إِنَّا وَجَدْنَا طَرْدَ الْهَوَامِلِ ... خَيْرًا مِنَ التنان وَالْمَسَائِلِ
Biz başıboş develeri sürüp kovalamayı... Gizlenmekten ve istemekten daha hayırlı bulduk.
وَعِدَّةِ الْعَامِ وَعَامٍ قَابِلِ ... مَلْقُوحَةً فِي بطن ناب حامل
Bu yılın ve gelecek yılın vaadiyle... Yaşlı bir devenin karnındaki cenin (melkûha) karşılığı olmaktan [daha hayırlı bulduk].
قوله تعالى: (فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ) أَيْ مِنَ السَّحَابِ. وَكُلُّ مَا عَلَاكَ فَأَظَلَّكَ يُسَمَّى سَمَاءٌ. وَقِيلَ: مِنْ جِهَةِ السَّمَاءِ. (مَاءً) أَيْ قَطْرًا. (فَأَسْقَيْناكُمُوهُ) أَيْ جَعَلْنَا ذَلِكَ الْمَطَرَ لِسُقْيَاكُمْ وَلِشُرْبِ مَوَاشِيكُمْ وَأَرْضِكُمْ. وَقِيلَ: سَقَى وَأَسْقَى بِمَعْنًى. وَقِيلَ بِالْفَرْقِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. (وَما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِينَ) أَيْ لَيْسَتْ خَزَائِنُهُ عِنْدَكُمْ، أَيْ نَحْنُ الْخَازِنُونَ لِهَذَا الْمَاءِ نُنَزِّلُهُ إِذَا شِئْنَا وَنُمْسِكُهُ إِذَا شِئْنَا. وَمِثْلُهُ" وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً "،" وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ". وَقَالَ سُفْيَانُ: لَسْتُمْ بِمَانِعِينَ المطر.
Yüce Allah'ın: (فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ) yani buluttan. Seni aşan ve seni gölgeleyen her şeye sema denir. [Bir görüşe göre] gök cihetinden, denilmiştir. (مَاءً) yani yağmur [indirdik]. (فَأَسْقَيْناكُمُوهُ) yani o yağmuru sizin içmeniz, hayvanlarınızın ve arazinizin sulanması için kıldık. {سَقَى} ile {أَسْقَى} kelimelerinin aynı anlamda olduğu söylenmiştir. Aralarında fark bulunduğu da söylenmiştir ki bu daha önce geçmişti. (وَما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِينَ) yani onun hazineleri sizin elinizde değildir; yani bu suyun koruyucusu/hazinelerinin sahibi biziz; dilediğimizde onu indirir, dilediğimizde tutarız. {وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً} “Ve gökten tertemiz bir su indirdik” ile {وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ} “Gökten belli bir ölçüde su indirdik de onu yeryüzünde durdurduk. Şüphesiz biz onu gidermeye de kadiriz” [ayetleri] de böyledir. Süfyân: Yağmura engel olabilecek kimseler değilsiniz, demiştir.
[سورة الحجر (١٥): آية ٢٣]
[Hicr Suresi (15), Âyet 23]
وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَنَحْنُ الْوارِثُونَ (٢٣)
{وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَنَحْنُ الْوارِثُونَ (٢٣)} “Şüphesiz biz, evet yalnız biz diriltiriz ve öldürürüz; (her şeyin) gerçek vârisi de biziz.”
أَيِ الأرض ومن عليها، ولا يبقى شي سِوَانَا. نَظِيرُهُ" إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ". فملك كل شي لِلَّهِ تَعَالَى. وَلَكِنْ مَلَّكَ عِبَادَهُ أَمْلَاكًا فَإِذَا ماتوا انقطعت
Yani yeryüzüne ve üzerindekilere [vâris oluruz]; bizden başka hiçbir şey kalmaz. Bunun benzeri: {إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ} “Şüphesiz yeryüzüne ve üzerindekilere biz vâris oluruz ve onlar ancak bize döndürülürler” [ayetidir]. Dolayısıyla her şeyin mülkiyeti Yüce Allah'a aittir. Fakat [Allah] kullarına birtakım mülkler vermiştir; onlar öldüklerinde ise
الدَّعَاوَى، فَكَانَ اللَّهُ وَارِثًا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. وَقِيلَ: الْإِحْيَاءُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِحْيَاءُ النُّطْفَةِ فِي الْأَرْحَامِ. فَأَمَّا الْبَعْثُ فَقَدْ ذَكَرَهُ بَعْدَ هذا في قوله:" إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ".
iddialar sona erer; böylece Allah bu yönden vâris olur. Bir görüşe göre de bu ayetteki diriltme, rahimlerdeki nutfenin diriltilmesidir. Yeniden diriltmeye (ba's) gelince, bunu bundan sonra: {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ} “Şüphesiz senin Rabbin, onları toplayacak olan ancak O'dur” sözünde zikretmiştir.
[سورة الحجر (١٥): آية ٢٤]
[Hicr Suresi (15), Âyet 24]
وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ (٢٤)
{وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ (٢٤)} “Andolsun, içinizden öne geçenleri de bildik, geride kalanları da bildik.”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ فِيهِ ثَمَانِ تَأْوِيلَاتٍ: الْأَوَّلُ-" الْمُسْتَقْدِمِينَ" فِي الْخَلْقِ إِلَى اليوم، و" الْمُسْتَأْخِرِينَ" الَّذِينَ لَمْ يُخْلَقُوا بَعْدُ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ وغيرهما. الثاني-" الْمُسْتَقْدِمِينَ" الأموات، و" الْمُسْتَأْخِرِينَ" الْأَحْيَاءُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ. الثَّالِثُ-" الْمُسْتَقْدِمِينَ" من تقدم أمة محمد، و" الْمُسْتَأْخِرِينَ" أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. الرابع-" الْمُسْتَقْدِمِينَ" في الطاعة والخير، و" الْمُسْتَأْخِرِينَ" فِي الْمَعْصِيَةِ وَالشَّرِّ، قَالَهُ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ أَيْضًا. الخامس-" الْمُسْتَقْدِمِينَ" في صفوف الحرب، و" الْمُسْتَأْخِرِينَ" فِيهَا، قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ. السَّادِسُ-" الْمُسْتَقْدِمِينَ" من قتل في الجهاد، و" الْمُسْتَأْخِرِينَ" مَنْ لَمْ يُقْتَلْ، قَالَهُ الْقُرَظِيُّ. السَّابِعُ:-" الْمُسْتَقْدِمِينَ" أول الخلق، و" الْمُسْتَأْخِرِينَ" آخِرُ الْخَلْقِ، قَالَهُ الشَّعْبِيُّ. الثَّامِنُ-" الْمُسْتَقْدِمِينَ" فِي صفوف الصلاة، و" الْمُسْتَأْخِرِينَ" فِيهَا بِسَبَبِ النِّسَاءِ. وَكُلُّ هَذَا مَعْلُومٌ لِلَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّهُ عَالِمٌ بِكُلِّ مَوْجُودٍ وَمَعْدُومٍ، وَعَالِمٌ بِمَنْ خَلَقَ وَمَا هُوَ خَالِقُهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. إِلَّا أَنَّ الْقَوْلَ الثَّامِنَ هُوَ سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ، لِمَا رَوَاهُ النَّسَائِيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي الْجَوْزَاءِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:" كَانَتِ امْرَأَةٌ تُصَلِّي خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَسْنَاءُ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ، فَكَانَ بَعْضُ الْقَوْمِ يَتَقَدَّمُ حَتَّى يَكُونَ فِي الصَّفِّ الْأَوَّلِ لِئَلَّا يَرَاهَا، وَيَتَأَخَّرُ بَعْضُهُمْ حَتَّى يَكُونَ فِي الصَّفِّ الْمُؤَخَّرِ، فَإِذَا رَكَعَ نَظَرَ مِنْ تَحْتِ إِبْطِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿" وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ". وَرُوِيَ عَنْ أَبِي الْجَوْزَاءِ وَلَمْ يُذْكَرْ ابْنُ عَبَّاسٍ. وهو أصح.
Burada üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Andolsun, içinizden öne geçenleri de bildik, geride kalanları da bildik” buyruğunda sekiz tevil vardır: 1. Birincisi: "Öne geçenler", bugüne kadar yaratılanlar; "geride kalanlar" ise henüz yaratılmamış olanlardır. Bunu Katâde, İkrime ve başkaları söylemiştir. 2. İkincisi: "Öne geçenler" ölüler, "geride kalanlar" ise yaşayanlardır. Bunu İbn Abbâs ve Dahhâk söylemiştir. 3. Üçüncüsü: "Öne geçenler" Muhammed'in ümmetinden önce geçenler, "geride kalanlar" ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir. Bunu Mücâhid söylemiştir. 4. Dördüncüsü: "Öne geçenler" itaat ve hayırda [öne geçenler], "geride kalanlar" ise masiyet ve şerde [geride kalanlardır]. Bunu el-Hasen ve yine Katâde söylemiştir. 5. Beşincisi: "Öne geçenler" savaş saflarında [öne geçenler], "geride kalanlar" ise o [saflarda geride kalanlardır]. Bunu Saîd b. el-Müseyyeb söylemiştir. 6. Altıncısı: "Öne geçenler" cihatta öldürülenler, "geride kalanlar" ise öldürülmeyenlerdir. Bunu el-Kurazî söylemiştir. 7. Yedincisi: "Öne geçenler" yaratılışın ilki, "geride kalanlar" ise yaratılışın sonudur. Bunu eş-Şa'bî söylemiştir. 8. Sekizincisi: "Öne geçenler" namaz saflarında [öne geçenler], "geride kalanlar" ise kadınlar sebebiyle saflarda [geride kalanlardır]. Bütün bunlar Allah Teâlâ tarafından bilinmektedir; zira O, var olan ve yok olan her şeyi bilendir; yarattıklarını da kıyamet gününe kadar yaratacaklarını da bilendir. Ancak sekizinci görüş ayetin nüzul sebebidir. Zira Nesâî ve Tirmizî, Ebi'l-Cevzâ'dan, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: « كَانَتِ امْرَأَةٌ تُصَلِّي خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَسْنَاءُ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ، فَكَانَ بَعْضُ الْقَوْمِ يَتَقَدَّمُ حَتَّى يَكُونَ فِي الصَّفِّ الْأَوَّلِ لِئَلَّا يَرَاهَا، وَيَتَأَخَّرُ بَعْضُهُمْ حَتَّى يَكُونَ فِي الصَّفِّ الْمُؤَخَّرِ، فَإِذَا رَكَعَ نَظَرَ مِنْ تَحْتِ إِبْطِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} » «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında insanların en güzellerinden güzel bir kadın namaz kılardı. Cemaatten bazıları onu görmemek için birinci safta yer alacak şekilde öne geçer, bazıları da en arka safta bulunacak şekilde geride kalırdı; rükûya vardığında da koltuğunun altından bakardı. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Andolsun, içinizden öne geçenleri de bildik, geride kalanları da bildik” [ayetini] indirdi.» [Bu rivayet] İbn Abbâs zikredilmeksizin [mürsel olarak] Ebû'l-Cevzâ'dan da rivayet edilmiştir ki daha sahih olanı budur.
الثَّانِيَةُ- هَذَا يَدُلُّ عَلَى فَضْلِ أَوَّلِ الْوَقْتِ فِي الصَّلَاةِ وَعَلَى فَضْلِ الصَّفِّ الْأَوَّلِ، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِي النِّدَاءِ وَالصَّفِّ الْأَوَّلِ ثُمَّ لم يجدوا إلا أن يستهمو عَلَيْهِ لَاسْتَهَمُوا". فَإِذَا جَاءَ الرَّجُلُ عِنْدَ الزَّوَالِ فَنَزَلَ فِي الصَّفِّ الْأَوَّلِ مُجَاوِرَ الْإِمَامِ، حَازَ ثَلَاثَ مَرَاتِبَ فِي الْفَضْلِ: أَوَّلَ الْوَقْتِ، وَالصَّفَّ الْأَوَّلَ، وَمُجَاوَرَةَ الْإِمَامِ. فَإِنْ جَاءَ عِنْدَ الزَّوَالِ فَنَزَلَ فِي الصَّفِّ الْآخِرِ أَوْ فِيمَا نَزَلَ عَنِ الصَّفِّ الْأَوَّلِ، فَقَدْ حَازَ فَضْلَ أَوَّلِ الْوَقْتِ وَفَاتَهُ فَضْلُ الصَّفِّ الْأَوَّلِ وَالْمُجَاوَرَةِ. فَإِنْ جَاءَ وَقْتَ الزَّوَالِ وَنَزَلَ فِي الصَّفِّ الْأَوَّلِ دُونَ مَا يَلِي الْإِمَامَ فَقَدْ حَازَ فَضْلَ أَوَّلِ الْوَقْتِ وَفَضْلَ الصَّفِّ الْأَوَّلِ، وَفَاتَهُ مُجَاوَرَةُ الْإِمَامِ. فَإِنْ جَاءَ بَعْدَ الزَّوَالِ وَنَزَلَ فِي الصَّفِّ الْأَوَّلِ فَقَدْ فَاتَهُ فَضِيلَةُ أَوَّلِ الْوَقْتِ، وَحَازَ فَضِيلَةَ الصَّفِّ الْأَوَّلِ وَمُجَاوَرَةَ الْإِمَامِ. وَهَكَذَا. وَمُجَاوَرَةُ الْإِمَامِ لَا تَكُونُ لِكُلِّ أَحَدٍ، وَإِنَّمَا هِيَ كَمَا قَالَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ: وَسَلَّمَ:" ليلني منكم أولو الأحلام والنهى" الحديث. فيما يَلِي الْإِمَامَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ لِمَنْ كَانَتْ هَذِهِ صِفَتُهُ، فَإِنْ نَزَلَهَا غَيْرُهُ أُخِّرَ وَتَقَدَّمَ وهو إِلَى الْمَوْضِعِ، لِأَنَّهُ حَقُّهُ بِأَمْرِ صَاحِبِ الشَّرْعِ، كَالْمِحْرَابِ هُوَ مَوْضِعُ الْإِمَامِ تَقَدَّمَ أَوْ تَأَخَّرَ. قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. قُلْتُ: وَعَلَيْهِ يُحْمَلُ قَوْلُ عُمَرَ ﵁: تَأَخَّرْ يَا فُلَانُ، تَقَدَّمْ يَا فُلَانُ، ثُمَّ يَتَقَدَّمُ فَيُكَبِّرُ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ كَعْبٍ أَنَّ الرَّجُلَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ لَيَخِرُّ سَاجِدًا فَيُغْفَرُ لِمَنْ خَلْفَهُ. وَكَانَ كَعْبٌ يَتَوَخَّى الصَّفَّ الْمُؤَخَّرَ مِنَ الْمَسْجِدِ رَجَاءَ ذَلِكَ، وَيَذْكُرُ أَنَّهُ وَجَدَهُ كَذَلِكَ فِي التَّوْرَاةِ. ذَكَرَهُ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ. وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ" الصَّافَّاتِ " زِيَادَةُ بَيَانٍ لِهَذَا الْبَابِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّالِثَةُ- وَكَمَا تَدُلُّ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى فَضْلِ الصَّفِّ الْأَوَّلِ فِي الصَّلَاةِ، فَكَذَلِكَ تَدُلُّ عَلَى فَضْلِ الصَّفِّ الْأَوَّلِ فِي الْقِتَالِ، فَإِنَّ الْقِيَامَ فِي نَحْرِ الْعَدُوِّ، وَبَيْعَ الْعَبْدِ نَفْسَهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَا يُوَازِيهِ عَمَلٌ، فَالتَّقَدُّمُ إِلَيْهِ أَفْضَلُ، وَلَا خِلَافَ فِيهِ وَلَا خَفَاءَ بِهِ. وَلَمْ يَكُنْ أَحَدٌ يتقدم الْحَرْبِ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، لِأَنَّهُ كَانَ أَشْجَعَ النَّاسِ. قَالَ الْبَرَاءُ:: كُنَّا وَاللَّهِ إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ نَتَّقِي بِهِ، وَإِنَّ الشُّجَاعَ مِنَّا لَلَّذِي يُحَاذِي بِهِ، يَعْنِي النَّبِيَّ ﷺ.
İkincisi: Bu [ayet], namazda ilk vaktin faziletine ve birinci safın faziletine delalet eder. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِي النِّدَاءِ وَالصَّفِّ الْأَوَّلِ ثُمَّ لَمْ يَجِدُوا إِلَّا أَنْ يَسْتَهِمُوا عَلَيْهِ لَاسْتَهَمُوا» «İnsanlar ezanda ve birinci safta ne [derece bir fazilet] olduğunu bilselerdi, sonra da kura çekmekten başka bir çare bulamasalardı, mutlaka kura çekerlerdi.» Kişi zeval vaktinde gelip birinci safta imamın yanına yerleştiğinde, fazilette üç mertebeyi birden elde etmiş olur: İlk vakit, birinci saf ve imamın yanında bulunmak. Eğer zeval vaktinde gelip son safta yahut birinci safın gerisindeki bir safta yer tutarsa, ilk vaktin faziletini elde etmiş; birinci safın ve [imama] yakın olmanın faziletini ise kaçırmış olur. Eğer zeval vaktinde gelip imamın yanı dışındaki bir yerde ilk safta durursa, ilk vaktin faziletini ve birinci safın faziletini elde etmiş; imamın yanında olma [faziletini] ise kaçırmış olur. Eğer zevalden sonra gelip birinci safta yer alırsa, ilk vaktin faziletini kaçırmış; birinci safın fazileti ile imamın yanında bulunma [faziletini] elde etmiş olur. Diğer durumlar da buna kıyas edilir. İmamın yanında bulunmak ise herkes için geçerli değildir; o ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisinde buyurduğu gibidir: «لِيَلِنِي مِنْكُمْ أُولُو الْأَحْلَامِ وَالنُّهَى» «İçinizden akıl ve dirayet sahipleri benim hemen arkamda dursun...» Dolayısıyla imamın hemen arkasında/yanında bulunacak yer, bu vasfa sahip olan kimselere ait olmalıdır. Eğer oraya bir başkası durursa geriye çekilir, o kimse ise öne geçerek o makama geçer. Çünkü Şâri'in (hüküm koyucunun) emri gereğince bu onun hakkıdır; tıpkı mihrabın, -ister öne geçsin ister geride kalsın- imamın yeri olması gibi. Bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. Derim ki: Ömer radıyallâhu anh'ın: "Ey falan, geriye çekil; ey falan, öne geç!" deyip sonra da öne geçip tekbir alması buna hamledilir. Ka'b'dan rivayet edildiğine göre: Bu ümmetten bir kimse secdeye kapanır da arkasındakiler bağışlanır. Ka'b da bu ümitle mescidin en arka safını gözetirdi ve bunu Tevrat'ta da bu şekilde bulduğunu söylerdi. Bunu el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru'l-Usûl'de zikretmiştir. Sâffât Suresi'nde bu konuya dair ilave açıklamalar gelecektir, inşâallahu Teâlâ. Üçüncüsü: Bu ayet namazda birinci safın faziletine delalet ettiği gibi, aynı şekilde savaşta da birinci safın faziletine delalet eder. Çünkü düşmanın göğüs göğüse karşısında durmanın ve kulun nefsini Yüce Allah'a satmasının dengi hiçbir amel yoktur; dolayısıyla orada öne geçmek en faziletlisidir, bunda hiçbir ihtilaf ve kapalılık yoktur. Savaşta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in önüne hiç kimse geçemezdi; çünkü o insanların en cesuru idi. Berâ [b. Âzib] şöyle demiştir: «كُنَّا وَاللَّهِ إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ نَتَّقِي بِهِ، وَإِنَّ الشُّجَاعَ مِنَّا لَلَّذِي يُحَاذِي بِهِ» «Vallahi savaş kızıştığı zaman biz onunla korunurduk; bizim en cesurumuz ise onun hizasında durabilendi.» Yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in [hizasında].
[سورة الحجر (١٥): آية ٢٥]
[Hicr Suresi (15), Âyet 25]
وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٢٥)
{وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٢٥)} “Şüphesiz senin Rabbin, onları toplayacak olan ancak O'dur. Muhakkak ki O, hüküm ve hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ) أَيْ للحساب والجزاء. (إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ) تقدم.
Yüce Allah'ın: (وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ) yani hesap ve ceza için [toplayacaktır]. (إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ) [ifadesinin açıklaması] daha önce geçmişti.
[سورة الحجر (١٥): آية ٢٦]
[Hicr Suresi (15), Âyet 26]
وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٦)
{وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٦)} “Andolsun biz insanı kuru bir çamurdan, değişken bir kara balçıktan yarattık.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ) يَعْنِي آدَمَ ﵇ (مِنْ صَلْصالٍ). أَيْ مِنْ طِينٍ يَابِسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. وَالصَّلْصَالُ: الطِّينُ الْحُرُّ خُلِطَ بِالرَّمْلِ فَصَارَ يَتَصَلْصَلُ إِذَا جَفَّ، فَإِذَا طُبِخَ بِالنَّارِ فَهُوَ الْفَخَّارُ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ. وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ. وَأَنْشَدَ أَهْلُ اللُّغَةِ:
Yüce Allah'ın: (وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ) yani Âdem aleyhisselâm'ı [yarattık]. (مِنْ صَلْصالٍ) İbn Abbâs ve başkalarından rivayetle, kuru bir çamurdan demektir. Salsâl (الصَّلْصَالُ): Kumla karıştırılıp kuruduğunda ses çıkaran saf çamurdur; ateşte pişirildiğinde ise fahr/çömlek (الْفَخَّارُ) olur; [bu açıklama] Ebû Ubeyde'den nakledilmiştir. Müfessirlerin çoğunun görüşü de budur. Dilciler şu beyti okumuşlardır:
كَعَدْوِ الْمُصَلْصِلِ الْجَوَّالِ
Dolaşan, ses çıkaran (musalsil) hayvanın koşusu gibi.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ الطِّينُ الْمُنْتِنُ، وَاخْتَارَهُ الْكِسَائِيُّ. قَالَ: وَهُوَ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: صَلَّ اللَّحْمُ وَأَصَلَّ إِذَا أَنْتَنَ- مَطْبُوخًا كَانَ أَوْ نِيئًا- يَصِلُّ صُلُولًا. قَالَ الْحُطَيْئَةُ:
Mücâhid ise: O kokuşmuş çamurdur, demiş ve Kisâî de bunu tercih etmiştir. Şöyle demiştir: Bu, Arapların —pişmiş olsun çiğ olsun— et kokuştuğunda {صَلَّ اللَّحْمُ وَأَصَلَّ} [et kokuştu] ve {يَصِلُّ صُلُولًا} demelerinden alınmıştır. Hutay'e şöyle demiştir:
ذَاكَ فَتًى يَبْذُلُ ذَا قِدْرِهِ ... لَا يُفْسِدُ اللَّحْمَ لَدَيْهِ الصُّلُولُ
O, tenceresindekini cömertçe ikram eden bir gençtir... Onun yanında eti kokuşmak (sulûl) bozamaz.
وَطِينٌ صَلَّالٌ وَمِصْلَالٌ، أَيْ يُصَوِّتُ إِذَا نَقَرْتَهُ كَمَا يُصَوِّتُ الْحَدِيدُ. فَكَانَ أَوَّلَ تُرَابًا، أَيْ مُتَفَرِّقَ الْأَجْزَاءِ ثُمَّ بُلَّ فَصَارَ طِينًا، ثُمَّ تُرِكَ حَتَّى أَنْتَنَ فَصَارَ حَمَأً مَسْنُونًا، أَيْ مُتَغَيِّرًا، ثُمَّ يَبَسَ فَصَارَ صَلْصَالًا، عَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" بَيَانُ هَذَا. وَالْحَمَأُ: الطِّينُ الأسود، وكذلك الحمأة بالتسكين، تقول منه: حميت البئر حمأ (بالتسكين) إذا نزعت حماتها. وحميت الْبِئْرُ حَمَأً (بِالتَّحْرِيكِ) كَثُرَتْ حَمْأَتُهَا. وَأَحْمَأْتُهَا إِحْمَاءً أَلْقَيْتُ الْحَمْأَةَ، عَنِ ابْنِ السِّكِّيتِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْحَمْأَةُ (بِسُكُونِ الْمِيمِ) مِثْلُ الْكَمْأَةِ. وَالْجَمْعُ حمأ، مِثْلَ تَمْرَةٍ وَتَمْرٍ. وَالْحَمَأُ الْمَصْدَرُ، مِثْلُ الْهَلَعِ وَالْجَزَعِ، ثُمَّ سُمِّيَ بِهِ. وَالْمَسْنُونُ الْمُتَغَيِّرُ. قَالَ ابن عباس: (هو التراب المبتل المنتن،
{طِينٌ صَلَّالٌ} (tînun sallâl) ile {مِصْلَالٌ} (mislâl); vurduğunda tıpkı demirin ses çıkardığı gibi çınlayan [çamur] demektir. Cumhurun görüşüne göre o, başlangıçta parçaları ayrık bir toprak idi; sonra ıslatıldı ve çamur oldu. Ardından kokuşuncaya kadar bırakıldı ve [hali/kokusu] değişmiş bir balçık (hame-i mesnûn) haline geldi. Sonra da kurudu ve salsâl oldu. Bunun açıklaması el-Bakara [suresin]de geçmişti. el-Hame' (الْحَمَأُ): Siyah çamur demektir; aynı şekilde [mîm'in] sükûnu ile el-ham'e (الْحَمْأَةُ) de bu anlamdadır. Bundan türetilerek, kuyunun balçığını çıkardığında [mîm'in sükûnu ile] {حَمَيْتُ الْبِئْرَ حَمْأً} dersin. Kuyunun balçığı çoğaldığında ise [mîm'in fethası ile] {حَمِيَتِ الْبِئْرُ حَمَأً} denir. İbnü's-Sikkît'ten nakledildiğine göre {أَحْمَأْتُهَا إِحْمَاءً} [ifadesi], balçığı attım demektir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: el-Ham'e (الْحَمْأَةُ) [mîm'in sükûnu ile], kem'e (الْكَمْأَةُ / domalan otu) kelimesi gibidir; çoğulu ise temre (تَمْرَة) ve temr (تَمْر) gibi hame'dir (حَمَأ). el-Hame' (الْحَمَأُ) masdardır; helea' (الْهَلَع) ve ceza' (الْجَزَع) gibi; daha sonra buna isim yapılmıştır. el-Mesnûn (الْمَسْنُونُ) ise kokusu ve vasfı değişmiş olandır. İbn Abbâs şöyle demiştir: (O, ıslatılmış ve kokuşmuş topraktır,
فَجُعِلَ صَلْصَالًا كَالْفَخَّارِ. وَمِثْلُهُ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ، قَالَا: الْمُنْتِنُ الْمُتَغَيِّرُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: قَدْ أَسَنَ الْمَاءُ إِذَا تَغَيَّرَ، وَمِنْهُ" يَتَسَنَّهْ " وَ" ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ ". وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي قَيْسِ بْنِ الْأَسْلَتِ:
sonra çömlek gibi salsâl kılındı). Mücâhid ve Katâde'nin görüşü de bunun gibidir; ikisi şöyle demişlerdir: [Mesnûn], kokuşmuş ve değişmiş olandır; bu da onların su değiştiğinde {قَدْ أَسَنَ الْمَاءُ} [su bozulup kokuştu] demelerindendir. {يَتَسَنَّهْ} “bozulmamış” ve {ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ} “bozulmamış su” da bundandır. Ebû Kays b. el-Eslet'in şu sözü de bundandır:
سَقَتْ صَدَايَ رُضَابًا غَيْرَ ذِي أَسَنٍ ... كَالْمِسْكِ فُتَّ عَلَى مَاءِ الْعَنَاقِيدِ
Susuzluğumu bozulmamış bir tükürükle kandırdı... Üzüm suyuna ufalanmış misk gibi.
وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ الْمُتَغَيِّرُ، وَأَصْلُهُ مِنْ قَوْلِهِمْ: سَنَنْتُ الْحَجَرَ عَلَى الْحَجَرِ إِذَا حَكَكْتُهُ بِهِ. وَمَا يَخْرُجُ مِنَ الْحَجَرَيْنِ يُقَالُ لَهُ: السَّنَانَةُ وَالسَّنِينُ، وَمِنْهُ الْمِسَنُّ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Ferrâ ise şöyle demiştir: O değişmiş olandır; aslı ise taşı taşa sürttüğünde {سَنَنْتُ الْحَجَرَ عَلَى الْحَجَرِ} [taşı taşa sürterek biledim] demelerindendir. İki taştan çıkan kırıntılara ise senâne (السَّنَانَةُ) ve senîn (السَّنِينُ) denir, bileyi taşı olan misen (الْمِسَنُّ) de bundandır. Şair şöyle demiştir:
ثُمَّ خَاصَرْتُهَا إِلَى الْقُبَّةِ الحم ... راء تمشى تمشى في مرمر مسنون
Sonra onunla kol kola kırmızı kubbeye yürüdüm... Cilalanıp düzeltilmiş bir mermer üzerinde yürüyordu
أي محكول مُمَلَّسٍ. حُكِيَ أَنَّ يَزِيدَ بْنَ مُعَاوِيَةَ قَالَ لِأَبِيهِ: أَلَا تَرَى عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ حَسَّانَ يُشَبِّبُ بِابْنَتِكَ. فَقَالَ مُعَاوِيَةُ: وَمَا قَالَ؟ فَقَالَ قال:
Yani cilalanmış, pürüzsüzleştirilmiş [mermer üzerinde]. Rivayet edildiğine göre Yezîd b. Muâviye babasına: Abdurrahman b. Hassân'ın senin kızına şiirle kur yaptığını (teşbîb) görmüyor musun? dedi. Muâviye: Ne dedi? diye sordu. O da [şöyle] dediğini aktardı:
هي زهراء مثل لؤلوة الغو ... اص مِيزَتْ مِنْ جَوْهَرٍ مَكْنُونِ
O, dalgıcın incisi gibi ak pak ve pırıl pırıldır... Saklı bir cevherden seçilip çıkarılmıştır.
فَقَالَ مُعَاوِيَةُ: صَدَقَ! فَقَالَ يَزِيدُ [إِنَّهُ يَقُولُ]:
Muâviye: Doğru söylemiş! dedi. Yezîd: [O şöyle de diyor]:
وَإِذَا مَا نَسَبْتَهَا لَمْ تَجِدْهَا ... فِي سَنَاءٍ مِنَ الْمَكَارِمِ دُونِ
Soyunu araştırdığında onu bulamazsın... Kerem ve asalet yüceliğinde aşağıda.
فَقَالَ: صَدَقَ! فَقَالَ: أَيْنَ قَوْلُهُ: ثُمَّ خَاصِرَتُهَا ... الْبَيْتَ. فَقَالَ مُعَاوِيَةُ: كَذَبَ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْمَسْنُونُ الْمَصْبُوبُ، وَهُوَ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: سَنَنْتُ الْمَاءَ وَغَيْرَهُ عَلَى الْوَجْهِ إِذَا صَبَبْتَهُ. وَالسَّنُّ الصَّبُّ. وَرَوَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْمَسْنُونُ الرَّطْبُ، وَهَذَا بِمَعْنَى الْمَصْبُوبِ، لِأَنَّهُ لَا يَكُونُ مَصْبُوبًا إِلَّا وَهُوَ رَطْبٌ. النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، لِأَنَّهُ يُقَالُ: سَنَنْتُ الشَّيْءَ أَيْ صَبَبْتُهُ. قَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ: وَمِنْهُ الْأَثَرُ الْمَرْوِيُّ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَسُنُّ الْمَاءَ عَلَى وَجْهِهِ وَلَا يَشُنُّهُ. وَالشَّنُّ (بِالشِّينِ) تَفْرِيقُ الْمَاءِ، وَبِالسِّينِ الْمُهْمَلَةِ صَبُّهُ مِنْ غَيْرِ تَفْرِيقٍ. وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: الْمَسْنُونُ الْمُصَوَّرُ. أُخِذَ مِنْ سُنَّةِ الْوَجْهِ وَهُوَ صُورَتُهُ. وقال ذو الرمة:
[Muâviye]: Doğru söylemiş! dedi. [Yezîd]: Peki onun: "Sonra onunla kol kola..." beyti nerede? deyince Muâviye: Yalan söylemiş, dedi. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Mesnûn (الْمَسْنُونُ), dökülmüş/boşaltılmış demektir; bu da Arapların suyu ve benzerini yüze döktüğünde {سَنَنْتُ الْمَاءَ} [suyu döktüm] demelerindendir. Senn (السَّنُّ) ise dökmektir. Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Mesnûn ıslaktır; bu da dökülmüş anlamındadır, çünkü ancak ıslak olan dökülebilir. en-Nehhâs: Bu güzel bir görüştür, çünkü {سَنَنْتُ الشَّيْءَ} yani onu döktüm denir, demiştir. Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: Ömer'den rivayet edilen, yüzüne suyu dökerken saçmadan akıttığı (senn ettiği) ve şenn etmediği eseri de bundandır. Şın (ش) harfiyle şenn (الشَّنُّ) suyu saçarak dökmektir; noktasız sin (س) ile senn ise saçmadan dökmektir. Sîbeveyh ise: Mesnûn, şekillendirilmiş/suret verilmiştir, demiştir. Bu da yüzün sureti olan sünnetü'l-vech'ten (سُنَّةِ الْوَجْهِ) alınmıştır. Zü'r-Rimme şöyle demiştir:
تريك سنة وجه مفرقة ... ملساء ليس بها خال ولا ندب
Sana soysuzlaşmamış pürüzsüz bir yüz çehresi gösterir; üzerinde ne bir ben ne de bir yara izi bulunan.
وَقَالَ الْأَخْفَشُ: الْمَسْنُونُ. الْمَنْصُوبُ الْقَائِمُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: وَجْهٌ مَسْنُونٌ إِذَا كَانَ فِيهِ طُولٌ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الصَّلْصَالَ لِلتُّرَابِ الْمُدَقَّقِ، حَكَاهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَمَنْ قَالَ: إِنَّ الصَّلْصَالَ هُوَ الْمُنْتِنُ فَأَصْلُهُ صلال، فأبدل من إحدى اللامين الصاد. و" مِنْ حَمَإٍ" مُفَسِّرٌ لِجِنْسِ الصَّلْصَالِ، كَقَوْلِكَ: أَخَذْتُ هذا من رجل من العرب.
Ahfeş şöyle demiştir: Mesnûn (الْمَسْنُونُ), dikilmiş ve ayakta olandır; bu da onların yüz uzun olduğunda {وَجْهٌ مَسْنُونٌ} [uzun yüz] demelerindendir. Salsâlin (الصَّلْصَالُ) ufalanmış ince toprak olduğu da söylenmiştir; bunu Mehdevî aktarmıştır. Salsâlin kokuşmuş olduğunu söyleyen kimseye göre ise kelimenin aslı sallâl'dir (صلال); iki lâm harfinden biri sâd harfine dönüştürülmüştür. {مِنْ حَمَإٍ} [ifadesi] ise tıpkı: “Bunu Araplardan bir adamdan aldım” demen gibi salsâlin cinsini açıklamaktadır.
[سورة الحجر (١٥): آية ٢٧]
[Hicr Suresi (15), Âyet 27]
وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ (٢٧)
{وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ (٢٧)} “Cânn'ı (cinleri) da daha önce kavurucu bir ateşten yaratmıştık.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ) أَيْ من قبل آدَمَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: يَعْنِي إِبْلِيسَ، خَلَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى قَبْلَ آدَمَ ﵇. وَسُمِّيَ جَانًّا لِتَوَارِيهِ عَنِ الْأَعْيُنِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ ثَابِتٍ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" لَمَّا صَوَّرَ اللَّهُ تَعَالَى آدَمَ ﵇ فِي الْجَنَّةِ تَرَكَهُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَتْرُكَهُ فَجَعَلَ إبليس يطيف به وينظر مَا هُوَ فَلَمَّا رَآهُ أَجْوَفَ عَرَفَ أَنَّهُ خلق خلقا لا يتمالك ". (من النار السَّمُومِ) قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: (نَارُ السَّمُومِ الَّتِي خَلَقَ اللَّهُ مِنْهَا الْجَانَّ جُزْءٌ مِنْ سَبْعِينَ جُزْءًا مِنْ نَارِ جَهَنَّمَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: السَّمُومُ الرِّيحُ الْحَارَّةُ الَّتِي تَقْتُلُ. وَعَنْهُ: أَنَّهَا نار لا دخان لها، الصواعق تَكُونُ مِنْهَا، وَهِيَ نَارٌ تَكُونُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْحِجَابِ. فَإِذَا أَحْدَثَ اللَّهُ أَمْرًا اخْتَرَقَتِ الْحِجَابَ فَهَوَتِ الصَّاعِقَةُ إِلَى مَا أُمِرَتْ. فَالْهَدَّةُ الَّتِي تَسْمَعُونَ خَرْقُ ذَلِكَ الْحِجَابِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: نَارُ السَّمُومِ نَارٌ دُونَهَا حِجَابٌ، وَالَّذِي تَسْمَعُونَ مِنَ انْغِطَاطِ السَّحَابِ صَوْتُهَا. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا قَالَ: كَانَ إِبْلِيسُ مِنْ حَيٍّ مِنْ أَحْيَاءِ الْمَلَائِكَةِ يُقَالُ لَهُمُ الْجِنُّ خُلِقُوا مِنْ نَارِ السَّمُومِ مِنْ بَيْنِ الْمَلَائِكَةِ- قَالَ- وَخُلِقَتِ الْجِنُّ الَّذِينَ ذُكِرُوا فِي الْقُرْآنِ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ. قُلْتُ: هَذَا فِيهِ نَظَرٌ، فَإِنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَى سَنَدٍ يَقْطَعُ الْعُذْرَ، إِذْ مِثْلُهُ لَا يُقَالُ مِنْ جِهَةِ الرَّأْيِ. وَقَدْ خَرَّجَ مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" خُلِقَتِ الْمَلَائِكَةُ مِنْ نُورٍ وَخُلِقَ الْجَانُّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ وَخُلِقَ آدَمُ مِمَّا وُصِفَ لَكُمْ". فَقَوْلُهُ:
Yüce Allah'ın: {وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ} “Cânn'ı da daha önce yaratmıştık” buyruğu, yani Âdem'den önce demektir. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: "Bundan kasıt İblis'tir. Yüce Allah onu Âdem aleyhisselâm'dan önce yarattı." Gözlerden gizlendiği için ona "cânn" ismi verilmiştir. Sahîh-i Müslim'de Sâbit'in Enes'ten rivayet ettiği bir hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «لَمَّا صَوَّرَ اللَّهُ تَعَالَى آدَمَ فِي الْجَنَّةِ تَرَكَهُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَتْرُكَهُ فَجَعَلَ إِبْلِيسُ يُطِيفُ بِهِ وَيَنْظُرُ مَا هُوَ فَلَمَّا رَآهُ أَجْوَفَ عَرَفَ أَنَّهُ خُلِقَ خَلْقًا لَا يَتَمَالَكُ» «Yüce Allah Âdem aleyhisselâm'ı cennette şekillendirdiğinde, onu Allah'ın dilediği bir süre [öylece] bıraktı. Bunun üzerine İblis onun etrafında dolaşmaya ve ne olduğuna bakmaya başladı. Onun içinin boş olduğunu görünce, kendine hâkim olamayan bir varlık olarak yaratıldığını anladı.» {مِنْ نَارِ السَّمُومِ} “Kavurucu bir ateşten” [buyruğu hakkında] İbn Mes'ûd şöyle demiştir: "Allah'ın cânn'ı kendisinden yarattığı nâru's-semûm (kavurucu ateş), cehennem ateşinin yetmiş cüzünden bir cüzdür." İbn Abbâs ise şöyle demiştir: "Semûm (السَّمُومُ), öldürücü olan sıcak rüzgârdır." Yine ondan [nakledildiğine göre] o, dumansız bir ateştir; yıldırımlar ondan meydana gelir. O, gök ile hicap arasında bulunan bir ateştir. Allah bir emir takdir buyurduğu zaman [bu ateş] hicabı delip geçer ve yıldırım emrolunduğu şeye doğru düşer. İşittiğiniz o büyük gürültü (hedde) ise o hicabın delinmesidir. Hasan [el-Basrî] da şöyle demiştir: "Nâru's-semûm, önünde bir hicap bulunan bir ateştir; bulutların uğultusundan işittiğiniz ses de onun sesidir." Yine İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "İblis, melekler arasından 'cin' diye adlandırılan bir fırkadandı; melekler arasından nâru's-semûm'dan (kavurucu ateşten) yaratılmışlardı." [Devamla] şöyle dedi: "Kur'ân'da zikredilen cinler ise 'mâricin min nâr'dan (dumansız ve yalın bir ateş alevinden) yaratıldılar." Ben [Kurtubî] derim ki: Bu görüş tartışmaya açıktır (fîhi nazar). Çünkü bu tür bir mesele şahsi görüşle söylenemeyeceğinden, her türlü mazereti ortadan kaldıracak kesin bir senede ihtiyaç duyar. Nitekim Müslim, Urve'nin Âişe'den [naklettiği] bir hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahric etmiştir: «خُلِقَتِ الْمَلَائِكَةُ مِنْ نُورٍ وَخُلِقَ الْجَانُّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ وَخُلِقَ آدَمُ مِمَّا وُصِفَ لَكُمْ» «Melekler nurdan yaratıldı, cânn dumansız ve yalın ateş alevinden yaratıldı, Âdem ise size nitelenen şeyden yaratıldı.» Dolayısıyla O'nun:
فَقَوْلُهُ:" خُلِقَتِ الْمَلَائِكَةُ مِنْ نُورٍ" يَقْتَضِي الْعُمُومَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: مَارِجٌ مِنْ نَارٍ نَارٌ لَا دُخَانَ لَهَا خُلِقَ مِنْهَا الْجَانُّ، وَالسَّمُومُ الرِّيحُ الْحَارَّةُ تُؤَنَّثُ، يُقَالُ مِنْهُ: سُمَّ يَوْمُنَا فَهُوَ يَوْمٌ مَسْمُومٌ، وَالْجَمْعُ سَمَائِمُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: السَّمُومُ بِالنَّهَارِ وَقَدْ تَكُونُ بِاللَّيْلِ، وَالْحَرُورُ بِاللَّيْلِ وَقَدْ تَكُونُ بِالنَّهَارِ. الْقُشَيْرِيُّ: وَسُمِّيَتِ الريح الحارة سموما لدخولها (بلطفها) في مسام البدن.
“Melekler nurdan yaratıldı” sözü umumi olmayı gerektirir. Doğrusunu Allah bilir. Cevherî şöyle demiştir: Mâricun min nâr (مَارِجٌ مِنْ نَارٍ), kendisinden cânn'ın yaratıldığı dumansız ateştir. es-Semûm (السَّمُومُ) ise müennes olan sıcak rüzgârdır; bundan dolayı: {سُمَّ يَوْمُنَا فَهُوَ يَوْمٌ مَسْمُومٌ} [günümüz samûm rüzgarına tutuldu, dolayısıyla o samûmlu bir gündür] denir, çoğulu ise semâim'dir (سَمَائِمُ). Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Semûm gündüz olur, bazen gece de olabilir; harûr ise gece olur, bazen gündüz de olabilir. Kuşeyrî: Sıcak rüzgâra, bedenin gözeneklerine (inceliği sebebiyle) nüfuz etmesinden dolayı semûm denilmiştir, demiştir.
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٢٨ الى ٢٩]
[Hicr Suresi (15), Âyetler 28-29]
وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٨) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٢٩)
{وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٨) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٢٩)} “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: ‘Ben, kuru bir çamurdan, değişken bir kara balçıktan bir beşer yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman, hemen ona secdeye kapanın!’”
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٨) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٢٩) قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ) تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ ". (إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ) مِنْ طِينٍ (فَإِذا سَوَّيْتُهُ) أَيْ سَوَّيْتُ خَلْقَهُ وَصُورَتَهُ. (وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي) النَّفْخُ إِجْرَاءُ الرِّيحِ فِي الشَّيْءِ. وَالرُّوحُ جِسْمٌ لَطِيفٌ، أَجْرَى اللَّهُ الْعَادَةَ بِأَنْ يَخْلُقَ الْحَيَاةَ فِي الْبَدَنِ مَعَ ذَلِكَ الْجِسْمِ. وَحَقِيقَتُهُ إِضَافَةُ خَلْقٍ إِلَى خَالِقٍ، فَالرُّوحُ خَلْقٌ مِنْ خَلْقِهِ أَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ تَشْرِيفًا وَتَكْرِيمًا، كَقَوْلِهِ:" أَرْضِي وَسَمَائِي وَبَيْتِي وَنَاقَةُ اللَّهِ وَشَهْرُ اللَّهِ". وَمِثْلُهُ" وَرُوحٌ مِنْهُ" وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" النِّسَاءِ " مُبَيَّنًا. وَذَكَرْنَا فِي كِتَابِ (التَّذْكِرَةِ) الْأَحَادِيثَ الْوَارِدَةَ الَّتِي تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرُّوحَ جِسْمٌ لَطِيفٌ، وَأَنَّ النَّفْسَ وَالرُّوحَ اسْمَانِ لِمُسَمًّى وَاحِدٍ. وَسَيَأْتِي ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَمَنْ قَالَ إِنَّ الرُّوحَ هُوَ الْحَيَاةُ قَالَ أَرَادَ: فَإِذَا رُكِّبَتْ فِيهِ الْحَيَاةُ. (فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ) أَيْ خِرُّوا لَهُ سَاجِدِينَ. وَهُوَ سُجُودُ تَحِيَّةٍ وَتَكْرِيمٍ لَا سُجُودَ عِبَادَةٍ. وَلِلَّهِ أَنْ يُفَضِّلَ مَنْ يُرِيدُ، فَفَضَّلَ الْأَنْبِيَاءَ عَلَى الْمَلَائِكَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ " هَذَا الْمَعْنَى. وَقَالَ الْقَفَّالُ: كَانُوا أَفْضَلَ مِنْ آدَمَ، وَامْتَحَنَهُمْ (الله بِالسُّجُودِ لَهُ تَعْرِيضًا لَهُمْ لِلثَّوَابِ الْجَزِيلِ. وَهُوَ مَذْهَبُ الْمُعْتَزِلَةِ. وَقِيلَ: أُمِرُوا بِالسُّجُودِ لِلَّهِ عِنْدَ آدم، وكان آدم قبلة لهم.
Yüce Allah'ın: {وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٨) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٢٩)} “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: ‘Ben, kuru bir çamurdan, değişken bir kara balçıktan bir beşer yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman, hemen ona secdeye kapanın!’” buyruğu: Yüce Allah'ın: {وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ} “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti” buyruğu, daha önce Bakara [Suresi'nde] geçmişti. {إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ} “Ben, kuru bir çamurdan... bir beşer yaratacağım” yani balçıktan [yaratacağım]. {فَإِذا سَوَّيْتُهُ} “Onu düzenlediğim zaman” yani yaratılışını ve suretini tamamlayıp düzelttiğimde [demektir]. {وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي} “Ve içine ruhumdan üflediğim zaman”; üfleme (nefh), havanın bir şeyin içine akıtılması/üfürülmesidir. Ruh ise latif bir cisimdir. Allah âdetini, beden içerisindeki hayatı bu cisimle birlikte yaratacak şekilde cereyan ettirmiştir. Bunun hakikati ise yaratılanın (mahlukun) Yaratıcı'ya (Hâlık'a) izafe edilmesidir. Dolayısıyla ruh O'nun yarattıklarından bir yaratılmış (mahluk) olup, şereflendirmek ve yüceltmek maksadıyla onu Kendisine izafe etmiştir; nitekim O'nun: “Benim arzım”, “Benim semam”, “Benim evim”, “Allah'ın devesi” ve “Allah'ın ayı” ifadelerinde olduğu gibidir. “O'ndan bir ruh” buyruğu da böyledir; bu husus daha önce Nisâ [Suresi'nde] açıklanmıştı. Biz, et-Tezkire adlı eserimizde ruhun latif bir cisim olduğuna ve nefis ile ruhun aynı varlığa ait iki ayrı isim olduğuna delalet eden hadisleri zikretmiştik. İnşallah bu konu ileride de gelecektir. Ruhun bizatihi hayat olduğunu söyleyen kimse ise bundan maksadın: “Ona hayat yerleştirildiği zaman” demek olduğunu ifade etmiştir. {فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ} “Hemen ona secdeye kapanın!” yani onun için secdeye kapanıp yere yıkılın. Bu secde ibadet secdesi değil, selamlama ve hürmet/tazim secdesidir. Dilediğini üstün kılmak Allah'a aittir; nitekim O, peygamberleri meleklere üstün kılmıştır. Bu mana daha önce Bakara [Suresi'nde] geçmişti. el-Kaffâl şöyle demiştir: [Melekler] Âdem'den daha üstündüler. Allah, büyük bir sevaba nail olmalarını sağlamak amacıyla onları Âdem'e secde etmekle imtihan etmiştir. Bu görüş Mutezile'nin mezhebidir. Ayrıca meleklerin, Âdem'in huzurunda Allah'a secde etmekle emrolundukları ve Âdem'in onlar için bir kıble olduğu da söylenmiştir.
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٣٠ الى ٣١]
[Hicr Suresi (15), Âyetler 30-31]
فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٣٠) إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣١)
{فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٣٠) إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣١)} “Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler; ancak İblis müstesna. O, secde edenlerle beraber olmaktan kaçındı.”
قَوْلُهُ تَعَالَى (فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ. إِلَّا إِبْلِيسَ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- لَا شَكَّ أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ مَأْمُورًا بالسجود، لقول:" مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ " وَإِنَّمَا مَنَعَهُ مِنْ ذَلِكَ الِاسْتِكْبَارُ وَالِاسْتِعْظَامُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ " بَيَانُهُ. ثُمَّ قِيلَ: كَانَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الْجِنْسِ. وَقَالَ قَوْمٌ: لَمْ يَكُنْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ " هَذَا كُلُّهُ مُسْتَوْفًى. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْجَانُّ أَبُو الْجِنِّ وَلَيْسُوا شَيَاطِينَ. وَالشَّيَاطِينُ وَلَدُ إِبْلِيسَ، لَا يَمُوتُونَ إِلَّا مَعَ إِبْلِيسَ. وَالْجِنُّ يَمُوتُونَ، وَمِنْهُمُ الْمُؤْمِنُ وَمِنْهُمُ الْكَافِرُ. فَآدَمُ أَبُو الْإِنْسِ. وَالْجَانُّ أَبُو الْجِنِّ. وَإِبْلِيسُ أَبُو الشَّيَاطِينِ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَالَّذِي تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" خِلَافُ هَذَا، فَتَأَمَّلْهُ هُنَاكَ. الثَّانِيَةُ- الِاسْتِثْنَاءُ مِنَ الْجِنْسِ غَيْرِ الْجِنْسِ صَحِيحٌ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ، حَتَّى لَوْ قَالَ: لِفُلَانٍ عَلَيَّ دِينَارٌ إِلَّا ثَوْبًا، أَوْ عَشْرَةُ أَثْوَابٍ إِلَّا قَفِيزَ حِنْطَةٍ، وَمَا جَانَسَ ذَلِكَ كَانَ مَقْبُولًا، وَلَا يَسْقُطُ عَنْهُ مِنَ الْمَبْلَغِ قِيمَةُ الثَّوْبِ وَالْحِنْطَةِ. وَيَسْتَوِي فِي ذَلِكَ الْمَكِيلَاتُ وَالْمَوْزُونَاتُ وَالْمُقَدَّرَاتُ. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ ﵄: اسْتِثْنَاءُ الْمَكِيلِ مِنَ الْمَوْزُونِ وَالْمَوْزُونِ مِنَ الْمَكِيلِ جَائِزٌ، حَتَّى لَوِ اسْتَثْنَى الدَّرَاهِمَ مِنَ الْحِنْطَةِ وَالْحِنْطَةَ مِنَ الدَّرَاهِمِ قُبِلَ. فَأَمَّا إِذَا اسْتَثْنَى الْمُقَوَّمَاتِ مِنَ الْمَكِيلَاتِ أَوِ الْمَوْزُونَاتِ، وَالْمَكِيلَاتِ مِنَ الْمُقَوَّمَاتِ، مِثْلَ أَنْ يَقُولُ: عَلَيَّ عَشَرَةُ دَنَانِيرَ إِلَّا ثَوْبًا، أَوْ عَشَرَةُ أَثْوَابٍ إِلَّا دِينَارًا لَا يَصِحُّ الِاسْتِثْنَاءُ، وَيَلْزَمُ الْمُقِرَّ جَمِيعُ الْمَبْلَغِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ: الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ غَيْرِ الْجِنْسِ لَا يَصِحُّ، وَيَلْزَمُ الْمُقِرَّ جُمْلَةُ مَا أَقَرَّ به. والدليل
Yüce Allah’ın: {فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ. إِلَّا إِبْلِيسَ} “Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler; ancak İblis müstesna.” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi: İblis'in secde etmekle emrolunduğunda şüphe yoktur; zira [Yüce Allah]: {مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ} “Sana emrettiğimde seni secde etmekten alıkoyan neydi?” buyurmuştur. Onu bundan alıkoyan şey ise Bakara [Suresi’nde] açıklaması geçtiği üzere kibirlenmesi ve büyüklük taslamasıdır. Sonra şöyle denilmiştir: O meleklerdendi; binaenaleyh bu kendi cinsinden bir istisnadır (muttasıl istisna). Bir topluluk da: "O meleklerden değildi; binaenaleyh bu munkatı‘ bir istisnadır" demiştir. Bütün bunlar Bakara [Suresi'nde] etraflıca geçmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: el-Cânn, cinlerin atasıdır; onlar şeytan değildir. Şeytanlar ise İblis'in çocuklarıdır, sadece İblis ile birlikte ölürler. Cinler ise ölürler; onların içinde mümin olanı da vardır, kâfir olanı da. Âdem insanların atası, el-Cânn cinlerin atası, İblis de şeytanların atasıdır. Bunu el-Mâverdî zikretmiştir. Bakara [Suresi'nde] daha önce geçenler ise buna aykırıdır; binaenaleyh oraya bakınız. İkincisi: Cins dışından istisna (munkatı‘ istisna), Şâfiî'ye göre geçerlidir. Hatta bir kimse: "Falanın üzerimde bir elbise hariç bir dinarı vardır" yahut "Bir kafîz buğday hariç on elbisesi vardır" ve benzeri şeyleri söylese bu kabul edilir; elbisenin ve buğdayın değeri o meblağdan düşmez. Bu hususta hacimle ölçülenler (mekîlât), tartılanlar (mevzûnât) ve takdir edilenler (mukadderât) eşittir. Mâlik ve Ebû Hanîfe radıyallâhu anhümâ şöyle demişlerdir: Hacimle ölçülenin tartılandan, tartılanın da hacimle ölçülenden istisna edilmesi caizdir. Hatta dirhemleri buğdaydan, buğdayı da dirhemlerden istisna etse kabul edilir. Ancak kıyemî malları (mukavvemât) hacim veya tartıyla ölçülenlerden yahut hacimle ölçülenleri kıyemî mallardan istisna ederse -örneğin: "Üzerimde bir elbise hariç on dinar borç vardır" veya "Bir dinar hariç on elbise borç vardır" derse- bu istisna geçerli olmaz ve ikrarda bulunan kimseye borcun tamamı gerekir. Muhammed b. el-Hasan ise şöyle demiştir: Cins dışından istisna geçerli değildir ve ikrarda bulunan kimseye ikrar ettiği şeyin tamamı gerekir. Delil [ise]...
لِقَوْلِ الشَّافِعِيِّ أَنَّ لَفْظَ الِاسْتِثْنَاءِ يُسْتَعْمَلُ فِي الْجِنْسِ وَغَيْرِ الْجِنْسِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً. إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً" فَاسْتَثْنَى السَّلَامَ مِنْ جُمْلَةِ اللَّغْوِ. وَمِثْلُهُ" فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ. إِلَّا إِبْلِيسَ" وَإِبْلِيسُ مِنْ جُمْلَةِ الْمَلَائِكَةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ". وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Şâfiî'nin görüşü lehine şudur: İstisna lafzı hem kendi cinsinde hem de cins dışı olanda kullanılır. Nitekim Yüce Allah: {لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً. إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً} “Orada ne boş bir laf ne de günaha sokacak bir söz işitirler; sadece ‘Selâm! Selâm!’ sözü duyulur” buyurarak selâmı boş sözlerin tamamından istisna etmiştir. Yine: {فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ. إِلَّا إِبْلِيسَ} “Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler; ancak İblis müstesna” ayeti de böyledir; oysa İblis melekler cinsinden değildir; nitekim Yüce Allah: {إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ} “Yalnız İblis hariç; o cinlerdendi ve Rabbinin emrinden dışarı çıktı” buyurmuştur. Şair de şöyle demiştir:
وَبَلْدَةٍ لَيْسَ بِهَا أَنِيسُ ... إِلَّا الْيَعَافِيرُ وَإِلَّا الْعِيسُ
Öyle bir beldedir ki orada hiçbir can yoldaşı (enîs) yoktur... Ceylanlar ve beyaz develer müstesna.
فَاسْتَثْنَى الْيَعَافِيرَ وَهِيَ ذُكُورُ الظِّبَاءِ، وَالْعِيسُ وَهِيَ الْجِمَالُ الْبِيضُ من الأنيس، ومثله قول النَّابِغَةُ:
Böylece erkek geyikler olan yeâfîr'i ve beyaz develer olan îs'i can yoldaşından (enîs) istisna etmiştir. Nâbiga'nın şu sözü de böyledir:
حَلَفْتُ يَمِينًا غَيْرَ ذِي مَثْنَوِيَّةٍ ... وَلَا علم إلا حسن ظن بصاحب
İstisnası olmayan kesin bir yemin ettim... Bir dosta beslenen hüsnüzandan başka bir bilgim de yoktur.
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٣٢ الى ٣٥]
[Hicr Suresi (15), Âyetler 32-35]
قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلاَّ تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣٢) قالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٣٣) قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٣٤) وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلى يَوْمِ الدِّينِ (٣٥)
{قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلاَّ تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣٢) قالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٣٣) قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٣٤) وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلى يَوْمِ الدِّينِ (٣٥)} “(Allah) buyurdu: ‘Ey İblis! Secde edenlerle beraber olmana engel neydi?’ (İblis) dedi: ‘Kuru bir çamurdan, değişken bir kara balçıktan yarattığın bir beşere secde edecek değilim.’ (Allah) buyurdu: ‘Öyleyse oradan çık! Çünkü sen kovulmuşsun. Şüphesiz hesap gününe kadar lanet senin üzerinedir.’”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ) أَيْ مَا الْمَانِعُ لَكَ. (أَلَّا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ) أَيْ فِي أَلَّا تَكُونَ. (قالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ) بَيَّنَ تَكَبُّرَهُ وَحَسَدَهُ، وَأَنَّهُ خَيْرٌ مِنْهُ، إِذْ هُوَ مِنْ نَارٍ وَالنَّارُ تَأْكُلُ الطِّينَ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي" الْأَعْرَافِ " بَيَانُهُ. (قالَ فَاخْرُجْ مِنْها) أي من السموات، أَوْ مِنْ جَنَّةِ عَدْنٍ، أَوْ مِنْ جُمْلَةِ الْمَلَائِكَةِ. (فَإِنَّكَ رَجِيمٌ) أَيْ مَرْجُومٌ بِالشُّهُبِ. وَقِيلَ: مَلْعُونٌ مَشْئُومٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا كُلُّهُ مُسْتَوْفًى فِي الْبَقَرَةِ وَالْأَعْرَافِ. (وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ) أَيْ لعنتي، كما في سورة" ص ".
Yüce Allah'ın: {(قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ)} “[(Allah) buyurdu: 'Ey İblis! Neyin var]” yani sana engel olan nedir, {(أَلَّا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ)} “[secde edenlerle beraber olmamana?]” yani secde edenlerle beraber bulunmamandaki [sebep nedir?] buyruğu hakkında: {(قالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ)} “[(İblis) dedi: 'Kuru bir çamurdan, değişken bir kara balçıktan yarattığın bir beşere secde edecek değilim']” [ifadesiyle], kendisinin ateşten olması ve ateşin çamuru yiyip bitirmesi sebebiyle ondan daha hayırlı olduğunu [iddia ederek] kibrini ve hasedini ortaya koymuştur; nitekim bunun açıklaması daha önce A‘râf [Suresi’nde] geçmişti. {(قالَ فَاخْرُجْ مِنْها)} “[(Allah) buyurdu: 'O hâlde çık oradan!]” yani göklerden veya Adn cennetinden ya da meleklerin arasından [çık]. {(فَإِنَّكَ رَجِيمٌ)} “[Çünkü sen taşlanmışsın/kovulmuşsunsun]” yani şahaplarla taşlanmışsın. Lanetlenmiş ve uğursuz kılınmış anlamında olduğu da söylenmiştir. Bütün bunlar daha önce Bakara ve A‘râf surelerinde etraflıca geçmişti. {(وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ)} “[Ve şüphesiz lanet senin üzerinedir]” yani Sâd Suresi’nde [geçtiği] gibi 'Benim lanetim [üzerinedir]' demektir.
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٣٦ الى ٣٨]
[Hicr Suresi (15), Âyetler 36-38]
قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٣٦) قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٣٧) إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٣٨)
{قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٣٦) قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٣٧) إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٣٨)} “(İblis) dedi: ‘Rabbim! O hâlde (insanların) diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver.’ (Allah) buyurdu: ‘Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin, bilinen vaktin gününe kadar.’”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ) هَذَا السُّؤَالُ مِنْ إِبْلِيسٍ لَمْ يَكُنْ عن ثقته مِنْهُ بِمَنْزِلَتِهِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّهُ أَهْلٌ أَنْ يُجَابَ لَهُ دُعَاءٌ، وَلَكِنْ سَأَلَ تَأْخِيرَ عَذَابَهُ زِيَادَةً فِي بَلَائِهِ، كَفِعْلِ الْآيِسِ مِنَ السَّلَامَةِ. وَأَرَادَ بِسُؤَالِهِ الْإِنْظَارَ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ: أَلَّا يَمُوتَ، لِأَنَّ يَوْمَ الْبَعْثِ لَا مَوْتَ فِيهِ وَلَا بَعْدَهُ. (قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ) يَعْنِي من المؤجلين. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: (أَرَادَ بِهِ النَّفْخَةَ الْأُولَى)، أَيْ حِينَ تَمُوتُ الْخَلَائِقُ. وَقِيلَ: الْوَقْتُ الْمَعْلُومُ الَّذِي اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِعِلْمِهِ، وَيَجْهَلُهُ إِبْلِيسُ. فَيَمُوتُ إِبْلِيسُ ثُمَّ يُبْعَثُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ ". وَفِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى لَهُ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- كَلَّمَهُ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ. الثَّانِي- كَلَّمَهُ تَغْلِيظًا فِي الْوَعِيدِ لَا عَلَى وجه التكرمة والتقريب.
Yüce Allah'ın: (قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ) ifadesi; İblis'in bu talebi, Yüce Allah katındaki makamına güvenmesinden ve duasının kabul edilmeye layık olmasından dolayı değildi; fakat o, kurtuluştan ümidini kesen kimsenin davranışı gibi, azabının geciktirilmesini belasının artması için istedi. (İnsanların) diriltilecekleri güne kadar mühlet istemesiyle ölmemeyi amaçlamıştı; çünkü diriliş gününde ve sonrasında ölüm yoktur. (قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ) yani ertelenenlerdensin. İbn Abbâs: "Bununla ilk sûr üflemesini kastetti" demiştir, yani yaratılmışların öldüğü vakit. Bir görüşe göre de: İblis'in bilmediği, ilmini Allah'ın kendine sakladığı bilinen vakittir. Böylece İblis ölür, sonra diriltilir; nitekim Yüce Allah: {كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ} “Yer üzerinde bulunan her canlı yok olacaktır” buyurmuştur. Yüce Allah'ın ona hitabında iki görüş vardır: Birincisi: Elçisinin diliyle onunla konuşmuştur. İkincisi: İkram ve yakınlaştırma yoluyla değil, tehdidi ağırlaştırmak maksadıyla onunla konuşmuştur.
[سورة الحجر (١٥): آية ٣٩]
[Hicr Suresi (15), Âyet 39]
قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٣٩)
{قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٣٩)} “(İblis) dedi: ‘Rabbim! Beni azdırmana karşılık, andolsun ki yeryüzünde onlara (kötülükleri) süsleyeceğim ve onların hepsini mutlaka azdıracağım.’”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ) تَقَدَّمَ مَعْنَى الْإِغْوَاءِ وَالزِّينَةِ فِي الْأَعْرَافِ. وَتَزْيِينُهُ هُنَا يَكُونُ بِوَجْهَيْنِ: إِمَّا بِفِعْلِ الْمَعَاصِي، وَإِمَّا بِشَغْلِهِمْ بزينة الدنيا عن فعل الطاعة. ومعنى: (لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ) أَيْ لَأُضِلَّنَّهُمْ عَنْ طَرِيقِ الْهُدَى. وَرَوَى ابْنُ لَهِيعَةَ عَبْدُ اللَّهِ عَنْ دَرَّاجٍ أَبِي السَّمْحِ عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّ إِبْلِيس قَالَ يَا رَبِّ وَعِزَّتِكَ وَجَلَالِكَ لَا أَزَالُ أُغْوِي بَنِي آدَمَ مَا دَامَتْ أَرْوَاحُهُمْ فِي أَجْسَامِهِمْ فَقَالَ الرَّبُّ وَعِزَّتِي وَجَلَالِي لَا أَزَالُ أَغْفِرُ لَهُمْ مَا استغفروني".
Yüce Allah’ın: {قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ} “(İblis) dedi: ‘Rabbim! Beni azdırmana karşılık, andolsun ki yeryüzünde onlara (kötülükleri) süsleyeceğim...’” buyruğu ile ilgili olarak: İğvâ (azıp saptırma) ve zînetin (süsleme) anlamı daha önce el-A‘râf [Suresi’nde] geçmişti. Buradaki süslemesi ise iki şekilde olur: Ya günahları işletmekle ya da onları dünyanın süsüyle meşgul edip itaatten alıkoymakladır. {وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “Ve onların hepsini mutlaka azdıracağım” buyruğunun anlamı ise; yani onları hidayet yolundan saptıracağım, demektir. İbn Lehîa Abdullah, Derrâc Ebü’s-Semh’ten; o Ebü’l-Heysem’den; o da Ebû Saîd el-Hudrî’den [şöyle] rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «إِنَّ إِبْلِيس قَالَ يَا رَبِّ وَعِزَّتِكَ وَجَلَالِكَ لَا أَزَالُ أُغْوِي بَنِي آدَمَ مَا دَامَتْ أَرْوَاحُهُمْ فِي أَجْسَامِهِمْ فَقَالَ الرَّبُّ وَعِزَّتِي وَجَلَالِي لَا أَزَالُ أَغْفِرُ لَهُمْ مَا استغفروني» «Şüphesiz İblis: ‘Ey Rabbim! İzzetine ve celaline andolsun ki, ruhları bedenlerinde olduğu müddetçe Âdemoğullarını azdırmaya devam edeceğim’ dedi. Bunun üzerine Rab [Teâlâ] da: ‘İzzetime ve celalime andolsun ki, onlar benden mağfiret diledikleri sürece kendilerini bağışlamaya devam edeceğim’ buyurdu.»
[سورة الحجر (١٥): آية ٤٠]
[Hicr Suresi (15), Âyet 40]
إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٤٠)
{إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٤٠)} “Ancak içlerinden ihlasa erdirilmiş kulların müstesna.”
قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ بِفَتْحِ اللَّامِ، أَيِ الَّذِينَ اسْتَخْلَصْتَهُمْ وَأَخْلَصْتَهُمْ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِ اللَّامِ، أَيِ الَّذِينَ أَخْلَصُوا لَكَ الْعِبَادَةَ مِنْ فَسَادٍ أَوْ رِيَاءٍ. حَكَى أَبُو ثُمَامَةَ أَنَّ الْحَوَارِيِّينَ سَأَلُوا عِيسَى ﵇ عَنِ الْمُخْلَصِينَ لِلَّهِ فَقَالَ:" الَّذِي يعمل ولا يحب أن يحمده الناس".
Medine ve Kûfe ehli lâm harfinin fethasıyla [el-muhlesîn şeklinde] okumuştur; yani senin seçip arındırdığın ve ihlaslı kıldığın kimseler demektir. Diğerleri ise lâm'ın kesresiyle [el-muhlisîn şeklinde] okumuştur; yani ibadeti her türlü bozulma ve riyadan uzak tutarak sana ihlasla sunanlar demektir. Ebû Sümâme, Havarilerin İsa ﵇'a Allah için ihlaslı olanları (el-muhlisîn) sorduklarını, onun da: "Amel edip de insanların kendisini övmesini sevmeyen kimsedir" dediğini nakletmiştir.
[سورة الحجر (١٥): آية ٤١]
[Hicr Suresi (15), Âyet 41]
قالَ هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ (٤١)
{قالَ هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ (٤١)} “(Allah) buyurdu: ‘İşte bana varan dosdoğru yol budur.’”
قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: مَعْنَاهُ هَذَا صِرَاطٌ يَسْتَقِيمُ بِصَاحِبِهِ حَتَّى يَهْجُمَ بِهِ عَلَى الْجَنَّةِ. الْحَسَنُ:" عَلَيَّ" بِمَعْنَى إِلَيَّ. مُجَاهِدٌ وَالْكِسَائِيُّ: هَذَا عَلَى الْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ، كَقَوْلِكَ لِمَنْ تُهَدِّدَهُ: طَرِيقُكَ عَلَيَّ وَمَصِيرُكَ إِلَيَّ. وَكَقَوْلِهِ:" إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ ". فَكَانَ مَعْنَى الْكَلَامِ: هَذَا طَرِيقٌ مَرْجِعُهُ إِلَيَّ فَأُجَازِي كُلًّا بِعَمَلِهِ، يَعْنِي طَرِيقَ الْعُبُودِيَّةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى عَلَيَّ أَنْ أَدُلَّ عَلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ بِالْبَيَانِ وَالْبُرْهَانِ. وَقِيلَ: بِالتَّوْفِيقِ وَالْهِدَايَةِ. وَقَرَأَ ابْنُ سِيرِينَ وَقَتَادَةُ وَالْحَسَنُ وَقَيْسُ بْنُ عَبَّادٍ وَأَبُو رَجَاءٍ وَحُمَيْدٌ وَيَعْقُوبُ" هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ" بِرَفْعِ" عَلِيٌّ" وَتَنْوِينِهِ، وَمَعْنَاهُ رَفِيعٌ مُسْتَقِيمٌ، أَيْ رَفِيعٌ فِي الدِّينِ وَالْحَقِّ. وَقِيلَ: رَفِيعٌ أَنْ يُنَالَ، مُسْتَقِيمٌ أن يمال.
Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: Bunun manası; bu, sahibini dosdoğru tutup sonunda cennete ulaştıran bir yoldur demektir. el-Hasan: (عَلَيَّ) ifadesi, (إِلَيَّ) [bana doğru/bana varan] manasındadır demiştir. Mücâhid ve el-Kisâî ise: Bu, tehdit ve korkutma kabilindendir; nitekim tehdit ettiğin kişiye 'Senin yolun bana çıkar, varacağın yer banadır' demen ve Allah'ın: {إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ} “Şüphesiz Rabbin gözetleme yerindedir” buyurması gibidir. Buna göre sözün manası: Bu, dönüşü bana olan bir yoldur, binaenaleyh herkese ameliyle karşılık veririm, yani kulluk yoludur demektir. Bir görüşe göre: Manası; beyan ve delille dosdoğru yolu göstermek benim üzerimedir demektir. Bir görüşe göre de: Muvaffak kılmak ve hidayet vermekle [benim üzerimedir] denilmiştir. İbn Sîrîn, Katâde, el-Hasan, Kays b. Abbâd, Ebû Recâ, Humeyd ve Ya'kûb "aliyyun" (عَلِيٌّ) kelimesini ref ve tenvin ile "هَذَا صِراطٌ عَلِيٌّ مُسْتَقِيمٌ" şeklinde okumuşlardır; bunun manası ise yüce ve dosdoğrudur, yani dinde ve hakta yücedir demektir. Bir görüşe göre de: [Şeytan tarafından] ulaşılması imkânsız derecede yüce, saptırılması imkânsız derecede dosdoğru demektir.
[سورة الحجر (١٥): آية ٤٢]
[Hicr Suresi (15), Âyet 42]
إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ (٤٢)
{إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ (٤٢)} “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur; ancak azgınlardan sana uyanlar müstesna.”
الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ) قَالَ الْعُلَمَاءَ: يَعْنِي عَلَى قُلُوبِهِمْ. وَقَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ: أَيْ فِي أَنْ يُلْقِيَهُمْ فِي ذَنْبٍ يَمْنَعُهُمْ عَفْوِي وَيُضَيِّقُهُ عَلَيْهِمْ. وَهَؤُلَاءِ الذين هداهم الله واجتباهم واختارهم واصطفاهم.
Birinci [mesele]: Yüce Allah'ın: {إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ} “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” buyruğudur. İlim ehli: "Yani onların kalpleri üzerinde [hâkimiyetin yoktur]" demiştir. İbn Uyeyne ise: "Yani onları affımdan engelleyecek ve affımı kendilerine daraltacak bir günaha düşürme hususunda [hâkimiyetin yoktur]" demiştir. Bunlar, Allah'ın hidayet ettiği, seçtiği, tercih edip arındırdığı kimselerdir.
قُلْتُ: لَعَلَّ قَائِلًا يَقُولُ: قَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْ صِفَةِ آدَمَ وَحَوَّاءَ ﵉ بِقَوْلِهِ:" فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ "، وَعَنْ جُمْلَةٍ مِنْ أَصْحَابِ نَبِيِّهِ بِقَوْلِهِ:" إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا
Derim ki: Belki biri şöyle diyebilir: Allah Teâlâ, Âdem ve Havva ﵉'nın vasfı hakkında: {فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ} “Bunun üzerine şeytan onları kaydırdı” buyurarak, Peygamberinin ashabından bir grup hakkında da: {إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا} “Şeytan sırf kazandıkları bazı şeyler yüzünden onları kaydırmak istedi”
" فَالْجَوَابُ مَا ذُكِرَ، وَهُوَ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى قُلُوبِهِمْ، وَلَا مَوْضِعِ إِيمَانِهِمْ، وَلَا يلقيهم في ذنب يؤول إِلَى عَدَمِ الْقَبُولِ، بَلْ تُزِيلُهُ التَّوْبَةُ وَتَمْحُوهُ الْأَوْبَةُ. وَلَمْ يَكُنْ خُرُوجُ آدَمَ عُقُوبَةً لِمَا تَنَاوَلَ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ " بَيَانُهُ. وَأَمَّا أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ فَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ عَنْهُمْ فِي آلِ عِمْرَانَ. ثُمَّ إِنَّ قَوْلَهُ سُبْحَانَهُ:" لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ" يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ خَاصًّا فِيمَنْ حَفِظَهُ اللَّهُ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ فِي أَكْثَرِ الْأَوْقَاتِ وَالْأَحْوَالِ، وَقَدْ يَكُونُ فِي تَسَلُّطِهِ تَفْرِيجُ كُرْبَةٍ وَإِزَالَةِ غُمَّةٍ، كَمَا فُعِلَ بِبِلَالٍ، إِذْ أَتَاهُ يهديه كما يهدى الصَّبِيُّ حَتَّى نَامَ، وَنَامَ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ فَلَمْ يَسْتَيْقِظُوا حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ، وَفَزِعُوا وَقَالُوا: مَا كَفَّارَةُ مَا صَنَعْنَا بِتَفْرِيطِنَا فِي صَلَاتِنَا؟ فَقَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ:" لَيْسَ فِي النَّوْمِ تَفْرِيطٌ" فَفُرِّجَ عَنْهُمْ. (إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ) أَيِ الضَّالِّينَ الْمُشْرِكِينَ. أَيْ سُلْطَانُهُ عَلَى هَؤُلَاءِ، دَلِيلُهُ" إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ ". الثَّانِيَةُ- وَهَذِهِ الْآيَةُ وَالَّتِي قَبْلَهَا دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ اسْتِثْنَاءِ الْقَلِيلِ مِنَ الْكَثِيرِ وَالْكَثِيرِ مِنَ الْقَلِيلِ، مِثْلُ أَنْ يَقُولَ: عَشَرَةٌ إِلَّا دِرْهَمًا. أَوْ يَقُولَ: عَشَرَةٌ إِلَّا تسعة. وقال أحمد ابن حَنْبَلٍ: لَا يَجُوزُ أَنْ يُسْتَثْنَى إِلَّا قَدْرَ النِّصْفِ فَمَا دُونَهُ. وَأَمَّا اسْتِثْنَاءُ الْأَكْثَرِ مِنَ الْجُمْلَةِ فَلَا يَصِحُّ. وَدَلِيلُنَا هَذِهِ الْآيَةُ، فَإِنَّ فِيهَا اسْتِثْنَاءُ" الْغاوِينَ" مِنَ الْعِبَادِ وَالْعِبَادَ مِنَ الْغَاوِينَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اسْتِثْنَاءَ الْأَقَلِّ مِنَ الْجُمْلَةِ وَاسْتِثْنَاءَ الْأَكْثَرِ مِنَ الْجُمْلَةِ جَائِزٌ.
buyurarak haber vermiştir. Buna cevap zikredilen husustur; o da şeytanın onların kalpleri üzerinde ve iman mahallerinde bir hâkimiyetinin bulunmadığı ve onları [amellerinin/tevbelerinin] kabul edilmemesine varacak bir günaha düşüremeyeceğidir; bilakis tevbe o günahı giderir, [Allah'a] dönüş onu siler. Âdem'in [cennetten] çıkarılışı da, el-Bakara'da açıklaması geçtiği üzere, yediği şeyin bir cezası değildi. Peygamber ﷺ'in ashabına gelince, onlara dair açıklama Âl-i İmrân'da geçmişti. Sonra Yüce Allah'ın: "لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ" sözünün, Allah'ın koruduğu kimselere özel olması muhtemel olduğu gibi, vakit ve durumların çoğunda geçerli olması da muhtemeldir. Bazen onun musallat olmasında bir sıkıntının giderilmesi ve bir kederin kaldırılması bulunabilir; nitekim Bilâl'e yapıldığı gibi, çocuğun uyutulduğu gibi onu uyutmak üzere gelmiş, nihayet o uyumuş, Peygamber ﷺ ve ashabı da uyuyakalmış, güneş doğuncaya kadar uyanamamışlardı. Telaşlanıp: 'Namazımızı kaçırmakla işlediğimiz kusurun kefareti nedir?' demişler, Peygamber ﷺ de onlara: 'Uykuda kusur (ihmal) yoktur' buyurmuş ve böylece sıkıntıları giderilmişti. (إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ) yani sapanlardan ve müşriklerden [sana uyanlar]. Yani onun hâkimiyeti bunlar üzerinedir; bunun delili: {إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} “Onun hâkimiyeti ancak onu dost edinenler ve onun yüzünden müşrik olanlar üzerinedir” ayetidir. İkincisi: Bu ayet ve bir önceki ayet, çoğun azdan ve azın çoktan istisna edilmesinin caiz olduğuna delildir; tıpkı bir kimsenin 'Bir dirhem hariç on [dirhem]' veya 'Dokuz hariç on [dirhem]' demesi gibi. Ahmed b. Hanbel ise: Ancak yarısı veya yarıdan azı kadarı istisna edilebilir, bütünden çoğun istisnası ise sahih olmaz demiştir. Bizim delilimiz bu ayettir; zira ayette 'azgınlar'ın (el-gâvîn) kullardan istisnası ve kulların da azgınlardan istisnası vardır. Bu da bütünden azın istisna edilmesinin de çoğun istisna edilmesinin de caiz olduğuna delalet eder.
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[Hicr Suresi (15), Âyetler 43-44]
وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٣) لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ (٤٤)
{وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٣) لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ (٤٤)} “Şüphesiz cehennem, onların hepsinin buluşma yeridir. (43) Onun yedi kapısı vardır; her kapı için onlardan ayrılmış bir pay belirlenmiştir. (44)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ) يَعْنِي إِبْلِيسَ وَمَنِ اتَّبَعَهُ. (لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ) أَيْ أطباق، طبق فوق طبق (لِكُلِّ بابٍ) أي لكل طبقة (مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ) أَيْ حَظٌّ مَعْلُومٌ. ذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ: أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ أَبُو هَارُونَ الْغَنَوِيُّ قَالَ: سَمِعْتُ حِطَّانَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الرَّقَاشِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ عَلِيًّا ﵁ يَقُولُ: هَلْ تَدْرُونَ كَيْفَ أَبْوَابُ جَهَنَّمَ؟ قُلْنَا: هِيَ مِثْلُ أَبْوَابِنَا. قَالَ لَا، هِيَ هَكَذَا بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ- زَادَ الثَّعْلَبِيُّ: وَوَضَعَ إِحْدَى يَدَيْهِ عَلَى الْأُخْرَى- وَأَنَّ اللَّهَ وَضَعَ الْجِنَانَ عَلَى الْأَرْضِ، وَالنِّيرَانَ بَعْضَهَا فَوْقَ بَعْضٍ، فَأَسْفَلُهَا جَهَنَّمُ، وَفَوْقَهَا الْحُطَمَةُ، وَفَوْقَهَا سَقَرُ، وَفَوْقَهَا الْجَحِيمُ، وَفَوْقَهَا لَظًى، وَفَوْقَهَا السَّعِيرُ، وَفَوْقَهَا الْهَاوِيَةُ، وَكُلُّ بَابٍ أَشَدُّ حَرًّا مِنَ الَّذِي يَلِيهِ سَبْعِينَ مَرَّةً. قُلْتُ: كَذَا وَقَعَ هَذَا التَّفْسِيرُ. وَالَّذِي عَلَيْهِ الْأَكْثَرُ مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ جَهَنَّمَ أَعْلَى الدَّرَكَاتِ، وَهِيَ مُخْتَصَّةٌ بِالْعُصَاةِ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَهِيَ الَّتِي تُخْلَى مِنْ أَهْلِهَا فَتَصْفِقُ الرِّيَاحُ أَبْوَابَهَا. ثُمَّ لَظًى، ثُمَّ الْحُطَمَةُ، ثُمَّ سَعِيرٌ، ثُمَّ سَقَرُ، ثُمَّ الْجَحِيمُ، ثُمَّ الْهَاوِيَةُ. قَالَ الضَّحَّاكُ: فِي الدَّرْكِ الْأَعْلَى الْمُحَمَّدِيُّونَ، وَفِي الثَّانِي النَّصَارَى، وَفِي الثَّالِثِ الْيَهُودِ، وَفِي الرَّابِعِ الصَّابِئُونَ، وَفِي الْخَامِسِ الْمَجُوسُ، وَفِي السَّادِسِ مُشْرِكُو الْعَرَبِ، وَفِي السَّابِعِ الْمُنَافِقُونَ وَآلُ فِرْعَوْنَ وَمَنْ كَفَرَ مِنْ أَهْلِ الْمَائِدَةِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ"- وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي النِّسَاءِ -، وَقَالَ:" أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ "، وقال:" فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ ". وَقَسَّمَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ ﵁ الْعُلَمَاءَ السُّوءَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ تَقْسِيمًا عَلَى تِلْكَ الْأَبْوَابِ، ذَكَرْنَاهُ فِي كِتَابِ (التَّذْكِرَةِ). وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لِجَهَنَّمَ سَبْعَةُ أَبْوَابٍ بَابٌ مِنْهَا لِمَنْ سَلَّ سَيْفَهُ عَلَى أُمَّتِي" قَالَ: حَدِيثٌ غَرِيبٌ. وَقَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ:: لِجَهَنَّمَ سَبْعَةُ أَبْوَابٍ بَابٌ مِنْهَا لِلْحَرُورِيَّةِ. وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: بَيْنَ كُلِّ بابين مسيرة سبعين
Yüce Allah'ın: {وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ} “Şüphesiz cehennem, onların hepsinin buluşma yeridir” buyruğu, İblis ve ona uyanları kastetmektedir. {لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ} “Onun yedi kapısı vardır” yani birbiri üstünde kat kat tabakalar vardır. {لِكُلِّ بابٍ} “Her bir kapı için” yani her bir tabaka için, {مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ} “onlardan ayrılmış bir pay vardır” yani belirlenmiş bir nasip vardır. İbnü'l-Mübârek zikredip şöyle dedi: Bize İbrâhim Ebû Hârûn el-Ganevî haber verip şöyle dedi: Hıttân b. Abdillâh er-Rakâşî'yi şöyle derken işittim: Ali radıyallâhu anh'ı şöyle derken işittim: “Cehennemin kapılarının nasıl olduğunu bilir misiniz?” Biz: “Bizim kapılarımız gibidir” dedik. O: “Hayır, o böyledir; birbiri üstünedir” dedi -Sa'lebî şunu eklemiştir: “ve ellerinden birini diğerinin üstüne koydu”- ve: “Allah cennetleri yeryüzü üzerine, cehennemleri ise birbiri üstüne koymuştur. En alttakisi Cehennem'dir, onun üstünde Hutame, onun üstünde Sakar, onun üstünde Cahîm, onun üstünde Lezâ, onun üstünde Saîr, onun üstünde de Hâviye vardır. Her kapı, yanındakinden yetmiş kat daha sıcaktır” [dedi]. Ben (Kurtubî) derim ki: Bu tefsir böylece vârit olmuştur. Ancak ilim adamlarının çoğunluğunun benimsediği görüşe göre, derekelerin (tabakaların) en üstü Cehennem'dir. Burası Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin âsilerine mahsustur; ahalisinden boşaltılıp da rüzgârların kapılarını çarptığı yer burasıdır. Sonra Lezâ, sonra Hutame, sonra Saîr, sonra Sakar, sonra Cahîm, sonra da Hâviye gelir. Dahhâk şöyle demiştir: “En üst derekede (tabakada) Muhammedîler (Muhammed ümmetinin günahkârları), ikincisinde Hristiyanlar, üçüncüsünde Yahudiler, dördüncüsünde Sâbiîler, beşincisinde Mecûsîler, altıncısında Arap müşrikleri, yedincisinde ise münafıklar, Firavun hânedanı ve Mâide ehlinden kâfir olanlar bulunacaktır.” Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ} “Şüphesiz ki münafıklar, ateşin en aşağı tabakasındadırlar” -ki bu [açıklama] daha önce Nisâ Sûresi'nde geçmişti-, yine şöyle buyurmuştur: {أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ} “Firavun hânedanını azabın en şiddetlisine sokun!” ve şöyle buyurmuştur: {فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ} “Bundan sonra sizden kim inkâr ederse, Ben onu âlemlerden hiç kimseye etmeyeceğim bir azapla cezalandırırım”. Muâz b. Cebel radıyallâhu anh bu ümmetin kötü âlimlerini bu kapılara göre taksim etmiştir; bunu et-Tezkire adlı kitabımızda zikrettik. Tirmizî, İbn Ömer'in hadisinden rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «لِجَهَنَّمَ سَبْعَةُ أَبْوَابٍ بَابٌ مِنْهَا لِمَنْ سَلَّ سَيْفَهُ عَلَى أُمَّتِي» «Cehennemin yedi kapısı vardır; onlardan bir kapı ümmetime kılıç çeken kimse içindir.» [Tirmizî]: “Garîb bir hadistir” demiştir. Übey b. Ka'b [ise]: “Cehennemin yedi kapısı vardır; onlardan bir kapı Harûriyye (Hâricîler) içindir” demiştir. Vehb b. Münebbih de şöyle demiştir: “Her iki kapı arası yetmiş
سَنَةً، كُلُّ بَابٍ أَشَدُّ حَرًّا مِنَ الَّذِي فَوْقَهُ بِسَبْعِينَ ضِعْفًا، وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذَا كُلَّهُ فِي كِتَابِ التَّذْكِرَةِ. وَرَوَى سَلَّامٌ الطَّوِيلُ عَنْ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ" جُزْءٌ أَشْرَكُوا بِاللَّهِ، وَجُزْءٌ شَكُّوا فِي اللَّهِ، وَجُزْءٌ غَفَلُوا عَنِ اللَّهِ، وَجُزْءٌ آثَرُوا شَهَوَاتِهِمْ عَلَى اللَّهِ، وَجُزْءٌ شَفَوْا غَيْظَهُمْ بِغَضَبِ اللَّهِ، وَجُزْءٌ صَيَّرُوا رَغْبَتَهُمْ بِحَظِّهِمْ مِنَ اللَّهِ، وَجُزْءٌ عَتَوْا عَلَى اللَّهِ". ذَكَرَهُ الْحَلِيمِيُّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَيْنُ بْنُ الْحَسَنِ فِي كِتَابِ (مِنْهَاجِ الدِّينِ) لَهُ، وَقَالَ: فَإِنْ كَانَ ثَابِتًا فَالْمُشْرِكُونَ بِاللَّهِ هُمُ الثَّنَوِيَّةُ. وَالشَّاكُّونَ هُمُ الَّذِينَ لَا يَدْرُونَ أَنَّ لَهُمْ إِلَهًا أَوْ لَا إِلَهَ لَهُمْ، وَيَشُكُّونَ فِي شَرِيعَتِهِ أَنَّهَا مِنْ عِنْدِهِ أَمْ لَا. وَالْغَافِلُونَ عَنِ اللَّهِ هُمُ الَّذِينَ يَجْحَدُونَهُ أَصْلًا وَلَا يُثْبِتُونَهُ، وَهُمُ الدَّهْرِيَّةُ. وَالْمُؤْثِرُونَ شَهَوَاتِهِمْ عَلَى اللَّهِ هُمُ الْمُنْهَمِكُونَ فِي الْمَعَاصِي، لِتَكْذِيبِهِمْ رُسُلَ اللَّهِ وَأَمْرِهِ وَنَهْيِهِ. وَالشَّافُونَ غَيْظَهُمْ بِغَضَبِ اللَّهِ هُمُ الْقَاتِلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ وَسَائِرَ الدَّاعِينَ إِلَيْهِ، الْمُعَذِّبُونَ مَنْ يَنْصَحُ لَهُمْ أَوْ يَذْهَبُ غَيْرَ مَذْهَبِهِمْ، وَالْمُصَيِّرُونَ رَغْبَتَهُمْ بِحَظِّهِمْ مِنَ اللَّهِ هُمُ الْمُنْكِرُونَ بِالْبَعْثِ وَالْحِسَابِ، فَهُمْ يَعْبُدُونَ مَا يَرْغَبُونَ فِيهِ، لَهُمْ جَمِيعُ حَظِّهِمْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْعَاتُونَ عَلَى اللَّهِ الَّذِينَ لَا يُبَالُونَ، بِأَنْ يَكُونَ مَا هُمْ فِيهِ حَقًّا أَوْ بَاطِلًا، فَلَا يَتَفَكَّرُونَ وَلَا يَعْتَبِرُونَ وَلَا يَسْتَدِلُّونَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا أَرَادَ رَسُولُهُ ﷺ إِنْ ثَبَتَ الْحَدِيثُ. وَيُرْوَى أَنَّ سَلْمَانَ الْفَارِسِيَّ ﵁ لَمَّا سَمِعَ هَذِهِ الْآيَةَ" وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ" فَرَّ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ مِنَ الخوف لا يعقل، فجئ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَسَأَلَهُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أُنْزِلَتْ هذه الآية" وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ"؟ فو الذي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَقَدْ قَطَّعَتْ قَلْبِيَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى" إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ". وَقَالَ بِلَالٌ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُصَلِّي فِي مَسْجِدِ الْمَدِينَةِ وَحْدَهُ، فَمَرَّتْ بِهِ امْرَأَةٌ أَعْرَابِيَّةٌ فَصَلَّتْ خَلْفَهُ وَلَمْ يَعْلَمْ بِهَا، فَقَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هَذِهِ الْآيَةُ" لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ" فَخَرَّتِ الْأَعْرَابِيَّةُ مَغْشِيًّا عَلَيْهَا، وَسَمِعَ النَّبِيُّ ﷺ وَجْبَتَهَا فانصرف ودعا بماء فصب على وجهها
...yıl[lık mesafedir]. Her bir kapı, üstündeki kapıdan yetmiş kat daha sıcaktır. Bütün bunları et-Tezkire adlı kitabımızda zikretmiştik. Sellâm et-Tavîl'in, Ebû Süfyân'dan, onun da Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Yüce Allah'ın: { لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ } “Onun yedi kapısı vardır; her bir kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır” buyruğu hakkında şöyle buyurmuştur: «Bir pay Allah'a şirk koşanlar, bir pay Allah hakkında şüpheye düşenler, bir pay Allah'tan gafil olanlar, bir pay şehvetlerini/arzularını Allah'a tercih edenler, bir pay öfkelerini Allah'ın gazabıyla dindirenler, bir pay istek ve arzularını Allah'tan nasipleri kılanlar ve bir pay da Allah'a karşı haddi aşan/azgınlık edenlerdir.» Bunu el-Halîmî Ebû Abdillâh el-Hüseyin b. el-Hasan el-Minhâc adlı kitabında zikretmiş ve şöyle demiştir: Eğer [bu hadis] sabit ise, Allah'a şirk koşanlar Seneviyye (ikiciler/düalistler)dir. Şüphe edenler ise kendilerinin bir ilahı olup olmadığını bilmeyen ve O'nun şeriatının O'nun katından olup olmadığından şüphe duyan kimselerdir. Allah'tan gafil olanlar, O'nu aslen inkâr edip varlığını kabul etmeyenlerdir; bunlar Dehriyye (materyalistler)dir. Şehvetlerini/arzularını Allah'a tercih edenler, Allah'ın elçilerini, emir ve yasaklarını yalanlamaları sebebiyle günahlara dalıp gidenlerdir. Öfkelerini Allah'ın gazabıyla dindirenler, Allah'ın peygamberlerini ve O'na davet eden diğer kimseleri öldürenler, kendilerine nasihat eden yahut kendi mezheplerinden/yollarından başkasına tabi olanlara azap edenlerdir. İstek ve arzularını Allah'tan nasipleri kılanlar ise, yeniden dirilişi ve hesabı inkâr edenlerdir; onlar arzuladıkları şeylere taparlar, Yüce Allah'tan elde edecekleri bütün nasip de bundan ibarettir. Allah'a karşı haddi aşanlar ise, içinde bulundukları durumun hak mı yoksa batıl mı olduğuna aldırmayanlardır; dolayısıyla tefekkür etmez, ibret almaz ve delil aramazlar. Hadis sabit ise, Resûlünün sallallâhu aleyhi ve sellem ne kastettiğini en iyi Allah bilir. Rivayet edildiğine göre Selmân-ı Fârisî radıyallâhu anh bu: { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ } “Şüphesiz cehennem, onların hepsinin buluşma yeridir” ayetini işittiğinde korkudan aklı başından gitmiş halde üç gün kaçtı. [Sonunda] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna getirildi. [Peygamber] ona sorunca: Ey Allah'ın Resûlü! { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ } “Şüphesiz cehennem, onların hepsinin buluşma yeridir” ayeti indirildi mi? Seni hak ile gönderene yemin olsun ki bu ayet yüreğimi paramparça etti, dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve pınar başlarındadır” [ayetini] indirdi. Bilâl dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine mescidinde tek başına namaz kılıyordu. Bedevî bir kadın yanından geçti ve arkasında namaza durdu; [Peygamber] kadının farkında değildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu { لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ } “Onun yedi kapısı vardır; her bir kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır” ayetini okuyunca bedevî kadın bayılarak yere yığıldı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kadının düşme sesini işitti, [namazdan] ayrıldı ve su isteyip yüzüne serpti...
حَتَّى أَفَاقَتْ وَجَلَسَتْ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" يَا هَذِهِ مَالَكِ"؟ فَقَالَتْ: أَهَذَا شي مِنْ كِتَابِ اللَّهِ الْمُنَزَّلِ، أَوْ تَقُولُهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِكَ؟ فَقَالَ:" يَا أَعْرَابِيَّةُ، بَلْ هُوَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى الْمُنَزَّلِ" فَقَالَتْ: كُلُّ عُضْوٍ مِنْ أَعْضَائِي يُعَذَّبُ عَلَى كُلِّ بَابٍ مِنْهَا؟ قَالَ:" يَا أَعْرَابِيَّةُ، بَلْ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ يُعَذَّبُ أَهْلُ كُلٍّ مِنْهَا عَلَى قَدْرِ أَعْمَالِهِمْ" فَقَالَتْ: وَاللَّهِ إِنِّي امْرَأَةٌ مِسْكِينَةٌ، مَا لِي مَالٌ، وَمَا لِي إِلَّا سَبْعَةُ أَعْبُدٍ، أُشْهِدُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَنَّ كُلَّ عَبْدٍ مِنْهُمْ عَنْ كُلِّ بَابٍ مِنْ أَبْوَابِ جَهَنَّمَ حُرٌّ لِوَجْهِ اللَّهِ تَعَالَى. فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ فَقَالَ." يَا رَسُولَ اللَّهِ، بَشِّرِ الْأَعْرَابِيَّةَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ حَرَّمَ عَلَيْهَا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ كلها وفتح لها أبواب الجنة كلها".
nihayet ayıldı ve oturdu. Peygamber ﷺ: "Ey kadın, neyin var?" diye sordu. Kadın: Bu indirilen Allah'ın kitabından bir şey midir, yoksa kendiliğinden mi söylüyorsun? dedi. Peygamber: "Ey bedevî kadın, bilakis o, Yüce Allah'ın indirilen kitabındandır" buyurdu. Kadın: Benim her bir uzvum o kapılardan her birinde azap mı görecek? dedi. Peygamber: "Ey bedevî kadın! Bilakis her bir kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır; her bir kapının ehli amelleri nispetinde azap görür" buyurdu. Kadın: Vallahi ben zavallı bir kadınım, malım mülküm yoktur, yalnızca yedi kölem vardır; seni şahit tutarım ey Allah'ın Resûlü, onların her bir kölesi cehennemin her bir kapısına karşılık Yüce Allah'ın rızası için hürdür, dedi. Bunun üzerine Cibrîl gelip şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! O bedevî kadına müjdele ki Allah ona cehennem kapılarının tamamını haram kılmış ve cennet kapılarının tamamını ona açmıştır."
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[Hicr Suresi (15), Âyetler 45-46]
إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٤٥) ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ (٤٦)
{إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٤٥) ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ (٤٦)} “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve pınarlardadır. ‘Oraya esenlikle, güven içinde girin!’”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ) أي الذين اتقوا الفواحش والشرك. أَيْ بَسَاتِينَ." وَعُيُونٍ" هِيَ الْأَنْهَارُ الْأَرْبَعَةُ: مَاءٌ وَخَمْرٌ وَلَبَنٌ وَعَسَلٌ. وَأَمَّا الْعُيُونُ الْمَذْكُورَةُ فِي سُورَةِ" الْإِنْسَانِ ": الْكَافُورُ وَالزَّنْجَبِيلُ وَالسَّلْسَبِيلُ، وَفِي" الْمُطَفِّفِينَ ": التَّسْنِيمُ، فَيَأْتِي ذِكْرُهَا وَأَهْلُهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَضَمُّ الْعَيْنِ مِنْ" عُيُونٍ" عَلَى الْأَصْلِ، وَالْكَسْرُ مراعاة للياء، وقرى بهما .. قرى بِهِمَا. (ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" ادْخُلُوها" بِوَصْلِ الْأَلِفِ وَضَمِّ الْخَاءِ، مِنْ دَخَلَ يَدْخُلُ، عَلَى الْأَمْرِ. تَقْدِيرُهُ: قِيلَ ادْخُلُوهَا. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ" أُدْخِلُوهَا" بِضَمِّ التَّنْوِينِ وَوَصْلِ الْأَلِفِ وَكَسْرِ الْخَاءِ عَلَى الْفِعْلِ الْمَجْهُولِ، مِنْ أَدْخَلَ. أَيْ أَدْخَلَهُمُ اللَّهُ إِيَّاهَا. وَمَذْهَبُهُمْ كَسْرُ التَّنْوِينِ فِي مِثْلِ" بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ" وشبهه، إلا أنهم ها هنا أَلْقَوْا حَرَكَةَ الْهَمْزَةِ عَلَى التَّنْوِينِ، إِذْ هِيَ أَلِفُ قَطْعٍ، وَلَكِنْ فِيهِ انْتِقَالٌ مِنْ كَسْرٍ إِلَى ضَمٍّ ثُمَّ مِنْ ضَمٍّ إِلَى كَسْرٍ فَيَثْقُلُ عَلَى اللِّسَانِ." بِسَلامٍ" أَيْ بِسَلَامَةٍ مِنْ كُلِّ دَاءٍ وَآفَةٍ. وَقِيلَ: بِتَحِيَّةٍ مِنَ اللَّهِ لَهُمْ. (آمِنِينَ) أَيْ مِنَ الْمَوْتِ وَالْعَذَابِ وَالْعَزَلِ والزوال.
Yüce Allah'ın: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ} “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve pınarlardadır” buyruğu; çirkin hayasızlıklardan (fevâhiş) ve şirkten sakınan kimseler demektir. [Cennât], bahçeler manasındadır. “Ve pınarlar” (ve ‘uyûn) ise dört nehirdir: Su, şarap, süt ve bal [nehirleri]. İnsan Suresi'nde zikredilen kâfûr, zencebîl ve selsebîl ile Mutaffifîn Suresi'ndeki tesnîm pınarlarına gelince; bunlar ve bunların ehli inşallah [kendi yerlerinde] zikredilecektir. “Uyûn” (عُيُونٍ) kelimesindeki ‘ayn harfinin ötreli okunması asıl olana göredir; esreli okunması (‘ıyûn) ise kendisinden sonraki yâ harfine uyum sağlamak içindir. Her iki şekilde de okunmuştur. {ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ} “‘Oraya esenlikle, güven içinde girin!’” buyruğunda cumhurun kıraati; “dehale-yedhulu” fiilinden emir olarak, vasıl elifi ve hâ harfinin ötresiyle “Ud-hulûhâ” (ادْخُلُوها) şeklindedir. Takdiri: “Onlara: ‘Oraya girin!’ denildi” demektir. el-Hasan, Ebu'l-Âliye ve Ya‘kūb'dan rivayetle Ruveys ise “edhale” fiilinden meçhul fiil kalıbında olmak üzere, [önceki kelimenin sonundaki] tenvinin ötresi, elifin vaslı ve hâ harfinin esresiyle “Udhilûhâ” (أُدْخِلُوهَا) şeklinde okumuşlardır. Yani “Allah onları oraya girdirdi” demektir. Onların mezhebi (kuralı), {بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا} {الْجَنَّةَ} ve benzeri yerlerde tenvini esre ile okumaktır; ancak onlar burada hemzenin harekesini -katı' hemzesi olduğu için- tenvine aktarmışlardır (nakil yapmışlardır). Fakat bunda esreden ötreye, sonra da ötreden esreye bir geçiş vardır ki bu da dile ağır gelir. “Esenlikle” (bi-selâm); yani her türlü dert ve afetten yana selamet içinde demektir. Bir görüşe göre de: “Allah'tan kendilerine bir selamlama ile” anlamındadır. {آمِنِينَ} “Güven içinde”; yani ölümden, azaptan, oradan çıkarılmaktan ve nimetlerin zeval bulmasından emin olarak demektir.
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٤٧ الى ٤٨]
[Hicr Suresi (15), Âyetler 47-48]
وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ (٤٧) لَا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ (٤٨)
{وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ (٤٧) لَا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ (٤٨)} “Biz onların göğüslerindeki kini söküp attık; kardeşler olarak karşılıklı tahtlar üzerindedirler. Orada kendilerine hiçbir yorgunluk dokunmaz ve onlar oradan çıkarılacak da değillerdir.”
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَوَّلُ مَا يَدْخُلُ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ تُعْرَضُ لَهُمْ عَيْنَانِ، فَيَشْرَبُونَ مِنْ إِحْدَى الْعَيْنَيْنِ فَيُذْهِبُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنْ غِلٍّ، ثُمَّ يَدْخُلُونَ الْعَيْنَ الْأُخْرَى فَيَغْتَسِلُونَ فِيهَا فَتُشْرِقُ أَلْوَانُهُمْ وَتَصْفُو وُجُوهَهُمْ، وَتَجْرِي عَلَيْهِمْ نَضْرَةُ النَّعِيمِ، وَنَحْوُهُ عَنْ عَلِيٍّ ﵁. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ: نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعَلِيٍّ وَالصَّحَابَةِ، يَعْنِي مَا كَانَ بَيْنَهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ الْغِلِّ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَظْهَرُ، يَدُلُّ عَلَيْهِ سِيَاقُ الْآيَةِ. وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: أَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَنَا وَطَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ مِنْ هَؤُلَاءِ. وَالْغِلُّ: الْحِقْدُ وَالْعَدَاوَةُ، يُقَالُ مِنْهُ: غَلَّ يَغِلُّ. وَيُقَالُ: مِنَ الْغُلُولِ وَهُوَ السَّرِقَةُ مِنَ الْمَغْنَمِ: غَلَّ يَغُلُّ. وَيُقَالُ مِنَ الْخِيَانَةِ: أَغَلَّ يُغِلُّ. كَمَا قَالَ:
İbn Abbâs şöyle demiştir: Cennet ehli cennete ilk girdiklerinde kendilerine iki pınar sunulur; bu iki pınarın birinden içerler, böylece Allah onların kalplerindeki kini giderir; sonra diğer pınara girip orada yıkanırlar, tenleri parıldar, yüzleri berraklaşır ve üzerlerinde nimetin tazeliği ve sevinci parlar. Benzeri Ali ﵁'dan da rivayet edilmiştir. Ali b. el-Hüseyn şöyle demiştir: Bu ayet Ebû Bekir, Ömer, Ali ve sahâbîler hakkında, yani Câhiliye döneminde aralarında bulunan kin hakkında inmiştir. Birinci görüş daha açıktır; ayetin akışı da buna delalet etmektedir. Ali ﵁ şöyle demiştir: Ben, Talha ve Zübeyr'in bunlardan olmasını umuyorum. el-Gıll (الْغِلُّ); kin ve düşmanlık demektir; bu fiilden 'galle yagıllü' (غَلَّ يَغِلُّ) denir. Ganimetten çalmak demek olan gulûl fiilinden ise 'galle yagullü' (غَلَّ يَغُلُّ) denir. Hıyanet etmekten ise 'eğalle yuğillü' (أَغَلَّ يُغِلُّ) denir. Nitekim şair şöyle demiştir:
جَزَى اللَّهُ عَنَّا حَمْزَةَ ابْنَةَ نَوْفَلٍ ... جَزَاءَ مُغِلٍّ بِالْأَمَانَةِ كَاذِبِ
Nevfel'in kızı Hamze'ye Allah bizden karşılık versin... Emanete hıyanet eden yalancının cezası gibi bir ceza.
وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي آلِ عِمْرَانَ. (إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ) أَيْ لَا يَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَى قَفَا بَعْضٍ تَوَاصُلًا وَتَحَابُبًا، عَنْ مُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِ. وَقِيلَ: الْأَسِرَّةُ تَدُورُ كَيْفَمَا شَاءُوا، فَلَا يَرَى أَحَدٌ قَفَا أَحَدٍ. وَقِيلَ:" مُتَقابِلِينَ" قَدْ أَقْبَلَتْ عَلَيْهِمُ الْأَزْوَاجُ وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِنَّ بِالْوُدِّ. وَسُرَرٍ جَمْعُ سَرِيرٍ، مِثْلُ جَدِيدٍ وَجُدُدٍ. وَقِيلَ: هُوَ مِنَ السُّرُورِ، فَكَأَنَّهُ مَكَانٌ رَفِيعٌ مُمَهَّدٌ لِلسُّرُورِ. وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَلَى سُرَرٍ مُكَلَّلَةٍ بِالْيَاقُوتِ وَالزَّبَرْجَدِ وَالدُّرِّ، السَّرِيرُ مَا بَيْنَ صَنْعَاءَ إِلَى الْجَابِيَةِ وَمَا بين عدن إلى أيلة. و" إِخْواناً
Bu açıklama Âl-i İmrân'da geçmişti. (إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ) yani kaynaşma ve sevgiden dolayı hiçbiri diğerinin ensesine bakmaz; bu Mücâhid ve başkalarından rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre: Tahtlar onların dilediği gibi döner, böylece hiç kimse başkasının ensesini görmez. Bir görüşe göre de: "مُتَقابِلِينَ" (karşılıklı), eşleri onlara yönelmiş, onlar da eşlerine sevgiyle yönelmişlerdir. Sürur (سُرُرٍ), tıpkı cedîd ve cüdüd gibi serîr (taht) kelimesinin çoğuludur. Bir görüşe göre: Sürûr (sevinç) kelimesindendir; sanki sevinç için hazırlanmış yüksek bir mekândır. Birincisi daha açıktır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Yakut, zebercet ve incilerle süslenmiş tahtlar üzerindedirler; bir taht San'a ile Câbiye arası, Aden ile Eyle arası kadardır. "إِخْواناً"
" نصب على الحال من" الْمُتَّقِينَ"
... "الْمُتَّقِينَ" (müttakîler/Allah'a karşı gelmekten sakınanlar) [kelimesin]den hâl olarak mansubdur.
أَوْ مِنَ الْمُضْمَرِ فِي" ادْخُلُوها"، أَوْ مِنَ الْمُضْمَرِ فِي" آمِنِينَ" أَوْ يَكُونُ حَالًا مُقَدَّرَةً مِنَ الْهَاءِ وَالْمِيمِ فِي" صُدُورِهِمْ". (لَا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ) أَيْ إِعْيَاءٌ وَتَعَبٌ. (وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ نَعِيمَ الْجَنَّةِ دَائِمٌ لَا يَزُولُ، وَأَنَّ أَهْلَهَا فِيهَا بَاقُونَ." أُكُلُها دائِمٌ"." إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنا مَا لَهُ مِنْ نَفادٍ".
veya "ادْخُلُوها"daki zamirden ya da "آمِنِينَ"deki zamirden hâldir; yahut da "صُدُورِهِمْ"deki 'hâ' ve 'mîm' [onlar] zamirinden mukadder bir hâldir. (لَا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ) yani bitkinlik ve yorgunluk [dokunmaz]. (وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ) cennet nimetinin sürekli olduğuna, yok olmayacağına ve ahalisinin orada ebedî kalacağına delildir: {أُكُلُها دائِمٌ} “Yemişleri süreklidir”, {إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنا مَا لَهُ مِنْ نَفادٍ} “Şüphesiz bu bizim rızkımızdır; onun için tükenmek yoktur”.
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٤٩ الى ٥٠]
[Hicr Suresi (15), Âyetler 49-50]
نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٤٩) وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ (٥٠)
{نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٤٩) وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ (٥٠)} “Kullarıma haber ver ki, gerçekten Ben çok bağışlayıcıyım, çok merhametliyim. Ve şüphesiz Benim azabım, işte o can yakıcı azaptır.”
هَذِهِ الْآيَةُ وِزَانُ قَوْلِهِ ﵇:" لَوْ يَعْلَمُ الْمُؤْمِنُ مَا عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْعُقُوبَةِ مَا طَمِعَ بِجَنَّتِهِ أَحَدٌ وَلَوْ يَعْلَمُ الْكَافِرُ مَا عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الرَّحْمَةِ مَا قَنَطَ مِنْ رَحْمَتِهِ أَحَدٌ" أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْفَاتِحَةِ. وَهَكَذَا يَنْبَغِي لِلْإِنْسَانِ أَنْ يُذَكِّرَ نَفْسَهُ وَغَيْرَهُ فَيُخَوِّفُ وَيُرَجِّي، وَيَكُونُ الْخَوْفُ فِي الصِّحَّةِ أَغْلَبُ عَلَيْهِ مِنْهُ فِي الْمَرَضِ. وَجَاءَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ خَرَجَ عَلَى الصَّحَابَةِ وَهُمْ يَضْحَكُونَ فَقَالَ:" أَتَضْحَكُونَ وَبَيْنَ أَيْدِيكُمُ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ" فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ وَالْمَهْدَوِيُّ. وَلَفْظُ الثَّعْلَبِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: اطَّلَعَ عَلَيْنَا النَّبِيُّ ﷺ مِنَ الْبَابِ الَّذِي يَدْخُلُ مِنْهُ بَنُو شَيْبَةَ وَنَحْنُ نضحك فقال:" ما لكم تَضْحَكُونَ لَا أَرَاكُمْ تَضْحَكُونَ" ثُمَّ أَدْبَرَ حَتَّى إِذَا كَانَ عِنْدَ الْحِجْرِ رَجَعَ الْقَهْقَرَى فَقَالَ لَنَا:" إِنِّي لَمَّا خَرَجْتُ جَاءَنِي جِبْرِيلُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ لِمَ تُقَنِّطُ عِبَادِي مِنْ رَحْمَتِي" نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ. وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ". فَالْقُنُوطُ إِيَاسٌ، وَالرَّجَاءُ إهمال، وخير الأمور أوساطها.
Bu ayet, Peygamber ﵇'ın şu hadisi dengindedir: "Mümin, Allah katındaki cezalandırmayı bilseydi, hiç kimse O'nun cennetini ummazdı. Kâfir de Allah katındaki rahmeti bilseydi, hiç kimse O'nun rahmetinden ümit kesmezdi." Bunu Müslim, Ebû Hüreyre'nin hadisinden tahriç etmiştir; Fâtiha'da da geçmişti. İnsanın kendisine ve başkasına hem korkutarak hem ümit vererek hatırlatması böyledir; sağlık anında korkunun kişiye galebe çalması, hastalık anındakinden daha fazladır. Hadiste geçtiğine göre Peygamber ﷺ sahâbîlerin yanına çıktı; onlar gülüşüyorlardı. Bunun üzerine: "Önünüzde cennet ve cehennem varken gülüyor musunuz?" buyurdu. Bu onlara çok ağır geldi ve bu ayet indi. Bunu el-Mâverdî ve el-Mehdevî zikretmiştir. Sa'lebî'nin İbn Ömer'den lafzı ise şöyledir: Peygamber ﷺ Şeybeoğullarının girdiği kapıdan yanımıza çıktı, biz gülüşüyorduk; şöyle buyurdu: "Neden gülüyorsunuz? Sizi gülerken görmeyeyim." Sonra arkasını dönüp gitti; nihayet Hicr'in yanına varınca geri dönüp bize doğru geldi ve şöyle dedi: "Çıktığımda Cibrîl bana gelip: 'Ey Muhammed! Kullarıma rahmetimden neden ümit kestiriyorsun?' dedi: {نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ. وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ} “Kullarıma haber ver ki, gerçekten Ben çok bağışlayıcıyım, çok merhametliyim. Ve şüphesiz Benim azabım, işte o can yakıcı azaptır”." Ümitsizlik (kunût) bir yeistir, sırf ümit (recâ) ise gevşekliktir; işlerin en hayırlısı orta olanıdır.
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٥١ الى ٥٤]
[Hicr Suresi (15), Âyetler 51-54]
وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ (٥١) إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ (٥٢) قالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ (٥٣) قالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ (٥٤)
{ وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ } “Onlara İbrâhim’in misafirlerinden de haber ver.” (51) { إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ } “Hani onun yanına girmiş ve: «Selâm!» demişlerdi. [İbrâhim de:] «Doğrusu biz sizden korkuyoruz» demişti.” (52) { قالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ } “[Onlar:] «Korkma! Doğrusu biz sana âlim bir erkek çocuk müjdeliyoruz» dediler.” (53) { قالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ } “[İbrâhim:] «Bana ihtiyarlık çökmüşken mi beni müjdeliyorsunuz? Öyleyse beni ne ile müjdeliyorsunuz?» dedi.” (54)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ) ضَيْفُ إِبْرَاهِيمَ: الْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ بَشَّرُوهُ بِالْوَلَدِ وَبِهَلَاكِ قَوْمِ لُوطٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ. وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ يُكْنَى أَبَا الضِّيفَانِ، وَكَانَ لِقَصْرِهِ أَرْبَعَةُ أَبْوَابٍ لِكَيْلَا يَفُوتَهُ أَحَدٌ. وَسُمِّيَ الضَّيْفُ ضَيْفًا لِإِضَافَتِهِ إِلَيْكَ وَنُزُولِهِ عَلَيْكَ. وَقَدْ مَضَى مِنْ حُكْمِ الضَّيْفِ فِي" هُودٍ»
Yüce Allah'ın: (وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ) İbrahim'in misafirleri: Onu bir çocukla ve Lût kavminin helakiyle müjdeleyen meleklerdir. Onların zikri daha önce geçmişti. İbrahim ﵇ "Misafirlerin Babası" (Ebû'd-Dîfân) künyesiyle anılırdı; hiç kimseyi kaçırmamak için köşküne dört kapı yaptırmıştı. Misafire (dayf), sana ilave edildiği (katıldığı) ve sana indiği için dayf denilmiştir. Hûd Suresi'nde misafir hükmünden
" مَا يَكْفِي وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. (إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ) جَمَعَ الْخَبَرَ لِأَنَّ الضَّيْفَ اسْمٌ يَصْلُحُ لِلْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ وَالتَّثْنِيَةِ وَالْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ كَالْمَصْدَرِ. ضَافَهُ وَأَضَافَهُ أَمَالَهُ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ" حِينَ تَضِيفُ الشَّمْسُ لِلْغُرُوبِ"، وَضَيْفُوفَةُ السَّهْمِ، وَالْإِضَافَةُ والنحوية. (فَقالُوا سَلاماً) أَيْ سَلَّمُوا سَلَامًا. (قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ) أَيْ فَزِعُونَ خَائِفُونَ، وَإِنَّمَا قَالَ هَذَا بَعْدَ أَنْ قَرَّبَ الْعِجْلَ وَرَآهُمْ لَا يَأْكُلُونَ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي هُودٍ. وَقِيلَ: أَنْكَرَ السَّلَامَ وَلَمْ يَكُنْ فِي بِلَادِهِمْ رَسْمُ السَّلَامِ. (قالُوا لَا تَوْجَلْ) أَيْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ لَا تَخَفْ. (إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ) أَيْ حَلِيمٍ، قَالَهُ مُقَاتِلٌ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: عَالِمٌ. وَهُوَ إِسْحَاقُ. (قالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ) " أَنْ" مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ عَلَى مَسِّ الْكِبَرِ إِيَّايَ وزوجتي، وقد تقدم في هود وإبراهيم، حيث يقول: (فَبِمَ تُبَشِّرُونَ) اسْتِفْهَامُ تَعَجُّبٍ. وَقِيلَ: اسْتِفْهَامٌ حَقِيقِيٌّ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" تُوجَلُ" بِضَمِ التَّاءِ. وَالْأَعْمَشُ" بَشَّرْتُمُونِي" بِغَيْرِ أَلِفٍ، وَنَافِعٌ وَشَيْبَةُ" تُبَشِّرُونِ" بِكَسْرِ النُّونِ والتخفيف، مثل،" أَتُحاجُّونِّي" وَقَدْ تَقَدَّمَ تَعْلِيلُهُ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ" تُبَشِّرُونِّ" بِكَسْرِ النُّونِ مُشَدَّدَةً، تَقْدِيرُهُ تُبَشِّرُونَنِي، فَأَدْغَمَ النُّونَ فِي النُّونِ. الْبَاقُونَ" تُبَشِّرُونَ" بِنَصْبِ النون بغير إضافة.
yeteri kadarı geçmişti, Allah'a hamdolsun. (إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ) haberi çoğul getirdi; çünkü dayf (misafir) ismi masdar gibi tekil, çoğul, tesniye, müzekker ve müennes için uygun bir isimdir. Dâfehû ve edâfehû, onu meylettirdi demektir; hadisteki "حِينَ تَضِيفُ الشَّمْسُ لِلْغُرُوبِ" (Güneş batmaya meylettiği zaman) ifadesi, okun meyletmesi (dayfûfetü's-sehm) ve nahivdeki izafet terimi de bundandır. (فَقالُوا سَلاماً) yani selam verdiler. (قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ) yani ürkünüz, korkuyoruz. Bunu ancak danayı ikram edip de onların yemediklerini görünce söylemişti; nitekim bu Hûd Suresi'nde geçmişti. Bir görüşe göre de: Selamı yadırgamıştı; çünkü onların memleketlerinde selamlaşma adeti yoktu. (قالُوا لَا تَوْجَلْ) yani melekler 'Korkma' dediler. (إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ) Mukâtil; yani yumuşak huylu (halîm) bir oğul demiştir. Cumhur ise: Bilgin (âlim) bir oğul demiştir ki o İshak'tır. (قالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ) Buradaki "أن", masdariyyedir; yani yaşlılığın bana ve eşime dokunmasına rağmen mi [müjdeliyorsunuz] demektir. Nitekim Hûd ve İbrâhîm surelerinde geçtiği üzere şöyle demektedir: (فَبِمَ تُبَشِّرُونَ) hayret ifade eden bir sorudur (istifhâm-ı teaccüb). Bir görüşe göre ise hakiki bir sorudur. el-Hasan "تُوجَلُ" kelimesini tâ'nın dammesiyle okumuştur. el-A'meş elifsiz olarak "بَشَّرْتُمُونِي" şeklinde; Nâfi ve Şeybe "أَتُحاجُّونِّي" kelimesinde olduğu gibi nûn'un kesresi ve şeddesiz olarak "تُبَشِّرُونِ" şeklinde okumuştur, bunun gerekçesi daha önce geçmişti. İbn Kesîr ve İbn Muhaysın nûn'un şeddeli ve kesreli okunuşuyla "تُبَشِّرُونِّ" şeklinde okumuşlardır; takdiri 'tübeşşirûnenî' olup nûn nûn'a idgam edilmiştir. Diğerleri ise izafetsiz olarak nûn'un fethasıyla "تُبَشِّرُونَ" şeklinde okumuşlardır.
[سورة الحجر (١٥): آية ٥٥]
[Hicr Suresi (15), Âyet 55]
قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ (٥٥)
{قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ (٥٥)} “(Melekler) dediler: ‘Seni hak ile müjdeledik; sakın ümit kesenlerden olma!’”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ) أَيْ بِمَا لَا خُلْفَ فِيهِ، وَأَنَّ الْوَلَدَ لَا بُدَّ مِنْهُ. (فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ) أَيْ مِنَ الْآيِسِينَ مِنَ الْوَلَدِ، وَكَانَ قَدْ أَيِسَ مِنَ الولد لفرط
Yüce Allah'ın: {قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ} “(Onlar) dediler: ‘Seni hak ile müjdeledik’” buyruğu, yani kendisinde cayma [ve hilaf] bulunmayan ve çocuğun mutlaka dünyaya geleceği [bir haberle müjdeledik] demektir. {فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ} “Sakın ümit kesenlerden olma!” buyruğu ise, çocuktan ümidini kesenlerden olma [demektir]. Nitekim o, aşırı
الْكِبَرِ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" مِنَ الْقانِطِينَ" بِالْأَلِفِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ" مِنَ الْقَنِطِينَ" بِلَا أَلِفٍ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي عَمْرٍو. وَهُوَ مَقْصُورٌ مِنَ" الْقانِطِينَ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ لُغَةِ مَنْ قَالَ: قَنِطَ يَقْنَطُ، مِثْلَ حَذِرَ يَحْذَرُ. وَفَتْحُ النُّونِ وَكَسْرُهَا مِنْ" يَقْنَطُ" لُغَتَانِ قُرِئَ بِهِمَا. وَحُكِيَ فِيهِ" يَقْنُطُ" بِالضَّمِّ. وَلَمْ يَأْتِ فِيهِ" قَنَطَ يَقْنَطُ" [وَ] مَنْ فَتَحَ النُّونَ فِي الْمَاضِي وَالْمُسْتَقْبَلِ فَإِنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ، فَأَخَذَ فِي الْمَاضِي بِلُغَةِ مَنْ قَالَ: قَنَطَ يَقْنِطُ، وَفِي الْمُسْتَقْبَلِ بِلُغَةِ مَنْ قَالَ: قَنِطَ يقنط، ذكره المهدوي.
çocuktan ümit kesmişti. Cumhurun kıraati elif ile "مِنَ الْقانِطِينَ" şeklindedir. el-A'meş ve Yahyâ b. Vessâb elifsiz olarak "مِنَ الْقَنِطِينَ" şeklinde okumuşlardır; bu Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. Bu, "الْقانِطِينَ" kelimesinin maksur (kısaltılmış) hâlidir. 'Hazira-yahzeru' gibi 'kanita-yaknatu' diyenlerin lehçesinden olması da caizdir. "يَقْنَطُ" fiilinde nûn'un fethası ve kesrası [yani yaknatu ve yaknitu], kendileriyle kıraat olunan iki lehçedir. Onda damme ile "يَقْنُطُ" (yaknutu) şekli de nakledilmiştir. Bu fiilde "قَنَطَ يَقْنَطُ" [yani her ikisi de fethalı] gelmemiştir; geçmiş ve gelecek zamanda nûn'u fethalayan kimse iki lehçeyi birleştirmiş olur; zira geçmiş zamanda 'kanata-yaknitu' diyenin lehçesini, gelecek zamanda ise 'kanita-yaknatu' diyenin lehçesini almıştır; bunu el-Mehdevî zikretmiştir.
[سورة الحجر (١٥): آية ٥٦]
[Hicr Suresi (15), Âyet 56]
قالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّالُّونَ (٥٦)
{قالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّالُّونَ (٥٦)} “(İbrahim) dedi: ‘Sapıklardan başka Rabbinin rahmetinden kim ümit keser?’”
أَيِ الْمُكَذِّبُونَ الذَّاهِبُونَ عَنْ طَرِيقِ الصَّوَابِ. يَعْنِي أَنَّهُ اسْتَبْعَدَ الْوَلَدَ لِكِبَرِ سِنِّهِ لَا أنه قنط من رحمة الله تعالى.
Yani yalanlayan ve doğru yoldan sapanlardan başkası [ümit kesmez]. Yani o, Yüce Allah'ın rahmetinden ümit kestiğinden değil, yaşının büyüklüğünden ötürü çocuğu uzak bir ihtimal görmüştü.
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٥٧ الى ٦٠]
[Hicr Suresi (15), Âyetler 57-60]
قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٥٧) قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٥٨) إِلاَّ آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٩) إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ (٦٠)
{قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٥٧) قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٥٨) إِلاَّ آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٩) إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ (٦٠)} “(İbrahim) dedi: ‘Ey elçiler! Göreviniz nedir?’ Dediler: ‘Şüphesiz biz günahkâr bir topluluğa gönderildik. Lût'un ailesi müstesna; biz onların hepsini mutlaka kurtaracağız. Karısı hariç; onun geride kalanlardan olmasını takdir ettik.’”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- لَمَّا عَلِمَ أَنَّهُمْ مَلَائِكَةٌ- إِذْ أَخْبَرُوهُ بِأَمْرٍ خَارِقٍ لِلْعَادَةِ وَهُوَ بُشْرَاهُمْ بِالْوَلَدِ- قَالَ: فَمَا خَطْبُكُمْ؟ وَالْخَطْبُ الْأَمْرُ الْخَطِيرُ. أَيْ فَمَا أَمْرُكُمْ وَشَأْنُكُمْ وَمَا الَّذِي جِئْتُمْ بِهِ. (قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ) أَيْ مُشْرِكِينَ ضَالِّينَ. وَفِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ، أَيْ أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ لِنُهْلِكَهُمْ. (إِلَّا آلَ لُوطٍ) أَتْبَاعَهُ واهل دينه. (إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ) وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" لَمُنْجُوهُمْ" بِالتَّخْفِيفِ مِنْ أَنْجَى. الْبَاقُونَ: بِالتَّشْدِيدِ مِنْ نَجَّى، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ. وَالتَّنْجِيَةُ وَالْإِنْجَاءُ التَّخْلِيصُ. (إِلَّا امْرَأَتَهُ) اسْتَثْنَى مِنْ آلِ لُوطٍ امْرَأَتَهُ وَكَانَتْ كَافِرَةً فَالْتَحَقَتْ بِالْمُجْرِمِينَ فِي الْهَلَاكِ. وَقَدْ تَقَدَّمَتْ قِصَّةُ قوم لوط
Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Kendisine çocuk müjdelemek gibi olağanüstü bir durumu haber vermeleriyle onların melek olduğunu anlayınca: 'Göreviniz (hatb) nedir?' dedi. Hatb; mühim ve büyük iştir. Yani 'İşiniz ve vazifeniz nedir, ne ile geldiniz?' demektir. (قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ) yani sapkın müşriklere [gönderildik]. Sözde bir gizli öge (izmar) vardır; yani helak etmek üzere günahkâr bir kavme gönderildik demektir. (إِلَّا آلَ لُوطٍ) onun tâbileri ve din ehli müstesna. (إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ) Hamza ve el-Kisâî 'encâ' fiilinden hafifleterek (şeddesiz) "لَمُنْجُوهُمْ" şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise 'neccâ' fiilinden şeddeli okumuşlardır; Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim bunu tercih etmiştir. Tenciye ve incâ; kurtarmak demektir. (إِلَّا امْرَأَتَهُ) Lût'un ailesinden karısını istisna etti; o kâfir idi, dolayısıyla helak olma hususunda günahkârlara katıldı. Lût kavminin kıssası
فِي" الْأَعْرَافِ " وَسُورَةِ" هُودٍ " بِمَا فِيهِ كِفَايَةٌ. (قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ) أَيْ قَضَيْنَا وَكَتَبْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْبَاقِينَ فِي الْعَذَابِ. وَالْغَابِرُ: الْبَاقِي. قَالَ:
el-A'râf'ta ve Hûd Suresi'nde yeterli derecede geçmişti. (قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ) yani azapta kalanlardan olmasını hükmettik ve yazdık. Gâbir; geride kalan demektir. Şair şöyle demiştir:
لَا تَكْسَعُ الشَّوْلَ بِأَغْبَارِهَا ... إِنَّكَ لَا تَدْرِي مَنِ النَّاتِجِ
Memelerinde kalan azıcık süt için sağmal develeri arkadan dürtme... Zira yavrulayacak olanın kim olduğunu bilemezsin.