أَيْ بِالْمُفَرَّقِ. وَيُقَالُ: نُقْصَانُهُ الْهَاءُ وَأَصْلُهُ عِضْهَةٌ، لِأَنَّ الْعِضَهَ وَالْعِضِينَ فِي لُغَةِ قُرَيْشٍ السِّحْرُ. وَهُمْ يَقُولُونَ لِلسَّاحِرِ: عَاضِهٌ وَلِلسَّاحِرَةِ عَاضِهَةٌ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Yani parçalanmış [şey] değildir. [Kelimenin] düşen harfinin "hâ" (هـ) olduğu ve aslının "ıdheh (عِضْهَةٌ)" olduğu da söylenir. Çünkü Kureyş lehçesinde "el-ıdeh (الْعِضَهَ)" ve "el-ıdîn (الْعِضِينَ)" sihir demektir. Onlar erkek büyücüye "âdıh (عَاضِهٌ)", kadın büyücüye ise "âdıha (عَاضِهَةٌ)" derler. Şair şöyle demiştir:
أَعُوَذُ بِرَبِّي مِنَ النَّافِثَا ... تَ فِي عَقْدِ الْعَاضِهِ الْمُعْضِهِ
"Sığınırım Rabbime, sihirbazın düğümlerine üfleyen büyücü kadınlardan."
وَفِي الْحَدِيثِ: لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْعَاضِهَةَ وَالْمُسْتَعْضِهَةَ، وَفُسِّرَ: السَّاحِرَةَ وَالْمُسْتَسْحِرَةَ. وَالْمَعْنَى: أَكْثَرُوا الْبَهْتَ عَلَى الْقُرْآنِ وَنَوَّعُوا الْكَذِبَ فِيهِ، فَقَالُوا: سِحْرٌ وَأَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، وَأَنَّهُ مُفْتَرًى، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ. وَنَظِيرُ عِضَةٍ فِي النُّقْصَانِ شَفَةٌ، وَالْأَصْلُ شَفَهَةٌ. كَمَا قَالُوا: سَنَةٌ، وَالْأَصْلُ سَنَهَةٌ، فَنَقَصُوا الْهَاءَ الْأَصْلِيَّةَ وَأُثْبِتَتْ هَاءُ الْعَلَامَةِ وَهِيَ لِلتَّأْنِيثِ. وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الْعِضَهِ وَهِيَ النَّمِيمَةُ. وَالْعَضِيهَةُ الْبُهْتَانُ، وَهُوَ أَنْ يَعْضَهَ الْإِنْسَانُ وَيَقُولَ فِيهِ مَا لَيْسَ فِيهِ. يُقَالُ عَضَهَهُ عَضْهًا رَمَاهُ بِالْبُهْتَانِ. وَقَدْ أَعْضَهْتَ أَيْ جِئْتَ بِالْبُهْتَانِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: الْعِضَةُ الْكَذِبُ وَالْبُهْتَانُ، وَجَمْعُهَا عِضُونَ، مِثْلَ عِزَةٌ وَعِزُونَ، قَالَ تَعَالَى:" الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ". وَيُقَالُ: عَضُّوهُ أَيْ آمَنُوا بِمَا أَحَبُّوا منه وكفروا بالباقي، فأحب كُفْرُهُمْ إِيمَانَهُمْ. وَكَانَ الْفَرَّاءُ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنَ الْعَضَاةِ، وَهِيَ شَجَرُ الْوَادِي وَيَخْرُجُ كالشوك.
Hadiste şöyle geçmektedir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem büyü yapan kadına ve büyü yaptıran kadına lanet etti." Bu da büyücü ve büyü yaptıran olarak tefsir edilmiştir. Anlam şudur: Kur'an'a çokça iftira attılar ve onun hakkında çeşit çeşit yalanlar uydurdular; "büyüdür", "eskilerin masallarıdır" ve "uydurmadır" dediler ve benzeri şeyler söylediler. Düşme (harf eksilmesi) bakımından "ıda (عِضَةٌ)" kelimesinin benzeri "şefe (شَفَةٌ - dudak)" kelimesidir; aslı "şefehe (شَفَهَةٌ)"dir. Nitekim aslı "senehe (سَنَهَةٌ)" olan "sene (سَنَةٌ - yıl)" dedikleri gibi; asıl "hâ" harfini düşürmüşler ve dişilik için olan alamet "hâ"sını (tâ-i merbûta) sabit bırakmışlardır. Bunun koğuculuk/dedikodu manasındaki "el-ıdeh (الْعِضَهِ)"den geldiği de söylenmiştir. "el-Adîhe (الْعَضِيهَةُ)" ise iftira demektir; o da bir kimseye iftira atıp onda olmayan şeyi söylemektir. "Adehehû adhen (عَضَهَهُ عَضْهًا)" dendiğinde ona iftira attı anlamına gelir. "A'dahte (أَعْضَهْتَ)" ise iftira getirdin demektir. el-Kisâî şöyle demiştir: "el-Ida (الْعِضَةُ)", yalan ve iftiradır; çoğulu da "ıze (عِزَةٌ)" ve "ızûn (عِزُونَ)" kelimelerinde olduğu gibi "ıdûn (عِضُونَ)"dur; nitekim Yüce Allah { الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ } “Onlar ki Kur'an'ı parça parça kıldılar” buyurmuştur. "Addavhu (عَضُّوهُ)" denilir; yani [Kur'an'dan] hoşlarına gidene iman ettiler, gerisini inkâr ettiler; böylece inkârları imanlarını boşa çıkardı. el-Ferrâ ise bunun, vadi ağacı olan ve diken gibi çıkan "el-Adâh (الْعَضَاةِ)" kelimesinden alındığı görüşündeydi.
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٩٢ الى ٩٣]
[Hicr Sûresi (15), Âyetler 92-93]
فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٩٢) عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٣)
{ فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٩٢) عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Rabbine andolsun ki, yaptıklarından ötürü onların hepsini mutlaka sorguya çekeceğiz.” (93)
قوله تعالى: (فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ) أَيْ لَنَسْأَلَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ جَرَى ذِكْرُهُمْ عَمَّا عَمِلُوا فِي الدُّنْيَا. وَفِي الْبُخَارِيِّ: وَقَالَ عدة من أهل العلم في قوله:" فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ" عَنْ لَا إِلَهَ إلا الله.
Yüce Allah'ın: { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “Rabbine andolsun ki onların hepsini mutlaka sorguya çekeceğiz” kavli; yani adı geçen bu kimseleri dünyada yaptıklarından ötürü mutlaka sorguya çekeceğiz demektir. Buhârî'de şöyle geçmektedir: İlim ehlinden birçok kimse, Yüce Allah'ın { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Rabbine andolsun ki, yaptıklarından ötürü onların hepsini mutlaka sorguya çekeceğiz” kavli hakkında: "Lâ ilâhe illallâh'tan [sorguya çekeceğiz]" demişlerdir.
قُلْتُ: وَهَذَا قَدْ رُوِيَ مَرْفُوعًا، رَوَى التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ قَالَ: حَدَّثَنَا الْجَارُودُ بْنُ مُعَاذٍ قَالَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى عَنْ شَرِيكٍ عَنْ لَيْثٍ عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ عَنْ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ في قوله:" فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ. عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ" قَالَ:" عَنْ قَوْلِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ" قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: مَعْنَاهُ عِنْدَنَا عَنْ صِدْقِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَوَفَائِهَا، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ فِي تَنْزِيلِهِ الْعَمَلَ فَقَالَ:" عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ" وَلَمْ يَقُلْ عَمَّا كَانُوا يَقُولُونَ، وَإِنْ كَانَ قَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ أَيْضًا عَمَلُ اللِّسَانِ، فَإِنَّمَا الْمَعْنِيُّ بِهِ مَا يَعْرِفُهُ أَهْلُ اللُّغَةِ أَنَّ الْقَوْلَ قَوْلٌ وَالْعَمَلَ عَمَلٌ. وَإِنَّمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" عَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ" أَيْ عَنِ الْوَفَاءِ بِهَا وَالصِّدْقِ لِمَقَالِهَا. كَمَا قَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: لَيْسَ الْإِيمَانُ بِالتَّحَلِّي وَلَا الدِّينُ بِالتَّمَنِّي وَلَكِنْ مَا وَقَرَ فِي الْقُلُوبِ وَصَدَّقَتْهُ الْأَعْمَالُ. وَلِهَذَا مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُخْلِصًا دَخَلَ الْجَنَّةَ" قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا إِخْلَاصُهَا؟ قَالَ:" أَنْ تَحْجِزَهُ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ". رَوَاهُ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ. وَعَنْهُ أَيْضًا قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيَّ أَلَّا يَأْتِيَنِي أَحَدٌ مِنْ أُمَّتِي بِلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ لَا يَخْلِطُ بِهَا شَيْئًا إِلَّا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ" قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الَّذِي يُخْلَطُ بِلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ؟ قَالَ:" حِرْصًا عَلَى الدُّنْيَا وَجَمْعًا لَهَا وَمَنْعًا لَهَا، يَقُولُونَ قَوْلَ الْأَنْبِيَاءِ وَيَعْمَلُونَ أَعْمَالَ الْجَبَابِرَةِ". وَرَوَى أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ تَمْنَعُ الْعِبَادَ مِنْ سُخْطِ اللَّهِ مَا لَمْ يُؤْثِرُوا صَفْقَةَ دُنْيَاهُمْ عَلَى دِينِهِمْ فَإِذَا آثَرُوا صَفْقَةَ دُنْيَاهُمْ عَلَى دِينِهِمْ ثُمَّ قَالُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ رُدَّتْ عَلَيْهِمْ وَقَالَ اللَّهُ كَذَبْتُمْ". أَسَانِيدُهَا فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ. قُلْتُ: وَالْآيَةُ بِعُمُومِهَا تَدُلُّ عَلَى سُؤَالِ الْجَمِيعِ وَمُحَاسَبَتِهِمْ كَافِرِهِمْ وَمُؤْمِنِهِمْ، إِلَّا مَنْ دَخَلَ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي كِتَابِ (التَّذْكِرَةِ). فَإِنْ قِيلَ: وَهَلْ يُسْأَلُ الْكَافِرُ وَيُحَاسَبُ؟ قُلْنَا: فِيهِ خِلَافٌ وَذَكَرْنَاهُ فِي التَّذْكِرَةِ. وَالَّذِي يظهر سؤال، للآية وقوله:" وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ " وَقَوْلُهُ:" إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ ". فإن قيل: فقد قال تعالى:
Derim ki: Bu [açıklama], merfû olarak da rivayet edilmiştir. Hakîm et-Tirmizî rivayet edip demiştir ki: Bize el-Cârûd b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize el-Fadl b. Mûsâ, Şerîk’ten, [o] Leys’ten, [o] Beşîr b. Nehîk’ten, [o da] Enes b. Mâlik’ten rivayet etti ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yüce Allah'ın: { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ. عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Rabbine andolsun ki, yaptıklarından ötürü onların hepsini mutlaka sorguya çekeceğiz” kavli hakkında: « عَنْ قَوْلِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ » «Lâ ilâhe illallâh (Allah'tan başka ilah yoktur) sözünden [dolayı]» buyurmuştur. Ebû Abdillâh [et-Tirmizî] dedi ki: Bizim kanaatimize göre bunun anlamı, "Lâ ilâhe illallâh" sözüne sadakat göstermek ve onun gereğini yerine getirmektir. Zira Yüce Allah Kitabında ameli zikredip: { عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Yaptıklarından ötürü” buyurmuş, "Söylediklerinden ötürü" dememiştir. Her ne kadar söz de dilin bir ameli sayılabilse de, dil ehlinin bildiği kastedilen mana şudur: Söz sözdür, amel de ameldir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « عَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ » «Lâ ilâhe illallâh [sözünden]» buyurması ise onun gereğini yerine getirmek ve bu sözü tasdik etmek anlamındadır. Nitekim Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: İman süslenmekle, din de temenniyle olmaz; bilakis [iman ve din], kalplerde yer eden ve amellerin doğruladığı şeydir. Bundan dolayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُخْلِصًا دَخَلَ الْجَنَّةَ » «Kim ihlâsla "Lâ ilâhe illallâh" derse cennete girer.» “Ey Allah'ın Resûlü, onun ihlâsı nedir?” denildi. O da: « أَنْ تَحْجِزَهُ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ » «Onu Allah'ın haram kıldıklarından alıkoymasıdır» buyurdu. Bunu Zeyd b. Erkam rivayet etmiştir. Yine ondan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيَّ أَلَّا يَأْتِيَنِي أَحَدٌ مِنْ أُمَّتِي بِلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ لَا يَخْلِطُ بِهَا شَيْئًا إِلَّا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ » «Şüphesiz Allah bana ahdetti ki; ümmetimden kim O'na hiçbir şeyi karıştırmaksızın "Lâ ilâhe illallâh" ile [bana] gelirse, cennet mutlaka ona vacip olur.» “Ey Allah'ın Resûlü! 'Lâ ilâhe illallâh'a karıştırılan şey nedir?” dediler. Şöyle buyurdu: « حِرْصًا عَلَى الدُّنْيَا وَجَمْعًا لَهَا وَمَنْعًا لَهَا، يَقُولُونَ قَوْلَ الْأَنْبِيَاءِ وَيَعْمَلُونَ أَعْمَالَ الْجَبَابِرَةِ » «Dünya hırsı, onu [açgözlülükle] biriktirmek ve [hakkını] vermemektir; onlar peygamberlerin sözünü söyler, zorbaların amellerini işlerler.» Enes b. Mâlik de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ تَمْنَعُ الْعِبَادَ مِنْ سُخْطِ اللَّهِ مَا لَمْ يُؤْثِرُوا صَفْقَةَ دُنْيَاهُمْ عَلَى دِينِهِمْ فَإِذَا آثَرُوا صَفْقَةَ دُنْيَاهُمْ عَلَى دِينِهِمْ ثُمَّ قَالُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ رُدَّتْ عَلَيْهِمْ وَقَالَ اللَّهُ كَذَبْتُمْ » «Kullar dünya kazançlarını dinlerine tercih etmedikleri müddetçe "Lâ ilâhe illallâh", kulları Allah'ın gazabından korur. Fakat dünya kazançlarını dinlerine tercih eder, sonra da "Lâ ilâhe illallâh" derlerse bu [söz] kendilerine geri çevrilir ve Allah: "Yalan söylediniz!" buyurur.» [Bu rivayetlerin] isnadları Nevâdiru'l-Usûl'dedir. Derim ki: Ayet, umumi oluşuyla, et-Tezkire adlı kitabımızda açıkladığımız üzere hesapsız cennete girenler müstesna, kâfiriyle müminiyle herkesin sorgulanacağına ve hesaba çekileceğine delalet eder. Şayet: "Kâfir sorgulanır ve hesaba çekilir mi?" denilirse, deriz ki: Bu konuda ihtilaf vardır ve bunu et-Tezkire'de zikrettik. Zahir olan ise bu ayet ve Yüce Allah'ın: { وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ } “Onları durdurun, çünkü onlar sorguya çekileceklerdir” kavli ile: { إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ } “Şüphesiz onların dönüşü yalnızca bizedir. Sonra onların hesabı da sadece bize aittir” kavli gereğince sorgulanacaklarıdır. Eğer: Şüphesiz Yüce Allah...
" وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ " وقال:" فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ "، وَقَالَ:" وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ"، وَقَالَ:" إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ ". قُلْنَا: الْقِيَامَةُ مَوَاطِنُ، فَمَوْطِنٌ يَكُونُ فِيهِ سؤال وكلام، موطن لَا يَكُونُ ذَلِكَ فِيهِ. قَالَ عِكْرِمَةُ: الْقِيَامَةُ مَوَاطِنُ، يُسْأَلُ فِي بَعْضِهَا وَلَا يُسْأَلُ فِي بَعْضِهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا يَسْأَلُهُمْ سُؤَالَ اسْتِخْبَارٍ وَاسْتِعْلَامٍ هَلْ عَمِلْتُمْ كَذَا وَكَذَا، لِأَنَّ الله عالم بكل شي، وَلَكِنْ يَسْأَلُهُمْ سُؤَالَ تَقْرِيعٍ وَتَوْبِيخٍ فَيَقُولُ لَهُمْ: لِمَ عَصَيْتُمُ الْقُرْآنَ وَمَا حُجَّتُكُمْ فِيهِ؟ وَاعْتَمَدَ قطرب هذا القول. وقيل:" لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ" يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ الْمُكَلَّفِينَ، بَيَانُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ ". وَالْقَوْلُ بِالْعُمُومِ أولى كما ذكر. والله أعلم.
{ وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ } “Günahkârlardan günahları sorulmaz” ve { فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ } “İşte o gün ne insana ne de cine günahı sorulmaz” buyurmuş, yine: { وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ } “Allah onlarla konuşmaz” ve { إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ } “Hayır, şüphesiz onlar o gün Rablerinden perdelenmişlerdir” buyurmuştur. Deriz ki: Kıyamet birtakım duraklardan/merhalelerden ibarettir; bir durakta sorgu ve konuşma olur, bir durakta ise bunlar olmaz. İkrime şöyle demiştir: Kıyamet birtakım merhalelerdir; bazılarında sorulur, bazılarında sorulmaz. İbn Abbâs da şöyle demiştir: "Şunu şunu yaptınız mı?" diye bilgi edinme ve öğrenme amaçlı bir soru sormaz, çünkü Allah her şeyi bilendir; lakin onları azarlama ve kınama sorusuyla sorgular ve onlara: "Kur'an'a niçin isyan ettiniz ve bu konudaki deliliniz nedir?" der. Kutrub bu görüşü benimsemiştir. { لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “Onların hepsini mutlaka sorguya çekeceğiz” ifadesinden mükellef müminlerin kastedildiği de söylenmiştir; bunun açıklaması Yüce Allah'ın: { ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ } “Sonra andolsun ki o gün nimetlerden mutlaka sorguya çekileceksiniz” kavlidir. Zikredildiği üzere umumi oluşu belirten görüş daha evladır. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٩٤ الى ٩٥]
[Hicr Sûresi (15), Âyetler 94-95]
فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (٩٤) إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥)
{ فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (٩٤) إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥) } “Artık emrolunduğun şeyi açıkça ortaya koy ve müşriklerden yüz çevir. Şüphesiz o alaycılara karşı biz sana yeteriz.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ) أَيْ بِالَّذِي تُؤْمَرُ بِهِ، أَيْ بَلِّغْ رِسَالَةَ اللَّهِ جَمِيعَ الْخَلْقِ لِتَقُومَ الْحُجَّةُ عَلَيْهِمْ، فَقَدْ أَمَرَكَ اللَّهُ بِذَلِكَ. وَالصَّدْعُ: الشَّقُّ. وَتَصَدَّعَ الْقَوْمُ أَيْ تَفَرَّقُوا، وَمِنْهُ" يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ " أَيْ يَتَفَرَّقُونَ. وَصَدَعْتُهُ فَانْصَدَعَ أَيِ انْشَقَّ. أَصْلُ الصَّدْعِ الْفَرْقُ وَالشَّقُّ. قَالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ يَصِفُ الْحِمَارَ وَأُتُنَهُ:
Yüce Allah'ın: { فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ } “Artık emrolunduğun şeyi açıkça ortaya koy” kavli; yani sana emredilen şeyi [ortaya koy], aleyhlerine hüccet tamamlansın diye Allah'ın risaletini bütün yaratılmışlara tebliğ et demektir; zira Allah sana bunu emretmiştir. es-Sad' (الصَّدْعُ); yarmak demektir. "Kavim tasaddaa etti (تَصَدَّعَ الْقَوْمُ)", yani dağılıp ayrıldılar demektir. { يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ } “O gün fırka fırka ayrılırlar” âyeti de bundandır, yani dağılıp ayrılırlar demektir. "Sada'tühû fensada'a (صَدَعْتُهُ فَانْصَدَعَ)", yani onu yardım da o da yarıldı demektir. Sad' kelimesinin aslı ayırmak ve yarmaktır. Ebû Züeyb yaban eşeği ve dişilerini vasfederken şöyle demiştir:
وَكَأَنَّهُنَّ رِبَابَةٌ وَكَأَنَّهُ ... يَسَرٌ يُفِيضُ عَلَى الْقِدَاحِ وَيَصْدَعُ
Sanki onlar fal oklarının torbası, o da / Fal oklarını dağıtan ve ayıran bir ok çekici gibidir
أي يفرق ويشق. فقوله:" فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ" قَالَ الْفَرَّاءُ: أَرَادَ فَاصْدَعْ بِالْأَمْرِ، أَيْ أَظْهِرْ دِينَكَ، فَ" مَا" مَعَ الْفِعْلِ عَلَى هَذَا بِمَنْزِلَةِ الْمَصْدَرِ. وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: مَعْنَى اصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ، أَيِ اقْصِدْ. وَقِيلَ:" فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ" أَيْ فَرِّقْ جَمْعَهُمْ وَكَلِمَتَهُمْ بِأَنْ تَدْعُوَهُمْ إِلَى التَّوْحِيدِ فَإِنَّهُمْ يَتَفَرَّقُونَ بِأَنْ يُجِيبَ الْبَعْضُ، فَيَرْجِعُ الصَّدْعُ عَلَى هَذَا إِلَى صدع جماعة الكفار.
Yani [okları] dağıtır ve ayırır. Yüce Allah'ın: { فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ } “Artık emrolunduğun şeyi açıkça ortaya koy” kavline gelince; el-Ferrâ şöyle demiştir: [Burada] «Emri açıkça ortaya koy», yani dinini izhar et manasını kastetmiştir. Bu takdirde fiille beraber «mâ (مَا)» masdar konumundadır. İbnu'l-A'râbî şöyle demiştir: { اصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ } [ifadesinin] anlamı: «Kastet/yönel» demektir. Şöyle de denilmiştir: { فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ } yani onları tevhîde davet etmek suretiyle topluluklarını ve birliklerini dağıt; zira bir kısmının icabet etmesiyle onlar dağılıp bölünecektir. Buna göre sad' (yarma/bölme) işlemi, kâfirler topluluğunun yarılmasına (bölünmesine) râci olur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ) أَيْ عَنْ الِاهْتِمَامِ بِاسْتِهْزَائِهِمْ وَعَنِ الْمُبَالَاةِ بِقَوْلِهِمْ، فَقَدْ بَرَّأَكَ اللَّهُ عَمَّا يَقُولُونَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ" فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ ". وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدٍ: مَا زَالَ النَّبِيُّ ﷺ مُسْتَخْفِيًا حَتَّى نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ" فَخَرَجَ هُوَ وَأَصْحَابُهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَرَادَ الْجَهْرَ بِالْقُرْآنِ فِي الصَّلَاةِ." وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ" لا تبال بهم. وقال ابْنُ إِسْحَاقَ: لَمَّا تَمَادَوْا فِي الشَّرِّ وَأَكْثَرُوا بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ الِاسْتِهْزَاءَ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ. إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ. الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ). وَالْمَعْنَى: اصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرْ وَلَا تَخَفْ غَيْرَ اللَّهِ، فَإِنَّ اللَّهَ كَافِيكَ مِنْ أَذَاكَ كَمَا كَفَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ، وَكَانُوا خَمْسَةً مِنْ رُؤَسَاءِ أَهْلِ مَكَّةَ، وَهُمُ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ وَهُوَ رَأْسُهُمْ، وَالْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ، وَالْأَسْوَدُ بْنُ الْمُطَّلِبِ بْنِ أَسَدٍ أَبُو زَمْعَةَ. وَالْأَسْوَدُ بْنُ عَبْدِ يَغُوثَ، وَالْحَارِثُ بن الطلاطلة، أهلكهم الله جميعا، قيل يَوْمِ بَدْرٍ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ، لِاسْتِهْزَائِهِمْ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَسَبَبُ هَلَاكِهِمْ فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ إِسْحَاقَ: أَنَّ جِبْرِيلَ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهُمْ يَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ، فَقَامَ وَقَامَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَمَرَّ به الأسود ابن الْمُطَّلِبِ فَرَمَى فِي وَجْهِهِ بِوَرَقَةٍ خَضْرَاءَ فَعَمِيَ وَوُجِعَتْ عَيْنُهُ، فَجَعَلَ يَضْرِبُ بِرَأْسِهِ الْجِدَارَ. وَمَرَّ بِهِ الْأَسْوَدُ بْنُ عَبْدِ يَغُوثَ فَأَشَارَ إِلَى بَطْنِهِ فَاسْتَسْقَى بَطْنَهُ فَمَاتَ مِنْهُ حَبَنًا. (يُقَالُ: حَبِنَ (بِالْكَسْرِ) حَبَنًا وَحُبِنَ لِلْمَفْعُولِ عَظُمَ بَطْنُهُ بِالْمَاءِ الْأَصْفَرِ، فَهُوَ أَحْبَنُ، وَالْمَرْأَةُ حَبْنَاءُ، قَالَهُ فِي الصِّحَاحِ (. وَمَرَّ بِهِ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ فَأَشَارَ إِلَى أَثَرِ جُرْحٍ بِأَسْفَلِ كَعْبِ رِجْلِهِ، وَكَانَ أَصَابَهُ قَبْلَ ذَلِكَ بِسِنِينَ، وَهُوَ يَجُرُّ سَبَلَهُ، وَذَلِكَ أَنَّهُ مَرَّ بِرَجُلٍ مِنْ خُزَاعَةَ يَرِيشُ نَبْلًا لَهُ فَتَعَلَّقَ سَهْمٌ مِنْ نَبْلِهِ بِإِزَارِهِ فَخَدَشَ فِي رِجْلِهِ ذَلِكَ الْخَدْشَ وَلَيْسَ بِشَيْءٍ، فَانْتَقَضَ بِهِ فَقَتَلَهُ. وَمَرَّ بِهِ الْعَاصُ بن وائل فأشار إلى أخمص رجله، فخرج عَلَى حِمَارٍ لَهُ يُرِيدُ الطَّائِفَ، فَرَبَضَ بِهِ على شبرمة فَدَخَلَتْ فِي أَخْمَصِ رِجْلِهِ شَوْكَةٌ فَقَتَلَتْهُ. وَمَرَّ بِهِ الْحَارِثُ بْنُ الطُّلَاطِلَةِ، فَأَشَارَ إِلَى رَأْسِهِ
Yüce Allah'ın: { وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden yüz çevir” kavli; yani onların alay etmelerini önemsemekten ve söylediklerine aldırmaktan [yüz çevir], zira Allah seni onların söylediklerinden beri kılmıştır demektir. İbn Abbâs: Bu [hüküm], O'nun: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ } “Müşrikleri öldürün” kavliyle mensuhtur (yürürlükten kaldırılmıştır), demiştir. Abdullah b. Ubeyd şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ } “Sana emrolunan şeyi açıkça ortaya koy” kavli nazil oluncaya kadar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gizlenmeye devam etti; [ayet inince] o ve ashabı [ortaya] çıktılar. Mücâhid: Namazda Kur'an'ı açıktan okumayı murad etmiştir, demiştir. { وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden yüz çevir”, onlara aldırma demektir. İbn İshâk şöyle demiştir: Kötülükte haddi aşıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile alay etmeyi çoğalttıklarında Yüce Allah: { فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ . إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ . الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Artık sana emrolunan şeyi açıkça ortaya koy ve müşriklerden yüz çevir. Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz. Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilah edinirler; yakında bileceklerdir” [ayetlerini] indirdi. Manası şudur: Emrolunduğun şeyi açıkça tebliğ et ve Allah'tan başkasından korkma; zira o alay edenlere karşı sana yettiği gibi, sana eziyet verenlere karşı da Allah sana yetecektir. Bunlar Mekke halkının ileri gelenlerinden beş kişiydi: Elebaşıları olan el-Velîd b. el-Mugîre, el-Âs b. Vâil, Ebû Zem'a el-Esved b. el-Muttalib b. Esed, el-Esved b. Abdiyeğûs ve el-Hâris b. et-Talâtıla. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile alay etmeleri sebebiyle Allah onların hepsini helak etti. [Hepsini] Bedir günü tek bir günde [helak ettiği de] söylenmiştir. İbn İshâk'ın zikrettiğine göre onların helak olma sebebi şudur: Müşrikler Kâbe'yi tavaf ederlerken Cebrâil Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi. [Cebrâil] kalktı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de kalktı. Yanından el-Esved b. el-Muttalib geçti; [Cebrâil] onun yüzüne yeşil bir yaprak attı, o da kör oldu ve gözü şiddetle ağrıdı; başını duvara vurmaya başladı. Yanından el-Esved b. Abdiyeğûs geçti; karnına işaret etti, karnı su topladı ve karnının su toplaması sebebiyle öldü. (es-Sıhâh'ta belirtildiğine göre: [Bâ harfinin] kesresiyle habine (حَبِنَ) ve meçhul kalıbıyla hubine (حُبِنَ), karnı sarı suyla şişip büyüdü demektir; bu erkeğe ahben (أَحْبَن), kadına ise habnâ (حَبْنَاء) denir). Yanından el-Velîd b. el-Mugîre geçti; ayağının topuğunun altındaki bir yara izine işaret etti. Bu yara, yıllar önce eteklerini [kibirle] sürüyerek yürürken kendisine isabet etmişti. Şöyle ki: Huzâa kabilesinden oklarını tüyleyen bir adamın yanından geçmiş, adamın oklarından biri onun izârına takılmış ve ayağını önemsiz bir şekilde çizmişti. İşte bu yara nüksetti ve onu öldürdü. Yanından el-Âs b. Vâil geçti; ayak tabanına işaret etti. O da Tâif'e gitmek üzere merkebine binip yola çıktı; merkebi bir şibrime (dikenli çalı) üzerine çöktü ve ayak tabanına bir diken battı; bu da onu öldürdü. Yanından el-Hâris b. et-Tılâtıla geçti; onun da başına işaret etti...
فَامْتَخَطَ قَيْحًا فَقَتَلَهُ. وَقَدْ ذُكِرَ فِي سَبَبِ مَوْتِهِمُ اخْتِلَافٌ قَرِيبٌ مِنْ هَذَا. وَقِيلَ: إِنَّهُمُ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ " شَبَّهَ مَا أَصَابَهُمْ فِي مَوْتِهِمْ بِالسَّقْفِ الواقع عليهم، على ما يأتي.
burnundan irin aktı ve bu onu öldürdü. Onların ölüm sebepleri hakkında buna yakın farklı rivayetler de zikredilmiştir. Yüce Allah'ın: { فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ } “Tavan tepelerinden üzerlerine çöktü” kavliyle onların murad edildiği; ölümleri esnasında başlarına gelen şeyin üzerlerine çöken tavana benzetildiği de söylenmiştir; geleceği üzere.
[سورة الحجر (١٥): آية ٩٦]
[Hicr Sûresi (15), Âyet 96]
الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٩٦)
{ الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilah edinirler. Yakında bilecekler!” (96)
هَذِهِ صِفَةُ الْمُسْتَهْزِئِينَ. وَقِيلَ: هُوَ ابْتِدَاءٌ وخبره" فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ".
Bu, alay edenlerin sıfatıdır. Mübtedâ olduğu ve haberinin de { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Yakında bilecekler” olduğu da söylenmiştir.
[سورة الحجر (١٥): آية ٩٧]
[Hicr Sûresi (15), Âyet 97]
وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ (٩٧)
{ وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ } “Andolsun ki onların söyledikleri sebebiyle göğsünün daraldığını çok iyi biliyoruz.” (97)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ) أَيْ قَلْبُكَ، لِأَنَّ الصَّدْرَ مَحَلُّ الْقَلْبِ. (بِما يَقُولُونَ) أَيْ بِمَا تَسْمَعُهُ مِنْ تَكْذِيبِكَ وَرَدِّ قولك، وتناله. ويناله أصحابك من أعدائك.
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ } “Andolsun ki göğsünün daraldığını çok iyi biliyoruz” kavli; yani kalbinin [daraldığını biliyoruz], çünkü göğüs kalbin mahallidir. { بِما يَقُولُونَ } “onların söyledikleri sebebiyle” kavli; yani seni yalanlamalarından, sözünü reddetmelerinden ve düşmanlarından sana ve ashabına ulaşan eziyetlerden işittiğin şeyler sebebiyle [göğsünün daraldığını biliyoruz].
[سورة الحجر (١٥): الآيات ٩٨ الى ٩٩]
[Hicr Sûresi (15), Âyetler 98-99]
فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (٩٨) وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (٩٩)
{ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (٩٨) وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (٩٩) } “Hemen Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol! Ve sana kesin olan (ölüm) gelinceye kadar Rabbine ibadet et.”
فيه مسألتان: الاولى- قوله تعالى: (فَسَبِّحْ) أَيْ فَافْزَعْ إِلَى الصَّلَاةِ، فَهِيَ غَايَةُ التسبيح ونهاية التقديس. وذلك تفسير لقوله: (وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ) لَا خَفَاءَ أَنَّ غَايَةَ الْقُرْبِ فِي الصَّلَاةِ حَالُ السُّجُودِ، كَمَا قَالَ ﵇: (أَقْرَبُ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ مِنْ رَبِّهِ وَهُوَ سَاجِدٌ فَأَخْلِصُوا الدُّعَاءَ). وَلِذَلِكَ خَصَّ السُّجُودَ بِالذِّكْرِ الثَّانِيَةُ: قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: ظَنَّ بَعْضُ النَّاسِ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَمْرِ هُنَا السُّجُودُ نَفْسَهُ، فَرَأَى هَذَا الْمَوْضِعَ مَحَلَّ سُجُودٍ فِي الْقُرْآنِ، وَقَدْ شَاهَدْتُ الْإِمَامَ بِمِحْرَابِ زَكَرِيَّا مِنَ الْبَيْتِ الْمُقَدَّسِ طَهَّرَهُ اللَّهُ، يَسْجُدُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَسَجَدْتُ مَعَهُ فِيهَا، وَلَمْ يَرَهُ جَمَاهِيرُ الْعُلَمَاءِ. قُلْتُ: قَدْ ذَكَرَ أَبُو بَكْرٍ النَّقَّاشُ أَنَّ هَاهُنَا سَجْدَةً عِنْدَ أَبِي حُذَيْفَةَ وَيَمَانِ بن رئاب، وراي أنها واجبة
Bu [ayette] iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { فَسَبِّحْ } “[Hemen] tesbih et” buyruğu, yani namaza sığın demektir; zira namaz, tesbihin nihai gayesi ve takdisin zirvesidir. Bu da { وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ } “ve secde edenlerden ol!” buyruğunun bir tefsiridir. Şüphe yok ki namazda [Allah'a] yakınlığın en üst mertebesi secde hâlidir; nitekim [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « أَقْرَبُ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ مِنْ رَبِّهِ وَهُوَ سَاجِدٌ فَأَخْلِصُوا الدُّعَاءَ » «Kulun Rabbine en yakın olduğu an secde hâlidir; öyleyse duayı ihlasla yapın.» İşte bu sebeple secdeyi özellikle zikretmiştir. İkincisi: İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bazı kimseler buradaki emirden maksadın bizzat [tilavet] secdesinin kendisi olduğunu zannetmiş ve burayı Kur'an'daki bir secde yeri olarak görmüştür. Nitekim Beytü'l-Makdis'te -Allah orayı arındırsın- Zekeriyyâ mihrabında bulunan imamın bu yerde secde ettiğini gördüm ve ben de onunla birlikte orada secde ettim; oysa âlimlerin cumhuru (çoğunluğu) bu görüşte değildir. Ben [Kurtubî] derim ki: Ebû Bekr en-Nakkâş, Ebû Huzeyfe ile Yemân b. Riâb katında burada bir secde bulunduğunu ve onun vacip olduğu görüşünde olduklarını nakletmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (٩٩) فِيهِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ: وَهُوَ أَنَّ الْيَقِينَ الْمَوْتُ. أَمَرَهُ بِعِبَادَتِهِ إِذْ قَصَّرَ عِبَادُهُ فِي خِدْمَتِهِ، وَأَنَّ ذَلِكَ يَجِبُ عَلَيْهِ. فَإِنْ قِيلَ: فَمَا فائدة قول:" حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ" وَكَانَ قَوْلُهُ:" وَاعْبُدْ رَبَّكَ" كَافِيًا فِي الْأَمْرِ بِالْعِبَادَةِ. قِيلَ لَهُ: الْفَائِدَةُ فِي هَذَا أَنَّهُ لَوْ قَالَ:" وَاعْبُدْ رَبَّكَ" مُطْلَقًا ثُمَّ عَبَدَهُ مَرَّةً وَاحِدَةً كَانَ مُطِيعًا، وَإِذَا قَالَ" حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ" كَانَ مَعْنَاهُ لَا تُفَارِقْ هَذَا حَتَّى تَمُوتَ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ سُبْحَانَهُ:" وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ" وَلَمْ يَقُلْ أَبَدًا، فَالْجَوَابُ أَنَّ الْيَقِينَ أَبْلَغُ مِنْ قَوْلِهِ: أَبَدًا، لِاحْتِمَالِ لَفْظِ الْأَبَدِ لِلَّحْظَةِ الْوَاحِدَةِ وَلِجَمِيعِ الْأَبَدِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى. وَالْمُرَادُ اسْتِمْرَارُ الْعِبَادَةِ مُدَّةَ حَيَاتِهِ، كَمَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحِ:" وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا". وَيَتَرَكَّبُ عَلَى هَذَا أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَالَ لِامْرَأَتِهِ: أَنْتِ طَالِقٌ أَبَدًا، وَقَالَ: نَوَيْتُ يَوْمًا أَوْ شَهْرًا كَانَتْ عَلَيْهِ الرَّجْعَةُ. وَلَوْ قَالَ: طَلَّقْتُهَا حَيَاتَهَا لَمْ يُرَاجِعْهَا. وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْيَقِينَ الْمَوْتُ حَدِيثُ أُمِّ الْعَلَاءِ الْأَنْصَارِيَّةِ، وَكَانَتْ مِنَ الْمُبَايِعَاتِ، وَفِيهِ: فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَمَّا عُثْمَانُ- أَعْنِي عُثْمَانَ بْنَ مَظْعُونٍ- فَقَدْ جَاءَهُ الْيَقِينُ وَإِنِّي لَأَرْجُوُ لَهُ الْخَيْرَ وَاللَّهِ مَا أَدْرِي وَأَنَا رَسُولُ اللَّهِ مَا يُفْعَلُ بِهِ" وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. انْفَرَدَ بِإِخْرَاجِهِ الْبُخَارِيُّ ﵀! وَكَانَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ يَقُولُ: مَا رَأَيْتُ يَقِينًا أَشْبَهَ بِالشَّكِّ مِنْ يَقِينِ النَّاسِ بِالْمَوْتِ ثُمَّ لَا يَسْتَعِدُّونَ لَهُ، يَعْنِي كَأَنَّهُمْ فِيهِ شَاكُّونَ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْيَقِينَ هُنَا الْحَقُّ الَّذِي لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ نَصْرِكَ عَلَى أعدائك، قال ابْنُ شَجَرَةَ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالْحَسَنِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ رَوَى جُبَيْرُ بْنُ نُفَيْرٍ عَنْ أَبِي مُسْلِمٍ الْخَوْلَانِيِّ أَنَّهُ سَمِعَهُ يَقُولُ إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" مَا أُوحِيَ إِلَيَّ أَنْ أَجْمَعَ الْمَالَ وَأَكُونَ مِنَ التَّاجِرِينَ لَكِنْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنْ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ".
Yüce Allah'ın: { وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (٩٩) } “Ve sana kesin olan (ölüm) gelinceye kadar Rabbine ibadet et!” kavli: Bunda tek bir mesele vardır; o da yakînin ölüm olduğudur. Kullarının O'na kullukta kusur ettiği [bir ortamda] O'na ibadet etmesini emretmiştir ve bunun ona vacip olduğunu [bildirmiştir]. Eğer: “{ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } 'Sana kesin olan gelinceye kadar' kavlinin faydası nedir? Zira { وَاعْبُدْ رَبَّكَ } 'Rabbine ibadet et' kavli ibadeti emretmede yeterliydi.” denilirse; ona şöyle cevap verilir: Bundaki fayda şudur: Eğer mutlak olarak “Rabbine ibadet et” deseydi ve o da O'na bir defa ibadet etseydi, itaat etmiş olurdu. Fakat: “Sana yakîn (ölüm) gelinceye kadar” buyurunca, bunun manası: “Ölünceye kadar bundan ayrılma” olur. Eğer: “Sübhân [olan Allah] nasıl: { وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } 'Sana kesin olan gelinceye kadar Rabbine ibadet et' buyurdu da 'ebeden (daima)' demedi?” denilirse; cevap şudur: Yakîn [ifadesi], O'nun 'ebeden' buyurmasından daha beliğdir; çünkü ebed lafzı hem tek bir an için hem de bütün ebed (zaman) için ihtimal taşır. Bu mana daha önce geçmişti. Burada kastedilen, sâlih kulun: { وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا } “Yaşadığım sürece bana namazı ve zekâtı emretti” dediği gibi, hayatı boyunca ibadetin devam etmesidir. Buna bağlı olarak şu [fıkhî mesele] ortaya çıkar: Bir adam karısına: “Sen ebeden boşsun” der ve: “Bir günü veya bir ayı kastettim” derse, ona ric‘at (dönüş) hakkı olur. Fakat: “Hayatı boyunca onu boşadım” derse, ona dönemez (ric'at edemez). Yakînin ölüm olduğuna delil, [Resûlullah'a] biat eden kadınlardan olan Ümmü'l-Alâ el-Ensâriyye'nin rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « أَمَّا عُثْمَانُ- أَعْنِي عُثْمَانَ بْنَ مَظْعُونٍ- فَقَدْ جَاءَهُ الْيَقِينُ وَإِنِّي لَأَرْجُوُ لَهُ الْخَيْرَ وَاللَّهِ مَا أَدْرِي وَأَنَا رَسُولُ اللَّهِ مَا يُفْعَلُ بِهِ » «Osman'a —yani Osman b. Maz'ûn'a— gelince; şüphesiz ona yakîn (ölüm) gelmiştir. Ben de onun için hayır umuyorum. Allah'a yemin olsun ki ben Allah'ın elçisi olduğum hâlde [yarın] ona ne yapılacağını bilemem.» Ve hadisi zikretti. Bu hadisi rivayet etmekte Buhârî rahimehullâh tek kalmıştır. Ömer b. Abdilazîz şöyle derdi: “İnsanların ölüme olan kesin inançları (yakîn) varken sonra da ona hazırlanmamaları kadar şüpheye benzeyen bir yakîn görmedim.” Yani sanki onlar bundan şüphe duyuyor gibidirler. Buradaki yakînin, düşmanlarına karşı sana gelecek olan zaferden ibaret şüphesiz hak olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Şecere söylemiştir. Birincisi ise daha sahihtir; bu da Mücâhid, Katâde ve el-Hasan'ın kavlidir. Doğrusunu Allah bilir. Cübeyr b. Nüfeyr, Ebû Müslim el-Havlânî'den rivayet ettiğine göre o, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: « مَا أُوحِيَ إِلَيَّ أَنْ أَجْمَعَ الْمَالَ وَأَكُونَ مِنَ التَّاجِرِينَ لَكِنْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنْ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ » «Bana mal toplayıp tüccarlardan olmam vahyedilmedi; fakat bana: 'Hemen Rabbini hamd ile tesbih et, secde edenlerden ol ve sana kesin olan (ölüm) gelinceye kadar Rabbine ibadet et!' diye vahyedildi.»