قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَلا ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (١٦)
{قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَلا ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ} “De ki: 'Göklerin ve yerin Rabbi kimdir?' De ki: 'Allah'tır.' De ki: 'O halde O'nu bırakıp da kendilerine ne bir fayda ne de bir zarar verme gücüne sahip olmayan dostlar mı edindiniz?' De ki: 'Kör ile gören bir olur mu hiç? Yahut karanlıklar ile aydınlık bir olur mu?' Yoksa Allah'a, O'nun yaratması gibi yaratan ortaklar buldular da bu yaratma kendilerince birbirine benzer mi göründü? De ki: 'Allah her şeyin yaratıcısıdır. O, tektir, mutlak kahredicidir.'” (16)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ ﷺ أَنْ يَقُولَ لِلْمُشْرِكِينَ:" قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ يَقُولَ [لَهُمْ]: هُوَ اللَّهُ إِلْزَامًا لِلْحُجَّةِ إِنْ لَمْ يَقُولُوا ذَلِكَ، وَجَهِلُوا مَنْ هُوَ. (قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ) هَذَا يَدُلُّ عَلَى اعْتِرَافِهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْخَالِقُ [وَإِلَّا] لَمْ يَكُنْ لِلِاحْتِجَاجِ بِقَوْلِهِ:" قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ" مَعْنًى، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ:" وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ" [الزمر: ٣٨] أَيْ فَإِذَا اعْتَرَفْتُمْ فَلِمَ تَعْبُدُونَ غَيْرَهُ؟! وَذَلِكَ الْغَيْرُ لَا يَنْفَعُ وَلَا يَضُرُّ، وَهُوَ إِلْزَامٌ صحيح. ثُمَّ ضَرَبَ لَهُمْ مَثَلًا فَقَالَ: (قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ) فَكَذَلِكَ لَا يَسْتَوِي الْمُؤْمِنُ الَّذِي يُبْصِرُ الْحَقَّ، وَالْمُشْرِكُ الَّذِي لَا يُبْصِرُ الْحَقَّ. وَقِيلَ: الْأَعْمَى مَثَلٌ لِمَا عَبَدُوهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَالْبَصِيرُ مَثَلُ اللَّهِ تَعَالَى: (أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ) أَيِ الشِّرْكُ وَالْإِيمَانُ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَأَبُو بَكْرٍ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ والكسائي" يسوي" بِالْيَاءِ لِتَقَدُّمِ الْفِعْلِ، وَلِأَنَّ تَأْنِيثَ" الظُّلُماتُ" لَيْسَ بِحَقِيقِيٍّ. الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ، قَالَ: لِأَنَّهُ لَمْ يَحُلْ بَيْنَ الْمُؤَنَّثِ وَالْفِعْلِ حَائِلٌ. وَ" الظُّلُماتُ وَالنُّورُ" مَثَلُ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ، وَنَحْنُ لَا نَقِفُ عَلَى كَيْفِيَّةِ ذَلِكَ. (أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ) هَذَا مِنْ تَمَامِ الِاحْتِجَاجِ، أَيْ خَلَقَ غَيْرُ الله مثل
Yüce Allah'ın: {قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “De ki: 'Göklerin ve yerin Rabbi kimdir?'” buyruğu: Yüce Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e müşriklere: {قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “De ki: 'Göklerin ve yerin Rabbi kimdir?'” diye sormasını, ardından şayet onlar bunu söylemezler ve O'nun kim olduğunu bilmezlerse hücceti ortaya koyup onları bağlamak (ilzâm) için [onlara]: "O, Allah'tır" demesini emretmiştir. {قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ} “De ki: 'O halde O'ndan başka dostlar mı edindiniz?'” buyruğu, onların yaratıcının Allah olduğunu kabul ettiklerine delalet eder. [Aksi takdirde], {قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ} “De ki: 'O halde O'ndan başka dostlar mı edindiniz?'” buyruğu ile delil getirmenin bir anlamı kalmazdı. Bunun delili: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} [ez-Zümer: 38] “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye soracak olsan, mutlaka: 'Allah' derler” buyruğudur. Yani madem kabul ediyorsunuz, o halde niçin O'ndan başkasına tapıyorsunuz?! Üstelik o başkası ne bir fayda sağlayabilir ne de zarar verebilir. Bu ise sahih bir bağlayıcı delildir (ilzâmdır). Sonra onlara bir misal vererek şöyle buyurdu: {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ} “De ki: 'Kör ile gören bir olur mu?'” Nitekim hakkı gören mümin ile hakkı göremeyen müşrik bir olmaz. Kör olanın Allah'tan başka taptıkları şeylerin, görenin ise Yüce Allah'ın misali olduğu da söylenmiştir. {أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ} “Yoksa karanlıklar ile nur bir olur mu?” Yani şirk ile iman [bir olur mu?]. İbn Muhaysın, Ebû Bekr, el-A'meş, Hamza ve el-Kisâî, fiil öne geçtiği ve {الظُّلُماتُ} kelimesinin müennesliği hakiki olmadığı için [fiili] ye ile "yestevî" şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise te ile okumuştur. Ebû Ubeyd de bunu tercih etmiş ve: "Çünkü müennes ile fiil arasına herhangi bir engel girmemiştir" demiştir. "Karanlıklar ve nur" iman ile küfrün misalidir; biz ise bunun keyfiyetini tam olarak bilemeyiz. {أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ} “Yoksa Allah'a, O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar buldular da bu yaratma kendilerine benzer mi göründü?” buyruğu, delil getirmenin tamamlayıcı bir parçasıdır. Yani Allah'tan başkası O'nun yaratması gibi bir
خَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ، فَلَا يَدْرُونَ خَلْقَ اللَّهِ مِنْ خَلْقِ آلِهَتِهِمْ. (قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ) أَيْ قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ:" اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ"، فَلَزِمَ لِذَلِكَ أَنْ يعبده كل شي. وَالْآيَةُ رَدٌّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَالْقَدَرِيَّةِ الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّهُمْ خَلَقُوا كَمَا خَلَقَ اللَّهُ. (وَهُوَ الْواحِدُ) قبل كل شيء." الْقَهَّارُ" الغالب لكل شي، الَّذِي يَغْلِبُ فِي مُرَادِهِ كُلَّ مُرِيدٍ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ: وَلَا يَبْعُدُ أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ وَارِدَةٌ فِيمَنْ لَا يَعْتَرِفُ بِالصَّانِعِ، أَيْ سَلْهُمْ عَنْ خَالِقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، فَإِنَّهُ يَسْهُلُ تَقْرِيرُ الْحُجَّةِ فِيهِ عَلَيْهِمْ، وَيَقْرُبُ الْأَمْرُ مِنَ الضَّرُورَةِ، فَإِنَّ عَجْزَ الْجَمَادُ وَعَجْزَ كُلِّ مَخْلُوقٍ عَنْ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَعْلُومٌ، وَإِذَا تَقَرَّرَ هَذَا وَبَانَ أَنَّ الصَّانِعَ هُوَ اللَّهُ فَكَيْفَ يَجُوزُ اعْتِدَادُ الشَّرِيكِ لَهُ؟! وَبَيَّنَ فِي أَثْنَاءِ الْكَلَامِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ لِلْعَالَمِ صَانِعَانِ لَاشْتَبَهَ الْخَلْقُ، وَلَمْ يَتَمَيَّزْ فِعْلُ هَذَا عَنْ فِعْلِ ذَلِكَ، فَبِمَ يُعْلَمُ أَنَّ الْفِعْلَ مِنَ اثْنَيْنِ؟!.
yaratma kendilerine benzeşti, dolayısıyla Allah'ın yarattığı ile ilahlarının yarattığını ayırt edemiyorlar mı? {قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ} “De ki: 'Allah her şeyin yaratıcısıdır.'” Yani ey Muhammed, onlara de ki: {اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ} “Allah her şeyin yaratıcısıdır.” Bundan dolayı her şeyin O'na ibadet etmesi zorunlu olmuştur. Bu ayet, müşriklere ve Allah'ın yarattığı gibi yarattıklarını iddia eden Kaderiyye'ye bir reddiyedir. {وَهُوَ الْواحِدُ} “O birdir”, her şeyden öncedir. {الْقَهَّارُ} “Kahredicidir”, her şeye galip gelen, muradında her dileyene galebe çalındır. Ebû Nasr el-Kuşeyrî şöyle demiştir: 'Bu ayetin Sâni'i (yaratıcıyı) kabul etmeyenler hakkında inmiş olması da uzak bir ihtimal değildir; yani onlara gökleri ve yeri yaratanı sor; çünkü bu konuda onlara karşı hüccet ikame etmek kolaydır ve mesele zaruret derecesine yakındır; zira cansız varlıkların ve her bir mahlukun gökleri ve yeri yaratmaktan âciz olduğu bilinmektedir. Bu durum sabit olup Yaratanın Allah olduğu açıkça ortaya çıkınca, O'na bir ortak saymak nasıl caiz olabilir?!' Söz arasında, eğer âlemin iki yaratıcısı olsaydı yaratmanın birbirine karışacağını ve şunun fiilinin bunun fiilinden ayırt edilemeyeceğini, bu durumda fiilin iki kişiden kaynaklandığının ne ile bilinebileceğini açıklamıştır.
[سورة الرعد (١٣): الآيات ١٧ الى ١٩]
[Ra'd Suresi (13): Âyetler 17-19]
أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ (١٧) لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنى وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٨) أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمى إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ (١٩)
{أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ (١٧) لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنى وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٨) أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمى إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ} “O, gökten bir su indirdi de vadiler kendi hacimlerince akıp gitti. Sel de üste çıkan bir köpük yüklenip götürdü. Bir zinet veya bir eşya yapmak amacıyla ateşte üzerini körükledikleri şeylerden de bunun gibi bir köpük (cüruf) çıkar. İşte Allah hak ile batılı böyle darbımesel yapar. Köpüğe gelince, atılıp yok olur gider; insanlara fayda veren şeye gelince, o ise yerde kalır. İşte Allah meselleri böyle verir. (17) Rablerinin çağrısına uyanlar için en güzel mükâfat (cennet) vardır. O'na icabet etmeyenlere gelince, yeryüzünde olanların tamamı ve bir o kadarı daha kendilerinin olsa, [kurtulmak için] onu mutlaka fidye verirlerdi. İşte kötü hesap onlar içindir; varacakları yer cehennemdir ve o ne kötü bir yataktır! (18) Peki, Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse, kör olan kimse gibi midir? Ancak akıl sahipleri ibret alır.” (19)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً) ضَرَبَ مَثَلًا لِلْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، فَشَبَّهَ الْكُفْرَ بِالزَّبَدِ الَّذِي يَعْلُو الْمَاءَ، فَإِنَّهُ يَضْمَحِلُّ وَيَعْلَقُ بِجَنَبَاتِ الْأَوْدِيَةِ، وَتَدْفَعُهُ الرِّيَاحُ، فَكَذَلِكَ يَذْهَبُ الْكُفْرُ وَيَضْمَحِلُّ، عَلَى مَا نُبَيِّنُهُ. قَالَ مُجَاهِدٌ:
Yüce Allah'ın: {أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً} “O, gökten bir su indirdi de vadiler kendi hacimlerince akıp gitti. Sel de üste çıkan bir köpük yüklenip götürdü” buyruğunda hak ile batıl için bir mesel vurulmuş, küfür ise suyun üzerine çıkan köpüğe benzetilmiştir; zira o yok olur gider, vadilerin kenarlarına tutunur ve rüzgârlar onu savurur. Açıklayacağımız üzere küfür de tıpkı böyle gider ve yok olur. Mücâhid şöyle demiştir:
" فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها" قَالَ: بِقَدْرِ مِلْئِهَا. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: بِقَدْرِ صِغَرِهَا وَكِبَرِهَا. وَقَرَأَ الْأَشْهَبُ الْعُقَيْلِيُّ وَالْحَسَنُ" بِقَدْرِهَا" بِسُكُونِ الدَّالِ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. وَقِيلَ: مَعْنَاهَا بِمَا قُدِّرَ لَهَا. وَالْأَوْدِيَةُ. جَمْعُ الْوَادِي، وَسُمِّيَ وَادِيًا لِخُرُوجِهِ وَسَيَلَانِهِ، فَالْوَادِي عَلَى هَذَا اسْمٌ لِلْمَاءِ السَّائِلِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ:" فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ" تَوَسُّعٌ، أَيْ سَالَ مَاؤُهَا فَحُذِفَ، قَالَ: وَمَعْنَى" بِقَدَرِها" بِقَدْرِ مِيَاهِهَا، لِأَنَّ الْأَوْدِيَةَ مَا سَالَتْ بِقَدْرِ أَنْفُسِهَا." فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً" أَيْ طَالِعًا عَالِيًا مُرْتَفِعًا فَوْقَ الْمَاءِ، وَتَمَّ الْكَلَامُ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. ثُمَّ قَالَ: (وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ) وَهُوَ الْمَثَلُ الثَّانِي. (ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ) أَيْ حِلْيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ. (أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ) قَالَ مُجَاهِدٌ: الْحَدِيدُ وَالنُّحَاسُ وَالرَّصَاصُ. وَقَوْلُهُ:" زَبَدٌ مِثْلُهُ" أَيْ يَعْلُو هَذِهِ الْأَشْيَاءَ زَبَدٌ كَمَا يَعْلُو السَّيْلَ، وَإِنَّمَا احْتَمَلَ السَّيْلُ الزَّبَدَ لِأَنَّ الْمَاءَ خَالَطَهُ تُرَابُ الْأَرْضِ فَصَارَ ذَلِكَ زَبَدًا، كَذَلِكَ مَا يُوقَدُ عَلَيْهِ فِي النَّارِ مِنَ الْجَوْهَرِ وَمِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ مِمَّا يَنْبَثُّ فِي الْأَرْضِ مِنَ الْمَعَادِنِ فَقَدْ خَالَطَهُ التُّرَابُ، فَإِنَّمَا يُوقَدُ عَلَيْهِ لِيَذُوبَ فَيُزَايِلُهُ تُرَابُ الْأَرْضِ. وَقَوْلُهُ: (كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً) قَالَ مُجَاهِدٌ: جُمُودًا. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ قَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ: أَجْفَأَتِ الْقِدْرُ إِذَا غَلَتْ حَتَّى يَنْصَبَّ زَبَدُهَا، وَإِذَا جَمَدَ فِي أَسْفَلِهَا. وَالْجُفَاءُ مَا أَجْفَاهُ الْوَادِي أَيْ رَمَى بِهِ. وَحَكَى أَبُو عُبَيْدَةَ أَنَّهُ سَمِعَ رُؤْبَةَ يَقْرَأُ" جُفَالًا" قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يُقَالُ أَجَفَلَتِ الْقِدْرُ إِذَا قَذَفَتْ بِزَبَدِهَا، وَأَجْفَلَتِ الرِّيحُ السَّحَابَ إِذَا قَطَعَتْهُ. (وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ) قَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ الْمَاءُ الْخَالِصُ الصَّافِي. وَقِيلَ: الْمَاءُ وَمَا خَلَصَ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْحَدِيدِ وَالنُّحَاسِ وَالرَّصَاصِ، وَهُوَ أَنَّ الْمَثَلَيْنِ ضَرَبَهُمَا اللَّهُ لِلْحَقِّ فِي ثَبَاتِهِ، وَالْبَاطِلِ فِي اضْمِحْلَالِهِ، فَالْبَاطِلُ وَإِنْ عَلَا فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ فَإِنَّهُ يَضْمَحِلُّ كَاضْمِحْلَالِ الزَّبَدِ وَالْخَبَثِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِلْقُرْآنِ وَمَا يَدْخُلُ مِنْهُ الْقُلُوبَ، فَشَبَّهَ الْقُرْآنَ بِالْمَطَرِ لِعُمُومِ خَيْرِهِ وَبَقَاءِ نَفْعِهِ، وَشَبَّهَ الْقُلُوبَ بِالْأَوْدِيَةِ، يَدْخُلُ فِيهَا مِنَ الْقُرْآنِ مِثْلُ مَا يَدْخُلُ فِي الْأَوْدِيَةِ بِحَسَبِ سَعَتِهَا وَضِيقِهَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً" قَالَ: قُرْآنًا،" فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها" قَالَ: الْأَوْدِيَةُ قلوب العباد. قال صاحب
{فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها} “vadiler kendi hacimlerince akıp gitti” [ifadesi hakkında Mücâhid]: "Kendi dolulukları nispetinde" demiştir. İbn Cüreyc ise: "Küçüklükleri ve büyüklükleri oranında" demiştir. el-Eşheb el-Ukaylî ve el-Hasan dal harfinin sükûnu ile "بِقَدْرِهَا / bi-kadrihâ" şeklinde okumuşlardır; anlam birdir. [Bunun] onlar için takdir edilen miktar kadar olduğu da söylenmiştir. "el-Evdiye" (الْأَوْدِيَةُ), "el-vâdî" (الْوَادِي) kelimesinin çoğuludur; çıkıp akması sebebiyle vadi diye isimlendirilmiştir. Buna göre vadi, akan suyun adıdır. Ebû Alî ise şöyle demiştir: {فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ} “vadiler akıp gitti” [ifadesi] mecaz (tevessu') yoluyladır; yani suları aktı [demektir de "suları" kelimesi] hazfedilmiştir. Devamla: {بِقَدَرِها} “kendi hacimlerince” ifadesinin anlamı "sularının miktarınca"dır; çünkü vadiler bizzat kendileri miktarınca akmamışlardır, demiştir. {فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً} “Sel de üste çıkan bir köpük yüklenip götürdü” ifadesi, suyun üzerine çıkan, yükselen ve üste kabaran [bir köpük] demektir. Burada söz tamam olmuştur; bunu Mücâhid söylemiştir. Sonra şöyle buyurmuştur: {وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ} “Ateşte üzerini körükledikleri şeylerden de...” Bu ise ikinci meseldir. {ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ} “süs eşyası elde etmek arzusuyla” yani altın ve gümüş süsü. {أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ} “yahut bir meta [yapmak için]; onun gibi bir köpük çıkar” [ifadesi hakkında] Mücâhid: "Demir, bakır ve kurşun" demiştir. {زَبَدٌ مِثْلُهُ} “onun gibi bir köpük çıkar” buyruğu, selin üzerine köpüğün çıkması gibi bu maddelerin üzerine de köpük (cüruf/tortu) çıkar demektir. Selin köpüğü yüklenip götürmesi, suyun yerin toprağıyla karışıp bunun köpük haline gelmesinden dolayıdır. Aynı şekilde madenlerden çıkarılıp yeryüzüne yayılan cevher, altın ve gümüşten ateşte eritilen şeylere de toprak karışmıştır; işte onların ateşte eritilmesi, eriyip yerin toprağının onlardan ayrışması içindir. {كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً} “İşte Allah hak ile batıla böyle misal verir. Köpüğe gelince, o atılıp gider” buyruğu hakkında Mücâhid: "Donup katılaşarak [yok olur gider]" demiştir. Ebû Ubeyde ise Ebû Amr b. el-Alâ'nın şöyle dediğini nakletmiştir: Çömlek kaynayıp köpüğü döküldüğünde veya köpük dibinde donup kaldığında "أَجْفَأَتِ الْقِدْرُ / ecfetü'l-kıdr" denir. "el-Cufâ" (الْجُفَاءُ) ise vadinin kenara attığı, fırlattığı şeydir. Ebû Ubeyde, Ru'be'nin bunu "جُفَالًا / cufâlen" şeklinde okuduğunu işittiğini nakletmiştir. Ebû Ubeyde dedi ki: Çömlek köpüğünü dışarı attığında "أَجْفَلَتِ الْقِدْرُ" denir. Rüzgâr bulutu parçalayıp dağıttığında da "أَجْفَلَتِ الرِّيحُ السَّحَابَ" denilir. {وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ} “İnsanlara fayda veren şeye gelince, o yeryüzünde kalır” buyruğu hakkında Mücâhid: "O, duru ve saf sudur" demiştir. Bunun, su ile altın, gümüş, demir, bakır ve kurşundan arta kalan saf kısım olduğu da söylenmiştir. Bu da şöyledir: Allah bu iki meseli, sebatı hususunda hakka, yok olup gitmesi hususunda ise batıla misal olarak vermiştir. Batıl bazı durumlarda üste çıksa bile, köpüğün ve maden cürufunun yok olup gitmesi gibi o da yok olur gider. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, Allah'ın Kur'an ve onun kalplere girişi hakkında verdiği bir misaldir. Hayrının umumiliği ve faydasının kalıcılığı sebebiyle Kur'an'ı yağmura benzetmiş; kalpleri de vadilere benzetmiştir. Kur'an'dan kalplere, vadilerin genişliği ve darlığı nispetinde suların vadilere girmesi gibi [feyiz ve ilim] girer. İbn Abbâs: {أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً} “Gökten bir su indirdi” buyruğu hakkında: "Kur'an'ı [indirdi]" demiş; {فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها} “vadiler kendi hacimlerince akıp gitti” buyruğu hakkında ise: "Vadiler, kulların kalpleridir" demiştir.
" سُوقِ الْعَرُوسِ" إِنْ صَحَّ هَذَا التَّفْسِيرُ فَالْمَعْنَى فِيهِ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ مَثَّلَ الْقُرْآنَ بِالْمَاءِ. وَمَثَّلَ الْقُلُوبَ بِالْأَوْدِيَةِ، وَمَثَّلَ الْمُحْكَمَ بِالصَّافِي، وَمَثَّلَ الْمُتَشَابِهَ بِالزَّبَدِ. وَقِيلَ: الزَّبَدُ مَخَايِلُ النَّفْسِ وَغَوَائِلُ الشَّكِّ تَرْتَفِعُ مِنْ حَيْثُ مَا فِيهَا فَتَضْطَرِبُ مِنْ سُلْطَانِ تِلَعِهَا، كَمَا أَنَّ مَاءَ السَّيْلِ يَجْرِي صَافِيًا فَيَرْفَعُ مَا يَجِدُ فِي الْوَادِي بَاقِيًا، وَأَمَّا حِلْيَةُ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ فَمِثْلُ الْأَحْوَالِ السُّنِّيَّةِ. وَالْأَخْلَاقِ الزَّكِيَّةِ، الَّتِي بِهَا جَمَالُ الرِّجَالِ، وَقَوَامُ صَالِحِ الْأَعْمَالِ، كَمَا أَنَّ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ زِينَةُ النِّسَاءِ. وَبِهِمَا قِيمَةُ الْأَشْيَاءِ. وَقَرَأَ حُمَيْدٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَيَحْيَى وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ،" يُوقِدُونَ" بِالْيَاءِ وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ، لِقَوْلِهِ:" يَنْفَعُ النَّاسَ" فَأَخْبَرَ، وَلَا مُخَاطَبَةَ هَاهُنَا. الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ لِقَوْلِهِ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ:" أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ" [الرعد: ١٦] الآية. وَقَوْلُهُ:" فِي النَّارِ" مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، وَهُوَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَذُو الْحَالِ الْهَاءُ الَّتِي فِي" عَلَيْهِ" التَّقْدِيرُ: وَمِمَّا تُوقِدُونَ عَلَيْهِ ثَابِتًا فِي النَّارِ أَوْ كَائِنًا. وَفِي قَوْلِهِ:" فِي النَّارِ" ضَمِيرٌ مَرْفُوعٌ يَعُودُ إِلَى الْهَاءِ الَّتِي هِيَ اسْمُ ذِي الْحَالِ وَلَا يَسْتَقِيمُ أَنْ يَتَعَلَّقَ" فِي النَّارِ" بِ" يُوقِدُونَ" مِنْ حَيْثُ لَا يَسْتَقِيمُ أَوْقَدْتُ عَلَيْهِ فِي النَّارِ، لِأَنَّ الْمُوقَدَ عَلَيْهِ يَكُونُ فِي النَّارِ، فَيَصِيرُ قَوْلُهُ:" فِي النَّارِ" غير مقيد. وَقَوْلُهُ:" ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ" مَفْعُولٌ لَهُ." زَبَدٌ مِثْلُهُ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، أَيْ زَبَدٌ مِثْلُ زَبَدِ السَّيْلِ. وَقِيلَ: إِنَّ خَبَرَ" زَبَدٌ" قَوْلُهُ:" فِي النَّارِ" الْكِسَائِيُّ:" زَبَدٌ" ابْتِدَاءٌ، وَ" مِثْلُهُ" نَعْتٌ لَهُ، وَالْخَبَرُ فِي الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهُ، وَهُوَ" مِمَّا يُوقِدُونَ". (كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ) أَيْ كَمَا بَيَّنَ لَكُمْ هَذِهِ الْأَمْثَالَ فَكَذَلِكَ يَضْرِبُهَا بَيِّنَاتٍ. تَمَّ الْكَلَامُ، ثُمَّ قَالَ: (لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ) أَيْ أَجَابُوا، وَاسْتَجَابَ بِمَعْنَى أَجَابَ، قَالَ:
müellifi şöyle demiştir: Eğer bu tefsir sahih ise, bundaki anlam Yüce Allah'ın Kur'an'ı suya benzetmesi, kalpleri vadilere benzetmesi, muhkemi saf suya benzetmesi ve müteşabihi de köpüğe benzetmesidir. Şöyle de denilmiştir: Köpük, nefsin kuruntuları ve şüphenin felaketleridir ki içindeki şeylerden dolayı kabarır ve vadi kıvrımlarının gücünden ötürü çalkalanır; nitekim sel suyu berrak akar ve vadide kalanları yukarı kaldırıp sürükler. Altın ve gümüş zinetine gelince, bu da adamların güzelliğini ve salih amellerin kıvamını sağlayan yüce hallerin ve temiz ahlakın benzeridir; nitekim altın ve gümüş de kadınların süsü olup eşyanın değeri de bunlarladır. Humeyd, İbn Muhaysın, Yahyâ, el-A'meş, Hamza, el-Kisâî ve Hafs haber kipi olduğu ve burada bir hitap bulunmadığı için {يَنْفَعُ النَّاسَ} buyruğuna binaen {يُوقِدُونَ} kelimesini yâ ile okumuşlardır; Ebû Ubeyd de bunu tercih etmiştir. Diğerleri ise sözün başındaki: {أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ} [er-Ra'd: 16] ayetinden ötürü hitap sığası olarak tâ ile okumuşlardır. O'nun: {فِي النَّارِ} buyruğu mahzuf bir kelimeye müteallıktır ve hâl konumundadır; zü'l-hâl ise {عَلَيْهِ} ifadesindeki zamirdir (hâ harfidir). Takdiri: 'Ateşte sabit yahut var olan bir halde üzerine körük yaktığınız şeyler...' şeklindedir. {فِي النَّارِ} ifadesinde, zü'l-hâlin ismi olan hâ harfine dönen merfû bir zamir vardır; {فِي النَّارِ} ifadesinin {يُوقِدُونَ} fiiline taalluk etmesi ise doğru olmaz; zira 'onun üzerine ateşte yaktım' denmesi uygun değildir, çünkü üzerine körük vurulan şey zaten ateşin içindedir, dolayısıyla {فِي النَّارِ} ifadesi mukayyed olmaktan çıkar. O'nun: {ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ} buyruğu mef'ûlün lehdir. {زَبَدٌ مِثْلُهُ} ise mübteda ve haberdir, yani 'selin köpüğü gibi bir köpük' demektir. {زَبَدٌ} kelimesinin haberinin {فِي النَّارِ} olduğu da söylenmiştir. el-Kisâî'ye göre {زَبَدٌ} mübteda, {مِثْلُهُ} onun sıfatıdır, haber ise kendisinden önceki cümle olan {مِمَّا يُوقِدُونَ} kısmıdır. {كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ} “İşte Allah meselleri böyle verir”, yani bu meselleri size açıkladığı gibi, onları apaçık deliller olarak böyle darbımesel yapar. Söz burada tamamlandı. Sonra: {لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ} “Rablerinin çağrısına uyanlar için” buyurdu. Yani icabet ettiler; isticâbe (اسْتَجَابَ), icâbe (أَجَابَ) anlamındadır; şair şöyle demiştir:
فَلَمْ يَسْتَجِبْهُ عِنْدَ ذَاكَ مُجِيبٌ
O anda ona hiçbir icabet eden cevap vermedi.
وَقَدْ تَقَدَّمَ، أَيْ أَجَابَ إِلَى مَا دَعَاهُ اللَّهُ مِنَ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّاتِ. (الْحُسْنى) لِأَنَّهَا فِي نِهَايَةِ الْحُسْنِ. وَقِيلَ: مِنَ الْحُسْنَى النَّصْرُ فِي الدُّنْيَا، وَالنَّعِيمُ الْمُقِيمُ غدا. (وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ)
[Bu husus] daha önce geçmişti; yani Allah'ın kendisini davet ettiği tevhid ve peygamberliklere icabet etti [demektir]. {الْحُسْنَى} “[En] güzel olan”; çünkü o, güzelliğin zirvesindedir. Şöyle de denilmiştir: [En] güzel olandan kasıt, dünyada zafer, yarın [ahirette] ise ebedî nimettir. {وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ} “O'na icabet etmeyenlere gelince”
أَيْ لَمْ يُجِيبُوا إِلَى الْإِيمَانِ بِهِ. (لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً) أَيْ مِنَ الْأَمْوَالِ. (وَمِثْلَهُ مَعَهُ) مِلْكٌ لَهُمْ. (لَافْتَدَوْا بِهِ) مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، نَظِيرُهُ فِي" آلِ عِمْرَانَ"" إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً" [آل عمران: ١٠]،" إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ" [آل عمران: ٩١] حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ هُنَاكَ. (أُولئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ) أَيْ لَا يُقْبَلُ لَهُمْ حَسَنَةٌ، وَلَا يُتَجَاوَزُ لَهُمْ عَنْ سَيِّئَةٍ. وَقَالَ فَرْقَدٌ السَّبَخِيُّ قَالَ [لِي] إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: يَا فَرْقَدُ! أَتَدْرِي مَا سُوءُ الْحِسَابِ؟ قُلْتُ لَا! قَالَ أَنْ يُحَاسَبَ الرَّجُلُ بِذَنْبِهِ كُلِّهِ لَا يُفْقَدُ منه شي. (وَمَأْواهُمْ) أي مسكنهم ومقامهم. (جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ) أَيِ الْفِرَاشُ الَّذِي مَهَّدُوا لِأَنْفُسِهِمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمى) هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِلْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ، وَرُوِيَ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ﵁، وَأَبِي جَهْلٍ لَعَنَهُ اللَّهُ. وَالْمُرَادُ بِالْعَمَى عَمَى الْقَلْبِ، وَالْجَاهِلُ بِالدِّينِ أَعْمَى الْقَلْبِ. (إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ).
yani O'na inanmaya icabet etmeyenler. {لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً} “Yeryüzünde olanların tamamı kendilerinin olsa”, yani mallardan. {وَمِثْلَهُ مَعَهُ} “Ve bir o kadarı daha onunla beraber” kendilerinin mülkü olsa, {لَافْتَدَوْا بِهِ} “Onu fidye verirlerdi”, kıyamet gününün azabından kurtulmak için. Bunun Âl-i İmrân'daki benzeri şunlardır: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً} “Şüphesiz inkâr edenlere ne malları ne de evlatları Allah'a karşı hiçbir fayda vermeyecektir” [Âl-i İmrân: 10], {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ} “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, yeryüzü dolusu altını olsa ve bunu fidye olarak verse dahi asla kabul edilmeyecektir” [Âl-i İmrân: 91]; orada açıklandığı şekildedir. {أُولئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ} “İşte kötü hesap onlar içindir”, yani onların hiçbir iyiliği kabul edilmez ve hiçbir kötülükleri de bağışlanmaz. Farked es-Sebahî şöyle demiştir: İbrahim en-Nehaî [bana] şöyle dedi: 'Ey Farked! Kötü hesabın ne olduğunu bilir misin?' Ben: 'Hayır!' deyince, şöyle dedi: 'Kişinin hiçbir şeyi eksik bırakılmaksızın bütün günahlarından hesaba çekilmesidir.' {وَمَأْواهُمْ} “Ve onların varacakları yer”, yani meskenleri ve ikametgâhları, {جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ} “Cehennemdir ve o ne kötü bir yataktır!” Yani kendi nefisleri için hazırladıkları ne kötü bir döşektir. Yüce Allah'ın: {أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمى} “Peki, Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse, kör olan kimse gibi midir?” buyruğu, Allah'ın mümin ile kâfir için vurduğu bir meseldir. Bunun Hamza b. Abdilmuttalib radıyallâhu anh ile Allah'ın lanetlediği Ebû Cehil hakkında indiği rivayet edilmiştir. Körlükten kasıt kalp körlüğüdür; dini bilmeyen kimse de kalbi kör olandır. {إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ} “Ancak akıl sahipleri ibret alır.”
[سورة الرعد (١٣): آية ٢٠]
[Ra'd Suresi (13): Âyet 20]
الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ (٢٠)
{الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ} “Onlar ki, Allah'ın ahdine vefa gösterirler ve antlaşmayı bozmazlar.” (20)
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ) هَذَا مِنْ صِفَةِ ذَوِي الْأَلْبَابِ، أَيْ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ الْمُوفُونَ بِعَهْدِ الله. والعهد اسم الجنس، أَيْ بِجَمِيعِ عُهُودِ اللَّهِ، وَهِيَ أَوَامِرُهُ وَنَوَاهِيهِ الَّتِي وَصَّى بِهَا عَبِيدَهُ، وَيَدْخُلُ فِي هَذِهِ الْأَلْفَاظِ الْتِزَامُ جَمِيعِ الْفُرُوضِ، وَتَجَنُّبُ جَمِيعِ الْمَعَاصِي. وَقَوْلُهُ: (وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ) يَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَ بِهِ جِنْسَ الْمَوَاثِيقِ، أَيْ إِذَا عَقَدُوا فِي طَاعَةِ اللَّهِ عَهْدًا لَمْ يَنْقُضُوهُ. قَالَ قَتَادَةُ: تَقَدَّمَ اللَّهُ إِلَى عِبَادِهِ فِي نَقْضِ الْمِيثَاقِ وَنَهَى عَنْهُ فِي بِضْعٍ وَعِشْرِينَ آيَةً، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُشِيرَ إِلَى مِيثَاقٍ بِعَيْنِهِ، هُوَ الَّذِي أخذه
Bunda iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: {الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ} “Onlar ki, Allah'ın ahdine vefa gösterirler” buyruğu, akıl sahiplerinin niteliklerindendir. Yani ancak Allah'ın ahdine vefa gösteren akıl sahipleri düşünüp öğüt alır. el-Ahd (العهد) cins isimdir; yani Allah'ın kullarına vasiyet edip emrettiği bütün emirleri ve yasakları kastedilmektedir. Bu ifadelerin kapsamına bütün farzları yerine getirmek ve bütün günahlardan sakınmak girmektedir. Yüce Allah'ın: {وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ} “Ve antlaşmayı bozmazlar” buyruğuyla genel olarak antlaşmalar cinsini kastetmiş olması muhtemeldir; yani Allah'a itaate dair bir ahid aksettiklerinde onu bozmazlar. Katâde şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ, yirmi küsur ayette kullarına antlaşmayı bozmamaları hususunda ihtarda bulunmuş ve bunu yasaklamıştır.' Belirli bir misaka işaret etmiş olması da muhtemeldir ki o da [Allah'ın] aldığıdır...
اللَّهُ عَلَى عِبَادِهِ حِينَ أَخْرَجَهُمْ مِنْ صُلْبِ أَبِيهِمْ آدَمَ. وَقَالَ الْقَفَّالُ: هُوَ مَا رُكِّبَ فِي عُقُولِهِمْ مِنْ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّاتِ. الثَّانِيَةُ- رَوَى أَبُو دَاوُدَ وَغَيْرُهُ عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ سَبْعَةٌ أَوْ ثَمَانِيَةٌ أَوْ تِسْعَةٌ فَقَالَ:" أَلَا تُبَايِعُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ" وَكُنَّا حَدِيثَ عَهْدٍ بِبَيْعَةٍ فَقُلْنَا: قَدْ بَايَعْنَاكَ [حَتَّى قَالَهَا ثَلَاثًا، فَبَسَطْنَا أَيْدِيَنَا فَبَايَعْنَاهُ، فَقَالَ قَائِلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّا قَدْ بَايَعْنَاكَ] فَعَلَى مَاذَا نُبَايِعُكَ؟ قَالَ:" أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَتُصَلُّوا الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ وَتَسْمَعُوا وَتُطِيعُوا- وَأَسَرَّ كَلِمَةً خَفِيَّةً- قَالَ: لَا تَسْأَلُوا النَّاسَ شَيْئًا". قَالَ: وَلَقَدْ كَانَ بَعْضُ أُولَئِكَ النَّفَرُ يَسْقُطُ- سَوْطُهُ فَمَا يَسْأَلُ أَحَدًا أَنْ يُنَاوِلَهُ إِيَّاهُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: مِنْ أَعْظَمِ الْمَوَاثِيقِ فِي الذِّكْرِ أَلَّا يُسْأَلَ سِوَاهُ، فَقَدْ كَانَ أَبُو حَمْزَةَ الْخُرَاسَانِيُّ مِنْ كِبَارِ الْعُبَّادِ سَمِعَ أَنَّ أُنَاسًا بَايَعُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَلَّا يَسْأَلُوا أَحَدًا شَيْئًا، الْحَدِيثَ، فَقَالَ أَبُو حَمْزَةَ: رَبِّ! إِنَّ هَؤُلَاءِ عَاهَدُوا نَبِيَّكَ إِذْ رَأَوْهُ، وَأَنَا أُعَاهِدُكَ أَلَّا أَسْأَلَ أَحَدًا شَيْئًا، قَالَ: فَخَرَجَ حَاجًّا مِنَ الشَّامِ يُرِيدُ مَكَّةَ فَبَيْنَمَا هُوَ يَمْشِي فِي الطَّرِيقِ مِنَ اللَّيْلِ إِذْ بَقِيَ عَنْ أَصْحَابِهِ لِعُذْرٍ ثُمَّ أَتْبَعَهُمْ، فَبَيْنَمَا هُوَ يَمْشِي إِلَيْهِمْ إِذْ سَقَطَ فِي بِئْرٍ عَلَى حَاشِيَةِ الطَّرِيقِ، فَلَمَّا حَلَّ فِي قَعْرِهِ قَالَ: أَسْتَغِيثُ لَعَلَّ أَحَدًا يَسْمَعُنِي. ثُمَّ قَالَ: إِنَّ الَّذِي عَاهَدْتُهُ يَرَانِي وَيَسْمَعُنِي، وَاللَّهِ! لَا تَكَلَّمْتُ بِحَرْفٍ لِلْبَشَرِ، ثُمَّ لَمْ يَلْبَثْ إِلَّا يَسِيرًا إِذْ مَرَّ بِذَلِكَ الْبِئْرِ نَفَرٌ، فَلَمَّا رَأَوْهُ عَلَى حَاشِيَةِ الطَّرِيقِ قَالُوا: إِنَّهُ لَيَنْبَغِي سَدُّ هَذَا الْبِئْرِ، ثُمَّ قَطَعُوا خَشَبًا وَنَصَبُوهَا عَلَى فَمِ الْبِئْرِ وَغَطَّوْهَا بِالتُّرَابِ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ أَبُو حَمْزَةَ قَالَ: هَذِهِ مَهْلَكَةٌ، ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يَسْتَغِيثَ بِهِمْ، ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهِ! لَا أَخْرُجُ مِنْهَا أَبَدًا، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى نَفْسِهِ فَقَالَ: أَلَيْسَ قَدْ عَاهَدْتَ مَنْ يَرَاكَ؟ فَسَكَتَ وَتَوَكَّلَ، ثُمَّ اسْتَنَدَ فِي قَعْرِ الْبِئْرِ مُفَكِّرًا فِي أَمْرِهِ، فَإِذَا بِالتُّرَابِ يَقَعُ عَلَيْهِ، وَالْخَشَبِ يُرْفَعُ عَنْهُ، وَسَمِعَ فِي أَثْنَاءِ ذَلِكَ مِنْ يَقُولُ: هَاتِ يَدَكَ! قَالَ: فَأَعْطَيْتُهُ يَدِي فَأَقَلَّنِي فِي مَرَّةٍ وَاحِدَةٍ إِلَى فَمِ الْبِئْرِ، فَخَرَجْتُ فَلَمْ أَرَ أَحَدًا، فَسَمِعْتُ هَاتِفًا يقول: كيف رأيت ثمرة التوكل، وأنشد:
[...Allah'ın], babaları Âdem'in sulbünden çıkardığı vakit kullarından aldığı [ahiddir]. el-Kaffâl şöyle demiştir: O, akıllarına yerleştirilen tevhid ve nübüvvet delilleridir. İkincisi- Ebû Dâvûd ve başkaları Avf b. Mâlik'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında yedi, sekiz veya dokuz kişi idik. Şöyle buyurdu: «Resûlullah'a biat etmez misiniz?» Biz ise henüz yeni biat etmiştik. Biz: "Sana biat ettik [bunu üç defa tekrarladı; biz de ellerimizi uzatıp ona biat ettik. İçimizden biri dedi ki: Ey Allah'ın Resûlü! Biz sana zaten biat ettik], öyleyse ne üzerine sana biat edelim?" dedik. Şöyle buyurdu: «Allah'a ibadet edip O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanız, beş vakit namazı kılmanız, dinleyip itaat etmeniz -ve gizlice fısıldayarak bir kelime söyledi- insanlardan hiçbir şey istememeniz [üzerine].» [Ravi] dedi ki: Gerçekten de o topluluktan bazılarının kamçısı düşerdi de hiç kimseden onu kendisine uzatmasını istemezdi. İbnü'l-Arabî dedi ki: Zikirdeki en büyük misaklardan biri O'ndan başkasından istenmemesidir. Nitekim büyük âbidlerden olan Ebû Hamza el-Horasânî, birtakım insanların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kimseden bir şey istememek üzere biat ettiklerine dair hadisi işitince Ebû Hamza şöyle demiştir: "Rabbim! Bunlar senin Peygamberini gördüklerinde onunla ahitleştiler; ben de seninle hiç kimseden bir şey istememek üzere ahitleşiyorum." [Ravi] dedi ki: Şam'dan Mekke'ye gitmek maksadıyla hacı olarak yola çıktı. Geceleyin yolda yürürken bir mazeret sebebiyle arkadaşlarından geride kaldı, sonra onların peşinden gitti. Onlara doğru yürürken yolun kenarındaki bir kuyuya düştü. Kuyunun dibine inince: "Biri beni duyar ümidiyle yardım isteyeyim" dedi. Sonra dedi ki: "Kendisiyle ahitleştiğim Zât beni görüyor ve duyuyor. Allah'a yemin olsun ki insanlara tek bir harf bile söylemeyeceğim!" Çok geçmeden o kuyunun yanından birkaç kişi geçti. [Kuyuyu] yolun kenarında görünce: "Bu kuyunun kapatılması gerekir" dediler. Sonra ağaçlar kesip kuyunun ağzına yerleştirdiler ve üzerini toprakla örttüler. Ebû Hamza bunu görünce: "Bu bir helaktir!" dedi; sonra onlardan yardım istemek istedi, ardından: "Allah'a yemin olsun ki buradan asla çıkamayacağım!" dedi. Sonra kendi nefsine dönüp: "Seni gören Zât ile ahitleşmemiş miydin?" dedi; sustu ve tevekkül etti. Sonra durumunu düşünerek kuyunun dibine yaslandı. Birden üzerine toprak dökülmeye ve üzerinden ağaçlar kaldırılmaya başlandı. Bu sırada: "Elini uzat!" diyen birini işitti. Dedi ki: "Elimi ona verdim, beni bir kerede kuyunun ağzına çıkardı. Dışarı çıktım fakat kimseyi göremedim. O esnada gaipten bir sesin şöyle dediğini işittim: 'Tevekkülün meyvesini nasıl gördün?' ve şu şiiri inşad etti:
نَهَانِي حَيَائِي مِنْكَ أَنْ أَكْشِفَ الْهَوَى ... فَأَغْنَيْتَنِي بِالْعِلْمِ مِنْكَ عَنِ الْكَشْفِ
Sana olan hayâm, sevgimi açığa vurmaktan beni alıkoydu, ... Sen ise bendeki halini bilmekle beni açığa vurma zahmetinden müstağni kıldın.
تَلَطَّفْتَ فِي أَمْرِي فَأَبْدَيْتَ شَاهِدِي ... إِلَى غَائِبِي وَاللُّطْفُ يُدْرَكُ بِاللُّطْفِ
İşimde lütufta bulundun da benim zahirimi ... Batınıma gösterdin; lütuf ancak lütufla idrak edilir.
تَرَاءَيْتَ لِي بِالْعِلْمِ حَتَّى كَأَنَّمَا ... تُخَبِّرُنِي بِالْغَيْبِ أَنَّكَ فِي كَفِّ
İlminle bana öyle tecelli ettin ki, sanki ... Gaip vasıtasıyla elimin içinde olduğunu bana haber veriyordun.
أَرَانِي وَبِي مِنْ هَيْبَتِي لَكَ وَحْشَةٌ ... فَتُؤْنِسُنِي بِاللُّطْفِ مِنْكَ وَبِالْعَطْفِ
Kendimi Sana karşı duyduğum heybetten dolayı bir ürperti içinde bulurum da, ... Sen lütfunla ve şefkatinle bana ünsiyet verirsin.
وَتُحْيِي مُحِبًّا أَنْتَ فِي الْحُبِّ حَتْفُهُ ... وَذَا عَجَبٌ كَيْفَ الْحَيَاةُ مَعَ الْحَتْفِ
Aşkında bizzat helaki olduğun bir seveni diriltirsin, ... Şaşılacak şeydir bu, ölümle hayat nasıl bir arada olur!
قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: هَذَا رَجُلٌ عَاهَدَ اللَّهَ فَوَجَدَ الْوَفَاءَ عَلَى التَّمَامِ وَالْكَمَالِ، فَاقْتَدُوا بِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَهْتَدُوا. قَالَ أَبُو الْفَرَجِ الْجَوْزِيِّ: سُكُوتُ هَذَا الرَّجُلِ فِي هَذَا الْمَقَامِ عَلَى التَّوَكُّلِ بِزَعْمِهِ إِعَانَةً عَلَى نَفْسِهِ، وَذَلِكَ لَا يَحِلُّ، وَلَوْ فَهِمَ مَعْنَى التَّوَكُّلِ لَعَلِمَ أَنَّهُ لَا يُنَافِي اسْتِغَاثَتَهُ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ، كَمَا لَمْ يَخْرُجُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ من التَّوَكُّلِ بِإِخْفَائِهِ الْخُرُوجَ مِنْ مَكَّةَ، وَاسْتِئْجَارِهِ دَلِيلًا، وَاسْتِكْتَامِهِ ذَلِكَ الْأَمْرَ، وَاسْتِتَارِهِ فِي الْغَارِ، وَقَوْلِهِ لِسُرَاقَةَ:" اخْفِ عَنَّا". فَالتَّوَكُّلُ الْمَمْدُوحُ لَا يُنَالُ بِفِعْلٍ مَحْظُورٍ، وَسُكُوتُ هَذَا الْوَاقِعِ فِي الْبِئْرِ مَحْظُورٌ عَلَيْهِ، وَبَيَانُ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ خَلَقَ لِلْآدَمِيِّ آلَةً يَدْفَعُ عَنْهُ بِهَا الضَّرَرَ، وَآلَةٌ يَجْتَلِبُ بِهَا النَّفْعَ، فَإِذَا عَطَّلَهَا مُدَّعِيًا لِلتَّوَكُّلِ كَانَ ذَلِكَ جَهْلًا بِالتَّوَكُّلِ، وَرَدًّا لِحِكْمَةِ التَّوَاضُعِ، لِأَنَّ التَّوَكُّلَ إِنَّمَا هُوَ اعْتِمَادُ الْقَلْبِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَلَيْسَ مِنْ ضَرُورَتِهِ قَطْعَ الْأَسْبَابِ، وَلَوْ أَنَّ إِنْسَانًا جَاعَ فَلَمْ يَسْأَلْ حَتَّى مَاتَ دَخَلَ النَّارَ، قَالَهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُهُ، لِأَنَّهُ قَدْ دُلَّ عَلَى طَرِيقَةِ السَّلَامَةِ، فَإِذَا تَقَاعَدَ عَنْهَا أَعَانَ عَلَى نَفْسِهِ. وَقَالَ أَبُو الْفَرَجِ: وَلَا الْتِفَاتَ إِلَى قَوْلِ أَبِي حَمْزَةَ:" فَجَاءَ أَسَدٌ فَأَخْرَجَنِي" فَإِنَّهُ إِنْ صَحَّ ذَلِكَ فَقَدْ يَقَعُ مِثْلُهُ اتِّفَاقًا، وَقَدْ يَكُونُ لُطْفًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِالْعَبْدِ الْجَاهِلِ، وَلَا يُنْكَرُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى لَطَفَ بِهِ، إِنَّمَا يُنْكَرُ فِعْلُهُ الَّذِي هُوَ كَسْبُهُ، وَهُوَ إِعَانَتُهُ عَلَى نَفْسِهِ الَّتِي هِيَ وَدِيعَةٌ لله تعالى عنده، وقد أمره بحفظها.
İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Bu, Allah ile ahitleşip vefayı tam ve mükemmel bulan bir adamdır; siz de ona uyun, inşallah hidayete erersiniz.' Ebu'l-Ferec el-Cevzî ise şöyle demiştir: 'Bu adamın bu makamda tevekkül zannıyla susması, kendi aleyhine yardım etmektir ve bu helal değildir. Eğer tevekkülün anlamını kavrasaydı, o durumda yardım istemesinin tevekküle aykırı olmadığını bilirdi. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'den çıkışını gizlemekle, bir kılavuz kiralamakla, bu işi gizli tutmakla, mağarada gizlenmekle ve Sürâka'ya: “Bizi gizle” demekle tevekkülden çıkmış olmamıştır. Dolayısıyla övülen tevekküle haram olan bir fiille ulaşılamaz; kuyuya düşen bu adamın susması ise kendisine haramdır. Bunun açıklaması şudur: Yüce Allah insanoğluna kendisiyle zararı defedeceği bir vasıta ve faydayı celbedeceği bir vasıta yaratmıştır; eğer tevekkül iddiasıyla bunları işlemez hale getirirse bu tevekkülü bilmemek ve tevazu hikmetini reddetmek olur; çünkü tevekkül ancak kalbin Yüce Allah'a bağlanmasıdır, sebepleri terk etmek onun bir gereği değildir. Eğer bir insan acıkır da ölene kadar kimseden bir şey istemezse cehenneme girer; bunu Süfyân es-Sevrî ve başkaları söylemiştir, çünkü ona kurtuluş yolu gösterilmiştir; o yoldan geri durursa kendi nefsinin aleyhine yardım etmiş olur.' Ebu'l-Ferec devamla şöyle demiştir: 'Ebû Hamza'nın: “Bir aslan geldi ve beni çıkardı” sözüne de itibar edilmez; zira eğer bu sahih ise böylesi bir durum tesadüfen meydana gelmiş olabilir veya Yüce Allah'ın o cahil kuluna bir lütfu olabilir. Yüce Allah'ın ona lütufta bulunmuş olması inkâr edilmez, inkâr edilen şey ancak onun kendi kesbi olan fiilidir; o da Yüce Allah'ın kendi yanında bir emaneti olan ve korunmasını emrettiği kendi nefsinin aleyhine yardımcı olmasıdır.'
[سورة الرعد (١٣): الآيات ٢١ الى ٢٤]
[Ra'd Suresi (13): Âyetler 21-24]
وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ (٢١) وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ (٢٢) جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ (٢٣) سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ (٢٤)
{وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ (٢١) وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ (٢٢) جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ (٢٣) سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ} “Onlar ki, Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi bitiştirirler (akrabalık bağlarını gözetirler), Rablerinden çekinirler ve kötü hesaptan korkarlar. (21) Onlar ki, Rablerinin rızasını dileyerek sabrederler, namazı dosdoğru kılarlar, kendilerine rızık olarak verdiklerimizden gizli ve açık infak ederler ve kötülüğü iyilikle savarlar. İşte [dünya] yurdunun [güzel] sonu onlarındır. (22) Adn cennetleri... Oraya kendileri, atalarından, eşlerinden ve zürriyetlerinden salih olanlar girerler. Melekler de her kapıdan onların yanına varırlar: (23) 'Sabrettiğinize karşılık size selam olsun! Yurdun sonu ne güzeldir!' (derler).” (24)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ) ظَاهِرٌ فِي صِلَةِ الْأَرْحَامِ، وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ وَأَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ، وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الطَّاعَاتِ. (وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ) قِيلَ: فِي قَطْعِ الرَّحِمِ. وَقِيلَ: فِي جَمِيعِ الْمَعَاصِي. (وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ). سُوءُ الْحِسَابِ الِاسْتِقْصَاءُ فِيهِ وَالْمُنَاقَشَةُ، وَمَنْ نُوقِشَ الْحِسَابَ عُذِّبَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: مَعْنَى." يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ" الْإِيمَانُ بِجَمِيعِ الْكُتُبِ وَالرُّسُلِ كُلِّهِمْ. الْحَسَنُ: هُوَ صِلَةُ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَيَحْتَمِلُ رَابِعًا: أَنْ يَصِلُوا الْإِيمَانَ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ،" وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ" فِيمَا أَمَرَهُمْ بِوَصْلِهِ،" وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ" فِي تَرْكِهِ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ يَتَنَاوَلُ هَذِهِ الْأَقْوَالَ كَمَا ذَكَرْنَا، وَبِاللَّهِ تَوْفِيقُنَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ) قِيلَ:" الَّذِينَ" مُسْتَأْنَفٌ، لِأَنَّ" صَبَرُوا" مَاضٍ فَلَا يَنْعَطِفُ عَلَى" يُوفُونَ" وَقِيلَ.: هُوَ مِنْ وَصْفِ مَنْ تَقَدَّمَ، وَيَجُوزُ الْوَصْفُ تَارَةً بِلَفْظِ الْمَاضِي، وَتَارَةً بِلَفْظِ الْمُسْتَقْبَلِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى مَنْ يَفْعَلُ كَذَا فَلَهُ كَذَا، وَلَمَّا كَانَ" الَّذِينَ" يَتَضَمَّنُ الشرط، [و [الماضي فِي الشَّرْطِ كَالْمُسْتَقْبَلِ جَازَ ذَلِكَ، وَلِهَذَا قَالَ:" الَّذِينَ يُوفُونَ" ثُمَّ قَالَ:" وَالَّذِينَ صَبَرُوا" ثُمَّ عطف عليه فقال:" وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ" قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: صَبَرُوا عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ، وَصَبَرُوا عَنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ. وَقَالَ عَطَاءٌ: صَبَرُوا عَلَى الرَّزَايَا وَالْمَصَائِبِ، وَالْحَوَادِثِ وَالنَّوَائِبِ. وَقَالَ أَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ: صَبَرُوا عَلَى دِينِهِمُ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ. (وَأَقامُوا الصَّلاةَ) أَدَّوْهَا بِفُرُوضِهَا وَخُشُوعِهَا فِي مَوَاقِيتِهَا. (وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً) يَعْنِي الزَّكَاةَ الْمَفْرُوضَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذَا فِي" الْبَقَرَةِ" وغيرها. (وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ) أي يدفعون بالعمل
Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ} “Onlar ki Allah'ın ulaştırılmasını emrettiği şeyi ulaştırırlar (bağları korurlar)” buyruğu, zahirde akrabalık bağını gözetmek (sıla-i rahim) hakkındadır. Bu, Katâde'nin ve müfessirlerin çoğunluğunun görüşüdür. Bununla birlikte bütün taatleri de kapsamaktadır. {وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ} “Rablerinden korkarlar” ifadesinin, akrabalık bağını koparmaktan [korkarlar] anlamında olduğu söylenmiştir. Bütün günahlardan [korkarlar] anlamında olduğu da söylenmiştir. {وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ} “Ve kötü hesaptan endişe ederler.” Kötü hesap; [hesapta] en ince ayrıntısına kadar araştırılmak ve inceden inceye sorgulanmaktır. Kime inceden inceye hesap sorulursa o azaba uğrar. İbn Abbâs ve Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: {يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ} [ifadesinin] anlamı, bütün kitaplara ve peygamberlerin hepsine iman etmektir. Hasan[-ı Basrî] ise: "O, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile [bağı] bitiştirmektir (ona tabi olmaktır)" demiştir. Dördüncü bir ihtimal daha vardır: İmanı salih amel ile bitiştirmeleridir; “Rablerinden korkarlar”, yani birleştirilmesini emrettiği hususlarda [O'ndan korkarlar]; “Ve kötü hesaptan endişe ederler”, yani onu terk etme konusunda [endişe ederler]. Birinci görüş, belirttiğimiz üzere bu görüşleri de kapsamaktadır. Muvaffakiyetimiz Allah'tandır. Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ} “Ve Rablerinin rızasını kazanmak arzusuyla sabredenler” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: {الَّذِينَ} [kelimesi] müsteneftir (yeni bir başlangıç cümlesidir); çünkü {صَبَرُوا} mazi fiildir, dolayısıyla {يُوفُونَ} [muzari fiili] üzerine atfedilemez. Bir diğer görüşe göre ise daha önce geçenlerin vasfındandır. Niteleme bazen mazi lafzıyla, bazen de muzari lafzıyla caizdir. Çünkü mana "Kim şöyle yaparsa ona şu vardır" demektir. {الَّذِينَ} kelimesi şart anlamı içerdiğinde ve şartta mazi de muzari (gelecek) gibi olduğunda bu [kullanım] caizdir. Bundan dolayı [Allah Teâlâ]: {الَّذِينَ يُوفُونَ} buyurmuş, sonra {وَالَّذِينَ صَبَرُوا} buyurmuş, ardından buna atıf yaparak: {وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ} buyurmuştur. İbn Zeyd şöyle demiştir: "Allah'a taat üzerine sabrederler ve Allah'a isyandan kaçınmaya sabrederler." Atâ ise şöyle demiştir: "Musibetlere, felaketlere, başa gelen hadiselere ve zorluklara karşı sabrederler." Ebû İmrân el-Cevnî de: "Allah'ın rızasını arayarak dinleri üzere sabrederler" demiştir. {وَأَقامُوا الصَّلاةَ} “Namazı dosdoğru kılarlar”; yani farzlarına ve huşûuna riayet ederek vakitlerinde eda ederler. {وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً} “Kendilerine verdiğimiz rızıktan gizli ve açık infak ederler”; İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre farz kılınan zekât kastedilmektedir. Buna dair açıklama el-Bakara [Suresi'nde] ve başka yerlerde geçmişti. {وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ} “Ve kötülüğü iyilikle savarlar”; yani [salih] amelle...
الصَّالِحِ السَّيِّئَ مِنَ الْأَعْمَالِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. ابْنُ زَيْدٍ: يَدْفَعُونَ الشَّرَّ بِالْخَيْرِ. سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: يَدْفَعُونَ الْمُنْكَرَ بِالْمَعْرُوفِ. الضَّحَّاكُ: يَدْفَعُونَ الْفُحْشَ بِالسَّلَامِ. جُوَيْبِرٌ: يَدْفَعُونَ الظُّلْمَ بِالْعَفْوِ. ابْنُ شَجَرَةَ: يَدْفَعُونَ الذَّنْبَ بِالتَّوْبَةِ. الْقُتَبِيُّ: يَدْفَعُونَ سَفَهَ الْجَاهِلِ بِالْحِلْمِ، فَالسَّفَهُ السَّيِّئَةُ، وَالْحِلْمُ الْحَسَنَةُ. وَقِيلَ: إِذَا هَمُّوا بِسَيِّئَةٍ رَجَعُوا عَنْهَا وَاسْتَغْفَرُوا. وَقِيلَ: يَدْفَعُونَ الشِّرْكَ بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فَهَذِهِ تِسْعَةُ أَقْوَالٍ، مَعْنَاهَا كُلُّهَا مُتَقَارِبٌ، وَالْأَوَّلُ يَتَنَاوَلُهَا بِالْعُمُومِ، وَنَظِيرُهُ:" إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ" [هود: ١١٤] ومنه قول ﵇ لِمُعَاذٍ:" وَأَتْبِعِ السَّيِّئَةَ الْحَسَنَةَ تَمْحُهَا وَخَالِقِ النَّاسَ بِخُلُقٍ حسن". قوله تعالى: (أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ) أَيْ عَاقِبَةُ الْآخِرَةِ، وَهِيَ الْجَنَّةُ بَدَلَ النَّارِ، وَالدَّارُ غَدًا دَارَانِ: الْجَنَّةُ لِلْمُطِيعِ، وَالنَّارُ لِلْعَاصِي، فَلَمَّا ذَكَرَ وَصْفَ الْمُطِيعِينَ فَدَارُهُمُ الْجَنَّةُ لَا مَحَالَةَ. وَقِيلَ: عُنِيَ بِالدَّارِ دَارُ الدُّنْيَا، أَيْ لَهُمْ جَزَاءُ مَا عَمِلُوا مِنَ الطَّاعَاتِ فِي دَارِ الدُّنْيَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها) أَيْ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ، فِ" جَنَّاتُ عَدْنٍ" بَدَلٌ مِنْ" عُقْبَى" وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ تَفْسِيرًا لِ" عُقْبَى الدَّارِ" أَيْ لَهُمْ دُخُولُ جَنَّاتِ عَدْنٍ، لِأَنَّ" عُقْبَى الدَّارِ" حَدَثٌ وَ" جَنَّاتُ عَدْنٍ" عَيْنٌ، وَالْحَدَثُ إِنَّمَا يُفَسَّرُ بِحَدَثٍ مِثْلِهِ، فَالْمَصْدَرُ الْمَحْذُوفُ مُضَافٌ إِلَى الْمَفْعُولِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" جَنَّاتُ عَدْنٍ" خَبَرَ ابْتِدَاءٍ مَحْذُوفٍ. وَ" جَنَّاتُ عَدْنٍ" وَسَطُ الجنة وقصبتها، وسقفها عرش الرحمن، قال الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ عَبْدُ الْمَلِكِ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ: إِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَاسْأَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ فَإِنَّهُ أَوْسَطُ الْجَنَّةِ وَأَعْلَى الْجَنَّةِ وَفَوْقَهُ عَرْشُ الرَّحْمَنِ وَمِنْهُ تُفَجَّرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ" فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ" جَنَّاتُ" كَذَلِكَ إِنْ صَحَّ فَذَلِكَ خَبَرٌ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو: إِنَّ فِي الْجَنَّةِ قَصْرًا يُقَالُ لَهُ عَدْنٌ، حَوْلَهُ الْبُرُوجُ وَالْمُرُوجُ، فِيهِ أَلْفُ بَابٍ، عَلَى كُلِّ بَابٍ خَمْسَةُ آلَافِ حِبَرَةٍ لَا يَدْخُلُهُ إِلَّا نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ أَوْ شهيد. و" عَدْنٍ" مَأْخُوذٌ مِنْ عَدَنَ بِالْمَكَانِ إِذَا أَقَامَ فِيهِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" الْكَهْفِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. (وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ) يجوز أن
[Salih amel ile] amellerin kötüsünü [savarlar]. Bunu İbn Abbâs söylemiştir. İbn Zeyd: Şerri hayır ile savarlar [demiştir]. Saîd b. Cübeyr: Kötülüğü (münkeri) iyilikle (mâruf ile) savarlar [demiştir]. ed-Dahhâk: Çirkin söz ve davranışı selam ile savarlar [demiştir]. Cüveybir: Zulmü af ile savarlar [demiştir]. İbn Şecere: Günahı tövbe ile savarlar [demiştir]. el-Kutebî: Câhilin beyinsizliğini hilm ile savarlar; beyinsizlik (sefeh) kötülük, hilm ise iyiliktir [demiştir]. Şöyle de denilmiştir: Bir kötülüğe niyetlendiklerinde bundan vazgeçip istiğfar ederler. Şöyle de denilmiştir: Şirki 'Lâ ilâhe illallâh' şehadetiyle savarlar. Bunlar, anlamları birbirine yakın dokuz görüştür. Birinci görüş ise hepsini genel olarak kapsamaktadır. Bunun benzeri: {إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ} “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” [Hûd, 114] ayetidir. [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in Muâz'a söylediği şu söz de bu kabildendir: «وَأَتْبِعِ السَّيِّئَةَ الْحَسَنَةَ تَمْحُهَا وَخَالِقِ النَّاسَ بِخُلُقٍ حَسَنٍ» «Kötülüğün ardından bir iyilik yap ki onu silsin ve insanlarla güzel ahlak ile geçin.» Yüce Allah'ın: {أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ} “İşte yurdun sonu onlarındır” buyruğu; yani âhiret akıbetidir; o da cehennem yerine cennettir. Yarın yurt iki tanedir: İtaat eden için cennet, isyan eden için cehennem. İtaat edenlerin vasfını zikredince yurtlarının cennet olacağı muhakkaktır. Şöyle de denilmiştir: 'Dâr' ile dünya yurdu kastedilmiştir; yani dünya yurdunda yaptıkları itaatlerin karşılığı onlaradır. Yüce Allah'ın: {جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها} “Girecekleri Adn cennetleri [onlarındır]” buyruğu; yani onlar için Adn cennetleri vardır. {جَنَّاتُ عَدْنٍ}, {عُقْبَى} kelimesinden bedeldir. {عُقْبَى الدَّارِ} ifadesinin açıklaması (tefsiri) olması da caizdir; yani Adn cennetlerine giriş onlaradır. Çünkü 'yurdun sonu' bir hadestir (eylemdir), 'Adn cennetleri' ise bir ayndır (somut varlıktır); hades ise ancak kendi misli bir hades ile tefsir edilir; bu durumda hazfedilmiş olan masdar mef'ûle muzaf kılınmıştır. {جَنَّاتُ عَدْنٍ} ifadesinin hazfedilmiş bir mübtedânın haberi olması da caizdir. Adn cennetleri, cennetin ortası ve merkezidir (kasabasıdır); tavanı da Rahmân'ın Arş'ıdır; bunu el-Kuşeyrî Ebû Nasr Abdülmelik söylemiştir. Sahîh-i Buhârî'de [şöyle rivayet edilmiştir]: «إِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَاسْأَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ فَإِنَّهُ أَوْسَطُ الْجَنَّةِ وَأَعْلَى الْجَنَّةِ وَفَوْقَهُ عَرْشُ الرَّحْمَنِ وَمِنْهُ تُفَجَّرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ» «Allah'tan istediğiniz zaman Firdevs'i isteyiniz; çünkü o cennetin en ortası ve cennetin en yücesidir; onun üstünde Rahmân'ın Arş'ı vardır ve cennet ırmakları oradan fışkırır.» Dolayısıyla eğer o haber sahih ise 'Cennât'ın da böyle olması muhtemeldir. Abdullah b. Amr şöyle demiştir: Cennette kendisine 'Adn' denilen bir köşk vardır; etrafında burçlar ve çayırlar bulunur; bin kapısı vardır; her kapısında beş bin hıbere vardır; oraya ancak bir peygamber, bir sıddîk veya bir şehit girer. 'Adn' kelimesi, Allah Teâlâ'nın izniyle Kehf Sûresi'nde beyanı geleceği üzere bir yerde ikamet etmek anlamına gelen 'adene bi'l-mekân' (عَدَنَ بِالْمَكَانِ) ifadesinden türetilmiştir. {وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ} “Ve onların atalarından, eşlerinden ve soylarından salih olan kimseler...” [buyruğunun] caizdir...
يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى" أُولئِكَ" الْمَعْنَى: أُولَئِكَ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ فِي" يَدْخُلُونَها" وَحَسُنَ الْعَطْفُ لَمَّا حَالَ الضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ بَيْنَهُمَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: يَدْخُلُونَهَا وَيَدْخُلُهَا مَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ، أَيْ مَنْ كَانَ صَالِحًا، لَا يَدْخُلُونَهَا بِالْأَنْسَابِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَوْضِعُ" مَنْ" نَصْبًا عَلَى تَقْدِيرِ: يَدْخُلُونَهَا مَعَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ، وَإِنْ لَمْ يَعْمَلْ مِثْلَ أَعْمَالِهِمْ يُلْحِقُهُ اللَّهُ بِهِمْ كَرَامَةً لَهُمْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذَا الصَّلَاحُ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ وَالرَّسُولِ، وَلَوْ كَانَ لَهُمْ مَعَ الْإِيمَانِ طَاعَاتٌ أُخْرَى لَدَخَلُوهَا بِطَاعَتِهِمْ لَا عَلَى وَجْهِ التَّبَعِيَّةِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَفِي هَذَا نَظَرٌ، لِأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْإِيمَانِ، فَالْقَوْلُ فِي اشْتِرَاطِ الْعَمَلِ الصَّالِحِ كَالْقَوْلِ فِي اشْتِرَاطِ الْإِيمَانِ. فَالْأَظْهَرُ أَنَّ هَذَا الصَّلَاحَ فِي جُمْلَةِ الْأَعْمَالِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ النِّعْمَةَ غَدًا تَتِمُّ عَلَيْهِمْ بِأَنْ جعلهم مجتمعين مع قراباتهم فِي الْجَنَّةِ، وَإِنْ دَخَلَهَا كُلُّ إِنْسَانٍ بِعَمَلِ نَفْسِهِ، بَلْ بِرَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ) أَيْ بِالتُّحَفِ وَالْهَدَايَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَكْرِمَةً لَهُمْ. (سَلامٌ عَلَيْكُمْ) أَيْ يَقُولُونَ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ، فَأُضْمِرَ الْقَوْلُ، أَيْ قَدْ سَلِمْتُمْ مِنْ الْآفَاتِ وَالْمِحَنِ. وَقِيلَ: هُوَ دُعَاءٌ لَهُمْ بِدَوَامِ السَّلَامَةِ، وَإِنْ كَانُوا سَالِمِينَ، أَيْ سَلَّمَكُمُ اللَّهُ، فَهُوَ خَبَرٌ مَعْنَاهُ الدُّعَاءُ، وَيَتَضَمَّنُ الِاعْتِرَافَ بِالْعُبُودِيَّةِ. (بِما صَبَرْتُمْ) أَيْ بِصَبْرِكُمْ، فَ" مَا" مَعَ الْفِعْلِ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ، وَالْبَاءُ فِي" بِمَا" مُتَعَلِّقَةٌ بِمَعْنَى." سَلامٌ عَلَيْكُمْ" وَيَجُوزُ أَنْ تَتَعَلَّقَ بِمَحْذُوفٍ، أَيْ هَذِهِ الْكَرَامَةُ بِصَبْرِكُمْ، أَيْ عَلَى أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى ونهيه، قاله سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. وَقِيلَ: عَلَى الْفَقْرِ فِي الدُّنْيَا، قَالَهُ أَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ. وَقِيلَ: عَلَى الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، كَمَا رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" هَلْ تَدْرُونَ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ"؟ قَالُوا: الله ورسول أَعْلَمُ، قَالَ:" الْمُجَاهِدُونَ الَّذِينَ تُسَدُّ بِهِمُ الثُّغُورُ وَتُتَّقَى بِهِمُ الْمَكَارِهُ فَيَمُوتُ أَحَدُهُمْ وَحَاجَتُهُ فِي نَفْسِهِ لَا يَسْتَطِيعُ لَهَا قَضَاءً فَتَأْتِيهِمُ الْمَلَائِكَةُ فَيَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ". وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ:" كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَأْتِي قُبُورَ الشُّهَدَاءِ عَلَى رَأْسِ كُلِّ حول فيقول:" سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ
{أُولئِكَ} üzerine matuf olması caizdir; anlamı şöyledir: Onlar ve atalarından, eşlerinden ve zürriyetlerinden salih olanlar için [güzel] yurt sonu vardır. {يَدْخُلُونَها} fiilindeki merfû zamire matuf olması da caizdir; mansûb zamir aralarına girdiği için bu atıf güzel olmuştur. Anlamın şöyle olması da mümkündür: Kendileri oraya girerler; atalarından salih olan, yani iyi kimseler de oraya girerler; oraya soyları sebebiyle girmezler. {مَنْ} kelimesinin mef'ûlün meah olarak mansûb konumunda olması da caizdir, takdiri şöyledir: Onların amelleri gibi amel işlememiş olsa bile Allah'ın bir lütfu olarak kendilerine kavuşturacağı atalarından salih olan kimselerle birlikte oraya girerler. İbn Abbâs: 'Bu salah, Allah'a ve Resûlü'ne imandır; şayet onların imanla birlikte başka itaatleri de olsaydı, tâbi olma yoluyla değil bizzat kendi itaatleriyle girerlerdi' demiştir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: 'Bu görüşte tutarsızlık vardır; zira iman zaten şarttır, salih amelin şart koşulması hakkındaki söz de imanın şart koşulması hakkındaki söz gibidir. Dolayısıyla daha zahir olan, bu salahın ameller bütününde olmasıdır; anlamı da şudur: Her insan cennete kendi ameliyle, hatta Yüce Allah'ın rahmetiyle girse bile, yarın nimet onlar için akrabalarıyla cennette bir araya getirilmeleriyle tamamlanacaktır.' Yüce Allah'ın: {وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ} “Melekler de her kapıdan onların yanına varırlar” buyruğu; yani onlara ikram olmak üzere Allah katından hediyeler ve armağanlarla [varırlar] demektir. {سَلامٌ عَلَيْكُمْ} “Size selam olsun”, yani 'Size selam olsun' derler; söz fiili (kavl) takdir edilmiştir; yani 'afetlerden ve mihnetlerden kurtuldunuz' demektir. Onlar zaten esenlikte olsalar bile bunun kendilerine esenliğin devam etmesi için bir dua olduğu da söylenmiştir; yani 'Allah size selamet versin' demektir, dolayısıyla lafzan haber olup anlamca duadır ve kulluğu ikrarı içerir. {بِما صَبَرْتُمْ} “Sabrettiğinize karşılık”, yani sabrınız sebebiyle demektir; dolayısıyla fiil ile beraber olan {ما} lafzı masdar anlamındadır. {بِمَا} ifadesindeki bâ harfi {سَلامٌ عَلَيْكُمْ} lafzının anlamına müteallıktır; mahzuf bir kelimeye müteallık olması da caizdir, takdiri şöyledir: 'Bu ikram, sabretmeniz sebebiyledir'; yani Yüce Allah'ın emrine ve yasağına karşı [sabretmenizle]; bunu Saîd b. Cübeyr söylemiştir. Dünyadaki fakirliğe karşı [sabretmenizle], diye de söylenmiştir; bunu Ebû İmrân el-Cevnî söylemiştir. Allah yolunda cihada karşı [sabretmenizle], şeklinde de söylenmiştir; nitekim Abdullah b. Ömer'den şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah'ın yarattıklarından cennete ilk girecek olanların kim olduğunu bilir misiniz?” diye sordu. 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dediler. O şöyle buyurdu: “Sınır boylarının kendileriyle korunduğu, kötülüklerin kendileriyle savuşturulduğu ve birisi ihtiyacı içinde kalıp onu gideremeden vefat eden mücahitlerdir. Melekler onların yanına gelip her kapıdan içeri girerek: 'Sabrettiğinize karşılık size selam olsun! Yurdun sonu ne güzeldir!' derler.” Muhammed b. İbrâhim şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem her yılın başında şehitlerin kabirlerine gelir ve şöyle derdi: {سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ
عُقْبَى الدَّارِ
عُقْبَى الدَّارِ} “Sabrettiğinize karşılık size selam olsun! Yurdun sonu ne güzeldir!”
" وَكَذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ، وَذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَأْتِي الشُّهَدَاءَ، فإذا أتى فرضة الشعب يقول:" سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ". ثُمَّ كَانَ أَبُو بَكْرٍ بَعْدَ النَّبِيِّ ﷺ يَفْعَلُهُ، وَكَانَ عُمَرُ بَعْدَ أَبِي بَكْرٍ يَفْعَلُهُ، وَكَانَ عُثْمَانُ بَعْدَ عُمَرَ يَفْعَلُهُ. وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ ﵀:" بِما صَبَرْتُمْ" عَنْ فُضُولِ الدُّنْيَا. وَقِيلَ:" بِما صَبَرْتُمْ" عَلَى مُلَازَمَةِ الطَّاعَةِ، وَمُفَارَقَةِ الْمَعْصِيَةِ، قَالَ مَعْنَاهُ الْفُضَيْلُ بْنُ عِيَاضٍ. ابْنُ زَيْدٍ:" بِما صَبَرْتُمْ" عَمَّا تُحِبُّونَهُ إِذَا فَقَدْتُمُوهُ. وَيَحْتَمِلُ سَابِعًا-" بِما صَبَرْتُمْ" عَنِ اتِّبَاعِ الشَّهَوَاتِ. وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ﵃ [أَنَّهُمَا قَالَا]: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يُنَادِي مُنَادٍ لِيَقُمْ أَهْلُ الصَّبْرِ، فَيَقُومُ نَاسٌ مِنَ النَّاسِ فَيُقَالُ لَهُمُ: انْطَلِقُوا إِلَى الْجَنَّةِ فَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ فَيَقُولُونَ: إِلَى أَيْنَ؟ فَيَقُولُونَ: إِلَى الْجَنَّةِ، قَالُوا: قَبْلَ الْحِسَابِ؟ قَالُوا نَعَمْ! فَيَقُولُونَ: مَنْ أَنْتُمْ؟ فَيَقُولُونَ: نَحْنُ أَهْلُ الصَّبْرِ، قَالُوا: وَمَا كَانَ صَبْرُكُمْ؟ قَالُوا: صَبَرْنَا أَنْفُسَنَا عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ، وَصَبَرْنَاهَا عَنْ مَعَاصِي اللَّهِ وَصَبَرْنَاهَا عَلَى الْبَلَاءِ وَالْمِحَنِ فِي الدُّنْيَا. قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ: فَتَقُولُ لَهُمُ الْمَلَائِكَةُ: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ. وَقَالَ ابْنُ سَلَامٍ: فَتَقُولُ لَهُمُ الْمَلَائِكَةُ:" سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ" أَيْ نِعْمَ عَاقِبَةُ الدَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ فِيهَا، عَمِلْتُمْ فِيهَا مَا أَعْقَبَكُمْ هَذَا الَّذِي أَنْتُمْ فِيهِ، فَالْعُقْبَى عَلَى هَذَا اسْمٌ، و" الدَّارِ" هِيَ الدُّنْيَا. وَقَالَ أَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ:" فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ" الْجَنَّةُ عَنِ النَّارِ. وَعَنْهُ:" فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ" الجنة عن الدنيا.
Ebû Bekr, Ömer ve Osman da böyle yapardı. Bunu el-Beyhakî, Ebû Hureyre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şehitlerin yanına gelirdi; dağ geçidinin ağzına geldiğinde şöyle derdi: {سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ} “Sabrettiğinize karşılık size selam olsun! Yurdun sonu ne güzeldir!” Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra Ebû Bekr bunu yapardı, Ebû Bekr'den sonra Ömer bunu yapardı, Ömer'den sonra da Osman bunu yapardı.' Hasan-ı Basrî rahimehullâh: '{بِما صَبَرْتُمْ} Dünyanın fazlalıklarından sabretmeniz sebebiyle' demiştir. {بِما صَبَرْتُمْ} İtaate devam etmeye ve masiyetten ayrılmaya sabretmeniz sebebiyle, diye de söylenmiştir; bunun anlamını Fudayl b. İyâz söylemiştir. İbn Zeyd: '{بِما صَبَرْتُمْ} Sevdiğiniz şeyleri kaybettiğinizde sabretmeniz sebebiyle' demiştir. Yedinci bir ihtimal olarak; {بِما صَبَرْتُمْ} Şehvetlere uymaktan sabretmeniz sebebiyle, manasında da olabilir. Abdullah b. Selâm ve Ali b. el-Hüseyin radıyallâhu anhümâ'dan [şöyle dedikleri] rivayet edilmiştir: 'Kıyamet günü olduğunda bir münadi: 'Sabır ehli ayağa kalksın!' diye seslenir. İnsanlardan birtakım kimseler ayağa kalkar, onlara: 'Cennete gidin' denilir. Melekler onları karşılayıp: 'Nereye?' derler. Onlar: 'Cennete' derler. Melekler: 'Hesaptan önce mi?' derler. Onlar: 'Evet!' derler. Melekler: 'Siz kimsiniz?' diye sorarlar. Onlar: 'Biz sabır ehliyiz' derler. Melekler: 'Sizin sabrınız neydi?' diye sorarlar. Onlar: 'Nefislerimizi Allah'a itaatte sabrettirdik, nefislerimizi Allah'a isyandan alıkoyup sabrettirdik ve nefislerimizi dünyadaki bela ve mihnetlere karşı sabrettirdik' derler. Ali b. el-Hüseyin dedi ki: 'Bunun üzerine melekler onlara: 'Cennete girin, [hayırlı işler] yapanların mükâfatı ne güzeldir!' derler.' İbn Selâm ise şöyle demiştir: 'Melekler onlara şöyle der: {سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ} yani içinde bulunduğunuz yurdun akıbeti ne güzeldir; orada amel ettiniz de bu amelleriniz sizi içinde bulunduğunuz şu duruma ulaştırdı.' Buna göre el-Ukbâ (الْعُقْبَى) isimdir, ed-Dâr (الدَّارِ) ise dünyadır. Ebû İmrân el-Cevnî: '{فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ} Ateşe bedel cennet ne güzeldir' demiştir. Ondan nakledilen diğer bir görüşe göre: '{فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ} Dünyaya karşılık cennet ne güzeldir' şeklindedir.
[سورة الرعد (١٣): الآيات ٢٥ الى ٢٦]
[Ra'd Suresi (13): Âyetler 25-26]
وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ (٢٥) اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ مَتاعٌ (٢٦)
{وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} (٢٥) “Allah'a verdikleri sözü kuvvetle bağlandıktan sonra bozanlar, Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi kesip koparanlar ve yeryüzünde bozgunculuk çıkaranlar [var ya]; işte lanet onlaradır ve kötü yurt da onlar içindir.” {اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ مَتاعٌ} (٢٦) “Allah dilediğine rızkı genişletir ve daraltır. Onlar dünya hayatıyla sevinip şımardılar. Oysa dünya hayatı ahiretin yanında sadece [geçici] bir menfaatten ibarettir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ) لَمَّا ذَكَرَ الْمُوفِينَ بِعَهْدِهِ، وَالْمُوَاصِلِينَ لِأَمْرِهِ، وَذَكَرَ مَا لَهُمْ ذَكَرَ عَكْسَهُمْ. نَقْضُ الْمِيثَاقِ: تَرْكُ أَمْرِهِ. وَقِيلَ: إِهْمَالُ عُقُولِهِمْ، فَلَا يَتَدَبَّرُونَ بِهَا لِيَعْرِفُوا اللَّهَ تَعَالَى. (وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ) أَيْ مِنَ الْأَرْحَامِ. وَالْإِيمَانِ بِجَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ. (وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ) أَيْ بِالْكُفْرِ وَارْتِكَابِ الْمَعَاصِي (أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ) أَيِ الطَّرْدُ وَالْإِبْعَادُ مِنَ الرَّحْمَةِ. (وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ) أَيْ سُوءُ الْمُنْقَلَبِ، وَهُوَ جَهَنَّمُ. وَقَالَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ: وَاللَّهِ الَّذِي لَا إله إلا هو! إنهم الحرورية. قَوْلِهِ تَعَالَى: (اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ) لَمَّا ذَكَرَ عَاقِبَةَ الْمُؤْمِنِ وَعَاقِبَةَ الْمُشْرِكِ بَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى الَّذِي يَبْسُطُ الرِّزْقَ وَيَقْدِرُ فِي الدُّنْيَا، لِأَنَّهَا دَارُ امْتِحَانٍ، فَبَسْطُ الرِّزْقِ عَلَى الْكَافِرِ لَا يَدُلُّ عَلَى كَرَامَتِهِ، وَالتَّقْتِيرُ عَلَى بَعْضِ الْمُؤْمِنِينَ لَا يَدُلُّ عَلَى إِهَانَتِهِمْ." وَيَقْدِرُ" أَيْ يُضَيِّقُ، وَمِنْهُ" وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ" [الطلاق: ٧] أَيْ ضُيِّقَ. وَقِيلَ:" يَقْدِرُ" يُعْطِي بِقَدْرِ الْكِفَايَةِ. (وَفَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا) يَعْنِي مُشْرِكِي مَكَّةَ، فَرِحُوا بِالدُّنْيَا وَلَمْ يَعْرِفُوا غَيْرَهَا، وَجَهِلُوا مَا عِنْدَ اللَّهِ، وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى" وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ". وَفِي الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، التَّقْدِيرُ: وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَفَرِحُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا. (وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ) أَيْ فِي جَنْبِهَا. (إِلَّا مَتاعٌ) أَيْ مَتَاعٌ من الأمتعة، كالقصعة والسكرجة. وقال مجاهد: شي قَلِيلٌ ذَاهِبٌ، مِنْ مُتَعِ النَّهَارِ إِذَا ارْتَفَعَ، فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ زَوَالٍ. ابْنُ عَبَّاسٍ: زَادٌ كَزَادِ الرَّاعِي. وَقِيلَ: مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مَا يُسْتَمْتَعُ بِهَا مِنْهَا. وَقِيلَ: مَا يُتَزَوَّدُ مِنْهَا إِلَى الْآخِرَةِ، مِنَ التَّقْوَى وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ،" وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ" ثم ابتدأ." اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ" أَيْ يوسع ويضيق.
Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ} “Allah'a verdikleri sözü kuvvetle bağlandıktan sonra bozanlar” buyruğunda; O'nun ahdine vefa gösterenleri, emrine sımsıkı sarılanları ve onlara verilecek şeyleri zikredince, bunların zıddı olan kimseleri de zikretmiştir. Misakı bozmak: O'nun emrini terk etmektir. Akıllarını ihmal edip Yüce Allah'ı tanımak için akıllarıyla tefekkür etmemeleridir, diye de söylenmiştir. {وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ} “Ve Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi kesenler”, yani akrabalık bağlarını ve bütün peygamberlere imanı [kesenler]. {وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ} “Ve yeryüzünde fesat çıkaranlar”, yani küfürle ve günahları işlemekle. {أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ} “İşte lanet onlaradır”, yani rahmetten kovulmak ve uzaklaştırılmaktır. {وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} “Ve kötü yurt da onlar içindir”, yani kötü akıbettir ki o da cehennemdir. Sa'd b. Ebî Vakkâs şöyle demiştir: 'Kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan Allah'a yemin olsun ki onlar Harûriyye'dir (Hâricîlerdir).' Yüce Allah'ın: {اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ} “Allah, dilediğine rızkı genişletir ve daraltır” buyruğu; müminin akıbetini ve müşrikin akıbetini zikredince, dünyada rızkı genişletenin ve daraltanın Kendisi olduğunu açıklamıştır; çünkü dünya bir imtihan yurdudur, dolayısıyla kâfire rızkın bol verilmesi onun değerli olduğuna delalet etmediği gibi, bazı müminlere rızkın kısılması da onların hor görüldüğüne delalet etmez. {وَيَقْدِرُ} yani daraltır; nitekim: {وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ} “Rızkı daraltılan kimse...” [Talâk: 7] ayetinde de daraltıldı anlamındadır. {يَقْدِرُ} yeteri kadar verir, diye de açıklanmıştır. {وَفَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا} “Onlar ise dünya hayatıyla sevindiler”, yani Mekke müşrikleri dünyayla sevinip başka bir şey tanımadılar ve Allah katındakileri bilmezlikten geldiler; bu cümle {وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ} ifadesine matuftur. Ayette bir takdim ve tehir vardır, takdiri şöyledir: 'Allah'a verdikleri sözü misakından sonra bozanlar, Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi kesenler, yeryüzünde fesat çıkaranlar ve dünya hayatıyla sevinenler...' {وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ} “Oysa dünya hayatı ahiretin yanında...”, yani onun karşısında {إِلَّا مَتاعٌ} “Ancak geçici bir menfaatten ibarettir”, yani çanak ve küçük kâse gibi ev eşyalarından değersiz bir metadır. Mücâhid: 'Günün yükselip sonra zeval bulduğu gibi, yok olup giden az bir şeydir' demiştir. İbn Abbâs: 'Çobanın azığı gibi az bir azıktır' demiştir. Dünya hayatının metası, dünyadan faydalanılan şeylerdir, diye de söylenmiştir. Ondan takva ve salih amel gibi ahirete azık edinilen şeylerdir, şeklinde de açıklanmıştır. {وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} buyruğundan sonra yeni bir cümleye başlanmıştır: {اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ} yani genişletir ve daraltır.
[سورة الرعد (١٣): الآيات ٢٧ الى ٢٨]
[Ra'd Suresi (13): Âyetler 27-28]
وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ (٢٧) الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (٢٨)
{وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ (٢٧) الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (٢٨)} “İnkâr edenler: “Ona Rabbinden bir ayet (mucize) indirilmeli değil miydi?” derler. De ki: “Şüphesiz Allah, dilediğini saptırır ve [kendisine] yönelen kimseyi de doğru yola ulaştırır.” (27) Onlar, iman eden ve kalpleri Allah'ın zikriyle huzura kavuşan kimselerdir. İyi bilin ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzur bulur. (28)”
قوله تعالى: (وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ) بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أَنَّ اقْتِرَاحَ الْآيَاتِ عَلَى الرُّسُلِ جَهْلٌ، بَعْدَ أَنْ رَأَوْا آيَةً وَاحِدَةً تَدُلُّ عَلَى الصدق، والقائل عبد الله ابن أَبِي أُمَيَّةَ وَأَصْحَابُهُ حِينَ طَالَبُوا النَّبِيَّ ﷺ بِالْآيَاتِ. (قُلْ إِنَّ اللَّهَ) ﷿ (يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ) أَيْ كَمَا أَضَلَّكُمْ بَعْدَ مَا أَنْزَلَ مِنَ الْآيَاتِ وَحَرَمَكُمُ الِاسْتِدْلَالَ بِهَا يُضِلُّكُمْ عِنْدَ نُزُولِ غَيْرِهَا. (وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ) أَيْ مَنْ رَجَعَ. وَالْهَاءُ فِي" إِلَيْهِ" لِلْحَقِّ، أَوْ لِلْإِسْلَامِ، أَوْ لِلَّهِ ﷿، عَلَى تَقْدِيرِ: وَيَهْدِي إِلَى دِينِهِ وَطَاعَتِهِ مَنْ رَجَعَ إِلَيْهِ بِقَلْبِهِ. وَقِيلَ: هِيَ لِلنَّبِيِّ ﷺ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ آمَنُوا) " الَّذِينَ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، لِأَنَّهُ مَفْعُولٌ، أَيْ يَهْدِي اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا. وَقِيلَ بدل من قول:" مَنْ أَنابَ" فَهُوَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ أَيْضًا. (وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ) أَيْ تَسْكُنُ وَتَسْتَأْنِسُ بِتَوْحِيدِ اللَّهِ فَتَطْمَئِنُّ، قَالَ: أَيْ وَهُمْ تَطْمَئِنُّ قلوبهم على الدوام بذكر الله بألسنتهم، قاله قَتَادَةُ: وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا: بِالْقُرْآنِ. وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: بِأَمْرِهِ. مُقَاتِلٌ: بِوَعْدِهِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: بِالْحَلِفِ بِاسْمِهِ، أَوْ تَطْمَئِنُّ بِذِكْرِ فَضْلِهِ وَإِنْعَامِهِ، كَمَا تَوْجَلُ بِذِكْرِ عَدْلِهِ وَانْتِقَامِهِ وَقَضَائِهِ. وَقِيلَ:" بِذِكْرِ اللَّهِ" أَيْ يَذْكُرُونَ اللَّهَ وَيَتَأَمَّلُونَ آيَاتِهِ فَيَعْرِفُونَ كَمَالَ قُدْرَتِهِ عَنْ بَصِيرَةٍ. (أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ) أَيْ قُلُوبُ الْمُؤْمِنِينَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذَا فِي الْحَلِفِ، فَإِذَا حَلَفَ خَصْمُهُ بِاللَّهِ سَكَنَ قَلْبُهُ. وَقِيلَ:" بِذِكْرِ اللَّهِ" أَيْ بِطَاعَةِ اللَّهِ. وَقِيلَ بِثَوَابِ اللَّهِ. وَقِيلَ: بِوَعْدِ اللَّهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُمْ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ.
Yüce Allah'ın: {وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ} “İnkâr edenler derler ki: 'Ona Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi?'” buyruğunda; peygamberlerin doğruluğuna delalet eden tek bir mucize gördükten sonra onlardan başka mucizeler teklif etmenin bir cehalet olduğunu muhtelif yerlerde açıklamıştır. Bunu söyleyen kişi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mucizeler talep ettiklerinde Abdullah b. Ebî Ümeyye ve arkadaşlarıdır. {قُلْ إِنَّ اللَّهَ} “De ki: 'Şüphesiz Allah” azze ve celle {يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ} “Dilediğini saptırır”, yani indirdiği mucizelerden sonra sizi saptırdığı ve onlardan delil çıkarma imkânından sizi mahrum bıraktığı gibi, başka mucizeler indiğinde de sizi saptırır. {وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ} “Kendisine yöneleni de hidayete erdirir.” Yani dönen kimseyi. {إِلَيْهِ} kelimesindeki zamir hakka, İslam'a yahut Yüce Allah'a aittir; takdiri: 'Kalbiyle Kendisine dönen kimseyi dinine ve itaatine hidayet eder' şeklindedir. Zamirin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: {الَّذِينَ آمَنُوا} “Onlar iman etmiş...” buyruğundaki {الَّذِينَ} lafzı mef'ûl olduğu için nasb mahallindedir; yani 'Allah iman edenleri hidayete erdirir' demektir. {مَنْ أَنابَ} sözünden bedel olduğu da söylenmiştir, bu durumda da yine nasb mahallindedir. {وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ} “Ve kalpleri Allah'ın zikriyle mutmain olan...”, yani kalpleri Allah'ın tevhidiyle sükûnet bulur ve ünsiyet eder de yatışır. Katâde: 'Yani dilleriyle Allah'ı anmakla kalpleri daima sükûnet bulur' demiştir. Mücâhid, Katâde ve başkaları: 'Kur'an ile' demişlerdir. Süfyân b. Uyeyne: 'O'nun emriyle' demiştir. Mukâtil: 'O'nun vaadiyle' demiştir. İbn Abbâs: 'O'nun adıyla yemin etmekle' veya 'O'nun adaleti, intikamı ve kazası anıldığında ürperdiği gibi lütfu ve ihsanı zikredildiğinde sükûnet bulur' demiştir. {بِذِكْرِ اللَّهِ} hakkında; 'Allah'ı anarlar ve O'nun ayetlerini tefekkür ederler, böylece basiretle O'nun kemâl-i kudretini tanırlar' şeklinde de söylenmiştir. {أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ} “İyi bilin ki, kalpler ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur”, yani müminlerin kalpleri. İbn Abbâs: 'Bu yemin hakkındadır; hasmı Allah adına yemin ettiğinde kalbi yatışır' demiştir. {بِذِكْرِ اللَّهِ} Allah'a itaatle, diye de söylenmiştir. Allah'ın sevabıyla, şeklinde de söylenmiştir. Allah'ın vaadiyle, diye de söylenmiştir. Mücâhid: 'Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır' demiştir.
[سورة الرعد (١٣): آية ٢٩]
[Ra'd Suresi (13): Âyet 29]
الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ (٢٩)
{الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ} “İman edip salih ameller işleyenler var ya, müjde ve güzel bir gelecek onlarındır.” (29)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرُهُ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَهُمْ طُوبَى، فَ" طُوبى " رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَوْضِعُهُ نَصْبًا عَلَى تَقْدِيرِ: جَعَلَ
Yüce Allah'ın: {الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ} “İman edip salih ameller işleyenler var ya, müjde onlarındır” buyruğu mübteda ve haberidir. Anlamının 'onlar için Tûbâ vardır' şeklinde olduğu da söylenmiştir; bu takdirde {طُوبى} mübteda olarak merfûdur. 'Allah onlar için Tûbâ kıldı' takdiriyle nasb mahallinde olması da caizdir;
لَهُمْ طُوبَى، وَيُعْطَفُ عَلَيْهِ" وَحُسْنُ مَآبٍ" عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ، فَتُرْفَعُ أَوْ تُنْصَبُ. وَذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي يَزِيدَ الْبِكَالِيِّ عن عتبة ابن عَبْدٍ السُّلَمِيِّ قَالَ: جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَسَأَلَهُ عَنِ الْجَنَّةِ وَذَكَرَ الْحَوْضَ فَقَالَ: فِيهَا فَاكِهَةٌ؟ قَالَ:" نَعَمْ شَجَرَةٌ تُدْعَى طُوبَى" قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَيُّ شَجَرِ أَرْضِنَا تُشْبِهُ؟ قَالَ" لَا تُشْبِهُ شَيْئًا مِنْ شَجَرِ أَرْضِكَ أَأَتَيْتَ الشَّامَ هُنَاكَ شَجَرَةٌ تُدْعَى الْجَوْزَةُ تَنْبُتُ عَلَى سَاقٍ وَيُفْتَرَشُ أَعْلَاهَا". قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ! فَمَا عِظَمٌ أَصْلِهَا! قَالَ: لَوِ ارْتَحَلْتَ جَذَعَةً مِنْ إِبِلِ أَهْلِكَ مَا أَحَطْتَ بِأَصْلِهَا حَتَّى تَنْكَسِرَ تَرْقُوَتُهَا هرما". وذكر الحديث، وقد كتبناه بكمال فِي أَبْوَابِ الْجَنَّةِ مِنْ كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ"، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الْأَشْعَثَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: فِي الْجَنَّةِ شَجَرَةٌ يُقَالُ لَهَا طُوبَى، يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى لَهَا: تَفَتَّقِي لِعَبْدِي عَمَّا شَاءَ، فَتَفَتَّقَ لَهُ عَنْ فَرَسٍ بِسَرْجِهِ وَلِجَامِهِ وَهَيْئَتِهِ كَمَا شَاءَ، وَتَفَتَّقَ عَنِ الرَّاحِلَةِ بِرَحْلِهَا وَزِمَامِهَا وَهَيْئَتِهَا كَمَا شَاءَ، وَعَنِ النَّجَائِبِ وَالثِّيَابِ. وَذَكَرَ ابْنُ وَهْبٍ مِنْ حَدِيثِ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ قَالَ:" طُوبَى" شَجَرَةٌ فِي الْجَنَّةِ لَيْسَ مِنْهَا دَارٌ إِلَّا وَفِيهَا غُصْنٌ مِنْهَا، وَلَا طَيْرٌ حَسَنٌ إِلَّا هُوَ فِيهَا، وَلَا ثَمَرَةٌ إِلَّا هِيَ مِنْهَا، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ أَصْلَهَا فِي قَصْرَ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْجَنَّةِ، ثُمَّ تَنْقَسِمُ فُرُوعُهَا عَلَى مَنَازِلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، كَمَا انْتَشَرَ مِنْهُ الْعِلْمُ وَالْإِيمَانُ عَلَى جَمِيعِ أَهْلِ الدُّنْيَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" طُوبى لَهُمْ" فَرَحٌ لَهُمْ وَقُرَّةُ عَيْنٍ، وَعَنْهُ أَيْضًا أَنَّ" طُوبى " اسْمُ الْجَنَّةِ بالحبشية، وقال سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: هُوَ الْبُسْتَانُ بِلُغَةِ الْهِنْدِ، قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: إِنْ صَحَّ هَذَا فَهُوَ وِفَاقٌ بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ. وَقَالَ قَتَادَةُ:" طُوبى لَهُمْ" حُسْنَى لَهُمْ. عِكْرِمَةُ: نُعْمَى لَهُمْ. إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: خَيْرٌ لَهُمْ، وَعَنْهُ أَيْضًا كَرَامَةٌ مِنَ اللَّهِ لَهُمْ. الضَّحَّاكُ: غِبْطَةٌ لَهُمْ. النَّحَّاسُ: وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ مُتَقَارِبَةٌ، لِأَنَّ طُوبَى فُعْلَى مِنَ الطِّيبِ، أَيِ الْعَيْشُ الطَّيِّبُ لَهُمْ، وَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ تَرْجِعُ إِلَى الشَّيْءِ الطَّيِّبِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: طُوبَى فُعْلَى مِنَ الطِّيبِ، وَهِيَ الْحَالَةُ الْمُسْتَطَابَةُ لَهُمْ، وَالْأَصْلُ طُيْبَى، فَصَارَتِ الْيَاءُ وَاوًا لِسُكُونِهَا وَضَمِّ مَا قَبْلَهَا، كَمَا قَالُوا: مُوسِرٌ وَمُوقِنٌ.
{وَحُسْنُ مَآبٍ} lafzı da zikredilen bu iki veche göre ona atfedilerek ref veya nasb olunur. Abdürrezzâk rivayet etti: Bize Ma'mer, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Amr b. Ebî Yezîd el-Bikâlî'den, o Utbe b. Abd es-Sülemî'den şöyle nakletti: 'Bir bedevi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip cenneti sordu ve havzı zikretti, ardından: 'Orada meyve var mı?' dedi. Resûlullah: “Evet, Tûbâ denilen bir ağaç vardır” buyurdu. Bedevi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bizim diyarımızın hangi ağacına benzer?' dedi. O: “Senin diyarındaki ağaçlardan hiçbirine benzemez. Hiç Şam'a gittin mi? Orada bir gövde üzerinde biten ve üstü yayılan ceviz ağacı denen bir ağaç vardır” buyurdu. Bedevi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onun kökü ne kadar büyüktür?' deyince, şöyle buyurdu: “Ailenin develerinden beş yaşına basmış bir deveye binsen, kocamaktan köprücük kemiği kırılıncaya kadar onun kökünü dolaşıp bitiremezsin.”' Hadisi zikretti; biz bunu eksiksiz olarak et-Tezkire adlı kitabımızın cennet bölümlerinde yazdık, Allah'a hamdolsun. İbnü'l-Mübârek zikretti: Bize Ma'mer, el-Eş'as'tan, o Abdullah'tan, o Şehr b. Havşeb'den, o da Ebû Hureyre'den şöyle nakletti: 'Cennette Tûbâ denilen bir ağaç vardır. Yüce Allah ona: 'Kulum için dilediği şeyi yarıp çıkar' buyurur. Ağaç da onun için dilediği gibi eğeri, gemi ve techizatıyla bir at; dilediği gibi semeri, yuları ve teçhizatıyla bir binek devesi, cins binekler ve elbiseler yarıp çıkarır.' İbn Vehb, Şehr b. Havşeb hadisinden, o da Ebû Ümâme el-Bâhilî'den şöyle nakletti: 'Tûbâ, cennette öyle bir ağaçtır ki onda bulunup da bir dalı girmeyen hiçbir ev, içinde barınmayan hiçbir güzel kuş ve ondan çıkmayan hiçbir meyve yoktur.' Onun kökünün cennette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in köşkünde olduğu, sonra ilim ve imanın ondan bütün dünya ehline yayıldığı gibi, dallarının da cennet ehlinin menzillerine dağıldığı söylenmiştir. İbn Abbâs: '{طُوبى لَهُمْ} Onlar için bir sevinç ve göz aydınlığıdır' demiştir. Yine ondan: 'Tûbâ, Habeşçede cennetin adıdır' dediği nakledilmiştir; bunu Saîd b. Cübeyr de söylemiştir. er-Rebî' b. Enes: 'O, Hint dilinde bostandır' demiştir. el-Kuşeyrî: 'Şayet bu sahih ise iki dil arasındaki bir uygunluktur' demiştir. Katâde: '{طُوبى لَهُمْ} Onlar için en güzel mükâfattır' demiştir. İkrime: 'Onlar için nimettir' demiştir. İbrahim en-Nehaî: 'Onlar için hayırdır' demiş, yine ondan 'Allah'tan onlar için bir ikramdır' dediği de nakledilmiştir. ed-Dahhâk: 'Onlar için bir gıptadır' demiştir. en-Nehhâs: 'Bu görüşler birbirine yakındır; zira Tûbâ, tîb (طِيب) kökünden fu'lâ veznindedir; yani hoş ve temiz bir hayat onlarındır demektir ve bu şeylerin hepsi hoş/temiz şeye racidir' demiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Tûbâ, tîb kökünden fu'lâ vezninde olup onlar için en çok beğenilen, en hoş durumdur. Aslı tuybâ (طُيْبَى) idi; yâ harfi sakin olup öncesi de dammeli olduğu için (vav'a dönüşerek) tûbâ oldu; nitekim mûsir (مُوسِرٌ) ve mûkın (مُوقِنٌ) kelimelerinde de böyle demişlerdir.'
قُلْتُ: وَالصَّحِيحُ أَنَّهَا شَجَرَةٌ، لِلْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، وَهُوَ صَحِيحٌ عَلَى مَا ذَكَرَهُ السُّهَيْلِيُّ، ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ فِي التَّمْهِيدِ، وَمِنْهُ نَقَلْنَاهُ، وَذَكَرَهُ أَيْضًا الثَّعْلَبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، وَذَكَرَ أَيْضًا الْمَهْدَوِيُّ وَالْقُشَيْرِيُّ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ قُرَّةَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" طُوبَى شَجَرَةٌ فِي الْجَنَّةِ غَرَسَهَا اللَّهُ بِيَدِهِ وَنَفَخَ فِيهَا مِنْ رُوحِهِ تُنْبِتُ الْحُلِيَّ وَالْحُلَلَ وَإِنَّ أَغْصَانَهَا لَتُرَى مِنْ وَرَاءِ سُورِ الْجَنَّةِ" وَمَنْ أَرَادَ زِيَادَةً عَلَى هَذِهِ الْأَخْبَارِ فَلْيُطَالِعِ الثَّعْلَبِيَّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" طُوبى " شَجَرَةٌ فِي الْجَنَّةِ أَصْلُهَا فِي دَارِ عَلِيٍّ، وَفِي دَارِ كُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْهَا غُصْنٌ. وَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ: سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" طُوبى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ" قَالَ:" شَجَرَةٌ أَصْلُهَا فِي دَارِي وَفُرُوعُهَا فِي الْجَنَّةِ" ثُمَّ سُئِلَ عَنْهَا مَرَّةً أُخْرَى فَقَالَ:" شَجَرَةٌ أَصْلُهَا فِي دَارِ عَلِيٍّ وَفُرُوعُهَا فِي الْجَنَّةِ". فَقِيلَ لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! سُئِلْتَ عَنْهَا فَقُلْتَ:" أَصْلُهَا فِي دَارِي وَفُرُوعُهَا فِي الْجَنَّةِ" ثُمَّ سُئِلْتَ عَنْهَا فَقُلْتَ:" أَصْلُهَا فِي دَارِ عَلِيٍّ وَفُرُوعُهَا فِي الْجَنَّةِ" فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" إِنَّ دَارِي وَدَارَ عَلِيٍّ غَدًا فِي الْجَنَّةِ وَاحِدَةٌ فِي مَكَانٍ وَاحِدٍ" وَعَنْهُ ﷺ:" هِيَ شَجَرَةٌ أَصْلُهَا فِي دَارِي وَمَا مِنْ دَارٍ مِنْ دُورِكُمْ إِلَّا مُدَلًّى فِيهَا غُصْنٌ مِنْهَا" (وَحُسْنُ مَآبٍ) آبَ إِذَا رَجَعَ. وَقِيلَ: تَقْدِيرُ الْكَلَامِ الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَى لهم.
Derim ki: Doğru olan, zikrettiğimiz merfû hadisten ötürü onun bir ağaç olmasıdır. es-Süheylî'nin belirttiğine göre bu hadis sahihtir; Ebû Ömer bunu et-Temhîd'de zikretmiş olup biz de oradan naklettik. Sa'lebî de tefsirinde bunu zikretmiştir. el-Mehdevî ve el-Kuşeyrî de Muâviye b. Kurre'den, o da babasından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Tûbâ, cennette bir ağaçtır; Allah onu bizzat kendi eliyle dikmiş, içine ruhundan üflemiştir. O, zinetler ve elbiseler bitirir; onun dalları cennet surlarının arkasından bile görülür.” Bu haberlerin daha fazlasını isteyen kimse Sa'lebî'ye baksın. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Tûbâ, cennette bir ağaçtır; kökü Ali'nin evindedir ve her müminin evinde de ondan bir dal vardır.' Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Yüce Allah'ın: {طُوبى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ} “Müjde ve güzel bir gelecek onlarındır” buyruğu sorulduğunda: “Kökü benim evimde, dalları cennette olan bir ağaçtır” buyurdu. Sonra başka bir zaman ona bu sorulduğunda: “Kökü Ali'nin evinde, dalları cennette olan bir ağaçtır” buyurdu. Kendisine: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bu sana sorulduğunda: “Kökü benim evimde, dalları cennette olan bir ağaçtır” demiştin; sonra tekrar sorulunca: “Kökü Ali'nin evinde, dalları cennette olan bir ağaçtır” dedin?' denildi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Yarın cennette benim evim ile Ali'nin evi bir tek evdir ve aynı yerdedir” buyurdu. Yine ondan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: “O, kökü benim evimde olan bir ağaçtır; evlerinizden içine ondan bir dal sarkıtılmamış hiçbir ev yoktur.” {وَحُسْنُ مَآبٍ} “Ve güzel bir gelecek”; âbe (آبَ) döndü demektir. Sözün takdirinin: 'İman eden, kalpleri Allah'ın zikriyle mutmain olan ve salih ameller işleyenler var ya, müjde onlarındır' şeklinde olduğu da söylenmiştir.
[سورة الرعد (١٣): آية ٣٠]
[Ra'd Suresi (13): Âyet 30]
كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ قُلْ هُوَ رَبِّي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ مَتابِ (٣٠)
{كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ قُلْ هُوَ رَبِّي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ مَتابِ} “Böylece, kendilerinden önce nice ümmetler gelip geçmiş olan bir ümmete, sana vahyettiğimizi onlara okuyasın diye seni peygamber gönderdik. Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar. De ki: 'O benim Rabbimdir; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Yalnızca O'na tevekkül ettim ve tevbem/dönüşüm de yalnız O'nadır.'” (30)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ) أَيْ أَرْسَلْنَاكَ كَمَا أَرْسَلْنَا الْأَنْبِيَاءَ مِنْ قَبْلِكَ، قَالَهُ الْحَسَنُ. وَقِيلَ: شَبَّهَ الْإِنْعَامَ عَلَى مَنْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ مُحَمَّدٌ ﵇ بِالْإِنْعَامِ على من أرسل إليه الأنبياء قبله. (لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ) يَعْنِي الْقُرْآنَ. (وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ) قَالَ مُقَاتِلٌ وَابْنُ جُرَيْجٍ: نَزَلَتْ فِي صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ حِينَ أَرَادُوا
Yüce Allah'ın: {كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ} “Böylece, kendilerinden önce nice ümmetler gelip geçmiş olan bir ümmete seni gönderdik” buyruğu; yani senden önceki peygamberleri gönderdiğimiz gibi seni de gönderdik demektir; bunu el-Hasan söylemiştir. Kendisine Muhammed aleyhisselâm gönderilen kimselere yapılan nimetin, kendilerine daha önce peygamberler gönderilen kimselere yapılan nimete benzetildiği de söylenmiştir. {لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ} “Sana vahyettiğimizi onlara okuyasın diye”, yani Kur'an'ı. {وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ} “Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar.” Mukâtil ve İbn Cüreyc şöyle demişlerdir: Bu ayet, Hudeybiye sulhünde barış andlaşmasını yazmak istedikleri
أَنْ يَكْتُبُوا كِتَابَ الصُّلْحِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِعَلِيٍّ:" اكْتُبْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ" فَقَالَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو وَالْمُشْرِكُونَ: مَا نَعْرِفُ الرَّحْمَنَ إِلَّا صَاحِبَ الْيَمَامَةِ، يَعْنُونَ مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابَ، اكْتُبْ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ، وَهَكَذَا كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَكْتُبُونَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِعَلِيٍّ:" اكْتُبْ هَذَا مَا صَالَحَ عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ" فَقَالَ مُشْرِكُو قُرَيْشٍ: لَئِنْ كُنْتَ رَسُولَ اللَّهِ ثُمَّ قَاتَلْنَاكَ وَصَدَدْنَاكَ لَقَدْ ظَلَمْنَاكَ، وَلَكِنِ اكْتُبْ: هَذَا مَا صَالَحَ عليه محمد ابن عَبْدِ اللَّهِ، فَقَالَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ: دَعْنَا نُقَاتِلْهُمْ، فَقَالَ:" لَا وَلَكِنِ اكْتُبْ مَا يُرِيدُونَ" فَنَزَلَتْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي كُفَّارِ قُرَيْشٍ حِينَ قَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ:" اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ" [الفرقان: ٦٠] قالوا وما الرحمن؟ فنزلت. (قُلْ) لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ: الَّذِي أَنْكَرْتُمْ. (هُوَ رَبِّي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ) وَلَا مَعْبُودَ سِوَاهُ، هُوَ وَاحِدٌ بِذَاتِهِ، وَإِنِ اخْتَلَفَتْ أَسْمَاءُ صِفَاتِهِ. (عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ) وَاعْتَمَدْتُ وَوَثِقْتُ. (وَإِلَيْهِ مَتابِ) أَيْ مَرْجِعِي غَدًا، وَالْيَوْمَ أَيْضًا عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَوَثِقْتُ، رِضًا بِقَضَائِهِ، وَتَسْلِيمًا لِأَمْرِهِ. وَقِيلَ: سَمِعَ أَبُو جَهْلٍ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَدْعُو فِي الْحِجْرِ وَيَقُولُ:" يَا اللَّهُ يا رحمان" فَقَالَ: كَانَ مُحَمَّدٌ يَنْهَانَا عَنْ عِبَادَةِ الْآلِهَةِ وَهُوَ يَدْعُو إِلَهَيْنِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَنَزَلَ." قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ" [الْإَسْرَاءِ: ١١٠].
zaman inmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'ye: “Bismillâhirrahmânirrahîm yaz” buyurdu. Bunun üzerine Süheyl b. Amr ve müşrikler: 'Biz Yemâme sahibinden (Müseylimetü'l-Kezzâb'ı kastederek) başkasını Rahmân olarak tanımıyoruz; 'Bismikellâhümme' (Allah'ım Senin isminle) yaz' dediler; nitekim Câhiliye ehli böyle yazardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'ye: “Bu, Allah'ın Resûlü Muhammed'in üzerinde sulh yaptığı andlaşmadır, diye yaz” buyurdu. Kureyş müşrikleri: 'Eğer sen Allah'ın Resûlü olsaydın, sonra da seninle savaşıp seni Kâbe'den men etseydik sana zulmetmiş olurduk; lâkin 'Bu, Abdullah'ın oğlu Muhammed'in üzerinde sulh yaptığı andlaşmadır' diye yaz' dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı: 'Bırak bizi, onlarla savaşalım' deyince, o: “Hayır, onların istediklerini yaz” buyurdu ve bu ayet indi. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Bu ayet Kureyş kâfirleri hakkında inmiştir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: {اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ} “Rahmân'a secde edin” [Furkân: 60] dediğinde onlar: 'Rahmân da neymiş?' demişler ve bu ayet inmiştir. Ey Muhammed, o inkâr ettiğiniz Zât için onlara: {قُلْ} “De ki:” {هُوَ رَبِّي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ} “O benim Rabbimdir; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”, O'ndan başka ibadet edilecek hiçbir varlık yoktur; sıfatlarının isimleri farklı olsa da O bizzat zâtı ile birdir. {عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ} “Yalnızca O'na tevekkül ettim”, O'na dayandım ve güvendim. {وَإِلَيْهِ مَتابِ} “Ve dönüşüm de yalnız O'nadır”, yani yarın dönüşüm O'nadır; bugün de O'nun kazasına rıza göstererek ve emrine teslim olarak yalnızca O'na tevekkül ettim ve güvendim. Şöyle de anlatılmıştır: Ebû Cehil, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hicr'de dua ederken: “Yâ Allah, yâ Rahmân” dediğini işitmiş ve: 'Muhammed bizi ilahlara ibadet etmekten nehyediyordu, kendisi ise iki ilaha dua ediyor' demiştir. Bunun üzerine bu ayet ve: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ} “De ki: 'İster Allah deyin, ister Rahmân deyin'” [el-İsrâ: 110] ayeti inmiştir.
[سورة الرعد (١٣): آية ٣١]
[Ra'd Suresi (13): Âyet 31]
وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ (٣١)
{وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parça parça yarıldığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı (o yine bu Kur'an olurdu). Hayır, bütün işler yalnız Allah'a aittir. İman edenler henüz anlamadılar mı ki, Allah dileseydi bütün insanları hidayete erdirirdi? Yaptıkları işler yüzünden inkâr edenlerin başlarına ansızın büyük bir bela çatıp duracak yahut yurtlarının yakınına konacaktır; ta ki Allah'ın vaadi gelinceye kadar. Şüphesiz Allah verdiği sözden caymaz.” (31)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ) هذا متصل بقول:" لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ" [يونس: ٢٠]. وَذَلِكَ أَنَّ نَفَرًا مِنْ مُشْرِكِي مَكَّةَ فِيهِمْ أَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ المخزوميان
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...” buyruğu, {لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ} “Ona Rabbinden bir ayet (mucize) indirilmeli değil miydi?” [Yûnus: 20] sözüyle bağlantılıdır. Bu da şundan dolayıdır: Mekke müşriklerinden aralarında Mahzûmoğulları'ndan Ebû Cehl ile Abdullah b. Ebî Ümeyye'nin de bulunduğu bir grup
جَلَسُوا خَلْفَ الْكَعْبَةِ، ثُمَّ أَرْسَلُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ فَأَتَاهُمْ، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ: إِنْ سَرَّكَ أَنْ نَتَّبِعَكَ فَسَيِّرْ لَنَا جِبَالَ مَكَّةَ بِالْقُرْآنِ، فَأَذْهِبْهَا عَنَّا حَتَّى تَنْفَسِحَ، فَإِنَّهَا أَرْضٌ ضَيِّقَةٌ، وَاجْعَلْ لَنَا فِيهَا عُيُونًا وَأَنْهَارًا، حَتَّى نَغْرِسَ وَنَزْرَعَ، فَلَسْتَ كَمَا زَعَمْتَ بِأَهْوَنَ عَلَى رَبِّكَ مِنْ دَاوُدَ حِينَ سَخَّرَ لَهُ الْجِبَالَ تَسِيرُ مَعَهُ، وَسَخِّرْ لَنَا الرِّيحَ فَنَرْكَبُهَا إِلَى الشَّامِ نَقْضِي عَلَيْهَا مِيرَتَنَا وَحَوَائِجَنَا، ثُمَّ نَرْجِعُ مِنْ يَوْمِنَا، فَقَدْ كَانَ سُلَيْمَانُ سُخِّرَتْ لَهُ الرِّيحُ كَمَا زَعَمْتَ، فَلَسْتَ بِأَهْوَنَ عَلَى رَبِّكَ مِنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ، وَأَحْيِ لَنَا قُصَيًّا جَدَّكَ، أَوْ مَنْ شِئْتَ أَنْتَ مِنْ مَوْتَانَا نَسْأَلُهُ، أَحَقٌّ مَا تَقُولُ أَنْتَ أَمْ بَاطِلٌ؟ فَإِنَّ عِيسَى كَانَ يُحْيِي الْمَوْتَى، وَلَسْتَ بِأَهْوَنَ عَلَى اللَّهِ مِنْهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ" الْآيَةَ، قَالَ مَعْنَاهُ الزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَامِّ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ، وَالْجَوَابُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: لَكَانَ هَذَا الْقُرْآنُ، لَكِنْ حُذِفَ إِيجَازًا، لِمَا فِي ظَاهِرِ الْكَلَامِ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَيْهِ، كَمَا قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
Kâbe'nin arkasında oturdular, sonra Resûlullah'a haber gönderdiler; o da yanlarına geldi. Abdullah ona şöyle dedi: 'Sana tâbi olmamız seni sevindirecekse, Kur'an ile Mekke dağlarını bizim için yürüt ve onları bizden uzaklaştır ki buralar genişlesin; çünkü burası dar bir arazidir. Orada bizim için pınarlar ve nehirler akıt ki fidan dikip ekin ekelim; zira senin iddia ettiğin gibi, dağlar kendisiyle beraber yürüsün diye emrine verildiği vakit sen Rabbin katında Dâvûd'dan daha değersiz değilsin. Rüzgârı da emrimize ver ki üzerine binip Şam'a gidelim, erzak ve ihtiyaçlarımızı temin edelim, sonra aynı gün içinde geri dönelim; nitekim iddia ettiğin gibi rüzgâr Süleyman'ın da emrine verilmişti, sen Rabbin katında Dâvûd oğlu Süleyman'dan daha değersiz değilsin. Dedemiz Kusayy'ı yahut ölülerimizden dilediğin birini bizim için dirilt de ona soralım; senin söylediklerin hak mıdır yoksa batıl mıdır? Çünkü İsa ölüleri diriltiyordu, sen de Allah katında ondan daha değersiz değilsin.' Bunun üzerine Yüce Allah: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ} ayetini indirdi; bunun anlamını Zübeyr b. el-Avvâm, Mücâhid, Katâde ve ed-Dahhâk söylemiştir. Cevap mahzuftur, takdiri şöyledir: 'O kesinlikle bu Kur'an olurdu.' Ancak sözün zahirinde buna delalet bulunduğu için îcâz (kısa anlatım) amacıyla hazfedilmiştir; nitekim İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
فَلَوْ أَنَّهَا نَفْسٌ تَمُوتُ جَمِيعَةً ... وَلَكِنَّهَا نَفْسٌ تَسَاقَطُ أَنْفُسَا
Eğer o tek seferde ölen bir can olsaydı [bana kolay gelirdi], ... Fakat o can peş peşe dökülen pek çok candır.
يَعْنِي لَهَانَ عَلَيَّ، هَذَا مَعْنَى قَوْلِ قَتَادَةَ، قَالَ: لَوْ فَعَلَ هَذَا قُرْآنٌ قَبْلَ قُرْآنِكُمْ لَفَعَلَهُ قُرْآنُكُمْ. وَقِيلَ: الْجَوَابُ مُتَقَدِّمٌ، وَفِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ لَوْ أَنْزَلْنَا الْقُرْآنَ وَفَعَلْنَا بِهِمْ مَا اقْتَرَحُوا. الْفَرَّاءُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْجَوَابَ لَوْ فَعَلَ بِهِمْ هَذَا لَكَفَرُوا بِالرَّحْمَنِ. الزَّجَّاجُ:" وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً" إِلَى قَوْلِهِ:" الْمَوْتى " لَمَا آمَنُوا، وَالْجَوَابُ الْمُضْمَرُ هُنَا مَا أُظْهِرَ فِي قَوْلِهِ:" وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ" [الأنعام: ١١١] إِلَى قَوْلِهِ:" مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ" [الأنعام: ١١١]. (بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً) أَيْ هُوَ الْمَالِكُ لِجَمِيعِ الْأُمُورِ، الْفَاعِلُ لِمَا يَشَاءُ مِنْهَا، فَلَيْسَ مَا تَلْتَمِسُونَهُ مِمَّا يَكُونُ بِالْقُرْآنِ، إِنَّمَا يَكُونُ بِأَمْرِ اللَّهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا) قَالَ الْفَرَّاءُ قَالَ الْكَلْبِيُّ:" يَيْأَسِ" بِمَعْنَى يَعْلَمْ، لُغَةُ النَّخَعِ، وَحَكَاهُ الْقُشَيْرِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَيْ أَفَلَمْ يَعْلَمُوا، وَقَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ فِي الصحاح.
Yani [o zaman bu durum] bana kolay gelirdi. Katâde'nin sözünün anlamı da budur; o şöyle demiştir: 'Eğer bu [sayılanlar] sizin Kur'an'ınızdan önceki bir kitapla yapılmış olsaydı, sizin Kur'an'ınızla da yapılırdı.' Bir diğer görüşe göre cevap [cümlenin] başında yer almıştır ve sözde bir takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; yani: 'Biz Kur'an'ı indirip onların teklif ettiği şeyleri yapsaydık bile onlar yine de Rahmân'ı inkâr ederlerdi' demektir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Cevabın, 'Eğer onlara bunlar yapılsaydı yine de Rahmân'ı inkâr ederlerdi' şeklinde olması caizdir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: { وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا } “Eğer bir Kur'an olsaydı...” ifadesinden { الْمَوْتَى } “...ölüler” kavline kadar [olan şartın cevabı] 'yine de iman etmezlerdi' şeklindedir. Burada gizli tutulan cevap; { وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ } “Biz onlara melekleri indirseydik bile...” [el-En'âm 6/111] ifadesinden { مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } “...Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi” [el-En'âm 6/111] kavline kadar olan yerde açıkça zikredilen cevaptır. { بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا } “Bilakis bütün işler Allah'a aittir.” Yani bütün işlerin mâliki ve bunlardan dilediğini yapan yalnızca O'dur. Dolayısıyla talep ettiğiniz şeyler Kur'an ile olacak bir şey değildir, ancak Allah'ın emriyle olur. Yüce Allah'ın: { أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler henüz bilmediler mi?” buyruğu hakkında el-Ferrâ, el-Kelbî'nin şöyle dediğini nakletmiştir: 'Yey'es (يَيْأَس)' kelimesi 'ya'lem (يَعْلَم / bilmek)' manasındadır; bu, Neha' kabilesinin lehçesidir. el-Kuşeyrî de bunu İbn Abbâs'tan nakletmiştir; yani 'henüz bilmediler mi?' demektir. el-Cevherî de es-Sıhâh'ta böyle demiştir.
وَقِيلَ: هُوَ لُغَةُ هَوَازِنَ، أَيْ أَفَلَمْ يَعْلَمْ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَفَلَمْ يَعْلَمُوا وَيَتَبَيَّنُوا، وَأَنْشَدَ فِي ذَلِكَ أَبُو عُبَيْدَةَ لِمَالِكِ بْنِ عَوْفٍ النَّصْرِيِّ:
Bunun Hevâzin kabilesinin lehçesi olduğu; yani 'henüz bilmedi mi?' anlamında olduğu da İbn Abbâs, Mücâhid ve el-Hasan'dan rivayet edilmiştir. Ebû Ubeyde ise: 'Henüz bilip apaçık anlamadılar mı?' demiştir; Ebû Ubeyde bu hususta Mâlik b. Avf en-Nasrî'nin şu beytini inşad etmiştir:
أَقُولُ لَهُمْ بِالشِّعْبِ إِذْ يَيْسِرُونَنِي ... أَلَمْ تَيْأَسُوا أَنِّي ابْنُ فَارِسِ زَهْدَمِ
Beni kumar gibi paylaşmak istedikleri sırada o geçitte onlara dedim ki: ... Zehdem'in süvarisinin oğlu olduğumu bilmediniz mi?
يَيْسِرُونَنِي مِنَ الْمَيْسَرِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" وَيُرْوَى يَأْسِرُونَنِي مِنَ الْأَسْرِ. وقال رباح بن عدي:
{يَيْسِرُونَنِي} kelimesi 'el-meysir' (kumar/paylaşmak) kökündendir; bu daha önce el-Bakara [suresi]nde geçmişti. Kelime 'el-esr' (esir almak) kökünden {يَأْسِرُونَنِي} şeklinde de rivayet edilmiştir. Rebâh b. Adiyy de şöyle demiştir:
ألم ييأس الْأَقْوَامُ أَنِّي [أَنَا] ابْنُهُ ... وَإِنْ كُنْتُ عَنْ أَرْضِ الْعَشِيرَةِ نَائِيَا
Kavimler benim onun oğlu olduğumu bilmediler mi, ... Aşiretin yurdundan uzakta olsam bile?
فِي كِتَابِ الرَّدِّ" أَنِّي أَنَا ابْنُهُ" وَكَذَا ذَكَرَهُ الْغَزْنَوِيُّ: أَلَمْ يَعْلَمْ، وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا: أَفَلَمْ يَعْلَمِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا مِنْ غَيْرِ أَنْ يُشَاهِدُوا الْآيَاتِ. وَقِيلَ: هُوَ من اليأس المعروف، أي أفلم ييأس الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ إِيمَانِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ، لِعِلْمِهِمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَوْ أَرَادَ هِدَايَتَهُمْ لَهَدَاهُمْ، لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ تَمَنَّوْا نُزُولَ الْآيَاتِ طَمَعًا فِي إِيمَانِ الْكُفَّارِ. وَقَرَأَ عَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ:" أَفَلَمْ يَتَبَيَّنِ الَّذِينَ آمَنُوا" مِنَ الْبَيَانِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وقيل لابن عباس المكتوب" أَفَلَمْ يَيْأَسِ" قَالَ: أَظُنُّ الْكَاتِبَ كَتَبَهَا وَهُوَ نَاعِسٌ، أَيْ زاد بعض الحروف حتى صار" يَيْأَسِ". قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: رُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ أَنَّهُ قَرَأَ-" أَفَلَمْ يَتَبَيَّنِ الَّذِينَ آمَنُوا" وَبِهَا احْتَجَّ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ الصَّوَابُ فِي التِّلَاوَةِ، وَهُوَ بَاطِلٌ عَنِ بن عَبَّاسٍ، لِأَنَّ مُجَاهِدًا وَسَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ حَكَيَا الْحَرْفَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَلَى مَا هُوَ فِي الْمُصْحَفِ بِقِرَاءَةِ أَبِي عَمْرٍو وَرِوَايَتُهُ عَنْ مُجَاهِدٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ثُمَّ إِنَّ مَعْنَاهُ: أَفَلَمْ يَتَبَيَّنْ، فَإِنْ كَانَ مُرَادُ اللَّهِ تَحْتَ اللَّفْظَةِ الَّتِي خَالَفُوا بِهَا الْإِجْمَاعَ فَقِرَاءَتُنَا تَقَعُ عَلَيْهَا، وَتَأْتِي بِتَأْوِيلِهَا، وَإِنْ أَرَادَ اللَّهُ الْمَعْنَى الْآخَرَ الَّذِي الْيَأْسُ فِيهِ لَيْسَ مِنْ طَرِيقِ الْعِلْمِ فَقَدْ سَقَطَ مِمَّا أوردوا،
Kitâbü'r-Redd'de {أَنِّي أَنَا ابْنُهُ} “ben onun oğluyum” şeklindedir. Gaznevî de bunu: “Bilmedi mi?” diye zikretmiştir. Buna göre mana şöyledir: İman edenler, eğer Allah dileseydi insanların mucizeleri bizzat görmelerine gerek kalmaksızın hepsini hidayete erdirmiş olacağını bilmediler mi? Bir diğer görüşe göre bu, bilinen 'yeis' (ümitsizlik) kökündendir; yani iman edenler, Allah Teâlâ'nın onların hidayetini murat etmiş olsaydı kendilerini hidayete erdireceğini bildikleri halde bu kâfirlerin iman etmesinden ümitlerini kesmediler mi? Çünkü müminler kâfirlerin iman etmesi arzusuyla mucizelerin inmesini temenni etmişlerdi. Ali ve İbn Abbâs ise [bu kelimeyi], beyân kökünden [gelen] {أَفَلَمْ يَتَبَيَّنِ الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenler açıkça anlamadılar mı / bilmediler mi?” şeklinde okumuşlardır. Kuşeyrî şöyle demiştir: İbn Abbâs'a, yazılı olanın {أَفَلَمْ يَيْأَسِ} şeklinde olduğu söylenince: “Sanırım kâtip bunu uyuklarken yazdı; yani bazı harfler ekledi de [kelime] 'yey'es' haline geldi” demiştir. Ebû Bekr el-Enbârî ise şöyle demiştir: İkrime'den, onun da İbn Ebî Necîh'ten [yaptığı] rivayette onun, {أَفَلَمْ يَتَبَيَّنِ الَّذِينَ آمَنُوا} şeklinde okuduğu aktarılmıştır. Okuyuşta doğrunun bu olduğunu ileri sürenler de bu rivayeti delil getirmişlerdir. Oysa bunun İbn Abbâs'tan nakli bâtıldır. Çünkü Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr bu kıraati, Ebû Amr kıraatinde Mushaf'ta yer aldığı şekliyle İbn Abbâs'tan nakletmişlerdir; Ebû Amr'ın rivayeti de Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr yoluyla İbn Abbâs'tandır. Kaldı ki bunun manası da: “Açıkça bilmedi mi / anlamadı mı?” demektir. Şayet icmaa muhalefet ettikleri lafzın altında Allah'ın muradı bu ise bizim kıraatimiz zaten onu kapsamakta ve onun tevilini getirmektedir. Yok eğer Allah Teâlâ, yeisin bilmek yoluyla olmadığı diğer manayı murat etmişse, bu durumda onların ileri sürdükleri şey zaten düşmüş olur,
وَأَمَا سُقُوطُهُ يُبْطِلُ الْقُرْآنَ، وَلُزُومُ أَصْحَابِهِ الْبُهْتَانَ. (أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ) " أَنَّ" مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ، أَيْ أَنَّهُ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ (لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً) وَهُوَ يَرُدُّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ وَغَيْرِهِمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ) أَيْ دَاهِيَةٌ تَفْجَؤُهُمْ بِكُفْرِهِمْ وَعُتُوِّهِمْ، وَيُقَالُ: قَرَعَهُ أَمْرٌ إِذَا أَصَابَهُ، وَالْجَمْعُ قَوَارِعُ، وَالْأَصْلُ فِي الْقَرْعِ الضَّرْبُ، قَالَ:
Bu iddianın düşmesi ise Kur'an'ı iptal etmeyi [ve tahrif iddiasını] ortadan kaldırır ve bunu öne sürenlerin iftiracı olmasını gerektirir. {أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ} buyruğundaki {أَنْ} şeddeli olan [enne]'den hafifletilmiş (muhaffefe) olup 'muhakkak ki Allah dileseydi' anlamındadır. {لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً} “bütün insanları doğru yola iletirdi” buyruğu, Kaderiyye ve benzeri fırkalara bir reddiyedir. Yüce Allah'ın: {وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ} “İnkâr edenlere ise yaptıklarından ötürü başlarına ansızın büyük bir felaket gelmeye devam edecektir” buyruğunda geçen kâria (felaket), küfürleri ve azgınlıkları sebebiyle onları ansızın yakalayan musibettir. Bir kimseye musibet isabet ettiği zaman 'onu bir iş vurdu/çarptı' anlamında 'karea el-emru' denir; çoğulu 'kavâri''dir. 'Kark' (قَرْع) kelimesinin asıl anlamı ise vurmaktır/çarpmaktır. Şair şöyle demiştir:
أَفْنَى تِلَادِي وَمَا جَمَّعْتُ مِنْ نَشَبٍ ... قَرْعُ الْقَوَاقِيزِ أَفْوَاهَ الْأَبَارِيقِ
Kupaların ibrik ağızlarına vurması [şarap meclisleri], ... Eski mirasımı ve biriktirdiğim mallarımı tüketti.
أَيْ لَا يَزَالُ الْكَافِرُونَ تُصِيبُهُمْ دَاهِيَةٌ مُهْلِكَةٌ مِنْ صَاعِقَةٍ كَمَا أَصَابَ أَرْبَدَ أَوْ مِنْ قَتْلٍ أَوْ مِنْ أَسْرٍ أَوْ جَدْبٍ، أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْعَذَابِ وَالْبَلَاءِ، كَمَا نَزَلَ بِالْمُسْتَهْزِئِينَ، وَهُمْ رُؤَسَاءُ الْمُشْرِكِينَ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: الْقَارِعَةُ النَّكْبَةُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَعِكْرِمَةُ: الْقَارِعَةُ الطَّلَائِعُ وَالسَّرَايَا الَّتِي كَانَ يُنَفِّذُهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَهُمْ (أَوْ تَحُلُّ) أَيِ الْقَارِعَةُ. (قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ) قَالَهُ قَتَادَةُ وَالْحَسَنُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَوْ تَحُلُّ أَنْتَ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ. وَقِيلَ: نَزَلَتِ الْآيَةُ بِالْمَدِينَةِ، أَيْ لَا تَزَالُ تُصِيبُهُمُ الْقَوَارِعُ فَتَنْزِلُ بِسَاحَتِهِمْ أَوْ بِالْقُرْبِ مِنْهُمْ كَقُرَى الْمَدِينَةِ وَمَكَّةَ. (حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ) فِي فَتْحِ مَكَّةَ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ بِمَكَّةَ، أَيْ تُصِيبُهُمُ الْقَوَارِعُ، وَتَخْرُجُ عَنْهُمْ إِلَى الْمَدِينَةِ يَا مُحَمَّدُ، فَتَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ، أَوْ تَحُلُّ بِهِمْ مُحَاصِرًا لَهُمْ، وَهَذِهِ الْمُحَاصَرَةُ لِأَهْلِ الطَّائِفِ، وَلِقِلَاعِ خَيْبَرَ، وَيَأْتِي وَعْدُ اللَّهِ بِالْإِذْنِ لَكَ فِي قِتَالِهِمْ وَقَهْرِهِمْ. وَقَالَ الْحَسَنُ: وَعْدُ اللَّهِ يوم القيامة.
Yani kâfirlere, Erbed'e isabet ettiği gibi bir yıldırım yahut öldürülme, esir edilme, kuraklık veya müşriklerin elebaşları olan o alaycılara indiği gibi başka bir azap ve bela türünden helak edici bir felaket isabet etmeye devam edecektir. İkrime, İbn Abbâs'tan naklen: 'Kâria, büyük felakettir (nekbe)' demiştir. Yine İbn Abbâs ve İkrime: 'Kâria, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların üzerine gönderdiği öncü birlikler ve seriyyelerdir' demişlerdir. {أَوْ تَحُلُّ} “yahut inecek”, yani o felaket inecek; {قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ} “yurtlarının yakınına”. Bunu Katâde ve el-Hasan söylemiştir. İbn Abbâs ise: 'Yahut sen onların yurtlarının yakınına ineceksin' demiştir. Ayetin Medine'de indiği de söylenmiştir; yani felaketler başlarına gelmeye devam edecek, böylece onların sahasına yahut Medine ve Mekke köyleri gibi yakınlarına inecektir. {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ} “nihayet Allah'ın vaadi gelinceye kadar”, yani Mekke'nin fethi gerçekleşinceye kadar. Bunu Mücâhid ve Katâde söylemiştir. Ayetin Mekke'de indiği de söylenmiştir; yani onlara felaketler isabet edecek ve ey Muhammed, sen onların arasından Medine'ye çıkacaksın; sonra da onların yurtlarının yakınına konaklayacaksın yahut onları kuşatıcı olarak yurtlarına ineceksin—ki bu kuşatma Tâif halkına ve Hayber kalelerine yöneliktir—ve senin için onlarla savaşma ve onları alt etme hususunda Allah'ın vaadi gelecektir. el-Hasan ise: 'Allah'ın vaadi, kıyamet günüdür' demiştir.
[سورة الرعد (١٣): الآيات ٣٢ الى ٣٤]
[er-Ra'd Suresi (13): 32-34. Ayetler]
وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ (٣٢) أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٣) لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ (٣٤)
{وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ} “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi de Ben o inkâr edenlere mühlet verdim, sonra da onları yakalayıverdim. Benim cezalandırmam nasılmış [görsünler]!” (32) {أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ} “Herkesin kazandığını görüp gözeten [Allah, hiçbir şeye güç yetiremeyen putlar gibi midir]? Onlar ise Allah'a ortaklar koştular. De ki: 'Onları isimlendirin [bakalım]! Yoksa siz O'na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz, yoksa lafın gelişi [boş sözler] mi söylüyorsunuz?' Bilakis, inkâr edenlere tuzakları süslü gösterildi ve [doğru] yoldan alıkondular. Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir hidayet edici yoktur.” (33) {لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ} “Onlar için dünya hayatında bir azap vardır; ahiret azabı ise elbette daha çetindir. Onları Allah'tan [koruyacak] hiçbir koruyucu da yoktur.” (34)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ) تَقَدَّمَ مَعْنَى الِاسْتِهْزَاءِ فِي" الْبَقَرَةِ" وَمَعْنَى الْإِمْلَاءِ فِي" آلِ عِمْرَانَ" أَيْ سُخِرَ بِهِمْ، وَأُزْرِيَ عَلَيْهِمْ، فَأَمْهَلْتُ الْكَافِرِينَ مُدَّةً لِيُؤْمِنَ مَنْ كَانَ فِي عِلْمِي أَنَّهُ يُؤْمِنُ مِنْهُمْ، فَلَمَّا حَقَّ الْقَضَاءُ أَخَذْتُهُمْ بِالْعُقُوبَةِ. (فَكَيْفَ كانَ عِقابِ) أَيْ فَكَيْفَ رَأَيْتُمْ مَا صَنَعْتُ بِهِمْ، فَكَذَلِكَ أَصْنَعُ بِمُشْرِكِي قَوْمِكَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ) لَيْسَ هَذَا الْقِيَامُ الْقِيَامَ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الْقُعُودِ، بَلْ هُوَ بِمَعْنَى التَّوَلِّي لِأُمُورِ الْخَلْقِ، كَمَا يُقَالُ: قَامَ فُلَانٌ بِشُغْلِ كَذَا، فَإِنَّهُ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ أَيْ يُقْدِرُهَا عَلَى الْكَسْبِ، وَيَخْلُقُهَا وَيَرْزُقُهَا وَيَحْفَظُهَا وَيُجَازِيهَا عَلَى عَمَلِهَا، فَالْمَعْنَى: أَنَّهُ حَافِظٌ لَا يَغْفُلُ، وَالْجَوَابُ مَحْذُوفٌ، وَالْمَعْنَى: أَفَمَنْ هُوَ حَافِظٌ لَا يَغْفُلُ كَمَنْ يَغْفُلُ. وَقِيلَ:" أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ" أَيْ عَالِمٌ، قَالَهُ الْأَعْمَشُ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: {وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ} “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi de Ben o inkâr edenlere mühlet verdim, sonra da onları yakalayıverdim” buyruğunda geçen 'istihza' (alay etme) kelimesinin anlamı el-Bakara [suresi]nde, 'imlâ' (mühlet verme) kelimesinin anlamı ise Âl-i İmrân [suresi]nde geçmişti. Yani onlarla alay edildi ve onlar küçümsendi; Ben de içlerinden iman edeceğini bildiğim kimselerin iman etmesi için kâfirlere bir süre mühlet verdim. Hüküm gerçekleşince de onları azap ile yakalayıverdim. {فَكَيْفَ كانَ عِقابِ} “İşte cezalandırmam nasılmış!”, yani onlara ne yaptığımı nasıl gördünüz? İşte senin kavminin müşriklerine de aynısını yapacağım. Yüce Allah'ın: {أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ} “Her nefsin bütün kazandıklarını görüp gözeten [Allah inkâr edilir mi?]” buyruğundaki 'kıyâm', oturmanın zıttı olan ayakta durma anlamında değildir; bilakis yaratılmışların işlerini çekip çevirmek anlamındadır; nitekim 'Falanca şu işi üstlendi/yürüttü' denir. O, her nefsin kazandıklarını görüp gözetendir; yani ona kazanma gücü verir, onu yaratır, rızıklandırır, korur ve ameline göre karşılığını verir. Mana şudur: O, asla gafil olmayan bir koruyucudur. Sözün cevabı hazfedilmiştir; anlamı: 'Asla gafil olmayan bir koruyucu, gafil olan kimse gibi midir?' şeklindedir. {أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ} buyruğunun 'bilendir' anlamına geldiği de söylenmiştir; bunu el-A'meş söylemiştir. Şair şöyle demiştir:
فَلَوْلَا رِجَالٌ مِنْ قُرَيْشٍ أَعِزَّةٌ ... سَرَقْتُمْ ثِيَابَ الْبَيْتِ وَاللَّهُ قَائِمُ
Kureyş'in izzet sahibi adamları olmasaydı, ... Allah her şeyi bildiği halde siz Beytullah'ın örtülerini çalardınız.
أَيْ عَالِمٌ، فَاللَّهُ عَالِمٌ بِكَسْبِ كُلِّ نَفْسٍ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِذَلِكَ الْمَلَائِكَةُ الْمُوَكَّلُونَ بِبَنِي آدَمَ، عَنِ الضَّحَّاكِ. (وَجَعَلُوا) حَالٌ، أَيْ أَوَقَدْ جَعَلُوا، أَوْ عَطْفٌ عَلَى" اسْتُهْزِئَ" أَيِ اسْتَهْزَءُوا وَجَعَلُوا، أَيْ سَمُّوا (لِلَّهِ شُرَكاءَ) يَعْنِي أَصْنَامًا جَعَلُوهَا آلِهَةً. (قُلْ سَمُّوهُمْ) أَيْ قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ:" سَمُّوهُمْ" أَيْ بَيِّنُوا أَسْمَاءَهُمْ، عَلَى جِهَةِ التَّهْدِيدِ، أَيْ إِنَّمَا يُسَمُّونَ: اللَّاتُ وَالْعُزَّى وَمَنَاةُ وَهُبَلُ. (أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ) " أَمْ" اسْتِفْهَامُ تَوْبِيخٍ، أَيْ أَتُنَبِّئُونَهُ، وَهُوَ عَلَى التَّحْقِيقِ عَطْفٌ عَلَى اسْتِفْهَامٍ مُتَقَدِّمٍ فِي الْمَعْنَى، لِأَنَّ قَوْلَهُ:" سَمُّوهُمْ" مَعْنَاهُ: أَلَهُمْ أَسْمَاءُ الْخَالِقِينَ." أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ"؟. وَقِيلَ: الْمَعْنَى قُلْ لَهُمْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِبَاطِنٍ لَا يَعْلَمُهُ." أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ" يَعْلَمُهُ؟ فَإِنْ قَالُوا: بِبَاطِنٍ لَا يَعْلَمُهُ أَحَالُوا، وَإِنْ قَالُوا:
Yani her şeyi bilendir; Allah her nefsin kazandığını bilendir. Dahhâk'tan gelen rivayete göre ise bununla Âdemoğullarına vekil kılınan meleklerin kastedildiği de söylenmiştir. {وَجَعَلُوا} “[Böyleyken] koştular” ifadesi hâldir; yani “Yoksa koştular mı?” anlamındadır; ya da {اسْتُهْزِئَ} “alay edildi” fiiline matuftur; yani hem alay ettiler hem de koştular/adlandırdılar demektir. {لِلَّهِ شُرَكاءَ} “Allah'a ortaklar” buyruğu ise ilah edindikleri putlar anlamına gelir. {قُلْ سَمُّوهُمْ} “De ki: Onları isimlendirin!” buyruğu; [Ey Muhammed], bir tehdit olmak üzere onlara: “Onları adlandırın, yani isimlerini açıkça belirtin!” demektir; zira onlar ancak Lât, Uzzâ, Menât ve Hübel diye isimlendirirler. {أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ} “Yoksa O'na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?” buyruğundaki {أَمْ} edatı, kınama (tevbih) ifade eden bir sorudur; yani “O'na mı haber veriyorsunuz?” demektir. Tahkike göre bu ifade, anlam bakımından önceki bir soruya matuftur; çünkü {سَمُّوهُمْ} “Onları isimlendirin” sözünün anlamı şudur: “Onların yaratıcıların isimleri gibi isimleri mi var, yoksa O'na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?” Bir diğer görüşe göre anlam şöyledir: Onlara de ki: “Allah'a, O'nun bilmediği gizli bir şeyi mi haber veriyorsunuz, {أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ} yoksa O'nun bildiği zahirî (açık) bir sözle mi [haber veriyorsunuz]?” Şayet “O'nun bilmediği gizli bir şeyle” derlerse imkânsız bir söz söylemiş olurlar; şayet...
بِظَاهِرٍ يَعْلَمُهُ فَقُلْ لَهُمْ: سَمُّوهُمْ، فَإِذَا سَمَّوْهُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى فَقُلْ لَهُمْ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ لِنَفْسِهِ شَرِيكًا. وَقِيلَ:" أَمْ تُنَبِّئُونَهُ" عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ:" أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ" أَيْ أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ، أَمْ تُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ، أَيْ أَنْتُمْ تَدَّعُونَ لِلَّهِ شَرِيكًا، وَاللَّهُ لَا يَعْلَمُ لِنَفْسِهِ شَرِيكًا، أَفَتُنَبِّئُونَهُ بِشَرِيكٍ لَهُ فِي الْأَرْضِ وَهُوَ لَا يَعْلَمُهُ! وَإِنَّمَا خَصَّ الْأَرْضَ بِنَفْيِ الشَّرِيكِ عَنْهَا وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي غَيْرِ الْأَرْضِ لِأَنَّهُمُ ادَّعَوْا لَهُ شُرَكَاءَ فِي الْأَرْضِ. وَمَعْنَى. (أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ): الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى أَنْبِيَائِهِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: مَعْنَاهُ بِبَاطِلٍ مِنَ الْقَوْلِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
'bildiği açık bir sözle' derlerse onlara: 'O halde isimlerini verin' de! Onlar da Lât ve Uzzâ'nın ismini verince onlara de ki: 'Allah Kendisi için hiçbir ortak bilmemektedir.' {أَمْ تُنَبِّئُونَهُ} ifadesinin {أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ} buyruğuna matuf olduğu da söylenmiştir; yani: 'Her şeyi görüp gözeten [Allah mı üstündür], yoksa siz Allah'a bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?' demektir. Yani siz Allah'a ortak iddia ediyorsunuz, oysa Allah Kendisi için hiçbir ortak bilmemektedir. Yoksa O bilmediği halde siz O'na yeryüzünde bir ortak olduğunu mu haber veriyorsunuz?! Yeryüzü dışında da O'nun hiçbir ortağı olmadığı halde ortaklığın sadece yeryüzünden nefyedilerek tahsis edilmesi, onların yeryüzünde O'na ortaklar iddia etmelerinden ötürüdür. {أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ} ifadesinin anlamı ise: 'Allah'ın peygamberlerine indirdiği sözle midir?' demektir. Katâde: 'Bunun anlamı boş/bâtıl bir sözle midir?' demektir, demiştir. Şairin şu sözü de bu anlamdadır:
أَعَيَّرْتَنَا أَلْبَانَهَا وَلُحُومَهَا ... وَذَلِكَ عَارٌ يَا ابْنَ رَيْطَةَ ظَاهِرُ
Sütlerini ve etlerini başımıza mı kakıyorsun? ... Ey Rayta'nın oğlu, bu apaçık (bâtıl) bir ayıptır.
أَيْ بَاطِلٌ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: بِكَذِبٍ مِنَ الْقَوْلِ. وَيَحْتَمِلُ خَامِسًا - أَنْ يَكُونَ الظَّاهِرُ مِنَ الْقَوْلِ حُجَّةً يُظْهِرُونَهَا بِقَوْلِهِمْ، ويكون معنى الكلام: أتجبرونه بِذَلِكَ مُشَاهِدِينَ، أَمْ تَقُولُونَ مُحْتَجِّينَ. (بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ) أَيْ دَعْ هَذَا! بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ قِيلَ: اسْتِدْرَاكٌ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، أَيْ لَيْسَ لِلَّهِ شَرِيكٌ، لَكِنْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ-" بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ" مُسَمَّى الْفَاعِلِ، وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ فَالَّذِي زَيَّنَ لِلْكَافِرِينَ مَكْرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى، وَقِيلَ: الشَّيْطَانُ. وَيَجُوزُ أَنْ يُسَمَّى الْكُفْرُ مَكْرًا، لِأَنَّ مَكْرَهُمْ بِالرَّسُولِ كَانَ كُفْرًا. (وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ) أَيْ صَدَّهُمُ اللَّهُ، وَهِيَ قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ. الْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ، أَيْ صَدُّوا غَيْرَهُمْ، وَاخْتَارَهُ أَبُو حَاتِمٍ، اعْتِبَارًا بِقَوْلِهِ:" وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ" [الأنفال: ٤٧] وَقَوْلُهُ:" هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ" [الفتح: ٢٥]. وَقِرَاءَةُ الضَّمِّ أَيْضًا حَسَنَةٌ فِي" زُيِّنَ" وَ" صُدُّوا" لِأَنَّهُ مَعْلُومٌ أَنَّ اللَّهَ فَاعِلٌ ذَلِكَ فِي مَذْهَبِ أَهْلِ السُّنَّةِ، فَفِيهِ إِثْبَاتُ الْقَدَرِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَعَلْقَمَةُ-" وَصُدُّوا" بِكَسْرِ الصَّادِ، وَكَذَلِكَ." هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا" [يوسف: ٦٥] بِكَسْرِ الرَّاءِ أَيْضًا عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَأَصْلُهَا صُدِدُوا وَرُدِدَتْ، فَلَمَّا أُدْغِمَتِ الدَّالُ الْأُولَى فِي الثَّانِيَةِ نُقِلَتْ حَرَكَتُهَا عَلَى مَا قَبْلَهَا فَانْكَسَرَ. (وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ) بِخِذْلَانِهِ. (فَما لَهُ مِنْ هادٍ) أَيْ مُوَفِّقٌ، وَفِي هَذَا إثبات قراءة الكوفيين
Yani bâtıl [demektir]. Dahhâk ise: "Yalan bir sözle" demiştir. Beşinci bir ihtimal olarak da sözün zâhirinin (açığının), onların sözleriyle ortaya koydukları bir hüccet (delil) olması muhtemeldir. Bu durumda sözün anlamı şöyle olur: "Siz [buna] bizzat şahit olarak mı O'na [bunu] zorla kabul ettiriyorsunuz, yoksa bir delil ileri sürerek mi söylüyorsunuz?" {بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ} “Bilakis o inkâr edenlere tuzakları süslü gösterildi” yani: Bunu bırak! Bilakis inkâr edenlere tuzakları süslü gösterildi. Bunun bu veche göre bir istidrak (düzeltme) olduğu söylenmiştir; yani: Allah'ın hiçbir ortağı yoktur, fakat inkâr edenlere tuzakları süslü gösterilmiştir. İbn Abbâs ve Mücâhid, faili tesmiye edilmiş (etken/malum fiil) olarak {بَلْ زَيَّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ} şeklinde okumuşlardır. Çoğunluğun (cemaat) kıraatine göre ise kâfirlere tuzaklarını süsleyen Allah Teâlâ'dır; şeytan olduğu da söylenmiştir. Küfre "mekr" (tuzak) adı verilmesi de caizdir; zira onların Resûl'e tuzak kurmaları bir küfür idi. {وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ} “ve yoldan alıkondular” yani Allah onları alıkoydu. Bu, Hamza ve Kisâî'nin kıraatidir. Diğer [kıraat imamları] ise fetha ile [okumuşlardır], yani başkalarını alıkoydular [demektir]. Ebû Hâtim, O'nun: {وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} [el-Enfâl 8/47] “ve [insanları] Allah'ın yolundan alıkoyarlar” buyruğunu ve {هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ} [el-Feth 48/25] “Onlar, inkâr eden ve sizi Mescid-i Harâm'dan alıkoyanlardır” buyruğunu dikkate alarak bu [kıraati] tercih etmiştir. {زُيِّنَ} ve {صُدُّوا} kelimelerindeki damme ile okuyuş da güzeldir; zira Ehl-i Sünnet mezhebinde bunu yapanın Allah olduğu bilinmektedir; dolayısıyla bunda kaderin ispatı vardır. Bu da Ebû Ubeyd'in tercihidir. Yahyâ b. Vessâb ve Alkame, faili tesmiye edilmemiş (meçhul) olarak sâd'ın kesresiyle {وَصِدُّوا} şeklinde okumuşlardır. Aynı şekilde {هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا} [Yûsuf 12/65] “İşte sermayemiz, bize geri verilmiş” buyruğunda da râ'nın kesresiyle [okumuşlardır]. Bunun aslı صُدِدُوا (sudidû) ve رُدِدَتْ (rudidet) şeklindedir; birinci dâl ikinci dâla idgam edilince harekesi kendisinden öncekine nakledilmiş ve böylece kesreli olmuştur. {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ} “Allah kimi saptırırsa” [yani] onu yardımsız bırakırsa, {فَما لَهُ مِنْ هادٍ} “artık onu doğru yola iletecek hiçbir kimse yoktur”, yani başarıya ulaştıracak [kimse yoktur]. Bunda Kûfelilerin kıraatinin ispatı vardır.
وَمَنْ تَابَعَهُمْ، لِقَوْلِهِ:" وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ" فَكَذَلِكَ قَوْلُهُ:" وَصُدُّوا". وَمُعْظَمُ الْقُرَّاءِ يَقِفُونَ عَلَى الدَّالِ من غير الياء، وكذلك" الْأَمْوالِ" وَ" واقٍ
ve onlara tabi olanların; zira O'nun: {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ} buyruğunda olduğu gibi {وَصُدُّوا} buyruğu da böyledir. Kıraat imamlarının çoğu yâ harfi olmaksızın dâl üzerinde dururlar (vakfederler); {الْأَمْوالِ} ve {واقٍ}
"، لِأَنَّكَ تَقُولُ فِي الرَّجُلِ: هَذَا قَاضٍ وَوَالٍ وَهَادٍ، فَتُحْذَفُ الْيَاءُ لِسُكُونِهَا وَالْتِقَائِهَا مع التنوين. وقرى" فما له من هادي"،" وَالِي" وَ" وَاقِي" بِالْيَاءِ، وَهُوَ عَلَى لُغَةِ من يقول: هذا داعي ووالى وَوَاقِي بِالْيَاءِ، لِأَنَّ حَذْفَ الْيَاءِ فِي حَالَةِ الْوَصْلِ لِالْتِقَائِهَا مَعَ التَّنْوِينِ، وَقَدْ أَمِنَّا هَذَا فِي الْوَقْفِ، فَرُدَّتِ الْيَاءُ فَصَارَ هَادِي وَوَالِي وَوَاقِي. وَقَالَ الْخَلِيلُ فِي نِدَاءِ قَاضٍ: يَا قَاضِي بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ، إِذْ لَا تَنْوِينَ مَعَ النِّدَاءِ، كَمَا لَا تَنْوِينَ فِي نَحْوِ الدَّاعِي وَالْمُتَعَالِي. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا)
kelimelerinde de böyledir. Çünkü bir adam hakkında: 'Bu bir kādın, vâlin ve hâdindir' dersin; yâ harfi sakin oluşu ve tenvinle karşılaşması sebebiyle hazfedilir. {فَما لَهُ مِنْ هادِي} “onu doğru yola iletecek”, {وَالِي} ve {وَاقِي} şeklinde yâ ile de okunmuştur. Bu, yâ ile 'Bu bir dâî, vâlî ve vâkîdir' diyenlerin lehçesi üzeredir; çünkü vasıl (geçiş) halinde yâ harfinin hazfedilmesi tenvinle karşılaşmasından ötürüdür. Vakıf (durma) halinde ise bundan emin olduğumuz için yâ geri getirilmiş ve 'hâdî', 'vâlî', 'vâkî' olmuştur. el-Halîl, 'kādın' kelimesine nida ederken 'yâ kādî' şeklinde yâ'nın sübutuyla nida edileceğini söylemiştir; zira nida ile birlikte tenvin olmaz; tıpkı 'ed-dâî' ve 'el-müteâlî' örneklerinde tenvinin bulunmaması gibi. Yüce Allah'ın: {لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا} “Onlara dünya hayatında bir azap vardır” buyruğu,
أَيْ لِلْمُشْرِكِينَ الصَّادِّينَ، بِالْقَتْلِ وَالسَّبْيِ وَالْإِسَارِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَسْقَامِ وَالْمَصَائِبِ. (وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ)
yani [insanları haktan] alıkoyan müşriklere öldürülme, esir edilme, tutsaklık ve bunlardan başka hastalıklar ile musibetler [vardır]. {وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ} “ahiret azabı ise elbette daha çetindir”,
أَيْ أَشَدُّ، مِنْ قَوْلِكَ: شَقَّ عَلَيَّ كَذَا يَشُقُّ. (وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ)
yani daha şiddetlidir; bu, 'Şu iş bana zor/çetin geldi' anlamındaki 'şakka aleyye kezâ yeşukku' ifadesindendir. {وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ} “Onları Allah'tan koruyacak hiç kimse de yoktur”,
أَيْ مَانِعٍ يَمْنَعُهُمْ مِنْ عَذَابِهِ وَلَا دافع. و" مِنَ
yani onları O'nun azabından koruyacak hiçbir engelleyici ve defedici yoktur. {مِنْ} edatı ise
" زائدة.
zâiddir.
[سورة الرعد (١٣): آية ٣٥]
[er-Ra'd Suresi (13): 35. Ayet]
مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ (٣٥)
{مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ (٣٥)} “Müttakilere vaad olunan cennetin misali/özelliği şöyledir: Altından ırmaklar akar, yemişleri de gölgesi de süreklidir. İşte bu, sakınanların sonudur; inkâr edenlerin sonu ise ateştir. (35)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ) اخْتَلَفَ النُّحَاةُ فِي رَفْعِ" مَثَلُ" فَقَالَ سِيبَوَيْهِ: ارْتَفَعَ بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَفِيمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ مَثَلُ الْجَنَّةِ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: ارْتَفَعَ بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ" تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ" أَيْ صِفَةُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ، كَقَوْلِكَ: قَوْلِي يَقُومُ زَيْدٌ، فَقَوْلِي مُبْتَدَأٌ، وَيَقُومُ زَيْدٌ خَبَرُهُ، وَالْمَثَلُ بِمَعْنَى الصِّفَةِ مَوْجُودٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ" [الفتح: ٢٩] وقال:" وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى " [النحل: ٦٠] أَيِ الصِّفَةُ الْعُلْيَا، وَأَنْكَرَهُ أَبُو عَلِيٍّ وَقَالَ: لَمْ يُسْمَعْ مَثَلُ بِمَعْنَى الصِّفَةِ، إِنَّمَا مَعْنَاهُ الشَّبَهُ، أَلَا تَرَاهُ يَجْرِي مَجْرَاهُ فِي مَوَاضِعِهِ وَمُتَصَرِّفَاتِهِ، كَقَوْلِهِمْ: مَرَرْتُ بِرَجُلٍ مَثَلِكَ، كَمَا تَقُولُ: مَرَرْتُ بِرَجُلٍ شَبَهِكَ، قَالَ: وَيَفْسُدُ أَيْضًا مِنْ جهة المعنى، لأن مثلا
Yüce Allah'ın: {مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ} “Müttakilere vaad olunan cennetin misali/özelliği” buyruğu hakkında nahivciler, "mesel" (مَثَلُ) kelimesinin merfû oluşu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Sîbeveyh şöyle demiştir: Mübteda (özne) olduğu için merfûdur, haberi ise hazfedilmiştir (cümleden düşürülmüştür); takdiri de: "Size tilavet olunanlar arasında cennetin misali de vardır (وَفِيمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ مَثَلُ الْجَنَّةِ)" şeklindedir. el-Halîl ise şöyle demiştir: Mübteda olduğu için merfûdur, haberi ise {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ} “[altından] ırmaklar akar” cümlesidir. Yani: "Müttakilere vaad olunan cennetin sıfatı (özelliği), altından ırmakların akmasıdır." Bu durum senin: "Sözüm: Zeyd kalkıyor (قَوْلِي يَقُومُ زَيْدٌ)" demen gibidir; burada "kavlî" (قَوْلِي) mübteda, "yekûmu Zeyd" (يَقُومُ زَيْدٌ) ise onun haberidir. "Mesel" kelimesinin sıfat (nitelik) anlamında kullanımı mevcuttur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ} [el-Feth: 29] “İşte onların Tevrat'taki vasıfları budur; İncil'deki vasıfları ise...” ve {وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى} [en-Nahl: 60] “En yüce sıfatlar ise Allah'ındır” yani en yüce vasıf O'na aittir. Ebû Ali [el-Fârisî] ise bunu kabul etmeyip şöyle demiştir: "Mesel" kelimesinin sıfat anlamında geldiği [Arap dilinde] işitilmemiştir; onun anlamı sadece benzerdir (şebeh). Görmez misin ki o, geçtiği yerlerde ve kullanımlarında tıpkı onun gibi yer alır; nitekim onların: "Senin benzerin bir adama uğradım (مَرَرْتُ بِرَجُلٍ مَثَلِكَ)" demeleri, "Senin benzerin bir adama uğradım (مَرَرْتُ بِرَجُلٍ شَبَهِكَ)" demen gibidir. Ebû Ali [sözlerine] şöyle devam etmiştir: Anlam yönünden de [bu yaklaşım] bozulur; çünkü mesel
إِذَا كَانَ مَعْنَاهُ صِفَةً كَانَ تَقْدِيرُ الْكَلَامِ: صِفَةُ الْجَنَّةِ الَّتِي فِيهَا أَنْهَارٌ، وَذَلِكَ غَيْرُ مُسْتَقِيمٍ، لِأَنَّ الْأَنْهَارَ فِي الْجَنَّةِ نَفْسِهَا لَا صِفَتُهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَثَّلَ اللَّهُ ﷿ لَنَا مَا غَابَ عَنَّا بِمَا نَرَاهُ، وَالْمَعْنَى: مَثَلُ الْجَنَّةِ جَنَّةٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ، وَأَنْكَرَهُ أَبُو عَلِيٍّ فَقَالَ: لَا يَخْلُو الْمَثَلُ عَلَى قَوْلِهِ أَنْ يَكُونَ الصِّفَةَ أَوِ الشَّبَهَ، وَفِي كِلَا الْوَجْهَيْنِ لَا يَصِحُّ مَا قَالَهُ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ بِمَعْنَى الصِّفَةِ لَمْ يَصِحَّ، لِأَنَّكَ إِذَا قُلْتَ: صِفَةُ الْجَنَّةِ جَنَّةٌ، فَجَعَلْتَ الْجَنَّةَ خَبَرًا لَمْ يَسْتَقِمْ ذَلِكَ، لِأَنَّ الْجَنَّةَ لَا تَكُونُ الصِّفَةَ، وَكَذَلِكَ أَيْضًا شَبَهُ الْجَنَّةِ جَنَّةٌ، أَلَا تَرَى أَنَّ الشَّبَهَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمُمَاثَلَةِ الَّتِي بَيْنَ الْمُتَمَاثِلَيْنِ، وَهُوَ حَدَثٌ، وَالْجَنَّةُ غَيْرُ حَدَثٍ، فَلَا يَكُونُ الْأَوَّلُ الثَّانِيَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَثَلُ مُقْحَمٌ لِلتَّأْكِيدِ، وَالْمَعْنَى: الْجَنَّةُ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ، وَالْعَرَبُ تَفْعَلُ ذَلِكَ كَثِيرًا بِالْمَثَلِ، كَقَوْلِهِ:" لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ" [الشورى: ١١]: أَيْ لَيْسَ هُوَ كَشَيْءٍ. وَقِيلَ التَّقْدِيرُ: صِفَةُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ صِفَةُ جَنَّةٍ" تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ". وَقِيلَ مَعْنَاهُ: شَبَهُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِي الْحُسْنِ وَالنِّعْمَةِ وَالْخُلُودِ كَشَبَهِ النَّارِ فِي الْعَذَابِ وَالشِّدَّةِ وَالْخُلُودِ، قَالَهُ مُقَاتِلٌ. (أُكُلُها دائِمٌ) لَا يَنْقَطِعُ، وَفِي الْخَبَرِ:" إِذَا أُخِذَتْ ثَمَرَةٌ عَادَتْ مَكَانَهَا أُخْرَى" وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي" التَّذْكِرَةِ". (وَظِلُّها) أَيْ وَظِلُّهَا كَذَلِكَ، فَحَذَفَ، أَيْ ثَمَرُهَا لَا يَنْقَطِعُ، وَظِلُّهَا لَا يَزُولُ، وَهَذَا رَدٌّ عَلَى الْجَهْمِيَّةِ فِي زَعْمِهِمْ أَنَّ نَعِيمَ الْجَنَّةِ يَزُولُ وَيَفْنَى. (تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ) أَيْ عَاقِبَةُ أمر المكذبين وآخرتهم النار يدخلونها.
kelimesi sıfat anlamında olduğunda sözün takdiri: 'İçinde ırmaklar bulunan cennetin sıfatı' şeklinde olur ki bu düzgün bir ifade değildir; çünkü ırmaklar cennetin sıfatında değil, cennetin bizzat kendisindedir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Allah azze ve celle bizden gayb olan şeyi gördüğümüz şeyle bize örneklendirmiştir. Mana: 'Cennetin benzeri, altından ırmaklar akan bir cennettir' şeklindedir. Ebû Ali bunu da reddederek şöyle demiştir: Onun bu sözüne göre mesel ya sıfat ya da benzer (şebeh) olmaktan hali değildir. Her iki durumda da onun söylediği sahih olmaz; çünkü şayet sıfat anlamında olursa sahih olmaz; zira sen: 'Cennetin sıfatı bir cennettir' deyip cenneti haber kılarsan bu doğru olmaz; çünkü cennet sıfat olamaz. Aynı şekilde 'Cennetin benzeri bir cennettir' demek de böyledir; görmez misin ki benzerlik, birbirine benzeyen iki şey arasındaki denklik ifadesidir ve bir arazdır (hadestir); cennet ise bir araz değildir, dolayısıyla birinci ikincisi olamaz. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: 'Mesel' kelimesi pekiştirme (tekit) amacıyla fazladan getirilmiştir; mana: 'Müttakilere vaad olunan cennetin altından ırmaklar akar' şeklindedir. Araplar bunu mesel kelimesiyle çokça yaparlar; nitekim O'nun: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [eş-Şûrâ: 11] ayeti 'O, hiçbir şey gibi değildir' anlamındadır. Takdirin: 'Müttakilere vaad olunan cennetin sıfatı, {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ} altından ırmaklar akan bir cennetin sıfatıdır' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Manasının: 'Müttakilere vaad olunan cennetin güzellikte, nimette ve ebedilikteki durumu, cehennemin azaptaki, şiddetteki ve ebedilikteki durumu gibidir' şeklinde olduğu da söylenmiştir; bunu Mukâtil söylemiştir. {أُكُلُها دائِمٌ} “yemişleri süreklidir”, kesintiye uğramaz. Haberde: 'Bir meyve koparıldığında yerine bir başkası gelir' denilmiştir; bunu et-Tezkira'da açıkladık. {وَظِلُّها} “ve gölgesi de”, yani gölgesi de böyledir; [karine olduğu için] hazfedilmiştir; yani meyvesi kesilmez, gölgesi de yok olmaz. Bu, cennet nimetinin yok olup tükeneceğini iddia eden Cehmiyye'ye bir reddiyedir. {تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ} “İşte bu, sakınanların sonudur; inkâr edenlerin sonu ise ateştir”, yani yalanlayanların işlerinin akıbeti ve sonları, içine girecekleri ateştir.
[سورة الرعد (١٣): آية ٣٦]
[er-Ra'd Suresi (13): 36. Ayet]
وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦)
{وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦)} “Kendilerine kitap verdiklerimiz, sana indirilenle sevinirler. Gruplardan bazıları da onun bir kısmını inkâr ederler. De ki: 'Bana ancak Allah'a kulluk etmem ve O'na ortak koşmamam emrolundu. Ben yalnız O'na davet ederim ve dönüşüm de yalnız O'nadır.' (36)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ) أَيْ بَعْضُ مَنْ أُوتِيَ الْكِتَابَ يَفْرَحُ بِالْقُرْآنِ، كَابْنِ سَلَامٍ وَسَلْمَانَ، وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنَ الْحَبَشَةِ، فَاللَّفْظُ عَامٌّ، وَالْمُرَادُ الْخُصُوصُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُمْ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ يَفْرَحُونَ بِنُورِ الْقُرْآنِ، وَقَالَهُ مجاهد
Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ} “Kendilerine kitap verdiklerimiz, sana indirilenle sevinirler” buyruğu; yani İbn Selâm, Selmân ve Habeşistan'dan gelenler gibi kendilerine kitap verilen kimselerden bazısı Kur'an ile sevinir [demektir]. Dolayısıyla lafız genel (âmm), kastedilen ise özeldir (hâs). Katâde şöyle demiştir: Onlar, Kur'an'ın nuruyla sevinen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır. Bunu Mücâhid de söylemiştir.
وَابْنُ زَيْدٍ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا أَنَّهُمْ مُؤْمِنُو أَهْلِ الْكِتَابِ. وَقِيلَ: هُمْ جَمَاعَةُ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى يَفْرَحُونَ بِنُزُولِ الْقُرْآنِ لِتَصْدِيقِهِ كُتُبَهُمْ. وَقَالَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ: كَانَ ذِكْرُ الرَّحْمَنِ فِي الْقُرْآنِ قَلِيلًا فِي أَوَّلِ مَا أُنْزِلَ، فَلَمَّا أَسْلَمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَأَصْحَابُهُ سَاءَهُمْ قِلَّةُ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ فِي الْقُرْآنِ مَعَ كثرة ذكره في التوراة، فسألوا النبي عَنْ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى " [الإسراء: ١١٠] فقالت قريس: مَا بَالُ مُحَمَّدٍ يَدْعُو إِلَى إِلَهٍ وَاحِدٍ فَأَصْبَحَ الْيَوْمَ يَدْعُو إِلَهَيْنِ، اللَّهَ وَالرَّحْمَنَ! وَاللَّهِ مَا نَعْرِفُ الرَّحْمَنَ إِلَّا رَحْمَانَ الْيَمَامَةَ، يَعْنُونَ مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابَ، فَنَزَلَتْ:" وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمنِ هُمْ كافِرُونَ" [الأنبياء: ٣٦] " وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ" [الرعد: ٣٠] فَفَرِحَ مُؤْمِنُو أَهْلِ الْكِتَابِ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ". (وَمِنَ الْأَحْزابِ) يَعْنِي مُشْرِكِي مَكَّةَ، وَمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسِ. وَقِيلَ: هُمُ الْعَرَبُ الْمُتَحَزِّبُونَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ. وَقِيلَ: ومن أعداء المسلمون مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَ مَا فِي الْقُرْآنِ، لِأَنَّ فِيهِمْ مَنْ كَانَ يَعْتَرِفُ بِبَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ، وَفِيهِمْ مَنْ كَانَ يَعْتَرِفُ بِأَنَّ اللَّهَ خَالِقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ. (قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ) قِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى" أَعْبُدَ". وَقَرَأَ أَبُو خَالِدٍ بِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ أَيْ أُفْرِدُهُ بِالْعِبَادَةِ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَتَبَرَّأُ عَنِ الْمُشْرِكِينَ، وَمَنْ قَالَ: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ وَعُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ، وَمَنِ اعْتَقَدَ التشبيه كاليهود. (إِلَيْهِ أَدْعُوا) أَيْ إِلَى عِبَادَتِهِ أَدْعُو النَّاسَ. (وَإِلَيْهِ مَآبِ) أي أرجع في أموري كلها.
ve İbn Zeyd de böyle söylemiştir. Yine Mücâhid'den nakledildiğine göre onlar Ehl-i Kitap'tan iman edenlerdir. Onların kendi kitaplarını doğruladığı için Kur'an'ın inişine sevinen Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitap topluluğu olduğu da söylenmiştir. Âlimlerin çoğunluğu ise şöyle demiştir: İlk indirilen kısımlarda Kur'an'da Rahmân isminin zikri azdı. Abdullah b. Selâm ve arkadaşları Müslüman olunca Tevrat'ta çokça zikredilmesine rağmen Kur'an'da Rahmân isminin az zikredilmesi onları üzdü ve bu durumu Peygamber'e sordular. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى} “De ki: 'İster Allah deyin, ister Rahmân deyin; hangisiyle çağırırsanız çağırın, en güzel isimler O'nundur'” [el-İsrâ: 110] ayetini indirdi. Kureyş ise: 'Muhammed'e ne oluyor da tek bir ilaha çağırırken bugün iki ilaha, Allah ve Rahmân'a çağırır oldu! Vallahi biz Rahmân olarak ancak Yemâme'nin Rahmân'ını biliriz' diyerek yalancı Müseylime'yi kastettiler. Bunun üzerine: {وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمنِ هُمْ كافِرُونَ} “Halbuki onlar Rahmân'ın zikrini inkâr edenlerin ta kendileridir” [el-Enbiyâ: 36] ve: {وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ} “Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar” [er-Ra'd: 30] ayetleri indi. Ehl-i Kitap'tan iman edenler Rahmân isminin zikredilmesine sevindiler; böylece Allah Teâlâ: {وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ} “Kendilerine kitap verdiklerimiz, sana indirilenle sevinirler” ayetini indirdi. {وَمِنَ الْأَحْزابِ} “Gruplardan”, yani Mekke müşrikleri ile Yahudi, Hristiyan ve Mecûsîlerden iman etmeyenlerdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı birleşen Arap kabileleri olduğu da söylenmiştir. Müslümanların düşmanlarından, Kur'an'daki bazı şeyleri inkâr eden kimseler olduğu da söylenmiştir; zira onların içinde peygamberlerin bir kısmını kabul edenler de vardı, gökleri ve yeri Allah'ın yarattığını ikrar edenler de vardı. {قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ} “De ki: 'Bana ancak Allah'a kulluk etmem ve O'na ortak koşmamam emrolundu'” buyruğu, çoğunluğun kıraatinde {أَعْبُدَ} fiiline atıfla nasb iledir. Ebû Hâlid ise istînâf (yeni bir başlangıç) olarak ref' ile [ve lâ üşriku şeklinde] okumuştur; yani hiçbir ortağı olmaksızın yalnızca O'na ibadet ederim; müşriklerden, 'Mesih Allah'ın oğludur' ve 'Üzeyir Allah'ın oğludur' diyenlerden ve Yahudiler gibi teşbihe inananlardan teberri ederim (uzak dururum). {إِلَيْهِ أَدْعُوا} “Ben yalnız O'na davet ederim”, yani insanları yalnız O'na kulluk etmeye çağırırım. {وَإِلَيْهِ مَآبِ} “ve dönüşüm de yalnız O'nadır”, yani bütün işlerimde dönüşüm ancak O'nadır.
[سورة الرعد (١٣): آية ٣٧]
[er-Ra'd Suresi (13): 37. Ayet]
وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ (٣٧)
{وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ (٣٧)} “İşte böylece Biz onu Arapça bir hüküm olarak indirdik. Andolsun, sana gelen ilimden sonra onların hevalarına uyacak olursan, senin için Allah'a karşı ne bir dost ne de bir koruyucu vardır. (37)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا) أَيْ وَكَمَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ فَأَنْكَرَهُ بَعْضُ الْأَحْزَابِ كَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ حُكْمًا عربيا، وإنما وَصَفَهُ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ أَنْزَلَهُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، وَهُوَ عَرَبِيٌّ، فَكَذَّبَ الْأَحْزَابُ بِهَذَا الْحُكْمِ أَيْضًا. وَقِيلَ نَظْمُ الْآيَةِ: وَكَمَا أَنْزَلْنَا الْكُتُبَ عَلَى الرُّسُلِ بِلُغَاتِهِمْ كَذَلِكَ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْقُرْآنَ حُكْمًا عَرَبِيًّا، أَيْ بِلِسَانِ الْعَرَبِ، ويريد بالحكم ما فيه
Yüce Allah'ın: {وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا} “İşte böylece Biz onu Arapça bir hüküm olarak indirdik” buyruğu; yani Biz sana Kur'an'ı indirdiğimizde fırkalardan bir kısmı onu nasıl inkâr ettiyse, onu Arapça bir hüküm olarak indirdiğimizde de [öyle inkâr ettiler]. Onu bu şekilde nitelemesi, onu Arap olan Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirmiş olmasındandır. Fırkalar bu hükmü de yalanladılar. Âyetin nazmının (dizilişinin) şöyle olduğu da söylenmiştir: Kitapları peygamberlere kendi dilleriyle nasıl indirdiysek, sana da Kur'an'ı Arapça bir hüküm olarak, yani Arap diliyle öylece indirdik. Hüküm ile, onun içindeki...
مِنَ الْأَحْكَامِ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْحُكْمِ الْعَرَبِيِّ الْقُرْآنَ كُلَّهُ، لِأَنَّهُ يَفْصِلُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ وَيَحْكُمُ." (وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ) " أَيْ أَهْوَاءَ الْمُشْرِكِينَ فِي عِبَادَةِ مَا دُونَ اللَّهِ، وَفِي التَّوْجِيهِ إِلَى غير الكعبة. (بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ) أَيْ نَاصِرٍ يَنْصُرُكَ. (وَلا واقٍ) يَمْنَعُكَ مِنْ عَذَابِهِ، وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَالْمُرَادُ الأمة.
hükümleri kastetmektedir. Arapça hüküm ile Kur'an'ın tamamının kastedildiği de söylenmiştir; çünkü o hak ile bâtılın arasını ayırır ve hüküm verir. {وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ} “Andolsun, onların hevalarına uyacak olursan”, yani Allah'tan başkasına ibadet etme ve Kâbe'den başka bir yöne yönelme hususunda müşriklerin hevalarına uyacak olursan; {بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ} “sana gelen ilimden sonra, senin için Allah'a karşı ne bir dost”, yani sana yardım edecek bir yardımcı, {وَلا واقٍ} “ne de bir koruyucu vardır”, yani seni O'nun azabından koruyacak bir koruyucu vardır. Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olmakla birlikte kastedilen ümmettir.
[سورة الرعد (١٣): آية ٣٨]
[er-Ra'd Suresi (13): 38. Ayet]
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ (٣٨)
{وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ (٣٨)} “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik, onlara da eşler ve çocuklar verdik. Hiçbir peygamber Allah'ın izni olmaksızın bir mucize getiremez. Her ecelin/vaktin yazılmış bir hükmü vardır. (38)”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قِيلَ: إِنَّ الْيَهُودَ عَابُوا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ الْأَزْوَاجَ، وَعَيَّرَتْهُ بِذَلِكَ وَقَالُوا: مَا نَرَى لِهَذَا الرَّجُلِ هِمَّةً إِلَّا النِّسَاءَ وَالنِّكَاحَ، وَلَوْ كَانَ نَبِيًّا لَشَغَلَهُ أَمْرُ النُّبُوَّةِ عَنِ النِّسَاءِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هذه والآية، وَذَكَّرَهُمْ أَمْرَ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ فَقَالَ: (وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً) أي جعلناهم بشرا يقضون مَا أَحَلَّ اللَّهُ مِنْ شَهَوَاتِ الدُّنْيَا، وَإِنَّمَا التَّخْصِيصُ فِي الْوَحْيِ. الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى التَّرْغِيبِ فِي النِّكَاحِ وَالْحَضِّ عَلَيْهِ، وَتَنْهَى عَنِ التَّبَتُّلِ، وَهُوَ تَرْكُ النِّكَاحِ، وَهَذِهِ سُنَّةُ الْمُرْسَلِينَ كَمَا نَصَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ، وَالسُّنَّةُ وَارِدَةٌ بِمَعْنَاهَا، قَالَ ﷺ: (تَزَوَّجُوا فَإِنِّي مُكَاثِرٌ بِكُمُ الْأُمَمَ) الْحَدِيثَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" آلِ عِمْرَانَ" وَقَالَ: (مَنْ تَزَوَّجَ فَقَدِ اسْتَكْمَلَ نِصْفَ الدِّينِ فَلْيَتَّقِ اللَّهَ فِي النِّصْفِ الثَّانِي). وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّ النِّكَاحَ يُعِفُّ عن الزني، وَالْعَفَافُ أَحَدُ الْخَصْلَتَيْنِ اللَّتَيْنِ ضَمِنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَيْهِمَا الْجَنَّةَ فَقَالَ:" مَنْ وَقَاهُ اللَّهُ شَرَّ اثْنَتَيْنِ وَلَجَ الْجَنَّةَ مَا بَيْنَ لَحْيَيْهِ وَمَا بَيْنَ رِجْلَيْهِ" خَرَّجَهُ الْمُوَطَّأُ وَغَيْرُهُ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: (جَاءَ ثَلَاثَةُ رَهْطٍ إِلَى بُيُوتِ أَزْوَاجِ النبي
Bu [ayette] iki mesele vardır: Birincisi: Denildi ki: Yahudiler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çok eşli olmasını ayıpladılar, onu bununla kınadılar ve: "Bu adamın kadınlardan ve evlilikten başka bir hevesi olduğunu görmüyoruz. Şayet bir peygamber olsaydı, peygamberlik vazifesi onu kadınlarla meşgul olmaktan alıkoyardı" dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi ve onlara Dâvûd ile Süleyman'ın durumunu hatırlatarak şöyle buyurdu: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً} “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik, onlara da eşler ve çocuklar verdik.” Yani: Onları, Allah'ın helal kıldığı dünya arzularını yerine getiren birer insan kıldık; hususilik (farklılık) ise sadece vahiy alma hususundadır. İkincisi: Bu ayet evliliğe teşvik etmeye, ona yönlendirmeye delalet eder ve tebettülden (evliliği terk etmekten) nehyeder. Bu ayetin açıkça belirttiği üzere [evlenmek] peygamberlerin sünnetidir. Sünnet de bu manada varit olmuştur. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: «تَزَوَّجُوا فَإِنِّي مُكَاثِرٌ بِكُمُ الْأُمَمَ» «Evleniniz; zira ben diğer ümmetlere karşı sizin çokluğunuzla övüneceğim» hadisini buyurmuştur. Bu [hadis] Âl-i İmrân [Suresi'nin tefsirinde] geçmişti. Yine şöyle buyurmuştur: «مَنْ تَزَوَّجَ فَقَدِ اسْتَكْمَلَ نِصْفَ الدِّينِ فَلْيَتَّقِ اللَّهَ فِي النِّصْفِ الثَّانِي» «Kim evlenirse dinin yarısını tamamlamış olur; artık diğer yarısı hususunda da Allah'tan sakınsın!» Bunun anlamı şudur: Evlilik [kişiyi] zinadan korur, iffetli kılar. İffet ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in karşılığında cenneti vadettiği iki hasletten biridir; nitekim şöyle buyurmuştur: «مَنْ وَقَاهُ اللَّهُ شَرَّ اثْنَتَيْنِ وَلَجَ الْجَنَّةَ مَا بَيْنَ لَحْيَيْهِ وَمَا بَيْنَ رِجْلَيْهِ» «Allah kimi iki şeyin şerrinden korursa o kimse cennete girer: İki çenesi arasındaki (dili) ve iki bacağı arasındaki (avret yeri).» Bunu el-Muvatta' ve başkaları tahric etmiştir. Sahîh-i Buhârî'de Enes'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Üç kişilik bir topluluk Peygamber
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَسْأَلُونَ عَنْ عِبَادَةِ النَّبِيِّ ﷺ، فَلَمَّا أُخْبِرُوا كَأَنَّهُمْ تَقَالُّوهَا فَقَالُوا: وَأَيْنَ نَحْنُ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ! قَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ. فَقَالَ أَحَدُهُمْ: أَمَّا أَنَا فَإِنِّي أُصَلِّي اللَّيْلَ أَبَدًا، وَقَالَ الْآخَرُ: إِنِّي أَصُومُ الدَّهْرَ فَلَا أُفْطِرُ. وَقَالَ الْآخَرُ: أَنَا أَعْتَزِلُ النِّسَاءَ فَلَا أَتَزَوَّجُ، فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ [إِلَيْهِمْ] فَقَالَ:" أَنْتُمُ الَّذِينَ قُلْتُمْ كَذَا وَكَذَا أَمَا وَاللَّهِ إِنِّي لَأَخْشَاكُمْ لِلَّهِ وَأَتْقَاكُمْ لَهُ لَكِنِّي أَصُومُ وَأُفْطِرُ وَأُصَلِّي وَأَرْقُدُ وَأَتَزَوَّجُ النِّسَاءَ فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي". خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ بِمَعْنَاهُ، وَهَذَا أَبْيَنُ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: أَرَادَ عُثْمَانُ أَنْ يَتَبَتَّلَ فَنَهَاهُ النَّبِيُّ ﷺ، وَلَوْ أَجَازَ لَهُ ذَلِكَ لاختصينا، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" آلِ عِمْرَانَ" الْحَضُّ عَلَى طَلَبِ الْوَلَدِ وَالرَّدُّ عَلَى مَنْ جَهِلَ ذَلِكَ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أنه كان يقول: إني لا تزوج الْمَرْأَةَ وَمَا لِي فِيهَا مِنْ حَاجَةٍ، وَأَطَؤُهَا وَمَا أَشْتَهِيهَا، قِيلَ لَهُ: وَمَا يَحْمِلُكَ عَلَى ذَلِكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ قَالَ: حُبِّي أَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ مِنِّي مَنْ يُكَاثِرُ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ النَّبِيِّينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَإِنِّي سَمِعْتُهُ يَقُولُ:" عَلَيْكُمْ بِالْأَبْكَارِ فَإِنَّهُنَّ أَعْذَبُ أَفْوَاهًا وَأَحْسَنُ أَخْلَاقًا وَأَنْتَقُ أَرْحَامًا وَإِنِّي مُكَاثِرٌ بكم الأمم يوم القيامة" يعني بقول:" أَنْتَقُ أَرْحَامًا" أَقْبَلُ لِلْوَلَدِ، وَيُقَالُ لِلْمَرْأَةِ الْكَثِيرَةِ الْوَلَدُ نَاتِقٌ، لِأَنَّهَا تَرْمِي بِالْأَوْلَادِ رَمْيًا. وَخَرَّجَ أَبُو دَاوُدَ عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: إِنِّي أَصَبْتُ امْرَأَةً ذَاتَ حَسَبٍ وَجَمَالٍ، وَإِنَّهَا لَا تَلِدُ، أَفَأَتَزَوَّجُهَا؟ قَالَ" لَا" ثُمَّ أَتَاهُ الثَّانِيَةَ فَنَهَاهُ، ثُمَّ أَتَاهُ الثَّالِثَةَ فَقَالَ:" تَزَوَّجُوا الْوَدُودَ الْوَلُودَ فَإِنِّي مُكَاثِرٌ بِكُمُ الْأُمَمَ". صَحَّحَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَقِّ وَحَسْبُكَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ) عَادَ الْكَلَامُ إِلَى مَا اقْتَرَحُوا مِنَ الْآيَاتِ- مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ- فَأَنْزَلَ [اللَّهُ] ذَلِكَ فِيهِمْ، وَظَاهِرُ الْكَلَامِ حَظْرٌ وَمَعْنَاهُ النَّفْيُ، لِأَنَّهُ لا يحظر على أحد ما لا يقدر عَلَيْهِ. (لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ) أَيْ لِكُلِّ أَمْرٍ قضاه الله كتاب عند الله، قال الْحَسَنُ. وَقِيلَ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، الْمَعْنَى: لِكُلِّ كتاب أجل، قال الفراء
...sallallâhu aleyhi ve sellem'in ibadetini soruyorlardı. Kendilerine haber verilince sanki bunu azımsadılar ve: 'Biz nerede, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem nerede! Allah onun geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamıştır' dediler. İçlerinden biri: 'Bana gelince, ben ömrüm boyunca geceleri sürekli namaz kılacağım' dedi. Diğeri: 'Ben de her gün oruç tutacak, hiç ara vermeyeceğim' dedi. Bir diğeri ise: 'Ben de kadınlardan uzak duracak, asla evlenmeyeceğim' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [yanlarına] gelerek şöyle buyurdu: « أَنْتُمُ الَّذِينَ قُلْتُمْ كَذَا وَكَذَا أَمَا وَاللَّهِ إِنِّي لَأَخْشَاكُمْ لِلَّهِ وَأَتْقَاكُمْ لَهُ لَكِنِّي أَصُومُ وَأُفْطِرُ وَأُصَلِّي وَأَرْقُدُ وَأَتَزَوَّجُ النِّسَاءَ فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي » «Şöyle şöyle diyenler sizler misiniz? Dikkat edin, Allah'a yemin olsun ki aranızda Allah'tan en çok korkanınız ve O'na karşı en çok sakınanınız (takvalınız) benim. Fakat ben hem oruç tutar hem iftar ederim (tutmadığım da olur), hem namaz kılar hem uyurum, hem de kadınlarla evlenirim. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir.» Bunu Müslim anlam olarak rivayet etmiştir, bu [lafız] ise daha açıktır. Sahîh-i Müslim'de Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Osman dünyadan el etek çekip bekâr kalmak (tebettül) istedi, fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu bundan nehyetti. Şayet ona buna izin verseydi biz de hadım olurduk. Çocuk istemeye teşvik ve bunu bilmeyen kimselere cevap daha önce Âl-i İmrân'da geçmişti. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Ben bir kadınla ona bir arzum ve ihtiyacım olmaksızın evlenirim; canım çekmediği halde onunla birlikte olurum.' Kendisine: 'Ey Müminlerin Emîri! Seni buna sevk eden nedir?' diye sorulunca; 'Allah'ın benden, kıyamet gününde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in diğer peygamberlere karşı kendisiyle çokluk yarışı yapacağı kimseler var etmesini arzu etmemdir. Zira ben onun şöyle buyurduğunu işittim: « عَلَيْكُمْ بِالْأَبْكَارِ فَإِنَّهُنَّ أَعْذَبُ أَفْوَاهًا وَأَحْسَنُ أَخْلَاقًا وَأَنْتَقُ أَرْحَامًا وَإِنِّي مُكَاثِرٌ بكم الأمم يوم القيامة » «Bakirelerle evlenmeye bakın; çünkü onların ağızları daha tatlı, ahlakları daha güzel, rahimleri [çocuk yapmaya] daha elverişlidir ve şüphesiz ben kıyamet gününde diğer ümmetlere karşı sizin çokluğunuzla övüneceğim.»' [Ömer], 'rahimleri daha elverişli' (entaku erhâmen) sözüyle çocuğu kabule daha yatkın olmayı kastetmektedir. Çok çocuk doğuran kadına da 'nâtık' denir; çünkü o çocukları adeta [dışarı] fırlatır atar. Ebû Dâvûd'un Ma'kıl b. Yesâr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ben soylu ve güzel bir kadın buldum; fakat o doğurmuyor, onunla evleneyim mi?' dedi. [Resûlullah]: « لَا » «Hayır» buyurdu. Sonra adam ikinci defa geldi, yine onu nehyetti. Sonra üçüncü defa geldiğinde şöyle buyurdu: « تَزَوَّجُوا الْوَدُودَ الْوَلُودَ فَإِنِّي مُكَاثِرٌ بِكُمُ الْأُمَمَ » «Çok seven ve çok doğuran kadınlarla evlenin; çünkü ben [kıyamet günü] diğer ümmetlere karşı sizin çokluğunuzla övüneceğim.» Bunu Ebû Muhammed Abdülhak sahih kabul etmiştir ve bu sana yeter. Yüce Allah'ın: { وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Hiçbir peygamber Allah'ın izni olmaksızın bir mucize getiremez” buyruğunda söz, bu surede daha önce zikredilen, onların mucize tekliflerine dönmektedir. [Allah] bu [ayeti] onlar hakkında indirdi. Sözün zahiri bir yasaklama (hazr) gibi görünse de manası nefiydir (olumsuzluktur); çünkü kimseye güç yetiremeyeceği bir şey yasaklanmaz. { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } “Her ecelin/vaktin yazılmış bir hükmü vardır” ifadesi; Hasan'a göre, Allah'ın takdir ettiği her işin Allah katında yazılmış bir hükmü vardır, demektir. Şöyle de denilmiştir: Ayette takdim ve tehir vardır; mana: 'Yazılmış olan her hükmün belirlenmiş bir eceli vardır' şeklindedir. Bunu Ferrâ...
وَالضَّحَّاكُ، أَيْ لِكُلِّ أَمْرٍ كَتَبَهُ اللَّهُ أَجَلٌ مُؤَقَّتٌ، وَوَقْتٌ مَعْلُومٌ، نَظِيرُهُ." لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ" [الأنعام: ٦٧]، بَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ لَيْسَ عَلَى اقْتِرَاحِ الْأُمَمِ فِي نُزُولِ الْعَذَابِ، بَلْ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لِكُلِّ مُدَّةٍ كِتَابٌ مَكْتُوبٌ، وَأَمْرٌ مُقَدَّرٌ لَا تَقِفُ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ. وَذَكَرَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي" نَوَادِرِ الْأُصُولِ" عَنْ شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: لَمَّا ارْتَقَى مُوسَى صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَسَلَامُهُ طُورَ سَيْنَاءَ رَأَى الْجَبَّارَ فِي إِصْبَعِهِ خَاتَمًا، فَقَالَ: يَا مُوسَى مَا هَذَا؟ وَهُوَ أَعْلَمُ بِهِ، قَالَ: شي من حلي الرجال، قال: فهل عليه شي مِنْ أَسْمَائِي مَكْتُوبٌ أَوْ كَلَامِي؟ قَالَ: لَا، قال: فاكتب عليه" لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ".
ve Dahhâk söylemiştir; yani Allah'ın yazdığı her iş için belirlenmiş bir ecel ve malum bir vakit vardır. Bunun benzeri: {لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ} “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır” [el-En'âm: 67] ayetidir. Murâdın, azabın inmesi hususunda ümmetlerin teklifine göre olmadığını, bilakis her ecelin yazılmış bir hükmü bulunduğunu açıklamıştır. Şöyle de denilmiştir: Mana; her süre için meleklerin muttali olamayacağı yazılmış bir kitap ve takdir edilmiş bir iş vardır demektir. Hakîm et-Tirmizî, Nevâdirü'l-Usûl'de Şehr b. Havşeb yoluyla Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: Mûsâ —Allah'ın salâtı ve selâmı üzerine olsun— Sînâ Dağı'na çıktığında Cebbar [olan Allah] onun parmağında bir yüzük gördü ve çok daha iyi bildiği halde: 'Ey Mûsâ, bu nedir?' buyurdu. Mûsâ: 'Erkeklerin ziynetinden bir şeydir' dedi. Allah: 'Peki onun üzerinde Benim isimlerimden veya kelamımdan yazılmış bir şey var mı?' buyurdu. Mûsâ: 'Hayır' dedi. Allah: 'O halde üzerine: {لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ} “Her ecelin/vaktin yazılmış bir hükmü vardır” diye yaz' buyurdu.
[سورة الرعد (١٣): آية ٣٩]
[er-Ra'd Suresi (13): 39. Ayet]
يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (٣٩)
{يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (٣٩)} “Allah dilediğini siler, dilediğini de sabit bırakır. Ana kitap O'nun katındadır. (39)”
قوله تعالى: (يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ) أَيْ يَمْحُو مِنْ ذَلِكَ الْكِتَابِ مَا يَشَاءُ أَنْ يُوقِعَهُ بِأَهْلِهِ وَيَأْتِيَ بِهِ." وَيُثْبِتُ" مَا يَشَاءُ، أَيْ يُؤَخِّرُهُ إِلَى وَقْتِهِ، يُقَالُ: مَحَوْتُ الْكِتَابَ مَحْوًا، أَيْ أَذْهَبْتُ أَثَرَهُ." وَيُثْبِتُ" أَيْ وَيُثْبِتُهُ، كَقَوْلِهِ:" وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ" [الأحزاب: ٣٥] أَيْ وَالذَّاكِرَاتِ اللَّهَ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ" وَيُثْبِتُ" بِالتَّخْفِيفِ، وَشَدَّدَ الْبَاقُونَ، وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَاخْتِيَارِ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبِي عبيد لكثرة من قرأ بها، لقول:" يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا" [إبراهيم: ٢٧]. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ:" يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ إِلَّا السَّعَادَةَ وَالشَّقَاوَةَ وَالْمَوْتَ". وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ إِلَّا أَشْيَاءَ، الْخَلْقَ وَالْخُلُقَ وَالْأَجَلَ وَالرِّزْقَ وَالسَّعَادَةَ وَالشَّقَاوَةَ، وَعَنْهُ: هُمَا كِتَابَانِ سِوَى أُمِّ الْكِتَابِ، يَمْحُو اللَّهُ مِنْهُمَا مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ. (وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ) الَّذِي لَا يَتَغَيَّرُ منه شي. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَقِيلَ السَّعَادَةُ وَالشَّقَاوَةُ وَالْخَلْقُ وَالْخُلُقُ وَالرِّزْقُ لَا تَتَغَيَّرُ، فَالْآيَةُ فِيمَا عَدَا هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، وَفِي هَذَا الْقَوْلِ نَوْعُ تَحَكُّمٍ. قُلْتُ: مِثْلُ هَذَا لَا يُدْرَكُ بِالرَّأْيِ وَالِاجْتِهَادِ، وَإِنَّمَا يُؤْخَذُ تَوْقِيفًا، فَإِنْ صَحَّ فَالْقَوْلُ بِهِ يَجِبُ وَيُوقَفُ عِنْدَهُ، وَإِلَّا فَتَكُونُ الْآيَةُ عَامَّةً فِي جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، وَهَذَا
Yüce Allah'ın: {يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ} “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır” buyruğu; yani O kitaptan, kullarının başına getirmeyi ve var etmeyi dilediği şeyleri siler, demektir. “وَيُثْبِتُ” (Ve sabit bırakır) [ifadesi ise] dilediği şeyi [sabit bırakır], yani onu kendi vaktine erteler demektir. مَحَوْتُ الْكِتَابَ مَحْوًا (Kitabı sildim) denilir ki bu, onun izini giderdim anlamına gelir. “وَيُثْبِتُ” ifadesi, [mef'ûlü hazfedilmiş olup] "ve onu sabit bırakır" demektir. Nitekim: {وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ} “...Allah'ı çokça zikreden erkekler ve [Allah'ı çokça] zikreden kadınlar...” [el-Ahzâb, 33/35] buyruğunda da böyledir; yani "Allah'ı zikreden kadınlar" demektir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım "وَيُثْبِتُ" (ve yusbitu) şeklinde şeddesiz okumuşlardır; diğer [kıraat imamları] ise şeddeli okumuşlardır. Bu, İbn Abbâs'ın kıraatinde de böyledir; çok kişinin bu şekilde okuması ve {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} “Allah, iman edenleri sabit kılar” [İbrâhîm, 14/27] buyruğu sebebiyle Ebû Hâtim ve Ebû Ubeyd'in tercihi de budur. İbn Ömer şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ إِلَّا السَّعَادَةَ وَالشَّقَاوَةَ وَالْمَوْتَ » «Allah, saadet (mutluluk), şekavet (bedbahtlık) ve ölüm müstesna dilediğini siler ve sabit bırakır.» İbn Abbâs ise şöyle demiştir: “Allah; yaratılış (hilkat), ahlak, ecel, rızık, saadet ve şekavet olmak üzere bazı şeyler hariç, dilediğini siler ve sabit bırakır.” Yine ondan (İbn Abbâs'tan) şöyle rivayet edilmiştir: “Ümmü'l-Kitâb'ın (ana kitabın) dışında iki kitap vardır; Allah onlardan dilediğini siler ve sabit bırakır.” {وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ} “Ana kitap O'nun katındadır” buyruğu ise, kendisinden hiçbir şeyin değişmediği [kitap]tır. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: “Saadet, şekavet, yaratılış, ahlak ve rızkın değişmeyeceği, dolayısıyla ayetin bu sayılanların dışındaki şeyler hakkında olduğu da söylenmiştir; fakat bu görüşte bir nevi sübjektif kanaat (tahakküm) vardır.” Ben (Kurtubî) derim ki: Bunun gibi hususlar re'y ve içtihatla kavranamaz; bunlar ancak tevkîfî olarak (vahiy ve nakil yoluyla) öğrenilir. Eğer [bu rivayet] sahih ise, onunla hükmetmek ve onda durmak vaciptir. Aksi takdirde ayet bütün şeyler hakkında geneldir; en açık olan görüş de budur, doğrusunu en iyi Allah bilir. Ve bu
يُرْوَى مَعْنَاهُ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي وَائِلٍ وَكَعْبِ الْأَحْبَارِ وَغَيْرِهِمْ، وَهُوَ قَوْلُ الْكَلْبِيِّ. وَعَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ كَانَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ وَهُوَ يَبْكِي وَيَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ كَتَبْتَنِي فِي أَهْلِ السَّعَادَةِ فَأَثْبِتْنِي فِيهَا، وَإِنْ كُنْتَ كَتَبْتَنِي فِي أَهْلِ الشَّقَاوَةِ وَالذَّنْبِ فَامْحُنِي وَأَثْبِتْنِي فِي أَهْلِ السَّعَادَةِ وَالْمَغْفِرَةِ، فَإِنَّكَ تَمْحُو مَا تَشَاءُ وَتُثْبِتُ، وَعِنْدَكَ أُمُّ الْكِتَابِ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ كَتَبْتَنِي فِي السُّعَدَاءِ فَأَثْبِتْنِي فِيهِمْ، وَإِنْ كُنْتَ كَتَبْتَنِي فِي الْأَشْقِيَاءِ فَامْحُنِي مِنَ الْأَشْقِيَاءِ وَاكْتُبْنِي فِي السُّعَدَاءِ، فَإِنَّكَ: تَمْحُو مَا تَشَاءُ وَتُثْبِتُ، وَعِنْدَكَ أُمُّ الْكِتَابِ. وَكَانَ أَبُو وَائِلٍ يُكْثِرُ أَنْ يَدْعُوَ: اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ كَتَبْتَنَا أَشْقِيَاءَ فَامْحُ وَاكْتُبْنَا سُعَدَاءَ، وَإِنْ كُنْتَ كَتَبْتَنَا سُعَدَاءَ فَأَثْبِتْنَا، فَإِنَّكَ تَمْحُو مَا تَشَاءُ وَتُثْبِتُ وَعِنْدَكَ أُمُّ الْكِتَابِ. وَقَالَ كَعْبٌ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: لَوْلَا آيَةٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ لَأَنْبَأْتُكَ بِمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ." يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ". وَقَالَ مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ فِي الْمَرْأَةِ الَّتِي دَعَا لَهَا: اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ فِي بَطْنِهَا جَارِيَةٌ فَأَبْدِلْهَا غُلَامًا فَإِنَّكَ تَمْحُو مَا تَشَاءُ وَتُثْبِتُ وَعِنْدَكَ أُمُّ الْكِتَابِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ:" مَنْ سَرَّهُ أَنْ يبسط له رزقه وينسأ له أَثَرِهِ فَلْيَصِلْ رَحِمَهُ". وَمِثْلُهُ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" مَنْ أَحَبَّ" فَذَكَرَهُ بِلَفْظِهِ سَوَاءً، وَفِيهِ تَأْوِيلَانِ: أَحَدُهُمَا- مَعْنَوِيٌّ، وَهُوَ مَا يَبْقَى بَعْدَهُ مِنَ الثَّنَاءِ الْجَمِيلِ وَالذِّكْرِ الْحَسَنِ، وَالْأَجْرِ الْمُتَكَرِّرِ، فَكَأَنَّهُ لَمْ يَمُتْ. وَالْآخَرُ- يُؤَخَّرُ أَجَلُهُ الْمَكْتُوبُ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، وَالَّذِي فِي عِلْمِ اللَّهِ ثَابِتٌ لَا تَبَدُّلَ لَهُ، كَمَا قَالَ:" يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ". وَقِيلَ لِابْنِ عَبَّاسٍ لَمَّا رَوَى الْحَدِيثَ الصَّحِيحِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَمُدَّ اللَّهَ فِي عُمْرِهِ وَأَجَلِهِ وَيَبْسُطَ لَهُ فِي رِزْقِهِ فَلْيَتَّقِ اللَّهَ وَلْيَصِلْ رَحِمَهُ" كَيْفَ يُزَادُ فِي الْعُمْرِ وَالْأَجَلِ؟! فَقَالَ: قَالَ اللَّهُ ﷿:" هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ" [الأنعام: ٢]. فَالْأَجَلُ الْأَوَّلُ أَجَلِ الْعَبْدِ مِنْ حِينِ وِلَادَتِهِ إلى حين موته، والأجل
Bunun anlamı Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh), İbn Mes'ûd, Ebû Vâil, Ka'b el-Ahbâr ve başkalarından rivayet edilmiştir. Kelbî'nin görüşü de böyledir. Ebû Osmân en-Nehdî'den rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) Beytullah'ı tavaf ederken ağlayarak şöyle dua ediyordu: "Allah'ım! Eğer beni bahtiyar kimselerden yazdıysan beni onda sabit kıl. Şayet beni bedbaht ve günahkâr kimselerden yazdıysan beni [oradan] sil ve beni saadet ve mağfiret ehli arasına yaz! Şüphesiz Sen dilediğini siler, dilediğini sabit bırakırsın. Ana kitap Senin katındadır." İbn Mes'ûd da şöyle demiştir: "Allah'ım! Eğer beni bahtiyarlar arasında yazdıysan beni onların arasında sabit tut. Şayet beni bedbahtlar arasında yazdıysan beni bedbahtlar arasından sil ve bahtiyarlar arasına yaz! Şüphesiz Sen dilediğini siler, dilediğini sabit bırakırsın. Ana kitap Senin katındadır." Ebû Vâil de çokça şöyle dua ederdi: "Allah'ım! Eğer bizi bedbahtlar olarak yazdıysan [bunu] sil ve bizi bahtiyarlar olarak yaz. Şayet bizi bahtiyarlar olarak yazdıysan bizi sabit tut. Şüphesiz Sen dilediğini siler, dilediğini sabit bırakırsın. Ana kitap Senin katındadır." Ka'b, Ömer b. el-Hattâb'a: "Allah'ın Kitabı'ndaki bir ayet olmasaydı, kıyamet gününe kadar meydana gelecek her şeyi sana haber verirdim; [o da]: {يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ} “Allah dilediğini siler, dilediğini de sabit bırakır. Ana kitap O'nun katındadır” [ayetidir]" demiştir. Mâlik b. Dînâr da dua ettiği bir kadın hakkında şöyle demiştir: "Allah'ım! Karnındaki bir kız çocuğu ise onu erkek çocuğa çevir; şüphesiz Sen dilediğini siler, dilediğini sabit bırakırsın ve ana kitap Senin katındadır." Nitekim Sahîhayn'da Ebû Hüreyre'den rivayetle geçtiği üzere o şöyle demiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu işittim: « مَنْ سَرَّهُ أَنْ يبسط له رزقه وينسأ له أَثَرِهِ فَلْيَصِلْ رَحِمَهُ » «Rızkının genişletilmesini ve ecelinin ertelenmesini isteyen kimse akrabalık bağını gözetsin (sıla-i rahim yapsın).» Benzer bir rivayet Enes b. Mâlik'ten de nakledilmiştir; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) « مَنْ أَحَبَّ » «Kim dilerse...» buyurmuş ve hadisi aynı lafızla zikretmiştir. Bu hadis hakkında iki tevil (yorum) vardır: Birincisi manevidir; o da kişinin ardından kalacak olan güzel övgü, hayırla anılma ve kesintisiz sevaptır; böylece sanki o hiç ölmemiş gibi olur. İkincisi ise Levh-i Mahfûz'da yazılı olan eceli ertelenir; Allah'ın ilmindeki ise sabittir, onda hiçbir değişiklik olmaz. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ} “Allah dilediğini siler, dilediğini de sabit bırakır. Ana kitap O'nun katındadır.” İbn Abbâs'a, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den nakledilen sahih hadiste onun: « مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَمُدَّ اللَّهَ فِي عُمْرِهِ وَأَجَلِهِ وَيَبْسُطَ لَهُ فِي رِزْقِهِ فَلْيَتَّقِ اللَّهَ وَلْيَصِلْ رَحِمَهُ » «Allah'ın ömrünü ve ecelini uzatmasını, rızkını genişletmesini isteyen kimse Allah'tan korkup sakınsın ve akrabalık bağını gözetsin» buyurduğu rivayet edildiğinde: "Ömür ve ecel nasıl artırılır?" diye sorulunca o şöyle dedi: Yüce Allah: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ} “Sizi bir çamurdan yaratan, sonra bir ecel tayin eden O'dur. Belirlenmiş bir ecel de O'nun katındadır” [el-En'âm 6/2] buyurmuştur. Birinci ecel, kulun doğumundan vefatına kadar olan ecelidir; [ikinci] ecel...
الثَّانِي- يَعْنِي الْمُسَمَّى عِنْدَهُ- مِنْ حِينِ وَفَاتِهِ إِلَى يَوْمِ يَلْقَاهُ فِي الْبَرْزَخِ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ، فَإِذَا اتَّقَى الْعَبْدُ رَبَّهُ وَوَصَلَ رَحِمَهُ زَادَهُ اللَّهُ فِي أَجَلِ عُمْرِهِ الْأَوَّلِ مِنْ أَجَلِ الْبَرْزَخِ، مَا شَاءَ، وَإِذَا عَصَى وَقَطَعَ رَحِمَهُ نَقَصَهُ اللَّهُ مِنْ أَجَلِ عُمْرِهِ فِي الدُّنْيَا مَا شَاءَ، فَيَزِيدُهُ فِي أَجَلِ الْبَرْزَخِ فَإِذَا تَحَتَّمَ الْأَجَلُ فِي عِلْمِهِ السَّابِقِ امْتَنَعَ الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ" [الأعراف: ٣٤] فَتَوَافَقَ الْخَبَرُ وَالْآيَةُ، وَهَذِهِ زِيَادَةٌ فِي نَفْسِ الْعُمْرِ وَذَاتِ الْأَجَلِ عَلَى ظَاهِرِ اللَّفْظِ، فِي اخْتِيَارِ حَبْرِ الْأُمَّةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يُحْكِمُ اللَّهُ أَمْرَ السَّنَةِ فِي رَمَضَانَ فَيَمْحُو مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ مَا يَشَاءُ، إِلَّا الْحَيَاةَ وَالْمَوْتَ، وَالشَّقَاءَ وَالسَّعَادَةَ، وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيهِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ مِنْ دِيوَانِ الْحَفَظَةِ مَا لَيْسَ فِيهِ ثَوَابٌ وَلَا عِقَابٌ، وَيُثْبِتُ مَا فِيهِ ثَوَابٌ وَعِقَابٌ، وَرَوَى مَعْنَاهُ أَبُو صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: يَمْحُو مِنَ الرِّزْقِ وَيَزِيدُ فِيهِ، وَيَمْحُو مِنَ الْأَجَلِ وَيَزِيدُ فِيهِ، وَرَوَاهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. ثُمَّ سُئِلَ الْكَلْبِيُّ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: يُكْتَبُ الْقَوْلُ كُلُّهُ، حَتَّى إِذَا كَانَ يَوْمُ الْخَمِيسِ طُرِحَ مِنْهُ كل شي لَيْسَ فِيهِ ثَوَابٌ وَلَا عِقَابٌ، مِثْلُ قَوْلِكَ: أَكَلْتُ وَشَرِبْتُ وَدَخَلْتُ وَخَرَجْتُ وَنَحْوُهُ، وَهُوَ صَادِقٌ، وَيُثْبَتُ مَا فِيهِ الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَابْنُ زَيْدٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ مِنَ الْفَرَائِضِ وَالنَّوَافِلِ فَيَنْسَخُهُ وَيُبَدِّلُهُ، وَيُثْبِتُ مَا يَشَاءُ فَلَا يَنْسَخُهُ، وَجُمْلَةُ النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ عِنْدَهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ، وَنَحْوُهُ ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ وَالْمَهْدَوِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَحَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ سَهْلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ،" يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ" يَقُولُ: يُبَدِّلُ اللَّهُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا يَشَاءُ فَيَنْسَخُهُ،" وَيُثْبِتُ" مَا يَشَاءُ فَلَا يُبَدِّلُهُ،" وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ" يَقُولُ: جُمْلَةُ ذَلِكَ عِنْدَهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ، النَّاسِخُ وَالْمَنْسُوخُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ أَيْضًا: يَغْفِرُ مَا يَشَاءُ- يَعْنِي- مِنْ ذُنُوبِ عِبَادِهِ، وَيَتْرُكُ مَا يَشَاءُ فَلَا يَغْفِرُهُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: يَمْحُو مَا يَشَاءُ- يَعْنِي بِالتَّوْبَةِ- جَمِيعَ الذُّنُوبِ وَيُثْبِتُ بَدَلَ الذُّنُوبِ حَسَنَاتٍ [قَالَ تَعَالَى]:" إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً" [الفرقان: ٧٠] الآية. وقال
İkincisi -yani Kendi katında belirlenmiş olanı ise- vefatından berzahta O'na kavuşacağı güne kadar olan süredir ki bunu Allah'tan başkası bilemez. Kul Rabbinden sakınıp akrabalık bağlarını gözettiğinde Allah onun berzah ecelinden dilediği kadarını ilk ömür eceline ilave eder. İsyan edip akrabalık bağlarını kopardığında ise Allah onun dünyadaki ömür ecelinden dilediği kadarını eksiltip onu berzah eceline ekler. Ecel O'nun ezeli ilminde kesinleştiğinde ise Yüce Allah'ın: {فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ} “Ecelleri geldiği zaman ne bir an erteleyebilirler ne de öne alabilirler” [A'râf 7/34] buyruğu gereğince artma ve eksilme imkânsız hale gelir. Böylece haber ile ayet birbirine uygun düşer. Bu, ümmetin büyük âliminin (İbn Abbâs'ın) tercihinde lafzın zahirine göre bizzat ömrün ve ecelin kendisindeki bir artıştır, en doğrusunu Allah bilir. Mücâhid şöyle demiştir: 'Allah bir yıllık işleri ramazan ayında kesinleştirir; hayat, ölüm, şekavet (hüsran) ve saadet müstesna, dilediğini siler, dilediğini de sabit bırakır.' Buna dair açıklama daha önce geçmişti. ed-Dahhâk ise şöyle demiştir: 'Allah, koruyucu meleklerin divanından içinde sevap ve ceza bulunmayan şeylerden dilediğini siler; içinde sevap ve ceza bulunanları ise sabit bırakır.' Ebû Sâlih de İbn Abbâs'tan bunun benzeri bir manayı rivayet etmiştir. el-Kelbî: 'Rızıktan siler ve onu artırır; ecelden siler ve onu artırır' demiş ve bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Sonra el-Kelbî'ye bu ayet hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: 'Sözlerin tamamı yazılır; perşembe günü olduğunda, kişinin doğru söylediği halde: «Yedim, içtim, girdim, çıktım» ve benzeri sözleri gibi içinde sevap ve ceza bulunmayan her şey oradan atılır; içinde sevap ve ceza olanlar ise sabit bırakılır.' Katâde, İbn Zeyd ve Saîd b. Cübeyr: 'Allah farzlardan ve nafilelerden dilediğini silip nesheder ve değiştirir; dilediğini de sabit bırakıp neshetmez. Nâsih ve mensûhun tamamı O'nun katında Ümmü'l-Kitâb'dadır' demişlerdir. Benzerini en-Nehhâs ve el-Mehdevî de İbn Abbâs'tan zikretmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bize Bekr b. Sehl rivayet etti, o dedi ki bize Ebû Sâlih, Muâviye b. Sâlih'ten, o Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ} “Allah dilediğini siler” ifadesi hakkında şöyle demektedir: 'Allah Kur'an'dan dilediğini değiştirip nesheder; {وَيُثْبِتُ} dilediğini de sabit bırakır, yani onu değiştirmez. {وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ} “Ana kitap O'nun katındadır” buyruğu ise; nâsih ve mensûh olmak üzere bunların hepsinin O'nun katında Ümmü'l-Kitâb'da bulunması demektir.' Saîd b. Cübeyr ayrıca şöyle demiştir: 'Kullarının günahlarından dilediğini bağışlar, dilediğini de bırakır, bağışlamaz.' İkrime ise şöyle demiştir: 'Tövbe sebebiyle bütün günahlardan dilediğini siler ve günahların yerine sevapları sabit kılar. [Yüce Allah şöyle buyurmuştur:] {إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً} “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır” [Furkân 25/70] ayeti [buna delildir].' Şöyle de denilmiştir:
الحسن:" يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ" مَنْ جَاءَ أَجَلُهُ،" وَيُثْبِتُ" مَنْ لَمْ يَأْتِ أَجَلُهُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: يَمْحُو الْآبَاءَ، وَيُثْبِتُ الْأَبْنَاءَ. وَعَنْهُ أَيْضًا. يُنْسِي الْحَفَظَةَ من الذنوب ولا ينسى. وقال السدي:" يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ" يَعْنِي: الْقَمَرَ،" وَيُثْبِتُ" يَعْنِي: الشَّمْسَ، بَيَانُهُ قَوْلُهُ:" فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً" [الإسراء: ١٢] وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: هَذَا فِي الْأَرْوَاحِ حَالَةَ النَّوْمِ، يَقْبِضُهَا عِنْدَ النَّوْمِ، ثُمَّ إِذَا أَرَادَ مَوْتَهُ فَجْأَةً أَمْسَكَهُ، وَمَنْ أَرَادَ بَقَاءَهُ أَثْبَتَهُ وَرَدَّهُ إِلَى صَاحِبِهِ، بَيَانُهُ قَوْلُهُ:" اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها" الآية [الزمر: ٤٢]. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ مِنَ الْقُرُونِ، كَقَوْلِهِ:" أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ" [يس: ٣١] وَيُثْبِتُ مَا يَشَاءُ مِنْهَا، كَقَوْلِهِ:" ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ" [المؤمنون: ٣١] فَيَمْحُو قَرْنًا، وَيُثْبِتُ قَرْنًا. وَقِيلَ: هُوَ الرَّجُلُ يَعْمَلُ الزَّمَنَ الطَّوِيلَ بِطَاعَةِ اللَّهِ، ثُمَّ يَعْمَلُ بِمَعْصِيَةِ اللَّهِ فَيَمُوتُ عَلَى ضَلَالِهِ، فَهُوَ الَّذِي يَمْحُو، وَالَّذِي يُثْبِتُ: الرَّجُلُ يَعْمَلُ بِمَعْصِيَةِ اللَّهِ الزَّمَانَ الطَّوِيلَ ثُمَّ يَتُوبُ، فَيَمْحُوهُ اللَّهُ مِنْ دِيوَانِ السَّيِّئَاتِ، وَيُثْبِتُهُ فِي دِيوَانِ الْحَسَنَاتِ، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ وَالْمَاوَرْدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ- يَعْنِي الدُّنْيَا- وَيُثْبِتُ الْآخِرَةَ. وَقَالَ قَيْسُ بْنُ عَبَّادٍ فِي الْيَوْمِ الْعَاشِرِ مِنْ رَجَبٍ: هُوَ الْيَوْمُ الَّذِي يَمْحُو اللَّهُ فِيهِ مَا يَشَاءُ، وَيُثْبِتُ فِيهِ مَا يَشَاءُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّ ذَلِكَ يَكُونُ فِي رَمَضَانَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ لِلَّهِ لَوْحًا مَحْفُوظًا مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ، مِنْ دُرَّةٍ بَيْضَاءَ، لَهَا دَفَّتَانِ مِنْ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ، لِلَّهِ فِيهِ كُلَّ يَوْمٍ ثَلَاثُمِائَةٍ وَسِتُّونَ نَظْرَةً، يُثْبِتُ مَا يَشَاءُ وَيَمْحُو مَا يَشَاءُ. وَرَوَى أَبُو الدَّرْدَاءِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَفْتَحُ الذِّكْرَ فِي ثَلَاثِ سَاعَاتٍ يَبْقَيْنَ مِنَ اللَّيْلِ فَيَنْظُرُ فِي الْكِتَابِ الَّذِي لَا يَنْظُرُ فِيهِ أَحَدٌ غَيْرُهُ فَيُثْبِتُ مَا يَشَاءُ وَيَمْحُو مَا يَشَاءُ". وَالْعَقِيدَةُ أَنَّهُ لَا تَبْدِيلَ لِقَضَاءِ اللَّهِ، وَهَذَا الْمَحْوُ وَالْإِثْبَاتُ مِمَّا سَبَقَ بِهِ الْقَضَاءُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ مِنَ الْقَضَاءِ مَا يَكُونُ وَاقِعًا مَحْتُومًا، وَهُوَ الثَّابِتُ، وَمِنْهُ مَا يَكُونُ مَصْرُوفًا بِأَسْبَابٍ، وَهُوَ الْمَمْحُوُّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ الْغَزْنَوِيُّ: وَعِنْدِي أَنَّ مَا فِي اللَّوْحِ خَرَجَ عَنِ الْغَيْبِ لِإِحَاطَةِ بَعْضِ الْمَلَائِكَةِ، فَيَحْتَمِلُ التَّبْدِيلَ، لِأَنَّ إِحَاطَةَ الْخَلْقِ بِجَمِيعِ عِلْمِ اللَّهِ مُحَالٌ، وَمَا فِي عِلْمِهِ مِنْ تَقْدِيرِ الْأَشْيَاءِ لَا يُبَدَّلُ." وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ" أصل ما كتب من الآجال
el-Hasan [şöyle demiştir]: { يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ } “Allah dilediğini siler”, eceli gelen kimsedir; { وَيُثْبِتُ } “[dilediğini de] sabit bırakır”, eceli gelmeyen kimsedir. el-Hasan yine şöyle demiştir: Babaları siler, oğulları sabit bırakır. Yine ondan: Koruyucu meleklere günahlardan [bazılarını] unutturur, fakat Kendisi unutmaz, [dediği rivayet edilmiştir]. es-Süddî şöyle demiştir: { يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ } “Allah dilediğini siler”, yani ayı; { وَيُثْبِتُ } “[dilediğini de] sabit bırakır”, yani güneşi kastetmektedir. Bunun açıklaması, { فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً } “Biz gece ayetini (karanlığını) silip gündüz ayetini aydınlatıcı kıldık” [İsrâ 17/12] ayetidir. er-Rebî' b. Enes ise şöyle demiştir: Bu, uyku halindeki ruhlar hakkındadır; uyku sırasında onları kabzeder (alır), sonra ansızın ölmesini dilediğini tutar; hayatta kalmasını dilediğini ise sabit bırakır ve onu sahibine geri gönderir. Bunun açıklaması, { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها } “Allah, ölümleri vaktinde canları alır...” [Zümer 39/42] ayetidir. Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: Allah nesillerden dilediğini siler; nitekim { أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi görmediler mi?” [Yâsîn 36/31] buyurmuştur. Onlardan dilediğini de sabit bırakır; nitekim { ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ } “Sonra onların ardından başka bir nesil var ettik” [Mü'minûn 23/31] buyurmuştur. Böylece bir nesli siler, diğer bir nesli sabit kılar. Şöyle de denilmiştir: Bu, uzun bir süre Allah'a itaatle amel edip ardından Allah'a isyan eden ve sapıklığı üzere ölen kimsedir; işte silinen odur. Sabit bırakılan ise, uzun bir süre Allah'a isyanla amel edip ardından tövbe eden kimsedir; Allah onu kötülükler divanından siler ve iyilikler divanına kaydeder. Bunu es-Sa'lebî ve el-Mâverdî, İbn Abbâs'tan nakletmiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah dilediğini siler —yani dünyayı— ve ahireti sabit kılar. Kays b. Abbâd, recebin onuncu günü hakkında şöyle demiştir: O gün, Allah'ın onda dilediğini silip dilediğini sabit kıldığı gündür. Mücâhid'den ise bunun ramazanda olduğu daha önce geçmişti. İbn Abbâs şöyle demiştir: Şüphesiz Allah'ın beyaz inciden, iki kapağı kırmızı yakuttan ve mesafesi beş yüz yıllık olan bir Levh-i Mahfûz'u vardır. Allah onda her gün üç yüz altmış defa tecelli eder (nazar buyurur); dilediğini sabit bırakır, dilediğini siler. Ebü'd-Derdâ, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَفْتَحُ الذِّكْرَ فِي ثَلَاثِ سَاعَاتٍ يَبْقَيْنَ مِنَ اللَّيْلِ فَيَنْظُرُ فِي الْكِتَابِ الَّذِي لَا يَنْظُرُ فِيهِ أَحَدٌ غَيْرُهُ فَيُثْبِتُ مَا يَشَاءُ وَيَمْحُو مَا يَشَاءُ » «Şüphesiz Sübhân olan Allah, geceden geriye kalan üç saatte Zikr'i açar ve kendisinden başka hiç kimsenin bakamayacağı kitaba bakar; dilediğini sabit bırakır, dilediğini siler.» İnanç (akide) şudur ki: Allah'ın kazasında değişiklik olmaz. Bu silme ve sabit kılma da kazanın önceden geçmiş olduğu hususlardandır. Daha önce de geçtiği üzere kazadan bir kısmı vuku bulması kesinleşmiş olandır ki sabit olan budur; bir kısmı da sebeplerle geri çevrilen olandır ki silinen budur. Doğrusunu Allah bilir. el-Gaznevî şöyle demiştir: Bana göre Levh'te bulunanlar, meleklerden bazılarının kuşatması (bilmesi) sebebiyle gayb olmaktan çıkmıştır; dolayısıyla onda değişiklik olması muhtemeldir. Zira yaratılmışların Allah'ın bütün ilmini kuşatması imkânsızdır. O'nun ilminde eşyanın takdirine dair bulunan şeyler ise asla değiştirilmez. { وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ } “Ana kitap O'nun katındadır”; [yani] ecellerden ve
وَغَيْرِهَا. وَقِيلَ: أُمُّ الْكِتَابِ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ الَّذِي لَا يُبَدَّلُ وَلَا يُغَيَّرُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ يَجْرِي فِيهِ التَّبْدِيلُ. وَقِيلَ: إِنَّمَا يَجْرِي فِي الجرائد الأخر. وسيل ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ أُمِّ الْكِتَابِ فَقَالَ: عِلْمُ اللَّهِ مَا هُوَ خَالِقٌ، وَمَا خَلْقُهُ عَامِلُونَ، فَقَالَ لِعِلْمِهِ: كُنْ كِتَابًا، وَلَا تَبْدِيلَ فِي عِلْمِ اللَّهِ، وَعَنْهُ أَنَّهُ الذِّكْرُ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ" [الأنبياء: ١٠٥] وَهَذَا يَرْجِعُ مَعْنَاهُ إِلَى الْأَوَّلِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ كَعْبٍ. قَالَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ: أُمُّ الْكِتَابِ عِلْمُ اللَّهِ تَعَالَى بِمَا خَلَقَ وَبِمَا هُوَ خالق.
ve diğer şeylerdir. Ümmü'l-Kitâb'ın asla değiştirilmeyen ve tahrif edilmeyen Levh-i Mahfûz olduğu da söylenmiştir. Onda değişikliğin cereyan ettiği de söylenmiştir. Değişikliğin ancak diğer sayfalarda (kütüpte) cereyan ettiği de söylenmiştir. İbn Abbâs'a Ümmü'l-Kitâb hakkında sorulunca o: 'Allah'ın ne yaratacağına ve yarattıklarının ne yapacağına dair ilmidir; O ilmine: "Kitap ol" demiştir; Allah'ın ilminde ise hiçbir değişme olmaz' demiştir. Ondan gelen bir rivayette bunun 'ez-Zikr' olduğu nakledilmiştir; delili de Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ} “Andolsun, Zikir'den sonra Zebur'da da yazdık” [el-Enbiyâ: 105] buyruğudur. Bunun manası da birinciye dönmektedir ki bu da Ka'b'ın sözünün anlamıdır. Ka'bü'l-Ahbâr: 'Ümmü'l-Kitâb, Allah Teâlâ'nın yarattıklarına ve yaratacaklarına dair ilmidir' demiştir.
[سورة الرعد (١٣): الآيات ٤٠ الى ٤١]
[er-Ra'd Suresi (13): 40-41. Ayetler]
وَإِنْ مَا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ (٤٠) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤١)
{وَإِنْ مَا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ (٤٠) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤١)} “Onlara vaad ettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de sana düşen ancak tebliğ etmektir, hesap görmek ise Bize aittir. (40) Görmediler mi ki Biz o yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz? Allah hükmeder; O'nun hükmünü bozacak hiçbir güç yoktur. O, hesabı pek çabuk görendir. (41)”
قوله تعالى: (وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ) " مَا" زَائِدَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَإِنْ نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ، أَيْ مِنَ الْعَذَابِ لِقَوْلِهِ:" لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا
Yüce Allah'ın: {وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ} “Onlara vaad ettiğimizin bir kısmını sana göstersek de” buyruğundaki {ما} zâiddir; takdiri: 'Onlara vaad ettiğimiz azabın bir kısmını sana göstersek de' şeklindedir; zira O: {لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا} “Onlara dünya hayatında bir azap vardır”
" [الرعد: ٣٤] وَقَوْلُهُ:" وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ" [الرعد: ٣١] أَيْ إِنْ أَرَيْنَاكَ بَعْضَ مَا وَعَدْنَاهُمْ (أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ) فَلَيْسَ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلَاغُ، أَيِ التَّبْلِيغُ، (وَعَلَيْنَا الْحِسابُ) أَيِ الْجَزَاءُ وَالْعُقُوبَةُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوَلَمْ يَرَوْا) يَعْنِي، أَهْلَ مَكَّةَ، (أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ) أَيْ نَقْصِدُهَا. (نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها) اخْتُلِفَ فِيهِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ:" نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها" مَوْتُ عُلَمَائِهَا وَصُلَحَائِهَا قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَعَلَى هَذَا فَالْأَطْرَافُ الْأَشْرَافُ، وَقَدْ قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الطَّرَفُ وَالطَّرْفُ الرَّجُلُ الْكَرِيمُ، وَلَكِنَّ هَذَا الْقَوْلَ بَعِيدٌ، لِأَنَّ مَقْصُودَ الْآيَةِ: أَنَّا أَرَيْنَاهُمُ النُّقْصَانَ فِي أُمُورِهِمْ، لِيَعْلَمُوا أَنَّ تَأْخِيرَ الْعِقَابِ عَنْهُمْ لَيْسَ عَنْ عَجْزٍ، إِلَّا أَنْ يُحْمَلَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ عَلَى مَوْتِ أحبار اليهود والنصارى. وقال مجاهد أيضا
[er-Ra'd: 34] ve O'nun: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ} “Yaptıkları işler sebebiyle kâfirlere ansızın büyük bir bela isabet etmekten geri durmaz” [er-Ra'd: 31] buyruğudur. Yani sana onlara vaad ettiğimiz [azabın] bir kısmını göstersek de {أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ} “yahut seni vefat ettirsek de sana düşen ancak tebliğ etmektir”; dolayısıyla sana ancak tebliğ etmek düşer, {وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} “hesap görmek ise bize aittir”; yani ceza ve azap vermek [Bize aittir]. Yüce Allah'ın: {أَوَلَمْ يَرَوْا} “Görmediler mi?” buyruğu, Mekke ehlini kastetmektedir. {أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ} “Bizim yeryüzüne geldiğimizi” yani orayı hedef aldığımızı... {نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “onu etrafından eksilttiğimizi” buyruğu hakkında ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs ve Mücâhid: “{نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} 'Onu etrafından eksiltiyoruz' ifadesi, onun âlimlerinin ve salih kimselerinin vefat etmesidir” demişlerdir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Buna göre etrâf (أطراف), eşraf (ileri gelen şerefli kimseler) demektir. Nitekim İbnu'l-A'râbî: “et-Taraf (الطَّرَف) ve et-tarf (الطَّرْف), kerim (şerefli/cömert) adam demektir” demiştir. Fakat bu görüş uzaktır; zira ayetin maksadı, cezalandırılmalarının geciktirilmesinin bir acizlikten ileri gelmediğini bilmeleri için onlara kendi işlerindeki eksilmeyi göstermiş olmamızdır. Meğerki İbn Abbâs'ın sözü, Yahudi ve Hristiyan din bilginlerinin vefatı şeklinde yorumlanmış olsun. Mücâhid de yine [şöyle] demiştir:
وَقَتَادَةُ وَالْحَسَنُ: هُوَ مَا يَغْلِبُ عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ مِمَّا فِي أَيْدِي الْمُشْرِكِينَ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَنْهُ أَيْضًا هُوَ خَرَابُ الْأَرْضِ حَتَّى يَكُونَ الْعُمْرَانُ فِي نَاحِيَةٍ مِنْهَا، وَعَنْ مُجَاهِدٍ: نُقْصَانُهَا خَرَابُهَا وَمَوْتُ أَهْلِهَا. وَذَكَرَ وَكِيعُ بْنُ الْجَرَّاحِ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها
Katâde ve el-Hasan da: 'Bu, Müslümanların müşriklerin elinde bulunan yerlere galip gelip fethetmesidir' demişlerdir; bu İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Yine ondan gelen bir rivayete göre bu, bayındırlık sadece bir tarafında kalıncaya kadar yeryüzünün harap olmasıdır. Mücâhid'den: 'Eksilmesi, harap olması ve ahalisinin ölmesidir' dediği nakledilmiştir. Vekî' b. el-Cerrâh, Talha b. Umeyr yoluyla Atâ b. Ebî Rabâh'tan Allah Teâlâ'nın: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها} “Görmediler mi ki Biz o yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz?” buyruğu hakkında rivayet etmiştir;