" قَالَ: ذَهَابُ فُقَهَائِهَا وَخِيَارِ أَهْلِهَا. قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: قَوْلُ عَطَاءٍ فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ حَسَنٌ جِدًّا، تَلَقَّاهُ أَهْلُ الْعِلْمِ بِالْقَبُولِ. قُلْتُ: وَحَكَاهُ الْمَهْدَوِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ وَابْنِ عُمَرَ، وَهَذَا نَصُّ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ نَفْسُهُ، رَوَى سُفْيَانُ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ مُجَاهِدٍ،" نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها" قَالَ: مَوْتُ الْفُقَهَاءِ وَالْعُلَمَاءِ، وَمَعْرُوفٌ فِي اللُّغَةِ أَنَّ الطَّرَفَ الْكَرِيمُ مِنْ كل شي، وَهَذَا خِلَافُ مَا ارْتَضَاهُ أَبُو نَصْرٍ عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ عَبْدِ الْكَرِيمِ مِنْ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَالشَّعْبِيُّ: هُوَ النُّقْصَانُ وَقَبْضُ الْأَنْفُسِ. قَالَ أَحَدُهُمَا: وَلَوْ كَانَتِ الْأَرْضُ تَنْقُصُ لَضَاقَ عَلَيْكَ حَشُّكَ. وَقَالَ الْآخَرُ: لَضَاقَ عَلَيْكَ حَشٌّ تَتَبَرَّزُ فِيهِ. قِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ هَلَاكُ مَنْ هَلَكَ مِنَ الْأُمَمِ قَبْلَ قُرَيْشٍ وَهَلَاكُ أرضهم بعدهم، والمعنى: أو لم تَرَ قُرَيْشٌ هَلَاكَ مَنْ قَبْلَهُمْ، وَخَرَابَ أَرْضِهِمْ بَعْدَهُمْ؟! أَفَلَا يَخَافُونَ أَنْ يَحِلَّ بِهِمْ مِثْلُ ذَلِكَ، وَرُوِيَ ذَلِكَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَابْنِ جُرَيْجٍ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا أنه بَرَكَاتِ الْأَرْضِ وَثِمَارِهَا وَأَهْلِهَا. وَقِيلَ: [نَقْصُهَا] بِجَوْرِ وُلَاتِهَا. قُلْتُ: وَهَذَا صَحِيحٌ مَعْنًى، فَإِنَّ الْجَوْرَ وَالظُّلْمَ يُخَرِّبُ الْبِلَادَ، بِقَتْلِ أَهْلِهَا وَانْجِلَائِهِمْ عَنْهَا، وَتُرْفَعُ مِنَ الْأَرْضِ الْبَرَكَةُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ) أَيْ لَيْسَ يَتَعَقَّبُ حُكْمَهُ أَحَدٌ بِنَقْصٍ وَلَا تَغْيِيرٍ. (وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ) أَيِ الِانْتِقَامِ مِنَ الْكَافِرِينَ، سَرِيعُ الثَّوَابِ لِلْمُؤْمِنِ. وَقِيلَ: لَا يَحْتَاجُ فِي حِسَابِهِ إِلَى رَوِيَّةِ قَلْبٍ، وَلَا عَقْدِ بَنَانٍ، حسب ما تقدم في" البقرة" بيانه.
[Atâ]: “Fakihlerinin ve hayırlı kimselerinin gitmesidir” dedi. Ebû Ömer b. Abdi'l-Berr şöyle demiştir: “Atâ'nın ayetin teviline dair bu sözü pek güzeldir; ilim ehli bunu kabulle karşılamıştır.” Derim ki: el-Mehdavî bunu Mücâhid ve İbn Ömer'den de nakletmiştir. Bu da bizzat ilk görüşün lafzıdır. Süfyân, Mansûr yoluyla Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها} “onun etrafından eksiltiyoruz” ifadesi hakkında: “Fakihlerin ve âlimlerin vefatıdır” demiştir. Lügatte bir şeyin “tarafı”nın o şeyin en değerlisi ve seçkini olduğu bilinmektedir. Bu ise Ebû Nasr Abdürrahîm b. Abdilkerîm'in İbn Abbâs'ın sözünden tercih ettiği görüşün hilafınadır. İkrime ve eş-Şa'bî ise: “Bu, [canların] noksanlaşması ve nefislerin kabzedilmesidir” demişlerdir. İkisinden biri: “Eğer yeryüzü [fiziksel olarak] eksilseydi, senin helan sana dar gelirdi” demiştir. Diğeri de: “Def-i hacet ettiğin hela sana dar gelirdi” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Bundan kasıt, Kureyş'ten önce helak olmuş ümmetlerin helaki ve onlardan sonra yurtlarının harap olmasıdır. Mana şudur: Kureyş, kendilerinden öncekilerin helakini ve onlardan sonra yurtlarının harap olduğunu görmedi mi?! Başlarına benzer bir durumun gelmesinden korkmuyorlar mı? Bu [görüş] aynı şekilde İbn Abbâs, Mücâhid ve İbn Cüreyc'den de rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan gelen diğer bir rivayette ise bunun yeryüzünün bereketlerinin, meyvelerinin ve ahalisinin [eksilmesi] olduğu belirtilmiştir. Bir görüşe göre de: “[Eksilmesi] idarecilerinin zulmü sebebiyledir.” Derim ki: Bu, mana bakımından doğrudur. Çünkü zulüm ve haksızlık, ahalisini öldürmek ve onları yurtlarından sürmek suretiyle beldeleri harap eder ve yeryüzünden bereket kaldırılır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: {وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ} “Hükmü Allah verir; O'nun hükmünü denetleyip bozacak hiç kimse yoktur” buyruğunun anlamı; hiç kimse O'nun hükmünü eksilterek veya değiştirerek geri çeviremez, demektir. {وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ} “Ve O, hesabı pek çabuk görendir” buyruğu ise; kâfirlerden intikamı çabuk alan, müminlere mükâfatı pek çabuk ulaştıran demektir. Şöyle de denilmiştir: O, hesabında ne zihnen düşünmeye ne de parmakla saymaya ihtiyaç duyar; nitekim bunun açıklaması daha önce el-Bakara Suresi'nde geçmişti.
[سورة الرعد (١٣): الآيات ٤٢ الى ٤٣]
[er-Ra'd Suresi (13), 42-43. Ayetler]
وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢) وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ (٤٣)
{وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ} “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı; fakat bütün tuzaklar Allah'ındır. O, her nefsin ne kazandığını bilir. Kâfirler de bu yurdun sonunun kime ait olduğunu yakında bileceklerdir.” (42) {وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ} “İnkâr edenler: 'Sen peygamber olarak gönderilmiş değilsin' derler. De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar yeter.'” (43)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) أَيْ مِنْ قَبْلِ مُشْرِكِي مَكَّةَ، مَكَرُوا بِالرُّسُلِ وَكَادُوا لَهُمْ وَكَفَرُوا بِهِمْ. (فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً) أَيْ هُوَ مَخْلُوقٌ لَهُ مَكْرُ الْمَاكِرِينَ، فَلَا يَضُرُّ إِلَّا بِإِذْنِهِ. وَقِيلَ: فَلِلَّهِ خَيْرُ الْمَكْرِ، أَيْ يُجَازِيهِمْ بِهِ. (يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ) مِنْ خير وشر، فيجازي عليه. (وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ) كَذَا قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَابْنِ كَثِيرٍ وَأَبِي عَمْرٍو. الْبَاقُونَ" الْكُفَّارُ" عَلَى الْجَمْعِ. وَقِيلَ: عُنِيَ [بِهِ] أَبُو جَهْلٍ. (لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ) أَيْ عَاقِبَةُ دَارِ الدُّنْيَا ثَوَابًا وَعِقَابًا، أَوْ لِمَنِ الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ، وَهَذَا تَهْدِيدٌ وَوَعِيدٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا) قَالَ قَتَادَةُ: هُمْ مُشْرِكُو الْعَرَبِ، أَيْ لَسْتَ بِنَبِيٍّ وَلَا رَسُولٍ، وَإِنَّمَا أَنْتَ مُتَقَوِّلٌ، أَيْ لَمَّا لَمْ يَأْتِهِمْ بِمَا اقْتَرَحُوا قَالُوا ذَلِكَ. (قُلْ كَفى بِاللَّهِ) أَيْ قُلْ لَهُمْ يَا محمد:" كَفى بِاللَّهِ" أي كفى الله (شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ) بِصِدْقِي وَكَذِبِكُمْ. (وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ) وَهَذَا احْتِجَاجٌ عَلَى مُشْرِكِي الْعَرَبِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَرْجِعُونَ إِلَى أَهْلِ الْكِتَابِ- مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ- فِي التَّفَاسِيرِ. وَقِيلَ: كَانَتْ شَهَادَتُهُمْ قَاطِعَةً لِقَوْلِ الْخُصُومِ، وَهُمْ مُؤْمِنُو أَهْلِ الْكِتَابِ كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَسَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ وَتَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَالنَّجَاشِيِّ وَأَصْحَابِهِ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ أَخِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ قَالَ: لَمَّا أُرِيدَ [قَتْلُ] عُثْمَانَ جَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ فَقَالَ لَهُ عُثْمَانُ: مَا جَاءَ بِكَ؟ قَالَ: جِئْتُ فِي نُصْرَتِكَ، قَالَ: اخْرُجْ إِلَى النَّاسِ فَاطْرُدْهُمْ عني، فإنك خارج خَيْرٌ لِي مِنْ دَاخِلٍ، [قَالَ] فَخَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ إِلَى النَّاسِ فَقَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّهُ كَانَ اسْمِي فِي الْجَاهِلِيَّةِ فُلَانٌ، فسماني
Yüce Allah'ın: {وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı” buyruğu; yani Mekke müşriklerinden öncekiler, peygamberlere tuzak kurmuş, onlara hileler düzenlemiş ve onları inkâr etmişlerdi. {فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً} “fakat bütün tuzaklar Allah'ındır”; yani tuzak kuranların tuzakları O'nun mahlûkudur (yarattığıdır), bu sebeple O'nun izni olmadan hiçbir zarar veremez. Şöyle de denilmiştir: En üstün tuzak/karşılık Allah'ındır; yani onlara [tuzaklarının] cezasını O verir. {يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ} “O, her nefsin ne kazandığını bilir”; hayır ve şerden ne kazandığını bilir ve buna göre karşılığını verir. {وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ} “Kâfirler de yakında bileceklerdir”; Nâfi‘, İbn Kesîr ve Ebû Amr'ın kıraati bu şekildedir [yani 'el-Kâfir' / tekil olarak]. Geriye kalanlar ise çoğul olarak "el-Kuffâr" şeklinde okumuşlardır. [Tekil okuyuşa göre] bununla Ebû Cehil'in kastedildiği de söylenmiştir. {لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ} “bu yurdun sonunun kime ait olduğunu”; yani dünya yurdunun sonucunun sevap ve ceza olarak kime ait olacağını veya âhiret yurdundaki mükâfat ve cezanın kime verileceğini [yakında bileceklerdir]. Bu bir tehdit ve uyarıdır. Yüce Allah'ın: {وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا} “İnkâr edenler: 'Sen peygamber olarak gönderilmiş değilsin' derler” buyruğu hakkında Katâde şöyle demiştir: Bunlar Arap müşrikleridir. Yani "Sen ne bir nebi ne de bir resulsün; sen ancak [kendi kendine söz] uyduran birisin" [demişlerdir]. Yani kendilerinin teklif ettiği [mucizeleri] onlara getirmeyince böyle söylemişlerdir. {قُلْ كَفى بِاللَّهِ} “De ki: Allah yeter”; yani onlara de ki [ey Muhammed]: "Allah yeter"; yani Allah kâfidir, {شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} “benimle sizin aranızda şahit olarak”; benim doğruluğuma ve sizin de yalancılığınıza [şahit olarak Allah kâfidir]. {وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ} “ve yanında Kitap'ın ilmi bulunanlar da [şahittir]”. Bu, Arap müşriklerine karşı bir delil getirmedir; çünkü onlar [ayetlerin] açıklamaları hususunda Kitap ehlinden iman edenlere başvuruyorlardı. Şöyle de denilmiştir: Onların şahitliği hasımların sözünü kesin olarak çürütmekteydi. Bunlar da Abdullah b. Selâm, Selmân-ı Fârisî, Temîm ed-Dârî, Necâşî ve arkadaşları gibi Ehl-i Kitap'tan iman eden kimselerdir. Bunu Katâde ve Saîd b. Cübeyr söylemiştir. Tirmizî, Abdullah b. Selâm'ın yeğeninden şöyle rivayet etmiştir: Osman [radıyallâhu anh] öldürülmek istendiğinde Abdullah b. Selâm geldi. Osman ona: "Seni buraya ne getirdi?" dedi. [Abdullah]: "Sana yardım etmek için geldim" dedi. [Osman]: "İnsanların yanına çık ve onları benden uzaklaştır; zira senin dışarıda olman benim için içeride olmandan daha hayırlıdır" dedi. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Abdullah b. Selâm insanların karşısına çıkıp şöyle dedi: "Ey insanlar! Cahiliye döneminde benim adım falanca idi; sonra beni...
رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَبْدَ اللَّهِ، وَنَزَلَتْ فِيَّ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، فَنَزَلَتْ فِيَّ." وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ" [الأحقاف: ١٠] وَنَزَلَتْ فِيَّ." قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ" الْحَدِيثَ. وَقَدْ كَتَبْنَاهُ بِكَمَالِهِ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ". وَقَالَ فِيهِ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَكَانَ اسْمُهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ حُصَيْنٌ فَسَمَّاهُ النَّبِيُّ ﷺ عَبْدُ اللَّهِ. وَقَالَ أَبُو بِشْرٍ: قُلْتُ لِسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ" وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ"؟ قَالَ: هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ. قُلْتُ: وَكَيْفَ يَكُونُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَهَذِهِ السُّورَةُ مَكِّيَّةٌ وَابْنُ سَلَامٍ مَا أَسْلَمَ إِلَّا بِالْمَدِينَةِ؟! ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَقَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ السُّورَةُ مَكِّيَّةٌ وَابْنُ سَلَامٍ أَسْلَمَ بِالْمَدِينَةِ بَعْدَ هَذِهِ السُّورَةِ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ تُحْمَلَ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى ابْنِ سَلَامٍ، فَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ جِبْرِيلُ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ: هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَكَانُوا يَقْرَءُونَ" وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ" وَيُنْكِرُونَ عَلَى مَنْ يَقُولُ: هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَسَلْمَانُ، لِأَنَّهُمْ يَرَوْنَ أَنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ، وَهَؤُلَاءِ أَسْلَمُوا بِالْمَدِينَةِ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَرَأَ" وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ" وَإِنْ كَانَ فِي الرِّوَايَةِ ضَعْفٌ، وَرَوَى ذَلِكَ سُلَيْمَانُ بْنُ أَرْقَمَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَرَوَى مَحْبُوبٌ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْيَمَانِيِّ أَنَّهُ قَرَأَ كَذَلِكَ-" وَمِنْ عِنْدِهِ" بِكَسْرِ الْمِيمِ وَالْعَيْنِ وَالدَّالِ" عُلِمَ الْكِتَابُ" بِضَمِّ الْعَيْنِ وَرَفْعِ الْكِتَابِ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَطَاءٍ: قُلْتُ، لِأَبِي جَعْفَرِ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵃ زَعَمُوا أَنَّ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ فَقَالَ: إِنَّمَا ذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁، وَكَذَلِكَ قَالَ مُحَمَّدُ ابْنُ الْحَنَفِيَّةِ. وَقِيلَ: جَمِيعُ الْمُؤْمِنِينَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: أَمَّا مَنْ قَالَ إِنَّهُ عَلِيٌّ فَعَوَّلَ عَلَى أَحَدِ وَجْهَيْنِ: إِمَّا لِأَنَّهُ عِنْدَهُ أَعْلَمُ الْمُؤْمِنِينَ وَلَيْسَ كَذَلِكَ، بَلْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ أَعْلَمُ مِنْهُ. وَلِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ." أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا" وَهُوَ حَدِيثٌ بَاطِلٌ، النَّبِيُّ ﷺ مَدِينَةُ عِلْمٍ وَأَصْحَابُهُ أَبْوَابُهَا، فَمِنْهُمُ الْبَابُ الْمُنْفَسِحُ، وَمِنْهُمُ الْمُتَوَسِّطُ، عَلَى قَدْرِ مَنَازِلِهِمْ فِي الْعُلُومِ. وَأَمَّا من قال
...Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [bana] Abdullah [ismini verdi]. Allah'ın Kitabı'ndan benim hakkımda âyetler indi; hakkımda {وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “İsrâiloğullarından bir şahit de bunun benzerine şahitlik edip iman etmişken, siz yine de büyüklük tasladınız. Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez” [el-Ahkâf 46/10] âyeti indi. Yine hakkımda {قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ} “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitab'ın ilmi bulunan kimse yeter” âyeti indi...» hadisini [zikretti]. Biz bu hadisi et-Tezkire adlı eserimizde eksiksiz olarak kaydettik. Ebû Îsâ [et-Tirmizî] bu hadis hakkında: “Bu, hasen-garîb bir hadistir” demiştir. Câhiliye döneminde onun adı Husayn idi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona Abdullah adını verdi. Ebû Bişr şöyle demiştir: Saîd b. Cübeyr'e {وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ} [âyetini] sordum. “O, Abdullah b. Selâm'dır” dedi. Dedim ki: “Bu sûre Mekkî olduğu ve İbn Selâm da ancak Medine'de Müslüman olduğu halde nasıl Abdullah b. Selâm olabilir?!” Bunu es-Sa‘lebî zikretmiştir. el-Kuşeyrî ise şöyle demiştir: İbn Cübeyr demiştir ki: Sûre Mekkîdir; İbn Selâm ise bu sûreden sonra Medine'de Müslüman olmuştur. Dolayısıyla bu âyetin İbn Selâm'a hamledilmesi câiz değildir. O halde {وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} “yanında Kitab'ın ilmi olan” Cebrâil'dir. Bu, İbn Abbâs'ın da görüşüdür. el-Hasan, Mücâhid ve ed-Dahhâk ise: “O, Yüce Allah'tır” demişlerdir. Onlar {وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ} şeklinde okurlar ve sûrenin Mekkî olduğunu, bunların ise Medine'de Müslüman olduklarını düşündükleri için “O, Abdullah b. Selâm ve Selmân'dır” diyenleri reddederlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre -rivayette zayıflık bulunmakla birlikte- o {وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ} şeklinde okumuştur. Bunu Süleyman b. Erkam, ez-Zührî'den, o Sâlim'den, o da babasından, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Mahbûb da İsmâil b. Muhammed el-Yemânî'den onun da böyle okuduğunu rivayet etmiştir; yani mîm, ayn ve dâl harflerinin kesresiyle {وَمِنْ عِنْدِهِ} ve aynın dammesi ile el-Kitâb kelimesinin ref'iyle {عُلِمَ الْكِتَابُ} [şeklinde okunmuştur]. Abdullah b. Atâ şöyle demiştir: Ebû Ca‘fer b. Ali b. el-Hüseyin b. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anhüm'e: “Yanında Kitab'ın ilmi bulunan kimsenin Abdullah b. Selâm olduğunu iddia ediyorlar” dedim. Bunun üzerine o: “O ancak Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tır” dedi. Muhammed b. el-Hanefiyye de böyle söylemiştir. [Bu kastedilenin] bütün müminler olduğu da söylenmiştir; doğrusunu en iyi Allah bilir. Kâdı Ebû Bekr İbnu'l-Arabî şöyle demiştir: Onun Ali olduğunu söyleyen kimse şu iki gerekçeden birine dayanmıştır: Ya onun kendi nezdinde müminlerin en bilgilisi olmasıdır ki durum öyle değildir; bilakis Ebû Bekir, Ömer ve Osman ondan daha bilgilidir. Ya da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا» «Ben ilmin şehriyim, Ali de onun kapısıdır» buyruğudur ki bu asılsız/bâtıl bir hadistir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ilim şehridir, ashâbı da onun kapılarıdır; ilimlerdeki mertebelerine göre onlardan kimisi geniş kapı, kimisi de orta [büyüklükte bir] kapıdır. [Bununla kastedilenlerin]...
إِنَّهُمْ جَمِيعُ الْمُؤْمِنِينَ فَصَدَقَ، لِأَنَّ كُلَّ مُؤْمِنٍ يَعْلَمُ الْكِتَابَ، وَيُدْرِكُ وَجْهَ إِعْجَازِهِ، وَيَشْهَدُ لِلنَّبِيِّ ﷺ بِصِدْقِهِ. قُلْتُ: فَالْكِتَابُ عَلَى هَذَا هُوَ الْقُرْآنُ. وَأَمَّا مِنْ قَالَ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ فَعَوَّلَ عَلَى حَدِيثِ التِّرْمِذِيِّ، وَلَيْسَ يَمْتَنِعُ أَنْ يُنْزِلَ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ شَيْئًا وَيَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْمُؤْمِنِينَ لَفْظًا، وَيَعْضُدُهُ مِنَ النِّظَامِ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا" يَعْنِي قُرَيْشًا، فَالَّذِينَ عِنْدَهُمْ عِلْمُ الْكِتَابِ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، الَّذِينَ هُمْ إِلَى مَعْرِفَةِ النُّبُوَّةِ وَالْكِتَابِ أَقْرَبُ مِنْ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَقَوْلُ من قال هو عبد الله بن سلام وَغَيْرُهُ يُحْتَمَلُ أَيْضًا، لِأَنَّ الْبَرَاهِينَ إِذَا صَحَّتْ وَعَرَفَهَا مَنْ قَرَأَ الْكُتُبَ الَّتِي أُنْزِلَتْ قَبْلَ الْقُرْآنِ كَانَ أَمْرًا مُؤَكَّدًا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَقِيقَةِ ذلك.
onların bütün müminler olduğunu söyleyen kimse doğru söylemiştir; çünkü her mümin Kitab'ı bilir, onun i'câz (mucizelik) yönünü idrak eder ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğuna şahitlik eder. Derim ki: Buna göre Kitap, Kur'an'dır. Onun Abdullah b. Selâm olduğunu söyleyen kimse ise Tirmizî'nin hadisine dayanmıştır. Abdullah b. Selâm hakkında bir şey indirilip lafzın bütün müminleri kapsaması imkânsız değildir. [Ayetin] tertibinden şunu destekleyen bir delil de şudur: Yüce Allah'ın: {وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenler derler ki” buyruğuyla Kureyş kastedilmektedir; bu durumda yanında Kitab'ın ilmi olanlar, peygamberliği ve Kitab'ı bilmeye putperestlerden daha yakın olan Yahudi ve Hristiyan müminleridir. en-Nehhâs şöyle demiştir: 'Onun Abdullah b. Selâm ve başkaları olduğunu söyleyenin görüşü de muhtemeldir; çünkü deliller sahih olup Kur'an'dan önce indirilen kitapları okuyan kimse bunları bildiği vakit bu teyit edilmiş bir durum olur.' Bunun hakikatini en iyi Allah bilir.