ، أَمَا أَنَّهُ يَجُوزُ تَمَنِّي الْمَوْتِ وَالدُّعَاءِ بِهِ عِنْدَ ظُهُورِ الْفِتَنِ وَغَلَبَتِهَا، وَخَوْفِ ذَهَابِ الدِّينِ، عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ". وَ" مِنَ" مِنْ قَوْلِهِ:" مِنَ الْمُلْكِ" لِلتَّبْعِيضِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ:" وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ" لِأَنَّ مُلْكَ مِصْرَ مَا كَانَ كُلَّ الْمُلْكِ، وَعِلْمُ التَّعْبِيرِ مَا كَانَ كُلَّ الْعُلُومِ. وَقِيلَ:" مِنَ" لِلْجِنْسِ كقوله:" فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ" [الحج: ٣٠] وَقِيلَ: لِلتَّأَكُّدِ. أَيْ آتَيْتَنِي الْمُلْكَ وَعَلَّمْتَنِي تَأْوِيلَ الأحاديث

Yüce Allah'ın: { رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } “Rabbim! Gerçekten Sen bana mülkten [bir pay] verdin ve bana rüyaların tevilini öğrettin” buyruğuyla ilgili olarak Katâde şöyle demiştir: "Nimetlerin kendisinde kemale erdiği ve ailesi bir araya getirildiği vakit Rabbi azze ve celle’ye kavuşmayı arzulayan Yûsuf aleyhisselâm müstesna; ne bir peygamber ne de başkası hiç kimse ölümü temenni etmemiştir." Denildi ki: Şüphesiz Yûsuf ölümü temenni etmemiş, yalnızca İslâm üzere vefat etmeyi arzu etmiştir; yani "Ecelim geldiğinde canımı Müslüman olarak al" [demiştir]. Çoğunluğun (cumhurun) görüşü de budur. Sehl b. Abdillâh et-Tüsterî ise şöyle demiştir: "Ölümü ancak şu üç [kişi] temenni eder: Ölümden sonrasını bilmeyen cahil bir kimse, Allah Teâlâ'nın kendi aleyhindeki takdirlerinden kaçan bir kimse yahut da Allah azze ve celle'ye kavuşmayı arzulayıp seven kimse." Sahîh'te Enes'ten sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لَا يَتَمَنَّيَنَّ أَحَدُكُمُ الْمَوْتَ لِضُرٍّ نَزَلَ بِهِ فَإِنْ كَانَ لَا بُدَّ مُتَمَنِّيًا فَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مَا كَانَتِ الْحَيَاةُ خيرا لي وتوفقني إِذَا كَانَتِ الْوَفَاةُ خَيْرًا لِي » «Sizden hiçbiriniz başına gelen bir sıkıntıdan ötürü sakın ölümü temenni etmesin! Şayet mutlaka [bunu] temenni edecekse şöyle desin: Allahım! Yaşamak benim için hayırlı olduğu müddetçe beni yaşat; vefat etmek benim için hayırlı olduğunda da canımı al!» Bunu Müslim rivayet etmiştir. Yine orada (Sahîh-i Müslim'de) Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا يَتَمَنَّيَنَّ أَحَدُكُمُ الْمَوْتَ وَلَا يَدْعُ بِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَهُ إِنَّهُ إِذَا مَاتَ أَحَدُكُمُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ وَإِنَّهُ لَا يَزِيدُ الْمُؤْمِنَ عُمُرُهُ إِلَّا خَيْرًا » «Hiçbiriniz sakın ölümü temenni etmesin ve kendisine [eceli] gelmeden önce onun için dua etmesin; zira biriniz öldüğünde ameli kesilir ve şüphesiz müminin ömrü ona ancak hayır katar.» Bu durum sabit olduğuna göre Yûsuf aleyhisselâm'ın ölümü, dünyadan ayrılmayı ve amelin kesilmesini temenni ettiği nasıl söylenebilir? Bu uzak bir ihtimaldir! Meğerki bunun kendi şeriatında caiz olduğu söylensin. Şu da var ki; fitneler zuhur edip galebe çaldığında ve dinin elden gitmesinden korkulduğunda, et-Tezkire adlı kitabımızda açıkladığımız üzere ölümü temenni etmek ve bunun için dua etmek caizdir. { مِنَ الْمُلْكِ } ifadesindeki “min” (مِنَ) edatı teb'îz (kısmîlik bildirme) içindir. Aynı şekilde { وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } buyruğu da böyledir; çünkü Mısır hükümdarlığı mülkün tamamı değildi, rüya tabiri ilmi de ilimlerin tamamı değildi. [Buradaki] “min” edatının Yüce Allah'ın: { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } “Pislik olan putlardan kaçının” [el-Hacc: 30] buyruğunda olduğu gibi cins (beyân/açıklama) bildirdiği de söylenmiştir. Te’kit (pekiştirme) için olduğu da söylenmiştir; yani "Bana mülkü verdin ve bana rüyaların tevilini öğrettin" [demektir].

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) نُصِبَ عَلَى النَّعْتِ لِلنِّدَاءِ، وَهُوَ رَبِّ، وَهُوَ نِدَاءٌ مُضَافٌ، وَالتَّقْدِيرُ: يَا رَبِّ! وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نِدَاءً ثَانِيًا. وَالْفَاطِرُ الْخَالِقُ، فَهُوَ سُبْحَانُهُ فَاطِرُ الْمَوْجُودَاتِ، أَيْ خَالِقُهَا وَمُبْدِئُهَا وَمُنْشِئُهَا وَمُخْتَرِعُهَا عَلَى الْإِطْلَاقِ من غير شي، وَلَا مِثَالٍ سَبَقَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْبَقَرَةِ" مُسْتَوْفًى، عِنْدَ قَوْلِهِ:" بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" [البقرة: ١١٧] وَزِدْنَاهُ بَيَانًا فِي الْكِتَابِ الْأَسْنَى فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحُسْنَى. (أَنْتَ وَلِيِّي) أَيْ نَاصِرِي وَمُتَوَلِّي أُمُورِي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. (تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ) يُرِيدُ آبَاءَهُ الثَّلَاثَةَ، إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ، فَتَوَفَّاهُ اللَّهُ- طَاهِرًا طَيِّبًا ﷺ بِمِصْرَ، وَدُفِنَ فِي النِّيلِ فِي صُنْدُوقٍ مِنْ رُخَامٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا مَاتَ تَشَاحَّ النَّاسُ عَلَيْهِ، كُلٌّ يُحِبُّ أَنْ يُدْفَنَ فِي مَحَلَّتِهِمْ، لِمَا يَرْجُونَ مِنْ بَرَكَتِهِ، وَاجْتَمَعُوا عَلَى ذَلِكَ حَتَّى هَمُّوا بِالْقِتَالِ، فَرَأَوْا أَنْ يَدْفِنُوهُ فِي النِّيلَ مِنْ حَيْثُ مَفْرِقُ الْمَاءِ بِمِصْرَ، فَيَمُرُّ عَلَيْهِ الْمَاءُ، ثُمَّ يَتَفَرَّقُ فِي جَمِيعِ مِصْرَ، فَيَكُونُوا فِيهِ شَرَعًا فَفَعَلُوا، فَلَمَّا خَرَجَ مُوسَى بِبَنِي إِسْرَائِيلَ أَخْرَجَهُ مِنَ النِّيلِ: وَنَقَلَ تَابُوتَهُ بَعْدَ أَرْبَعِمِائَةِ سَنَةٍ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، فَدَفَنُوهُ مَعَ آبَائِهِ لِدَعْوَتِهِ:" وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ" وَكَانَ عُمْرُهُ مِائَةَ عَامٍ وَسَبْعَةَ أَعْوَامٍ. وَعَنِ الْحَسَنِ قَالَ: أُلْقِيَ يُوسُفُ فِي الْجُبِّ وَهُوَ ابْنُ سَبْعَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَكَانَ فِي الْعُبُودِيَّةِ وَالسِّجْنِ وَالْمُلْكِ ثَمَانِينَ سَنَةً، ثُمَّ جُمِعَ لَهُ شَمْلُهُ فَعَاشَ بَعْدَ ذَلِكَ ثَلَاثًا وَعِشْرِينَ سَنَةً، وَكَانَ لَهُ مِنَ الْوَلَدِ إِفْرَاثِيمُ، وَمَنْشَا، وَرَحْمَةُ، زَوْجَةُ أَيُّوبَ، فِي قَوْلِ ابْنِ لَهِيعَةَ. قَالَ الزُّهْرِيُّ: وَوُلِدَ لِإِفْرَاثِيمَ- بْنِ يُوسُفَ- نُونُ بْنُ إِفْرَاثِيمَ، وَوُلِدَ لِنُونٍ يُوشَعُ، فَهُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ، وَهُوَ فَتَى مُوسَى الَّذِي كَانَ مَعَهُ صَاحِبُ أَمْرِهِ، وَنَبَّأَهُ اللَّهُ فِي زَمَنِ مُوسَى ﵇، فَكَانَ بَعْدَهُ نَبِيًّا، وَهُوَ الَّذِي افْتَتَحَ أَرِيحَا، وَقَتَلَ مَنْ كَانَ بِهَا مِنَ الْجَبَابِرَةِ، وَاسْتَوْقِفَتْ لَهُ الشَّمْسُ حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ فِي" الْمَائِدَةِ". وَوُلِدَ لَمَنْشَا بْنِ يُوسُفَ مُوسَى بْنُ مَنْشَا، قَبْلَ مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ. وَأَهْلُ التَّوْرَاةِ يَزْعُمُونَ أَنَّهُ هُوَ الَّذِي طَلَبَ الْعَالِمَ لِيَتَعَلَّمَ مِنْهُ حَتَّى أَدْرَكَهُ، وَالْعَالِمُ هُوَ الَّذِي خرق

Yüce Allah'ın: { فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “[Ey] gökleri ve yeri yoktan var eden!” buyruğu, münâdâ olan “Rabbim” kelimesinin sıfatı (na't) olarak mansub kılınmıştır; bu ise muzaf bir nidadır ve takdiri: “Yâ Rabbî! (Ey Rabbim!)” şeklindedir. İkinci bir nida olması da caizdir. Fâtır, yaratıcı (hâlık) demektir. O Sübhânehu varlıkların fâtırıdır; yani hiçbir şey yokken ve önceden geçmiş bir örneği bulunmaksızın onları mutlak manada yaratan, ilk defa var eden, inşa eden ve icat edendir. Bu mana Bakara Suresi'nde: { بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır” [el-Bakara 2/117] buyruğunun tefsirinde etraflıca geçmişti. Biz bunu el-Kitâbü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ adlı eserimizde daha da genişçe açıkladık. { أَنْتَ وَلِيِّي } “Benim velim Sensin”; yani dünyada da ahirette de benim yardımcım ve işlerimi üstlenip çekip çevirenim Sensin. { تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Benim canımı Müslüman olarak al ve beni salihler arasına kat” buyruğuyla üç atası olan İbrâhim, İshak ve Ya'kūb'u kastetmektedir. Nitekim Allah onun canını -tertemiz ve arınmış olarak sallallâhu aleyhi ve sellem- Mısır'da aldı. Mermerden bir sanduka içinde Nil'e defnedildi. Şöyle ki; o vefat ettiğinde insanlar onun bereketiyle bereketlenmeyi umduklarından dolayı herkes kendi mahallesine defnedilmesini arzu ederek çekişti. Bu hususta birbirlerine düştüler, hatta neredeyse savaşa tutuşacaklardı. Sonunda onu Mısır'da suyun ayrıldığı noktadan Nil'e defnetmeyi uygun gördüler. Böylece su onun üzerinden geçip ardından bütün Mısır'a dağılacak ve hepsi onda eşit paya sahip olacaktı; öyle de yaptılar. Mûsâ İsrâiloğulları ile birlikte [Mısır'dan] çıktığı zaman, onu Nil'den çıkardı ve dört yüz sene sonra onun tabutunu Beytü'l-Makdis'e nakletti. Onun: “Ve beni salihler arasına kat” duası sebebiyle onu atalarının yanına defnettiler. Ömrü yüz yedi yıldı. el-Hasan'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Yûsuf kuyuya atıldığında on yedi yaşındaydı. Kölelik, zindan ve hükümdarlık dönemi seksen yıl sürdü. Sonra ailesi bir araya toplandı ve bundan sonra yirmi üç yıl daha yaşadı. İbn Lehîa'nın kavline göre Efrahim, Menşâ ve Eyyûb'un hanımı olan Rahme adında çocukları vardı. ez-Zührî şöyle demiştir: Yûsuf'un oğlu Efrahim'in Nûn b. Efrahim adında bir oğlu doğdu. Nûn'un da Yûşa' adında bir oğlu oldu; işte o Yûşa' b. Nûn'dur. O, Mûsâ'nın beraberinde olan ve işlerine bakan genç arkadaşı (fetâ) idi. Allah onu Mûsâ aleyhisselâm zamanında peygamber yaptı, böylece o Mûsâ'dan sonra peygamber oldu. Eriha'yı fetheden ve oradaki zorbaları öldüren zattır. el-Mâide Suresi'nde geçtiği üzere güneş onun için durdurulmuştur. Yûsuf'un oğlu Menşâ'nın da Mûsâ b. İmrân'dan önce Mûsâ b. Menşâ adında bir oğlu doğdu. Tevrat ehli, [Hızır'dan] ilim öğrenmek amacıyla o âlimi arayan ve nihayet ona ulaşan kişinin o olduğunu iddia ederler. O âlim ise

السَّفِينَةَ، وَقَتَلَ الْغُلَامَ، وَبَنَى الْجِدَارَ، وَمُوسَى بْنُ مَنْشَا مَعَهُ حَتَّى بَلَغَهُ مَعَهُ حَيْثُ بَلَغَ، وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يُنْكِرُ ذَلِكَ، وَالْحَقُّ الَّذِي قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَكَذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ. ثُمَّ كَانَ بَيْنَ يُوسُفَ وَمُوسَى أُمَمٌ وَقُرُونٌ، وَكَانَ فِيمَا بَيْنَهُمَا شُعَيْبٌ، صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ أجمعين.

gemiyi delen, çocuğu öldüren ve duvarı inşa eden zattır; Mûsâ b. Menşâ da vardığı yere kadar onunla birlikte bulunmuştur. İbn Abbâs ise bunu reddederdi; hak olan da İbn Abbâs'ın söylediğidir ve Kur'an'da da böyledir. Sonra Yûsuf ile Mûsâ arasında nice ümmetler ve asırlar geçmiştir; ikisinin arasında ise Şuayb -salavâtullâhi ve selâmuhû aleyhim ecmaîn- vardı.

[سورة يوسف (١٢): الآيات ١٠٢ الى ١٠٤]

[Yûsuf Suresi (12), Ayet 102-104]

ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ (١٠٢) وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (١٠٤)

{ ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ (١٠٢) وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (١٠٤) } “İşte bu, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Yoksa onlar hile kurarak işlerine kesin karar verdikleri zaman sen yanlarında değildin. (102) Sen ne kadar çok hırs göstersen de insanların çoğu iman edecek değillerdir. (103) Halbuki sen buna karşılık onlardan bir ücret de istemiyorsun. O, bütün âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir. (104)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. (نُوحِيهِ إِلَيْكَ) خَبَرٌ ثَانٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" ذلِكَ" بِمَعْنَى الَّذِي،" نُوحِيهِ إِلَيْكَ" خَبَرَهُ، أَيِ الَّذِي مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ، يَعْنِي هُوَ الَّذِي قَصَصْنَا عَلَيْكَ يَا مُحَمَّدُ مِنْ أَمْرِ يُوسُفَ مِنْ أَخْبَارِ الْغَيْبِ" نُوحِيهِ إِلَيْكَ" أَيْ نُعَلِّمُكَ بِوَحْيِ هَذَا إِلَيْكَ. (وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ) أَيْ مَعَ إِخْوَةِ يُوسُفَ (إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ) فِي إِلْقَاءِ يُوسُفَ فِي الْجُبِّ. (وَهُمْ يَمْكُرُونَ) أَيْ بِيُوسُفَ فِي إِلْقَائِهِ فِي الْجُبِّ. وَقِيلَ:" يَمْكُرُونَ" بِيَعْقُوبَ حِينَ جَاءُوهُ بِالْقَمِيصِ مُلَطَّخًا بِالدَّمِ، أَيْ مَا شَاهَدْتَ تِلْكَ الْأَحْوَالَ، وَلَكِنَّ اللَّهَ أَطْلَعَكَ عَلَيْهَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ) ظَنَّ أَنَّ الْعَرَبَ لَمَّا سَأَلَتْهُ عَنْ هَذِهِ الْقِصَّةِ وَأَخْبَرَهُمْ يُؤْمِنُونَ، فَلَمْ يُؤْمِنُوا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ، أَيْ لَيْسَ تَقْدِرُ عَلَى هِدَايَةِ مَنْ أَرَدْتَ هِدَايَتَهُ، تَقُولُ: حَرَصَ يَحْرِصُ، مِثْلُ: ضَرَبَ يَضْرِبُ. وَفِي لُغَةٍ ضَعِيفَةٍ حَرِصَ يَحْرَصُ مِثْلُ حَمِدَ يَحْمَدُ. وَالْحِرْصُ طَلَبُ الشَّيْءِ بِاخْتِيَارٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ) " مِنْ" صِلَةٍ، أَيْ مَا تَسْأَلُهُمْ جُعْلًا. (إِنْ هُوَ) أَيْ مَا هُوَ، يعني القرآن والوحي. (إِلَّا ذِكْرٌ) أي عظة وتذكرة (لِلْعالَمِينَ).

Yüce Allah'ın: { ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ } “İşte bu, gayb haberlerindendir” buyruğunda [bu iki kelime] mübteda (özne) ve haberdir (yüklemdir). { نُوحِيهِ إِلَيْكَ } “sana vahyettiğimiz” ise ikinci haberdir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: { ذلِكَ } kelimesinin "ellezî" (o ki / olan şey) anlamında olması, { نُوحِيهِ إِلَيْكَ } ifadesinin de onun haberi olması caizdir; yani "gayb haberlerinden olan şeyi sana vahyediyoruz" demektir. Yani: Ey Muhammed! Yûsuf'un durumuna dair sana anlattığımız bu gayb haberlerini, { نُوحِيهِ إِلَيْكَ } “sana vahyediyoruz”, yani bunu sana vahiy yoluyla bildiriyoruz. { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ } “Yoksa sen onların yanında değildin” yani Yûsuf'un kardeşlerinin yanında değildin; { إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ } “onlar işlerine kesin karar verdikleri zaman” yani Yûsuf'u kuyuya atma hususunda [karara vardıklarında]; { وَهُمْ يَمْكُرُونَ } “onlar hile kurarlarken” yani Yûsuf'a karşı onu kuyuya atmak suretiyle hile kurarlarken. Bir rivayette de şöyle denilmiştir: “Gömleği kana bulanmış olarak getirdikleri zaman Ya'kûb'a hile kurarlarken.” Yani sen o hallere bizzat şahit olmadın; fakat Allah seni bunlardan haberdar etti. Yüce Allah'ın: { وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ } “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu inanacak değillerdir” buyruğuna gelince; Araplar [Peygamber'e] bu kıssayı sorduklarında, o da kendilerine haber verince iman edeceklerini zannetmişti; fakat iman etmediler. Bunun üzerine bu ayet, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i teselli etmek üzere indi. Yani sen hidayetini dilediğin kimseyi hidayete erdirme gücüne sahip değilsin. حرص يحرص (harasa yahrisu) denir; tıpkı ضرب يضرب (darabe yadribu) vezninde olduğu gibi. Zayıf bir lehçede ise tıpkı حمد يحمد (hamide yahmedu) gibi حرص يحرص (harise yahrasu) şeklinde söylenir. Hırs (الْحِرْصُ), bir şeyi isteyerek talep etmektir. Yüce Allah'ın: { وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ } “Hâlbuki sen buna karşılık onlardan bir ücret de istemiyorsun” buyruğundaki { مِنْ } sıladır (zaittir); yani onlardan bir karşılık/ücret istemiyorsun demektir. { إِنْ هُوَ } “O değildir”, yani o (Kur'an ve vahiy) başka bir şey değildir; { إِلَّا ذِكْرٌ } “ancak bir öğüttür” yani bir vaaz ve hatırlatmadır, { لِلْعالَمِينَ } “âlemler için”.

[سورة يوسف (١٢): الآيات ١٠٥ الى ١٠٨]

[Yûsuf Suresi (12), Ayet 105-108]

وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ (١٠٥) وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلاَّ وَهُمْ مُشْرِكُونَ (١٠٦) أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٠٧) قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحانَ اللَّهِ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٨)

{ وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ (١٠٥) وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلاَّ وَهُمْ مُشْرِكُونَ (١٠٦) أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٠٧) قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحانَ اللَّهِ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٨) } “Göklerde ve yerde nice ayetler vardır ki, onlar bu ayetlerin yanından yüz çevirerek geçerler. (105) Onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a iman etmezler. (106) Yoksa onlar, kendilerini kuşatacak bir Allah azabının gelmesinden yahut hiç farkında değillerken kıyametin ansızın başlarına kopmasından güvende midirler? (107) De ki: 'İşte bu benim yolumdur; ben ve bana uyanlar basiret üzere Allah'a davet ederiz. Allah'ı tenzih ederim ve ben müşriklerden değilim.' (108)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: هِيَ" أَيْ" دَخَلَ عَلَيْهَا كَافُ التَّشْبِيهِ وَبُنِيَتْ مَعَهَا، فَصَارَ فِي الْكَلَامِ مَعْنَى كَمْ، وَقَدْ مَضَى فِي" آلِ عِمْرَانَ" الْقَوْلُ فِيهَا مُسْتَوْفًى. وَمَضَى الْقَوْلُ فِي آيَةِ" السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" فِي" الْبَقَرَةِ". وَقِيلَ: الْآيَاتُ آثَارُ عُقُوبَاتِ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ، أَيْ هُمْ غَافِلُونَ مُعْرِضُونَ عَنْ تَأَمُّلِهَا. وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ وَعَمْرُو بْنُ فَائِدٍ" وَالْأَرْضِ" رَفْعًا ابْتِدَاءٌ، وَخَبَرُهُ. (يَمُرُّونَ عَلَيْها). وَقَرَأَ السُّدِّيُّ" وَالْأَرْضِ" نَصْبًا بِإِضْمَارِ فِعْلٍ، وَالْوَقْفُ عَلَى هَاتَيْنِ الْقِرَاءَتَيْنِ عَلَى" السَّماواتِ". وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ:" يَمْشُونَ عَلَيْهَا". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ) نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ أَقَرُّوا بِاللَّهِ خَالِقِهِمْ وَخَالِقِ الْأَشْيَاءِ كُلِّهَا، وَهُمْ يعبدون الأوثان، قاله الحسن ومجاهد وعامر الشعبي وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ هُوَ قَوْلُهُ:" وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ" [الزخرف: ٨٧] ثُمَّ يَصِفُونَهُ بِغَيْرِ صِفَتِهِ وَيَجْعَلُونَ لَهُ أَنْدَادًا، وَعَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا: أَنَّهُمْ أَهْلُ كِتَابٍ مَعَهُمْ شِرْكٌ وَإِيمَانٌ، آمَنُوا بِاللَّهِ وَكَفَرُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ، فَلَا يَصِحُّ إِيمَانُهُمْ، حَكَاهُ ابْنُ الْأَنْبَارِيُّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي تَلْبِيَةِ مُشْرِكِي الْعَرَبِ: لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكًا هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ. وَعَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُمُ النَّصَارَى. وَعَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُمُ المشبهة، آمنوا مجملا وأشركوا

Yüce Allah'ın: { وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde nice ayetler vardır” buyruğuna gelince; Halîl ve Sîbeveyh şöyle demişlerdir: Bu kelime [aslında] "ey" (أَيْ) olup, başına teşbih kâf'ı (ك) girmiş ve onunla birlikte mebnî kılınmıştır. Böylece kelamda "kem" (كَمْ / nice, ne kadar çok) manasını kazanmıştır. Buna dair açıklama Âl-i İmrân [Suresi'nde] etraflıca geçmişti. "Gökler ve yer" ayetine dair açıklama da Bakara [Suresi'nde] geçmişti. Bir görüşe göre ayetler, geçmiş ümmetlere verilen cezaların kalıntılarıdır; yani onlar bunları düşünmekten gafildirler, yüz çevirmektedirler. İkrime ve Amr b. Fâid, "ve'l-ardu" (وَالْأَرْضُ) kelimesini mübteda (özne) olarak merfû okumuşlardır; haberi (yüklemi) ise { يَمُرُّونَ عَلَيْها } “üzerinden geçerler” ifadesidir. es-Süddî ise "ve'l-arda" (وَالْأَرْضَ) kelimesini gizli bir fiille mansûb okumuştur. Bu iki kıraate göre vakıf (durak) "es-semâvât" (السَّماواتِ) kelimesi üzerindedir. İbn Mes'ûd ise: { يَمْشُونَ عَلَيْهَا } “[üzerinde] yürürler” şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın: { وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ } “Onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a iman etmezler” buyruğu hakkında: Bu ayet, kendilerinin ve her şeyin yaratıcısının Allah olduğunu ikrar ettikleri halde putlara tapan bir topluluk hakkında inmiştir; bunu el-Hasan, Mücâhid, Âmir eş-Şa'bî ve müfessirlerin çoğu söylemiştir. İkrime şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka 'Allah' derler” [Zuhruf: 87] buyruğudur; sonra da O'nu layık olmadığı sıfatlarla nitelendirir ve O'na ortaklar koşarlar. Yine el-Hasan'dan şöyle nakledilmiştir: Bunlar, yanlarında hem şirk hem de iman bulunan Ehl-i Kitap'tır; Allah'a iman etmiş, fakat Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr etmişlerdir, dolayısıyla imanları geçerli değildir. Bunu İbnü'l-Enbârî aktarmıştır. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Bu ayet, Arap müşriklerinin: “Lebbeyk, Sen'in hiçbir ortağın yoktur; ancak Sen'in olan bir ortak müstesna, Sen ona da onun sahip olduklarına da mâliksin” şeklindeki telbiyeleri hakkında inmiştir. Yine ondan (İbn Abbâs'tan), bunların Hristiyanlar olduğu da rivayet edilmiştir. Yine ondan gelen bir rivayete göre bunlar Müşebbihe'dir; [Allah'a] icmâlî olarak iman etmiş, [fakat]

مُفَصَّلًا. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْمُنَافِقِينَ، الْمَعْنَى:" وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ" أَيْ بِاللِّسَانِ إِلَّا وَهُوَ كَافِرٌ بِقَلْبِهِ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ عَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا. وَقَالَ عَطَاءٌ: هَذَا فِي الدُّعَاءِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْكُفَّارَ يَنْسَوْنَ رَبَّهُمْ فِي الرَّخَاءِ، فَإِذَا أَصَابَهُمُ الْبَلَاءُ أَخْلَصُوا فِي الدُّعَاءِ، بَيَانُهُ:" وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ" [يونس: ٢٢] الْآيَةَ. وَقَوْلُهُ:" وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ" [يونس: ١٢] الْآيَةَ. وَفِي آيَةٍ أُخْرَى:" وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ" [فصلت: ٥١]. وَقِيلَ: مَعْنَاهَا أَنَّهُمْ يَدْعُونَ اللَّهَ يُنْجِيهِمْ مِنَ الْهَلَكَةِ، فَإِذَا أَنْجَاهُمْ قَالَ قَائِلُهُمْ: لَوْلَا فُلَانٌ مَا نَجَوْنَا، وَلَوْلَا الْكَلْبُ لَدَخَلَ عَلَيْنَا اللِّصُّ، وَنَحْوَ هَذَا، فَيَجْعَلُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ مَنْسُوبَةً إِلَى فُلَانٍ، وَوِقَايَتَهُ مَنْسُوبَةً إِلَى الْكَلْبِ. قُلْتُ: وَقَدْ يَقَعُ فِي هَذَا الْقَوْلِ وَالَّذِي قَبْلَهُ كَثِيرٌ مِنْ عَوَامِّ الْمُسْلِمِينَ، وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي قِصَّةِ الدُّخَانِ، وَذَلِكَ أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ لَمَّا غَشِيَهُمُ الدُّخَانُ فِي سِنِي الْقَحْطِ قَالُوا:" رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ" [الدخان: ١٢] فَذَلِكَ إِيمَانُهُمْ، وَشِرْكُهُمْ عَوْدُهُمْ إِلَى الْكُفْرِ بَعْدَ كشف العذاب، بيانه قوله:" إِنَّكُمْ عائِدُونَ" [الدخان: ١٥] وَالْعَوْدُ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ ابْتِدَاءٍ، فَيَكُونُ مَعْنَى:" إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ" أَيْ إِلَّا وَهُمْ عَائِدُونَ [إِلَى الشِّرْكِ]، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ)

tafsîlî olarak şirk koştular. Bir görüşe göre bu ayet münafıklar hakkında inmiştir; anlamı: { وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ } “Onların çoğu Allah'a iman etmezler”, yani dilleriyle [iman etmezler], kalpleriyle ise kâfirdirler; bunu el-Mâverdî yine el-Hasan'dan nakletmiştir. Atâ der ki: Bu dua hakkındadır; şöyle ki, kâfirler bolluk ve esenlik anında Rablerini unuturlar, başlarına bir bela geldiğinde ise duada ihlaslı olurlar; bunun açıklaması: { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ } “ve çepeçevre kuşatıldıklarını anladıkları zaman...” [Yûnus: 22] ayetidir. Yine: { وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ } “İnsana bir darlık dokunduğu zaman yanı üzere... Bize yalvarır” [Yûnus: 12] ayetidir. Başka bir ayette ise: { وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ } “Fakat ona bir şer dokununca da uzun uzadıya yalvarıp durur” [Fussilet: 51] buyrulmuştur. Bir görüşe göre anlamı şudur: Onlar kendilerini helakten kurtarması için Allah'a dua ederler; Allah onları kurtarınca içlerinden biri: 'Falanca olmasaydı kurtulamazdık, köpek olmasaydı içeri hırsız girerdi' ve benzeri sözler söyler; böylece Allah'ın nimetini falancaya, O'nun korumasını da köpeğe nispet ederler. Ben de derim ki: Bu söze ve bundan öncekine avam Müslümanlardan birçoğu düşebilmektedir; güç ve kuvvet ancak pek yüce ve pek büyük olan Allah'a aittir. Bir görüşe göre bu ayet Duhân (duman) kıssası hakkında inmiştir; şöyle ki, Mekkelileri kıtlık yıllarında duman bürüdüğünde: { رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ } “Rabbimiz! Bizden azabı kaldır, doğrusu biz artık inananlarız” [Duhân: 12] dediler; işte bu onların imanıdır. Şirkleri ise azap kaldırıldıktan sonra tekrar küfre dönmeleridir; bunun açıklaması: { إِنَّكُمْ عائِدُونَ } “Siz mutlaka döneceksiniz” [Duhân: 15] buyruğudur. Geri dönmek ise ancak bir başlangıçtan sonra olur. Dolayısıyla: { إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ } ifadesinin anlamı: Yani [şirke] geri dönerler demektir; doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ } “Yoksa onlar, kendilerini kuşatacak bir Allah azabının gelmesinden güvende midirler?” buyruğu hakkında

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مُجَلَّلَةٌ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: عَذَابٌ يَغْشَاهُمْ، نَظِيرُهُ." يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ" [العنكبوت: ٥٥]. وَقَالَ قَتَادَةُ: وَقِيعَةٌ تَقَعُ لَهُمْ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَعْنِي الصَّوَاعِقَ وَالْقَوَارِعَ. (أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ) يَعْنِي الْقِيَامَةَ. (بَغْتَةً) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَأَصْلُهُ الْمَصْدَرُ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: جَاءَ عَنِ الْعَرَبِ حَالٌ بَعْدَ نَكِرَةٍ، وَهُوَ قَوْلُهُمْ: وَقَعَ أَمْرٌ بَغْتَةً وَفَجْأَةً، قَالَ النَّحَّاسُ: وَمَعْنَى" بَغْتَةً" إِصَابَةٌ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَتَوَقَّعْ. (وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ) وَهُوَ تَوْكِيدٌ. وَقَوْلُهُ:" بَغْتَةً" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَصِيحُ الصَّيْحَةُ بِالنَّاسِ وَهُمْ فِي أَسْوَاقِهِمْ وَمَوَاضِعِهِمْ، كَمَا قَالَ:" تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ" [يس: ٤٩] على ما يأتي.

İbn Abbâs: [Her şeyi] çepeçevre kuşatan [bir azap], demiştir. Mücâhid ise şöyle demiştir: Onları bürüyüp kaplayacak bir azaptır; bunun benzeri: { يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “O gün azap onları hem üstlerinden hem de ayaklarının altından bürüyüp kaplar” [el-Ankebût 29/55] ayetidir. Katâde: Başlarına gelecek ağır bir felakettir, demiştir. ed-Dahhâk ise: Yıldırımlar ve helak edici büyük musibetler demektir, demiştir. { أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ } “Yahut o saatin kendilerine gelmesi”, yani kıyametin [kopmasıdır]. { بَغْتَةً } “ansızın” lafzı hâl olarak mansub kılınmıştır, aslı ise masdardır. el-Müberred: Araplardan nekre [bir isimden] sonra hâl geldiği nakledilmiştir; onların: 'Bir iş ansızın ve apansız (bağteten ve fec'eten) meydana geldi' sözleri böyledir, demiştir. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: 'Bağteten' kelimesinin anlamı, beklenmedik bir yerden gelen isabettir. { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “onlar farkında bile değillerken” [ifadesi] ise bir tekit (pekiştirme)dir. [Yüce Allah'ın]: { بَغْتَةً } “ansızın” buyruğu hakkında İbn Abbâs: İnsanlar çarşılarında ve bulundukları yerlerdeyken o korkunç ses (sayha) onları yakalar; nitekim [Yüce Allah], ileride geleceği üzere: { تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ } “onlar çekişip dururlarken kendilerini yakalayıverir” [Yâsîn 36/49] buyurmuştur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ هذِهِ سَبِيلِي) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، أَيْ قُلْ يَا مُحَمَّدُ هَذِهِ طَرِيقِي وَسُنَّتِي وَمِنْهَاجِي، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ. وَقَالَ الرَّبِيعُ: دَعْوَتِي، مُقَاتِلٌ: دِينِي، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، أَيِ الَّذِي أَنَا عَلَيْهِ وَأَدْعُو إِلَيْهِ يُؤَدِّي إِلَى الْجَنَّةِ. (عَلى بَصِيرَةٍ) أَيْ عَلَى يَقِينٍ وَحَقٍّ، وَمِنْهُ: فُلَانٌ مُسْتَبْصِرٌ بِهَذَا. (أَنَا) تَوْكِيدٌ. (وَمَنِ اتَّبَعَنِي) عَطْفٌ عَلَى الْمُضْمَرِ. (وَسُبْحانَ اللَّهِ) أَيْ قُلْ يَا مُحَمَّدُ:" وَسُبْحانَ اللَّهِ". (وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ) الذين يتخذون من دون الله أندادا.

Yüce Allah'ın: { قُلْ هذِهِ سَبِيلِي } “De ki: 'İşte bu benim yolumdur'” buyruğu mübteda ve haberdir; yani: Ey Muhammed! De ki: Bu benim yolum, sünnetim ve yöntemimdir; bunu İbn Zeyd söylemiştir. er-Rebî': Benim davetimdir, Mukâtil: Benim dinimdir, demiştir; anlam birdir; yani üzerinde bulunduğum ve davet ettiğim bu şey cennete ulaştırır. { عَلى بَصِيرَةٍ } “basiret üzere”, yani bir kesin bilgi ve hak üzere; nitekim bir kimse bir konuda kesin bilgiye sahip olduğunda 'fulânun müstebsîrun bihâzâ' denir. { أَنَا } “ben”, tekit içindir. { وَمَنِ اتَّبَعَنِي } “ve bana uyanlar”, zamire matuftur. { وَسُبْحانَ اللَّهِ } “Allah'ı tenzih ederim”, yani ey Muhammed de ki: "وَسُبْحانَ اللَّهِ". { وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve ben müşriklerden değilim”, yani Allah'tan başka ortaklar edinenlerden değilim.

[سورة يوسف (١٢): الآيات ١٠٩ الى ١١٠]

[Yûsuf Suresi (12), Ayet 109-110]

وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٠٩) حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١١٠)

{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٠٩) حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١١٠) } “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını peygamber göndermedik. Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Ahiret yurdu ise sakınanlar için elbette daha hayırlıdır; hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? (109) Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri / kesin olarak bildikleri bir sırada onlara yardımımız geldi; dilediğimiz kimseler kurtarıldı. Bizim azabımız ise suçlu/günahkâr topluluktan geri çevrilmez. (110)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى) هذا رد على القائلين:" لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ" [الأنعام: ٨] أَيْ أَرْسَلْنَا رِجَالًا لَيْسَ فِيهِمُ امْرَأَةٌ وَلَا جِنِّيٌّ وَلَا مَلَكٌ، وَهَذَا يَرُدُّ مَا يُرْوَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" إِنَّ فِي النِّسَاءِ أَرْبَعُ نَبِيَّاتٍ حَوَّاءُ وَآسِيَةُ وَأُمُّ مُوسَى وَمَرْيَمُ". وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" آل عمران" شي مِنْ هَذَا." مِنْ أَهْلِ الْقُرى " يُرِيدُ الْمَدَائِنَ، وَلَمْ يَبْعَثِ اللَّهُ نَبِيًّا مِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ لِغَلَبَةِ الْجَفَاءِ وَالْقَسْوَةِ عَلَى أَهْلِ الْبَدْوِ، وَلِأَنَّ أَهْلَ الْأَمْصَارِ أَعْقَلُ وَأَحْلَمُ وَأَفْضَلُ وَأَعْلَمُ. قَالَ الْحَسَنُ: لَمْ يَبْعَثِ اللَّهُ نَبِيًّا مِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ قَطُّ، وَلَا مِنَ النِّسَاءِ، وَلَا مِنَ الْجِنِّ. وَقَالَ قَتَادَةُ:" مِنْ أَهْلِ الْقُرى " أَيْ مِنْ أَهْلِ الْأَمْصَارِ، لِأَنَّهُمْ أَعْلَمُ وَأَحْلَمُ. وَقَالَ الْعُلَمَاءُ: مِنْ شَرْطِ الرَّسُولِ أَنْ يَكُونَ رَجُلًا آدَمِيًّا مَدَنِيًّا، وَإِنَّمَا قَالُوا آدَمِيًّا تَحَرُّزًا، مِنْ قوله:" يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ" [الجن: ٦] والله أعلم.

Yüce Allah'ın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى } “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz erkeklerden başkasını [peygamber olarak] göndermedik” buyruğu, { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } “Ona bir melek indirilseydi ya!” [el-En‘âm, 8] diyenlere bir reddiyedir. Yani [onlara] aralarında kadın, cin veya melek bulunmayan erkekler gönderdik [demektir]. Bu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen: « إِنَّ فِي النِّسَاءِ أَرْبَعُ نَبِيَّاتٍ حَوَّاءُ وَآسِيَةُ وَأُمُّ مُوسَى وَمَرْيَمُ » «Kadınlar arasında dört peygamber vardır: Havva, Âsiye, Mûsâ'nın annesi ve Meryem.» şeklindeki rivayeti reddetmektedir. Âl-i İmrân'da bu konuya dair bazı açıklamalar geçmişti. { مِنْ أَهْلِ الْقُرى } “Şehirler halkından” buyruğu ile şehirler kastedilmektedir. Allah, bedevilere kabalık ve katılık hâkim olduğu; şehir halkı ise daha akıllı, daha hilim sahibi, daha faziletli ve daha bilgili olduğu için çöl ehlinden hiçbir peygamber göndermemiştir. el-Hasan şöyle demiştir: “Allah bedevilerden, kadınlardan ve cinlerden asla hiçbir peygamber göndermemiştir.” Katâde ise şöyle demiştir: “{ مِنْ أَهْلِ الْقُرى } 'Şehirler halkından', yani büyük şehir ahalisindendir; çünkü onlar daha bilgili ve daha hilim sahibidirler.” İlim ehli şöyle demiştir: “Resul olmanın şartı; kişinin erkek, Âdemoğlu (insan) ve şehirli olmasıdır.” Âdemoğlu demeleri ise Yüce Allah'ın: { يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ } “Cinlerden bazı adamlara sığınırlardı” [el-Cin, 6] buyruğundan [kaynaklanabilecek bir karışıklıktan] sakınmak içindir. En doğrusunu Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا) إِلَى مَصَارِعِ الْأُمَمِ الْمُكَذِّبَةِ لِأَنْبِيَائِهِمْ فَيَعْتَبِرُوا. (وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرُهُ. وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ الدَّارَ هِيَ الْآخِرَةُ، وَأُضِيفَ الشَّيْءُ إِلَى نَفْسِهِ لِاخْتِلَافِ اللَّفْظِ، كَيَوْمِ الْخَمِيسِ، وَبَارِحَةِ الْأُولَى، قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki... Baksınlar” buyruğu, peygamberlerini yalanlayan ümmetlerin helak oldukları yerlere bakıp ibret alsınlar [demektir]. { وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ } “Ahiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır” buyruğu mübteda ve haberdir. el-Ferrâ, 'ed-Dâr'ın bizzat ahiretin kendisi olduğunu, lafızların farklılığı sebebiyle bir şeyin kendisine izafe edildiğini iddia etmiştir; tıpkı 'yevmü'l-hamîs' (perşembe günü) ve 'bârihati'l-ûlâ' (dünkü ilk gece) ifadelerinde olduğu gibi; şair şöyle demiştir:

وَلَوْ أَقْوَتْ عَلَيْكَ دِيَارُ عَبْسٍ ... عَرَفْتَ الذُّلَّ عِرْفَانَ الْيَقِينِ

Abs yurdunun harabeleri sana boş kalsaydı... Zilleti kesin bir bilişle bilirdin.

أَيْ عِرْفَانًا يَقِينًا، وَاحْتَجَّ الْكِسَائِيُّ بِقَوْلِهِمْ: صَلَاةُ الْأُولَى، وَاحْتَجَّ الْأَخْفَشُ بِمَسْجِدِ الْجَامِعِ. قَالَ النَّحَّاسُ: إِضَافَةُ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ مُحَالٌ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا يُضَافُ الشَّيْءُ إِلَى غَيْرِهِ لِيَتَعَرَّفَ بِهِ، وَالْأَجْوَدُ الصَّلَاةُ الْأُولَى، وَمَنْ قَالَ صَلَاةُ الْأُولَى فَمَعْنَاهُ: عِنْدَ صَلَاةِ الْفَرِيضَةِ الْأُولَى، وَإِنَّمَا سُمِّيَتِ الْأُولَى لِأَنَّهَا أَوَّلُ مَا صُلِّيَ حِينَ فُرِضَتِ الصَّلَاةُ، وَأَوَّلُ مَا أُظْهِرَ، فَلِذَلِكَ قِيلَ لَهَا أَيْضًا الظُّهْرُ. وَالتَّقْدِيرُ: وَلَدَارُ الْحَالِ الْآخِرَةِ خَيْرٌ، وَهَذَا قَوْلُ الْبَصْرِيِّينَ، وَالْمُرَادُ بِهَذِهِ الدَّارِ الْجَنَّةُ، أي هي خير للمتقين. وقرى:" وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ". وَقَرَأَ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ وَغَيْرُهُمْ (أَفَلا تَعْقِلُونَ) بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ. الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ عَلَى الْخَبَرِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ) تَقَدَّمَ الْقِرَاءَةُ فِيهِ وَمَعْنَاهُ. (وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا) وهذه الْآيَةُ فِيهَا تَنْزِيهُ الْأَنْبِيَاءِ وَعِصْمَتُهُمْ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِمْ. وَهَذَا الْبَابُ عَظِيمٌ، وَخَطَرُهُ جَسِيمٌ، يَنْبَغِي الْوُقُوفُ، عَلَيْهِ لِئَلَّا يَزِلَّ الْإِنْسَانُ فَيَكُونُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ. الْمَعْنَى: وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ يَا مُحَمَّدُ إِلَّا رِجَالًا ثُمَّ لَمْ نُعَاقِبْ أُمَمَهُمْ بِالْعَذَابِ." حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ" أَيْ يَئِسُوا مِنْ إِيمَانِ قَوْمِهِمْ." وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا" بِالتَّشْدِيدِ، أَيْ أَيْقَنُوا أَنَّ قَوْمَهُمْ كَذَّبُوهُمْ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: حَسِبُوا أَنَّ مَنْ آمَنَ بِهِمْ مِنْ قَوْمِهِمْ كَذَّبُوهُمْ، لَا أَنَّ الْقَوْمَ كَذَّبُوا، وَلَكِنَّ الْأَنْبِيَاءَ ظَنُّوا وَحَسِبُوا أَنَّهُمْ يُكَذِّبُونَهُمْ، أَيْ خَافُوا أَنْ يَدْخُلَ قُلُوبَ أَتْبَاعِهِمْ شَكٌّ، فَيَكُونُ" وَظَنُّوا" عَلَى بَابِهِ فِي هَذَا التَّأْوِيلِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ وَأَبُو جَعْفَرِ بْنُ الْقَعْقَاعِ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَأَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ وَخَلَفٌ" كُذِبُوا" بِالتَّخْفِيفِ، أَيْ ظَنَّ الْقَوْمُ أَنَّ الرُّسُلَ كَذَبُوهُمْ فِيمَا أَخْبَرُوا به من العذاب،

Yani kesin bir bilişle [demektir]. el-Kisâî, [Arapların] 'Salâtü'l-ûlâ' (ilk namaz) sözünü; el-Ahfeş ise 'Mescidü'l-câmi'' (ulu cami) ifadesini delil getirmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bir şeyin bizzat kendisine izafe edilmesi (tamlanan yapılması) imkânsızdır. Çünkü bir şey, ancak kendisiyle belirlilik kazansın (tanınsın) diye bir başkasına izafe edilir. En fasih olanı 'es-Salâtü'l-ûlâ' (ilk namaz) şeklindeki [sıfat tamlamasıdır]. 'Salâtü'l-ûlâ' [şeklinde isim tamlaması olarak] söyleyenin kastettiği mana ise: 'İlk farz namazın vaktinde' demektir. Ona 'el-Ûlâ' (ilk) denilmesinin sebebi, namaz farz kılındığında ilk kılınan ve ilk açığa vurulan/gündüzün ilk vakti kılınan namaz olmasıdır; bu sebeple ona aynı zamanda 'Öğle' (Zuhr) de denilmiştir. Takdiri ise: { وَلَدَارُ الْحَالِ الْآخِرَةِ خَيْرٌ } 'Ahiret hâlinin yurdu elbette daha hayırlıdır' şeklindedir. Bu, Basralıların görüşüdür. Bu yurttan kasıt cennettir; yani [o yurt], takva sahipleri için daha hayırlıdır. [Bir kıraatte] { وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ } şeklinde [de] okunmuştur. Nâfi‘, Âsım, Ya‘kûb ve başkaları { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” buyruğunu muhatap kipiyle 'te' (ت) ile okumuşlardır. Diğerleri ise gaip (haber) kipiyle 'ye' (ي) ile [{ أَفَلَا يَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyorlar mı?” şeklinde] okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ } “Nihayet peygamberler ümitlerini kesince...” buyruğunun kıraati ve manası daha önce geçmişti. { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا } “Ve kendilerinin yalanlandıklarını anladıklarında / sandıklarında” buyruğu: Bu ayette peygamberlerin tenzihi ve kendilerine yakışmayan şeylerden korunmuşlukları (ismetleri) söz konusudur. Bu, son derece büyük ve tehlikesi pek mühim bir konudur. İnsanın ayağının kayıp da cehennemin ortasına yuvarlanmaması için bu mesele üzerinde dikkatle durulması gerekir. Manası şudur: Biz senden önce [ey Muhammed], ancak erkekleri peygamber olarak gönderdik; sonra da onların ümmetlerini azapla cezalandırmadık; { حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ } “Nihayet peygamberler ümitlerini kesince”, yani kavimlerinin iman etmesinden ümitlerini kestiklerinde; { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا } [ifadesi] şeddeli olarak [kuzzibû şeklinde okunduğunda]; yani kavimlerinin kendilerini kesin olarak yalanladığını bildiklerinde [azap gelmiştir]. Bir diğer görüşe göre anlam şudur: Peygamberler, kavimlerinden kendilerine iman etmiş olanların da kendilerini yalanladıklarını / yalanlayacaklarını sandılar. [Yani] asıl inkârcı kavmin yalanlaması değil de, peygamberler onların kendilerini yalanlayacaklarını zannettiler ve sandılar; yani tâbilerinin kalplerine bir şüphe girmesinden korktular. Bu yoruma göre { وَظَنُّوا } “ve sandılar ki” fiili kendi asıl anlamında (zan/şüphe manasında) kalmış olur. İbn Abbâs, İbn Mes‘ûd, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, Ebû Ca‘fer b. el-Ka‘kâ‘, el-Hasan, Katâde, Ebû Recâ el-Utâridî, Âsım, Hamza, el-Kisâî, Yahyâ b. Vessâb, el-A‘meş ve Halef { كُذِبُوا } lafzını şeddesiz (küzibû) olarak okumuşlardır. Yani kavim, peygamberlerin kendilerine haber verdikleri azap konusunda kendilerine yalan söylediğini zannetti,

وَلَمْ يَصْدُقُوا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى ظَنَّ الْأُمَمُ أَنَّ الرُّسُلَ قَدْ كَذَبُوا فِيمَا وَعَدُوا بِهِ مِنْ نَصْرِهِمْ. وَفِي رِوَايَةٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ظَنَّ الرُّسُلُ أَنَّ اللَّهَ أَخْلَفَ مَا وَعَدَهُمْ. وَقِيلَ: لَمْ تَصِحَّ هَذِهِ الرِّوَايَةُ، لِأَنَّهُ لَا يُظَنُّ بِالرُّسُلِ هَذَا الظَّنُّ، وَمَنْ ظَنَّ هَذَا الظَّنَّ لَا يَسْتَحِقُّ النَّصْرَ، فَكَيْفَ قَالَ: (جَاءَهُمْ نَصْرُنَا)؟! قال القشيري أبو نصر: ولا يبعد إن صَحَّتِ الرِّوَايَةُ أَنَّ الْمُرَادَ خَطَرَ بِقُلُوبِ الرُّسُلِ هَذَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَتَحَقَّقُوهُ فِي نُفُوسِهِمْ، وَفِي الْخَبَرِ:" إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَجَاوَزَ لِأُمَّتِي عَمَّا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا مَا لَمْ يَنْطِقْ بِهِ لِسَانٌ أَوْ تَعْمَلْ بِهِ". وَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: قَرُبُوا مِنْ ذَلِكَ الظَّنِّ، كَقَوْلِكَ: بَلَغْتُ الْمَنْزِلَ، أَيْ قَرُبْتُ مِنْهُ. وَذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ وَالنَّحَّاسُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانُوا بَشَرًا فَضَعُفُوا مِنْ طُولِ الْبَلَاءِ، وَنَسُوا وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُخْلِفُوا، ثُمَّ تَلَا:" حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ" [البقرة: ٢١٤]. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ: وَجْهُهُ عِنْدَنَا أَنَّ الرُّسُلَ كَانَتْ تَخَافُ بُعْدَ مَا وَعَدَ اللَّهُ النَّصْرَ، لَا مِنْ تُهْمَةٍ لِوَعْدِ اللَّهِ، وَلَكِنْ لِتُهْمَةِ النُّفُوسِ أَنْ تَكُونَ قَدْ أَحْدَثَتْ، حَدَثًا يَنْقُضُ ذَلِكَ الشَّرْطَ وَالْعَهْدَ الَّذِي عُهِدَ إِلَيْهِمْ، فَكَانَتْ إِذَا طَالَتْ [عَلَيْهِمُ] الْمُدَّةُ دَخَلَهُمُ الْإِيَاسُ وَالظُّنُونُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: ظَنَّتِ الرُّسُلُ أَنَّهُمْ قَدْ أُخْلِفُوا عَلَى مَا يَلْحَقُ الْبَشَرَ، وَاسْتَشْهَدَ بِقَوْلِ إِبْرَاهِيمَ ﵇:" رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى " [البقرة: ٢٦٠] الْآيَةَ. وَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى أَوْلَى. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَحُمَيْدٌ-" قَدْ كَذَبُوا" بِفَتْحِ الْكَافِ وَالذَّالِ مُخَفَّفًا، عَلَى مَعْنَى: وَظَنَّ قَوْمُ الرُّسُلِ أَنَّ الرُّسُلَ قَدْ كَذَبُوا، لِمَا رَأَوْا مِنْ تَفَضُّلِ اللَّهِ ﷿ فِي تَأْخِيرِ الْعَذَابِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ المعنى: و [لما] أَيْقَنَ الرُّسُلُ أَنَّ قَوْمَهُمْ قَدْ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ بِكُفْرِهِمْ جَاءَ الرُّسُلَ نَصْرُنَا. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ لَهُ وَهُوَ يَسْأَلُهَا عَنْ قَوْلِ اللَّهِ ﷿:" حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ" قَالَ قُلْتُ: أَكُذِبُوا أَمْ كُذِّبُوا؟ قَالَتْ عَائِشَةُ: كُذِبُوا. قُلْتُ: فَقَدِ اسْتَيْقَنُوا أَنَّ قَوْمَهُمْ كَذَّبُوهُمْ فَمَا هُوَ بِالظَّنِّ؟ قَالَتْ: أَجَلَّ! لَعَمْرِي! لَقَدِ اسْتَيْقَنُوا بِذَلِكَ، فَقُلْتُ لَهَا:" وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا" قَالَتْ: مَعَاذَ اللَّهِ! لَمْ تَكُنِ الرُّسُلُ تَظُنُّ ذَلِكَ بِرَبِّهَا. قُلْتُ: فَمَا هَذِهِ الْآيَةُ؟ قَالَتْ: هُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ [الَّذِينَ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَصَدَّقُوهُمْ، فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْبَلَاءُ، وَاسْتَأْخَرَ عَنْهُمُ النصر حتى إذا استيأس الرسل]

[ve] doğru söylemediler. Bir diğer görüşe göre anlam şöyledir: Ümmetler, elçilerin kendilerine vaad ettikleri yardım konusunda kendilerine yalan söylediğini sandılar. İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette ise: Peygamberler, Allah'ın kendilerine vaad ettiği şeyde vaadinden döndüğünü zannettiler. Bir görüşe göre de bu rivayet sahih değildir; çünkü peygamberler hakkında böyle bir zan düşünülemez; böyle bir zanna kapılan kimse ise yardımı hak etmez, o halde nasıl { جَاءَهُمْ نَصْرُنَا } buyurmuştur?! Ebû Nasr el-Kuşeyrî der ki: Şayet rivayet sahih ise, bununla kastedilenin peygamberlerin kalplerine, nefislerinde bunu kesinleştirmeksizin [böyle bir düşüncenin] doğması olması uzak bir ihtimal değildir. Rivayette de şöyle buyrulmuştur: « إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَجَاوَزَ لِأُمَّتِي عَمَّا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا مَا لَمْ يَنْطِقْ بِهِ لِسَانٌ أَوْ تَعْمَلْ بِهِ » «Şüphesiz Allah Teâlâ, dille söylenmedikçe yahut fiilen işlenmedikçe ümmetimin içinden geçirdiği şeyleri bağışlamıştır.» Şöyle denilmesi de caizdir: Senin; 'menzile ulaştım' yani ona yaklaştım demen gibi, onlar da bu zanna yaklaştılar. es-Sa'lebî ve en-Nehhâs, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Onlar insandılar, belanın uzaması sebebiyle zaafa düştüler, unuttular ve kendilerine verilen sözün yerine getirilmediğini sandılar; sonra şu ayeti okudu: { حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ } “Hatta peygamber ve beraberindeki müminler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyecek [dereceye geldiler].” [el-Bakara 2/214]. el-Hakîm et-Tirmizî de şöyle demiştir: Bize göre bunun izahı şudur: Peygamberler, Allah'ın yardım vaadinden sonra gecikmesinden korkuyorlardı; bu, Allah'ın vaadini itham etmekten değil, kendilerine verilmiş olan o şart ve ahdi bozan bir kusuru nefislerinin işlemiş olabileceği endişesinden kaynaklanıyordu. Süre uzadığında [onlara] bu yönden ümitsizlik ve zanlar arız oluyordu. el-Mehdevî, İbn Abbâs'tan naklen der ki: Peygamberler, insan tabiatının gereği olarak kendilerine verilen sözün geciktiğini zannettiler ve İbrâhim aleyhisselâm'ın şu sözünü delil getirdi: { رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } “Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster!” [el-Bakara 2/260] ayeti. Birinci kıraat daha uygundur. Mücâhid ve Humeyd ise; kavimlerin peygamberleri, Yüce Allah'ın azabı ertelemesindeki lütfunu gördüklerinde onların yalan söylediğini zannettiler anlamında, kâf ve zâl harflerinin fethası ve şeddesiz olarak (قَدْ كَذَبُوا) şeklinde okumuşlardır. Anlamın şöyle olması da caizdir: Peygamberler, kavimlerinin inkârlarıyla Allah'a karşı yalan uydurduklarını kesin olarak anladıklarında peygamberlere yardımımız geldi. Sahîh-i Buhârî'de Urve'den nakledildiğine göre Âişe'ye Yüce Allah'ın: { حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ } buyruğunu sorarken şöyle demiştir: 'Onlar [kavimleri tarafından] yalanlandılar mı (kuzzibû) yoksa [kendileri] yalanladılar mı (kuzibû)?' diye sordum. Âişe: 'Yalanlandılar (kuzibû)' dedi. Ben: 'Onlar kavimlerinin kendilerini yalanladığını kesin olarak biliyorlardı, bu zanna dayalı bir şey değildir ki?' dedim. Âişe: 'Evet, ömrüme andolsun ki onlar bunu kesin olarak biliyorlardı' dedi. Ben ona: { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا } ayetini sordum. Dedi ki: 'Hâşâ! Peygamberler Rableri hakkında böyle bir zan beslemezler.' 'Öyleyse bu ayet ne anlama gelir?' dedim. Dedi ki: 'Onlar, peygamberlerin [Rablerine iman edip onları tasdik eden, fakat üzerlerindeki imtihan uzayan ve peygamberler ümitsizliğe düşünceye kadar kendilerinden yardım geciken] tâbileridir.'

مِمَّنْ كَذَّبَهُمْ مِنْ قَوْمِهِمْ، وَظَنَّتِ الرُّسُلُ أَنَّ أَتْبَاعَهُمْ [قَدْ] كَذَّبُوهُمْ جَاءَهُمْ نَصْرُنَا عِنْدَ ذَلِكَ. وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" جاءَهُمْ نَصْرُنا" قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- جاء الرسل نصر الله، قاله مُجَاهِدٌ. الثَّانِي- جَاءَ قَوْمَهُمْ عَذَابُ اللَّهِ، قَالَهُ ابن عباس. (فننجي مَنْ نَشَاءُ) قِيلَ: الْأَنْبِيَاءُ وَمَنْ آمَنَ مَعَهُمْ. وَرُوِيَ عَنْ عَاصِمٍ" فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ" بِنُونٍ وَاحِدَةٍ مَفْتُوحَةِ الْيَاءِ، وَ" مِنَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، اسْمُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ لِأَنَّهَا فِي مُصْحَفِ عُثْمَانَ، وَسَائِرِ مَصَاحِفَ الْبُلْدَانِ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ" فَنَجَا" فِعْلٌ مَاضٍ، وَ" مِنَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ لِأَنَّهُ الْفَاعِلُ، وَعَلَى قِرَاءَةِ الْبَاقِينَ نَصَبًا عَلَى الْمَفْعُولِ. (وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا) أَيْ عَذَابُنَا. (عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ) أَيِ الْكَافِرِينَ المشركين.

kavimlerinden kendilerini yalanlayanlardan ümitlerini kesip, etbaının da kendilerini yalanladığını [kesin olarak] bildiklerinde / sandıklarında işte o anda onlara yardımımız geldi.' Yüce Allah'ın: "جاءَهُمْ نَصْرُنا" buyruğu hakkında iki görüş vardır: Birincisi- Peygamberlere Allah'ın yardımı geldi; bunu Mücâhid söylemiştir. İkincisi- Kavimlerine Allah'ın azabı geldi; bunu İbn Abbâs söylemiştir. { فننجي مَنْ نَشاءُ } “dilediğimiz kimseleri kurtarırız”; bunların peygamberler ve beraberlerindeki müminler olduğu söylenmiştir. Âsım'dan tek nûn ile ve ye harfinin fethasıyla: { فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ } şeklinde rivayet edilmiştir; "مَنْ" nâib-i fâil olarak ref mahallindedir. Ebû Ubeyd bu kıraati tercih etmiştir; zira bu Hz. Osman'ın mushafında ve diğer şehirlerin mushaflarında tek nûn iledir. İbn Muhaysın ise mazi fiil olarak "فَنَجَا" şeklinde okumuştur; "مَنْ" fâil olduğu için ref mahallindedir; diğerlerinin kıraatinde ise mef'ûl olarak nasb mahallindedir. { وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا } “Bizim azabımız ise geri çevrilmez”, yani azabımız. { عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ } “suçlu/günahkâr topluluktan”, yani kâfir ve müşriklerden.

[سورة يوسف (١٢): آية ١١١]

[Yûsuf Suresi (12), Ayet 111]

لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ مَا كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١١١)

{ لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ مَا كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır. Bu [Kur'an], uydurulacak bir söz değildir; ancak kendinden öncekilerin tasdiki, her şeyin açıklaması ve iman eden bir topluluk için bir hidayet ve bir rahmettir.” (111)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ) أَيْ فِي قِصَّةِ يُوسُفَ وَأَبِيهِ وَإِخْوَتِهِ، أَوْ فِي قَصَصِ الْأُمَمِ. (عِبْرَةٌ) أَيْ فِكْرَةٌ وَتَذْكِرَةٌ وَعِظَةٌ. (لِأُولِي الْأَلْبابِ) أَيِ الْعُقُولِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيِّ: إِنَّ يَعْقُوبَ عَاشَ مِائَةَ سَنَةٍ وَسَبْعًا وَأَرْبَعِينَ سَنَةً، وَتُوُفِّيَ أَخُوهُ عِيصُو مَعَهُ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ، وَقُبِرَا فِي قَبْرٍ وَاحِدٍ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ:" لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ" إِلَى آخِرِ السُّورَةِ. (مَا كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى) أَيْ مَا كَانَ الْقُرْآنُ حَدِيثًا يُفْتَرَى، أَوْ مَا كَانَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ حَدِيثًا يُفْتَرَى. (وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ) أي [ولكن كان تصديق، وَيَجُوزُ الرَّفْعُ بِمَعْنَى لَكِنْ هُوَ تَصْدِيقٌ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ أَيْ] مَا كَانَ قَبْلَهُ مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَسَائِرِ كُتُبِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا تَأْوِيلُ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ الْقُرْآنُ. (وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ) مِمَّا يَحْتَاجُ الْعِبَادُ إِلَيْهِ مِنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، وَالشَّرَائِعِ وَالْأَحْكَامِ. (وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ).

Yüce Allah'ın: (لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ) { لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ } “Andolsun ki onların kıssalarında...” buyruğu; yani Yûsuf'un, babasının ve kardeşlerinin kıssasında veya [geçmiş] ümmetlerin kıssalarında demektir. (عِبْرَةٌ) { عِبْرَةٌ } “...bir ibret vardır.” Yani bir tefekkür, bir hatırlatma ve bir öğüt vardır. (لِأُولِي الْأَلْبابِ) { لِأُولِي الْأَلْبابِ } “...akıl sahipleri için.” Yani akıl sahipleri için. Muhammed b. İshâk, ez-Zührî'den, o da Muhammed b. İbrâhîm b. el-Hâris et-Teymî'den şöyle dediğini nakletmiştir: Ya‘kūb yüz kırk yedi yıl yaşadı. Kardeşi Îsû da onunla aynı günde vefat etti ve ikisi tek bir kabre defnedildi. İşte Yüce Allah'ın surenin sonuna kadar [devam eden]: { لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ } “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır...” buyruğu buna [işaret etmektedir]. (مَا كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى) { مَا كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى } “Bu [Kur'an], uydurulacak bir söz değildir;” Yani Kur'an uydurulmuş bir söz değildir veya bu kıssa uydurulmuş bir söz değildir. (وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ) { وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “...ancak kendinden öncekilerin tasdikidir...” Yani ["fakat o, bir tasdiktir" takdirindedir. "Ancak o, kendinden öncekilerin tasdikidir" anlamında [mübtedanın haberi olarak] merfû okunması da caizdir. Kendinden öncekilerden kasıt ise] kendisinden önce gelen Tevrat, İncil ve Yüce Allah'ın diğer kitaplarıdır. Bu, [zamirin işaret ettiği şeyin] Kur'an olduğunu söyleyenlerin tevilidir. (وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ) { وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ } “...ve her şeyin açıklaması...” [Yani] kulların muhtaç olduğu helal, haram, şeriatlar ve hükümlerden [her şeyin açıklamasıdır]. (وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ) { وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “...ve iman eden bir topluluk için bir hidayet ve bir rahmettir.”