Binûn

Nahl Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَعَلاماتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ (١٦)

{ وَعَلاماتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ } “Ve nice alametler [kıldı]. Onlar yıldızla da yol bulurlar.”

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَلاماتٍ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْعَلَامَاتُ مَعَالِمُ الطُّرُقِ بِالنَّهَارِ، أَيْ جَعَلَ لِلطَّرِيقِ عَلَامَاتٍ يَقَعُ الِاهْتِدَاءُ بِهَا. (وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ) يَعْنِي بِاللَّيْلِ، وَالنَّجْمُ يُرَادُ بِهِ النُّجُومُ. وَقَرَأَ ابْنُ وَثَّابٍ" وَبِالنُّجُمِ". الْحَسَنُ: بِضَمِّ النُّونِ وَالْجِيمِ جَمِيعًا وَمُرَادُهُ النُّجُومُ، فَقَصَرَهُ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَعَلاماتٍ } “Ve nice alametler...” buyruğudur. İbn Abbâs şöyle demiştir: Alametler, gündüzün yol işaretleridir; yani yola kendisiyle hidayet bulunacak (yol bulunacak) alametler koydu. { وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ } “Ve onlar yıldızla da yol bulurlar” yani geceleyin. Yıldız (en-Necm) ile yıldızlar kastedilir. İbn Vessâb “وَبِالنُّجُمِ” şeklinde okumuştur. el-Hasen, nun ve cim harflerinin ikisinin de zammesiyle okumuştur; bununla yıldızları kastetmiş ve şairin dediği gibi kısaltmıştır:

إِنَّ الْفَقِيرَ بَيْنَنَا قَاضٍ حَكَمْ ... أَنْ تَرِدَ الْمَاءَ إِذَا غَابَ النُّجُمْ

Aramızda fakir, hüküm veren bir kadıdır / Yıldızlar battığında suya varman [için].

وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ لِمَنْ قَرَأَ" النُّجْمُ" إِلَّا أَنَّهُ سَكَّنَ اسْتِخْفَافًا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ النُّجُمُ جَمْعُ نَجْمٍ كَسُقُفٍ وَسَقْفٍ. وَاخْتُلِفَ فِي النُّجُومِ، فَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْجَدْيُ وَالْفَرْقَدَانِ. وَقِيلَ: الثُّرَيَّا. قَالَ الشَّاعِرُ:

“en-Nucm” şeklinde okuyan kimse için de durum böyledir; ancak o hafiflik olsun diye sakin kılmıştır. “en-Nucum” kelimesinin “sakf”ın çoğulu “sukuf” gibi “necm”in çoğulu olması da caizdir. Yıldızlar hakkında ihtilaf edilmiştir: el-Ferrâ: “el-Cedy (Kutup Yıldızı) ve el-Farkadân (İki Kutup Yıldızıdır)” demiştir. Süreyyâ (Ülker Yıldızı) olduğu da söylenmiştir. Şair şöyle demiştir:

حَتَّى إِذَا مَا اسْتَقَلَّ النَّجْمُ فِي غَلَسٍ ... وَغُودِرَ الْبَقْلُ مَلْوِيٌّ وَمَحْصُودُ

Nihayet necm (Süreyyâ) alacakaranlıkta yükseldiğinde / Ve otlar bükülmüş ve biçilmiş halde bırakıldığında

أَيْ مِنْهُ مَلْوِيٌّ وَمِنْهُ مَحْصُودٌ، وَذَلِكَ عِنْدَ طُلُوعِ الثُّرَيَّا يَكُونُ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: الْعَلَامَاتُ الْجِبَالُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هِيَ النُّجُومُ، لِأَنَّ مِنَ النُّجُومِ مَا يُهْتَدَى بِهَا، وَمِنْهَا مَا يَكُونُ عَلَامَةً لَا يُهْتَدَى بِهَا، وَقَالَهُ قَتَادَةُ وَالنَّخَعِيُّ. وَقِيلَ: تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ:" وَعَلاماتٍ" ثُمَّ ابْتَدَأَ وَقَالَ:" وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ". وَعَلَى الْأَوَّلِ: أي وجعل لكم علامات ونجو ما تَهْتَدُونَ بِهَا. وَمِنَ الْعَلَامَاتِ الرِّيَاحُ يُهْتَدَى بِهَا. وَفِي الْمُرَادِ بِالِاهْتِدَاءِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- فِي الْأَسْفَارِ،

Yani [otların] bir kısmı bükülmüş, bir kısmı da biçilmiştir; bu da Süreyyâ (Ülker Yıldızı)’nın doğuşu vaktinde olur. el-Kelbî şöyle demiştir: “Alâmetler, dağlardır.” Mücâhid ise: “Onlar yıldızlardır; çünkü yıldızlardan bir kısmı kendileriyle yol bulunan, bir kısmı da kendisiyle yol bulunmayan [sadece] bir alâmet olan [yıldızlar]dır” demiştir. Bunu Katâde ve en-Nehaî de söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Söz, { وَعَلَامَاتٍ } “ve alâmetler [yarattı]” buyruğunda tamamlanmış, sonra [yeni bir cümleye] başlanarak: { وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ } “Ve onlar yıldızla da yol bulurlar” buyrulmuştur. İlk [görüşe] göre ise mana: “Sizin için kendileriyle yol bulacağınız alâmetler ve yıldızlar var etti” şeklindedir. Alâmetlerden biri de kendileriyle yön tayin edilip yol bulunan rüzgârlardır. Yol bulmaktan (ihtidâ) maksadın ne olduğu hususunda iki görüş vardır: Birincisi, yolculuklardadır;

وَهَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ. الثَّانِي- فِي الْقِبْلَةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ تَعَالَى:" وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ" قَالَ:" هُوَ الْجَدْيُ يا بن عَبَّاسٍ، عَلَيْهِ قِبْلَتُكُمْ وَبِهِ تَهْتَدُونَ فِي بَرِّكُمْ وَبَحْرِكُمْ" ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. الثَّانِيَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَمَّا جَمِيعُ النُّجُومِ فَلَا يَهْتَدِي بِهَا إِلَّا الْعَارِفُ بِمَطَالِعِهَا وَمَغَارِبِهَا، وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْجَنُوبِيِّ وَالشَّمَالِيِّ مِنْهَا، وَذَلِكَ قَلِيلٌ فِي الْآخَرِينَ. وَأَمَّا الثُّرَيَّا فَلَا يَهْتَدِي بِهَا إِلَّا مَنْ يَهْتَدِي بِجَمِيعِ النُّجُومِ. وَإِنَّمَا الْهُدَى لِكُلِ أَحَدٍ بِالْجَدْيِ وَالْفَرْقَدَيْنِ، لِأَنَّهَا مِنَ النُّجُومِ الْمُنْحَصِرَةِ الْمَطَالِعِ الظَّاهِرَةِ السَّمْتِ الثَّابِتَةِ فِي الْمَكَانِ، فَإِنَّهَا تَدُورُ عَلَى الْقُطْبِ الثَّابِتِ دَوَرَانًا مُحَصَّلًا، فَهِيَ أَبَدًا هُدَى الْخَلْقِ فِي الْبَرِّ إِذَا عَمِيَتِ الطُّرُقُ، وَفِي الْبَحْرِ عِنْدَ مَجْرَى السُّفُنِ، وَفِي الْقِبْلَةِ إِذَا جُهِلَ السَّمْتُ، وَذَلِكَ عَلَى الْجُمْلَةِ بِأَنْ تَجْعَلَ الْقُطْبَ عَلَى ظَهْرِ مَنْكِبِكَ الْأَيْسَرِ فَمَا اسْتَقْبَلْتَ فَهُوَ سَمْتُ الْجِهَةِ. قُلْتُ: وَسَأَلَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ النَّجْمِ فَقَالَ:" هُوَ الْجَدْيُ عَلَيْهِ قِبْلَتُكُمْ وَبِهِ تَهْتَدُونَ فِي بَرِّكُمْ وَبَحْرِكُمْ". وَذَلِكَ أَنَّ آخِرَ الْجَدْيِ بَنَاتُ نَعْشٍ الصُّغْرَى وَالْقُطْبُ الَّذِي تَسْتَوِي عَلَيْهِ الْقِبْلَةُ بَيْنَهَا. الثَّالِثَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَحُكْمُ اسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنْ يَرَاهَا وَيُعَايِنَهَا فَيَلْزَمُهُ اسْتِقْبَالُهَا وَإِصَابَتُهَا وَقَصْدُ جِهَتِهَا بِجَمِيعِ بَدَنِهِ. وَالْآخَرُ- أَنْ تَكُونَ الْكَعْبَةُ بِحَيْثُ لَا يَرَاهَا فَيَلْزَمُهُ التَّوَجُّهُ نَحْوَهَا وَتِلْقَاءَهَا بِالدَّلَائِلِ، وَهِيَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالرِّيَاحُ وَكُلُّ مَا يُمْكِنُ بِهِ مَعْرِفَةُ جِهَتِهَا، وَمَنْ غَابَتْ عَنْهُ وَصَلَّى مُجْتَهِدًا إِلَى غَيْرِ نَاحِيَتِهَا وَهُوَ مِمَّنْ يُمْكِنُهُ الِاجْتِهَادُ فَلَا صَلَاةَ لَهُ، فَإِذَا صَلَّى مُجْتَهِدًا مُسْتَدِلًّا ثُمَّ انْكَشَفَ لَهُ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْ صَلَاتِهِ أَنَّهُ صَلَّى إِلَى غَيْرِ الْقِبْلَةِ أَعَادَ إِنْ كَانَ فِي وَقْتِهَا، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِوَاجِبٍ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ قَدْ أَدَّى فَرْضَهُ عَلَى مَا أُمِرَ به. عَلَى مَا أُمِرَ بِهِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْبَقَرَةِ" مُسْتَوْفًى والحمد لله:

Cumhurun görüşü budur. İkinci [görüş]: Kıble hususundadır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Yüce [Allah'ın]: { وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ } “Ve onlar yıldızla da yol bulurlar” [buyruğunu] sordum. Şöyle buyurdu: «Ey İbn Abbâs! O, Kutup Yıldızı'dır (el-Cedy); kıbleniz onun üzerinedir, karanızda ve denizinizde onunla yol bulursunuz.» Bunu el-Mâverdî zikretmiştir. İkinci [Mesele]- İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bütün yıldızlara gelince; bunların doğuş ve batış yerlerini, güneydeki ve kuzeydeki arasındaki farkı ancak bunları bilen kimse [yol bulmada] kılavuz edinebilir; bu da sonrakiler arasında pek az bulunur. Süreyyâ'ya gelince; onunla ancak bütün yıldızlarla yol bulabilen kimse kılavuzluk edinebilir. Herkes için yol bulma ise sadece Cedy (Kutup Yıldızı) ve Ferkadeyn (Küçük Ayı'nın iki parlak yıldızı) iledir. Çünkü bunlar doğuş yerleri sınırlı, istikameti belirgin ve mekânda sabit yıldızlardandır. Zira bunlar sabit kutup etrafında belirli bir dönüşle dönerler. Dolayısıyla yollar belirsizleştiğinde karada, gemilerin seyrüseferi esnasında denizde ve yön bilinmediğinde kıble konusunda yaratılmışlar için daima birer kılavuzdur. Bu da özetle Kutup [Yıldızı]'nı sol omzunun arkasına almanla olur; artık yöneldiğin taraf o cihetin istikametidir. Derim ki: İbn Abbâs Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e necmi (yıldızı) sordu; o da şöyle buyurdu: «O, Kutup Yıldızı'dır (el-Cedy); kıbleniz onun üzerinedir, karanızda ve denizinizde onunla yol bulursunuz.» Bunun sebebi şudur: Kutup Yıldızı'nın (el-Cedy) sonu Küçük Ayı'dır (Benâtü Na'şi's-Suğrâ) ve kıblenin istikamet bulduğu kutup da onun arasındadır. Üçüncü [Mesele]- Âlimlerimiz şöyle demiştir: Kıbleye yönelmenin hükmü iki vecih üzeredir: Birincisi: Onu görüp bizzat müşahede etmesidir ki bu durumda ona yönelmesi, isabet ettirmesi ve bütün bedeniyle onun cihetini kastetmesi gerekir. Diğeri ise: Kâbe'yi göremeyeceği bir yerde bulunmasıdır ki bu durumda deliller vasıtasıyla ona doğru ve karşısına yönelmesi gerekir; bu [deliller] de güneş, ay, yıldızlar, rüzgârlar ve yönünü bilmenin mümkün olduğu her şeydir. Kâbe kendisinden uzakta olan ve ictihad etmesi mümkün kimselerden olduğu halde ictihad ederek onun yönünden başka bir tarafa namaz kılan kimsenin namazı [geçerli] değildir. Eğer delillere dayanarak ictihad edip namaz kılar, sonra namazını bitirdikten sonra kıbleden başka bir yöne kıldığı ortaya çıkarsa, şayet vakti içindeyse [namazı] iade eder; ancak emrolunduğu şekilde farzını eda etmiş olduğu için bu ona vacip değildir. Bu mana el-Bakara [suresi tefsirin]de etraflıca geçmişti, Allah'a hamdolsun.

[سورة النحل (١٦): آية ١٧]

[Nahl Suresi (16), Ayet 17]

أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٧)

{ أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “O halde yaratan, yaratamayan gibi midir? Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَفَمَنْ يَخْلُقُ" هُوَ اللَّهُ تَعَالَى. (كَمَنْ لَا يَخْلُقُ) يُرِيدُ الْأَصْنَامَ. (أَفَلا تَذَكَّرُونَ) أَخْبَرَ عَنِ الْأَوْثَانِ الَّتِي لَا تَخْلُقُ وَلَا تضر ولا تنفع، كما يخبر عمن يعمل عَلَى مَا تَسْتَعْمِلُهُ الْعَرَبُ فِي ذَلِكَ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَهَا فَذُكِرَتْ بِلَفْظِ" مَنْ" كَقَوْلِهِ:" أَلَهُمْ أَرْجُلٌ ". وَقِيلَ: لِاقْتِرَانِ الضَّمِيرِ فِي الذِّكْرِ بِالْخَالِقِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ كَقَوْلِ الْعَرَبِ: اشْتَبَهَ عَلَيَّ الرَّاكِبُ وَجَمَلُهُ فَلَا أَدْرِي مَنْ ذَا وَمَنْ ذَا، وَإِنْ كَانَ أَحَدُهُمَا غَيْرُ إِنْسَانٍ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَيُسْأَلُ بِ" مَنْ" عَنِ الْبَارِئِ تَعَالَى وَلَا يُسْأَلُ عَنْهُ بِ" مَا"، لِأَنَّ" مَا" إِنَّمَا يُسْأَلُ بِهَا عَنِ الْأَجْنَاسِ، وَاللَّهُ تَعَالَى لَيْسَ بِذِي جِنْسٍ، وَلِذَلِكَ أَجَابَ مُوسَى ﵇ حين قال له:" فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى " وَلَمْ يُجِبْ حِينَ قَالَ لَهُ:" وَما رَبُّ الْعالَمِينَ " إِلَّا بِجَوَابِ" مَنْ" وَأَضْرَبَ عَنْ جَوَابِ" مَا" حِينَ كَانَ السُّؤَالُ فَاسِدًا. وَمَعْنَى الْآيَةِ: مَنْ كَانَ قَادِرًا عَلَى خَلْقِ الْأَشْيَاءِ الْمُتَقَدِّمَةِ الذِّكْرِ كَانَ بِالْعِبَادَةِ أَحَقُّ مِمَّنْ هُوَ مَخْلُوقٌ لَا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ،" هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ "" أَرُونِي ماذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ ".

Yüce Allah'ın: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ } “O halde yaratan...” buyruğunda [kastedilen] Yüce Allah'tır. { كَمَنْ لَا يَخْلُقُ } “...yaratamayan gibi midir?” ifadesiyle putları kastetmektedir. { أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” Yaratmayan, zarar ve fayda vermeyen putlardan, akıl sahiplerinden haber verir gibi haber vermiştir; bu da Arapların bu husustaki kullanımına göredir. Zira onlar putlara ibadet ediyorlardı; bu yüzden { أَلَهُمْ أَرْجُلٌ } “Onların ayakları mı var?” ayetinde olduğu gibi “men (kim)” lafzıyla zikredilmiştir. Bir görüşe göre de zikredilirken zamirin Yaratıcı'ya bitiştirilmesi sebebiyledir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Bu, Arapların: “Binici ile devesi bana karışık geldi, hangisi o, hangisi öbürü bilemiyorum” demeleri gibidir; oysa ikisinden biri insan değildir. el-Mehdevî şöyle demiştir: Yüce Bârî hakkında “men (kim)” ile soru sorulur, “mâ (ne)” ile soru sorulmaz; çünkü “mâ” ile ancak cinsler hakkında soru sorulur, Yüce Allah ise bir cins sahibi değildir. Bundan dolayı Mûsâ aleyhisselâm, kendisine: { فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى } “Ey Mûsâ! Sizin Rabbiniz kimdir?” dediğinde cevap vermiş; kendisine: { وَما رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi de nedir?” dediğinde ise ancak “men” sorusunun cevabıyla cevap vermiş, soru fasit olduğu için “mâ”nın cevabından yüz çevirmiştir. Ayetin manası şudur: Zikri geçen şeyleri yaratmaya kadir olan Zat, hiçbir zarar ve fayda vermeyen bir mahluktan ibadete daha layıktır. { هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } “İşte bu Allah'ın yaratışıdır. Gösterin bana O'ndan başkaları ne yaratmıştır?” { أَرُونِي ماذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ } “Gösterin bana, yerden neyi yaratmışlar?”

[سورة النحل (١٦): الآيات ١٨ الى ١٩]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 18-19]

وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨) وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَما تُعْلِنُونَ (١٩)

{ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Eğer Allah'ın nimetini sayacak olursanız onu sayıp bitiremezsiniz. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَما تُعْلِنُونَ } “Allah gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilir.”

قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها) تقدم في إبراهيم. (إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ. وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَما تُعْلِنُونَ) أَيْ مَا تُبْطِنُونَهُ وَمَا تظهرونه. وقد تقدم جميع هذا مستوفى.

Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } “Eğer Allah'ın nimetini sayacak olursanız onu sayıp bitiremezsiniz” buyruğu İbrâhîm Suresi'nde geçmişti. { إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ . وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَما تُعْلِنُونَ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Allah gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilir” yani içinizde sakladığınızı da açığa vurduğunuzu da [bilir]. Bütün bunlar daha önce etraflıca geçmişti.

[سورة النحل (١٦): الآيات ٢٠ الى ٢١]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 20-21]

وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ (٢٠) أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٢١)

{ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “Allah'tan başka yalvarıp yakardıkları ise hiçbir şey yaratamazlar; bilakis kendileri yaratılmaktadırlar.” (20) { أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } “[Onlar] diriler değil, ölülerdir ve ne zaman yeniden diriltileceklerini de bilmezler.” (21)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" تَدْعُونَ" بِالتَّاءِ لِأَنَّ مَا قَبْلَهُ خِطَابٌ. رَوَى أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَهُبَيْرَةَ عَنْ حَفْصٍ" يَدْعُونَ" بِالْيَاءِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ يَعْقُوبَ. فَأَمَّا قَوْلُهُ:" مَا تُسِرُّونَ وَما تُعْلِنُونَ" فَكُلُّهُمْ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، إِلَّا مَا رَوَى هُبَيْرَةُ عَنْ حَفْصٍ عَنْ عَاصِمٍ أَنَّهُ قَرَأَ بِالْيَاءِ. (لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً) أَيْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى خلق شي (وَهُمْ يُخْلَقُونَ). (أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ) أَيْ هُمْ أَمْوَاتٌ، يَعْنِي الْأَصْنَامَ، لَا أَرْوَاحَ فِيهَا وَلَا تَسْمَعُ وَلَا تُبْصِرُ، أَيْ هِيَ جَمَادَاتٌ فَكَيْفَ تَعْبُدُونَهَا وَأَنْتُمْ أَفْضَلُ مِنْهَا بِالْحَيَاةِ. (وَما يَشْعُرُونَ) يَعْنِي الْأَصْنَامَ. (أَيَّانَ يُبْعَثُونَ) وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ،" إِيَّانَ" بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، وَهُمَا لُغَتَانِ، مَوْضِعُهُ نُصِبَ بِ" يُبْعَثُونَ" وَهِيَ فِي مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ. وَالْمَعْنَى: لَا يَدْرُونَ مَتَى يُبْعَثُونَ. وَعَبَّرَ عَنْهَا كَمَا عَبَّرَ عَنِ الْآدَمِيِّينَ، لِأَنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّهَا تَعْقِلُ عَنْهُمْ وَتَعْلَمُ وَتَشْفَعُ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، فَجَرَى خِطَابُهُمْ عَلَى ذَلِكَ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ الْأَصْنَامَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَهَا أَرْوَاحٌ فَتَتَبَرَّأُ مِنْ عِبَادَتِهِمْ، وَهِيَ فِي الدُّنْيَا جَمَادٌ لَا تَعْلَمُ مَتَى تُبْعَثُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، تُبْعَثُ الْأَصْنَامُ وَتُرَكَّبُ فِيهَا الْأَرْوَاحُ وَمَعَهَا شَيَاطِينُهَا فَيَتَبَرَّءُونَ مِنْ عَبَدَتِهَا، ثُمَّ يُؤْمَرُ بِالشَّيَاطِينِ وَالْمُشْرِكِينَ إِلَى النَّارِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْأَصْنَامَ تُطْرَحُ فِي النَّارِ مَعَ عَبَدَتِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، دَلِيلُهُ" إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ ". وَقِيلَ: تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ:" لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ" ثُمَّ ابْتَدَأَ فَوَصَفَ الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّهُمْ أَمْوَاتٌ، وَهَذَا الْمَوْتُ مَوْتُ كُفْرٍ." وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ" أَيْ وَمَا يَدْرِي الْكُفَّارُ مَتَى يُبْعَثُونَ، أَيْ وَقْتَ الْبَعْثِ، لِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْبَعْثِ حَثَى يَسْتَعِدُّوا لِلِقَاءِ اللَّهِ. وَقِيلَ: أَيْ وَمَا يُدْرِيهِمْ مَتَى السَّاعَةُ، وَلَعَلَّهَا تَكُونُ قَرِيبًا.

Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka dua ettikleri ise...” buyruğunda genel kıraat, öncesi hitap olduğu için te ile “تدعون (ted'ûne)” şeklindedir. Ebû Bekr, Âsım'dan ve Hübeyre, Hafs'tan ye ile “يدعون (yed'ûne)” şeklinde rivayet etmiştir; bu Ya'kûb'un da kıraatidir. Yüce Allah'ın { مَا تُسِرُّونَ وَما تُعْلِنُونَ } “gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da” buyruğuna gelince, Hübeyre'nin Hafs tarikiyle Âsım'dan ye ile okuduğuna dair rivayeti hariç, hepsi hitap olarak te iledir. { لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً } yani hiçbir şeyi yaratmaya güç yetiremezler { وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “zaten kendileri yaratılmaktadırlar”. { أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ } yani onlar ölülerdir; putları kastetmektedir. Onlarda ruh yoktur, işitmezler ve görmezler; yani onlar cansız varlıklardır (cemâdâttır). Sizler hayat sahibi olmakla onlardan daha üstünken onlara nasıl ibadet edersiniz? { وَما يَشْعُرُونَ } yani putlar [bilmezler], { أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } “ne zaman diriltileceklerini”. es-Sülemî hemzenin kesresiyle “إيان (iyyâne)” şeklinde okumuştur; ikisi iki ayrı lügattir. İrabtaki yeri “يُبْعَثُونَ” fiili ile mensuptur ve istifham anlamındadır. Manası: Ne zaman diriltileceklerini bilmezler. Onlardan insanlardan bahsedilir gibi bahsedilmiştir; çünkü müşrikler onların kendileri adına akıl erdirdiğini, bildiğini ve Yüce Allah katında kendilerine şefaatçi olacağını iddia ediyorlardı; bu sebeple onlara hitap buna göre cereyan etti. Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah kıyamet gününde putları ruhları olduğu halde diriltecek, onlar da kendilerine ibadet edilmesinden teberrî edeceklerdir (uzak olduklarını söyleyeceklerdir); oysa onlar dünyada ne zaman diriltileceklerini bilmeyen birer cansız varlıktı. İbn Abbâs şöyle demiştir: Putlar diriltilir, içlerine ruhlar yerleştirilir, şeytanları da yanlarında bulunur; böylece kendilerine tapanlardan uzak olduklarını bildirirler. Sonra şeytanlar ve müşrikler ateşe sevk edilir. Kıyamet gününde putların kendilerine tapanlarla birlikte ateşe atılacağı da söylenmiştir; bunun delili: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” ayetidir. Şöyle de denilmiştir: Söz { لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “hiçbir şey yaratamazlar, kendileri yaratılmaktadırlar” buyruğunda tamamlanmış, sonra yeniden başlanarak müşrikler ölüler olarak nitelendirilmiştir ki bu ölüm küfür ölümüdür. { وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } yani kâfirler ne zaman diriltileceklerini, yani diriliş vaktini bilmezler; çünkü Allah'a kavuşmaya hazırlanmak için dirilişe inanmazlar. Şöyle de denilmiştir: Yani kıyametin ne zaman kopacağını ne bilirler, belki de o yakındır.

[سورة النحل (١٦): الآيات ٢٢ الى ٢٣]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 22-23]

إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ (٢٢) لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ (٢٣)

{ إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ } “İlahınız tek bir ilahtır. Ahirete inanmayanların kalpleri ise inkârcıdır ve onlar büyüklük taslayanlardır.” (22) { لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ } “Hiç şüphesiz Allah, onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir. Muhakkak ki O, büyüklük taslayanları sevmez.” (23)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ) لَمَّا بَيَّنَ اسْتِحَالَةَ الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْمَعْبُودَ وَاحِدٌ لَا رَبَّ غَيْرُهُ وَلَا مَعْبُودَ سِوَاهُ. (فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ أَيْ لا تقبل الوعظ ولا ينجع فِيهَا الذِّكْرُ، وَهَذَا رَدٌّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ. (وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ) أي مُتَكَبِّرُونَ مُتَعَظِّمُونَ عَنْ قَبُولِ الْحَقِّ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ " مَعْنَى الِاسْتِكْبَارِ. (لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ) أَيْ مِنَ الْقَوْلِ وَالْعَمَلِ فَيُجَازِيهِمْ. قَالَ الْخَلِيلُ:" لَا جَرَمَ" كَلِمَةُ تَحْقِيقٍ وَلَا تَكُونُ إِلَّا جَوَابًا، يُقَالُ: فَعَلُوا ذَلِكَ، فَيُقَالُ: لَا جَرَمَ سَيَنْدَمُونَ. أَيْ حَقًّا أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذَا فِي هُودٍ" " مُسْتَوْفًى. (إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ) أَيْ لَا يُثِيبُهُمْ وَلَا يُثْنِي عَلَيْهِمْ. وَعَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ أَنَّهُ مَرَّ بِمَسَاكِينَ قَدْ قَدَّمُوا كِسَرًا بَيْنَهُمْ وَهُمْ يَأْكُلُونَ فَقَالُوا: الْغِذَاءَ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ، فَنَزَلَ وَجَلَسَ مَعَهُمْ وَقَالَ: (إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ) فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ: قَدْ أَجَبْتُكُمْ فَأَجِيبُونِي، فَقَامُوا مَعَهُ إِلَى مَنْزِلِهِ فَأَطْعَمَهُمْ وَسَقَاهُمْ وَأَعْطَاهُمْ وَانْصَرَفُوا. قَالَ الْعُلَمَاءُ: وَكُلُّ ذَنْبٍ يُمْكِنُ التَّسَتُّرُ مِنْهُ وَإِخْفَاؤُهُ إِلَّا الْكِبْرَ، فَإِنَّهُ فِسْقٌ يَلْزَمُهُ الْإِعْلَانُ، وَهُوَ أَصْلُ الْعِصْيَانِ كُلِّهِ. وَفِي الْحَدِيثِ الصحيح" إن المتكبرين يُحْشَرُونَ أَمْثَالَ الذَّرِّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَطَؤُهُمُ النَّاسُ بِأَقْدَامِهِمْ لِتَكَبُّرِهِمْ". أَوْ كَمَا قَالَ ﷺ:" تُصَغَّرُ لَهُمْ أَجْسَامُهُمْ فِي الْمَحْشَرِ حَتَّى يَضُرَّهُمْ صِغَرُهَا وَتُعَظَّمُ لَهُمْ فِي النَّارِ حتى يضرهم عظمها".

Yüce Allah'ın: { إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “İlahınız tek bir ilahtır” buyruğunda, Yüce Allah'a ortak koşmanın imkânsızlığını açıkladıktan sonra, ibadete layık olanın tek olduğunu, O'ndan başka hiçbir Rab ve O'ndan gayrı hiçbir ilah bulunmadığını beyan etmiştir. { فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ } “Ahirete inanmayanların kalpleri ise inkârcıdır” yani öğüdü kabul etmez ve hatırlatma onlara fayda vermez; bu da Kaderiyye'ye bir reddir. { وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ } “ve onlar büyüklük taslayanlardır” yani hakkı kabul etmekten kibirlenen, kendilerini büyük görenlerdir. İstikbârın anlamı el-Bakara Suresi'nde geçmişti. { لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “Şüphe yok ki Allah, onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir” yani söz ve amelden [her şeyi bilir] ve onları cezalandırır. el-Halîl şöyle demiştir: “Lâ cereme” kesinlik kelimesidir ve ancak cevap olarak gelir. “Şunu yaptılar” denilir, cevaben de: “Lâ cereme seyendemûn (Hiç şüphesiz pişman olacaklar)” denir. Yani kesinlikle onlar için ateş vardır. Buna dair açıklama Hûd Suresi'nde etraflıca geçmişti. { إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ } “Şüphesiz O, büyüklük taslayanları sevmez” yani onlara sevap vermez ve onları övmez. Hüseyin b. Ali'den rivayet edildiğine göre o, önlerine kuru ekmek parçaları koyup yemekte olan yoksulların yanından geçti. Onlar: “Ey Ebâ Abdillâh, yemeğe buyur!” dediler. O da bineğinden inip yanlarına oturdu ve: { إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ } “Şüphesiz O, büyüklük taslayanları sevmez” dedi. Yemeğini bitirince: “Ben sizin davetinize icabet ettim, siz de benim davetime icabet edin” dedi. Onlar da onunla birlikte evine gittiler; onlara yemek yedirdi, içirdi, ihsanda bulundu ve ayrıldılar. Âlimler şöyle demiştir: Kibirden başka her günahtan örtünmek ve onu gizlemek mümkündür; zira kibir, açığa vurulması kaçınılmaz olan bir fâsıklıktır ve bütün isyanların aslıdır. Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: “Kibirlenenler kıyamet gününde zerreler misali haşredilirler; kibirleri sebebiyle insanlar onları ayaklarıyla çiğnerler.” Yahut sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu gibi: “Mahşerde bedenleri küçüklükleri kendilerine zarar verecek derecede küçültülür, ateşte ise büyüklükleri kendilerine zarar verecek derecede büyütülür.”

[سورة النحل (١٦): آية ٢٤]

[Nahl Suresi (16), Ayet 24]

وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٢٤)

{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Onlara: 'Rabbiniz ne indirdi?' denildiği zaman: 'Öncekilerin masalları!' dediler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ) يَعْنِي وَإِذَا قِيلَ لِمَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِمَّنْ لَا يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ وَقُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ بِالْبَعْثِ" مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ". قِيلَ: الْقَائِلُ النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ، وَأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِيهِ، وَكَانَ خَرَجَ إِلَى الْحِيرَةِ فَاشْتَرَى أَحَادِيثَ (كَلَيْلَةَ وَدِمْنَةَ) فَكَانَ يَقْرَأُ عَلَى قُرَيْشٍ وَيَقُولُ: مَا يَقْرَأُ مُحَمَّدٌ عَلَى أَصْحَابِهِ إِلَّا أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ، أي ليس هو من تنزيل

Yüce Allah'ın: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ } “Onlara: 'Rabbiniz ne indirdi?' denildiği zaman” buyruğu; ahirete iman etmeyen ve kalpleri yeniden dirilişi inkâr eden, daha önce zikredilmiş kimselere: “Rabbiniz ne indirdi?” denildiği zaman, [demektir]. [Bunu] söyleyenin en-Nadr b. el-Hâris olduğu ve ayetin onun hakkında indiği söylenmiştir. O, el-Hîre'ye gitmiş ve (Kelîle ve Dimne) hikâyelerini satın almıştı; bunları Kureyş'e okuyor ve: “Muhammed'in ashabına okuduğu şeyler, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir; yani o, indirilmiş [bir şey]...

رَبِّنَا. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ هُمُ الْقَائِلُونَ لَهُمُ اخْتِبَارًا فَأَجَابُوا بِقَوْلِهِمْ:" أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ" فَأَقَرُّوا بِإِنْكَارِ شي هُوَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ. وَالْأَسَاطِيرُ: الْأَبَاطِيلُ وَالتُّرَّهَاتُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْأَنْعَامِ وَالْقَوْلُ فِي" مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ" كَالْقَوْلِ فِي" مَاذَا يُنْفِقُونَ " وَقَوْلُهُ: (أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ). خَبَرُ ابْتِدَاءٍ مَحْذُوفٍ، التَّقْدِيرُ: الَّذِي أَنْزَلَهُ أساطير الأولين.

değildir” diyordu. Söyleyenlerin, denemek amacıyla onlara soran müminler olduğu da söylenmiştir; onlar da { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Öncekilerin masalları!” diyerek cevap verdiler; böylece öncekilerin masalları olan bir şeyi inkâr ettiklerini ikrar etmiş oldular. Esâtîr: Bâtıl ve saçma sözler demektir. Bu el-En'âm Suresi'nde geçmişti. { مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ } “Rabbiniz ne indirdi?” hakkındaki açıklama, { مَاذَا يُنْفِقُونَ } “Neyi infak edecekler?” ayetindeki açıklama gibidir. { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Öncekilerin masalları!” buyruğu ise mahzuf bir mübtedanın haberidir; takdiri: “İndirdiği şey öncekilerin masallarıdır” şeklindedir.

[سورة النحل (١٦): آية ٢٥]

[Nahl Suresi (16), Ayet 25]

لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ (٢٥)

{ لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ } “Kıyamet gününde kendi günahlarını eksiksiz olarak ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından da yüklensinler diye [böyle derler]. Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ) قِيلَ: هِيَ لَامُ كَيْ، وَهِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَا قَبْلَهَا. وَقِيلَ: لَامُ الْعَاقِبَةِ، كَقَوْلِهِ:" لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً ". أَيْ قَوْلُهُمْ فِي الْقُرْآنِ وَالنَّبِيِّ أَدَّاهُمْ إِلَى أن حملوا أوزارهم، أي ذنوبهم. (كامِلَةً) لم يتركوا منها شي لنكبة أصابتهم في الدنيا بكفرهم. وقيل: هي لام الامر، والمعنى التهدد. بِكُفْرِهِمْ. (وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ) قَالَ مُجَاهِدٌ: يَحْمِلُونَ وِزْرَ مَنْ أَضَلُّوهُ وَلَا ينقص من إثم المضل شي. وَفِي الْخَبَرِ" أَيُّمَا دَاعٍ دَعَا إِلَى ضَلَالَةٍ فَاتُّبِعَ فَإِنَّ عَلَيْهِ مِثْلُ أَوْزَارِ مَنِ اتَّبَعَهُ من غير أن ينقص من أوزارهم شي وَأَيُّمَا دَاعٍ دَعَا إِلَى هُدًى فَاتُّبِعَ فَلَهُ مِثْلُ أُجُورِهِمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أجورهم شي" خرجه مسلم بمعناه. و" من" لِلْجِنْسِ لَا لِلتَّبْعِيضِ، فَدُعَاةُ الضَّلَالَةِ عَلَيْهِمْ مِثْلُ أوزار من اتبعهم. وقوله: بِغَيْرِ عِلْمٍ أَيْ يُضِلُّونَ الْخَلْقَ جَهْلًا مِنْهُمْ بِمَا يَلْزَمُهُمْ مِنَ الْآثَامِ، إِذْ لَوْ عَلِمُوا لَمَا أَضَلُّوا. (أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ) أَيْ بِئْسَ الْوِزْرُ الَّذِي يَحْمِلُونَهُ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ" وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ" وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي آخِرِ" الْأَنْعَامِ " بَيَانُ قَوْلِهِ:" وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ".

Yüce Allah'ın: { لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ } “[Kendi] günahlarını yüklensinler diye” buyruğundaki [lâm harfinin] lâm-ı key (sebep bildiren lâm) olduğu söylenmiştir; bu takdirde kendisinden önceki kısma bağlıdır. Bunun lâm-ı âkıbet (sonuç bildiren lâm) olduğu da söylenmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “[Sonunda] kendilerine bir düşman ve bir üzüntü [sebebi] olsun diye” buyruğunda da böyledir. Yani onların Kur'an ve Peygamber hakkındaki sözleri, neticede günahlarını -yani veballerini- yüklenmelerine yol açmıştır. { كامِلَةً } “eksiksiz olarak” [ifadesi], inkârları sebebiyle dünyada başlarına gelen bir musibetten ötürü [günahlarından] hiçbir şeyin eksiltilmeyeceğini ifade eder. Bunun emir lâmı olduğu ve tehdit anlamı taşıdığı da söylenmiştir. { وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından da [yüklensinler diye]” buyruğu hakkında Mücâhid şöyle demiştir: “Saptırdıkları kimselerin günahını yüklenirler, saptırılanın günahından da hiçbir şey eksilmez.” Hadiste şöyle buyrulmuştur: « أَيُّمَا دَاعٍ دَعَا إِلَى ضَلَالَةٍ فَاتُّبِعَ فَإِنَّ عَلَيْهِ مِثْلُ أَوْزَارِ مَنِ اتَّبَعَهُ من غير أن ينقص من أوزارهم شي وَأَيُّمَا دَاعٍ دَعَا إِلَى هُدًى فَاتُّبِعَ فَلَهُ مِثْلُ أُجُورِهِمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أجورهم شي » «Her kim bir sapıklığa çağırır ve kendisine uyulursa, ona uyanların günahlarının bir misli, onların günahlarından hiçbir şey eksilmeksizin onun üzerine olur. Her kim de bir hidayete çağırır ve kendisine uyulursa, ona uyanların mükâfatlarının bir misli, onların mükâfatlarından hiçbir şey eksilmeksizin ona verilir.» Bunu Müslim mânâ olarak rivayet etmiştir. Ayette geçen “min” (مِنْ) edatı teb'îz (kısmîlik) için değil, cins bildirmek içindir; dolayısıyla sapıklığa çağıranlar, kendilerine uyanların günahlarının bir mislini yüklenirler. Yüce Allah'ın: { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bilgisizce” buyruğu, kendilerine yüklenecek günahlardan habersiz olarak insanları saptırmaları demektir; zira bilselerdi saptırmazlardı. { أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ } “Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!” buyruğu; yüklendikleri vebal ne kötüdür, demektir. Bu ayetin bir benzeri: { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ } “Onlar mutlaka kendi ağırlıklarını (günahlarını) ve kendi ağırlıklarıyla birlikte başka ağırlıkları da yükleneceklerdir” ayetidir. { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez” buyruğunun açıklaması daha önce el-En'âm Suresi'nin sonlarında geçmişti.

[سورة النحل (١٦): آية ٢٦]

[Nahl Suresi (16), Ayet 26]

قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٢٦)

{ قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ } “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı; fakat Allah binalarını temellerinden sarstı da tavan tepelerinden üzerlerine çöktü ve azap onlara hiç farkında olmadıkları bir yerden geldi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) أَيْ سَبَقَهُمْ بِالْكُفْرِ أَقْوَامٌ مَعَ الرُّسُلِ الْمُتَقَدِّمِينَ فَكَانَتِ الْعَاقِبَةُ الْجَمِيلَةُ لِلرُّسُلِ. (فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ وَغَيْرُهُمَا: إنه النمروذ بْنُ كَنْعَانَ وَقَوْمُهُ، أَرَادُوا صُعُودَ السَّمَاءِ وَقِتَالَ أَهْلِهِ، فَبَنَوُا الصَّرْحَ لِيَصْعَدُوا مِنْهُ بَعْدَ أَنْ صَنَعَ بِالنُّسُورِ مَا صَنَعَ، فَخَرَّ. كَمَا تَقَدَّمَ بيانه في آخر سورة" إِبْرَاهِيمَ ". وَمَعْنَى" فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ" أَيْ أَتَى أَمْرُهُ الْبُنْيَانَ، إِمَّا زَلْزَلَةً أَوْ رِيحًا فَخَرَّبَتْهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَوَهْبٌ: كَانَ طُولُ الصَّرْحِ فِي السَّمَاءِ خَمْسَةُ آلَافِ ذِرَاعٍ، وَعَرْضُهُ ثَلَاثَةُ آلَافٍ. وَقَالَ كَعْبٌ وَمُقَاتِلٌ: كَانَ طُولَ فَرْسَخَيْنِ، فَهَبَّتْ رِيحٌ فَأَلْقَتْ رَأْسَهُ فِي الْبَحْرِ وَخَرَّ عَلَيْهِمُ الْبَاقِي. وَلَمَّا سَقَطَ الصَّرْحُ تَبَلْبَلَتْ أَلْسُنُ النَّاسِ مِنَ الْفَزَعِ يَوْمئِذٍ، فَتَكَلَّمُوا بِثَلَاثَةٍ وَسَبْعِينَ لِسَانًا، فَلِذَلِكَ سُمِّيَ بَابِلَ، وَمَا كَانَ لِسَانٌ قَبْلَ ذَلِكَ إِلَّا السُّرْيَانِيَّةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْبَقَرَةِ " وَقَرَأَ ابْنُ هُرْمُزَ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ" السُّقُفُ" بِضَمِّ السِّينِ وَالْقَافِ جَمِيعًا. وَضَمَّ مُجَاهِدٌ السِّينَ وَأَسْكَنَ الْقَافَ تَخْفِيفًا، كَمَا تَقَدَّمَ فِي" وَبِالنَّجْمِ" فِي الْوَجْهَيْنِ. وَالْأَشْبَهُ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ سَقْفٍ. وَالْقَوَاعِدُ: أُصُولُ الْبِنَاءِ، وَإِذَا اخْتَلَّتِ الْقَوَاعِدُ سَقَطَ الْبِنَاءُ. وَقَوْلُهُ: (مِنْ فَوْقِهِمْ) قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: وَكَّدَ لِيُعْلِمَكَ أَنَّهُمْ كَانُوا حَالِّينَ تَحْتَهُ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ: خَرَّ عَلَيْنَا سَقْفٌ وَوَقَعَ عَلَيْنَا حَائِطٌ إِذَا كَانَ يَمْلِكُهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ وَقَعَ عَلَيْهِ. فَجَاءَ بِقَوْلِهِ:" مِنْ فَوْقِهِمْ" لِيُخْرِجَ هَذَا الشَّكَّ الَّذِي فِي كَلَامِ الْعَرَبِ فَقَالَ:" مِنْ فَوْقِهِمْ" أَيْ عَلَيْهِمْ وَقَعَ وَكَانُوا تَحْتَهُ فَهَلَكُوا وَمَا أُفْلِتُوا. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالسَّقْفِ السَّمَاءُ، أَيْ إِنَّ الْعَذَابَ أَتَاهُمْ مِنَ السَّمَاءِ الَّتِي هِيَ فَوْقَهُمْ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ:" فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ"

Yüce Allah'ın: (قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı” buyruğu; yani önceki peygamberler döneminde de birtakım kavimler inkârda onlardan öne geçmişti; fakat güzel akıbet peygamberlerin olmuştu, demektir. (فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ) “Fakat Allah binalarını temellerinden sarstı da tavan tepelerinden üzerlerine çöktü” buyruğu hakkında İbn Abbâs, Zeyd b. Eslem ve başkaları şöyle demiştir: Bu kimse Nemrûd b. Ken'ân ve kavmidir. Göğe çıkıp onun ehliyle savaşmak istemişler, kartallarla yaptığını yaptıktan sonra oradan yukarı çıkmak için köşkü (sarh) inşa etmişlerdi; köşk ise yıkılıp çöktü. Nitekim bunun açıklaması İbrâhîm Suresi'nin sonunda geçmişti. “Allah binalarına geldi (فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ)” ifadesinin anlamı; O'nun emri, zelzele veya rüzgâr şeklinde binaya ulaştı ve onu yerle bir etti, demektir. İbn Abbâs ve Vehb şöyle demiştir: Köşkün göğe doğru yüksekliği beş bin arşın, eni ise üç bin [arşın] idi. Ka'b ve Mukâtil ise şöyle demiştir: Yüksekliği iki fersah idi; bir rüzgâr esti ve onun zirvesini denize fırlattı, geri kalanı da üzerlerine çöktü. Köşk yıkılınca o gün dehşetten insanların dilleri birbirine karıştı ve yetmiş üç dille konuştular. Bu sebeple oraya Bâbil adı verildi. Bundan önce ise Süryaniceden başka bir dil yoktu. Bu mana daha önce el-Bakara Suresi'nde geçmişti. İbn Hürmüz ve İbn Muhaysın, hem sîn hem de kaf harflerinin ötresiyle "es-Sukufu" (السُّقُفُ) şeklinde okumuşlardır. Mücâhid ise hafifletmek amacıyla sîn harfini ötreli, kaf harfini ise sükûn ile okumuştur; nitekim her iki vecih de "ve'n-Necm"de geçmişti. En uygun olanı, bunun "sakf" (سَقْف) kelimesinin çoğulu olmasıdır. "el-Kavâid" (الْقَوَاعِدُ) ise binanın temelleridir; temeller bozulunca bina çöker. Yüce Allah'ın: (مِنْ فَوْقِهِمْ) “Tepelerinden üzerlerine” buyruğu hakkında İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: [Ayet], onların onun altında ikamet etmekte olduklarını sana bildirmek için [bunu] pekiştirmiştir. Zira Araplar bir mülk kendilerine ait olduğunda, bizzat üzerlerine yıkılmamış olsa bile "Üzerimize tavan çöktü", "Üzerimize duvar yıkıldı" derler. İşte Arap kelamındaki bu şüpheyi ortadan kaldırmak için: “Tepelerinden üzerlerine” ifadesi gelmiştir; yani doğrudan üzerlerine çökmüş, onlar da altında kalarak helak olmuş ve kurtulamamışlardır. Bir görüşe göre tavan (es-sakf) ile kastedilen göktür; yani azap onlara üstlerindeki gökten gelmiştir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Bir diğer görüşe göre ise Yüce Allah'ın: "Fakat Allah binalarını temellerinden sarstı (فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ)" buyruğu,

تَمْثِيلٌ، وَالْمَعْنَى: أَهْلَكَهُمْ فَكَانُوا بِمَنْزِلَةِ مَنْ سَقَطَ عَلَيْهِ بُنْيَانُهُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ فَكَانُوا بِمَنْزِلَةِ مَنْ سَقَطَ بُنْيَانُهُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَبْطَلَ مَكْرَهُمْ وَتَدْبِيرَهُمْ فَهَلَكُوا كَمَا هَلَكَ مَنْ نَزَلَ عَلَيْهِ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِ. وَعَلَى هَذَا اخْتُلِفَ فِي الَّذِينَ خَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ زَيْدٍ مَا تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: إنه بخت نصر وَأَصْحَابُهُ، قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْمُقْتَسِمُونَ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ، قَالَ الْكَلْبِيُّ. وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ يَخْرُجُ وَجْهُ التَّمْثِيلِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. (وَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ) أَيْ مِنْ حَيْثُ ظَنُّوا أَنَّهُمْ فِي أَمَانٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي الْبَعُوضَةَ الَّتِي أهلك الله بها نمرودا.

bir temsildir; manası şudur: Onları helak etti de üzerlerine binası yıkılan kimse durumunda oldular. Mananın: “Allah amellerini boşa çıkardı da binası çöken kimse durumunda oldular” olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre mana: “Onların tuzaklarını ve planlarını boşa çıkardı da tavanı tepesinden üzerine inip helak olan kimse gibi helak oldular” demektir. Buna göre üzerlerine tavan çöken kimseler hakkında ihtilaf edilmiştir: İbn Abbâs ve İbn Zeyd daha önce geçen görüşü söylemişlerdir. Bazı müfessirlerin belirttiğine göre onun Buhtunnasr ve adamları olduğu da söylenmiştir. el-Kelbî'nin belirttiğine göre ise, bundan maksadın Yüce Allah'ın el-Hicr Suresi'nde zikrettiği o bölüşücüler olduğu söylenmiştir. Temsilin vechi bu yoruma göre şekillenir, en doğrusunu Allah bilir. { وَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ } “ve azap onlara hiç farkında olmadıkları bir yerden geldi” yani güvende olduklarını sandıkları yerden geldi. İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah'ın kendisiyle Nemrud'u helak ettiği sivrisineği kastetmektedir.

[سورة النحل (١٦): آية ٢٧]

[Nahl Suresi (16), Ayet 27]

ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُخْزِيهِمْ وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكافِرِينَ (٢٧)

{ ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُخْزِيهِمْ وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكافِرِينَ } “Sonra kıyamet günü [Allah] onları rezil rüsva edecek ve: 'Kendileri hakkında [müminlerle] düşmanlık edip tartıştığınız ortaklarım nerede?' diyecektir. Kendilerine ilim verilmiş olanlar da: 'Şüphesiz bugün rezillik ve kötülük (azap) kâfirleredir' diyeceklerdir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُخْزِيهِمْ وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكافِرِينَ (٢٧) قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُخْزِيهِمْ) أَيْ يَفْضَحُهُمْ بِالْعَذَابِ وَيُذِلُّهُمْ بِهِ وَيُهِينُهُمْ. (وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ) أَيْ بِزَعْمِكُمْ وَفِي دَعْوَاكُمْ، أَيِ الْآلِهَةُ الَّتِي عَبَدْتُمْ دُونِي، وَهُوَ سُؤَالُ توبيخ. (الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ) أَيْ تُعَادُونَ أَنْبِيَائِي بِسَبَبِهِمْ، فَلْيَدْفَعُوا عَنْكُمْ هَذَا العذاب. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ" شُرَكَايَ" بِيَاءٍ مَفْتُوحَةٍ مِنْ غير همز، والباقون بالهمز. نَافِعٌ" تُشَاقُّونِ" بِكَسْرِ النُّونِ عَلَى الْإِضَافَةِ، أَيْ تُعَادُونَنِي فِيهِمْ. وَفَتَحَهَا الْبَاقُونَ. (قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيِ الْمَلَائِكَةُ. وَقِيلَ الْمُؤْمِنُونَ. (إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ) أَيِ الْهَوَانَ وَالذُّلَّ يوم القيامة. (وَالسُّوءَ) أي العذاب." عَلَى الْكافِرِينَ".

Yüce Allah'ın: { ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُخْزِيهِمْ وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكافِرِينَ } “Sonra kıyamet günü [Allah] onları rezil rüsva edecek ve: 'Kendileri hakkında [müminlerle] düşmanlık edip tartıştığınız ortaklarım nerede?' diyecektir. Kendilerine ilim verilmiş olanlar da: 'Şüphesiz bugün rezillik ve kötülük kâfirleredir' diyeceklerdir.” Yüce Allah'ın: { ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُخْزِيهِمْ } buyruğu; yani azapla onları rezil rüsva eder, alçaltır ve zelil kılar. { وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ } yani zannınıza ve iddianıza göre benden başka taptığınız ilahlar [nerede?] demektir; bu bir azarlama sorusudur. { الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ } yani uğurlarında peygamberlerime düşmanlık ettiğiniz [ortaklar nerede?]; haydi bu azabı sizden savsınlar! İbn Kesîr hemzesiz, meftuh ye ile “شركاي (şurakâye)” şeklinde okumuştur, diğerleri ise hemze ile okumuştur. Nâfi', izafet üzere nunun kesresiyle “تشاقّونِ (tuşâkkûnî)” yani “onlar hakkında bana düşmanlık ediyordunuz” şeklinde okumuştur. Diğerleri ise nunu meftuh okumuştur. { قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } İbn Abbâs: “Yani melekler” demiştir. Müminler olduğu da söylenmiştir. { إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ } yani kıyamet gününde zillet ve aşağılanma, { وَالسُّوءَ } yani azap, { عَلَى الْكافِرِينَ } “kâfirleredir”.

[سورة النحل (١٦): آية ٢٨]

[Nahl Suresi (16), Ayet 28]

الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٨)

{ الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Kendilerine zulmederlerken meleklerin canlarını aldığı kimseler: 'Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk' diye [o anda] teslimiyet gösterirler. Hayır! Şüphesiz Allah, sizin yapmakta olduklarınızı hakkıyla bilendir.” (28)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ) هَذَا مِنْ صِفَةِ الْكَافِرِينَ. وَ" ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ" نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ، أَيْ وَهُمْ ظَالِمُونَ أَنْفُسَهُمْ إِذْ أَوْرَدُوهَا مَوَارِدَ الْهَلَاكِ. (فَأَلْقَوُا السَّلَمَ) أَيْ الِاسْتِسْلَامَ. أَيْ أَقَرُّوا لِلَّهِ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَانْقَادُوا عِنْدَ الْمَوْتِ وَقَالُوا: (مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ) أَيْ مِنْ شِرْكٍ. فَقَالَتْ لَهُمُ الْمَلَائِكَةُ: (بَلى) قَدْ كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ الْأَسْوَاءَ. (إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) وَقَالَ عِكْرِمَةُ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِالْمَدِينَةِ فِي قَوْمٍ أَسْلَمُوا بِمَكَّةَ وَلَمْ يُهَاجِرُوا، فَأَخْرَجَتْهُمْ قُرَيْشٌ إِلَى بَدْرٍ كَرْهًا فَقُتِلُوا بِهَا، فَقَالَ: (الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ) بِقَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ. (ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ) فِي مُقَامِهِمْ بِمَكَّةَ وَتَرْكِهِمُ الْهِجْرَةَ. (فَأَلْقَوُا السَّلَمَ) يَعْنِي فِي خُرُوجِهِمْ مَعَهُمْ. وَفِيهِ ثلاثة أوجه: أحدها- أنه الصلح، قال الأخفش. الثاني- الاستسلام، قال قُطْرُبٌ. الثَّالِثُ- الْخُضُوعُ، قَالَهُ مُقَاتِلٌ. (مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ) يَعْنِي مِنْ كُفْرٍ. (بَلى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) يَعْنِي أَنَّ أَعْمَالَهُمْ أَعْمَالُ الْكُفَّارِ. وَقِيلَ: إِنَّ بَعْضَ الْمُسْلِمِينَ لَمَّا رَأَوْا قِلَّةَ الْمُؤْمِنِينَ رَجَعُوا إِلَى الْمُشْرِكِينَ، فَنَزَلَتْ فِيهِمْ. وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ فَلَا يَخْرُجُ كَافِرٌ وَلَا مُنَافِقٌ مِنَ الدُّنْيَا حَتَّى يَنْقَادَ وَيَسْتَسْلِمَ، وَيَخْضَعَ وَيَذِلَّ، وَلَا تَنْفَعَهُمْ حِينَئِذٍ تَوْبَةٌ وَلَا إِيمَانٌ، كَمَا قَالَ:" فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا " وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى. وَتَقَدَّمَ فِي" الْأَنْفَالِ " أَنَّ الْكُفَّارَ يُتَوَفَّوْنَ بِالضَّرْبِ وَالْهَوَانِ، وَكَذَلِكَ فِي الْأَنْعَامِ." وَقَدْ ذكرنا في كتاب التذكرة.

Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } “Kendilerine zulmederlerken meleklerin canlarını aldığı kimseler...” buyruğu kâfirlerin sıfatlarındandır. “ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ” kelimesi hal olarak mensuptur; yani onları helak yollarına sürüklemek suretiyle nefislerine zulmederlerken demektir. { فَأَلْقَوُا السَّلَمَ } yani teslimiyeti ortaya koyarlar; yani ölüm anında Allah'a rubûbiyeti ikrar edip boyun eğerler ve: { مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ } “Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk” yani şirk koşmuyorduk derler. Melekler de onlara: { بَلى } “Hayır!” kötülükleri işliyordunuz, { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Şüphesiz Allah, sizin ne yapıyor olduğunuzu çok iyi bilendir” derler. İkrime şöyle demiştir: Bu ayet Medine'de, Mekke'de Müslüman olup hicret etmeyen bir topluluk hakkında inmiştir; Kureyş onları zorla Bedir'e çıkarmış ve orada öldürülmüşlerdi. Bunun üzerine Yüce Allah: { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } “Meleklerin canlarını aldığı kimseler...” yani ruhlarını kabzetmek suretiyle; { ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } Mekke'de ikamet edip hicreti terk etmekle kendilerine zulmetmiş olarak; { فَأَلْقَوُا السَّلَمَ } yani onlarla birlikte çıkmak hususunda [teslim oldular] buyurdu. Bunda üç vecih vardır: Birincisi: Bunun barış olduğu dur, el-Ahfeş demiştir. İkincisi: Teslimiyettir, Kutrub demiştir. Üçüncüsü: Boyun eğmektir, bunu Mukâtil söylemiştir. { مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ } yani küfürden [bir şey yapmıyorduk dediler]. { بَلى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Hayır! Şüphesiz Allah, sizin ne yapıyor olduğunuzu çok iyi bilendir” yani onların amelleri kâfirlerin amelleridir. Bazı Müslümanların, müminlerin azlığını görünce müşriklere geri döndükleri ve ayetin onlar hakkında indiği de söylenmiştir. Birinci görüşe göre ise hiçbir kâfir ve hiçbir münafık boyun eğip teslim olmadan, küçülüp zelil olmadan dünyadan ayrılmaz; o anda ise artık onlara tevbe de iman da fayda vermez; nitekim: { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } “Azabımızı gördükleri zaman imanları kendilerine fayda vermedi” buyrulmuştur. Bu mana daha önce geçmişti. el-Enfâl Suresi'nde kâfirlerin canlarının dövülerek ve aşağılanarak alındığı geçmişti; el-En'âm Suresi'nde de böyledir. Bunu et-Tezkire adlı kitabımızda da zikretmiştik.

[سورة النحل (١٦): آية ٢٩]

[Nahl Suresi (16), Ayet 29]

فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٢٩)

{ فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ } “O halde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Büyüklük taslayanların kalacağı yer ne kötüdür!”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ) أَيْ يُقَالُ لَهُمْ ذَلِكَ عِنْدَ الْمَوْتِ. وَقِيلَ: هُوَ بِشَارَةٌ لَهُمْ بِعَذَابِ الْقَبْرِ، إِذْ هُوَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ. وَقِيلَ: لَا تَصِلُ أَهْلُ الدَّرَكَةِ الثَّانِيَةِ إِلَيْهَا مَثَلًا إِلَّا بِدُخُولِ الدَّرَكَةِ الْأُولَى ثُمَّ الثَّانِيَةِ ثُمَّ الثَّالِثَةِ هَكَذَا. وقيل: لكل دركة

Yüce Allah'ın: { فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ } “[O halde] cehennemin kapılarından girin!” buyruğu; [bunun] onlara ölüm anında söyleneceği anlamına gelir. Bir görüşe göre bu, kâfirler için cehennem kapılarından bir kapı olduğu için kabir azabına dair onlara bir bildirimdir. Bir görüşe göre de mesela ikinci tabakanın (derekenin) ehli, ancak birinci tabakaya, sonra ikinciye, sonra üçüncüye ve bu şekilde girerek oraya ulaşabilir. Bir diğer görüşe göre ise her bir tabaka için...

بَابٌ مُفْرَدٌ، فَالْبَعْضُ يَدْخُلُونَ مِنْ بَابٍ وَالْبَعْضُ يَدْخُلُونَ مِنْ بَابٍ آخَرَ. فَاللَّهُ أَعْلَمُ. (خالِدِينَ فِيها) أَيْ مَاكِثِينَ فِيهَا. (فَلَبِئْسَ مَثْوَى) أَيْ مَقَامُ (الْمُتَكَبِّرِينَ) الَّذِينَ تَكَبَّرُوا عَنِ الْإِيمَانِ وَعَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَدْ بَيَّنَهُمْ بِقَوْلِهِ الْحَقِّ:" إِنَّهُمْ كانُوا إِذا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ ".

ayrı bir kapı vardır; bir kısmı bir kapıdan, bir kısmı da başka bir kapıdan girer. En doğrusunu Allah bilir. { خالِدِينَ فِيها } yani orada ebedî kalıcılar olarak. { فَلَبِئْسَ مَثْوَى } yani kalacağı yer ne kötüdür { الْمُتَكَبِّرِينَ } imandan ve Yüce Allah'a ibadetten kibirlenen büyüklük taslayanların. Nitekim Yüce Allah hak sözünde onları şöyle açıklamıştır: { إِنَّهُمْ كانُوا إِذا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ } “Çünkü onlara: 'Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur' denildiği zaman büyüklük taslarlardı.”

[سورة النحل (١٦): الآيات ٣٠ الى ٣٢]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 30-32]

وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ وَلَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِينَ (٣٠) جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ كَذلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ (٣١) الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٣٢)

{ وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ وَلَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِينَ } “Takva sahiplerine: 'Rabbiniz ne indirdi?' denildiğinde: 'Hayır [indirdi]' dediler. Bu dünyada güzel davrananlara bir güzellik vardır. Ahiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır. Takva sahiplerinin yurdu ne güzeldir!” { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ كَذلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ } “Girecekleri yer Adn cennetleridir; altından nehirler akar, orada diledikleri her şey onlarındır. Allah takva sahiplerini işte böyle mükâfatlandırır.” { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Onlar ki melekler tertemiz ve hoş bir halde canlarını alırken: 'Selam sizlere! Yapmış olduğunuz ameller sebebiyle girin cennete!' derler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً) أَيْ قَالُوا: أنزل خيرا، وتم الكلام. و" ماذا" عَلَى هَذَا اسْمٌ وَاحِدٌ. وَكَانَ يَرِدُ الرَّجُلُ مِنَ الْعَرَبِ مَكَّةَ فِي أَيَّامِ الْمَوْسِمِ فَيَسْأَلُ الْمُشْرِكِينَ عَنْ مُحَمَّدٍ ﵇ فَيَقُولُونَ: سَاحِرٌ أَوْ شَاعِرٌ أَوْ كَاهِنٌ أَوْ مَجْنُونٌ. وَيَسْأَلُ الْمُؤْمِنِينَ فَيَقُولُونَ: أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْخَيْرَ وَالْهُدَى، وَالْمُرَادُ الْقُرْآنُ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا يُقَالُ لِأَهْلِ الْإِيمَانِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: فَإِنْ قِيلَ: لِمَ ارْتَفَعَ الْجَوَابُ فِي قَوْلِهِ:" أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ" وَانْتَصَبَ فِي قَوْلِهِ:" خَيْراً"؟ فَالْجَوَابُ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمْ يُؤْمِنُوا بِالتَّنْزِيلِ، فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا: الَّذِي يَقُولُهُ مُحَمَّدٌ هُوَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ. وَالْمُؤْمِنِينَ آمَنُوا بِالنُّزُولِ فَقَالُوا: أَنْزَلَ خَيْرًا. وَهَذَا مَفْهُومٌ مَعْنَاهُ مِنَ الْإِعْرَابِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ قِيلَ: هُوَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ ﷿. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ جُمْلَةِ كَلَامِ الَّذِينَ اتَّقَوْا. وَالْحَسَنَةُ هُنَا: الْجَنَّةُ، أَيْ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ فَلَهُ الْجَنَّةُ غَدًا. وَقِيلَ:" لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا" الْيَوْمَ حَسَنَةٌ فِي الدُّنْيَا مِنَ النَّصْرِ وَالْفَتْحِ وَالْغَنِيمَةِ: (وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ)

Yüce Allah'ın: { وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً } “Takva sahiplerine: 'Rabbiniz ne indirdi?' denildiğinde: 'Hayır [indirdi]' dediler” buyruğu: Yani onlar: "[Rabbiniz] hayır indirdi" dediler ve söz tamamlandı. Buna göre "mâzâ" (مَاذَا) tek bir isimdir. Araplardan bir kimse [hac/panayır] mevsimi günlerinde Mekke'ye gelir, müşriklere Muhammed aleyhisselâm'ı sorardı; onlar da: "O bir büyücüdür, şairdir, kâhindir yahut delidir" derlerdi. Müminlere sorduğunda ise onlar: "Allah ona hayır ve hidayet indirdi" derlerdi; kastedilen ise Kur'an'dır. Bunun kıyamet gününde iman ehline söyleneceği de ileri sürülmüştür. es-Sa‘lebî şöyle demiştir: Eğer: "{ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Öncekilerin masalları” [ifadesindeki] cevap niçin merfû (ötreli) oldu da { خَيْراً } “Hayır” buyruğunda mansûb (üstünlü) oldu?" denilirse, cevap şudur: Müşrikler vahyin indirilişine inanmıyorlardı; dolayısıyla sanki onlar: "Muhammed'in söylediği şey, öncekilerin masallarıdır" demiş oldular. Müminler ise indirilişe iman ettiler ve: "[Allah] hayır indirdi" dediler. Bunun anlamı iraptan anlaşılmaktadır; Allah'a hamdolsun. Yüce Allah'ın: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ } “Bu dünyada güzel davrananlara bir güzellik vardır” buyruğu: Bunun Allah azze ve celle'nin kelâmından olduğu söylenmiştir. Takva sahiplerinin sözlerinin devamı olduğu da söylenmiştir. Buradaki "hasene" (güzellik), cennettir; yani kim Allah'a itaat ederse yarın [ahirette] onun için cennet vardır. Şöyle de denilmiştir: [Bugün] güzel davrananlar için dünyada zafer, fetih ve ganimet kabilinden bir güzellik vardır. { وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ } “Ahiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır”

أَيْ مَا يَنَالُونَ فِي الْآخِرَةِ مِنْ ثَوَابِ الْجَنَّةِ خَيْرٌ وَأَعْظَمُ مِنْ دَارِ الدُّنْيَا، لِفَنَائِهَا وَبَقَاءِ الْآخِرَةِ. (وَلَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِينَ) فِيهِ وَجْهَانِ- قَالَ الْحَسَنُ: الْمَعْنَى وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ الدُّنْيَا، لِأَنَّهُمْ نَالُوا بِالْعَمَلِ فِيهَا ثَوَابَ الْآخِرَةِ وَدُخُولَ الْجَنَّةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ الْآخِرَةُ، وَهَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ. وَعَلَى هَذَا تَكُونُ (جَنَّاتُ عَدْنٍ) بَدَلًا مِنَ الدَّارِ فَلِذَلِكَ ارْتَفَعَ. وَقِيلَ: ارْتَفَعَ عَلَى تَقْدِيرِ هِيَ جَنَّاتٌ، فَهِيَ مُبَيِّنَةٌ لِقَوْلِهِ:" دارُ الْمُتَّقِينَ". أَوْ تَكُونُ مَرْفُوعَةٌ بِالِابْتِدَاءِ، التَّقْدِيرُ: جَنَّاتُ عَدْنٍ نِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ. (يَدْخُلُونَها) فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ، أَيْ مَدْخُولَةٌ. وَقِيلَ:" جَنَّاتُ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ" يَدْخُلُونَها" وَعَلَيْهِ يُخَرَّجُ قَوْلُ الحسن. والله أعلم. (تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ) تقدم معناه في البقرة. (لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ) أَيْ مِمَّا تَمَنَّوْهُ وَأَرَادُوهُ. (كَذلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ) أَيْ مِثْلُ هَذَا الْجَزَاءِ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ. (الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ) قَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ" يَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ" فِي الْمَوْضِعَيْنِ بِالْيَاءِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ، لِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ قُرَيْشًا زَعَمُوا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ إِنَاثٌ فَذَكِّرُوهُمْ أَنْتُمْ. الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ، لِأَنَّ الْمُرَادَ به الجماعة من الملائكة. و" طَيِّبِينَ" طَاهِرِينَ مِنَ الشِّرْكِ. الثَّانِي- صَالِحِينَ. الثَّالِثُ- زَاكِيَةٌ أَفْعَالُهُمْ وَأَقْوَالُهُمْ. الرَّابِعُ- طَيِّبِينَ الْأَنْفُسِ ثِقَةً بِمَا يَلْقَوْنَهُ مِنْ ثَوَابِ اللَّهِ تَعَالَى. الْخَامِسُ- طَيِّبَةٌ نُفُوسُهُمْ بِالرُّجُوعِ إِلَى اللَّهِ. السَّادِسُ-" طَيِّبِينَ" أَنْ تَكُونَ وَفَاتُهُمْ طَيِّبَةً سَهْلَةً لَا صُعُوبَةَ فِيهَا وَلَا أَلَمَ، بِخِلَافِ مَا تُقْبَضُ بِهِ رُوحُ الْكَافِرِ وَالْمُخَلِّطِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. (يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ) يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنْ يَكُونَ السَّلَامُ إِنْذَارًا لَهُمْ بِالْوَفَاةِ. الثَّانِي- أَنْ يَكُونَ تَبْشِيرًا لَهُمْ بِالْجَنَّةِ، لِأَنَّ السَّلَامَ أَمَانٌ. وَذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ: حَدَّثَنِي حَيْوَةُ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو صَخْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: إِذَا اسْتَنْقَعَتْ نَفْسُ الْعَبْدِ الْمُؤْمِنِ جَاءَهُ مَلَكُ الْمَوْتِ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكَ وَلِيَّ اللَّهِ اللَّهُ يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلَامَ. ثُمَّ نَزَعَ بِهَذِهِ الْآيَةِ

Yani onların ahirette elde edecekleri cennet mükâfatı, dünya yurdunun fani ve ahiretin baki olması sebebiyle dünya yurdundan daha hayırlı ve daha büyüktür. { وَلَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِينَ } “Takva sahiplerinin yurdu ne güzeldir!” [ifadesinde] iki vecih vardır: el-Hasan şöyle demiştir: Mana, “Takva sahiplerinin dünya yurdu ne güzeldir!” [demektir]. Çünkü onlar bu dünyada yaptıkları ameller sayesinde ahiret mükâfatına ve cennete girmeye hak kazanmışlardır. [Diğer bir görüşte ise]: Mana, “Takva sahiplerinin ahiret yurdu ne güzeldir!” demektir ki cumhurun görüşü de budur. Buna göre { جَنَّاتُ عَدْنٍ } “Adn cennetleri” ifadesi “yurt” (dâr) kelimesinden bedel olur ve bu yüzden merfu (ötreli) okunmuştur. Şöyle de denilmiştir: “O [yurt], cennetlerdir” takdirinde [gizli bir mübtedanın haberi olarak] merfudur; böylece o, “takva sahiplerinin yurdu” sözünü açıklamaktadır. Ya da mübteda olarak merfudur; takdiri ise: “Adn cennetleri, takva sahiplerinin ne güzel yurdudur!” şeklindedir. { يَدْخُلُونَها } “Oraya girerler” [cümlesi] sıfat konumundadır; yani “girilen [cennetler]” demektir. Bir görüşe göre de “cennâtü” mübteda olarak merfudur, haberi ise “yedhulûnehâ” cümlesidir. Hasan[-ı Basrî]'nin görüşü de buna göre tevil edilir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Altlarından ırmaklar akar” [ifadesinin] anlamı daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. { لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ } “Orada diledikleri her şey onlarındır”; yani temenni edip arzuladıkları her şey. { كَذلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ } “İşte Allah takva sahiplerini böyle mükâfatlandırır”; yani Allah takva sahiplerine işte böyle bir mükâfat verir. { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ } “Melekler onların canlarını tertemiz ve hoş bir halde alırlar” [ayetini] el-A'meş ve Hamza her iki yerde de “ye” ile “yeteveffâhumu'l-melâiketu” şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyd de İbn Mes'ûd'dan rivayet edilen şu söze dayanarak bu okuyuşu tercih etmiştir: “Kureyş meleklerin dişi olduğunu iddia ediyordu; siz ise onları müzekker (eril) kılınız.” Diğer kıraat imamları ise meleklerden oluşan bir topluluk kastedildiği için “te” ile [“teteveffâhum”] okumuşlardır. “Tayyibîn” [ifadesine şu anlamlar verilmiştir]: [Birincisi], şirkten temizlenmiş kimselerdir. İkincisi, salih kimselerdir. Üçüncüsü, fiilleri ve sözleri tertemiz olan kimselerdir. Dördüncüsü, Yüce Allah'ın mükâfatından kavuşacakları şeylere duydukları güvenden ötürü gönülleri hoş olan kimselerdir. Beşincisi, Allah'a dönecekleri için canları hoşnut olan kimselerdir. Altıncısı ise “tayyibîn”; kâfirin ve günahla sevabı birbirine karıştıranın ruhunun kabzedilişinin aksine, vefatlarının hiçbir zorluk ve acı olmaksızın güzel ve kolay olmasıdır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. { يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “[Onlara]: 'Selam sizlere!' derler” [ifadesi] iki ihtimale açıktır: Birincisi, selamın kendilerine vefatı haber veren bir bildiri olmasıdır. İkincisi, selam bir emniyet ve güvence olduğu için onlara cenneti müjdelemek olmasıdır. İbnü'l-Mübârek zikredip şöyle dedi: Bana Hayve anlattı, dedi ki: Bana Ebû Sahr, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den naklen haber verdi; o şöyle demiştir: “Mümin kulun canı [çıkmak üzere boğazında/ağzında] toplandığında ölüm meleği ona gelir ve: 'Selam sana ey Allah'ın dostu! Allah sana selam söylüyor' der. Sonra da şu ayeti delil getirir:

" تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ". وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: إِذَا جَاءَ مَلَكُ الْمَوْتِ يَقْبِضُ رُوحَ الْمُؤْمِنِ قَالَ: رَبُّكَ يُقْرِئُكَ الَسَّلَامَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَيُبَشَّرُ بِصَلَاحِ وَلَدِهِ مِنْ بَعْدِهِ لِتَقَرَّ عَيْنُهُ. وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَى هَذَا فِي" (كِتَابِ التَّذْكِرَةِ) " وَذَكَرْنَا هُنَاكَ الْأَخْبَارَ الْوَارِدَةَ فِي هَذَا الْمَعْنَى، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَقَوْلُهُ: (ادْخُلُوا الْجَنَّةَ) يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ أَبْشِرُوا بِدُخُولِ الْجَنَّةِ. الثَّانِي- أَنْ يَقُولُوا ذَلِكَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ. (بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) يَعْنِي في الدنيا من الصالحات.

{ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Melekler tertemiz ve hoş bir halde canlarını alırken: 'Selam sizlere!' derler.” İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Ölüm meleği müminin ruhunu kabzetmeye geldiğinde: “Rabbin sana selam söylüyor” der. Mücâhid şöyle demiştir: Gözü aydın olsun diye mümine kendisinden sonra çocuğunun salih olacağı müjdelenir. Biz buna (et-Tezkire Kitabı)'nda etraflıca yer verdik ve bu manada gelen rivayetleri orada zikrettik, Allah'a hamdolsun. Yüce Allah'ın: { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ } “Cennete girin!” buyruğu iki veche ihtimal taşır: Birincisi: Manasının “Cennete gireceğinizi müjdeleriz” olmasıdır. İkincisi: Bunu onlara ahirette söylemeleridir. { بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yapmış olduğunuz ameller sebebiyle” yani dünyada işlediğiniz salih ameller sebebiyle.

[سورة النحل (١٦): آية ٣٣]

[Nahl Suresi (16), Ayet 33]

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٣٣)

{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Onlar ancak meleklerin kendilerine gelmesini veya Rabbinin emrinin gelmesini mi bekliyorlar? Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı. Allah onlara zulmetmedi, fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı.”

قوله تعالى: َلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ)

Yüce Allah'ın: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ } “Onlar ancak meleklerin kendilerine gelmesini mi bekliyorlar?” buyruğu;

هَذَا رَاجِعٌ إِلَى الْكُفَّارِ، أَيْ مَا يَنْتَظِرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ لِقَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ وَهُمْ ظَالِمُونَ لِأَنْفُسِهِمْ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَابْنُ وَثَّابٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ" يَأْتِيهِمُ الْمَلَائِكَةُ" بِالْيَاءِ. وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ عَلَى مَا تقدم. َوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ)

Bu kâfirlere racidir; yani onlar ancak kendilerine zulmederlerken canlarını almak üzere meleklerin kendilerine gelmesini bekliyorlar. el-A'meş, İbn Vessâb, Hamza, el-Kisâî ve Halef ye ile “يأتيهم الملائكة (ye'tiyehumu'l-melâiketu)” şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise daha önce geçtiği üzere te ile okumuşlardır. { أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ } “veya Rabbinin emrinin gelmesini...”

أَيْ بِالْعَذَابِ مِنَ الْقَتْلِ كَيَوْمِ بَدْرٍ، أَوِ الزَّلْزَلَةِ وَالْخَسْفِ فِي الدُّنْيَا. وَقِيلَ: الْمُرَادُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ. وَالْقَوْمُ لَمْ يَنْتَظِرُوا هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لِأَنَّهُمْ مَا آمَنُوا بِهَا، وَلَكِنَّ امْتِنَاعَهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ أَوْجَبَ عَلَيْهِمُ الْعَذَابَ، فَأُضِيفَ ذلك إليهم، أي عاقبتهم العذاب. َذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ)

Yani Bedir günü gibi öldürülmek suretiyle veya dünyada zelzele ve yere batırılmak şeklindeki azabın [gelmesini] demektir. Maksadın kıyamet günü olduğu da söylenmiştir. O kavim bu şeyleri beklemiyordu; çünkü bunlara inanmamışlardı. Ancak onların imandan kaçınmaları üzerlerine azabı vacip kıldı; bu sebeple bu durum onlara isnat edildi, yani onların akıbeti azaptır. { كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı”

أَيْ أَصَرُّوا عَلَى الكفر فأتاهم أمر الله فهلكوا. َ- ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ)

Yani inkârda ısrar ettiler de Allah'ın emri onlara gelip helak oldular. { وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ } “Allah onlara zulmetmedi”

أي بتعذيبهم وإهلاكهم، ولكن ظلموا أنفسهم بالشرك.

Yani onlara azap etmekle ve onları helak etmekle [zulmetmedi], fakat onlar şirk koşarak kendilerine zulmettiler.

[سورة النحل (١٦): آية ٣٤]

[Nahl Suresi (16), Ayet 34]

فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٣٤)

{ فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Nihayet yaptıklarının kötülükleri başlarına geldi ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا) قِيلَ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، التَّقْدِيرُ: كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا عَمِلُوا، وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ، فَأَصَابَهُمْ عقوبات كفرهم جزاء الْخَبِيثِ مِنْ أَعْمَالِهِمْ. (وَحاقَ بِهِمْ) أَيْ أَحَاطَ بهم ودار.

Yüce Allah'ın: { فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا } “Nihayet yaptıklarının kötülükleri başlarına geldi” buyruğunda takdim ve tehir olduğu söylenmiştir; takdiri şöyledir: “Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı da yaptıklarının kötülükleri başlarına gelmişti; Allah onlara zulmetmedi, fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı.” Yani kötü amellerinin cezası olarak inkârlarının cezaları başlarına geldi. { وَحاقَ بِهِمْ } “ve kendilerini kuşatıverdi” yani onları çepeçevre kuşattı ve sardı.

[سورة النحل (١٦): آية ٣٥]

[Nahl Suresi (16), Ayet 35]

وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٣٥)

{ وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “Ortak koşanlar dediler ki: 'Eğer Allah dileseydi, ne biz ne de atalarımız O'ndan başka hiçbir şeye tapmaz ve O'nsuz hiçbir şeyi haram kılmazdık.' Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı. Peygamberlerin üzerine apaçık tebliğden başka bir şey düşer mi?”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ) أَيْ شَيْئًا، وَ" مِنْ" صِلَةٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: قَالُوهُ اسْتِهْزَاءً، وَلَوْ قَالُوهُ عَنِ اعتاد لكانوا مؤمنين وقد مضى هـ افي سورة (الانعام) مبينا وإعرابا فلا معنى للإعادة. (كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) أَيْ مِثْلَ هَذَا التَّكْذِيبِ وَالِاسْتِهْزَاءِ فَعَلَ مَنْ كَانَ قَبْلَهُمْ بِالرُّسُلِ فَأُهْلِكُوا. (فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ) أَيْ لَيْسَ عَلَيْهِمْ إِلَّا التَّبْلِيغُ، وَأَمَّا الهداية فهي إلى الله تعالى.

Yüce Allah'ın: { وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ } “Ortak koşanlar dediler ki: 'Eğer Allah dileseydi, O'ndan başka hiçbir şeye tapmazdık'” buyruğundaki { مِنْ شَيْءٍ } yani hiçbir şeyi demektir; “min (من)” edatı ise sıladır (pekiştirme edatıdır). ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bunu alay ederek söylediler. Şayet bunu inanarak söyleselerdi mümin olurlardı. Bu [konu] En'âm Suresi'nde açıklaması ve irabıyla geçmişti; dolayısıyla tekrar etmenin anlamı yoktur. { كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı” yani onlardan öncekiler de peygamberlere karşı böylesi bir yalanlama ve alayda bulunmuş, neticede helak edilmişlerdi. { فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “Peygamberlerin üzerine apaçık tebliğden başka bir şey düşer mi?” Yani onların üzerine tebliğ etmekten başka bir görev yoktur; hidayete erdirmek ise Yüce Allah'a aittir.

[سورة النحل (١٦): آية ٣٦]

[Nahl Suresi (16), Ayet 36]

وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (٣٦)

{ وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “Andolsun ki biz her ümmete, 'Allah'a kulluk edin ve tağuttan sakının' diye bir peygamber gönderdik. Onlardan kimine Allah hidayet verdi, kiminin üzerine de sapıklık hak oldu. Artık yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların akıbetinin nasıl olduğuna bakın!”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ) أَيْ بِأَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَوَحِّدُوهُ. (وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ) أَيِ اتْرُكُوا كُلَّ مَعْبُودٍ دُونَ اللَّهِ كَالشَّيْطَانِ وَالْكَاهِنِ وَالصَّنَمِ، وَكُلَّ مَنْ دَعَا إِلَى الضَّلَالِ. فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ أي أرشده إلى دينه وعبادته.

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ } “Andolsun ki biz her ümmete, 'Allah'a kulluk edin' diye bir peygamber gönderdik” buyruğu; Allah'a kulluk ve Onu birleyin (tevhid edin) demektir. { وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ } “ve tağuttan sakının” [buyruğu ise]; şeytan, kâhin, put gibi Allah'tan başka tapılan her şeyi ve sapıklığa çağıran herkesi terk edin [demektir]. { فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ } “Onlardan kimine Allah hidayet verdi” [ifadesi]; yani onu kendi dinine ve kendisine ibadet etmeye iletti [anlamındadır].

(وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ) أَيْ بِالْقَضَاءِ السَّابِقِ عَلَيْهِ حَتَّى مَاتَ عَلَى كُفْرِهِ، وَهَذَا يَرُدُّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ، لِأَنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ هَدَى النَّاسَ كُلَّهُمْ وَوَفَّقَهُمْ لِلْهُدَى، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ:" فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ" وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. (فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ) أَيْ فَسِيرُوا مُعْتَبِرِينَ فِي الْأَرْضِ. (فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ) أَيْ كَيْفَ صَارَ آخِرُ أَمْرِهِمْ إِلَى الخراب والعذاب والهلاك.

{ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ } “kiminin üzerine de sapıklık hak oldu” yani küfrü üzere ölünceye kadar aleyhindeki geçmiş kaza (takdir) sebebiyle [hak oldu]. Bu [ayet] Kaderiyye'ye bir reddiyedir; çünkü onlar Allah'ın bütün insanlara hidayet verdiğini ve onları hidayete muvaffak kıldığını iddia etmişlerdir. Oysa Yüce Allah: “Onlardan kimine Allah hidayet verdi, kiminin üzerine de sapıklık hak oldu” buyurmaktadır. Bu husus daha önce birçok yerde geçmişti. { فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } “Artık yeryüzünde gezip dolaşın” yani yeryüzünde ibret alarak dolaşın. { فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “yalanlayanların akıbetinin nasıl olduğuna bakın!” Yani işlerinin sonunun nasıl harabeye, azaba ve helake vardığına [bakın].

[سورة النحل (١٦): آية ٣٧]

[Nahl Suresi (16), Ayet 37]

إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٣٧)

{ إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “[Ey Muhammed!] Sen onların hidayete ermelerine ne kadar düşkün olsan da, şüphesiz Allah saptırdığı kimseye hidayet vermez. Onların hiçbir yardımcıları da yoktur.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ) أَيْ إِنْ تَطْلُبْ يَا مُحَمَّدُ بِجَهْدِكَ هُدَاهُمْ. (فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ) أَيْ لَا يُرْشِدُ مَنْ أَضَلَّهُ، أَيْ مَنْ سَبَقَ لَهُ مِنَ اللَّهِ الضَّلَالَةُ لَمْ يَهْدِهِ. وهذه قراءة ابن مسعود واهل الكوفة. ف" يهدى" فِعْلٌ مُسْتَقْبَلٌ وَمَاضِيهِ هَدَى. وَ" مَنْ" فِي موضع نصب ب" يَهْدِي" وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَدَى يَهْدِي بِمَعْنَى اهْتَدَى يَهْتَدِي، رَوَاهُ أَبُو عُبَيْدٍ عَنِ الْفَرَّاءِ قَالَ: كَمَا قُرِئَ" أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى " بِمَعْنَى يَهْتَدِي. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ. وَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَى هَذَا غَيْرُ الْفَرَّاءِ، وَلَيْسَ بِمُتَّهَمٍ فِيمَا يَحْكِيهِ. النَّحَّاسُ. حُكِيَ لِي عَنْ محمد ابن يَزِيدَ كَأَنَّ مَعْنَى" لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ" مَنْ عَلِمَ ذَلِكَ مِنْهُ وَسَبَقَ ذَلِكَ لَهُ عِنْدَهُ، قَالَ: وَلَا يَكُونُ يَهْدِي بِمَعْنَى يَهْتَدِي إِلَّا أَنْ يَكُونَ يَهْدِي أَوْ يُهْدِي. وَعَلَى قَوْلِ الْفَرَّاءِ" يَهْدِي" بِمَعْنَى يَهْتَدِي، فَيَكُونُ" مَنْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، وَالْعَائِدُ إِلَى" مَنْ" الْهَاءُ الْمَحْذُوفَةُ مِنَ الصِّلَةِ، وَالْعَائِدُ إِلَى اسْمِ" إِنْ" الضَّمِيرُ الْمُسْتَكِنُّ فِي" يُضِلُّ". وَقَرَأَ الْبَاقُونَ" لَا يُهْدَى" بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الدَّالِّ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ، عَلَى مَعْنَى مَنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ لَمْ يَهْدِهِ هَادٍ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ:" مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ" و" مَنْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ اسْمُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَهِيَ بِمَعْنَى الَّذِي، وَالْعَائِدُ عَلَيْهَا مِنْ صِلَتِهَا مَحْذُوفٌ، وَالْعَائِدُ عَلَى اسْمِ إِنَّ مِنْ" فَإِنَّ اللَّهَ" الضَّمِيرُ الْمُسْتَكِنُّ فِي" يُضِلُّ". (وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ) تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ.

Yüce Allah'ın: (إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ) “Sen onların hidayete ermelerine ne kadar düşkün olsan da” buyruğu; yani ey Muhammed, sen var gücünle onların hidayetini istesen de [demektir]. (فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ) “Şüphesiz Allah saptırdığı kimseye hidayet vermez” buyruğu ise; saptırdığı kimseyi doğru yola iletmez, yani hakkında Allah katından sapkınlık takdir edilmiş olan kimseyi hidayete erdirmez demektir. Bu, İbn Mes'ûd ve Kûfelilerin kıraatidir. Buradaki "yehdî" (يَهْدِي) muzari (gelecek/geniş zaman) fiildir ve mazisi "hedâ"dır. "Men" (مَنْ) ise "yehdî" fiili ile nasb mahallindedir (nesnedir). "Hedâ yehdî" fiilinin "ihtedâ yehtedî" (doğru yolu bulmak/hidayete ermek) anlamında olması da caizdir. Bunu Ebû Ubeyd, Ferrâ'dan rivayet etmiştir. Ferrâ: Tıpkı { أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى } “...yoksa hidayete erdirilmedikçe kendisi doğru yolu bulamayan mı?” ayetinin "yehtedî" (doğru yolu bulur) anlamında okunması gibidir, demiştir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Ferrâ dışında bunu rivayet eden birini bilmiyoruz; ancak o naklettiklerinde itham edilecek [güvenilmez] biri değildir. en-Nehhâs şöyle der: Bana Muhammed b. Yezîd'den nakledildiğine göre { لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ } ifadesinin anlamı; kendisinde bunu bildiği ve katında onun hakkında bu durumun önceden takdir edildiği kimsedir. O şöyle demiştir: "Yehdî", ancak "yehiddî" veya "yühdî" şeklinde olmadıkça "yehtedî" anlamında olmaz. Ferrâ'nın "yehdî"nin "yehtedî" anlamında olduğu yönündeki görüşüne göre "men", ref' mahallindedir; "men"e dönen zamir (âid), sıladan hazfedilmiş olan "hâ" zamiridir; "inne"nin ismine dönen zamir ise "yudillü" fiilinin içindeki müstetir (gizli) zamirdir. Diğer kurrâ ise yâ'nın dammesi ve dâl'ın fethasıyla { لَا يُهْدَى } "lâ yühdâ" şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim de bu kıraati tercih etmiştir. Bunun anlamı: Allah'ın saptırdığı kimseyi hiçbir hidayet edici doğru yola iletemez demektir. Bunun delili Yüce Allah'ın: { مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ } “Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek hiçbir kimse yoktur” buyruğudur. "Men", nâib-i fâil (sözde özne) olarak ref' mahallindedir ve "ellezî" anlamındadır. Sılasından ona dönen âid zamir hazfedilmiştir; { فَإِنَّ اللَّهَ } ifadesindeki "inne"nin ismine dönen zamir ise "yudillü" fiilindeki müstetir zamirdir. (وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ) “Onların hiçbir yardımcıları da yoktur” buyruğunun anlamı ise daha önce geçmişti.

[سورة النحل (١٦): آية ٣٨]

[Nahl Suresi (16), Ayet 38]

وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلى وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٨)

{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلى وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Onlar: 'Allah ölen kimseyi diriltmez' diye var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. Hayır! Bu, O'nun üzerine hak bir vaaddir; fakat insanların çoğu bilmezler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ) هَذَا تَعْجِيبٌ مِنْ صُنْعِهِمْ، إِذْ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ وَبَالَغُوا فِي تَغْلِيظِ الْيَمِينِ بِأَنَّ اللَّهَ لَا يَبْعَثُ مَنْ يَمُوتُ. وَوَجْهُ التَّعْجِيبِ أَنَّهُمْ يُظْهِرُونَ تَعْظِيمَ اللَّهِ فَيُقْسِمُونَ بِهِ ثُمَّ يُعَجِّزُونَهُ عَنْ بَعْثِ الْأَمْوَاتِ. وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: كَانَ لِرَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى مُشْرِكٍ دَيْنٌ فَتَقَاضَاهُ، وَكَانَ فِي بَعْضِ كَلَامِهِ: وَالَّذِي أَرْجُوهُ بَعْدَ الْمَوْتِ إِنَّهُ لَكَذَا، فَأَقْسَمَ الْمُشْرِكُ بِاللَّهِ: لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ ابْنَ عباس قال له رجل: يا بن عَبَّاسٍ، إِنَّ نَاسًا يَزْعُمُونَ أَنَّ عَلِيًّا مَبْعُوثٌ بَعْدَ الْمَوْتِ قَبْلَ السَّاعَةِ، وَيَتَأَوَّلُونَ هَذِهِ الْآيَةِ. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَذَبَ أُولَئِكَ! إِنَّمَا هَذِهِ الْآيَةُ عَامَّةٌ لِلنَّاسِ، لَوْ كَانَ عَلِيٌّ مَبْعُوثًا قَبْلَ الْقِيَامَةِ مَا نَكَحْنَا نِسَاءَهُ وَلَا قَسَمْنَا مِيرَاثَهُ. (بَلى) هَذَا رَدٌّ عَلَيْهِمْ، أَيْ بَلَى لَيَبْعَثَنَّهُمْ. (وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا) مَصْدَرٌ مُؤَكَّدٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ" يَبْعَثُهُمْ " يَدُلُّ عَلَى الْوَعْدِ، أَيْ وَعَدَ الْبَعْثَ وَعْدًا حَقًّا. (وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ) أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ" قَالَ اللَّهُ تَعَالَى كَذَّبَنِي ابْنُ آدَمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ وَشَتَمَنِي وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ فَأَمَّا تَكْذِيبُهُ إِيَّايَ فَقَوْلُهُ لَنْ يُعِيدَنِي كَمَا بَدَأَنِي وَأَمَّا شَتْمُهُ إِيَّايَ فَقَوْلُهُ اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا وَأَنَا الْأَحَدُ الصَّمَدُ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ. وقد تقدم، ويأتي.

Yüce Allah'ın: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } “Onlar var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” buyruğu, Allah'ın ölen kimseyi diriltmeyeceğine dair Allah'a yemin edip yeminlerini olanca güçleriyle pekiştirmelerinden dolayı yaptıkları işe karşı bir hayret ifadesidir. Hayretin yönü şudur: Onlar Allah'ı yücelttiklerini gösterip O'na yemin etmekte, sonra da ölüleri diriltmekten O'nu aciz görmektedirler. Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: Müslümanlardan bir adamın bir müşrikte alacağı vardı, onu talep etti. Sözleri arasında: “Ölümden sonra [rahmetini] umduğum Zat'a andolsun ki bu böyledir” dedi. Bunun üzerine müşrik: “Allah ölen kimseyi diriltmez” diye Allah'a yemin etti; böylece bu ayet indi. Katâde ise şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre İbn Abbas'a bir adam: “Ey İbn Abbas! Birtakım insanlar Ali'nin kıyametten önce, ölümünden sonra diriltileceğini iddia ediyor ve bu ayeti tevil ediyorlar” dedi. İbn Abbas şöyle dedi: “Onlar yalan söylemişler! Bu ayet bütün insanlar için umumidir. Şayet Ali kıyametten önce diriltilecek olsaydı, kadınlarıyla evlenmez ve mirasını taksim etmezdik.” { بَلى } “Hayır!” Bu onlara bir reddiyedir; yani hayır, andolsun ki onları diriltecektir. { وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا } “Bu, O'nun üzerine hak bir vaaddir” pekiştirici bir mastardır; zira O'nun “onları diriltecektir” buyruğu vaade delalet eder, yani diriltmeyi hak bir vaad olarak vaat etmiştir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “fakat insanların çoğu bilmezler” yani diriltileceklerini bilmezler. Buhârî'de Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Yüce Allah buyurdu ki: Âdemoğlu buna hakkı olmadığı halde beni yalanladı ve buna hakkı olmadığı halde bana sövdü. Beni yalanlaması: 'Beni ilk yarattığı gibi tekrar diriltemez' demesidir. Bana sövmesi ise: 'Allah çocuk edindi' demesidir; oysa ben bir ve tekim, Samed'im; doğurmadım, doğurulmadım ve hiçbir şey benim dengim olmadı.” Bu hadis daha önce geçmişti, ileride de gelecektir.

[سورة النحل (١٦): آية ٣٩]

[Nahl Suresi (16), Ayet 39]

لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ (٣٩)

{ لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ } “[Onları diriltecek] ki hakkında ihtilaf ettikleri şeyi kendilerine açıklasın ve inkâr edenler de yalancı olduklarını bilsinler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِيُبَيِّنَ لَهُمُ) أَيْ لِيُظْهِرَ لَهُمُ. (الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ) أَيْ مِنْ أَمْرِ الْبَعْثِ. (وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا) بِالْبَعْثِ وَأَقْسَمُوا عَلَيْهِ (أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ) وَقِيلَ: المعنى (هامش)

Yüce Allah'ın: { لِيُبَيِّنَ لَهُمُ } “Kendilerine açıklasın diye” buyruğu; yani onlara açığa çıkarsın [diye], { الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ } “hakkında ihtilaf ettikleri şeyi”; yani yeniden dirilme (ba's) meselesini [açıklasın diye]. { وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler de” —yeniden dirilmeyi inkâr eden ve bu hususta yemin edenler— “bilsinler diye” { أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ } “yalancı olduklarını”. Şöyle de denilmiştir: Mana...

وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ، وَالَّذِي اخْتَلَفَ فِيهِ الْمُشْرِكُونَ وَالْمُسْلِمُونَ أُمُورٌ: مِنْهَا الْبَعْثُ، وَمِنْهَا عِبَادَةُ الْأَصْنَامِ، وَمِنْهَا إِقْرَارُ قَوْمٍ بِأَنَّ مُحَمَّدًا حَقٌّ وَلَكِنْ مَنَعَهُمْ مِنَ اتِّبَاعِهِ التَّقْلِيدُ، كَأَبِي طَالِبٍ.

“Hakkında ihtilaf ettikleri şeyi kendilerine açıklasın diye her ümmete bir peygamber gönderdik.” Müşrikler ile Müslümanların hakkında ihtilaf ettikleri hususlar birkaç meseledir: Bunlardan biri yeniden dirilmedir; biri putlara ibadettir; biri de Ebû Tâlib gibi, Muhammed'in hak olduğunu kabul edip de körü körüne taklidin kendilerini ona uymaktan alıkoyduğu kimselerin durumudur.

[سورة النحل (١٦): آية ٤٠]

[Nahl Suresi (16), Ayet 40]

إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٠)

{ إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Biz bir şeyin olmasını istediğimiz zaman, ona sözümüz sadece 'Ol!' demekten ibarettir; o da hemen oluverir.”

أَعْلَمَهُمْ سُهُولَةَ الْخَلْقِ عَلَيْهِ، أَيْ إِذَا أَرَدْنَا أَنْ نَبْعَثَ مَنْ يَمُوتُ فَلَا تَعَبَ عَلَيْنَا وَلَا نَصَبَ فِي إِحْيَائِهِمْ، وَلَا فِي غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا نُحْدِثُهُ، لِأَنَّا إِنَّمَا نَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ. قِرَاءَةُ ابْنِ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ" فَيَكُونُ" نَصْبًا عَطْفًا عَلَى أَنْ نَقُولَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَصْبًا عَلَى جَوَابِ" كُنْ". الْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ عَلَى مَعْنَى فَهُوَ يَكُونُ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيهِ فِي" الْبَقَرَةِ" مُسْتَوْفًى. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: أَوْقَعَ لَفْظَ الشَّيْءِ عَلَى الْمَعْلُومِ عِنْدَ اللَّهِ قَبْلَ الْخَلْقِ لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ مَا وُجِدَ وَشُوهِدَ. وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ غَيْرُ مَخْلُوقٍ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ قَوْلُهُ:" كُنْ" مَخْلُوقًا لَاحْتَاجَ إِلَى قَوْلٍ ثَانٍ، وَالثَّانِي إِلَى ثَالِثٍ وَتَسَلْسَلَ وَكَانَ مُحَالًا. وَفِيهَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ مُرِيدٌ لِجَمِيعِ الْحَوَادِثِ كُلِّهَا خَيْرِهَا وَشَرِّهَا نَفْعِهَا وَضُرِّهَا، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ مَنْ يَرَى فِي سُلْطَانِهِ مَا يَكْرَهُهُ وَلَا يُرِيدُهُ فَلِأَحَدِ شَيْئَيْنِ: إِمَّا لِكَوْنِهِ جَاهِلًا لَا يَدْرِي، وَإِمَّا لِكَوْنِهِ مَغْلُوبًا لَا يُطِيقُ، وَلَا يَجُوزُ ذَلِكَ فِي وَصْفِهِ سُبْحَانَهُ، وَقَدْ قَامَ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ خَالِقٌ لِاكْتِسَابِ الْعِبَادِ، وَيَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ فَاعِلًا لِشَيْءٍ وَهُوَ غَيْرُ مُرِيدٍ لَهُ، لِأَنَّ أَكْثَرَ أَفْعَالِنَا يَحْصُلُ عَلَى خِلَافِ مَقْصُودِنَا وَإِرَادَتِنَا، فَلَوْ لَمْ يَكُنِ الْحَقُّ سُبْحَانَهُ مُرِيدًا لَهَا لَكَانَتْ تِلْكَ الْأَفْعَالُ تَحْصُلُ مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ، وَهَذَا قَوْلُ الطَّبِيعِيِّينَ، وقد أجمع الموحدون على خلافه وفساده.

[Allah] yaratmanın Kendisine ne kadar kolay olduğunu onlara bildirmektedir; yani ölen kimseleri diriltmek istediğimizde onları diriltmekte ve sonradan var ettiğimiz diğer şeylerde bizim için hiçbir yorgunluk ve meşakkat yoktur; çünkü biz ona sadece “Ol!” deriz, o da hemen oluverir. İbn Âmir ve el-Kisâî'nin kıraatinde “fe-yekûne (فَيَكُونُ)”, “en nekûle (أن نقول)” ifadesine atıfla mensubdur. ez-Zeccâc ise: “Kün (كُنْ)” lafzının cevabı olarak mensub olması da caizdir, demiştir. Diğer kıraat imamları ise “fe-huve yekûnu (o da olur)” anlamında merfû olarak okumuşlardır. Bu konudaki açıklama Bakara Suresi'nde etraflıca geçmişti. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Yaratılmadan önce Allah katında malum olan şey için “şey” lafzı kullanılmıştır; çünkü o, var olmuş ve müşahede edilmiş hükmündedir. Bu ayette Kur'an'ın mahluk olmadığına dair delil vardır; zira şayet O'nun “Kün (Ol!)” sözü yaratılmış olsaydı, ikinci bir söze muhtaç olurdu; ikinci ise üçüncüye muhtaç olur ve bu durum teselsüle girerdi ki bu da muhaldir (imkânsızdır). Yine bu ayette Yüce Allah'ın hayır olsun şer olsun, fayda olsun zarar olsun bütün var olan hadiselerin tamamını irade ettiğine delil vardır. Bunun delili şudur: Hükümranlığında hoşlanmadığı ve istemediği bir şeyi gören kimse, iki sebepten biriyle bunu görür: Ya bilmeyen bir cahil olduğu için ya da güç yetiremeyen bir mağlup olduğu içindir. Yüce Allah'ın vasfında ise bu [iki durum] caiz değildir. Kulların kesbini (fiillerini) yaratanın O olduğuna dair delil ikame edilmiştir; bir şeyi dilemediği halde faili olması ise imkânsızdır; çünkü bizim fiillerimizin çoğu maksadımıza ve irademize aykırı olarak meydana gelmektedir. Şayet Hak Teâlâ onları irade etmiş olmasaydı, o fiiller hiçbir kısıt ve kasıt olmaksızın meydana gelirdi ki bu da tabiatçıların (materyalistlerin) sözüdür. Tevhid ehli ise bunun aksinde ve batıl oluşunda icma etmiştir.

[سورة النحل (١٦): آية ٤١]

[Nahl Suresi (16), Ayet 41]

وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١)

{ وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Zulme uğradıktan sonra Allah uğrunda hicret edenleri, dünyada mutlaka güzel bir yere yerleştiririz; âhiret mükâfatı ise elbette daha büyüktür. Keşke bilselerdi!” (41)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا) قَدْ تَقَدَّمَ فِي" النِّسَاءِ" معنى الهجرة، هي تَرْكُ الْأَوْطَانِ وَالْأَهْلِ وَالْقُرَابَةِ فِي اللَّهِ أَوْ فِي دِينِ اللَّهِ، وَتَرْكُ السَّيِّئَاتِ. وَقِيلَ:" فِي" بِمَعْنَى اللَّامِ، أَيْ لِلَّهِ. مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا أَيْ عُذِّبُوا فِي اللَّهِ. نَزَلَتْ فِي صُهَيْبٍ وَبِلَالٍ وَخَبَّابٍ وَعَمَّارٍ، عَذَّبَهُمْ أَهْلُ مَكَّةَ حَتَّى قَالُوا لَهُمْ مَا أَرَادُوا، فَلَمَّا خَلَّوْهُمْ هَاجَرُوا إِلَى الْمَدِينَةِ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي أَبِي جَنْدَلِ بْنِ سُهَيْلٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْمُرَادُ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ، ظَلَمَهُمُ الْمُشْرِكُونَ بِمَكَّةَ وَأَخْرَجُوهُمْ حَتَّى لَحِقَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ بِالْحَبَشَةِ، ثُمَّ بَوَّأَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى دَارَ الْهِجْرَةِ وَجَعَلَ لَهُمْ أَنْصَارًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَالْآيَةُ تَعُمُّ الْجَمِيعَ. (لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً) فِي الْحَسَنَةِ سِتَّةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- نُزُولُ الْمَدِينَةِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَالشَّعْبِيُّ وَقَتَادَةُ. الثَّانِي- الرِّزْقُ الْحَسَنُ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. الثَّالِثُ- النَّصْرُ عَلَى عَدُوِّهِمْ، قَالَهُ الضَّحَّاكُ. الرَّابِعُ- إِنَّهُ لِسَانُ صِدْقٍ، حَكَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ. الْخَامِسُ- مَا اسْتَوْلَوْا عَلَيْهِ مِنْ فُتُوحِ الْبِلَادِ وَصَارَ لَهُمْ فِيهَا مِنَ الْوِلَايَاتِ. السَّادِسُ: مَا بَقِيَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا مِنَ الثَّنَاءِ، وَمَا صَارَ فِيهَا لِأَوْلَادِهِمْ مِنَ الشَّرَفِ. وَكُلُّ ذَلِكَ اجْتَمَعَ لَهُمْ بِفَضْلِ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. (وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ) أَيْ وَلَأَجْرُ دَارِ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ، أَيْ أَكْبَرُ مِنْ أَنْ يَعْلَمَهُ أَحَدٌ قَبْلَ أَنْ يُشَاهِدَهُ،" وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَمُلْكاً كَبِيراً ". (لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ) أَيْ لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ الظَّالِمُونَ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ. قيل: هُوَ رَاجِعٌ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ. أَيْ لَوْ رَأَوْا ثَوَابَ الْآخِرَةِ وَعَايَنُوهُ لَعَلِمُوا أَنَّهُ أَكْبَرُ مِنْ حَسَنَةِ الدُّنْيَا. وَرُوِيَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ كَانَ إِذَا دَفَعَ إِلَى الْمُهَاجِرِينَ الْعَطَاءَ قَالَ: هَذَا مَا وَعَدَكُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَمَا ادَّخَرَ لَكُمْ فِي الْآخِرَةِ أكثر، ثم تلا عليهم هذه الآية.

Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا } “Zulme uğradıktan sonra Allah uğrunda hicret edenler” buyruğundaki hicretin manası Nisâ Suresi'nde geçmişti; o da yurtları, aileyi ve akrabayı Allah uğrunda veya Allah'ın dini uğrunda terk etmek ve kötülükleri bırakmaktır. “Fî (فِي)” edatının lam manasında olduğu, yani “lillâh (Allah için)” demek olduğu da söylenmiştir. { مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا } “Zulme uğradıktan sonra” yani Allah uğrunda işkenceye maruz kaldıktan sonra. Bu ayet Süheyb, Bilâl, Habbâb ve Ammâr hakkında inmiştir. Mekke halkı onlara istedikleri sözleri söyleyinceye kadar işkence etti; onları serbest bıraktıklarında ise Medine'ye hicret ettiler; bunu el-Kelbî söylemiştir. Ebû Cendel b. Süheyl hakkında indiği de söylenmiştir. Katâde ise şöyle demiştir: Maksat, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır; Mekke'de müşrikler onlara zulmetti ve onları yurtlarından çıkardı, nihayet onlardan bir grup Habeşistan'a ulaştı. Daha sonra Yüce Allah onları hicret yurduna yerleştirdi ve müminlerden onlara yardımcılar kıldı. Ayet ise hepsini kapsamaktadır. { لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً } “dünyada güzel bir yere yerleştireceğiz” ifadesindeki “hasene (güzel yer/durum)” hakkında altı görüş vardır: Birincisi: Medine'ye yerleşmektir; bunu İbn Abbas, el-Hasan, eş-Şa'bî ve Katâde söylemiştir. İkincisi: Güzel rızıktır; bunu Mücâhid söylemiştir. Üçüncüsü: Düşmanlarına karşı zafer kazanmaktır; bunu ed-Dahhâk söylemiştir. Dördüncüsü: Doğrulukla anılmaktır (hayırla yâd edilmektir); bunu İbn Cüreyc nakletmiştir. Beşincisi: Şehirlerin fetihlerinden elde ettikleri şeyler ve oralarda sahip oldukları idareciliklerdir. Altıncısı: Dünyada onlar için baki kalan övgü ve çocuklarına kalan şereftir. Bütün bunlar Allah'ın lütfuyla onlar için bir araya gelmiştir, Allah'a hamdolsun. { وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ } “Ahiret mükâfatı ise elbette daha büyüktür” yani ahiret yurdunun mükâfatı, müşahede edilmeden önce bir kimsenin bilebileceğinden çok daha büyüktür; “Orada nereye baksan büyük bir nimet ve muhteşem bir mülk görürsün”. { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “keşke bilselerdi!” Yani şayet bu zalimler bunu bilselerdi! Müminlere raci olduğu da söylenmiştir; yani şayet ahiret sevabını görüp müşahede etselerdi, onun dünya iyiliğinden çok daha büyük olduğunu bilirlerdi. Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh muhacirlere maaşlarını dağıttığı zaman şöyle derdi: “Bu, Allah'ın size dünyada vaat ettiği şeydir; ahirette sizin için sakladığı ise daha çoktur.” Sonra da onlara bu ayeti okurdu.

[سورة النحل (١٦): آية ٤٢]

[Nahl Suresi (16), Ayet 42]

الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٤٢)

{ الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “Onlar ki sabretmişlerdir ve yalnız Rablerine tevekkül ederler.”

قِيلَ: (الَّذِينَ) بَدَلٌ مِنَ (الَّذِينَ) الْأَوَّلِ. وَقِيلَ: مِنَ الضَّمِيرِ فِي" لَنُبَوِّئَنَّهُمْ" وَقِيلَ: هُمُ الَّذِينَ صَبَرُوا عَلَى دِينِهِمْ. (وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ) فِي كُلِّ أُمُورِهِمْ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ التَّحْقِيقِ: خِيَارُ الْخَلْقِ مَنْ إِذَا نَابَهُ أَمْرٌ صَبَرَ، وَإِذَا عَجَزَ عَنْ أَمْرٍ تَوَكَّلَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ".

Şöyle denilmiştir: (الَّذِينَ - Onlar ki) [ifadesi], birinci (الَّذِينَ) ifadesinden bedeldir. { لَنُبَوِّئَنَّهُمْ } “onları mutlaka yerleştireceğiz” [ifadesindeki] zamirden [bedel olduğu da] söylenmiştir. [Bir diğer görüşe göre ise] onlar, dinleri uğrunda sabreden kimselerdir. { وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “Ve [yalnız] Rablerine tevekkül ederler” [ifadesi], bütün işlerinde [O'na güvenirler demektir]. Muhakkiklerden (hakikat ehlinden) bazıları şöyle demiştir: "Yaratılmışların en hayırlısı; başına bir sıkıntı geldiğinde sabreden, bir hususta acze düştüğünde ise tevekkül eden kimsedir." Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “Onlar ki sabretmişlerdir ve yalnız Rablerine tevekkül ederler.”

[سورة النحل (١٦): الآيات ٤٣ الى ٤٤]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 43-44]

وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٤٣) بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٤٤)

{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٤٣) بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “(43) Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını peygamber göndermedik. Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun! (44) [Onları] apaçık deliller ve sahifelerle [gönderdik]. İnsanlara, kendilerine indirileni açıklayasın ve onlar da düşünsünler diye sana da zikri (Kur'an'ı) indirdik.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" يُوحَى" بِالْيَاءِ وَفَتْحِ الْحَاءِ. وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ" نُوحِي إِلَيْهِمْ بِنُونِ الْعَظَمَةِ وَكَسْرِ الْحَاءِ نَزَلَتْ فِي مُشْرِكِي مَكَّةَ حَيْثُ أَنْكَرُوا نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَقَالُوا: اللَّهَ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يَكُونَ رَسُولُهُ بَشَرًا، فَهَلَّا بَعَثَ إِلَيْنَا مَلَكًا، فَرَدَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ:" وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ" إِلَى الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ يَا مُحَمَّدُ" إِلَّا رِجالًا" آدميين. (فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ) قَالَ سُفْيَانُ: يَعْنِي مُؤْمِنِي أَهْلِ الكتاب. (إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ) يُخْبِرُونَكُمْ أَنَّ جَمِيعَ الأنبياء كانوا بشرا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَاسْأَلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ فَإِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا فَهُمْ مُعْتَرِفُونَ بِأَنَّ الرُّسُلَ كَانُوا مِنَ الْبَشَرِ رُوِيَ مَعْنَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَهْلُ الذِّكْرِ أَهْلُ الْقُرْآنِ وقيل: أهل العلم، والمعنى متقارب. (بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ) قيل:" بِالْبَيِّناتِ" متعلق ب" أَرْسَلْنا". وَفِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ إِلَّا رِجَالًا- أَيْ غير رجال، ف" إِلَّا" بِمَعْنَى غَيْرٍ، كَقَوْلِهِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَهَذَا قَوْلُ الْكَلْبِيِّ- نُوحِي إِلَيْهِمْ. وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ دَلَّ عَلَيْهِ" أَرْسَلْنا" أَيْ أَرْسَلْنَاهُمْ بالبينات والزبر. ولا يتعلق" بِالْبَيِّناتِ" ب" أَرْسَلْنا" الْأَوَّلِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، لِأَنَّ مَا قَبْلَ" إِلَّا" لَا يَعْمَلُ فِيمَا بَعْدَهَا، وَإِنَّمَا يَتَعَلَّقُ بِأَرْسَلْنَا الْمُقَدَّرَةِ، أَيْ أَرْسَلْنَاهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ. وَقِيلَ: مَفْعُولٌ بِ" تَعْلَمُونَ" وَالْبَاءُ زَائِدَةٌ، أَوْ نُصِبَ بِإِضْمَارِ أَعْنِي، كَمَا قَالَ الْأَعْشَى:

Yüce Allah'ın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ } “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik” buyruğunda cumhurun kıraati ye ile ve hâ'nın fethasıyla “yûhâ (يُوحَى)” şeklindedir. Âsım'dan rivayetle Hafs ise azamet nun'u ile ve hâ'nın kesresiyle “nûhî ileyhim (نُوحِي إِلَيْهِمْ)” şeklinde okumuştur. Bu ayet, Mekke müşriklerinin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr edip: “Allah, elçisinin bir beşer olmasından daha yücedir; bize bir melek gönderseydi ya!” demeleri üzerine inmiştir. Bunun üzerine Yüce Allah onlara şu buyruğuyla cevap vermiştir: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ } “Senden önce de göndermedik” yani ey Muhammed, geçmiş ümmetlere [göndermedik], { إِلَّا رِجالًا } “ancak adamlar” yani insan olan kimseler [gönderdik]. { فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ } “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun” Süfyân: Yani Ehl-i Kitap'tan iman edenlere [sorun] demiştir. { إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Eğer bilmiyorsanız” onlar size bütün peygamberlerin insan olduğunu bildirirler. Şöyle de denilmiştir: Manası, Ehl-i Kitap'a sorun; şayet iman etmemiş olsalar bile onlar peygamberlerin insan olduğunu ikrar etmektedirler. Bu mana İbn Abbas ve Mücâhid'den rivayet edilmiştir. İbn Abbas ise: Zikir ehli, Kur'an ehlidir demiştir. İlim ehlidir de denilmiştir; anlamlar birbirine yakındır. { بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ } “apaçık deliller ve sahifelerle” ifadesinde; “bi'l-beyyinâti” car-mecrurunun “erselnâ” fiiline müteallik olduğu söylenmiştir. Sözde takdim ve tehir vardır; yani: “Senden önce apaçık deliller ve sahifelerle ancak vahiy verdiğimiz adamları gönderdik —yani adamlardan başkasını değil; 'illâ' burada 'gayr' manasındadır, tıpkı 'Lâ ilâhe illallâh' sözünde olduğu gibi; bu el-Kelbî'nin görüşüdür—.” Sözde, “erselnâ” fiilinin delalet ettiği bir hazif bulunduğu da söylenmiştir; yani onları apaçık deliller ve sahifelerle gönderdik demektir. Bu görüşe göre “bi'l-beyyinâti”, birinci “erselnâ” fiiline bağlanmaz; çünkü “illâ”dan öncesi “illâ”dan sonrasında amel etmez; bilakis takdir edilen “erselnâ” fiiline bağlanır, yani “onları apaçık delillerle gönderdik” demektir. “Ta'lemûn” fiilinin mefulü olup ba harfinin zâid olduğu veya el-A'şâ'nın şu beytinde olduğu gibi “a'nî (kastediyorum)” fiilinin takdiriyle mensub kılındığı da söylenmiştir:

وَلَيْسَ مُجِيرًا إِنْ أَتَى الْحَيَّ خَائِفُ ... وَلَا قَائِلًا إِلَّا هُوَ المتعيبا

“O kabileye korkan biri gelse sığınak olmaz... Söz söyleyen biri olsa ancak ayıplananı söyler.”

أَيْ أَعْنِي الْمُتَعَيَّبَ. وَالْبَيِّنَاتُ: الْحُجَجُ وَالْبَرَاهِينُ. وَالزُّبُرُ: الْكُتُبُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي آلِ عِمْرَانَ. (وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ) يَعْنِي الْقُرْآنَ. (لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ) فِي هَذَا الْكِتَابِ مِنَ الْأَحْكَامِ وَالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ بِقَوْلِكَ وَفِعْلِكَ، فَالرَّسُولُ ﷺ مُبَيِّنٌ عَنِ اللَّهِ ﷿ مُرَادَهُ مِمَّا أَجْمَلَهُ فِي كِتَابِهِ مِنْ أَحْكَامِ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا لَمْ يُفَصِّلْهُ. وقد تقدم هذا المعنى مستوفى في مقدمة الكتاب، والحمد لله. (وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ) فيتعظون.

Yani ayıplananı kastediyorum [demektir]. Beyyinât: Hüccetler ve apaçık delillerdir. Zübür: Kitaplardır. Bu [kelimeler] Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti. { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ } “sana da zikri indirdik” yani Kur'an'ı [indirdik]. { لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } “kendilerine indirileni insanlara açıklayasın diye” bu kitapta yer alan hükümleri, vaad ve vaîdi sözünle ve fiilinle [açıklayasın diye]. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Yüce Allah'ın kitabında namaz ve zekât hükümleri gibi mücmel bıraktığı ve ayrıntısına yer vermediği şeylerden O'nun muradını açıklayandır. Bu mana kitabın mukaddimesinde etraflıca geçmişti, Allah'a hamdolsun. { وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “ve onlar da düşünsünler diye” yani böylece ibret alsınlar [diye].

[سورة النحل (١٦): الآيات ٤٥ الى ٤٧]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 45-47]

أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٤٥) أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٤٦) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٤٧)

{ أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٤٥) أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٤٦) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “(45) Kötülükleri tuzak kurarak hazırlayanlar, Allah'ın kendilerini yere batırmasından veya hiç farkında olmadıkları bir yerden azabın kendilerine gelivermesinden emin mi oldular? (46) Yahut dönüp dolaşırlarken kendilerini yakalayıvermesinden [emin mi oldular]? Onlar [bunu] engelleyecek de değillerdir. (47) Yahut onları bir korku ve tedirginlik üzerindeyken yakalamasından [emin mi oldular]? Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ) أَيْ بِالسَّيِّئَاتِ، وَهَذَا وَعِيدٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ احْتَالُوا فِي إِبْطَالِ الْإِسْلَامِ. (أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَمَا خَسَفَ بِقَارُونَ، يُقَالُ: خَسَفَ الْمَكَانُ يَخْسِفُ خُسُوفًا ذَهَبَ فِي الْأَرْضِ، وَخَسَفَ اللَّهُ بِهِ الْأَرْضَ خُسُوفًا أَيْ غَابَ بِهِ فِيهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:" فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ ". وَخَسَفَ هُوَ فِي الْأَرْضِ وَخُسِفَ بِهِ. وَالِاسْتِفْهَامُ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ، أَيْ يَجِبُ أَلَّا يَأْمَنُوا عُقُوبَةً تَلْحَقُهُمْ كَمَا لَحِقَتِ الْمُكَذِّبِينَ. (أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ) كَمَا فُعِلَ بِقَوْمِ لُوطٍ وَغَيْرِهِمْ. وَقِيلَ: يُرِيدُ يَوْمَ بَدْرٍ، فَإِنَّهُمْ أُهْلِكُوا ذَلِكَ الْيَوْمَ، وَلَمْ يَكُنْ شي مِنْهُ فِي حِسَابِهِمْ. (أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ) أي في أسفارهم وتصرفهم، قاله قتادة. (فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ) أي سابقين لله ولا فائتيه. وَقِيلَ:" فِي تَقَلُّبِهِمْ" عَلَى فِرَاشِهِمْ أَيْنَمَا كَانُوا. وقال الضحاك: بالليل والنهار. (أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ومجاهد وغيرهما: أي على تنقص من أموالهم

Yüce Allah'ın: { أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ } “Kötülükleri tuzak kurarak hazırlayanlar güvende mi oldular?” buyruğu; yani kötülüklerle [tuzak kuranlar] demektir. Bu, İslam'ı geçersiz kılmak için hilelere başvuran müşriklere yönelik bir tehdittir. { أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ } “Allah'ın kendilerini yere batırmasından” buyruğu hakkında İbn Abbâs: Kârûn'u yere batırdığı gibi, demiştir. خَسَفَ الْمَكَانُ يَخْسِفُ خُسُوفًا denilir ki, [o yer] yerin dibine geçti demektir. خَسَفَ اللَّهُ بِهِ الْأَرْضَ خُسُوفًا ifadesi ise Allah onu yerin dibine geçirdi/kaybetti demektir. Nitekim Yüce Allah'ın: { فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ } “Nihayet onu da, evini barkını da yerin dibine geçirdik” buyruğu da bu kabildendir. خَسَفَ هُوَ فِي الْأَرْضِ (O yere battı) ve خُسِفَ بِهِ (Yere batırıldı) şeklinde de kullanılır. Buradaki istifham (soru) inkâr anlamındadır; yani yalanlayanların başına geldiği gibi kendilerine de erişecek bir cezadan emin olmamaları gerekir. { أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ } “Veya hiç farkında olmadıkları bir yerden kendilerine azabın gelmesinden” buyruğu; Lût kavmine ve diğerlerine yapıldığı gibi [azabın gelmesinden] demektir. Bununla Bedir gününün kastedildiği de söylenmiştir; nitekim onlar o gün helak edilmişlerdi ve bu onların hiçbir şekilde hesaplarında yoktu. { أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ } “Yahut dönüp dolaşırlarken onları yakalamasından” buyruğu; yani yolculuklarında ve işleriyle meşgul olurlarken [onları yakalamasından demektir]. Bunu Katâde söylemiştir. { فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Onlar [Allah'ı] âciz bırakacak değillerdir” buyruğu; yani Allah'ın önüne geçemezler ve O'ndan kaçıp kurtulamazlar. [Ayette geçen] “Dönüp dolaşırlarken” (فِي تَقَلُّبِهِمْ) ifadesinin, nerede bulunurlarsa bulunsunlar yatakları üzerindeyken [demek olduğu] da söylenmiştir. ed-Dahhâk ise: Gece ve gündüz [demektir], demiştir. { أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ } “Yahut onları bir korku üzere yakalamasından” buyruğu hakkında İbn Abbâs, Mücâhid ve başkaları: Mallarından eksilterek [yakalamasından demektir], demişlerdir.

وَمَوَاشِيهِمْ وَزُرُوعِهِمْ. وَكَذَا قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: أَيْ عَلَى تَنَقُّصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ حَتَّى أَهْلَكَهُمْ كُلَّهُمْ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هُوَ مِنَ الْخَوْفِ، الْمَعْنَى: يَأْخُذُ طَائِفَةً وَيَدَعُ طَائِفَةً، فَتَخَافُ الْبَاقِيَةُ أَنْ يَنْزِلَ بِهَا مَا نَزَلَ بِصَاحِبَتِهَا. وَقَالَ الْحَسَنُ:" عَلى تَخَوُّفٍ" أَنْ يَأْخُذَ الْقَرْيَةَ فَتَخَافُهُ الْقَرْيَةُ الْأُخْرَى، وَهَذَا هُوَ مَعْنَى الْقَوْلِ الَّذِي قَبْلَهُ بِعَيْنِهِ، وَهُمَا رَاجِعَانِ إِلَى الْمَعْنَى الْأَوَّلِ، وَأَنَّ التَّخَوُّفَ التَّنَقُّصَ، تَخَوُّفُهُ تَنَقُّصُهُ، وَتَخَوَّفَهُ الدَّهْرُ وَتَخَوَّنَهُ- (بِالْفَاءِ وَالنُّونِ) بِمَعْنًى، يُقَالُ: تَخَوَّنَنِي فُلَانٌ حَقِّي إِذَا تَنَقَّصَكَ. قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:

hayvanlarından ve ekinlerinden eksiltme suretiyle [yakalamasından demektir]. İbnü'l-A'râbî de böyle demiştir: Yani hepsini helak edinceye kadar mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltilerek [yakalamasından demektir]. ed-Dahhâk ise: Bu korku (havf) kökündendir; manası: Bir topluluğu yakalar, diğerini bırakır; geride kalanlar da arkadaşlarının başına gelenin kendi başlarına gelmesinden korkarlar. el-Hasan şöyle demiştir: “'alâ tehavvufin (عَلى تَخَوُّفٍ)”, bir şehri helak etmesi, diğer şehrin de bundan korkmasıdır. Bu, kendisinden önceki görüşün tıpatıp aynısıdır ve her ikisi de birinci manaya dönmektedir. Tehavvuf (تخوّف) eksiltme (tenakkus) demektir; bir şeyi “tehavvefehu” eksiltti demektir. “Zaman onu tehavvefe etti ve tehavvene etti” —biri fe, diğeri nun ile— aynı manadadır. Bir kimse senin hakkından eksilttiği zaman “Filan kimse benim hakkımı tehavvene etti (eksitti)” denir. Zü'r-Rumme şöyle demiştir:

لَا، بَلْ هُوَ الشَّوْقُ مِنْ دَارٍ تَخَوَّنَهَا ... مَرًّا سَحَابٌ وَمَرًّا بَارِحٌ تَرِبُ

“Hayır, bilakis bu, kimi zaman bir bulutun, kimi zaman da tozlu sıcak bir rüzgârın eksilttiği bir yurda duyulan özlemdir.”

وَقَالَ لَبِيَدٌ:

Lebîd de şöyle demiştir:

تَخَوَّنَهَا نُزُولِي وَارْتِحَالِي

“Konaklamam ve göç edişim onu [devemi] eksiltti.”

أَيْ تَنَقَّصَ لَحْمَهَا وَشَحْمَهَا. وَقَالَ الْهَيْثَمُ بْنُ عَدِيٍّ: التَّخَوُّفُ (بِالْفَاءِ) التَّنَقُّصُ، لُغَةٌ لِأَزْدِ شَنُوءَةَ. وَأَنْشَدَ:

Yani etini ve yağını eksiltti demektir. el-Heysem b. Adiyy şöyle demiştir: Tehavvuf (fe ile) eksiltmek demektir ve Ezd Şenûe kabilesinin lehçesidir. Şu beyti okumuştur:

تَخَوَّفَ غَدْرَهُمْ مَالِي وَأَهْدَى ... سَلَاسِلُ فِي الْحُلُوقِ لَهَا صَلِيلُ

“Onların ihaneti malımı eksiltti ve boğazlarda şıngırdayan zincirleri hediye etti.”

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: بَيْنَمَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ عَلَى الْمِنْبَرِ قَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ، مَا تَقُولُونَ فِي قَوْلِ اللَّهِ ﷿:" أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ" فَسَكَتَ النَّاسُ، فَقَالَ شَيْخٌ مِنْ بَنِي هُذَيْلٍ: هِيَ لُغَتُنَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، التَّخَوُّفُ التَّنَقُّصُ. فَخَرَجَ رَجُلٌ فَقَالَ: يَا فُلَانُ، مَا فَعَلَ دَيْنُكَ؟ قَالَ: تَخَوَّفْتُهُ، أَيْ تَنَقَّصْتُهُ، فَرَجَعَ فَأَخْبَرَ عُمَرَ فَقَالَ عُمَرُ: أَتَعْرِفُ الْعَرَبُ ذَلِكَ فِي أَشْعَارِهِمْ؟ قَالَ نَعَمْ، قَالَ شَاعِرُنَا أَبُو كَبِيرٍ الْهُذَلِيُّ يَصِفُ نَاقَةً تَنَقَّصَ السَّيْرُ سَنَامَهَا بَعْدَ تَمْكِهِ وَاكْتِنَازِهِ:

Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh minberde iken şöyle dedi: “Ey insanlar! Allah Azze ve Celle'nin: 'Yahut onları bir korku ve tedirginlik üzerindeyken yakalamasından' buyruğu hakkında ne dersiniz?” İnsanlar sustu. Bunun üzerine Huzeyl kabilesinden yaşlı bir adam: “Ey Müminlerin Emîri! Bu bizim lügatimizdir; tehavvuf eksiltme demektir” dedi. Bir adam dışarı çıktı ve: “Ey filan, alacağın ne oldu?” dedi. O da: “Onu tehavveftü (تَخَوَّفْتُهُ) yani eksilttim (tahsil ettikçe azalttım)” dedi. Adam geri dönüp Ömer'e haber verdi. Ömer: “Araplar bunu şiirlerinde bilirler mi?” dedi. Adam: “Evet, şairimiz Ebû Kebîr el-Huzelî, yolculuğun hörgücünü uzayıp dolgunlaştıktan sonra eksilttiği bir deveyi vasfederken şöyle demiştir:” dedi:

تَخَوَّفَ الرَّحْلُ مِنْهَا تَامِكًا قَرِدًا ... كَمَا تَخَوَّفَ عود النبعة السفن

“Semer, ondan (o dişi deveden) semizlikten kat kat olmuş yüksek bir hörgücü eksiltip yonttu; tıpkı rendenin neb‘a ağacını eksiltip yonttuğu gibi.”

فَقَالَ عُمَرُ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ، عَلَيْكُمْ بِدِيوَانِكُمْ شِعْرِ الْجَاهِلِيَّةِ فَإِنَّ فِيهِ تَفْسِيرَ كِتَابِكُمْ وَمَعَانِيَ كَلَامِكُمْ. تَمَكَ السَّنَامُ يَتْمِكُ تَمْكًا، أَيْ طَالَ وَارْتَفَعَ، فَهُوَ تَامِكٌ. وَالسَّفَنُ وَالْمِسْفَنُ مَا يُنْجَرُّ بِهِ الْخَشَبُ. وَقَالَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ:" عَلى تَخَوُّفٍ" عَلَى عَجَلٍ. وَقَالَ: عَلَى تَقْرِيعٍ بِمَا قَدَّمُوهُ مِنْ ذُنُوبِهِمْ، وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا. وَقَالَ قَتَادَةُ:" عَلى تَخَوُّفٍ" أَنْ يعاقب أو يتجاوز. (فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ) أي لا يعاجل بل يمهل.

Bunun üzerine Ömer şöyle dedi: “Ey insanlar! Divanınıza, yani Cahiliye şiirine sarılın; çünkü onda Kitabınızın tefsiri ve kelamınızın manaları vardır.” Hörgüç “temeke yetmiku temken” denir ki uzadı ve yükseldi demektir; böylesine “tâmik” denir. “Sefen” ve “misfen” ise ahşabın kendisiyle yontulduğu alettir (rendedir). Leys b. Sa'd: “'alâ tehavvufin (عَلى تَخَوُّفٍ)”, aceleyle demektir, demiştir. İşledikleri günahları yüzlerine vurarak [yakalamasından] anlamına geldiği de söylenmiştir; bu İbn Abbas'tan da rivayet edilmiştir. Katâde ise: “'alâ tehavvufin”, cezalandırması veya vazgeçip bağışlamasıdır, demiştir. { فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir” yani aceleyle cezalandırmaz, bilakis mühlet verir.

[سورة النحل (١٦): آية ٤٨]

[Nahl Suresi (16), Ayet 48]

أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ داخِرُونَ (٤٨)

{ أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ داخِرُونَ } “Allah'ın yarattığı şeyleri görmezler mi ki, gölgeleri sağdan ve soldan Allah'a boyun eğerek secde eder vaziyette dönüp dolaşmaktadır?”