الْأَغْبَارُ بَقَايَا اللَّبَنِ. وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ وَالْمُفَضَّلُ" قَدَرْنَا" بِالتَّخْفِيفِ هُنَا وَفِي النَّمْلِ، وَشَدَّدَ الْبَاقُونَ. الْهَرَوِيُّ: يُقَالُ قَدَّرَ وَقَدَرَ، بِمَعْنًى. الثَّانِيَةُ- لَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ اللِّسَانِ وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مِنَ النَّفْيِ إِثْبَاتٌ وَمِنَ الْإِثْبَاتِ نَفْيٌ، فَإِذَا قَالَ رَجُلٌ: لَهُ عَلَيَّ عَشَرَةُ دَرَاهِمَ إِلَّا أَرْبَعَةً إِلَّا دِرْهَمًا، ثَبَتَ الْإِقْرَارُ بِسَبْعَةٍ، لِأَنَّ الدِّرْهَمَ مُسْتَثْنًى مِنَ الْأَرْبَعَةِ، وَهُوَ مُثْبَتٌ لِأَنَّهُ مُسْتَثْنًى مِنْ مَنْفِيٍّ، وَكَانَتِ الْأَرْبَعَةُ مَنْفِيَّةً لِأَنَّهَا مُسْتَثْنَاةٌ مِنْ مُوجَبٍ وَهُوَ الْعَشَرَةُ، فَعَادَ الدِّرْهَمُ إِلَى السِّتَّةِ فَصَارَتْ سَبْعَةً. وَكَذَلِكَ لَوْ قَالَ: عَلَيَّ خَمْسَةُ دَرَاهِمَ إِلَّا دِرْهَمًا إِلَّا ثُلُثَيْهِ، كَانَ عَلَيْهِ أَرْبَعَةُ دَرَاهِمَ وَثُلُثٌ. وَكَذَلِكَ إِذَا قَالَ: لِفُلَانٍ عَلَيَّ عَشَرَةٌ إِلَّا تِسْعَةً إِلَّا ثَمَانِيَةً إِلَّا سَبْعَةً، كَانَ الِاسْتِثْنَاءُ الثَّانِي رَاجِعًا إِلَى مَا قَبْلَهُ، وَالثَّالِثُ إِلَى الثَّانِي فَيَكُونُ عَلَيْهِ دِرْهَمَانِ، لِأَنَّ الْعَشَرَةَ إِثْبَاتٌ وَالثَّمَانِيَةُ إِثْبَاتٌ فَيَكُونُ مَجْمُوعُهَا ثَمَانِيَةُ عَشَرَ. وَالتِّسْعَةُ نَفْيٌ وَالسَّبْعَةُ نَفْيٌ فَيَكُونُ سِتَّةَ عَشَرَ تَسْقُطُ مِنْ ثَمَانِيَةِ عَشَرَ وَيَبْقَى دِرْهَمَانِ، وَهُوَ الْقَدْرُ الْوَاجِبُ بِالْإِقْرَارِ لَا غَيْرَ. فَقَوْلُهُ سُبْحَانَهُ:" إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ. إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ. إِلَّا امْرَأَتَهُ" فَاسْتَثْنَى آلَ لُوطٍ مِنَ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ، ثُمَّ قَالَ:" إِلَّا امْرَأَتَهُ" فَاسْتَثْنَاهَا مِنْ آلِ لُوطٍ، فَرَجَعَتْ فِي التَّأْوِيلِ إِلَى الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ كَمَا بَيَّنَّا. وَهَكَذَا الْحُكْمُ فِي الطَّلَاقِ، لَوْ قَالَ لِزَوْجَتِهِ: أَنْتِ طَالِقٌ ثَلَاثًا إِلَّا اثْنَتَيْنِ إِلَّا وَاحِدَةً طَلُقَتِ اثْنَتَيْنِ، لِأَنَّ الْوَاحِدَةَ رَجَعَتْ إِلَى الْبَاقِي مِنَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ وَهِيَ الثَّلَاثُ. وَكَذَا كُلُّ ما جاء من هذا فتفهمه.
Ağbâr (الْأَغْبَارُ); sütün kalıntılarıdır. Ebû Bekr ve el-Mufaddal burada ve Neml Suresi'nde [kelimeyi] şeddesiz olarak (قَدَرْنَا) şeklinde okumuşlardır; diğer kıraat imamları ise şeddeli okumuşlardır. el-Herevî şöyle demiştir: (قَدَّرَ) ve (قَدَرَ) aynı anlamda kullanılır. İkincisi: Dil ehli ve diğer âlimler arasında, olumsuzdan yapılan istisnanın olumlu, olumludan yapılan istisnanın ise olumsuz olduğu hususunda hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Buna göre bir kimse: "Bende onun dörtten bir dirhem hariç olmak üzere on dirhemi vardır" dese, yedi dirhemi ikrar etmiş sayılır. Çünkü bir dirhem dörtten istisna edilmiştir ve olumsuzlanan bir şeyden istisna edildiği için olumludur (sabittir). Dört ise olumlu bir ifadeden yani ondan istisna edildiği için olumsuzdur. Böylece bir dirhem [kalan] altıya eklenir ve yedi dirhem olur. Aynı şekilde bir kimse: "Üçte ikisi hariç bir dirhem müstesna olmak üzere üzerime beş dirhem [borç] vardır" dese, üzerinde dört dirhem ve bir dirhemin üçte biri kadar borç sabit olur. Yine bir kimse: "Falanın bende dokuzu hariç, sekizi hariç, yedisi hariç on [dirhemi] vardır" dese, ikinci istisna kendisinden öncekine, üçüncü istisna da ikinciye raci olur; bu durumda üzerinde iki dirhem sabit olur. Çünkü on olumludur, sekiz de olumludur; ikisinin toplamı on sekiz eder. Dokuz olumsuzdur, yedi de olumsuzdur; ikisinin toplamı on altı eder. On sekizden on altı çıkarılınca geriye iki dirhem kalır; ikrar gereğince vacip olan miktar da sadece budur. Nitekim Cenâb-ı Hak: { إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ . إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ . إِلَّا امْرَأَتَهُ } “Biz suçlu bir topluluğa gönderildik. Lût'un ailesi müstesna, şüphesiz biz onların hepsini mutlaka kurtaracağız. Karısı müstesna” buyurmuştur. Böylece Lût'un ailesini suçlu kavimden istisna etmiş, sonra da { إِلَّا امْرَأَتَهُ } “Karısı müstesna” buyurarak onu da Lût'un ailesinden istisna etmiştir. Dolayısıyla o kadın, açıkladığımız üzere tevil bakımından suçlu kavme dâhil olmuştur. Boşamada da hüküm böyledir; bir kimse eşine: "Sen biri hariç ikisi müstesna olmak üzere üç talakla boşsun" dese, iki talakla boşanmış olur. Çünkü o bir talak, kendisinden istisna edilenin kalan kısmına yani üçe dönmektedir. Bu kabilden gelen her şeyi buna göre kıyasla ve anla.
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٦١ الى ٦٥]
[Sûre-i Hicr (15), Âyetler 61-65]
فَلَمَّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ (٦١) قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ (٦٢) قالُوا بَلْ جِئْناكَ بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ (٦٣) وَأَتَيْناكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٦٤) فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ (٦٥)
{فَلَمَّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ (٦١) قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ (٦٢) قالُوا بَلْ جِئْناكَ بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ (٦٣) وَأَتَيْناكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٦٤) فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ (٦٥)} “Elçiler Lût'un ailesine gelince, (Lût) dedi: 'Şüphesiz siz tanınmayan kimselersiniz.' Dediler: 'Hayır, biz sana onların şüphe edip durdukları şeyi getirdik. Sana gerçeği getirdik ve biz elbette doğru söyleyenleriz. Gecenin bir vaktinde aileni yola çıkar, sen de arkalarından git; sizden hiç kimse arkasına bakmasın ve emrolunduğunuz yere doğru gidin.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ. قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ) أَيْ لَا أَعْرِفُكُمْ. وَقِيلَ: كَانُوا شَبَابًا وَرَأَى جَمَالًا فَخَافَ عَلَيْهِمْ مِنْ فِتْنَةِ قَوْمِهِ، فَهَذَا هُوَ الْإِنْكَارُ. (قالُوا بَلْ جِئْناكَ بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ) أَيْ يَشُكُّونَ أَنَّهُ نَازِلٌ بِهِمْ، وَهُوَ الْعَذَابُ. (وَأَتَيْناكَ بِالْحَقِّ) أَيْ بِالصِّدْقِ. وَقِيلَ: بِالْعَذَابِ. (وَإِنَّا لَصادِقُونَ) أَيْ فِي هَلَاكِهِمْ. (فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ) " تقدم في هود. (وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ) أَيْ كُنْ مِنْ وَرَائِهِمْ لِئَلَّا يَتَخَلَّفَ مِنْهُمْ أَحَدٌ فَيَنَالَهُ الْعَذَابُ. (وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ) نُهُوا عَنْ الِالْتِفَاتِ لِيَجِدُّوا فِي السَّيْرِ وَيَتَبَاعَدُوا عَنِ الْقَرْيَةِ قَبْلَ أَنْ يُفَاجِئَهُمُ الصُّبْحُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا يَتَخَلَّفُ. (وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي الشَّامَ. مُقَاتِلٌ: يَعْنِي صَفَدَ، قَرْيَةً مِنْ قُرَى لُوطٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: إِنَّهُ مَضَى إِلَى أَرْضِ الْخَلِيلِ بِمَكَانٍ يُقَالُ لَهُ الْيَقِينُ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ الْيَقِينُ لِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمَّا خَرَجَتِ الرُّسُلُ شَيَّعَهُمْ، فَقَالَ لِجِبْرِيلَ: مِنْ أَيْنَ يُخْسَفُ بِهِمْ؟ قَالَ:" مِنْ هَاهُنَا" وَحَدَّ لَهُ حَدًّا، وَذَهَبَ جِبْرِيلُ، فَلَمَّا جَاءَ لُوطٌ. جَلَسَ عِنْدَ إِبْرَاهِيمَ وَارْتَقَبَا ذَلِكَ الْعَذَابَ، فَلَمَّا اهْتَزَّتِ الْأَرْضُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ:" أَيْقَنْتُ بالله" فسمى اليقين.
Yüce Allah'ın: (فَلَمَّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ. قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ) buyruğu; yani 'Sizi tanımıyorum' [demektir]. Şöyle de denilmiştir: Onlar delikanlı sûretindeydiler; güzelliklerini görünce kavminin fitnesinden ötürü onlar adına endişelendi; işte bu yadırgaması bundandır. (قالُوا بَلْ جِئْناكَ بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ) yani başlarına geleceğinden şüphe ettikleri şeyi, yani azabı [getirdik]. (وَأَتَيْناكَ بِالْحَقِّ) yani doğrulukla; azapla da denilmiştir. (وَإِنَّا لَصادِقُونَ) yani onların helak edileceği hususunda. (فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ) açıklaması Hûd [Suresi'nde] geçmişti. (وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ) yani içlerinden hiçbiri geride kalıp da azaba uğramasın diye arkalarından git. (وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ) sabah onları gafil avlamadan önce yürüyüşte gayret göstersinler ve şehirden uzaklaşsınlar diye arkaya bakmaktan nehyedildiler. Bir görüşe göre de anlamı 'hiçbiri geride kalmasın' demektir. (وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ) İbn Abbâs: 'Şam kastedilmektedir' demiştir. Mukâtil: 'Lût'un köylerinden bir köy olan Safad kastedilmektedir' demiştir; bu daha önce geçmişti. Şöyle de denilmiştir: O, Halîl'in [İbrâhim'in] topraklarında el-Yakîn denilen yere gitti. Oraya el-Yakîn denilmesinin sebebi şudur: Elçiler çıktığında İbrâhim onları uğurlamıştı. Cibrîl'e: 'Onlar nereden yere batırılacaklar?' diye sordu. O da: 'Şuradan' dedi ve ona bir sınır çizdi; Cibrîl gitti. Lût gelince İbrâhim'in yanına oturdu ve ikisi o azabı beklediler. Yer sarsılınca İbrâhim: 'Allah'a tam bir kesinlikle inandım (eykantu billâh)' dedi ve bu yüzden el-Yakîn olarak isimlendirildi.
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٦٦ الى ٧١]
[Sûre-i Hicr (15), Âyetler 66-71]
وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ (٦٦) وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ (٦٧) قالَ إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي فَلا تَفْضَحُونِ (٦٨) وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ (٦٩) قالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ (٧٠)
{وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ (٦٦) وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ (٦٧) قالَ إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي فَلا تَفْضَحُونِ (٦٨) وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ (٦٩) قالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ (٧٠)} “Ve ona şu hükmü vahyettik: Sabaha çıkarlarken şunların kökü mutlaka kesilmiş olacaktır. Şehir halkı sevinerek geldiler. [Lût] dedi: ‘Şüphesiz bunlar benim misafirlerimdir; beni rezil etmeyin! Allah'tan korkun ve beni utandırmayın!’ Dediler: ‘Biz seni el âleme karışmaktan menetmemiş miydik?’”
قالَ هؤُلاءِ بَناتِي إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٧١)
{قالَ هؤُلاءِ بَناتِي إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٧١)} “[Lût] dedi ki: 'Eğer [bir şey] yapacaksanız, işte bunlar kızlarımdır.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَضَيْنا إِلَيْهِ) أَيْ أَوْحَيْنَا إِلَى لُوطٍ. (ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ) نَظِيرُهُ" فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا "." مُصْبِحِينَ" أَيْ عِنْدَ طُلُوعِ الصُّبْحِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. (وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ) أَيْ أَهْلُ مَدِينَةِ لُوطٍ (يَسْتَبْشِرُونَ) مُسْتَبْشِرِينَ بِالْأَضْيَافِ طَمَعًا مِنْهُمْ فِي رُكُوبِ الفاحشة. (إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي) أَيْ أَضْيَافِي. (فَلا تَفْضَحُونِ) أَيْ تُخْجِلُونِ. (وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ) يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْخِزْيِ وَهُوَ الذُّلُّ وَالْهَوَانُ، ويجوز أن يكون من الخزاية وهو الحياء وَالْخَجَلُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي هُودٍ. (قالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ) أَيْ عَنْ أَنْ تُضِيفَ أَحَدًا لِأَنَّا نُرِيدُ مِنْهُمُ الْفَاحِشَةَ. وَكَانُوا يَقْصِدُونَ بِفِعْلِهِمُ الْغُرَبَاءُ، عَنِ الْحَسَنِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الأعراف. وقيل: أو لم نَنْهَكَ عَنْ أَنْ تُكَلِّمَنَا فِي أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ إِذَا قَصَدْنَاهُ بِالْفَاحِشَةِ. (قالَ هؤُلاءِ بَناتِي إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ) أَيْ فَتَزَوَّجُوهُنَّ وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الْحَرَامِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ هَذَا فِي هود.
Yüce Allah'ın: (وَقَضَيْنا إِلَيْهِ) yani Lût'a vahyettik. (ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ) buyruğunun benzeri "فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا " ayetidir. "مُصْبِحِينَ" yani sabah vakti girerken demektir ve daha önce geçmişti. (وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ) yani Lût'un şehrinin halkı, hayasızlığı işleme hırsıyla misafirlere sevinerek (يَسْتَبْشِرُونَ) geldiler. (إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي) yani benim misafirlerimdir. (فَلا تَفْضَحُونِ) yani beni utandırmayın. (وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ) [İfadenin], zillet ve horluk anlamındaki hızydan gelmesi caiz olduğu gibi, hayâ ve utanmak anlamındaki hazâyetten gelmesi de caizdir; Hûd [Suresi'nde] geçmişti. (قالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ) yani 'Biz onlarla hayasızlık yapmak istediğimiz için seni kimseyi misafir etmekten men etmedik mi?' demektir. Hasan'dan [rivayet edildiğine göre] onlar bu fiilleriyle yabancıları hedeflerlerdi; bu el-A'râf'ta geçmişti. Şöyle de denilmiştir: 'Biz hayasızlık kastıyla yöneldiğimizde, insanlardan herhangi biri hakkında bizimle konuşmaktan seni men etmemiş miydik?' (قالَ هؤُلاءِ بَناتِي إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ) yani 'Onlarla evlenin, harama meyletmeyin' demektir. Bunun açıklaması Hûd [Suresi'nde] geçmişti.
[سورة الحجر (١٥): آية ٧٢]
[Sûre-i Hicr (15), Âyet 72]
لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٢)
{لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٢)} “Ömrüne andolsun ki onlar, sarhoşlukları içinde bocalayıp durmaktadırlar.”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيُّ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ بِأَجْمَعِهِمْ أَقْسَمَ اللَّهُ تَعَالَى ها هنا بِحَيَاةِ مُحَمَّدٍ ﷺ تَشْرِيفًا لَهُ، أَنَّ قَوْمَهُ مِنْ قُرَيْشٍ فِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ وَفِي حَيْرَتِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ. قُلْتُ: وَهَكَذَا قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: أَجْمَعَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ فِي هَذَا أَنَّهُ قَسَمٌ مِنَ اللَّهِ ﷻ بِمُدَّةِ حَيَاةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَأَصْلُهُ ضَمُّ الْعَيْنِ مِنَ الْعَمْرُ وَلَكِنَّهَا فُتِحَتْ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ. وَمَعْنَاهُ وَبَقَائِكَ يَا مُحَمَّدُ. وَقِيلَ: وَحَيَاتِكَ. وَهَذَا نِهَايَةُ التَّعْظِيمِ وَغَايَةُ الْبِرِّ وَالتَّشْرِيفِ. قَالَ أَبُو الْجَوْزَاءِ: مَا أَقْسَمَ اللَّهُ بِحَيَاةِ أَحَدٍ غَيْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ، لِأَنَّهُ أَكْرَمُ الْبَرِيَّةِ عِنْدَهُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" مَا الَّذِي يَمْنَعُ أَنْ يُقْسِمَ اللَّهُ ﷾ بحياة لوط ويبلغ به من التشريف
Bunda üç mesele vardır: Birincisi: el-Kâdî Ebû Bekr b. el-Arabî şöyle demiştir: Müfessirlerin tamamı, Yüce Allah'ın burada Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir şeref bahşetmek üzere onun hayatına yemin ettiğini, Kureyş'ten olan kavminin ise sarhoşlukları içinde bocaladığını ve şaşkınlıkları içinde tereddüt edip durduklarını ifade etmişlerdir. Ben derim ki: el-Kâdî İyâz da şöyle demiştir: Tefsir ehli bu hususta, bunun Allah celle celâluhu tarafından Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayat süresine yapılan bir yemin olduğu konusunda icmâ etmiştir. Bunun aslı el-'amr (الْعَمْرُ) kelimesinde ayn harfinin ötreli okunmasıdır; fakat kullanım sıklığından dolayı fethalanmıştır. Anlamı ise: "Ey Muhammed! Senin bekana [ömrüne] andolsun" demektir. "Senin hayatına andolsun" şeklinde de söylenmiştir. Bu ise yüceltmenin zirvesi, ihsan ve taltifin en son gayesidir. Ebü'l-Cevzâ şöyle demiştir: "Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den başka hiç kimsenin hayatına yemin etmemiştir; çünkü o, Allah katında yaratılmışların en şereflisidir." İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Allah celle celâluhu'nün Lût'un hayatına yemin etmesine ve ona dilediği
مَا شَاءَ، وَكُلُّ مَا يُعْطِيهِ اللَّهُ تَعَالَى لِلُوطٍ مِنْ فَضْلٍ يُؤْتِي ضِعْفَيْهِ مِنْ شَرَفٍ لِمُحَمَّدٍ ﷺ، لِأَنَّهُ أَكْرَمُ على الله منه، أو لا تَرَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَعْطَى إِبْرَاهِيمَ الْخُلَّةَ وَمُوسَى التَّكْلِيمَ وَأَعْطَى ذَلِكَ لِمُحَمَّدٍ، فَإِذَا أَقْسَمَ بِحَيَاةِ لُوطٍ فَحَيَاةُ مُحَمَّدٍ أَرْفَعُ. وَلَا يُخْرَجُ مِنْ كَلَامٍ إِلَى كَلَامٍ لَمْ يَجْرِ لَهُ ذِكْرٌ لِغَيْرِ ضَرُورَةٍ". قُلْتُ: مَا قَالَهُ حَسَنٌ، فَإِنَّهُ كَانَ يَكُونُ قَسَمُهُ سُبْحَانَهُ بِحَيَاةِ مُحَمَّدٍ ﷺ كَلَامًا مُعْتَرِضًا فِي قِصَّةِ لُوطٍ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ عَبْدِ الْكَرِيمِ فِي تَفْسِيرِهِ: وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ: يَرْجِعُ ذَلِكَ إِلَى قَوْمِ لُوطٍ، أَيْ كَانُوا فِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ. وَقِيلَ: لَمَّا وَعَظَ لُوطٌ قَوْمَهُ وَقَالَ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ: يَا لُوطُ،" لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ" وَلَا يَدْرُونَ مَا يَحِلُّ بِهِمْ صَبَاحًا. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ أَقْسَمَ تَعَالَى بِالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ وَطُورِ سِينِينَ، فَمَا فِي هَذَا؟ قِيلَ لَهُ: مَا من شي أَقْسَمَ اللَّهُ بِهِ إِلَّا وَذَلِكَ دَلَالَةٌ عَلَى فَضْلِهِ عَلَى مَا يَدْخُلُ فِي عِدَادِهِ، فَكَذَلِكَ نَبِيُّنَا ﷺ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ مِمَّنْ هُوَ فِي عِدَادِهِ. وَالْعُمْرُ وَالْعَمْرُ (بِضَمِّ الْعَيْنِ وَفَتْحِهَا) لُغَتَانِ وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ، إِلَّا أَنَّهُ لَا يُسْتَعْمَلُ فِي الْقَسَمِ إِلَّا بِالْفَتْحِ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ. وَتَقُولُ: عَمَّرَكَ اللَّهُ، أَيْ أسأل الله تعميرك. و" لَعَمْرُكَ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفُ. الْمَعْنَى لَعَمْرُكَ مِمَّا أُقْسِمُ بِهِ. الثَّانِيَةُ- كَرِهَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنْ يَقُولَ الْإِنْسَانُ لَعَمْرِي، لِأَنَّ مَعْنَاهُ وَحَيَاتِي. قَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: يُكْرَهُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَقُولَ لَعَمْرِي، لِأَنَّهُ حَلِفٌ بِحَيَاةِ نَفْسِهِ، وَذَلِكَ مِنْ كَلَامِ ضَعْفَةِ الرِّجَالِ. وَنَحْوَ هَذَا قَالَ مَالِكٌ: إِنَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالْمُؤَنَّثِينَ يُقْسِمُونَ بِحَيَاتِكَ وَعَيْشِكَ، وَلَيْسَ مِنْ كَلَامِ أَهْلِ الذُّكْرَانِ، وَإِنْ كَانَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَقْسَمَ بِهِ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ، فَذَلِكَ بَيَانٌ لِشَرَفِ الْمَنْزِلَةِ وَالرِّفْعَةِ لِمَكَانِهِ، فَلَا يُحْمَلُ عَلَيْهِ سِوَاهُ وَلَا يُسْتَعْمَلُ فِي غَيْرِهِ. وَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: يَنْبَغِي أَنْ يُصْرَفَ" لَعَمْرُكَ" فِي الْكَلَامِ لِهَذِهِ الْآيَةِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَبِهِ أَقُولُ، لَكِنَّ الشَّرْعَ قَدْ قَطَعَهُ فِي الِاسْتِعْمَالِ وَرَدَّ الْقَسَمَ إِلَيْهِ. قُلْتُ. الْقَسَمُ بِ" لَعَمْرُكَ وَلَعَمْرِي" وَنَحْوِهُ فِي أَشْعَارِ الْعَرَبِ وَفَصِيحِ كلامها كثير.
şerefi bahşetmesine ne engel vardır? Yüce Allah'ın Lût'a verdiği her faziletten dolayı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şeref olarak iki katı verilir; çünkü o, Allah katında ondan daha değerlidir. Görmez misin ki O Sübhânehu, İbrâhim'e dostluğu (hulle), Mûsâ'ya kelâmı vermiş ve bunları Muhammed'e de vermiştir. Dolayısıyla Lût'un hayatına yemin ettiyse Muhammed'in hayatı daha yücedir. Bir zaruret olmadıkça bahsedilmemiş bir sözden başka bir söze geçilmez.' Derim ki: Onun söylediği güzeldir; zira O Sübhânehu'nun Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayatına yemin etmesi Lût kıssasında bir itiraz cümlesi (ara cümle) olurdu. El-Kuşeyrî Ebû Nasr Abdürrahîm b. Abdilkerîm tefsirinde şöyle demiştir: Bunun Lût'un kavmine raci olduğu, yani onların sarhoşlukları içinde bocaladıkları da söylenebilir. Şöyle de denilmiştir: Lût kavmine öğüt verip 'İşte şunlar benim kızlarımdır' deyince melekler: 'Ey Lût! Ömrüne andolsun ki onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp durmaktadırlar ve sabahleyin başlarına ne geleceğini bilmemektedirler' dediler. Eğer: 'Yüce Allah incire, zeytine ve Tûr-i Sînîn'e de yemin etmiştir; bunda ne [özellik] var?' denilirse, ona şöyle cevap verilir: Allah'ın yemin ettiği her şey, mutlaka kendi cinsinden olanlara karşı üstünlüğüne delildir. Aynı şekilde Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in de kendi cinsinden olanlardan daha üstün olması gerekir. El-Umr ve el-Amr (ayın harfinin dammesi ve fethasıyla) iki lehçedir ve anlamları birdir; ancak çok kullanımdan ötürü yeminde sadece fetha ile kullanılır. 'عَمَّرَكَ اللَّهُ' dersin ki 'Allah'tan sana uzun ömür vermesini dilerim' demektir. "لَعَمْرُكَ" mübteda olarak merfûdur, haberi ise hazfedilmiştir. Anlamı: 'Ömrün yemin ettiğim şeylerdendir' demektir. İkincisi- Âlimlerin çoğu, insanın 'Ömrüme andolsun (le'amrî)' demesini mekruh görmüştür; çünkü anlamı 'hayatıma andolsun' demektir. İbrâhim en-Nehaî şöyle demiştir: Kişinin 'le'amrî' demesi mekruhtur; çünkü bu kendi hayatına yemin etmektir ve bu da zayıf tabiatlı kimselerin sözlerindendir. Mâlik de buna benzer şekilde şöyle demiştir: Erkeklerin zayıf olanları ile kadınsı kimseler 'hayatına andolsun' ve 'yaşayışına andolsun' diye yemin ederler; bu mert ve olgun kimselerin sözü değildir. Allah Sübhânehu bu kıssada onunla yemin etmiş olsa da bu, makamın şerefinin ve mertebesinin yüceliğinin beyanı içindir; binaenaleyh başkasına kıyaslanamaz ve başkası için kullanılamaz. İbn Habîb ise: 'Bu ayetten dolayı sözde "لَعَمْرُكَ" ifadesine cevaz verilmelidir' demiştir. Katâde: 'O, Arapların sözlerindendir' demiştir. İbnü'l-Arabî de: 'Ben de böyle diyorum; ancak şeriat kullanımda bunu kesip atmış ve yemini sadece Allah'a döndürmüştür' demiştir. Derim ki: Arapların şiirlerinde ve fasih kelamlarında "لَعَمْرُكَ" ve "لَعَمْرِي" ile ve benzerleriyle yemin etmek pek çoktur.
قَالَ النَّابِغَةُ:
En-Nâbiğa şöyle demiştir:
لَعَمْرِي وَمَا عَمْرِي عَلَيَّ بِهَيِّنٍ ... لَقَدْ نَطَقَتْ بُطْلًا عَلَيَّ الْأَقَارِعُ
Ömrüme andolsun ki -ve ömrüm benim için önemsiz değildir-... Akâri' kabilesi benim aleyhime gerçekten bâtıl sözler sarf etmiştir
آخَرُ:
Bir başkası:
لَعَمْرُكَ إِنَّ الْمَوْتَ مَا أَخْطَأَ الْفَتَى ... لَكَالطِّوَلِ الْمُرْخَى وَثِنْيَاهُ بِالْيَدِ
Ömrüne andolsun ki ölüm genci ıskaladığı sürece... İki ucu [sahibinin] elinde serbest bırakılmış uzun bir ip gibidir
آخَرُ:
Bir başkası:
أَيُّهَا الْمُنْكِحُ الثُّرَيَّا سُهَيْلًا ... عَمْرَكَ اللَّهَ كَيْفَ يَلْتَقِيَانِ
Ey Ülker ile Süheyl yıldızını evlendiren!... Allah aşkına onlar nasıl buluşacaklar?
آخَرُ:
Bir başkası:
إِذَا رَضِيَتْ عَلَيَّ بَنُو قُشَيْرٍ ... لَعَمْرُ اللَّهِ أَعْجَبَنِي رِضَاهَا
Kuşeyroğulları benden razı olursa... Allah'ın ömrüne andolsun ki onların rızası beni sevindirir.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْمَعَانِي: لَا يَجُوزُ هَذَا، لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ لِلَّهِ عَمْرٌ، وَإِنَّمَا هُوَ تَعَالَى أَزَلِيٌّ. ذَكَرَهُ الزَّهْرَاوِيُّ. الثَّالِثَةُ- قَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِيمَا يُحْلَفُ بِهِ وَمَا لَا يَجُوزُ الْحَلِفُ بِهِ فِي" الْمَائِدَةِ "، وَذَكَرْنَا هُنَاكَ قَوْلَ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ فِيمَنْ أَقْسَمَ بِالنَّبِيِّ ﷺ لَزِمَتْهُ الْكَفَّارَةُ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ: مَنْ جَوَّزَ الْحَلِفَ بِغَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى مِمَّا يَجُوزُ تَعْظِيمُهُ بِحَقٍّ مِنَ الْحُقُوقِ فَلَيْسَ يَقُولُ إِنَّهَا يَمِينٌ تَتَعَلَّقُ بِهَا كَفَّارَةٌ، إِلَّا أَنَّهُ مَنْ قَصَدَ الْكَذِبَ كَانَ مَلُومًا، لِأَنَّهُ فِي الْبَاطِنِ مُسْتَخِفٌّ بِمَا وَجَبَ عَلَيْهِ تَعْظِيمُهُ. قَالُوا: وَقَوْلُهُ تَعَالَى" لَعَمْرُكَ" أَيْ وَحَيَاتِكَ. وَإِذَا أَقْسَمَ اللَّهُ تَعَالَى بِحَيَاةِ نَبِيِّهِ فَإِنَّمَا أَرَادَ بَيَانَ التَّصْرِيحِ لَنَا أَنَّهُ يَجُوزُ لَنَا أَنْ نَحْلِفَ بِحَيَاتِهِ. وَعَلَى مَذْهَبِ مَالِكٍ مَعْنَى قوله:" لَعَمْرُكَ" و" التِّينِ وَالزَّيْتُونِ "" وَالطُّورِ. وَكِتابٍ مَسْطُورٍ "" وَالنَّجْمِ إِذا هَوى "" وَالشَّمْسِ وَضُحاها "" لَا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ. وَأَنْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ. وَوالِدٍ وَما وَلَدَ". كُلُّ هَذَا مَعْنَاهُ: وَخَالِقِ التِّينِ وَالزَّيْتُونِ، وَبِرَبِّ الْكِتَابِ الْمَسْطُورِ، وَبِرَبِّ الْبَلَدِ الَّذِي حَلَلْتَ بِهِ، وَخَالِقِ عَيْشِكَ وَحَيَاتِكَ، وَحَقِّ مُحَمَّدٍ، فَالْيَمِينُ وَالْقَسَمُ حَاصِلٌ بِهِ سُبْحَانَهُ لَا بِالْمَخْلُوقِ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ: وَمَنْ جَوَّزَ الْيَمِينَ بِغَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى تَأَوَّلَ قَوْلَهُ ﷺ:" لَا تحلفوا
Ehl-i maânîden (dil ve belağat âlimlerinden) bazıları şöyle demiştir: Bu caiz değildir; çünkü Allah için "ömür" (amr) denilemez; zira O Teâlâ ezelîdir. Bunu ez-Zehrâvî zikretmiştir. Üçüncüsü: Kendisiyle yemin edilen ve edilmesi caiz olmayan şeyler hakkındaki açıklama Mâide [sûresinde] geçmişti. Orada Ahmed b. Hanbel'in, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile yemin eden kimseye kefâretin gerekeceği yönündeki görüşünü de zikretmiştik. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Bir haktan ötürü tazim edilmesi caiz olan şeylerle, Allah Teâlâ'dan başkası adına yemin etmeye cevaz veren kimse, bunun kefaret gerektiren bir yemin olduğunu söylemez; ancak yalan yere [yemin etmeyi] kasteden kimse kınanır. Çünkü o, batında tazim etmesi vacip olan şeyi hafife almıştır. Onlar şöyle dediler: Yüce Allah'ın { لَعَمْرُكَ } “[Ey Muhammed!] Senin ömrüne andolsun” buyruğu, "senin hayatına andolsun" demektir. Allah Teâlâ peygamberinin hayatına yemin ettiği zaman, bununla bizlere onun hayatıyla yemin etmemizin caiz olduğunu açıkça beyan etmek istemiştir. Mâlik'in mezhebine göre ise O'nun { لَعَمْرُكَ } “Senin ömrüne andolsun”, { وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ } “İncire ve zeytine andolsun”, { وَالطُّورِ * وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ } “Tûr'a ve satır satır yazılmış Kitab'a andolsun”, { وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَى } “Battığı zaman yıldıza andolsun”, { وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا } “Güneşe ve onun aydınlığına andolsun”, { لَا أُقْسِمُ بِهَذَا الْبَلَدِ * وَأَنْتَ حِلٌّ بِهَذَا الْبَلَدِ * وَوَالِدٍ وَمَا وَلَدَ } “Yemin ederim bu beldeye, ki sen bu beldede oturmaktasın; ve andolsun babaya ve ondan doğana” buyruklarının tamamının anlamı: "İncirin ve zeytinin yaratıcısına andolsun", "Satır satır yazılmış Kitab'ın Rabbine andolsun", "İçinde bulunduğun beldenin Rabbine andolsun", "Senin yaşantının ve hayatının yaratıcısına andolsun", "Muhammed'in hakkı için [andolsun]" demektir. Dolayısıyla yemin ve kasem yaratılmışla değil, O Sübhân olan [Allah] ile gerçekleşmiş olur. İbn Huveyzimendâd dedi ki: Allah Teâlâ'dan başkasıyla yemine cevaz veren kimse, [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « لَا تَحْلِفُوا » “[Babalarınızla] yemin etmeyiniz...” buyruğunu...
بِآبَائِكُمْ" وَقَالَ: إِنَّمَا نَهَى عَنِ الْحَلِفِ بِالْآبَاءِ الْكُفَّارِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ لَمَّا حَلَفُوا بِآبَائِهِمْ::" لَلْجَبَلُ عِنْدَ اللَّهِ أَكْرَمُ مِنْ آبَائِكُمُ الَّذِينَ مَاتُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ". وَمَالِكٌ حَمَلَ الْحَدِيثَ عَلَى ظَاهِرِهِ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ: وَاسْتَدَلَّ أَيْضًا مَنْ جَوَّزَ ذَلِكَ بِأَنَّ أَيْمَانَ الْمُسْلِمِينَ جَرَتْ مُنْذُ عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ إِلَى يَوْمِنَا هَذَا أَنْ يَحْلِفُوا بِالنَّبِيِّ ﷺ، حَتَّى أَنَّ أَهْلَ الْمَدِينَةِ إِلَى يَوْمِنَا هَذَا إِذَا حَاكَمَ أَحَدُهُمْ صَاحِبَهُ قَالَ: احْلِفْ لِي بِحَقِّ مَا حَوَاهُ هَذَا الْقَبْرُ، وَبِحَقِّ سَاكِنِ هَذَا الْقَبْرِ، يَعْنِي النَّبِيَّ ﷺ، وَكَذَلِكَ بِالْحَرَمِ وَالْمَشَاعِرِ الْعِظَامِ، وَالرُّكْنِ وَالْمَقَامِ وَالْمِحْرَابِ وَمَا يُتْلَى فيه.
بِآبَائِكُمْ (Babalarınızla yemin etmeyiniz)" buyruğunu tevil etmiş ve şöyle demiştir: O sadece kâfir babalarla yemin etmeyi yasaklamıştır; görmez misin ki onlar babalarıyla yemin ettiklerinde: 'Allah katında bir dağ, Cahiliye üzere ölen babalarınızdan daha değerlidir' buyurmuştur. Mâlik ise hadisi zahirine hamletmiştir. İbn Huveyzimendâd dedi ki: Buna cevaz veren kimse ayrıca, Müslümanların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminden günümüze kadar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile yemin edegeldiklerini; hatta günümüze dek Medine ehlinin, aralarından biri hasmıyla muhakeme olduğunda: 'Bu kabrin ihtiva ettiği zatın hakkı için ve bu kabrin sakininin -yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in- hakkı için bana yemin et' dediğini, aynı şekilde Harem, yüce meşâir (mukaddes yerler), Rükn, Makâm, mihrap ve orada okunanlar ile de yemin edildiğini delil getirmiştir.
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٧٣ الى ٧٤]
[Sûre-i Hicr (15), Âyetler 73-74]
فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ (٧٣) فَجَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ (٧٤)
{فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ (٧٣) فَجَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ (٧٤)} “Nihayet güneş doğarken o korkunç çığlık onları yakalayıverdi. Böylece oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine balçıktan pişirilmiş taşlar yağdırdık.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، أَيْ وَقْتَ شُرُوقِ الشَّمْسِ. يُقَالُ: أَشْرَقَتِ الشَّمْسُ أَيْ أَضَاءَتْ، وَشَرَقَتْ إِذَا طَلَعَتْ. وَقِيلَ: هُمَا لُغَتَانِ بِمَعْنًى. وَأَشْرَقَ الْقَوْمُ أَيْ دَخَلُوا فِي وَقْتِ شُرُوقِ الشَّمْسِ. مِثْلَ أَصْبَحُوا وَأَمْسَوْا، وَهُوَ الْمُرَادُ فِي الْآيَةِ. وَقِيلَ: أَرَادَ شُرُوقَ الْفَجْرِ. وَقِيلَ: أَوَّلُ الْعَذَابِ كَانَ عِنْدَ الصُّبْحِ وَامْتَدَّ إِلَى شُرُوقِ الشَّمْسِ، فَكَانَ تَمَامُ الْهَلَاكِ عِنْدَ ذَلِكَ. وَاللَّهُ أعلم. و" الصَّيْحَةُ" العذاب. وتقدم ذكر" سجيل "
Yüce Allah'ın: (فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ) buyruğunda [müşrikîn] hal olarak nasbedilmiştir; yani güneşin doğuşu vaktinde demektir. 'أَشْرَقَتِ الشَّمْسُ' güneş aydınlattı, 'شَرَقَتْ' ise doğdu anlamına gelir denilir. İkisinin aynı anlamda iki lehçe olduğu da söylenmiştir. 'أَشْرَقَ الْقَوْمُ' kavim güneşin doğuş vaktine girdi demektir; tıpkı 'sabaha girdiler' ve 'akşama girdiler' denmesi gibi ki ayette kastedilen de budur. Fecrin doğuşunu kastettiği de söylenmiştir. Azabın başlangıcının sabah vakti olduğu ve güneşin doğuşuna kadar sürdüğü, tam helak oluşun da o vakitte gerçekleştiği söylenmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. "الصَّيْحَةُ" azaptır. "سجيل " kelimesinin bahsi ise daha önce geçmişti.
[سورة الحجر (١٥): آية ٧٥]
[Sûre-i Hicr (15), Âyet 75]
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ (٧٥)
{إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ (٧٥)} “Şüphesiz bunda, derin anlayış sahipleri için ibretler vardır.”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِلْمُتَوَسِّمِينَ) رَوَى التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي (نَوَادِرِ الْأُصُولِ) مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" لِلْمُتَفَرِّسِينَ" وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ. وَرَوَى أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله
Bunda iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: {(لِلْمُتَوَسِّمِينَ)} “[ibret alan derin anlayış sahipleri için]” buyruğudur. el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru'l-Usûl adlı eserinde Ebû Saîd el-Hudrî'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «لِلْمُتَفَرِّسِينَ» «[Yani] firaset sahipleri için.» Bu aynı zamanda Mücâhid'in de kavlidir. Ebû Îsâ et-Tirmizî de Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki:
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ:" اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ- ثُمَّ قَرَأَ-" إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ". قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَابْنُ زَيْدٍ: لِلْمُتَوَسِّمِينَ لِلْمُتَفَكِّرِينَ. الضَّحَّاكُ: لِلنَّظَّارِينَ. قَالَ الشَّاعِرُ:
aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Müminin firasetinden sakının, çünkü o Allah'ın nuruyla bakar." Sonra: "إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ" ayetini okudu. [Tirmizî]: 'Bu garip bir hadistir' dedi. Mukâtil ve İbn Zeyd: 'Müteveffikîne (derin düşünenler için)' demişlerdir. Ed-Dahhâk: 'İbretle bakanlar için' demiştir. Şair şöyle demiştir:
أَوَكُلَّمَا وَرَدَتْ عُكَاظَ قَبِيلَةٌ ... بَعَثُوا إلى عريفهم يتوسموا
Ukâz'a ne zaman bir kabile gelse... İnceleyip tanısınlar diye kabile reisine adam gönderirler.
وَقَالَ قَتَادَةُ: لِلْمُعْتَبِرِينَ، قَالَ زُهَيْرٌ:
Katâde: 'İbret alanlar için' demiştir. Züheyr şöyle demiştir:
وَفِيهِنَّ مَلْهًى لِلصَدِيقِ وَمَنْظَرٌ ... أَنِيقٌ لِعَيْنِ النَّاظِرِ الْمُتَوَسِّمِ
Onlarda dost için bir eğlence... Ve dikkatle inceleyen bakanın gözü için hoş bir manzara vardır.
وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: لِلْمُتَبَصِّرِينَ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ الحكيم من حديث ثابت عن أنس ابن مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّ لِلَّهِ ﷿ عِبَادًا يَعْرِفُونَ النَّاسَ بِالتَّوَسُّمِ". قَالَ الْعُلَمَاءُ: التَّوَسُّمُ تَفَعُّلٌ مِنَ الْوَسْمِ، وَهِيَ الْعَلَامَةُ الَّتِي يُسْتَدَلُّ بِهَا عَلَى مَطْلُوبٍ غَيْرِهَا. يُقَالُ: تَوَسَّمْتُ فِيهِ الْخَيْرَ إِذَا رَأَيْتُ مِيسَمَ ذَلِكَ فِيهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ لِلنَّبِيِّ ﷺ:
Ebû Ubeyde: 'Basiretle bakanlar için' demiştir; anlamlar birbirine yakındır. Et-Tirmizî el-Hakîm Sâbit yoluyla Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah azze ve celle'nin insanları alâmet ve işaretlerden tanıyan kulları vardır." Âlimler şöyle demiştir: Tevessüm; başka bir şeye delalet eden alâmet ve işaret manasına gelen 'vesm' kökünden tefe''ul veznindedir. Kişide o şeyin belirtisini gördüğün zaman: 'Onda hayır sezdim (tevessemtü fîhi'l-hayr)' dersin. Abdullah b. Revâha'nın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediği şu söz de bu kabildendir:
إِنِّي تَوَسَّمْتُ فِيكَ الْخَيْرَ أَعْرِفُهُ ... والله يَعْلَمُ أَنِّي ثَابِتُ الْبَصَرِ
Şüphesiz ben sende tanıdığım hayrı sezdim... Allah da bilir ki benim basiretim sabittir.
آخَرُ:
Bir başkası:
تَوَسَّمْتُهُ لَمَّا رَأَيْتُ مَهَابَةً ... عَلَيْهِ وَقُلْتُ الْمَرْءُ مِنْ آلِ هَاشِمِ
Üzerinde bir heybet gördüğümde onu hemen tanıdım... Ve 'Bu adam Hâşimoğullarındandır' dedim.
وَاتَّسَمَ الرَّجُلُ إِذَا جَعَلَ لِنَفْسَةِ عَلَامَةً يعرف بها. وتوسم الرجل طلب كلا الوسمي. وَأَنْشَدَ:
Kişi kendisi için tanınacağı bir işaret koyduğunda 'itteseme' denir. Adam ilkbahar otlağını aradığında 'tevesseme' denir. Şair şöyle demiştir:
وَأَصْبَحْنَ كَالدَّوْمِ النَّوَاعِمِ غُدْوَةً ... عَلَى وِجْهَةٍ مِنْ ظَاعِنٍ مُتَوَسِّمِ
Sabah vakti, arayış içindeki yolcunun yöneldiği tarafta... Yumuşak dallı dom ağaçları gibi oldular.
وَقَالَ ثَعْلَبُ: الْوَاسِمُ النَّاظِرُ إِلَيْكَ مِنْ فَرْقِكَ إِلَى قَدَمِكَ. وَأَصْلُ التَّوَسُّمِ التَّثَبُّتِ وَالتَّفَكُّرِ، مَأْخُوذٌ مِنَ الْوَسْمِ وَهُوَ التَّأْثِيرُ بحديدة في جلد البعير وغيره، وذاك يَكُونُ بِجَوْدَةِ الْقَرِيحَةِ وَحِدَّةِ الْخَاطِرِ وَصَفَاءِ الْفِكْرِ. زَادَ غَيْرُهُ: وَتَفْرِيغُ الْقَلْبِ مِنْ حَشْوِ الدُّنْيَا، وَتَطْهِيرُهُ مِنْ أَدْنَاسِ الْمَعَاصِي وَكُدُورَةِ الْأَخْلَاقِ وَفُضُولِ الدُّنْيَا. رَوَى نَهْشَلٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" لِلْمُتَوَسِّمِينَ" قَالَ: لِأَهْلِ الصَّلَاحِ وَالْخَيْرِ. وَزَعَمَتِ الصُّوفِيَّةُ أَنَّهَا كرامة. وقيل: بل هي استدلال بالعلامات،
Sa‘leb şöyle demiştir: "Vâsim; tepeden tırnağa sana bakan kimsedir." Tevessümün aslı, dikkatle incelemek ve etraflıca düşünmektir; devenin ve diğer hayvanların derisine kızgın demirle damga vurmak anlamına gelen 'el-vesm' kökünden türetilmiştir. Bu da zihin kabiliyeti, kavrayış keskinliği ve fikir duruluğu ile meydana gelir. Başkaları buna şunları da eklemiştir: Kalbi dünyanın lüzumsuz meşgalelerinden boşaltmak, günahların kirlerinden, ahlakın bulanıklığından ve dünyanın fazlalıklarından arındırmak. Nehşel'in İbn Abbâs'tan [naklettiği] rivayette [o], { لِلْمُتَوَسِّمِينَ } “feraset sahipleri için” [ifadesi] hakkında: "Salih ve hayır ehli kimseler için" demiştir. Sûfîler bunun bir keramet olduğunu ileri sürmüşlerdir. Şöyle de denilmiştir: Aksine bu, işaretlerle delil getirmektir.
وَمِنَ الْعَلَامَاتِ مَا يَبْدُو ظَاهِرًا لِكُلِّ أَحَدٍ وَبِأَوَّلِ نَظْرَةٍ، وَمِنْهَا مَا يَخْفَى فَلَا يَبْدُو لِكُلِّ أَحَدٍ وَلَا يُدْرَكُ بِبَادِئِ النَّظَرِ. قَالَ الْحَسَنُ: الْمُتَوَسِّمُونَ هُمُ الَّذِينَ يَتَوَسَّمُونَ الْأُمُورَ فَيَعْلَمُونَ أَنَّ الَّذِي أَهْلَكَ قَوْمَ لُوطٍ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُهْلِكَ الْكُفَّارَ، فَهَذَا مِنَ الدَّلَائِلِ الظَّاهِرَةِ. وَمِثْلُهُ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَا سَأَلَنِي أَحَدٌ عن شي إِلَّا عَرَفْتُ أَفَقِيهٌ هُوَ أَوْ غَيْرُ فَقِيهٍ. وَرُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ وَمُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ أَنَّهُمَا كَانَا بِفِنَاءِ الْكَعْبَةِ وَرَجُلٌ عَلَى بَابِ الْمَسْجِدِ فَقَالَ أَحَدُهُمَا: أَرَاهُ نَجَّارًا، وَقَالَ الْآخَرُ: بَلْ حدادا، فتبادر من حضر إلى الرجل فسأله فَقَالَ: كُنْتُ نَجَّارًا وَأَنَا الْيَوْمَ حَدَّادٌ. وَرُوِيَ عَنْ جُنْدُبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِيِّ أَنَّهُ أَتَى عَلَى رَجُلٍ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ فَوَقَفَ فَقَالَ: مَنْ سَمَّعَ سَمَّعَ اللَّهُ بِهِ، وَمَنْ رَاءَى رَاءَى اللَّهُ بِهِ. فَقُلْنَا لَهُ: كَأَنَّكَ عَرَّضْتَ بِهَذَا الرَّجُلِ، فَقَالَ: إِنَّ هَذَا يَقْرَأُ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ الْيَوْمَ وَيَخْرُجُ غَدًا حَرُورِيًّا، فَكَانَ رَأْسُ الْحَرُورِيَّةِ، وَاسْمُهُ مِرْدَاسٌ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَيْهِ عَمْرُو بْنُ عُبَيْدٍ فَقَالَ: هَذَا سَيِّدُ فِتْيَانِ الْبَصْرَةِ إِنْ لَمْ يُحْدِثْ، فَكَانَ مِنْ أَمْرِهِ مِنَ الْقَدَرِ مَا كَانَ، حَتَّى هَجَرَهُ عَامَّةُ إِخْوَانِهِ. وَقَالَ لِأَيُّوبَ: هَذَا سَيِّدُ فِتْيَانِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ، وَلَمْ يَسْتَثْنِ. وَرُوِيَ عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّهُ قَالَ لِدَاوُدَ الْأَزْدِيِّ وَهُوَ يُمَارِيهِ: إِنَّكَ لَا تَمُوتُ حَتَّى تُكْوَى فِي رَأْسِكَ، وَكَانَ كَذَلِكَ. وَرُوِيَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ دَخَلَ عَلَيْهِ قَوْمٌ مِنْ مِذْحَجٍ فِيهِمُ الْأَشْتَرُ، فَصَعَّدَ فِيهِ النَّظَرَ وَصَوَّبَهُ وَقَالَ: أَيُّهُمْ هَذَا؟ قَالُوا: مَالِكُ بْنُ الْحَارِثِ. فَقَالَ: مَا لَهُ قَاتَلَهُ اللَّهُ! إِنِّي لَأَرَى لِلْمُسْلِمِينَ مِنْهُ. يَوْمًا عَصِيبًا، فَكَانَ مِنْهُ فِي الْفِتْنَةِ مَا كَانَ. وَرُوِيَ عَنْ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ ﵁: إِنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ دَخَلَ عَلَيْهِ، وَكَانَ قَدْ مَرَّ بِالسُّوقِ فَنَظَرَ إِلَى امْرَأَةٍ، فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهِ قَالَ عُثْمَانُ: يَدْخُلُ أَحَدُكُمْ عَلَيَّ وَفِي عَيْنَيْهِ أثر الزنى فقال له أنس: أو حيا بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ؟ فَقَالَ لَا وَلَكِنْ بُرْهَانٌ وَفِرَاسَةٌ وَصِدْقٌ (. وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ عَنِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ ﵃ أجمعين. الثَّانِيَةُ- قَالَ (الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ:" إِذَا ثَبَتَ أَنَّ التَّوَسُّمَ وَالتَّفَرُّسَ مِنْ مَدَارِكِ الْمَعَانِي فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ حُكْمٌ وَلَا يُؤْخَذُ بِهِ مَوْسُومٌ وَلَا مُتَفَرَّسٌ. وَقَدْ كَانَ قَاضِي الْقُضَاةِ الشَّامِيُّ الْمَالِكِيُّ بِبَغْدَادَ أَيَّامَ كَوْنِي بِالشَّامِ يَحْكُمُ بِالْفِرَاسَةِ فِي الْأَحْكَامِ، جَرْيًا على طريق إياس
İşaretlerden öylesi vardır ki herkese ve ilk bakışta açıkça görünür; öylesi de vardır ki gizlidir, herkese açıkça görünmez ve ilk bakışta kavranamaz. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: "Mütevessimler, meseleleri ferasetle inceleyip Lût kavmini helak edenin kâfirleri de helak etmeye kadir olduğunu bilen kimselerdir." İşte bu, açık delillerdendir. İbn Abbâs'ın şu sözü de bunun gibidir: "Bana bir şey soran herkesin fakih mi yoksa fakih olmayan biri mi olduğunu mutlaka anlardım." Şâfiî ve Muhammed b. el-Hasan'dan rivayet edildiğine göre, her ikisi Kâbe'nin avlusunda iken mescidin kapısında bir adam duruyordu. Biri: "Onun marangoz olduğunu düşünüyorum" dedi; diğeri ise: "Aksine demircidir" dedi. Orada bulunanlar hemen adama koşup sordular. Adam: "Marangozdum, bugün ise demirciyim" dedi. Cündüb b. Abdillâh el-Becelî'den rivayet edildiğine göre, o Kur'an okuyan bir adamın yanına gelip durdu ve: "Kim duyurmak (şöhret) isterse Allah da onu[n ayıbını] duyurur, kim de riyakârlık yaparsa Allah da onu[n içyüzünü] gösterir" dedi. Biz ona: "Sanki bu adamı kastediyor gibisin" deyince şöyle dedi: "Bu adam bugün sana Kur'an okur, yarın ise bir Harûrî (Hâricî) olarak ortaya çıkar." Nitekim o, Mirdâs adında Harûriyye'nin elebaşı oldu. Hasan-ı Basrî'den rivayet edildiğine göre, Amr b. Ubeyd onun yanına girdiğinde şöyle demiştir: "Eğer [bidat] ihdas etmezse bu, Basra gençlerinin efendisidir." Sonunda kader konusunda başına gelenler geldi, hatta kardeşlerinin geneli onu terk etti. Eyyûb için ise: "Bu, Basra halkının gençlerinin efendisidir" dedi ve hiçbir istisna yapmadı. Şa'bî'den rivayet edildiğine göre, kendisiyle tartışan Dâvûd el-Ezdî'ye: "Sen başına dağ vurulmadıkça ölmeyeceksin" demiştir ve gerçekten de öyle olmuştur. Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu anh yanına Mezhic kabilesinden bir grup girdi, aralarında el-Eşter de vardı. [Ömer] onu tepeden tırnağa süzdü ve: "Bu hangisidir?" dedi. "Mâlik b. el-Hâris" dediler. Bunun üzerine: "Nesi var onun, Allah canını alsın! Doğrusu Müslümanlar için onun yüzünden çetin bir gün [geleceğini] görüyorum" dedi; nitekim fitne ortamında ondan zuhur edenler zuhur etti. Osman b. Affân'dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre: Enes b. Mâlik onun yanına girdi; [çarşıdan geçerken] çarşıda bir kadına bakmıştı. Osman ona baktığında: "Biriniz gözlerinde zinanın eseri olduğu halde yanıma giriyor" dedi. Enes ona: "Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem sonra vahiy mi [geliyor]?" deyince; o: "Hayır, lakin kesin bir delil, feraset ve doğruluktur" dedi. Sahabe ve tâbiînden -Allah hepsinden razı olsun- buna benzer pek çok rivayet vardır. İkinci [Mesele]- [Kadı] Ebû Bekr b. el-Arabî şöyle demiştir: "Tevessüm ve teferrüsün (ferasetin) anlamları idrak etme yollarından olduğu sabit olsa bile, buna herhangi bir hüküm bina edilmez; hakkında işaret veya feraset yürütülen kimse bundan dolayı muaheze edilmez. Ben Şam'da bulunduğum sıralarda, Bağdat'taki Mâlikî Şam Başkadısı, İyâs...
ابن مُعَاوِيَةَ أَيَّامَ كَانَ قَاضِيًا، وَكَانَ شَيْخُنَا فَخْرُ الْإِسْلَامِ أَبُو بَكْرٍ الشَّاشِيُّ صَنَّفَ جُزْءًا فِي الرَّدِّ عَلَيْهِ، كَتَبَهُ لِي بِخَطِّهِ وَأَعْطَانِيهِ، وَذَلِكَ صَحِيحٌ، فَإِنَّ مَدَاركَ الْأَحْكَامِ مَعْلُومَةٌ شَرْعًا مُدْرَكَةٌ قطعا وليست الفراسة منها.
b. Muâviye'nin kadılığı dönemindeki yolunu takip ederek hükümlerde firasetle hüküm verirdi. Şeyhimiz Fahrü'l-İslâm Ebû Bekr eş-Şâşî ona reddiye olarak bir risale kaleme almış, onu kendi el yazısıyla bana yazıp vermişti; bu da doğrudur. Çünkü hükümlerin idrak yolları şer'an malumdur, kesin olarak bilinir ve firaset bunlardan değildir.'
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٧٦ الى ٧٩]
[Sûre-i Hicr (15), Âyetler 76-79]
وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ (٧٦) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ لَظالِمِينَ (٧٨) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ (٧٩)
{وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ (٧٦) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ لَظالِمِينَ (٧٨) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ (٧٩)} “Ve o (şehirler harabesi) hâlâ işlek bir yol üzerindedir. Şüphesiz bunda inananlar için bir ibret vardır. Eyke halkı da gerçekten zalim idiler. Biz de onlardan intikam aldık. Şüphesiz her ikisi de apaçık bir yol üzerindedir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّها) يَعْنِي قُرَى قَوْمِ لُوطٍ. (لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ) أَيْ عَلَى طَرِيقِ قَوْمِكَ يَا مُحَمَّدُ إِلَى الشَّامِ. (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ) أَيْ لَعِبْرَةٌ لِلْمُصَدِّقِينَ. (وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ لَظالِمِينَ) يُرِيدُ قَوْمَ شُعَيْبٍ، كَانُوا أَصْحَابَ غِيَاضٍ وَرِيَاضٍ وَشَجَرٍ مُثْمِرٍ. وَالْأَيْكَةُ: الْغَيْضَةُ، وَهِيَ جَمَاعَةُ الشَّجَرِ، وَالْجَمْعُ الْأَيْكُ. وَيُرْوَى أَنَّ شَجَرَهُمْ كَانَ دَوْمًا وَهُوَ الْمُقْلُ. قَالَ النَّابِغَةُ:
Yüce Allah'ın: (وَإِنَّها) yani Lût kavminin şehirleri (لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ) yani ey Muhammed, senin kavminin Şam'a giden yolu üzerindedir. (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ) yani tasdik edenler için bir ibrettir. (وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ لَظالِمِينَ) Şuayb'ın kavmini kastetmektedir; onlar koruluk, yeşillik ve meyveli ağaç sahipleri idiler. El-Eyke (الْأَيْكَةُ); koruluk (el-ğayza) demektir ki ağaç topluluğudur; çoğulu ise el-eyk (الْأَيْكُ) gelir. Ağaçlarının dom yani mukl ağacı olduğu rivayet edilir. En-Nâbiğa şöyle demiştir:
تَجْلُو بِقَادِمَتَيْ حَمَامَةِ أَيْكَةٍ ... بَرَدًا أُسِفُّ لِثَاتُهُ بِالْإِثْمِدِ
Koruluktaki bir güvercinin kanat uçlarıyla... Diş etlerine sürme çekilmiş soğuk beyaz dişleri parlatır.
وَقِيلَ: الْأَيْكَةُ اسْمُ الْقَرْيَةِ. وَقِيلَ اسْمُ الْبَلْدَةِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْأَيْكَةُ وَلَيْكَةُ مَدِينَتُهُمْ، بِمَنْزِلَةِ بَكَّةَ مِنْ مَكَّةَ. وَتَقَدَّمَ خَبَرُ شُعَيْبٍ وَقَوْمِهِ. (وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ) أَيْ بِطَرِيقٍ وَاضِحٍ فِي نَفْسِهِ، يَعْنِي مَدِينَةَ قَوْمِ لُوطٍ وَبُقْعَةَ أَصْحَابِ الْأَيْكَةِ يَعْتَبِرُ بِهِمَا من يمر عليهما.
Şöyle de denilmiştir: el-Eyke köyün adıdır. Beldenin adı olduğu da söylenmiştir. Ebû Ubeyde ise: 'El-Eyke ve Leyke onların şehirleridir; Mekke'ye nispetle Bekke gibidir' demiştir. Şuayb ve kavminin haberi daha önce geçmişti. (وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ) yani kendi içinde apaçık bir yol üzerindedir; Lût kavminin şehri ile Eyke halkının beldesini kastetmektedir, yanlarından geçenler bunlardan ibret alır.
[سورة الحجر (١٥): آية ٨٠]
[Sûre-i Hicr (15), Âyet 80]
وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ (٨٠)
{وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ (٨٠)} “Andolsun, Hicr halkı da elçileri yalanladı.”
الْحِجْرُ يَنْطَلِقُ عَلَى مَعَانٍ: مِنْهَا حِجْرُ الْكَعْبَةِ. وَمِنْهَا الْحَرَامُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَحِجْراً مَحْجُوراً" أَيْ حَرَامًا مُحَرَّمًا. وَالْحِجْرُ الْعَقْلُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" لِذِي حِجْرٍ " وَالْحِجْرُ حِجْرُ الْقَمِيصِ، وَالْفَتْحُ أَفْصَحُ. وَالْحِجْرُ الْفَرَسُ الْأُنْثَى. وَالْحِجْرُ دِيَارُ ثَمُودَ، وَهُوَ الْمُرَادُ هنا،
el-Hicr (الْحِجْر) kelimesi birçok anlama gelir: Bunlardan biri Kâbe'nin hicridir (Hatîm). Bir diğeri haramdır; nitekim Yüce Allah: {وَحِجْراً مَحْجُوراً} “Erişilmez bir yasak” yani kesin olarak haram kılınmış [yasaklanmış] buyurmuştur. [Yine] hicr akıl demektir; nitekim Yüce Allah: {لِذِي حِجْرٍ} “Akıl sahibi için...” buyurmuştur. Hicr, gömleğin eteğidir (koynudur); fetha ile [hacr/hecr okunması] daha fasihtir. Hicr, dişi attır (kısrak). Hicr, Semûd kavminin yurdudur ki burada kastedilen de budur.
أي المدينة، قال الْأَزْهَرِيُّ. قَتَادَةُ: وَهِيَ مَا بَيْنَ مَكَّةَ وَتَبُوكَ، وَهُوَ الْوَادِي الَّذِي فِيهِ ثَمُودُ. الطَّبَرِيُّ: هِيَ أَرْضٌ بَيْنَ الْحِجَازِ وَالشَّامِ، وَهُمْ قَوْمُ صَالِحٍ. وَقَالَ:" الْمُرْسَلِينَ" وَهُوَ صَالِحٌ وَحْدَهُ، وَلَكِنْ مَنْ كَذَّبَ نَبِيًّا فَقَدْ كَذَّبَ الْأَنْبِيَاءَ كُلَّهُمْ، لِأَنَّهُمْ عَلَى دِينٍ وَاحِدٍ فِي الْأُصُولِ فَلَا يَجُوزُ التَّفْرِيقُ بَيْنَهُمْ. وَقِيلَ: كَذَّبُوا صَالِحًا وَمَنْ تَبِعَهُ وَمَنْ تَقَدَّمَهُ مِنَ النَّبِيِّينَ أَيْضًا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ رَوَى الْبُخَارِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا نَزَلَ الْحِجْرَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ أَمَرَهُمْ أَلَّا يَشْرَبُوا مِنْ بِئْرِهَا وَلَا يَسْتَقُوا مِنْهَا. فَقَالُوا: قَدْ عُجْنَا وَاسْتَقَيْنَا. فَأَمَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُهْرِيقُوا الْمَاءَ وَأَنْ يَطْرَحُوا ذَلِكَ الْعَجِينَ. وَفِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّاسَ نَزَلُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى الْحِجْرِ أَرْضِ ثَمُودَ، فَاسْتَقَوْا مِنْ آبَارِهَا وَعَجَنُوا بِهِ الْعَجِينَ، فَأَمَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أن يُهْرِيقُوا مَا اسْتَقَوْا وَيَعْلِفُوا الْإِبِلَ الْعَجِينَ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَسْتَقُوا مِنَ الْبِئْرِ الَّتِي تَرِدُهَا النَّاقَةُ. وَرُوِيَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: مَرَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى الْحِجْرِ فَقَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: لَا تَدْخُلُوا مَسَاكِنَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ إِلَّا أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ حَذَرًا أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَهُمْ ثُمَّ زَجَرَ»
el-Ezherî'nin belirttiğine göre yani şehirdir. Katâde: 'O, Mekke ile Tebük arasıdır ki Semûd'un bulunduğu vadidir' demiştir. Et-Taberî: 'O, Hicaz ile Şam arasında bir arazidir ve onlar Sâlih'in kavmidir' demiştir. Sadece Sâlih olduğu halde [çoğul olarak]: "الْمُرْسَلِينَ (Elçileri)" buyurmuştur; çünkü bir peygamberi yalanlayan kimse bütün peygamberleri yalanlamış olur, zira onlar esaslarda tek bir din üzeredirler, aralarını ayırmak caiz değildir. Şöyle de denilmiştir: Onlar Sâlih'i, ona tâbi olanları ve ondan önceki peygamberleri de yalanlamışlardı. Doğrusunu en iyi Allah bilir. El-Buhârî İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nde Hicr'e konaklayınca onların oranın kuyusundan içmemelerini ve oradan su çekmemelerini emretti. 'Hamur kardık ve su çektik' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem suyu dökmelerini ve o hamuru atmalarını emretti. Sahîh'te İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre insanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Semûd arazisi olan Hicr'e konakladılar; kuyularından su çektiler ve onunla hamur yoğurdular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çektikleri suyu dökmelerini, hamuru da develere yedirmelerini emretti; dişi devenin su içmeye geldiği kuyudan su çekmelerini emretti. Yine İbn Ömer'den şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Hicr'e uğradık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize şöyle buyurdu: 'Kendilerine zulmedenlerin yurtlarına, onların başına gelenlerin sizin de başınıza gelmesinden korkarak ağlayarak girmeniz müstesna, girmeyiniz.' Sonra [bineklerini] hızlandırdı.»
فَأَسْرَعَ. قُلْتُ: فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي بَيَّنَ الشَّارِعُ حُكْمَهَا وَأَوْضَحَ أَمْرَهَا ثَمَانِ مَسَائِلَ، اسْتَنْبَطَهَا الْعُلَمَاءُ وَاخْتَلَفَ فِي بَعْضِهَا الْفُقَهَاءُ، فَأَوَّلُهَا- كَرَاهَةُ دُخُولِ تِلْكَ الْمَوَاضِعِ، وَعَلَيْهَا حَمَلَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ دُخُولَ مَقَابِرِ الْكُفَّارِ، فَإِنْ دَخَلَ الْإِنْسَانُ شَيْئًا مِنْ تِلْكَ الْمَوَاضِعِ وَالْمَقَابِرِ فَعَلَى الصِّفَةِ الَّتِي أَرْشَدَ إِلَيْهَا النَّبِيُّ ﷺ مِنْ الِاعْتِبَارِ وَالْخَوْفِ وَالْإِسْرَاعِ. وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَا تَدْخُلُوا أَرْضَ بَابِلَ فَإِنَّهَا مَلْعُونَةٌ". مَسْأَلَةٌ: أَمَرَ النَّبِيُّ بِهَرْقِ مَا اسْتَقَوْا مِنْ بِئْرِ ثَمُودَ وَإِلْقَاءِ مَا عُجِنَ وَخُبِزَ بِهِ لِأَجْلِ أَنَّهُ مَاءُ سُخْطٍ، فَلَمْ يَجُزْ الِانْتِفَاعُ بِهِ فِرَارًا مِنْ سخط الله. وقال" اعلفوه الإبل".
ve [hızla] geçti. Derim ki: Şâri'in hükmünü beyan edip durumunu açıkladığı bu ayette, âlimlerin istinbat ettiği (hüküm çıkardığı) ve fukahanın bazısında ihtilaf ettiği sekiz mesele bulunmaktadır: Birincisi: Bu gibi yerlere girmenin mekruh oluşudur. Bazı âlimler kâfirlerin kabirlerine girmeyi de buna hamletmiştir. Şayet insan bu yerlerden ve kabirlerden birine girecek olursa, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ibret alma, korku ve hızlı davranma hususunda irşad ettiği nitelik üzere girmelidir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا تَدْخُلُوا أَرْضَ بَابِلَ فَإِنَّهَا مَلْعُونَةٌ » «Babil topraklarına girmeyiniz; çünkü orası lânetlenmiştir.» [Diğer bir] mesele: Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem], gazap suyu olması sebebiyle Semûd kuyusundan çektikleri suyu dökmelerini ve bu suyla yoğrulup pişirilen ekmeği atmalarını emretmiştir. Dolayısıyla Allah'ın gazabından kaçınmak gayesiyle bu sudan faydalanmak caiz görülmemiştir. [Bununla birlikte]: « اعلفوه الإبل » «Onu develere yediriniz» buyurmuştur.
قُلْتُ: وَهَكَذَا حُكْمُ الْمَاءِ النَّجِسِ وَمَا يُعْجَنُ بِهِ. وَثَانِيهَا: قَالَ مَالِكٌ: إِنَّ مَا لَا يجوز استعماله من الطعام والشراب يجوز أتعلفه الْإِبِلُ وَالْبَهَائِمُ، إِذْ لَا تَكْلِيفَ عَلَيْهَا، وَكَذَلِكَ قَالَ، فِي الْعَسَلِ النَّجِسِ: إِنَّهُ يُعْلَفَهُ النَّحْلُ. وَثَالِثُهَا- أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِعَلْفِ مَا عُجِنَ بِهَذَا الْمَاءِ الْإِبِلَ، ولم يأمر بطرحه كما أمر لُحُومِ الْحُمُرِ الْإِنْسِيَّةِ يَوْمَ خَيْبَرَ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ لَحْمَ الْحُمُرِ أَشَدُّ. فِي التَّحْرِيمِ وَأَغْلَظُ فِي التَّنْجِيسِ. وَقَدْ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِكَسْبِ الْحَجَّامِ أَنْ يُعْلَفَ النَّاضِحَ وَالرَّقِيقَ، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ لِتَحْرِيمِ وَلَا تَنْجِيسٍ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَلَوْ كَانَ حَرَامًا لَمْ يَأْمُرْهُ أَنْ يُطْعِمَهُ رَقِيقَهُ، لِأَنَّهُ مُتَعَبَّدٌ فِيهِ كَمَا تُعُبِّدَ فِي نَفْسِهِ. وَرَابِعُهَا- فِي أَمْرِهِ ﷺ بِعَلَفِ الْإِبِلِ الْعَجِينَ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ حَمْلِ الرَّجُلِ النَّجَاسَةَ إِلَى كِلَابِهِ لِيَأْكُلُوهَا، خِلَافًا لِمَنْ مَنَعَ ذَلِكَ مِنْ أَصْحَابِنَا وَقَالَ: تُطْلَقُ الْكِلَابُ عَلَيْهَا وَلَا يَحْمِلَهَا إِلَيْهِمْ. وَخَامِسُهَا- أَمْرُهُ ﷺ أَنْ يَسْتَقُوا مِنْ بِئْرِ النَّاقَةِ دَلِيلٌ عَلَى التَّبَرُّكِ بِآثَارِ الْأَنْبِيَاءِ وَالصَّالِحِينَ، وَإِنْ تَقَادَمَتْ أَعْصَارُهُمْ وَخَفِيَتْ آثَارُهُمْ، كَمَا أَنَّ فِي الْأَوَّلِ دَلِيلًا على بعض أَهْلِ الْفَسَادِ وَذَمِّ دِيَارِهِمْ وَآثَارِهِمْ. هَذَا، وَإِنْ كَانَ التَّحْقِيقُ أَنَّ الْجَمَادَاتِ غَيْرُ مُؤَاخَذَاتٍ، لَكِنَّ الْمَقْرُونَ بِالْمَحْبُوبِ مَحْبُوبٌ، وَالْمَقْرُونَ بِالْمَكْرُوهِ الْمَبْغُوضِ مَبْغُوضٌ، كما كُثَيِّرٌ:
Derim ki: Necis suyun ve onunla yoğrulan şeyin hükmü de böyledir. İkincisi: Mâlik şöyle demiştir: Yiyecek ve içecekten kullanılması caiz olmayan şeylerin, kendilerine bir mükellefiyet olmadığı için develere ve hayvanlara yedirilmesi caizdir. Aynı şekilde necis bal hakkında da: 'O, arılara yedirilir' demiştir. Üçüncüsü: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu su ile yoğrulan hamurun develere yedirilmesini emretmiş, Hayber günü ehil eşeklerin etlerinde emrettiği gibi atılmasını emretmemiştir. Bu da ehil eşek etinin haram kılınış bakımından daha şiddetli ve necis kılınış bakımından daha ağır olduğuna delalet etmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hacamatçının kazancının su çeken deveye ve köleye yedirilmesini emretmiştir; bu da haramlık veya necislikten ötürü değildi. Şâfiî şöyle demiştir: Eğer haram olsaydı, onu kölesine yedirmesini emretmezdi; zira kişi kendi nefsinde mükellef olduğu gibi kölesinde de [helal yedirmekle] mükelleftir. Dördüncüsü: sallallâhu aleyhi ve sellem'in hamuru develere yedirmeyi emretmesinde, ashâbımızdan bunu yasaklayıp: 'Köpekler onun üzerine salınır, o köpeklerin önüne götürülüp verilmez' diyenlerin aksine, kişinin pisliği yesinler diye köpeklerine taşımasının caiz olduğuna delil vardır. Beşincisi: sallallâhu aleyhi ve sellem'in dişi devenin kuyusundan su çekmelerini emretmesi; çağları eskise ve izleri gizlense bile peygamberlerin ve salihlerin geride bıraktığı hatıralarla teberrükte bulunulacağına delildir. Nitekim birinci hususta da fesat ehline buğzetmeye, onların diyarlarını ve geride bıraktıkları izlerini yermeye delil vardır. Asıl tahkik olan cansız varlıkların sorumlu tutulmayacağı gerçeğiyle birlikte, sevilen şeye bitişik olan şey sevilir; mekruh ve buğzedilen şeye bitişik olan şeyden ise nefret edilir. Nitekim Kuseyyir şöyle demiştir:
أُحِبُّ لِحُبِّهَا السُّودَانَ حَتَّى ... أُحِبُّ لِحُبِّهَا سُودَ الْكِلَابِ
Onun sevgisinden dolayı zencileri bile severim... Hatta onun sevgisinden dolayı siyah köpekleri bile severim.
وَكَمَا قَالَ آخَرُ:
Bir başkasının dediği gibi:
أَمُرُّ عَلَى الدِّيَارِ دِيَارِ لَيْلَى ... أُقَبِّلُ ذَا الْجِدَارَ وَذَا الْجِدَارَا
Uğrarım diyarlara, Leylâ'nın diyarlarına... Öperim şu duvarı ve şu duvarı.
وَمَا تِلْكَ الدِّيَارُ شَغَفْنَ قَلْبِي ... وَلَكِنْ حُبُّ مَنْ سَكَنَ الدِّيَارَا
O diyarlar değil kalbimi tutuşturan... Lâkin o diyarlarda oturanın sevgisidir.
وَسَادِسُهَا- مَنَعَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ الصَّلَاةَ بِهَذَا الْمَوْضِعِ وَقَالَ: لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِيهَا لِأَنَّهَا دَارُ سُخْطٍ وَبُقْعَةُ غَضَبٍ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: فَصَارَتْ هَذِهِ الْبُقْعَةُ مُسْتَثْنَاةً مِنْ قَوْلِهِ ﷺ:" جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا" فَلَا يَجُوزُ التَّيَمُّمُ بِتُرَابِهَا وَلَا الْوُضُوءُ مِنْ مَائِهَا وَلَا الصَّلَاةُ
Altıncısı: Bazı âlimler bu mekânda namaz kılmayı menedip şöyle demişlerdir: «Orada namaz kılmak caiz değildir; çünkü orası gazap yurdu ve ilahî öfke mekânıdır.» İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Dolayısıyla bu mekân, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا » «Bana yeryüzü bir mescid ve temizleyici kılındı» hadisinden istisna edilmiştir. Bu sebeple onun toprağıyla teyemmüm etmek, suyuyla abdest almak ve [orada] namaz kılmak caiz değildir
فِيهَا. وَقَدْ رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَهَى أَنْ يُصَلَّى فِي سَبْعِ مَوَاطِنَ: فِي الْمَزْبَلَةِ وَالْمَجْزَرَةِ وَالْمَقْبَرَةِ وَقَارِعَةِ الطَّرِيقِ، وَفِي الْحَمَّامِ وَفِي مَعَاطِنِ الْإِبِلِ وَفَوْقَ بَيْتِ اللَّهِ. وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مَرْثَدٍ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ: حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِذَاكَ الْقَوِيِّ، وَقَدْ تُكَلِّمُ فِي زَيْدِ بْنِ جُبَيْرَةَ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ. وَقَدْ زَادَ عُلَمَاؤُنَا: الدَّارَ الْمَغْصُوبَةَ وَالْكَنِيسَةَ وَالْبِيعَةَ وَالْبَيْتَ الَّذِي فِيهِ تَمَاثِيلُ، وَالْأَرْضَ الْمَغْصُوبَةَ أَوْ مَوْضِعًا تَسْتَقْبِلُ فِيهِ نَائِمًا أَوْ وَجْهَ رَجُلٍ أَوْ جِدَارًا عَلَيْهِ نَجَاسَةٌ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَمِنْ هَذِهِ الْمَوَاضِعِ مَا مُنِعَ لِحَقِّ الْغَيْرِ، وَمِنْهُ مَا مُنِعَ لِحَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، وَمِنْهُ مَا مُنِعَ لِأَجْلِ النَّجَاسَةِ الْمُحَقَّقَةِ أَوْ لِغَلَبَتِهَا، فَمَا مُنِعَ لِأَجْلِ النَّجَاسَةِ إِنْ فُرِشَ فِيهِ ثَوْبٌ طَاهِرٌ كَالْحَمَّامِ وَالْمَقْبَرَةِ فِيهَا أَوْ إِلَيْهَا فَإِنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ فِي الْمُدَوَّنَةِ. وَذَكَرَ أَبُو مُصْعَبٍ عَنْهُ الْكَرَاهَةَ. وَفَرَّقَ عُلَمَاؤُنَا بَيْنَ الْمَقْبَرَةِ الْقَدِيمَةِ وَالْجَدِيدَةِ لِأَجْلِ النَّجَاسَةِ، وَبَيْنَ مَقْبَرَةِ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّهَا دَارُ عَذَابٍ وَبُقْعَةُ سُخْطٍ كَالْحِجْرِ. وَقَالَ مَالِكٌ فِي الْمَجْمُوعَةِ: لَا يُصَلِّي فِي أَعْطَانِ الْإِبِلِ وَإِنْ فَرَشَ ثَوْبًا، كَأَنَّهُ رَأَى لَهَا عِلَّتَيْنِ: الِاسْتِتَارَ بِهَا وَنِفَارَهَا فَتُفْسِدُ عَلَى الْمُصَلِّي صَلَاتَهُ، فَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَا بَأْسَ، كَمَا كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَفْعَلُ، فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يُصَلَّى عَلَى بِسَاطٍ فِيهِ تَمَاثِيلُ إِلَّا من ضرورة. وكره ابن الصَّلَاةَ إِلَى الْقِبْلَةِ فِيهَا تَمَاثِيلُ، وَفِي الدَّارِ الْمَغْصُوبَةِ، فَإِنْ فَعَلَ أَجْزَأَهُ وَذَكَرَ بَعْضُهُمْ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ الصَّلَاةَ فِي الدَّارِ الْمَغْصُوبَةِ لَا تُجْزِئُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَذَلِكَ عِنْدِي بِخِلَافِ الْأَرْضِ. فَإِنَّ الدَّارَ لَا تُدْخَلُ إِلَّا بِإِذْنٍ، وَالْأَرْضُ وَإِنْ كَانَتْ مِلْكًا فَإِنَّ الْمَسْجِدِيَّةَ فِيهَا قَائِمَةٌ لَا يُبْطِلُهَا الْمِلْكُ. قُلْتُ: الصَّحِيحُ- إِنْ شَاءَ اللَّهُ- الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ النَّظَرُ وَالْخَبَرُ أَنَّ الصَّلَاةَ بِكُلِّ مَوْضِعٍ طَاهِرٍ جَائِزَةٌ صَحِيحَةٌ. وَمَا رُوِيَ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ:" إِنَّ هَذَا وَادٍ بِهِ شَيْطَانٌ" وَقَدْ رَوَاهُ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ فَقَالَ: وَاخْرُجُوا عَنِ الْمَوْضِعِ الَّذِي أَصَابَتْكُمْ فِيهِ الْغَفْلَةُ. وَقَوْلُ عَلِيٍّ: نَهَانِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ أُصَلِّي بِأَرْضِ بَابِلَ فَإِنَّهَا مَلْعُونَةٌ. وَقَوْلُهُ عليه
[orada namaz kılmak da caiz değildir]. Tirmizî, İbn Ömer'den [şöyle] rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yedi yerde namaz kılınmasını nehyetti: Çöplükte, mezbahada, kabristanda, yolun ortasında, hamamda, deve ağıllarında ve Beytullah'ın (Kâbe'nin) üzerinde. Bu konuda Ebû Mersed, Câbir ve Enes'ten de [rivayet] vardır. İbn Ömer hadisinin isnadı pek kuvvetli değildir; Zeyd b. Cübeyre hakkında hıfzı yönünden söz edilmiştir (tenkit edilmiştir). Âlimlerimiz [bu yerlere] şunları da eklemişlerdir: Gasp edilmiş ev, kilise, havra, içinde sûretler/tasvirler bulunan ev, gasp edilmiş arazi yahut uyuyan bir kimseye ya da bir adamın yüzüne yahut üzerinde necaset bulunan bir duvara yönelinen yer. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu mekânlardan bazısı kul hakkı için, bazısı Allah Teâlâ'nın hakkı için, bazısı da kesinleşmiş veya galip olan necaset sebebiyle yasaklanmıştır. Necaset sebebiyle yasaklanan yerlerde şayet temiz bir örtü serilirse —hamam gibi yerlerde veya kabristanın içinde yahut ona doğru [namaz kılmak gibi]— bu durum el-Müdevvene'de caiz görülmüştür. Ebû Mus'ab ise ondan (İmam Mâlik'ten) bunun mekruh olduğunu nakletmiştir. Âlimlerimiz necaset dolayısıyla eski kabristan ile yeni kabristan arasını; ayrıca bir azap yurdu ve el-Hicr gibi bir gazap bölgesi olması sebebiyle de Müslümanların kabristanı ile müşriklerin kabristanı arasını ayırt etmişlerdir. Mâlik el-Mecmûa'da şöyle demiştir: Temiz bir örtü serse bile deve ağıllarında namaz kılmaz. Sanki o, bunun için iki gerekçe görmüştür: Onların arkasına gizlenilmesi ve [develerin] ürkmesiyle namaz kılanın namazını ifsat etmesidir. Şayet [namazgâhın önünde] bir tane [deve] bulunursa sahih hadiste geçtiği üzere Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı gibi bir sakınca yoktur. Mâlik şöyle demiştir: Zaruret olmadıkça üzerinde sûretler bulunan sergi üzerinde namaz kılınmaz. İbnü'l-Kâsım, kıble yönünde sûretler bulunan yerde ve gasp edilmiş evde namaz kılmayı mekruh görmüştür; şayet kılarsa namazı geçerli olur. Bazıları da Mâlik'ten gasp edilmiş evdeki namazın geçerli olmayacağını nakletmiştir. İbnü'l-Arabî demiştir ki: Bu durum bana göre [gasp edilmiş] araziden farklıdır. Çünkü eve ancak izinle girilir; arazi ise mülk dahi olsa onda mescid olma özelliği bakidir, mülkiyet onu geçersiz kılmaz. Derim ki: Doğru olan —inşâallah— hem aklî istidlalin hem de naklin delalet ettiği üzere temiz olan her mekânda namazın caiz ve sahih olduğudur. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen: «Şüphesiz burası içinde şeytan bulunan bir vadidir» sözü —ki Ma'mer bunu ez-Zührî'den «Sizi gafletin bürüdüğü bu mekândan çıkınız» lafzıyla rivayet etmiştir—, Ali'nin: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bâbil toprağında namaz kılmamı nehyetti; çünkü orası lânetlenmiştir» sözü ve aleyhi[sselâm]'ın
السَّلَامُ حِينَ مَرَّ بِالْحِجْرِ مِنْ ثَمُودَ:" لَا تَدْخُلُوا عَلَى هَؤُلَاءِ الْمُعَذَّبِينَ إِلَّا أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ" وَنَهْيُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِي مَعَاطِنِ الْإِبِلِ إِلَى ذَلِكَ مِمَّا فِي هَذَا الْبَابِ، فَإِنَّهُ مَرْدُودٌ إِلَى الْأُصُولِ الْمُجْتَمَعِ عَلَيْهَا وَالدَّلَائِلِ الصَّحِيحِ مَجِيئُهَا. قَالَ الْإِمَامُ الْحَافِظُ أَبُو عُمَرَ: الْمُخْتَارُ عِنْدَنَا فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّ ذَلِكَ الْوَادِيَ وَغَيْرَهُ مِنْ بِقَاعِ الْأَرْضِ جَائِزٌ أَنْ يُصَلَّى فِيهَا كُلُّهَا مَا لَمْ تَكُنْ فِيهَا نَجَاسَةٌ مُتَيَقَّنَةٌ تَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ، وَلَا مَعْنَى لِاعْتِلَالِ مَنِ اعْتَلَّ بِأَنَّ مَوْضِعَ النَّوْمِ عَنِ الصَّلَاةِ مَوْضِعُ شَيْطَانٍ، وَمَوْضِعٌ مَلْعُونٌ لَا يَجِبُ أَنْ تُقَامَ فِيهِ الصَّلَاةُ، وَكُلُّ مَا رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الصَّلَاةِ فِي الْمَقْبَرَةِ وَبِأَرْضِ بَابِلَ وَأَعْطَانِ الْإِبِلِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا فِي هَذَا الْمَعْنَى، كُلُّ ذَلِكَ عِنْدَنَا مَنْسُوخٌ وَمَدْفُوعٌ لِعُمُومِ قَوْلِهِ ﷺ: جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ كلها مسجدا وطهور"، وَقَوْلُهُ ﷺ مُخْبِرًا: إِنَّ ذلك من فضائله ومما خصى بِهِ، وَفَضَائِلُهُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لَا يَجُوزُ عَلَيْهَا النَّسْخُ وَلَا التَّبْدِيلُ وَلَا النَّقْصُ. قَالَ ﷺ:" أُوتِيتُ خَمْسًا- وَقَدْ رُوِيَ سِتًّا، وَقَدْ رُوِيَ ثَلَاثًا وَأَرْبَعًا، وَهِيَ تَنْتَهِي إِلَى أَزْيَدَ مِنْ تِسْعٍ، قَالَ فِيهِنَّ-" لَمْ يُؤْتَهُنَّ أَحَدٌ قَبْلِي بُعِثْتُ إِلَى الْأَحْمَرِ وَالْأَسْوَدِ وَنُصِرْتُ بِالرُّعْبِ وَجُعِلَتْ أُمَّتِي خَيْرَ الْأُمَمِ وَأُحِلَّتْ لِيَ الْغَنَائِمُ وَجُعِلَتْ لِي الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا وَأُوتِيتُ الشَّفَاعَةَ وَبُعِثْتُ بِجَوَامِعِ الْكَلِمِ وَبَيْنَا أنا نائم أتيت بِمَفَاتِيحِ الْأَرْضِ فَوُضِعَتْ فِي يَدِي وَأُعْطِيتُ الْكَوْثَرَ. وَخُتِمَ بِيَ النَّبِيُّونَ" رَوَاهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ. وَبَعْضُهُمْ يَذْكُرُ بَعْضَهَا، وَيَذْكُرُ بَعْضُهُمْ مَا لَمْ يَذْكُرْ غَيْرُهُ، وَهِيَ صِحَاحٌ كُلُّهَا. وَجَائِزٌ عَلَى فَضَائِلِهِ الزِّيَادَةُ وَغَيْرُ جَائِزٍ فِيهَا النُّقْصَانُ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ كَانَ عَبْدًا قَبْلَ أَنْ يَكُونَ نَبِيًّا ثُمَّ كَانَ نَبِيًّا قَبْلَ أَنْ يَكُونَ رَسُولًا، وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْهُ. وَقَالَ:" مَا أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلَا بِكُمْ" ثُمَّ نَزَلَتْ" لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ ". وسمع رجلا يقوله: يَا خَيْرَ الْبَرِيَّةِ، فَقَالَ:" ذَاكَ إِبْرَاهِيمُ" وَقَالَ:" لَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى" وَقَالَ:" السَّيِّدُ يُوسُفُ بْنِ يَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ﵈" ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ كُلِّهِ:" أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ وَلَا فَخْرَ". فَفَضَائِلُهُ ﷺ لم تزل
[ve Nebî aleyhis]selâm'ın Semûd kavminin [yurdu olan] Hicr'e uğradığı vakit: « لَا تَدْخُلُوا عَلَى هَؤُلَاءِ الْمُعَذَّبِينَ إِلَّا أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ » «Ağlayarak olmadıkça şu azaba uğramış kimselerin yanına girmeyin» buyurması ve deve ağıllarında namaz kılmaktan nehyetmesi gibi bu babda yer alan hususlar; üzerinde icma edilmiş asıllara ve gelişi sahih olan delillere irca edilir. İmam Hâfız Ebû Ömer şöyle demiştir: Bu babda bizim tercihimiz; engel teşkil eden kesin bir necasat bulunmadığı müddetçe o vadide ve yeryüzünün diğer bütün parçalarında namaz kılmanın caiz olduğudur. Namazdan uyunup kalınan yerin şeytan mekânı ve içinde namaz kılınmaması gereken lânetli bir yer olduğu gerekçesini ileri sürenin bu illetinin hiçbir anlamı yoktur. Bu babda kabristanda, Bâbil arazisinde, deve ağıllarında ve bu anlamdaki diğer yerlerde namaz kılmaktan nehyedildiğine dair rivayet edilen her şey, bize göre sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ كلها مسجدا وطهور » «Yeryüzü bana bütünüyle bir mescid ve temiz kılındı» sözünün umumiliği dolayısıyla mensuh ve merduddur. Zira [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem bunun kendi faziletlerinden ve kendisine has kılınan şeylerden olduğunu haber vermiştir; ilim ehline göre ise onun faziletlerinde nesh, tebdil ve eksilme caiz değildir. [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « أُوتِيتُ خَمْسًا » «Bana beş şey verildi» -altı olarak da rivayet edilmiştir, üç ve dört olarak da rivayet edilmiştir ki bunlar dokuzdan fazlaya kadar ulaşır-. Onlar hakkında şöyle buyurmuştur: « لَمْ يُؤْتَهُنَّ أَحَدٌ قَبْلِي بُعِثْتُ إِلَى الْأَحْمَرِ وَالْأَسْوَدِ وَنُصِرْتُ بِالرُّعْبِ وَجُعِلَتْ أُمَّتِي خَيْرَ الْأُمَمِ وَأُحِلَّتْ لِيَ الْغَنَائِمُ وَجُعِلَتْ لِي الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا وَأُوتِيتُ الشَّفَاعَةَ وَبُعِثْتُ بِجَوَامِعِ الْكَلِمِ وَبَيْنَا أنا نائم أتيت بِمَفَاتِيحِ الْأَرْضِ فَوُضِعَتْ فِي يَدِي وَأُعْطِيتُ الْكَوْثَرَ. وَخُتِمَ بِيَ النَّبِيُّونَ » «Bunlar benden önce hiç kimseye verilmemiştir: Ben kırmızıya ve siyaha [bütün insanlara] gönderildim; [düşmanın kalbine] korku [salınmak] suretiyle bana yardım edildi; ümmetim ümmetlerin en hayırlısı kılındı; ganimetler bana helal kılındı; yeryüzü bana mescid ve temiz kılındı; bana şefaat [hakkı] verildi; ben cevâmiu'l-kelim (az sözle çok anlam ifade etme kabiliyeti) ile gönderildim; ben uyurken yeryüzünün anahtarları bana getirilip elime konuldu; bana Kevser verildi ve nebîler benimle son buldu.» Bunu bir grup sahabî rivayet etmiştir. Onlardan bazısı bunların bir kısmını zikreder, bazısı da diğerinin zikretmediğini zikreder; bunların hepsi de sahihtir. Onun faziletlerinde artma caizdir; ancak onlarda eksilme caiz değildir. Görmez misin ki o, nebî olmadan önce bir kul idi, sonra resul olmadan önce bir nebî oldu; nitekim kendisinden böyle rivayet edilmiştir. O: « مَا أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلَا بِكُمْ » «Bana ve size ne yapılacağını bilmem» buyurmuş, sonra: { لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ } “Ta ki Allah senin geçmiş ve gelecek günahını bağışlasın” [ayeti] inmiştir. Bir adamın kendisine: 'Ey yaratılmışların en hayırlısı!' dediğini işitince: « ذَاكَ إِبْرَاهِيمُ » «O, İbrâhim'dir» buyurmuştur. Yine: « لَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى » «Hiçbiriniz sakın 'Ben Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım' demesin» ve: « السَّيِّدُ يُوسُفُ بْنِ يَعْقُوبُ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ » «Seyyid (efendi), İbrâhim oğlu İshak oğlu Yakub oğlu Yûsuf'tur» aleyhimüsselâm buyurmuştur. Bütün bunlardan sonra ise şöyle buyurmuştur: « أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ وَلَا فَخْرَ » «Ben Âdemoğlunun efendisiyim, övünmek yok.» Dolayısıyla onun sallallâhu aleyhi ve sellem faziletleri aralıksız...
تَزْدَادُ إِلَى أَنْ قَبَضَهُ اللَّهُ، فَمِنْ هَاهُنَا قُلْنَا: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ عَلَيْهَا النَّسْخُ وَلَا الِاسْتِثْنَاءُ وَلَا النُّقْصَانُ وَجَائِزٌ فِيهَا الزِّيَادَةُ. وَبِقَوْلِهِ ﷺ:" جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا" أَجَزْنَا الصَّلَاةَ فِي الْمَقْبَرَةِ وَالْحَمَّامِ وَفِي كُلِّ مَوْضِعٍ مِنَ الْأَرْضِ إِذَا كَانَ طَاهِرًا مِنَ الْأَنْجَاسِ. وَقَالَ ﷺ لِأَبِي ذَرٍّ:" حَيْثُمَا أَدْرَكَتْكَ الصَّلَاةُ فَصَلِّ فَإِنَّ الْأَرْضَ كُلَّهَا مَسْجِدٌ" ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ وَلَمْ يَخُصَّ مَوْضِعًا مِنْ مَوْضِعٍ. وَأَمَّا مَنِ احْتَجَّ بِحَدِيثِ ابْنِ وَهْبٍ قَالَ: أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ عَنْ زَيْدِ بْنِ جُبَيْرَةَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ حُصَيْنٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثَ التِّرْمِذِيِّ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فَهُوَ حَدِيثٌ انْفَرَدَ بِهِ زَيْدُ بْنُ جُبَيْرَةَ وَأَنْكَرُوهُ عَلَيْهِ، وَلَا يُعْرَفُ هَذَا الْحَدِيثُ مُسْنَدًا إِلَّا بِرِوَايَةِ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ عَنْ زَيْدِ بْنِ جُبَيْرَةَ. وَقَدْ كَتَبَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نَافِعٍ مَوْلَى ابْنِ عُمَرَ يَسْأَلُهُ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، وَكَتَبَ إِلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ لَا أَعْلَمَ مَنْ حَدَّثَ بِهَذَا عَنْ نَافِعٍ إِلَّا قَدْ قَالَ عَلَيْهِ الْبَاطِلُ. ذَكَرَهُ الْحَلْوَانِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ عَنِ اللَّيْثِ، وَلَيْسَ فِيهِ تَخْصِيصُ مَقْبَرَةِ الْمُشْرِكِينَ مِنْ غَيْرِهَا. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: نَهَانِي حَبِيبِي ﷺ أَنْ أُصَلِّيَ فِي الْمَقْبَرَةِ، وَنَهَانِي أَنْ أُصَلِّيَ فِي أَرْضِ بَابِلَ فَإِنَّهَا مَلْعُونَةٌ. وَإِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ مُجْتَمِعٌ عَلَى ضَعْفِهِ، وَأَبُو صَالِحٍ الَّذِي رَوَاهُ عَنْ عَلِيٍّ هُوَ سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْغِفَارِيُّ، بَصْرِيٌّ لَيْسَ بِمَشْهُورٍ وَلَا يَصِحُّ لَهُ سَمَاعٌ عَنْ عَلِيٍّ، وَمَنْ دُونَهُ مَجْهُولُونَ لَا يُعْرَفُونَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ مِنْ قَوْلِهِ غَيْرُ مَرْفُوعٍ حَدِيثٌ حَسَنُ الْإِسْنَادِ، رَوَاهُ الْفَضْلُ بْنُ دُكَيْنٍ قَالَ: حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ أَبِي الْحُرِّ الْكِنْدِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الْعَنْبَسِ حُجْرُ بْنُ عَنْبَسٍ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ عَلِيٍّ إِلَى الْحَرُورِيَّةِ، فَلَمَّا جَاوَزْنَا سُورِيَّا وَقَعَ بِأَرْضِ بَابِلَ، قُلْنَا: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَمْسَيْتَ، الصَّلَاةَ الصَّلَاةَ، فَأَبَى أَنْ يُكَلِّمَ أَحَدًا. قَالُوا: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، قَدْ أَمْسَيْتَ. قَالَ بَلَى، وَلَكِنْ لَا أُصَلِّي فِي أَرْضٍ خَسَفَ اللَّهُ بِهَا. وَالْمُغِيرَةُ بْنُ أَبِي الْحُرِّ كُوفِيٌّ ثِقَةٌ، قَالَهُ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَغَيْرُهُ. وَحُجْرُ بْنُ عَنْبَسٍ مِنْ كِبَارِ أَصْحَابِ عَلِيٍّ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" الْأَرْضُ كُلُّهَا مَسْجِدٌ إِلَّا الْمَقْبَرَةَ وَالْحَمَّامَ". قَالَ التِّرْمِذِيُّ: رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ عَمْرِو بْنِ
Allah canını alıncaya kadar artmaya devam etmiştir; işte bundan dolayı: 'Onlar hakkında nesh, istisna ve eksilme caiz değildir, bunlarda artma caizdir' dedik. sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Yeryüzü bana mescid ve temiz kılındı" sözüyle kabristanda, hamamda ve yeryüzünün her yerinde pisliklerden temiz olduğu takdirde namaz kılmayı caiz gördük. sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Zer'e: "Namaz sana nerede erişirse orada kıl, çünkü yeryüzünün tamamı mesciddir" buyurmuştur. Bunu el-Buhârî zikretmiş ve bir yeri başka bir yerden ayırt etmemiştir. İbn Vehb'in: 'Yahya b. Eyyûb bana Zeyd b. Cübeyre'den, o Dâvûd b. Husayn'dan, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den bildirdi' diyerek zikrettiğimiz Tirmizî hadisini delil getiren kimseye gelince; bu hadiste Zeyd b. Cübeyre tek kalmıştır ve bunu onda münker görmüşlerdir; bu hadis Yahya b. Eyyûb'un Zeyd b. Cübeyre'den rivayeti dışında müsned olarak bilinmez. Leys b. Sa'd, İbn Ömer'in azatlısı Abdullah b. Nâfi'e bu hadisi sormak için mektup yazmış, Abdullah b. Nâfi' de ona: 'Bunu Nâfi'den kimin rivayet ettiğini bilmiyorum, ancak ona batıl bir şey isnat etmiştir' diye yazmıştır. Bunu el-Halvânî, Saîd b. Ebî Meryem'den, o da Leys'ten zikretmiştir; bunda müşriklerin kabristanının diğerlerinden ayırt edilmesi de yoktur. Ali b. Ebî Tâlib'den şöyle rivayet edilmiştir: 'Habibim sallallâhu aleyhi ve sellem kabristanda namaz kılmamı bana yasakladı, Babil toprağında namaz kılmamı da bana yasakladı, zira orası lânetlenmiştir.' Bunun isnadı zayıftır, zayıflığında ittifak vardır. Bunu Ali'den rivayet eden Ebû Sâlih ise Saîd b. Abdirrahman el-Gıfârî'dir; Basralı olup meşhur değildir ve Ali'den işittiği sahih değildir; ondan sonrakiler de bilinmeyen meçhul kimselerdir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Bu babda Ali'nin kendi sözü olarak merfû olmayan, isnadı hasen bir hadis vardır. Bunu el-Fadl b. Dükeyn rivayet edip şöyle demiştir: Bize Mugīre b. Ebî'l-Hurr el-Kindî nakletti, dedi ki: Bana Ebü'l-Anbes Hucr b. Anbes anlattı, dedi ki: 'Ali ile birlikte Harûriyye'ye (Hâricîlere) karşı çıktık. Sûriyâ'yı geçtiğimizde Babil toprağına vardı. Biz: Ey Müminlerin Emîri, akşama girdin; namaz, namaz! dedik. O ise hiç kimseyle konuşmaya yanaşmadı. Dediler ki: Ey Müminlerin Emîri, akşama girdin. 'Evet, lâkin ben Allah'ın yere batırdığı bir toprakta namaz kılmam' dedi.' Mugīre b. Ebî'l-Hurr Kûfeli güvenilir bir kimsedir; bunu Yahya b. Maîn ve başkaları söylemiştir. Hucr b. Anbes de Ali'nin büyük ashabındandır. Tirmizî, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kabristan ve hamam hariç yeryüzünün tamamı mesciddir." Tirmizî şöyle demiştir: Bunu Süfyân es-Sevrî, Amr b.
يَحْيَى عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مُرْسَلًا، وَكَأَنَّهُ أَثْبَتُ وَأَصَحُّ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: فَسَقَطَ الِاحْتِجَاجُ بِهِ عِنْدَ مَنْ لَا يَرَى الْمُرْسَلَ حُجَّةً، وَلَوْ ثَبَتَ كَانَ الْوَجْهُ مَا ذَكَرْنَا. وَلَسْنَا نَقُولُ كَمَا قَالَ بَعْضُ الْمُنْتَحِلِينَ لِمَذْهَبِ الْمَدَنِيِّينَ: أَنَّ الْمَقْبَرَةَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَغَيْرِهِ أُرِيدَ بِهَا مَقْبَرَةَ الْمُشْرِكِينَ خَاصَّةً، فَإِنَّهُ قَالَ: الْمَقْبَرَةُ وَالْحَمَّامُ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ، فَغَيْرُ جَائِزٍ أَنْ يُرَدَّ ذَلِكَ إِلَى مَقْبَرَةٍ دُونَ مَقْبَرَةٍ أَوْ حَمَّامٍ دُونَ حَمَّامٍ بِغَيْرِ تَوْقِيفٍ عَلَيْهِ، فَهُوَ قَوْلٌ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ وَلَا خَبَرٍ صَحِيحٍ، وَلَا مَدْخَلَ لَهُ فِي الْقِيَاسِ وَلَا فِي الْمَعْقُولِ، وَلَا دَلَّ عَلَيْهِ فَحْوَى الْخِطَابِ وَلَا خَرَجَ عَلَيْهِ الْخَبَرُ. وَلَا يَخْلُو تَخْصِيصُ مَنْ خَصَّ مَقْبَرَةَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَحَدِ وَجْهَيْنِ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ أَجْلِ اخْتِلَافِ الْكُفَّارِ إِلَيْهَا بِأَقْدَامِهِمْ فَلَا مَعْنَى لِخُصُوصِ الْمَقْبَرَةِ بِالذِّكْرِ، لِأَنَّ كُلَّ مَوْضِعٍ هُمْ فِيهِ بِأَجْسَامِهِمْ وَأَقْدَامِهِمْ فَهُوَ كَذَلِكَ، وَقَدْ جَلَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَتَكَلَّمَ بِمَا لَا مَعْنَى لَهُ. أَوْ يَكُونَ مِنْ أَجْلِ أَنَّهَا بُقْعَةُ سُخْطٍ، فَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِيَبْنِيَ مَسْجِدَهُ فِي مَقْبَرَةِ الْمُشْرِكِينَ وَيَنْبِشَهَا وَيُسَوِّيَهَا وَيَبْنِي عَلَيْهَا، وَلَوْ جَازَ لِقَائِلٍ أَنْ يَخُصَّ مِنَ الْمَقَامِ مَقْبَرَةً لِلصَّلَاةِ فِيهَا لَكَانَتْ مَقْبَرَةُ الْمُشْرِكِينَ أَوْلَى بِالْخُصُوصِ وَالِاسْتِثْنَاءِ مِنْ أَجْلِ هَذَا الْحَدِيثِ. وَكُلُّ مَنْ كَرِهَ الصَّلَاةَ فِي الْمَقْبَرَةِ لَمْ يَخُصَّ مَقْبَرَةً مِنْ مَقْبَرَةٍ، لِأَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ إِشَارَةٌ إِلَى الْجِنْسِ لَا إِلَى مَعْهُودٍ، وَلَوْ كَانَ بين مقبرة المسلمين والمشركين فرق لنبيه ﷺ وَلَمْ يُهْمِلْهُ، لِأَنَّهُ بُعِثَ مُبَيِّنًا. وَلَوْ سَاغَ لِجَاهِلٍ أَنْ يَقُولَ: مَقْبَرَةُ كَذَا لَجَازَ لِآخَرَ أَنْ يَقُولَ: حَمَّامُ كَذَا، لِأَنَّ فِي الْحَدِيثِ الْمَقْبَرَةُ وَالْحَمَّامُ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: الْمَزْبَلَةُ وَالْمَجْزَرَةُ، غَيْرُ جَائِزٍ أَنْ يُقَالَ: مَزْبَلَةٌ كَذَا وَلَا مَجْزَرَةٌ كَذَا وَلَا طَرِيقٌ كَذَا، لِأَنَّ التَّحَكُّمَ فِي دِينِ اللَّهِ غَيْرُ جَائِزٍ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ التَّيَمُّمَ عَلَى مَقْبَرَةِ الْمُشْرِكِينَ إِذَا كَانَ الْمَوْضِعُ طَيِّبًا طَاهِرًا نَظِيفًا جَائِزٌ. وَكَذَلِكَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ مَنْ صَلَّى فِي
Yahya'dan, o babasından, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den mürsel olarak rivayet etmiştir; böylesi daha sağlam ve daha sahihtir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Mürseli hüccet görmeyen kimseye göre bununla delil getirme düşmüştür; sabit olsa bile yönü zikrettiğimiz gibidir. Medinelilerin mezhebine intisap eden bazılarının: 'Bu hadiste ve diğerlerinde kabristan ile özellikle müşriklerin kabristanı kastedilmiştir' dediği gibi demiyoruz; çünkü o, el-Kabristan ve el-Hamam diyerek harf-i tarif (elif-lâm) ile söylemiştir. Dolayısıyla bunu tevkifî (nasla bildirilmiş) bir delil olmaksızın falanca kabristana değil de filanca kabristana veya filanca hamama değil de falanca hamama döndürmek caiz değildir. Bu; Kitap'tan, Sünnet'ten ve sahih bir haberden hiçbir delili olmayan bir sözdür; kıyasta ve akılda da yeri yoktur, hitabın mefhumu da buna delalet etmez, haber de buna göre vârid olmamıştır. Müşriklerin kabristanını tahsis edenin tahsisi şu iki yönden uzak değildir: Ya kâfirlerin oraya ayak basarak gidip gelmelerinden ötürüdür; bu takdirde kabristanın özellikle zikredilmesinin bir anlamı yoktur, çünkü bedenleri ve ayaklarıyla bulundukları her yer böyledir ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem anlamsız söz söylemekten yücedir. Yahut oranın gazap bölgesi olmasından ötürüdür; şayet böyle olsaydı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mescidini müşriklerin kabristanında inşa etmez, orayı kazdırıp düzeltmez ve üzerine bina kurmazdı. Şayet bir söz söyleyen için namaz kılmak amacıyla bir makamdan bir kabristanı tahsis etmek caiz olsaydı, bu hadisten ötürü tahsise ve istisnaya en layık olan müşriklerin kabristanı olurdu. Kabristanda namaz kılmayı mekruh gören herkes, bir kabristanı diğerinden ayırt etmemiştir; zira harf-i tarif (elif-lâm) bilinen belirli bir şeye değil, cinse işarettir. Eğer Müslümanların kabristanı ile müşriklerin kabristanı arasında bir fark olsaydı, sallallâhu aleyhi ve sellem onu açıklardı ve ihmal etmezdi; çünkü o açıklayıcı olarak gönderilmiştir. Eğer cahil bir kimsenin 'falanca kabristan' demesi caiz olsaydı, bir başkasının da 'falanca hamam' demesi caiz olurdu; zira hadiste kabristan ve hamam geçmektedir. Aynı şekilde çöplük ve mezbaha sözü için de 'falanca çöplük', 'falanca mezbaha' veya 'falanca yol' denilmesi caiz değildir; çünkü Allah'ın dininde keyfî tasarrufta bulunmak caiz değildir. Âlimler, mekân temiz, pak ve nezih olduğu takdirde müşriklerin kabristanı üzerinde teyemmüm etmenin caiz olduğunda icma etmişlerdir. Aynı şekilde temiz bir mekân üzerinde olmak şartıyla bir
كَنِيسَةٍ أَوْ بِيعَةٍ عَلَى مَوْضِعٍ طَاهِرٍ، أَنَّ صَلَاتَهُ مَاضِيَةٌ جَائِزَةٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا فِي سُورَةِ" بَرَاءَةٌ". وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْكَنِيسَةَ أَقْرَبُ إِلَى أَنْ تَكُونَ بُقْعَةَ سُخْطٍ مِنَ المقبرة،
...kilisede veya havrada temiz bir yer üzerinde [namaz kılan kimsenin] namazının geçerli ve caiz olduğunu [söylemeyiz]. Bu [husus], Berâe (Tevbe) Sûresi'nde daha önce geçmişti. Bilinmektedir ki kilise, gazap mekânı olmaya kabristandan daha yakındır;
لِأَنَّهَا بُقْعَةٌ يُعْصَى اللَّهُ وَيُكْفَرُ بِهِ فِيهَا، وَلَيْسَ كَذَلِكَ الْمَقْبَرَةُ. وَقَدْ وَرَدَتِ السُّنَّةُ بِاتِّخَاذِ الْبِيَعِ وَالْكَنَائِسِ مَسَاجِدَ. رَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ طَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ قَالَ: خَرَجْنَا وَفْدًا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَبَايَعْنَاهُ وَصَلَّيْنَا مَعَهُ، وَأَخْبَرْنَاهُ أَنَّ بِأَرْضِنَا بِيعَةً لَنَا، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَفِيهِ:" فَإِذَا أَتَيْتُمْ أَرْضَكُمْ فَاكْسِرُوا بِيعَتَكُمْ وَاتَّخِذُوهَا مَسْجِدًا (. وَذَكَرَ أَبُو دَاوُدَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَهُ أَنْ يَجْعَلَ مَسْجِدَ الطَّائِفِ حَيْثُ كَانَتْ طَوَاغِيتُهُمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" بَرَاءَةٌ". وَحَسْبُكَ بِمَسْجِدِ النَّبِيِّ ﷺ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مَبْنِيًّا فِي مَقْبَرَةِ الْمُشْرِكِينَ، وَهُوَ حُجَّةٌ عَلَى كُلِّ مَنْ كَرِهَ الصَّلَاةَ فِيهَا. وَمِمَّنْ كَرِهَ الصَّلَاةَ فِي الْمَقْبَرَةِ سَوَاءٌ كانت لمسلمين أو مشركين الثوري أَجْزَأَهُ إِذَا صَلَّى فِي الْمَقْبَرَةِ فِي مَوْضِعٍ لَيْسَ فِيهِ نَجَاسَةٌ، لِلْأَحَادِيثِ الْمَعْلُومَةِ فِي ذَلِكَ، وَلِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" صَلُّوا فِي بُيُوتِكُمْ وَلَا تَتَّخِذُوهَا قُبُورًا"، وَلِحَدِيثِ أَبِي مَرْثَدٍ الْغَنَوِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" لَا تُصَلُّوا إِلَى الْقُبُورِ وَلَا تَجْلِسُوا عَلَيْهَا". وَهَذَانِ حَدِيثَانِ ثَابِتَانِ مِنْ جِهَةِ الْإِسْنَادِ، وَلَا حُجَّةَ فِيهِمَا، لِأَنَّهُمَا مُحْتَمِلَانِ لِلتَّأْوِيلِ، وَلَا يَجِبُ أَنْ يُمْتَنَعَ مِنَ الصَّلَاةِ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ طَاهِرٍ إِلَّا بِدَلِيلٍ لَا يَحْتَمِلُ تَأْوِيلًا. وَلَمْ يُفَرِّقْ أَحَدٌ مِنْ فُقَهَاءِ الْمُسْلِمِينَ بَيْنَ مَقْبَرَةِ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ إِلَّا مَا حَكَيْنَاهُ مِنْ خَطَلِ الْقَوْلِ الَّذِي لَا يُشْتَغَلُ بِمِثْلِهِ، وَلَا وَجْهَ لَهُ فِي نَظَرٍ وَلَا فِي صَحِيحِ أَثَرٍ. وَثَامِنُهَا - الْحَائِطُ يُلْقَى فِيهِ النَّتْنُ وَالْعَذِرَةُ لِيُكْرَمَ فَلَا يُصَلَّى فِيهِ حَتَّى يُسْقَى ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، لِمَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْحَائِطِ يُلْقَى فِيهِ الْعَذِرَةُ وَالنَّتْنُ قَالَ:" إِذَا سُقِيَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَصَلِّ فِيهِ". وَخَرَّجَهُ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْحِيطَانِ الَّتِي تُلْقَى فِيهَا الْعَذُرَاتِ وَهَذَا الزِّبْلُ، أَيُصَلَّى فِيهَا؟ فَقَالَ: إِذَا سُقِيَتْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَصَلِّ فِيهَا. رُفِعَ ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ. اختلفا في الاسناد، والله أعلم.
Çünkü orası Allah'a isyan edilen ve O'na küfredilen (inkâr edilen) bir mekândır; kabristan ise böyle değildir. Sünnette havra ve kiliselerin mescit edinilmesine dair rivayetler gelmiştir. Nesâî, Talk b. Alî'den rivayet etmiştir: "Bir heyet olarak Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna çıktık, ona biat ettik ve onunla birlikte namaz kıldık. Ona memleketimizde bize ait bir havra olduğunu haber verdik..." Hadisi zikretti; içinde şu da vardır: « فَإِذَا أَتَيْتُمْ أَرْضَكُمْ فَاكْسِرُوا بِيعَتَكُمْ وَاتَّخِذُوهَا مَسْجِدًا » «Memleketinize vardığınızda havranızı yıkınız ve orayı mescit ediniz.» Ebû Dâvûd da Osman b. Ebi'l-Âs'tan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tâif mescidini onların tağutlarının (putlarının) bulunduğu yere yapmasını emrettiğini zikretmiştir. Bu husus Berâe (Tevbe) Sûresi'nde geçmişti. Takva üzerine kurulan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinin müşriklerin kabristanı üzerine inşa edilmiş olması da sana delil olarak yeter; bu durum, kabristanda namaz kılmayı mekruh gören herkese karşı bir hüccettir. İster Müslümanlara ister müşriklere ait olsun kabristanda namaz kılmayı mekruh görenlerdendir; Sevrî ise bu konudaki bilinen hadislerden dolayı, kabristanda necis olmayan bir yerde namaz kılındığında caiz olduğunu söylemiştir. Ayrıca Ebû Hureyre'nin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğuna dair hadisi de vardır: « صَلُّوا فِي بُيُوتِكُمْ وَلَا تَتَّخِذُوهَا قُبُورًا » «Evlerinizde namaz kılınız ve oraları kabirlere çevirmeyiniz.» Ebû Mersed el-Ganevî'nin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği hadiste de o şöyle buyurmuştur: « لَا تُصَلُّوا إِلَى الْقُبُورِ وَلَا تَجْلِسُوا عَلَيْهَا » «Kabirlere doğru namaz kılmayınız ve üzerlerine oturmayınız.» Bu iki hadis isnad yönünden sabittir; ancak tefsire ve tevile elverişli oldukları için [kabristanda namazı yasaklamaya] delil teşkil etmezler. Tevile ihtimali olmayan kesin bir delil bulunmadıkça temiz olan her mekânda namaz kılmaktan kaçınmak gerekmez. Müslüman fakihlerden hiçbiri Müslümanların kabristanı ile müşriklerin kabristanı arasında bir ayrım yapmamıştır; ancak zikrettiğimiz tutarsız ve dikkate alınmayacak türden sözler müstesnadır ki bunun ne akli kıyasta (nazar) ne de sahih bir eserde (rivayette) hiçbir geçerliliği yoktur. Sekizincisi: Ağaç ve bitkilerin verimini artırmak amacıyla içine pis koku ve necaset atılan bahçedir; üç defa sulanmadıkça orada namaz kılınmaz. Nitekim Dârekutnî'nin Mücâhid'den, onun İbn Abbâs'tan, onun da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den içine necaset ve pis koku atılan bahçe hakkında rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: « إِذَا سُقِيَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَصَلِّ فِيهِ » «Üç defa sulandığı zaman orada namaz kıl.» Bunu ayrıca Nâfi'den, onun İbn Ömer'den rivayetiyle tahric etmiştir; İbn Ömer'e içine necaset ve gübre atılan bu bahçelerde namaz kılınıp kılınmayacağı sorulmuş, o da: "Üç defa sulandığı zaman orada namaz kıl" demiştir. Bu rivayet Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfu olarak aktarılmıştır. İsnadında ihtilaf edilmiştir; en doğrusunu Allah bilir.
[سورة الحجر (١٥): آية ٨١]
[Hicr Sûresi (15), Âyet 81]
وَآتَيْناهُمْ آياتِنا فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (٨١)
{ وَآتَيْناهُمْ آياتِنا فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } “Biz onlara ayetlerimizi de verdik; fakat onlardan yüz çeviriyorlardı.” (81)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَآتَيْناهُمْ آياتِنا) أَيْ بِآيَاتِنَا كَقَوْلِهِ:" آتِنا غَداءَنا " أي بغذائنا. وَالْمُرَادُ النَّاقَةُ، وَكَانَ فِيهَا آيَاتٌ جَمَّةٌ: خُرُوجُهَا مِنَ الصَّخْرَةِ، وَدُنُوُّ نِتَاجِهَا عِنْدَ خُرُوجِهَا، وَعِظَمُهَا حَتَّى لَمْ تُشْبِهْهَا نَاقَةٌ، وَكَثْرَةُ لَبَنِهَا حَتَّى تَكْفِيَهُمْ جَمِيعًا. وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُ كَانَ لِصَالِحٍ آيَاتٌ أخر سوى الناقة، كالبئر وغيره. (فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ) أي لم يعتبروا.
Yüce Allah'ın: (وَآتَيْناهُمْ آياتِنا) yani ayetlerimizle verdik sözü, O'nun: "آتِنا غَداءَنا " yani bize yemeğimizi getir buyruğu gibidir. Murad edilen ise dişi devedir; onda birçok ayet (mucize) vardı: Kayadan çıkması, çıktığı anda doğuracak hale yaklaşmış olması, hiçbir devenin ona benzemeyeceği büyüklüğü ve hepsine yetecek kadar sütünün çokluğu. Sâlih'in dişi deve dışında kuyu ve benzeri başka ayetlerinin (mucizelerinin) olması da muhtemeldir. (فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ) Yani onlardan ibret almadılar.
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٨٢ الى ٨٤]
[Hicr Sûresi (15), Âyetler 82-84]
وَكانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً آمِنِينَ (٨٢) فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ (٨٣) فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٤)
{ وَكانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً آمِنِينَ * فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ * فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ } “Onlar dağlardan güvenli güvenli evler yontuyorlardı. Derken sabah vaktine girerlerken o korkunç çığlık onları yakalayıverdi. Kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı.” (82-84)
النَّحْتُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الْبَرْيُ وَالنَّجْرُ. نَحَتَهُ يَنْحِتُهُ (بِالْكَسْرِ نَحْتًا أَيْ بَرَاهُ. وَالنُّحَاتَةُ الْبُرَايَةُ. وَالْمِنْحَتُ مَا يُنْحَتُ بِهِ. وَفِي التَّنْزِيلِ" أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ " أَيْ تَنْجُرُونَ وَتَصْنَعُونَ. فَكَانُوا يَتَّخِذُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا لِأَنْفُسِهِمْ بِشِدَّةِ قُوَّتِهِمْ. (آمِنِينَ) أَيْ مِنْ أَنْ تَسْقُطَ عَلَيْهِمْ أَوْ تَخْرَبَ. وَقِيلَ: آمِنِينَ مِنَ الْمَوْتِ. وَقِيلَ: مِنَ الْعَذَابِ. (فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ) أَيْ فِي وَقْتِ الصُّبْحِ، وَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الصَّيْحَةِ فِي هُودٍ وَالْأَعْرَافِ. (فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ) مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْحُصُونِ فِي الْجِبَالِ، وَلَا مَا أُعْطَوْهُ مِنَ الْقُوَّةِ.
Arap kelâmında naht (نَحْت); yontmak ve marangozluk yapmak demektir. Onu yonttu derken yenhîtühü (kesre ile) nahten denir; yani onu yonttu. Nuhâte (نُحَاتَة) ise yonga/talaş demektir. Minhet (مِنْحَت) kendisiyle yontulan alettir. Kur'an'da: "أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ " yani yonttuğunuz ve yaptığınız şeylere mi tapıyorsunuz buyrulmuştur. Onlar güçlerinin çokluğundan dolayı dağlardan kendilerine evler ediniyorlardı. (آمِنِينَ) Yani onların üzerlerine çökmesinden veya harab olmasından emin olarak. Ölümden emin olarak da denilmiştir. Azaptan [emin olarak] da denilmiştir. (فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ) Yani sabah vaktine girdiklerinde; bu ifade hâl olarak mansubdur. Çığlığın zikri daha önce Hûd ve el-A'râf sûrelerinde geçmişti. (فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ) Dağlardaki mallardan ve kalelerden, kendilerine verilen güç ve kuvvetten hiçbir şey kendilerine fayda vermedi.
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٨٥ الى ٨٦]
[Hicr Sûresi (15), Âyetler 85-86]
وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ (٨٥) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (٨٦)
{ وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ (٨٥) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (٨٦) } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasında bulunanları ancak hak ile yarattık. Şüphesiz o kıyamet saati mutlaka gelecektir. Artık sen güzel bir şekilde yüz çevir [onları hoş gör]. Şüphesiz senin Rabbin, evet O, hakkıyla yaratan, her şeyi bilendir.”
(وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ) أَيْ لِلزَّوَالِ وَالْفَنَاءِ. وَقِيلَ: أَيْ لِأُجَازِيَ الْمُحْسِنَ وَالْمُسِيءَ، كَمَا قَالَ:" وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى". (وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ) أَيْ لَكَائِنَةٌ فَيُجْزَى كُلٌّ بِعَمَلِهِ. (فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ) مِثْلُ" وَاهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلًا " أي تجاوز عنهم يا محمد، وأعفو عَفْوًا حَسَنًا، ثُمَّ نُسِخَ بِالسَّيْفِ. قَالَ قَتَادَةُ: نَسَخَهُ قَوْلُهُ:" فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ ". وَأَنَّ النبي ﷺ فال لَهُمْ:" لَقَدْ جِئْتُكُمْ بِالذَّبْحِ وَبُعِثْتُ بِالْحَصَادِ وَلَمْ أُبْعَثْ بِالزِّرَاعَةِ"، قَالَهُ عِكْرِمَةُ وَمُجَاهِدٌ. وَقِيلَ: لَيْسَ بمنسوخ، وأنه أمر بالصفح في نَفْسِهِ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ. وَالصَّفْحُ: الْإِعْرَاضُ، عَنِ الْحَسَنِ وَغَيْرِهِ. إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ) أَيِ الْمُقَدِّرُ لِلْخَلْقِ وَالْأَخْلَاقِ. الْعَلِيمُ بِأَهْلِ الْوِفَاقِ وَالنِّفَاقِ.
(وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ) Yani zeval ve fena bulması için. İyilik edeni ve kötülük edeni cezalandırıp mükâfatlandırmak için diye de açıklanmıştır; nitekim: "Göklerde ve yerde olanlar Allah'ındır; kötülük edenleri yaptıklarıyla cezalandırsın, iyilik edenleri de en güzeliyle mükâfatlandırsın diye" buyurmuştur. (وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ) Yani mutlaka gerçekleşecektir ve herkes ameliyle karşılık görecektir. (فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ) Tıpkı: "وَاهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلًا " gibi; yani onlardan yüz çevir ey Muhammed ve güzel bir bağışlama ile bağışla demektir; daha sonra bu kılıç [ayeti] ile neshedilmiştir. Katâde şöyle demiştir: Onu: "فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ " buyruğu neshetmiştir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle demiştir: "Andolsun ki ben size boğazlanma ile geldim; ben ekin biçmekle gönderildim, ekim yapmakla gönderilmedim." Bunu İkrime ve Mücâhid söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Mensuh değildir; o kendi nefsinde, kendisiyle onlar arasındaki hususlarda affetmekle emrolunmuştur. Safh (صفح): Hasan ve başkalarından rivayetle yüz çevirmektir. (إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ) Yani yaratılışı ve ahlakı takdir edendir. Uyum ve nifak ehlini hakkıyla bilendir (العليم).
[سورة الحجر (١٥): آية ٨٧]
[Hicr Sûresi (15), Âyet 87]
وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ (٨٧)
{ وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ } “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yediyi ve yüce Kur'an'ı verdik.” (87)
اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي السَّبْعِ الْمَثَانِي، فَقِيلَ: الْفَاتِحَةُ، قَالَهُ عَلِيُّ بْنُ أَبَى طَالِبٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَالرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ وَأَبُو الْعَالِيَةِ وَالْحَسَنُ وَغَيْرُهُمْ، وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ وُجُوهٍ ثَابِتَةٍ، مِنْ حَدِيثِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَأَبِي سَعِيدِ بْنِ الْمُعَلَّى. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ الْفَاتِحَةِ. وَخَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" الْحَمْدُ لِلَّهِ أُمُّ الْقُرْآنِ وَأُمُّ الْكِتَابِ وَالسَّبْعُ الْمَثَانِي". قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَهَذَا نَصٌّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْفَاتِحَةِ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Âlimler Seb'u'l-Mesânî hakkında ihtilaf etmişlerdir; bunun el-Fâtiha olduğu söylenmiştir. Bunu Ali b. Ebî Tâlib, Ebû Hüreyre, Rebî' b. Enes, Ebü'l-Âliye, el-Hasan ve başkaları söylemiştir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den de Übey b. Ka'b ve Ebû Saîd b. el-Muallâ hadisinden sabit yollarla rivayet edilmiştir. Bu husus Fâtiha tefsirinde geçmişti. Tirmizî, Ebû Hüreyre hadisinden tahric ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Elhamdülillâh, Kur'an'ın anası, Kitab'ın anası ve Seb'u'l-Mesânî'dir" buyurmuştur. [Tirmizî]: 'Bu hasen sahih bir hadistir' demiştir. Bu açık bir nastır ve Fâtiha'da geçmişti. Şair de şöyle demiştir:
نَشَدْتُكُمْ بِمُنَزِّلِ الْقُرْآنِ ... أُمِّ الْكِتَابِ السَّبْعِ مِنْ مَثَانِي
Kur'an'ı indirenin hakkı için sizden dilerim... Kitab'ın anası, mesânîden olan o yedi hakkı için.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هِيَ السَّبْعُ الطُّوَلُ: الْبَقَرَةُ، وَآلُ عِمْرَانَ، وَالنِّسَاءُ، وَالْمَائِدَةُ، وَالْأَنْعَامُ، وَالْأَعْرَافُ، وَالْأَنْفَالُ وَالتَّوْبَةُ مَعًا، إِذْ ليس بينهما التسمية. روى النسائي
İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Bunlar yedi uzun suredir (es-Seb'u't-Tıvâl): el-Bakara, Âl-i İmrân, en-Nisâ, el-Mâide, el-En'âm, el-A'râf ile aralarında besmele bulunmadığı için birlikte [tek sure sayılan] el-Enfâl ve et-Tevbe'dir. Nesâî rivayet etmiştir:
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ ﷿: (سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي) قَالَ: السَّبْعُ الطُّوَلُ: وَسُمِّيَتْ مَثَانِي لِأَنَّ الْعِبَرَ وَالْأَحْكَامَ وَالْحُدُودَ ثُنِّيَتْ فِيهَا. وَأَنْكَرَ قَوْمٌ هَذَا وَقَالُوا: أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِمَكَّةَ، ولم ينزل من الطول شي إِذْ ذَاكَ. وَأُجِيبَ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ القرآن إلى السماء الدنيا ثم أنزله مِنْهَا نُجُومًا: فَمَا أَنْزَلَهُ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا فَكَأَنَّمَا آتَاهُ مُحَمَّدًا ﷺ وَإِنْ لَمْ يَنْزِلْ عَلَيْهِ بَعْدُ. وَمِمَّنْ قَالَ إِنَّهَا السَّبْعُ الطُّوَلُ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ. وَقَالَ جَرِيرٌ:
Bize Ali b. Hucr anlattı, bize Şerîk, Ebû İshak'tan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan Azîz ve Celîl olan Allah'ın: (سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي) buyruğu hakkında bildirdi: 'Onlar yedi uzun sûredir' dedi. Mesânî diye isimlendirilmelerinin sebebi; ibretlerin, hükümlerin ve had cezalarının içlerinde tekrarlanmış olmasıdır. Bir topluluk bunu kabul etmeyip: 'Bu ayet Mekke'de indirilmiştir, o vakit ise uzun sûrelerden hiçbiri inmemişti' demişlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Allah Teâlâ Kur'an'ı dünya semasına indirmiş, sonra oradan parça parça indirmiştir; binaenaleyh dünya semasına indirdiği şeyi, henüz kendisine inmemiş olsa bile sanki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e vermiş gibidir. Onların yedi uzun sûre olduğunu söyleyenler arasında Abdullah b. Mes'ûd, Abdullah b. Ömer, Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid de vardır. Cerîr şöyle demiştir:
جَزَى اللَّهُ الْفَرَزْدَقَ حِينَ يُمْسِي ... مُضِيعًا لِلْمُفَصَّلِ وَالْمَثَانِي
Allah Ferazdak'ın cezasını versin; akşama girerken... Mufassal'ı ve Mesânî'yi zayi edip durmaktadır.
وَقِيلَ: الْمَثَانِي الْقُرْآنُ كُلُّهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ". هذا قول الضحاك وطاوس وأبو مَالِكٍ، وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ لَهُ: مَثَانِي، لِأَنَّ الْأَنْبَاءَ وَالْقَصَصَ ثُنِّيَتْ فِيهِ. وَقَالَتْ صَفِيَّةُ بِنْتُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ تَرْثِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
Mesânî'nin Kur'an'ın tamamı olduğu da söylenmiştir; Yüce Allah: "كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ" buyurmuştur. Bu Dahhâk, Tâvûs ve Ebû Mâlik'in görüşüdür; bunu İbn Abbâs da söylemiştir. Ona haberler ve kıssalar onda tekrarlandığı (ikilendiği) için mesânî denilmiştir. Safiyye bint Abdilmuttalib, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için yaktığı ağıtta şöyle demiştir:
فَقَدْ كَانَ نُورًا سَاطِعًا يهتدى به ... يخص بتنزيل المثاني الْمُعَظَّمِ
O parıldayan, kendisiyle hidayete erilen bir nurdu... Yüce Mesânî'nin indirilişiyle özelleştirilmişti.
أَيِ الْقُرْآنَ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالسَّبْعِ الْمَثَانِي أَقْسَامُ الْقُرْآنِ مِنَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالتَّبْشِيرِ وَالْإِنْذَارِ وَضَرْبِ الْأَمْثَالِ وَتَعْدِيدِ نِعَمٍ وَأَنْبَاءِ قُرُونٍ، قَالَ زِيَادُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ لِأَنَّهُ نَصٌّ. وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي الْفَاتِحَةِ أَنَّهُ لَيْسَ فِي تَسْمِيَتِهَا بِالْمَثَانِي مَا يَمْنَعُ مِنْ تَسْمِيَةِ غَيْرِهَا بِذَلِكَ، إِلَّا أَنَّهُ إِذَا وَرَدَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَثَبَتَ عَنْهُ نص في شي لَا يَحْتَمِلُ التَّأْوِيلَ كَانَ الْوُقُوفُ عِنْدَهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ) فِيهِ إِضْمَارٌ تَقْدِيرُهُ: وَهُوَ أَنَّ الْفَاتِحَةَ الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ لِاشْتِمَالِهَا عَلَى مَا يَتَعَلَّقُ بِأُصُولِ الْإِسْلَامِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْفَاتِحَةِ. وَقِيلَ: الْوَاوُ مُقْحَمَةٌ، التَّقْدِيرُ: وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرُ:
Yani Kur'an'ı kastetmektedir. Seb'u'l-Mesânî ile emir, nehiy, müjdeleme, uyarma, meseller verme, nimetleri sayma ve geçmiş nesillerin haberleri şeklindeki Kur'an'ın kısımlarının kastedildiği de söylenmiştir; bunu Ziyâd b. Ebî Meryem söylemiştir. Sahih olan birincisidir, zira o açık nastır. Fâtiha'da onun mesânî olarak isimlendirilmesinde başkasının bu şekilde isimlendirilmesine bir engel olmadığını, ancak Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den tevil kabul etmeyen bir nas vârid olup sabit olduğunda onun yanında durulması gerektiğini önceden belirtmiştik. Yüce Allah'ın: (وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ) buyruğunda bir gizli zamir (takdir) vardır ki takdiri şöyledir: O da Fâtiha'nın, İslâm'ın asıllarına dair hususları kapsamasından ötürü Yüce Kur'an olmasıdır. Bu husus Fâtiha'da geçmişti. Vâv harfinin zâid olduğu da söylenmiştir; takdiri: 'Andolsun ki biz sana Seb'u'l-Mesânî'yi, [yani] Yüce Kur'an'ı verdik' şeklindedir. Şairin şu sözü de bundandır:
إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ وَابْنِ الْهُمَامِ ... وَلَيْثِ الْكَتِيبَةِ فِي الْمُزْدَحَمْ
O ulu hükümdara, o himmet sahibinin oğluna... Ve savaş meydanındaki birliğin aslanına.
وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ:" حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى ".
[Bu husus] { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } “Namazlara ve orta namaza devam edin” buyruğunun [tefsirinde] geçmişti.
[سورة الحجر (١٥): آية ٨٨]
[Hicr Sûresi (15), Âyet 88]
لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ (٨٨)
{ لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz dünya metaına gözlerini dikme; onlardan dolayı üzülme ve müminlere kanatlarını indir.” (88)
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ) الْمَعْنَى: قَدْ أَغْنَيْتُكَ بِالْقُرْآنِ عَمَّا فِي أَيْدِي النَّاسِ، فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَتَغَنَّ بِالْقُرْآنِ، أَيْ لَيْسَ مِنَّا مَنْ رَأَى أَنَّهُ لَيْسَ يَغْنَى بِمَا عِنْدَهُ مِنَ الْقُرْآنِ حَتَّى يَطْمَحَ بَصَرُهُ إِلَى زَخَارِفِ الدُّنْيَا وَعِنْدَهُ مَعَارِفُ الْمَوْلَى. يُقَالُ: إِنَّهُ وَافَى سَبْعَ قوافل من البصرة وَأَذْرِعَاتَ لِيَهُودِ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ، فِيهَا الْبُرُّ وَالطِّيبُ وَالْجَوْهَرُ وَأَمْتِعَةُ الْبَحْرِ، فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: لَوْ كَانَتْ هَذِهِ الْأَمْوَالُ لَنَا لَتَقَوَّيْنَا بِهَا وَأَنْفَقْنَاهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي" أَيْ فَهِيَ خَيْرٌ لَكُمْ مِنَ الْقَوَافِلِ السَّبْعِ، فَلَا تَمُدُّنَّ أَعْيُنَكُمْ إِلَيْهَا. وَإِلَى هَذَا صَارَ ابْنُ عُيَيْنَةَ، وَأَوْرَدَ قَوْلُهُ ﵇:" لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَتَغَنَّ بِالْقُرْآنِ" أَيْ مَنْ لَمْ يَسْتَغْنِ بِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي أول الكتاب. ومعنى (أَزْواجاً مِنْهُمْ) أَيْ أَمْثَالًا فِي النِّعَمِ، أَيِ الْأَغْنِيَاءِ بَعْضُهُمْ أَمْثَالُ بَعْضٍ فِي الْغِنَى، فَهُمْ أَزْوَاجٌ. الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ تَقْتَضِي الزَّجْرَ عَنِ التَّشَوُّفِ إِلَى مَتَاعِ الدُّنْيَا عَلَى الدَّوَامِ، وَإِقْبَالَ الْعَبْدِ عَلَى عِبَادَةِ مَوْلَاهُ. وَمِثْلُهُ" وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ" الْآيَةَ. وَلَيْسَ كَذَلِكَ، فَإِنَّهُ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمُ النِّسَاءُ وَالطِّيبُ وَجُعِلَتْ قُرَّةُ عَيْنِي فِي الصَّلَاةِ". وَكَانَ ﵊ يَتَشَاغَلُ بِالنِّسَاءِ، جِبِلَّةَ الْآدَمِيَّةِ وَتَشَوُّفَ الْخِلْقَةِ الْإِنْسَانِيَّةِ، وَيُحَافِظُ عَلَى الطِّيبِ، وَلَا تَقَرُّ لَهُ عَيْنٌ إِلَّا فِي الصَّلَاةِ لَدَى مُنَاجَاةِ الْمَوْلَى، وَيَرَى أَنَّ مُنَاجَاتَهُ أَحْرَى مِنْ ذَلِكَ وَأَوْلَى. وَلَمْ يَكُنْ فِي دِينِ مُحَمَّدٍ الرَّهْبَانِيَّةُ وَالْإِقْبَالُ عَلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ بالكلية كما كان في دين عيسى،
Burada iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın { لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } “Gözlerini dikme” buyruğudur. Anlamı şudur: İnsanların elinde bulunan şeylere karşı Ben seni Kur'an ile zengin kıldım. Nitekim «Kur'an ile yetinmeyen/onu teganni etmeyerek okumayan bizden değildir» buyrulmuştur; yani yanında Mevlâ'nın marifetleri varken gözünü dünyanın süslerine dikecek derecede elindeki Kur'an ile zenginleşmediğini düşünen kimse bizden değildir. Şöyle rivayet edilmiştir: Kurayza ve Nadîr Yahudilerine aynı günde Basra ve Ezriât'tan içerisinde buğday, koku, mücevher ve deniz malları bulunan yedi kervan gelmişti. Bunun üzerine Müslümanlar: "Keşke bu mallar bizim olsaydı da bunlarla güçlenseydik ve onları Allah yolunda infak etseydik" dediler. Yüce Allah da { وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي } “Andolsun, sana ikili yediyi verdik” ayetini indirdi. Yani: O [yedi ayet], sizin için bu yedi kervandan daha hayırlıdır; sakın gözlerinizi onlara dikmeyin. İbn Uyeyne de bu görüşe meyletmiş ve Peygamber aleyhisselâm'ın: « لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَتَغَنَّ بِالْقُرْآنِ » «Kur'an ile yetinmeyen bizden değildir» hadisini delil getirmiştir. Bu anlam, kitabın başında geçmişti. { أَزْواجاً مِنْهُمْ } “Onlardan bazı zümrelere” ifadesinin anlamı ise nimetler hususunda birbirine denk olanlar demektir; yani zenginler zenginlikte birbirinin dengidirler, dolayısıyla birbirine denk zümrelerdir. İkincisi: Bu ayet, dünya metaına sürekli göz dikmekten sakındırmayı ve kulun Mevlâsına ibadete yönelmesini gerektirmektedir. { وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ } “Kendilerini sınamak için dünya hayatının süsü olarak onlardan bazı zümrelere verdiğimiz şeylere gözlerini dikme” ayeti de böyledir. Fakat [bu durum, dünyalıktan tamamen el etek çekmek] demek değildir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمُ النِّسَاءُ وَالطِّيبُ وَجُعِلَتْ قُرَّةُ عَيْنِي فِي الصَّلَاةِ » «Dünyanızdan bana kadınlar ve güzel koku sevdirildi; gözümün nuru ise namazda kılındı.» Peygamber aleyhisselâm, beşerî yaratılış ve insan tabiatının eğilimi gereği kadınlarla meşgul olur, güzel koku sürünmeye özen gösterirdi; ancak gözü sadece Mevlâ ile münacatta bulunduğu namazda aydın olurdu ve O'na münacatta bulunmayı bunlardan daha layık ve daha öncelikli görürdü. Zira Muhammed'in dininde, Îsâ'nın dininde olduğu gibi ruhbanlık ve dünyadan bütünüyle el çekip sadece salih amellere yönelmek yoktur.
وَإِنَّمَا شَرَعَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ حَنِيفِيَّةً سَمْحَةً خَالِصَةً عَنِ الْحَرَجِ خَفِيفَةً عَلَى الْآدَمِيِّ، يَأْخُذُ مِنَ الْآدَمِيَّةِ بِشَهَوَاتِهَا وَيَرْجِعُ إِلَى اللَّهِ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ. وراي الفراء وَالْمُخْلِصُونَ مِنَ الْفُضَلَاءِ الِانْكِفَافَ عَنِ اللَّذَّاتِ وَالْخُلُوصَ لرب الأرض والسموات الْيَوْمَ أَوْلَى، لِمَا غَلَبَ عَلَى الدُّنْيَا مِنَ الْحَرَامِ، وَاضْطُرَّ الْعَبْدُ فِي الْمَعَاشِ إِلَى مُخَالَطَةِ مَنْ لَا تَجُوزُ مُخَالَطَتُهُ وَمُصَانَعَةِ مَنْ تَحْرُمُ مُصَانَعَتُهُ، فَكَانَتِ الْقِرَاءَةُ أَفْضَلُ، وَالْفِرَارُ عَنِ الدُّنْيَا أَصْوَبُ لِلْعَبْدِ وَأَعْدَلُ، قَالَ ﷺ:" أتى عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ يَكُونُ خَيْرُ مَالِ الْمُسْلِمِ غَنَمًا يَتْبَعُ بِهَا شَعَفَ الْجِبَالِ وَمَوَاقِعَ الْقَطْرِ يَفِرُّ بِدِينِهِ مِنَ الْفِتَنِ". قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ أَيْ وَلَا تَحْزَنْ عَلَى الْمُشْرِكِينَ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا تَحْزَنْ عَلَى مَا مُتِّعُوا بِهِ فِي الدُّنْيَا فَلَكَ فِي الْآخِرَةِ أَفْضَلُ مِنْهُ. وَقِيلَ: لَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ إِنْ صَارُوا إِلَى الْعَذَابِ فَهُمْ أَهْلُ الْعَذَابِ. (وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ) أَيْ أَلِنْ جَانِبَكَ لِمَنْ آمَنَ بِكَ وَتَوَاضَعْ لَهُمْ. وَأَصْلُهُ أَنَّ الطَّائِرَ إِذَا ضَمَّ فَرْخَهُ إِلَى نَفْسِهِ بَسَطَ جَنَاحَهُ ثُمَّ قَبَضَهُ عَلَى الْفَرْخِ، فَجُعِلَ ذَلِكَ وَصْفًا لِتَقْرِيبِ الْإِنْسَانِ أَتْبَاعَهُ. وَيُقَالُ: فُلَانٌ خَافِضُ الْجَنَاحِ، أَيْ وَقُورٌ سَاكِنٌ. وَالْجَنَاحَانِ مِنَ ابْنِ آدَمَ جَانِبَاهُ، وَمِنْهُ" وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلَى جَنَاحِكَ " وَجَنَاحُ الطَّائِرِ يَدُهُ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Aksine Allah Teâlâ; darlık ve zorluktan uzak, insana hafif gelen, insanın insaniyetinden şehvetleriyle pay aldığı ve selim bir kalp ile Allah'a döndüğü dosdoğru (hanîf) ve müsamahakâr bir din teşrî kılmıştır. Ferrâ ve fazilet ehlinin ihlaslıları; dünyada haramın baskın gelmesi, kulun geçiminde beraber bulunulması caiz olmayan kimselere karışmak ve yaranılması haram olan kimselere yapmacık davranmak zorunda kalması sebebiyle bugün lezzetlerden el çekip yerin ve göklerin Rabbine yönelmenin daha evla olduğu görüşündedirler. Bu yüzden [Kur'an] okumak daha faziletli, dünyadan kaçmak ise kul için daha doğru ve daha dengeli olmuştur. sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İnsanlar üzerine öyle bir zaman gelecektir ki Müslümanın en hayırlı malı, dinini fitnelerden koruyup kaçarak dağ başlarını ve yağmur düşen yerleri arkasından takip edeceği koyunları olacaktır." Yüce Allah'ın: (وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ) buyruğu; yani iman etmezlerse müşriklere üzülme demektir. Dünyada kendilerine verilen nimetlere üzülme, zira ahirette senin için ondan daha hayırlısı vardır anlamında olduğu da söylenmiştir. Azaba uğrarlarsa onlara üzülme, çünkü onlar azap ehlidirler denildiği de rivayet edilmiştir. (وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ) Yani sana iman eden kimselere karşı kanadını indir (yumuşak davran) ve onlara tevazu göster. Bunun aslı; kuşun yavrusunu kendine katmak istediğinde kanadını yayıp sonra yavrunun üzerine kapatmasıdır. İşte bu, kişinin tâbilerini kendine yakınlaştırmasına bir niteleme kılınmıştır. Falanca 'kanadı inik bir kimsedir' denilir ki ağırbaşlı ve sâkin demektir. İnsanoğlunun iki kanadı onun iki yanıdır; "Elini böğrüne (kanadına) sok " ayeti de bundandır. Kuşun kanadı ise elidir. Şair şöyle demiştir:
وَحَسْبُكَ فِتْيَةٌ لِزَعِيمِ قَوْمٍ ... يَمُدُّ عَلَى أَخِي سَقَمٍ جَنَاحَا
Bir kavmin önderine, hasta olan kardeşinin üzerine kanadını geren şu gençler yeter.
أي تواضعا ولينا.
Yani tevazu ve yumuşaklık [gösteren demektir].
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٨٩ الى ٩٠]
[Hicr Sûresi (15), Âyetler 89-90]
وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ (٨٩) كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ (٩٠)
{ وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ * كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ } “Ve de ki: 'Şüphesiz ben, apaçık bir uyarıcıyım.' Tıpkı o kısımlara ayıranlara (bölücülere) indirdiğimiz gibi.” (89-90)
فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، أَيْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ عَذَابًا، فَحَذَفَ الْمَفْعُولَ، إِذْ كَانَ الْإِنْذَارُ يَدُلُّ عَلَيْهِ، كَمَا قَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ:" أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ". قيل: الْكَافُ زَائِدَةٌ، أَيْ أَنْذَرْتُكُمْ مَا أَنْزَلْنَا عَلَى المقتسمين، كقوله:" لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ " أنذرتكم
Cümlede bir hazif (öge düşmesi) vardır; yani [takdiri]: "Şüphesiz ben, apaçık bir azap uyarıcısıyım" [şeklindedir]. İnzar (uyarma) eylemi buna delalet ettiği için mef'ûl (nesne) hazfedilmiştir; tıpkı [Cenâb-ı Hakk'ın] başka bir yerde şöyle buyurması gibi: { أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ } “Sizi Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi bir yıldırımla uyardım.” [Âyetteki] kâf harfinin zâid (pekiştirme edatı) olduğu, yani: "O kısımlara ayıranlara (bölücülere) indirdiğimiz şeyle sizi uyardım" manasında olduğu da söylenmiştir; tıpkı O'nun: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” buyruğunda olduğu gibi. [Yani] sizi uyardım
مِثْلَ مَا أَنْزَلْنَا بِالْمُقْتَسِمِينَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ، أَيْ مِنَ الْعَذَابِ وَكَفَيْنَاكَ المستهزئين، فاصدع بما تؤمر وأعرض عن وقيل الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ بَغَوْا، فَإِنَّا كَفَيْنَاكَ أُولَئِكَ الرُّؤَسَاءِ الَّذِينَ كُنْتَ تَلْقَى مِنْهُمْ مَا تَلْقَى. وَاخْتُلِفَ فِي" الْمُقْتَسِمِينَ" عَلَى أَقْوَالٍ سَبْعَةٍ: الْأَوَّلُ- قَالَ مُقَاتِلٌ وَالْفَرَّاءُ: هُمْ سِتَّةَ عَشَرَ رَجُلًا بَعَثَهُمُ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ أَيَّامَ الْمَوْسِمِ فَاقْتَسَمُوا أَعْقَابَ مَكَّةَ وَأَنْقَابَهَا وَفِجَاجَهَا يَقُولُونَ لِمَنْ سَلَكَهَا: لَا تَغْتَرُّوا بِهَذَا الْخَارِجِ فِينَا يَدَّعِي النُّبُوَّةَ، فَإِنَّهُ مَجْنُونٌ، وَرُبَّمَا قَالُوا سَاحِرٌ، وَرُبَّمَا قَالُوا شَاعِرٌ، وَرُبَّمَا قَالُوا كَاهِنٌ. وَسُمُّوا الْمُقْتَسِمِينَ لِأَنَّهُمُ اقْتَسَمُوا هَذِهِ الطُّرُقَ، فَأَمَاتَهُمُ اللَّهُ شَرَّ مِيتَةٍ، وَكَانُوا نَصَّبُوا الْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ حَكَمًا عَلَى بَابِ الْمَسْجِدِ، فَإِذَا سَأَلُوهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: صَدَقَ أُولَئِكَ. الثَّانِي- قَالَ قَتَادَةُ: هُمْ قَوْمٌ مِنْ كُفَّارِ قُرَيْشٍ اقْتَسَمُوا كِتَابَ اللَّهِ فَجَعَلُوا بَعْضَهُ شِعْرًا، وَبَعْضَهُ سِحْرًا، وَبَعْضَهُ كِهَانَةً، وَبَعْضَهُ أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ. الثَّالِثُ- قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ آمَنُوا بِبَعْضِهِ وَكَفَرُوا بِبَعْضِهِ. وَكَذَلِكَ قَالَ عِكْرِمَةُ: هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ، وَسُمُّوا مُقْتَسِمِينَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُسْتَهْزِئِينَ، فَيَقُولُ بَعْضُهُمْ: هَذِهِ السُّورَةُ لِي وَهَذِهِ السُّورَةُ لَكَ. وَهُوَ الْقَوْلُ الرَّابِعُ. الْخَامِسُ- قَالَ قَتَادَةُ: قَسَّمُوا كِتَابَهُمْ فَفَرَّقُوهُ وَبَدَّدُوهُ وَحَرَّفُوهُ. السَّادِسُ- قَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: الْمُرَادُ قَوْمُ صَالِحٍ، تَقَاسَمُوا عَلَى قَتْلِهِ فَسُمُّوا مُقْتَسِمِينَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ»
o bölücülere indirdiğimiz azabın benzeriyle. Mananın: 'O bölücülere indirdiğimiz azap gibi [sizi uyardım]; alay edenlere karşı da sana yettik. Artık emrolunduğun şeyi açıkça tebliğ et ve azgınlık eden müşriklerden yüz çevir; zira onlardan gördüğün şeyleri görüp durduğun o reisleri senin adına bertaraf ettik' şeklinde olduğu da söylenmiştir. "الْمُقْتَسِمِينَ (Kısımlara ayıranlar/bölücüler)" hakkında yedi farklı görüş belirtilmiştir: Birincisi: Mukâtil ve el-Ferrâ şöyle demiştir: Onlar Velîd b. Mugīre'nin hac mevsiminde gönderdiği on altı adamdır. Bunlar Mekke'nin yollarını, dağ geçitlerini ve vadilerini paylaşıp oralardan geçenlere: 'İçimizde peygamberlik iddia eden bu türemişe kanmayın; o bir delidir' diyorlardı; bazen sihirbaz, bazen şair, bazen de kâhin olduğunu söylüyorlardı. Bu yolları paylaştıkları için 'el-Muktesimîn (paylaşanlar)' diye isimlendirildiler. Allah onları en kötü ölümle öldürdü. Onlar Velîd b. el-Mugīre'yi de Mescid'in kapısına hakem dikmişlerdi; ona Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında sorduklarında: 'Onlar doğru söylemiştir' diyordu. İkincisi: Katâde şöyle demiştir: Onlar Kureyş kâfirlerinden bir topluluktur; Allah'ın Kitabı'nı kısımlara ayırıp bir kısmına şiir, bir kısmına sihir, bir kısmına kehanet, bir kısmına da öncekilerin masalları dediler. Üçüncüsü: İbn Abbâs şöyle demiştir: Onlar Ehl-i Kitap'tır; onun bir kısmına iman edip bir kısmını inkâr ettiler. İkrime de şöyle demiştir: Onlar Ehl-i Kitap'tır; alaycı oldukları için 'el-Muktesimîn' diye isimlendirildiler; zira bir kısmı: 'Bu sûre benim, şu sûre senin' diyordu. Bu da dördüncü görüştür. Beşincisi: Katâde şöyle demiştir: Kitaplarını kısımlara ayırdılar; onu parçaladılar, dağıttılar ve tahrif ettiler. Altıncısı: Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: Murad edilen Sâlih'in kavmidir; onu öldürmek üzere aralarında yeminleştiler de bu yüzden 'el-Muktesimîn (yeminleşenler)' diye isimlendirildiler; nitekim Yüce Allah: "Allah adına aralarında yeminleştiler: Onu ve ailesini geceleyin mutlaka öldüreceğiz..." buyurmuştur.
". السَّابِعُ- قَالَ الْأَخْفَشُ: هُمْ قَوْمٌ اقْتَسَمُوا أَيْمَانًا تَحَالَفُوا عَلَيْهَا. وَقِيلَ: إِنَّهُمُ الْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ وَعُتْبَةُ وَشَيْبَةُ ابْنَا رَبِيعَةَ وَأَبُو جَهْلِ بْنُ هِشَامٍ وَأَبُو الْبَخْتَرِيِّ بْنُ هِشَامٍ وَالنَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ وَأُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ ومنبه بن الحجاج، ذكره الماوردي.
Yedincisi: el-Ahfeş şöyle demiştir: Onlar üzerine ant içtikleri yeminleri paylaşan bir topluluktur. Şöyle de denilmiştir: Onlar Âs b. Vâil, Rebîa'nın iki oğlu Utbe ve Şeybe, Ebû Cehl b. Hişâm, Ebü'l-Bahterî b. Hişâm, Nadr b. el-Hâris, Ümeyye b. Halef ve Münebbih b. el-Haccâc'dır; bunu el-Mâverdî zikretmiştir.
[سورة الحجر (١٥): آية ٩١]
[Hicr Sûresi (15), Âyet 91]
الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ (٩١)
{ الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ } “Onlar ki Kur'an'ı parça parça kıldılar.” (91)
هَذِهِ صِفَةُ الْمُقْتَسِمِينَ. وقيل: هو مبتدأ وخبره" لَنَسْئَلَنَّهُمْ". وَوَاحِدُ الْعِضِينَ عِضَةٌ، مِنْ عَضَّيْتُ الشَّيْءَ تَعْضِيَةً أَيْ فَرَّقْتُهُ، وَكُلُّ فِرْقَةٍ عِضَةٌ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: كانت في الأصل
Bu, bölenlerin (el-muktesimîn) sıfatıdır. Şöyle de denilmiştir: O mübteda (özne), haberi (yüklemi) ise { لَنَسْئَلَنَّهُمْ } “Onlara mutlaka soracağız” [ifadesidir]. 'Idîn'in (عِضِينَ) tekili 'ıda (عِضَة)'dır; bir şeyi bölüp ayırmak manasında kullanılan “adadytü'ş-şey'e ta'diyeten (عَضَّيْتُ الشَّيْءَ تَعْضِيَةً)” ifadesinden gelir ve her bir parçaya 'ıda (عِضَة) denir. Bazıları da şöyle demiştir: Aslında [bu kelime]...
عِضْوَةٌ فَنُقِصَتِ الْوَاوُ، وَلِذَلِكَ جُمِعَتْ عِضِينَ، كَمَا قَالُوا: عِزِينَ فِي جَمْعِ عِزَةٍ، وَالْأَصْلُ عِزْوَةٌ. وَكَذَلِكَ ثِبَةٌ وَثِبِينَ. وَيَرْجِعُ الْمَعْنَى إِلَى مَا ذَكَرْنَاهُ فِي الْمُقْتَسِمِينَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: آمَنُوا بِبَعْضٍ وَكَفَرُوا بِبَعْضٍ. وَقِيلَ: فَرَّقُوا أَقَاوِيلَهُمْ فِيهِ فَجَعَلُوهُ كَذِبًا وَسِحْرًا وَكِهَانَةً وَشِعْرًا. عَضَوْتُهُ أَيْ فَرَّقْتُهُ. قَالَ الشَّاعِرُ- هُوَ رُؤْبَةُ-:
'ıdvah (عِضْوَةٌ)' idi, sonra vâv harfi düştü; nitekim aslı 'ızveh (عِزْوَةٌ)' olan 'ızeh (عِزَةٌ)'nin çoğulunda 'ızîn (عِزِينَ)' dedikleri gibi bunun çoğulunda da 'ıdîn (عِضِينَ)' demişlerdir. Aynı şekilde 'sıbeh (ثِبَةٌ)' ve 'sıbîn (ثِبِينَ)' de böyledir. Anlam, bölenler (el-Muktesimîn) hakkında zikrettiğimize döner. İbn Abbâs: 'Bir kısmına iman edip bir kısmını inkâr ettiler' demiştir. Şöyle de denilmiştir: Onun hakkındaki sözlerini parçalara ayırdılar da onu yalan, sihir, kehanet ve şiir kıldılar. 'Adavtühû (عَضَوْتُهُ)'; onu parçaladım demektir. Şair -ki o Ru'be'dir- şöyle demiştir:
وَلَيْسَ دِينُ اللَّهِ بِالْمُعَضَّى
Allah'ın dini parçalanacak (muaddâ) bir şey değildir.