قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ وَيَحْيَى وَالْأَعْمَشُ" تَرَوْا" بِالتَّاءِ، عَلَى أَنَّ الْخِطَابَ لِجَمِيعِ النَّاسِ. الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ خَبَرًا عَنِ الَّذِينَ يَمْكُرُونَ السَّيِّئَاتِ، وهو الاختيار. (مِنْ شَيْءٍ) يَعْنِي مِنْ جِسْمٍ قَائِمٍ لَهُ ظِلٌّ مِنْ شَجَرَةٍ أَوْ جَبَلٍ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَإِنْ كَانَتِ الْأَشْيَاءُ كُلُّهَا سَمِيعَةً مُطِيعَةً لله تعالى. (يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ) قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ وَغَيْرُهُمَا بِالتَّاءِ لِتَأْنِيثِ الظِّلَالِ. الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ. أَيْ يَمِيلُ مِنْ جَانِبٍ إِلَى جَانِبٍ، وَيَكُونُ أَوَّلَ النَّهَارِ عَلَى حَالٍ وَيَتَقَلَّصُ ثُمَّ يَعُودُ فِي آخِرِ النَّهَارِ عَلَى حَالَةٍ أُخْرَى، فَدَوَرَانُهَا وَمَيَلَانُهَا مِنْ مَوْضِعٍ إِلَى مَوْضِعِ سُجُودُهَا، وَمِنْهُ قيل للظل بالعشي: في، لِأَنَّهُ فَاءَ مِنَ الْمَغْرِبِ إِلَى الْمَشْرِقِ، أَيْ رجع. والفيء الرجوع، ومنه" حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ ". رُوِيَ مَعْنَى هَذَا الْقَوْلِ عَنِ الضَّحَّاكِ وَقَتَادَةَ وَغَيْرِهِمَا، وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي سُورَةِ" الرَّعْدِ". وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يَعْنِي سُجُودَ الْجِسْمِ، وَسُجُودُهُ انْقِيَادُهُ وَمَا يُرَى فِيهِ مِنْ أَثَرِ الصَّنْعَةِ، وَهَذَا عَامٌّ فِي كُلِّ جسم. ومعنى (وَهُمْ داخِرُونَ) أَيْ خَاضِعُونَ صَاغِرُونَ. وَالدُّخُورُ: الصَّغَارُ والذل. يقال: دحر الرَّجُلُ (بِالْفَتْحِ) فَهُوَ دَاخِرٌ، وَأَدْخَرَهُ اللَّهُ. وَقَالَ ذُو الرُّمَّةِ:
Hamza, el-Kisâî, Halef, Yahyâ ve el-A‘meş, hitabın bütün insanlara yönelik olması bakımından “terev (تَرَوْا)” şeklinde “te” ile okumuşlardır. Diğerleri ise kötülükleri tuzak kuranlardan bir haber olarak “ye” ile okumuşlardır ki tercih edilen de budur. { مِنْ شَيْءٍ } “bir şey” ifadesiyle; ağaç veya dağ gibi gölgesi olan ayaktaki bir cisim kastedilmektedir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Gerçi her şey Allah Teâlâ’ya işiten ve itaat eden durumdadır. { يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ } “gölgeleri döner dolaşır” ifadesini Ebû Amr, Ya‘kûb ve başkaları, gölgeler (zılâl) lafzının müennesliğinden ötürü “te” ile [tetefeyyeu] okumuşlardır. Diğerleri ise “ye” ile okumuşlardır; Ebû Ubeyd de bunu tercih etmiştir. Yani bir taraftan diğer tarafa meyleder; günün başında bir halde olup kısalır, sonra günün sonunda başka bir hale döner. Dolayısıyla gölgelerin bir yerden diğerine dönüp meyletmesi onların secdesidir. Bundan dolayı akşam vaktindeki gölgeye “fey” denilmiştir; çünkü o batıdan doğuya dönmüştür (fâe), yani geri gelmiştir. Fey’, geri dönmek demektir. { حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ } “Allah'ın buyruğuna dönünceye kadar” ayetinde de bu anlamdadır. Bu sözün anlamı Dahhâk, Katâde ve başkalarından rivayet edilmiştir. Bu anlam daha önce Ra'd Suresi'nde geçmişti. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Cismin secdesi kastedilmektedir; onun secdesi boyun eğmesi ve üzerinde görülen yaratılış/sanat eseridir; bu da her cisim için geneldir. { وَهُمْ داخِرُونَ } “boyun eğerek” ifadesinin anlamı ise boyun eğenler ve küçülenlerdir. Duhûr (دُخُور): Küçüklük ve zillettir. [Fethalı olarak] “dahara'r-racul” denir ki o kişi dâhirdir (hor ve hakirdir); “adherahullâh” (Allah onu zelil etti) denir. Zü'r-Rimme şöyle demiştir:
فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا دَاخِرٌ فِي مخيس ... ومنحخر في غير أرضك في حجر
“Artık [geride], zindanda boyun eğip zelil olmuş kimseden ve senin toprağın dışındaki bir yerde deliğine sinmiş olandan başkası kalmadı.”
كَذَا نَسَبَهُ الْمَاوَرْدِيُّ لِذِي الرُّمَّةِ، وَنَسَبَهُ الْجَوْهَرِيُّ لِلْفَرَزْدَقِ وَقَالَ: الْمُخَيِّسُ اسْمُ سِجْنٍ كَانَ بِالْعِرَاقِ، أَيْ مَوْضِعُ التَّذَلُّلِ، وَقَالَ:
Mâverdî bu beyti bu şekilde Zü'r-Rimme'ye nispet etmiş, Cevherî ise Ferazdak'a nispet ederek şöyle demiştir: el-Muhayyes, Irak'ta bulunan bir zindanın adıdır, yani zillet yeridir. Ve şöyle demiştir:
أَمَا تَرَانِي كَيِّسًا مكيسا ... بنيت بعد نافع مخيسا
“Beni akıllı ve zeki görmez misin? Nâfi‘den sonra bir zindan (Muhayyes) inşa ettim.”
وَوَحَّدَ الْيَمِينَ فِي قَوْلِهِ:" عَنِ الْيَمِينِ" وَجَمَعَ الشِّمَالَ، لِأَنَّ مَعْنَى الْيَمِينِ وَإِنْ كَانَ وَاحِدًا الجمع. ولو قال: عن الايمان والشمائل، واليمين والشمال، أو اليمين وَالشِّمَالِ لَجَازَ، لِأَنَّ الْمَعْنَى لِلْكَثْرَةِ. وَأَيْضًا فَمِنْ شأن العرب إذا اجتمعت علامتان في شي وَاحِدٍ أَنْ تَجْمَعَ إِحْدَاهُمَا وَتُفْرِدَ الْأُخْرَى، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وكقوله تعالى:" وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَلَوْ قَالَ عَلَى أَسْمَاعِهِمْ وَإِلَى الْأَنْوَارِ لَجَازَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ رَدَّ الْيَمِينَ عَلَى لَفْظٍ" مَا" وَالشِّمَالَ على معناه. وَمِثْلُ هَذَا فِي الْكَلَامِ كَثِيرٌ. قَالَ الشَّاعِرُ:
{ عَنِ الْيَمِينِ } “sağdan” buyruğunda sağ tekil kılınmış, sol ise çoğul yapılmıştır; çünkü her ne kadar “sağ (yemîn)” tekil olsa da anlamı çoğuldur. Eğer “'ani'l-eymâni ve'ş-şemâil”, “ve'l-yemîni ve'ş-şimâl” yahut “el-yemîni ve'ş-şimâl” deseydi de caiz olurdu; çünkü mana çokluk içindir. Ayrıca Arapların adetindendir ki, bir şeyde iki alamet bir araya geldiğinde birini çoğul, diğerini tekil yaparlar. Nitekim Allah Teâlâ’nın: { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ } “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir” buyruğu ve Allah Teâlâ’nın: { وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır” buyruğu böyledir. Şayet “esmâ‘ihim” ve “el-envâr” deseydi de caiz olurdu. Yemîn lafzının “mâ”nın lafzına, şemâil lafzının da manasına döndürülmüş olması da caizdir. Kelamda bunun benzeri çoktur. Şair şöyle demiştir:
الْوَارِدُونَ وَتَيْمٌ فِي ذُرَا سَبَإٍ ... قَدْ عَضَّ أَعْنَاقَهُمْ جِلْدُ الْجَوَامِيسِ
“Gelenler ve Teym Sebe'nin zirvelerindedir; boyunlarını manda derisi [bağları] sıkıca sıkmıştır.”
وَلَمْ يَقُلْ جُلُودُ. وَقِيلَ: وحد اليمين لام الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ وَأَنْتَ مُتَوَجِّهٌ إِلَى الْقِبْلَةِ انْبَسَطَ الظِّلُّ عَنِ الْيَمِينِ ثُمَّ فِي حَالٍ يَمِيلُ إِلَى جِهَةِ الشِّمَالِ ثُمَّ حَالَاتٍ، فَسَمَّاهَا شمائل.
“Cülûd (deriler)” dememiştir. Şöyle de denilmiştir: Yemîn tekil getirilmiştir; çünkü sen kıbleye yönelmişken güneş doğduğunda gölge sağ taraftan yayılır, sonra bir halde sol tarafa meyleder, ardından çeşitli haller alır; bundan dolayı onları “şemâil (sol taraflar/haller)” diye isimlendirmiştir.
[سورة النحل (١٦): الآيات ٤٩ الى ٥٠]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 49-50]
وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٤٩) يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (٥٠)
{ وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٤٩) يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (٥٠) } “Göklerde ve yerde bulunan canlılar ve melekler, büyüklük taslamaksızın Allah'a secde ederler. (49) Üstlerindeki Rablerinden korkarlar ve emrolundukları şeyleri yaparlar. (50)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ أَيْ مِنْ كُلِّ مَا يَدِبُّ عَلَى الْأَرْضِ. (وَالْمَلائِكَةُ) يَعْنِي الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ فِي الْأَرْضِ، وَإِنَّمَا أَفْرَدَهُمْ بِالذِّكْرِ لاختصاصهم
Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ } “Göklerde ve yerde bulunan canlılar Allah'a secde eder” buyruğu; yani yeryüzünde debelenen (hareket eden) her şey [secde eder] demektir. { وَالْمَلائِكَةُ } “Ve melekler” ifadesiyle ise yeryüzündeki melekler kastedilmektedir. Onları ayrıca zikretmesi ise kendilerine has...
بِشَرَفِ الْمَنْزِلَةِ، فَمَيَّزَهُمْ مِنْ صِفَةِ الدَّبِيبِ بِالذِّكْرِ وَإِنْ دَخَلُوا فِيهَا، كَقَوْلِهِ:" فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ ". وَقِيلَ: لِخُرُوجِهِمْ مِنْ جُمْلَةِ مَا يَدِبُّ لِمَا جَعَلَ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ الْأَجْنِحَةِ، فَلَمْ يَدْخُلُوا فِي الْجُمْلَةِ فَلِذَلِكَ ذُكِرُوا. وَقِيلَ: أَرَادَ" وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ" مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنُّجُومِ وَالرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ،" وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ" وَتَسْجُدُ مَلَائِكَةُ الْأَرْضِ. (وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ) عَنْ عِبَادَةِ رَبِّهِمْ. وَهَذَا رَدٌّ عَلَى قُرَيْشٍ حَيْثُ زَعَمُوا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ. وَمَعْنَى (يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ) أَيْ عِقَابَ رَبِّهِمْ وَعَذَابَهُ، لِأَنَّ الْعَذَابَ الْمُهْلِكَ إِنَّمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى يَخَافُونَ قُدْرَةَ رَبِّهِمُ الَّتِي هِيَ فَوْقَ قُدْرَتِهِمْ، فَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ. وَقِيلَ: مَعْنَى" يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ" يَعْنِي الْمَلَائِكَةَ، يَخَافُونَ رَبَّهُمْ وَهِيَ مِنْ فَوْقِ مَا فِي الْأَرْضِ مِنْ دَابَّةٍ وَمَعَ ذَلِكَ يَخَافُونَ، فَلَأَنْ يَخَافَ مَنْ دُونَهُمْ أَوْلَى، دَلِيلُ هَذَا الْقَوْلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ) يعنى الملائكة.
şerefli olmalarından dolayıdır. Nitekim debelenenler (canlılar) kapsamına girmelerine rağmen onları hususi olarak zikredip ayırt etmiştir; tıpkı: { فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } “İkisinde de meyve, hurma ve nar vardır” buyruğunda olduğu gibi. Allah'ın onlara kanatlar kılması sebebiyle debelenenler topluluğunun dışına çıktıkları, dolayısıyla bu topluluğa dahil olmadıkları için ayrıca zikredildikleri de söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: [Cenâb-ı Hak] göklerdeki meleklerden, güneşten, aydan, yıldızlardan, rüzgarlardan ve bulutlardan “göklerde olanlar Allah'a secde eder”, “yerdeki canlılar” ve yeryüzünün melekleri de secde eder, anlamını murat etmiştir. { وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ } “onlar büyüklük taslamazlar”, yani Rablerine ibadet etmekten kaçınmazlar. Bu, meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia eden Kureyş'e bir reddiyedir. { يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ } “Üstlerindeki Rablerinden korkarlar” buyruğunun anlamı; Rablerinin cezasından ve azabından korkarlar demektir; çünkü helak edici azap ancak gökten iner. Bir görüşe göre anlam şöyledir: Rablerinin kendi güçlerinin üstünde olan kudretinden korkarlar; bu durumda sözde bir hazif (gizli kelime) vardır. Şöyle de denilmiştir: “Üstlerindeki Rablerinden korkarlar” ifadesinin anlamı meleklerdir; onlar yeryüzündeki canlıların üstünde oldukları halde Rablerinden korkarlar; bu durumda onların altındakilerin korkması daha da evladır. Bu görüşün delili Allah Teâlâ'nın: { وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } “ve emrolundukları şeyleri yaparlar” buyruğudur; yani melekler [yaparlar].
[سورة النحل (١٦): آية ٥١]
[Nahl Suresi (16), Ayet 51]
وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٥١)
{ وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Allah buyurdu ki: 'İki ilah edinmeyin! O ancak tek bir ilahtır. Yalnızca benden korkun!'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ) قِيلَ: الْمَعْنَى لَا تَتَّخِذُوا اثْنَيْنِ إِلَهَيْنِ. وَقِيلَ: جَاءَ قَوْلُهُ: «اثْنَيْنِ» تَوْكِيدًا. وَلَمَّا كَانَ الْإِلَهُ الْحَقُّ لَا يَتَعَدَّدُ وَأَنَّ كُلَّ مَنْ يَتَعَدَّدُ فَلَيْسَ بِإِلَهٍ، اقْتَصَرَ عَلَى ذِكْرِ الِاثْنَيْنِ، لِأَنَّهُ قَصَدَ نفي التعدد. (إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ) يَعْنِي ذَاتَهُ الْمُقَدَّسَةَ. وَقَدْ قَامَ الدَّلِيلُ الْعَقْلِيُّ وَالشَّرْعِيُّ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ حَسْبَمَا تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ بَيَانُهُ وَذَكَرْنَاهُ فِي اسْمِهِ الْوَاحِدِ فِي شَرْحِ الْأَسْمَاءِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. (فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ) أَيْ خَافُونِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي البقرة.
Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } “Allah buyurdu ki: İki ilah edinmeyin!” buyruğu hakkında; “İkiyi ilah edinmeyin!” manasında olduğu söylenmiştir. “İki (isneyn)” kelimesinin tekit olarak geldiği de söylenmiştir. Hak olan İlah birden fazla olamayacağı ve birden fazla olan her varlık ilah olamayacağı için, sadece “iki”yi zikretmekle yetinmiştir; zira maksat birden fazla olmayı (sayıca çoğalmayı) nefyetmektir. { إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } “O ancak tek bir ilahtır” buyruğu O'nun mukaddes zatını kastetmektedir. O'nun birliğine dair akli ve nakli deliller, Bakara Suresi'nde açıklandığı ve Esmâ-i Hüsnâ şerhinde el-Vâhid isminde zikrettiğimiz üzere sabit olmuştur, Allah'a hamdolsun. { فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Yalnızca benden korkun!” yani benden çekinin demektir. Bu da Bakara Suresi'nde geçmişti.
[سورة النحل (١٦): آية ٥٢]
[Nahl Suresi (16), Ayet 52]
وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ واصِباً أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ (٥٢)
{ وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ واصِباً أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ } “Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur. Din de sürekli olarak yalnız O'na aittir. Hâlâ Allah'tan başkasından mı sakınıyorsunuz?” (52)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ واصِباً) الدين: الطاعة والإخلاص. و" واصِباً" معناه دائما، قال الْفَرَّاءُ، حَكَاهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَصَبَ الشَّيْءُ يَصِبُ وُصُوبًا، أَيْ دَامَ. وَوَصَبَ الرَّجُلُ عَلَى الْأَمْرِ إِذَا وَاظَبَ عَلَيْهِ. وَالْمَعْنَى: طَاعَةُ اللَّهِ وَاجِبَةٌ أَبَدًا. وَمِمَّنْ قَالَ وَاصِبًا دَائِمًا: الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَهُمْ عَذابٌ واصِبٌ " أي دائم. وقال الدولي:
Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ واصِباً } “Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur. Din de sürekli olarak yalnız O'na aittir” buyruğunda din; itaat ve ihlastır. “Vâsıben (واصِباً)” kelimesinin anlamı ise daimidir; bunu el-Ferrâ söylemiş, el-Cevherî de nakletmiştir. Bir şey sürekli olduğunda “vasabe'ş-şey'u yesıbu vusûben” denir. Bir kimse bir işe devam ettiğinde “vasabe'r-raculu ale'l-emr” denir. Manası: Allah'a itaat ebediyen vaciptir. “Vâsıb” kelimesine daim anlamı verenler arasında el-Hasan, Mücâhid, Katâde ve ed-Dahhâk da vardır. Nitekim Allah Teâlâ’nın: { وَلَهُمْ عَذابٌ واصِبٌ } “Onlar için sürekli bir azap vardır” buyruğu da bu kabildendir, yani daim demektir. ed-Düelî şöyle demiştir:
لا أبتغى الحمد القليل بقاؤه ... بدم يَكُونُ الدَّهْرَ أَجْمَعَ وَاصِبًا
“Bütün zaman boyunca sürekli olacak bir kınanma karşılığında, kalıcılığı az olan bir övgüyü istemem.”
أَنْشَدَ الْغَزْنَوِيُّ وَالثَّعْلَبِيُّ وَغَيْرُهُمَا:
el-Gaznevî, es-Sa‘lebî ve başkaları şöyle inşad etmiştir:
مَا أَبْتَغِي الْحَمْدَ الْقَلِيلَ بَقَاؤُهُ ... يَوْمًا بِذَمِّ الدَّهْرِ أَجْمَعَ وَاصِبَا
“Bütün zaman boyunca sürekli kalacak bir kınanma karşılığında, kalıcılığı az olan bir övgüyü bir gün olsun istemem.”
وَقِيلَ: الْوَصَبُ التَّعَبُ وَالْإِعْيَاءُ، أَيْ تَجِبُ طَاعَةُ اللَّهِ وَإِنْ تَعِبَ الْعَبْدُ فِيهَا. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
el-Vaseb (الْوَصَبُ) kelimesinin yorgunluk ve meşakkat olduğu da söylenmiştir; yani kul onda yorulsa bile Allah'a itaat vaciptir. Şairin şu sözü de bu köktendir:
لَا يُمْسِكُ السَّاقَ مِنْ أَيْنٍ وَلَا وَصَبٍ ... وَلَا يَعَضُّ عَلَى شُرْسُوفِهِ الصُّفْرُ
“Yorgunluktan ve meşakkatten dolayı bacağını tutmaz; açlık kurdu da onun kaburga kemiklerini ısırmaz.”
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" واصِباً" وَاجِبًا. الْفَرَّاءُ وَالْكَلْبِيُّ: خَالِصًا. (أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ) أَيْ لَا يَنْبَغِي أَنْ تَتَّقُوا غَيْرَ اللَّهِ." فَغَيْرَ" نصب ب" تَتَّقُونَ".
İbn Abbâs: “Vâsıben (واصِباً)”, vacip olarak, demiştir. el-Ferrâ ve el-Kelbî ise: Halis olarak, demişlerdir. { أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ } “Hâlâ Allah'tan başkasından mı korkup sakınıyorsunuz?” yani Allah'tan başkasından sakınmanız gerekmez. “Ğayra (غَيْرَ)” kelimesi “tettekûn (تَتَّقُونَ)” fiili ile mensuptur.
[سورة النحل (١٦): الآيات ٥٣ الى ٥٥]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 53-55]
وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ (٥٣) ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٥٤) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٥٥)
{ وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ (٥٣) ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٥٤) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٥٥) } “Sizde bulunan her nimet Allah'tandır. Sonra size bir sıkıntı dokunduğu zaman yalnız O'na feryat edip yalvarırsınız. (53) Sonra sizden o sıkıntıyı giderdiği zaman, içinizden bir grup hemen Rablerine ortak koşarlar. (54) Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler diye! Haydi yararlanın, yakında bileceksiniz! (55)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ) قَالَ الْفَرَّاءُ." مَا" بِمَعْنَى الْجَزَاءِ. وَالْبَاءُ فِي" بِكُمْ" مُتَعَلِّقَةٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، تَقْدِيرُهُ: وَمَا يَكُنْ بِكُمْ." مِنْ نِعْمَةٍ" أَيْ صِحَّةِ جِسْمٍ وَسَعَةِ رِزْقٍ وَوَلَدٍ فَمِنَ اللَّهِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ الله هي. (ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ)
Yüce Allah'ın: { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Sizde bulunan her nimet Allah'tandır” buyruğu hakkında Ferrâ şöyle demiştir: “Mâ (مَا)” şart [ve ceza] anlamındadır. “Biküm (بِكُمْ)” ifadesindeki bâ harf-i cerri gizli bir fiile müteallıktır (bağlıdır); takdiri ise “ve mâ yekün biküm (وَمَا يَكُنْ بِكُمْ: sizde her ne bulunursa)” şeklindedir. “Min ni‘metin (مِنْ نِعْمَةٍ)” yani beden sağlığı, rızık genişliği ve evlattan [her ne varsa] hepsi Allah'tandır. Bir görüşe göre de anlam: “Sizde ne nimet varsa, işte o Allah'tandır” şeklindedir. { ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ } “Sonra size bir sıkıntı dokunduğu zaman”
أي السقم والبلاء والقحط. فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ أَيْ تَضِجُّونَ بِالدُّعَاءِ. يُقَالُ: جَأَرَ يَجْأَرُ جُؤَارًا. وَالْجُؤَارُ مِثْلُ الْخُوَارِ، يُقَالُ: جَأَرَ الثَّوْرُ يَجْأَرُ، أَيْ صَاحَ. وَقَرَأَ بَعْضُهُمْ" عِجْلًا جَسَدًا لَهُ جُؤَارٌ "، حَكَاهُ الْأَخْفَشُ. وَجَأَرَ الرَّجُلُ إِلَى اللَّهِ، أَيْ تَضَرَّعَ بِالدُّعَاءِ. وَقَالَ الْأَعْشَى يَصِفُ بَقَرَةً:
yani hastalık, bela ve kıtlık [dokunduğu zaman]. { فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ } “yalnız O'na feryat edip yalvarırsınız” yani dua ile yüksek sesle feryat edersiniz. “Ceera yec'eru cuâran (جَأَرَ يَجْأَرُ جُؤَارًا)” denir. Cuâr (جُؤَار), huvâr (böğürme) gibidir. “Ceera's-sevru yec'eru” denir ki boğa bağırdı/böğürdü demektir. Bazıları bunu { عِجْلًا جَسَدًا لَهُ جُؤَارٌ } “böğüren bir buzağı heykeli” şeklinde okumuşlardır; bunu el-Ahfeş nakletmiştir. “Ceera'r-raculu ila'llâh” ise adam dua ile Allah'a yalvarıp yakardı demektir. el-A‘şâ bir ineği vasfederken şöyle demiştir:
فَطَافَتْ ثَلَاثًا بَيْنَ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ ... وَكَانَ النَّكِيرُ أَنْ تُضِيفَ وَتَجْأَرَا
“Bir gün bir gece arasında üç kez dolaştı; tepkisi ise sığınmak ve feryat etmek oldu.”
(ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ) أَيِ الْبَلَاءَ وَالسَّقَمَ. (إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ) بَعْدَ إِزَالَةِ الْبَلَاءِ وَبَعْدَ الْجُؤَارِ. فَمَعْنَى الْكَلَامِ التَّعْجِيبُ مِنَ الْإِشْرَاكِ بَعْدَ النَّجَاةِ مِنَ الْهَلَاكِ، وَهَذَا الْمَعْنَى مُكَرَّرٌ فِي الْقُرْآنِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْأَنْعَامِ وَيُونُسَ "، وَيَأْتِي فِي" سبحان" وغيرها. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا خَاصٌّ بِمَنْ كَفَرَ. (لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ) أَيْ لِيَجْحَدُوا نِعْمَةَ اللَّهِ الَّتِي أَنْعَمَ بِهَا عَلَيْهِمْ مِنْ كَشْفِ الضُّرِّ وَالْبَلَاءِ. أَيْ أَشْرَكُوا لِيَجْحَدُوا، فَاللَّامُ لَامُ كَيْ. وَقِيلَ لَامُ الْعَاقِبَةِ. وَقِيلَ:" لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ" أَيْ لِيَجْعَلُوا النِّعْمَةَ سَبَبًا لِلْكُفْرِ، وَكُلُّ هَذَا فِعْلٌ خَبِيثٌ، كَمَا قَالَ:
{ ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ } “Sonra sizden o sıkıntıyı giderdiği zaman” yani belayı ve hastalığı [giderdiği zaman]. { إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ } “içinizden bir grup hemen Rablerine ortak koşarlar” belanın giderilmesinden ve feryat edip yalvarmadan sonra. Sözün manası, helaktan kurtulduktan sonra şirk koşulmasına şaşılacağını bildirmektir. Bu mana Kur'an'da tekrarlanmaktadır; nitekim el-En'âm ve Yûnus surelerinde geçmişti, İsrâ (Sübhân) ve diğer surelerde de gelecektir. ez-Zeccâc: Bu kâfir olan kimseye hastır, demiştir. { لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ } “Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler diye!” yani sıkıntıyı ve belayı kaldırmak suretiyle kendilerine ihsan ettiği Allah'ın nimetini inkâr etsinler diye. Yani inkâr etmek için ortak koştular; buradaki lâm, sebep (key) lâmıdır. Âkıbet (sonuç) lâmı olduğu da söylenmiştir. { لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ } ifadesinin, nimeti küfre sebep kılsınlar diye anlamına geldiği de söylenmiştir; bunların hepsi çirkin bir davranıştır, nitekim şair şöyle demiştir:
وَالْكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لِنَفْسِ الْمُنْعِمِ
“Nankörlük, iyilik edenin nefsini inciten/kirleten çirkin bir şeydir.”
(فَتَمَتَّعُوا) أَمْرُ تَهْدِيدٍ. وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ" قُلْ تمتعوا". (فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ) أي عاقبة أمركم.
{ فَتَمَتَّعُوا } “Haydi yararlanın” bir tehdit emridir. Abdullah [b. Mes'ûd] bunu “Kul temetteû (De ki: Yararlanın)” şeklinde okumuştur. { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “yakında bileceksiniz!” yani işinizin sonunun ne olacağını [bileceksiniz].
[سورة النحل (١٦): آية ٥٦]
[Nahl Suresi (16), Ayet 56]
وَيَجْعَلُونَ لِما لَا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ (٥٦)
{ وَيَجْعَلُونَ لِما لَا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ } “Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden mahiyetini bilmedikleri şeylere pay ayırıyorlar. Allah'a andolsun ki, uydurmakta olduğunuz iftiralardan mutlaka sorguya çekileceksiniz!”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَجْعَلُونَ لِما لَا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ) ذَكَرَ نَوْعًا آخَرَ مِنْ جَهَالَتِهِمْ، وَأَنَّهُمْ يَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ أَنَّهُ يَضُرُّ وَيَنْفَعُ- وَهِيَ الْأَصْنَامُ- شَيْئًا من أموالهم يتقربون به إليه، قال مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا. فَ" يَعْلَمُونَ" عَلَى هَذَا للمشركين. وقيل هي
Yüce Allah'ın: { وَيَجْعَلُونَ لِما لَا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ } “Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden mahiyetini bilmedikleri şeylere pay ayırıyorlar” buyruğu: [Allah Teâlâ burada] onların cehaletlerinin bir başka türünü ve zarar ya da fayda verdiğini bilmedikleri şeylere -ki bunlar putlardır- kendisiyle [onlara] yakınlaşmak amacıyla mallarından bir pay ayırdıklarını zikretmiştir. Mücâhid, Katâde ve başkaları böyle demiştir. Buna göre "ya‘lemûn (يَعْلَمُونَ)" [fiili] müşriklere aittir (onları nitelemektedir). Bir diğer görüşe göre bu...
لِلْأَوْثَانِ، وَجَرَى بِالْوَاوِ وَالنُّونِ مَجْرَى مَنْ يَعْقِلُ، فَهُوَ رَدٌّ عَلَى" مَا" وَمَفْعُولُ يَعْلَمُ مَحْذُوفٌ والتقدير: ويجعل هؤلاء الكفار للأصنام التي تَعْلَمُ شَيْئًا نَصِيبًا. وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَنْعَامِ" تَفْسِيرُ هَذَا الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ:" فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا " ثم رَجَعَ مِنَ الْخَبَرِ إِلَى الْخِطَابِ فَقَالَ: (تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ) وَهَذَا سُؤَالُ تَوْبِيخٍ. (عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ) أَيْ تَخْتَلِقُونَهُ مِنَ الْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ أَنَّهُ أمركم بهذا.
putlara aittir; akıl sahipleri gibi vâv ve nûn ile getirilmiştir; dolayısıyla “mâ (مَا)” lafzına racidir ve “ya‘lemü” fiilinin mefulü hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: “Bu kâfirler, hiçbir şey bilmeyen putlara bir pay ayırıyorlar.” el-En'âm Suresi'nde: { فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا } “Kendi zanlarınca: 'Bu Allah'ındır, bu da ortaklarımızındır' dediler” ayetinde bu mananın tefsiri geçmişti. Sonra üçüncü şahıstan (gaybten) hitaba dönerek şöyle buyurdu: { تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ } “Allah'a andolsun ki mutlaka sorguya çekileceksiniz!” Bu, kınama amaçlı bir sorgulamadır. { عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ } “uydurmakta olduğunuz iftiralardan” yani Allah'ın size bunu emrettiğine dair O'na karşı uydurduğunuz yalanlardan [sorguya çekileceksiniz].
[سورة النحل (١٦): آية ٥٧]
[Nahl Suresi (16), Ayet 57]
وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ (٥٧)
{ وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ } “Allah'a kızları nispet ediyorlar -hâşâ, O bundan münezzehtir- kendilerine ise arzu ettiklerini [erkek çocukları]!”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ) نَزَلَتْ فِي خُزَاعَةَ وَكِنَانَةَ، فَإِنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ، فَكَانُوا يَقُولُونَ أَلْحِقُوا الْبَنَاتِ بِالْبَنَاتِ. (سُبْحانَهُ) نَزَّهَ نَفْسَهُ وَعَظَّمَهَا عَمَّا نَسَبُوهُ إِلَيْهِ مِنَ اتِّخَاذِ الْأَوْلَادِ. (وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ) أَيْ يَجْعَلُونَ لِأَنْفُسِهِمُ الْبَنِينَ وَيَأْنَفُونَ مِنَ الْبَنَاتِ. وَمَوْضِعُ" مَا" رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ" لَهُمْ" وَتَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ:" سُبْحانَهُ". وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ كَوْنَهَا نَصْبًا، عَلَى تَقْدِيرِ: وَيَجْعَلُونَ لَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ. وَأَنْكَرَهُ الزَّجَّاجُ وَقَالَ: الْعَرَبُ تَسْتَعْمِلُ فِي مِثْلِ هَذَا وَيَجْعَلُونَ لأنفسهم.
Allah Teâlâ'nın: { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ } “Allah'a kızları nispet ediyorlar” buyruğu Huzâa ve Kinâne hakkında inmiştir; zira onlar meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia ediyor ve: “Kızları kızlara katın” diyorlardı. { سُبْحانَهُ } “hâşâ, O bundan münezzehtir” Allah, çocuk edinme konusunda O'na nispet ettikleri şeylerden zatını tenzih ve tazim etmiştir. { وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ } “kendilerine ise arzu ettiklerini” yani kendileri için erkek çocukları ayırır, kız çocuklarından ise çekinip kaçınırlar. “Mâ (مَا)” kelimesinin iraptaki yeri mübteda olarak merfudur; haber ise “lehum (لَهُمْ)” lafzıdır. Söz { سُبْحانَهُ } buyruğunda tamamlanmıştır. el-Ferrâ, “Ve yec‘alûne lehum mâ yeştehûn” takdiriyle mensup olmasını da caiz görmüştür. ez-Zeccâc ise bunu reddederek şöyle demiştir: Araplar bunun benzeri yerlerde “ve yec‘alûne li-enfusihim (kendileri için kılarlar)” ifadesini kullanırlar.
[سورة النحل (١٦): آية ٥٨]
[Nahl Suresi (16), Ayet 58]
وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ (٥٨)
{ وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ } “Onlardan birine bir kız çocuğu müjdelendiği zaman, içi öfkeyle dolarak yüzü simsiyah kesilir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى) أَيْ أُخْبِرَ أَحَدُهُمْ بِوِلَادَةِ بِنْتٍ. (ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا) أَيْ مُتَغَيِّرًا، وَلَيْسَ يُرِيدُ السَّوَادَ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الْبَيَاضِ، وَإِنَّمَا هُوَ كِنَايَةٌ عَنْ غَمِّهِ بِالْبِنْتِ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ لِكُلِّ مَنْ لَقِيَ مَكْرُوهًا: قَدِ اسْوَدَّ وَجْهُهُ غَمًّا وَحُزْنًا قال الزَّجَّاجُ. وَحَكَى الْمَاوَرْدِيُّ أَنَّ الْمُرَادَ سَوَادُ اللَّوْنِ قَالَ: وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ. (وَهُوَ كَظِيمٌ) أَيْ مُمْتَلِئٌ مِنَ الْغَمِّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: حَزِينٌ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ الَّذِي يَكْظِمُ غَيْظَهُ فَلَا يُظْهِرُهُ. وَقِيلَ: إِنَّهُ الْمَغْمُومُ الَّذِي يُطْبِقُ فَاهُ فَلَا يَتَكَلَّمُ مِنَ الْغَمِّ، مَأْخُوذٌ مِنَ الْكِظَامَةِ وَهُوَ شَدُّ فَمِ الْقِرْبَةِ، قَالَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي سُورَةِ" يوسف ".
Yüce Allah'ın: { وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى } “(Onlardan birine bir kız çocuğu müjdelendiği zaman)” buyruğu; onlardan birine bir kız çocuğunun doğduğu haber verildiğinde demektir. { ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا } “(yüzü simsiyah kesilir)” yani [yüz ifadesi ve rengi] değişir. [Burada] beyazın zıddı olan [gerçek] siyahlık kastedilmemektedir; bilakis bu, kız çocuğu sebebiyle duyduğu kederden kinayedir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Araplar hoşlanmadığı bir durumla karşılaşan herkes hakkında, "Keder ve üzüntüden yüzü karardı" derler. el-Mâverdî ise kastedilenin ten renginin kararması olduğunu nakletmiş ve: "Cumhurun görüşü de budur" demiştir. { وَهُوَ كَظِيمٌ } “(içi öfkeyle dolarak)” yani kederle dolmuş bir hâlde [demektir]. İbn Abbâs: "[O,] üzgündür" demiştir. el-Ahfeş ise: "O, öfkesini yutan ve onu dışa vurmayan kimsedir" demiştir. Bir diğer görüşe göre o; kederinden dolayı ağzını kapatıp hiç konuşmayan gamlı kimsedir; bu da su tulumunun ağzını bağlamak manasına gelen 'el-kızâme' (الكِظَامَة) kelimesinden türetilmiştir. Bunu Ali b. Îsâ söylemiştir. Bu anlam daha önce Yûsuf Suresi'nde geçmişti.
[سورة النحل (١٦): آية ٥٩]
[Nahl Suresi (16), Ayet 59]
يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ أَلا ساءَ مَا يَحْكُمُونَ (٥٩)
{ يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ أَلا ساءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Kendisine verilen müjdenin kötülüğünden dolayı kavminden gizlenir. Onu hor ve hakir olarak tutsun mu, yoksa toprağa mı gömsün? Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kadar da kötüdür!”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ) أَيْ يَخْتَفِي وَيَتَغَيَّبُ. (مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ) أَيْ مِنْ سُوءِ الْحُزْنِ وَالْعَارِ وَالْحَيَاءِ الَّذِي يَلْحَقُهُ بِسَبَبِ الْبِنْتِ. (أَيُمْسِكُهُ) ذَكَرَ الْكِنَايَةَ لِأَنَّهُ مَرْدُودٌ عَلَى" مَا". (عَلى هُونٍ) أَيْ هَوَانٍ. وَكَذَا قَرَأَ عِيسَى الثَّقَفِيُّ" عَلى هُونٍ" وَالْهُونُ الْهَوَانُ بِلُغَةِ قُرَيْشٍ، قَالَهُ الْيَزِيدِيُّ وَحَكَاهُ أَبُو عُبَيْدٍ عَنِ الْكِسَائِيِّ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ الْقَلِيلُ بِلُغَةِ تَمِيمٍ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: هُوَ الْبَلَاءُ والمشقة. وقالت الخنساء:
Allah Teâlâ'nın: { يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ } “kavminden gizlenir” buyruğu; gizlenir ve ortalıktan kaybolur demektir. { مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ } “Kendisine verilen müjdenin kötülüğünden dolayı” yani kız çocuğu sebebiyle kendisine ilişecek olan kederin, arın ve utancın kötülüğünden dolayı. { أَيُمْسِكُهُ } “Onu tutsun mu?” ifadesinde zamir “mâ (مَا)” lafzına raci olduğu için müzekker getirilmiştir. { عَلى هُونٍ } “hor ve hakir olarak” yani zillet üzere. Îsâ es-Sekafî de “'alâ hûnin” şeklinde okumuştur. Hûn (الْهُونُ), Kureyş lügatinde hevân (zillet/horluk) demektir; bunu el-Yezîdî söylemiş, Ebû Ubeyd de Kisâî'den nakletmiştir. el-Ferrâ ise: Temîm lügatinde az/önemsiz şeydir, demiştir. el-Kisâî de: Bela ve meşakkattir, demiştir. el-Hansâ şöyle demiştir:
نهين النفوس وهون النفوس ... يَوْمَ الْكَرِيهَةِ أَبْقَى لَهَا وَقَرَأَ
“Canları feda ederiz; savaş gününde canların feda edilmesi (veya hor tutulması) onları daha çok baki kılar.” Okumuştur:
الْأَعْمَشُ" أَيُمْسِكُهُ عَلَى سُوءٍ" ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ، قَالَ: وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ" أَمْ يَدُسُّهَا فِي التُّرَابِ" يَرُدُّهُ عَلَى قَوْلِهِ:" بِالْأُنْثى " وَيَلْزَمُهُ أَنْ يَقْرَأَ" أَيُمْسِكُهَا ". وَقِيلَ: يَرْجِعُ الْهَوَانُ إِلَى الْبِنْتِ، أَيْ أَيُمْسِكُهَا وَهِيَ مُهَانَةٌ عِنْدَهُ. وَقِيلَ: يَرْجِعُ إِلَى الْمَوْلُودِ لَهُ، أَيُمْسِكُهُ عَلَى رَغْمِ أَنْفِهِ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ، وَهُوَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَهُ مِنْ دَفْنِ الْبِنْتِ حَيَّةً. قَالَ قَتَادَةُ: كَانَ مُضَرُ وَخُزَاعَةُ يَدْفِنُونَ الْبَنَاتِ أَحْيَاءً، وَأَشَدُّهُمْ فِي هَذَا تَمِيمٌ. زَعَمُوا خَوْفَ الْقَهْرِ عَلَيْهِمْ وَطَمَعَ غَيْرِ الْأَكْفَاءِ فِيهِنَّ. وكان صعصعة ابن نَاجِيَةَ عَمُّ الْفَرَزْدَقِ إِذَا أَحَسَّ بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ وَجَّهَ إِلَى وَالِدِ الْبِنْتِ إِبِلًا يَسْتَحْيِيهَا بِذَلِكَ. فَقَالَ الْفَرَزْدَقُ يَفْتَخِرُ:
el-A‘meş { أَيُمْسِكُهُ عَلَى سُوءٍ } şeklinde okumuştur; bunu en-Nehhâs zikretmiştir. en-Nehhâs der ki: el-Cahderî de { أَمْ يَدُسُّهَا فِي التُّرَابِ } “yoksa onu toprağa mı gömsün?” şeklinde { بِالْأُنْثى } “kız çocuğu” lafzına döndürerek okumuştur; bu durumda onun { أَيُمْسِكُهَا } şeklinde okuması gerekirdi. Horluğun kıza ait olduğu da söylenmiştir; yani kız yanında hor ve hakir olduğu halde onu tutsun mu? Horluğun, çocuk sahibi olan babaya ait olduğu da söylenmiştir; yani burnu sürtüldüğü halde istemeye istemeye onu tutsun mu, yoksa toprağa mı gömsün? Bu da onların kız çocuğunu diri diri toprağa gömerek yaptıkları şeydir. Katâde şöyle demiştir: Mudar ve Huzâa kız çocuklarını diri diri gömerlerdi; bu konuda onların en katısı ise Temîm kabilesiydi. Onların üzerlerine galip gelinmesi ve denk olmayan kimselerin onlara göz dikmesi korkusuyla böyle yaptıklarını iddia ederlerdi. Ferazdak'ın amcası Sa‘sa‘a b. Nâciye bundan bir şey hissettiğinde, kızın babasına develer göndererek bu sayede kızın hayatını bağışlatırdı. Bundan dolayı Ferazdak övünerek şöyle demiştir:
وَعَمِّي الَّذِي مَنَعَ الْوَائِدَاتِ ... وَأَحْيَا الْوَئِيدَ فَلَمْ يُوأَدِ
“Ve amcamdır diri diri gömülen kızları kurtaran, gömülecek olanı diriltip gömülmekten alıkoyan.”
وَقِيلَ: دَسُّهَا إِخْفَاؤُهَا عَنِ النَّاسِ حَتَّى لَا تُعْرَفَ، كَالْمَدْسُوسِ فِي التُّرَابِ لِإِخْفَائِهِ عَنِ الْأَبْصَارِ، وَهَذَا مُحْتَمَلٌ. مَسْأَلَةٌ- ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٌ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: جَاءَتْنِي امْرَأَةٌ وَمَعَهَا ابْنَتَانِ لَهَا، فَسَأَلَتْنِي فَلَمْ تَجِدْ عِنْدِي غَيْرَ تَمْرَةٍ وَاحِدَةٍ، فَأَعْطَيْتُهَا إِيَّاهَا فَأَخَذَتْهَا فَقَسَمَتْهَا بَيْنَ ابْنَتَيْهَا وَلَمْ تَأْكُلْ مِنْهَا شَيْئًا، ثُمَّ قَامَتْ فَخَرَجَتْ وَابْنَتَاهَا، فَدَخَلَ عَلَيَّ النَّبِيُّ ﷺ فحدثته
Şöyle de denilmiştir: Onu toprağa gömmek (dess), gözlerden gizlemek için toprağa sokulup gizlenen şey gibi, tanınmasın diye insanlardan gizlemektir; bu da muhtemel [bir mana]dır. Mesele: Sahîh-i Müslim'de Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayetle sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: «Yanında iki kız çocuğu bulunan bir kadın bana geldi ve [bir şeyler] istedi. Yanımda tek bir hurmadan başka bir şey bulamadı. Ben de onu kendisine verdim. Kadın o hurmayı aldı ve iki kızı arasında paylaştırdı, kendisi ise ondan hiçbir şey yemedi. Sonra kalktı ve iki kızıyla birlikte çıkıp gitti. Derken Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem yanıma girdi; ben de ona anlattım»
حَدِيثَهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" مَنْ ابْتُلِيَ مِنَ الْبَنَاتِ بِشَيْءٍ فَأَحْسَنَ إِلَيْهِنَّ كُنَّ لَهُ سِتْرًا مِنَ النَّارِ". فَفِي هَذَا الْحَدِيثِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْبَنَاتِ بَلِيَّةٌ، ثُمَّ أَخْبَرَ أَنَّ فِي الصَّبْرِ عَلَيْهِنَّ وَالْإِحْسَانِ إِلَيْهِنَّ مَا يَقِي مِنَ النَّارِ. وَعَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: جَاءَتْنِي مِسْكِينَةٌ تَحْمِلُ ابْنَتَيْنِ لَهَا، فَأَطْعَمْتُهَا ثَلَاثَ تَمَرَاتٍ فَأَعْطَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا تَمْرَةً، وَرَفَعَتْ إِلَى فِيهَا تَمْرَةً لِتَأْكُلَهَا فَاسْتَطْعَمَتْهَا ابْنَتَاهَا فَشَقَّتِ التَّمْرَةَ الَّتِي كَانَتْ تُرِيدُ أَنْ تَأْكُلَهَا بَيْنَهُمَا، فَأَعْجَبَنِي شَأْنُهَا، فَذَكَرْتُ الَّذِي صَنَعَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ:" إِنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ أَوْجَبَ لَهَا بِهَا الْجَنَّةَ أَوْ أَعْتَقَهَا بِهَا مِنَ النَّارِ". وَعَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَنْ عَالَ جَارِيَتَيْنِ حَتَّى تَبْلُغَا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنَا وَهُوَ" وَضَمَّ أَصَابِعَهُ، خَرَّجَهُمَا أَيْضًا مُسْلِمٌ ﵀! وَخَرَّجَ أَبُو نُعَيْمٍ الْحَافِظُ مِنْ حَدِيثِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَنْ كَانَتْ لَهُ بِنْتٌ فَأَدَّبَهَا فَأَحْسَنَ أَدَبَهَا وَعَلَّمَهَا فَأَحْسَنَ تَعْلِيمَهَا وَأَسْبَغَ عَلَيْهَا مِنْ نِعَمِ اللَّهِ الَّتِي أَسْبَغَ عَلَيْهِ كَانَتْ لَهُ سِتْرًا أَوْ حِجَابًا مِنَ النَّارِ". وَخُطِبَ إِلَى عَقِيلِ بْنِ عُلْفَةَ ابْنَتُهُ الْجَرْبَاءُ فَقَالَ:
kadının durumunu anlattım. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim kız çocuklarından bir şey ile imtihan edilir de onlara güzel davranırsa, onlar kendisi için ateşe karşı bir perde olurlar.” Bu hadiste kız çocuklarının bir imtihan olduğuna dair delil vardır; sonra onlara sabretmekte ve onlara ihsanda bulunmakta insanı ateşten koruyan bir karşılık olduğunu bildirmiştir. Yine Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: İki kızını taşıyan yoksul bir kadın bana geldi. Ben de ona üç hurma yedirdim; o da kızlarının her birine birer hurma verdi ve yemek için bir hurmayı da kendi ağzına kaldırdı. Bunun üzerine iki kızı ondan yiyecek istedi, o da yemek istediği o hurmayı iki kızı arasında paylaştırdı. Onun bu hali hoşuma gitti ve yaptığını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattım. Resûlullah: “Şüphesiz Allah Azze ve Celle bu sebeple ona cenneti vacip kılmış veya onu ateşten azat etmiştir” buyurdu. Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kim iki kız çocuğunu bülûğa erinceye kadar bakıp büyütürse, kıyamet gününde ben ve o şöyle geliriz” buyurdu ve parmaklarını birbirine bitiştirdi. Bu iki hadisi de Müslim rahimehullâh rivayet etmiştir! Hâfız Ebû Nuaym el-A‘meş'ten, o Ebû Vâil'den, o da Abdullah'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kimin bir kızı olur da onu terbiye eder ve terbiyesini güzel yapar, ona öğretir ve öğretimini güzel yapar, Allah'ın kendisine bolca ihsan ettiği nimetlerden ona bolca verirse, o kız kendisi için ateşe karşı bir siper veya perde olur.” Ukayl b. Ulfe'den kızı el-Cerbâ istendiğinde o şöyle demiştir:
إِنِّي وَإِنْ سِيقَ إِلَيَّ الْمَهْرُ ... أَلْفٌ وَعُبْدَانٌ وَخُورٌ عَشْرُ
“Bana mehir olarak bin [dinar], köleler ve on adet süt devesi sevk edilse bile ben...”
أَحَبُّ أَصْهَارِي إِلَيَّ الْقَبْرُ
“Bana damatların en sevimlisi kabirdir.”
وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ طَاهِرٍ:
Abdullah b. Tâhir de şöyle demiştir:
لِكُلِّ أبى بنت يراعى شئونها ... ثَلَاثَةُ أَصْهَارٍ إِذَا حُمِدَ الصِّهْرُ
“Kızının hallerini gözeten her baba için, / Damat övülecek olduğunda üç damat vardır:
فَبَعْلٌ يُرَاعِيهَا وَخِدْرٌ يُكِنُّهَا ... وَقَبْرٌ يُوَارِيهَا وَخَيْرُهُمُ الْقَبْرُ
Ona bakan bir koca, onu örten bir perde / Ve onu gizleyen bir kabir; onların en hayırlısı ise kabirdir.”
(أَلا ساءَ مَا يَحْكُمُونَ) أَيْ فِي إِضَافَةِ الْبَنَاتِ إِلَى خَالِقِهِمْ وَإِضَافَةِ الْبَنِينَ إِلَيْهِمْ. نَظِيرُهُ" أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى. تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى " أي جائرة، وسيأتي.
{أَلا ساءَ مَا يَحْكُمُونَ} “Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kötüdür!” Yani kız çocuklarını Yaratanlarına, erkek çocuklarını ise kendilerine nispet etmeleri hususunda [verdikleri hüküm ne kötüdür]. Bunun bir benzeri {أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى . تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى} “Erkek size de dişi O'na mı? O zaman bu, insafsızca bir paylaşımdır!” [ayetidir]. Yani adaletsizce [bir paylaşımdır]. [Bu husus] ileride gelecektir.
[سورة النحل (١٦): آية ٦٠]
[Nahl Suresi (16), Âyet 60]
لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٠)
{لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Ahirete inanmayanlar için kötü sıfat vardır; en yüce sıfat ise Allah'ındır. O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (60)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ) أَيْ لِهَؤُلَاءِ الْوَاصِفِينَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ (مَثَلُ السَّوْءِ) أَيْ صِفَةُ السَّوْءِ مِنَ الْجَهْلِ وَالْكُفْرِ. وَقِيلَ: هُوَ وَصْفُهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِالصَّاحِبَةِ وَالْوَلَدِ. وَقِيلَ: أَيِ الْعَذَابُ وَالنَّارُ. (وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى) أَيِ الْوَصْفُ الْأَعْلَى مِنَ الْإِخْلَاصِ وَالتَّوْحِيدِ، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقِيلَ: أَيِ الصِّفَةُ الْعُلْيَا بِأَنَّهُ خَالِقٌ رَازِقٌ قَادِرٌ وَمُجَازٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" مَثَلُ السَّوْءِ" النَّارُ، وَ" الْمَثَلُ الْأَعْلى " شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَقِيلَ:" لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ". وَقِيلَ:" وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى " كَقَوْلِهِ:" اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ ". فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ أَضَافَ الْمَثَلَ هُنَا إِلَى نَفْسِهِ وَقَدْ قَالَ:" فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ " فَالْجَوَابُ أَنَّ قَوْلَهُ:" فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ" أَيِ الْأَمْثَالَ الَّتِي تُوجِبُ الْأَشْبَاهَ وَالنَّقَائِصَ، أَيْ لَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ مَثَلًا يَقْتَضِي نَقْصًا وَتَشْبِيهًا بِالْخَلْقِ. وَالْمَثَلُ الْأَعْلَى وَصْفُهُ بِمَا لَا شَبِيهَ لَهُ وَلَا نَظِيرَ، جَلَّ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُ الظَّالِمُونَ وَالْجَاحِدُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا. (وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) تقدم معناه.
Yüce Allah'ın: {(لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ)} “Ahirete inanmayanlar için” yani Allah'a kız çocukları isnat edenler için, {(مَثَلُ السَّوْءِ)} “kötü sıfat vardır” yani cehalet ve inkârdan ibaret kötü sıfat vardır, buyruğudur. Şöyle de denilmiştir: Bu, onların Yüce Allah'ı eş ve çocuk sahibi olmakla nitelemeleridir. Şöyle de denilmiştir: Yani azap ve ateştir. {(وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى)} “En yüce sıfat ise Allah'ındır” yani ihlas ve tevhidden ibaret en yüce sıfattır; bunu Katâde söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Yani O'nun yaratıcı, rızık verici, kadir ve karşılık verici olması gibi en yüce sıfattır. İbn Abbâs: “{مَثَلُ السَّوْءِ} ateş, {الْمَثَلُ الْأَعْلى} ise Lâ ilâhe illallâh şehadetidir” demiştir. Şöyle de denilmiştir: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” ayetidir. Şöyle de denilmiştir: {وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى} O'nun: {اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ} “Allah, göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali...” buyruğu gibidir. Şayet: “Allah burada misali/sıfatı kendisine nasıl nispet etmiştir, oysa {فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ} ‘Allah'a misaller vermeyin’ buyurmuştur?” denilirse, buna cevap şudur: O'nun {فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ} buyruğu, benzerlikleri ve noksanlıkları gerektiren misallerdir; yani Allah'a noksanlık ve yaratılmışlara benzemeyi gerektiren bir misal vermeyin demektir. En yüce misal/sıfat ise O'nun hiçbir benzeri ve dengi olmayan vasıflarla nitelenmesidir. O, zalimlerin ve inkârcıların söylediklerinden çok yüce, pek münezzehtir. {(وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ)} “O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyruğunun anlamı daha önce geçmişti.
[سورة النحل (١٦): آية ٦١]
[Nahl Suresi (16), Âyet 61]
وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٦١)
{وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ} “Eğer Allah, insanları zulümleri yüzünden cezalandırsaydı, onun (yeryüzünün) üzerinde hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Süreleri geldiğinde ise ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler. (61)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ) أَيْ بِكُفْرِهِمْ وَافْتِرَائِهِمْ، وَعَاجَلَهُمْ. (مَا تَرَكَ عَلَيْها) أَيْ عَلَى الْأَرْضِ، فَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ غَيْرِ مَذْكُورٍ، لَكِنْ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:" مِنْ دَابَّةٍ" فَإِنَّ الدَّابَّةَ لَا تَدِبُّ إِلَّا عَلَى الْأَرْضِ. وَالْمَعْنَى الْمُرَادُ مِنْ دَابَّةٍ كَافِرَةٍ فَهُوَ خَاصٌّ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّهُ لَوْ أَهْلَكَ الْآبَاءَ بِكُفْرِهِمْ لَمْ تَكُنِ الْأَبْنَاءُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ الْعُمُومُ، أَيْ لَوْ أَخَذَ اللَّهُ الْخَلْقَ بما كسبوا ما ترك على
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ} “Eğer Allah, insanları zulümleri yüzünden cezalandırsaydı” buyruğu; yani inkârları ve iftiraları sebebiyle [onları] ivedilikle cezalandırsaydı [demektir]. {مَا تَرَكَ عَلَيْها} “Onun üzerinde bırakmazdı” yani yeryüzünde [bırakmazdı]. Bu, [açıkça] zikredilmemiş bir şeyden kinayedir; fakat O'nun: “hiçbir canlı” buyruğu buna delalet etmiştir. Zira canlı (dâbbe) ancak yeryüzünde yürür (debelenir). Kastedilen mana "kâfir bir canlı" olup bu [ifade] hastır (özeldir). Şöyle de denilmiştir: Mana, şayet babaları inkârları sebebiyle helak etseydi evlatlar var olmazdı, demektir. Ayette kastedilenin umum (genellik) olduğu da söylenmiştir; yani şayet Allah mahlukatı kazandıkları [günahlar] sebebiyle cezalandırsaydı,
ظَهْرِ هَذِهِ الْأَرْضِ مِنْ دَابَّةٍ مِنْ نَبِيٍّ وَلَا غَيْرِهِ، وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ: لَوْ أَخَذَ اللَّهُ الْخَلَائِقَ بِذُنُوبِ الْمُذْنِبِينَ لَأَصَابَ الْعَذَابُ جَمِيعَ الْخَلْقِ حَتَّى الْجُعْلَانَ فِي حُجْرِهَا، وَلَأَمْسَكَ الْأَمْطَارَ مِنَ السَّمَاءِ وَالنَّبَاتِ مِنَ الْأَرْضِ فَمَاتَ الدَّوَابُّ، وَلَكِنَّ الله يأخذ بالعفو والفضل، كما قال:" وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ " (فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ) أَيْ أَجَلِ مَوْتِهِمْ وَمُنْتَهَى أعمارهم. (لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ) وقد تقدم فَإِنْ قِيلَ: فَكَيْفَ يَعُمُّ بِالْهَلَاكِ مَعَ أَنَّ فِيهِمْ مُؤْمِنًا لَيْسَ بِظَالِمٍ؟ قِيلَ: يُجْعَلُ هَلَاكُ الظَّالِمِ انْتِقَامًا وَجَزَاءً، وَهَلَاكُ الْمُؤْمِنِ مُعَوَّضًا بِثَوَابِ الْآخِرَةِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ عَذَابًا أَصَابَ الْعَذَابُ مَنْ كَانَ فِيهِمْ ثُمَّ بُعِثُوا عَلَى نِيَّاتِهِمْ ". وَعَنْ أُمِّ سَلَمَةَ وَسُئِلَتْ عَنِ الْجَيْشِ الَّذِي يُخْسَفُ بِهِ وَكَانَ ذَلِكَ فِي أَيَّامِ ابْنِ الزُّبَيْرِ، فَقَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" يَعُوذُ بِالْبَيْتِ عَائِذٌ فَيُبْعَثُ إِلَيْهِ بَعْثٌ فَإِذَا كَانُوا بِبَيْدَاءَ مِنَ الْأَرْضِ خُسِفَ بِهِمْ" فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَكَيْفَ بِمَنْ كَانَ كَارِهًا؟ قَالَ:" يُخْسَفُ بِهِ مَعَهُمْ وَلَكِنَّهُ يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى نِيَّتِهِ". وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَى هَذَا الْمَعْنَى مُجَوَّدًا فِي" كِتَابِ التَّذْكِرَةِ" وَتَقَدَّمَ فِي الْمَائِدَةِ وَآخِرِ الْأَنْعَامِ مَا فِيهِ كِفَايَةٌ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَقِيلَ: (فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ) أَيْ فَإِذَا جَاءَ يوم القيامة. والله أعلم.
bu yeryüzünün sırtında ne bir peygamber ne de başkası hiçbir canlı bırakmazdı; bu el-Hasan'ın görüşüdür. İbn Mes‘ûd bu ayeti okuyarak şöyle demiştir: “Şayet Allah mahlukatı günahkârların günahları yüzünden cezalandırsaydı, azap yuvasındaki kınkanatlı böceğe varıncaya kadar bütün mahlukata isabet ederdi; gökten yağmurları ve yerden bitkileri tutar, böylece hayvanlar ölürdü. Fakat Allah, {وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ} ‘ve birçoğunu da affeder’ buyurduğu gibi, af ve lütuf ile muamele eder.” {(فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ)} “Süreleri geldiğinde ise” yani ölüm vakitleri ve ömürlerinin sonu geldiğinde, {(لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ)} “ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler”. Bunun [açıklaması] daha önce geçmişti. Şayet: “Aralarında zalim olmayan mümin de bulunduğu halde helak nasıl geneli kapsar?” denilirse, şöyle denilir: Zalimin helaki bir intikam ve ceza kılınır, müminin helaki ise ahiret sevabıyla telafi edilir. Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Allah bir topluluğa azap dilediği vakit, o azap onların arasında bulunan herkese isabet eder; sonra niyetlerine göre diriltilirler.” Ümmü Seleme'den rivayet edildiğine göre -kendisine yere batırılacak ordudan sorulmuştu ve bu durum İbnü'z-Zübeyr günlerinde idi- o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bir sığınan Beyt'e (Kâbe'ye) sığınır; bunun üzerine ona bir ordu gönderilir. Çöl bir arazide olduklarında ise yere batırılırlar.” Ben: “Ey Allah'ın Resûlü, zorla getirilenin durumu nasıl olur?” dedim. “Onlarla birlikte yere batırılır, fakat kıyamet gününde niyetine göre diriltilir” buyurdu. Biz bu manayı “Kitâbü't-Tezkire”de etraflıca ele aldık; el-Mâide'de ve el-En‘âm'ın sonunda da kâfi miktarda geçmişti, elhamdülillah. Şöyle de denilmiştir: {(فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ)} yani kıyamet günü geldiğinde [demektir]. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة النحل (١٦): آية ٦٢]
[Nahl Suresi (16), Âyet 62]
وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ (٦٢)
{وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ} “Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyleri Allah'a mal ederler; dilleri de en güzelin kendilerine ait olduğu yalanını düzer. Şüphe yok ki onlar için ateş vardır ve onlar [ateşe] önceden sürüleceklerdir / terk edileceklerdir. (62)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ) أَيْ مِنَ الْبَنَاتِ. (وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ. أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى) قال مجاهدك هُوَ قَوْلُهُمْ إِنَّ لَهُمُ الْبَنِينَ وَلِلَّهِ الْبَنَاتِ." الْكَذِبَ" مفعول" تصف" و" أَنَّ" فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بَدَلٌ مِنَ الْكَذِبِ، لِأَنَّهُ
Yüce Allah'ın: {وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ} “Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyleri Allah'a mal ederler” buyruğu, yani kız çocuklarını [mal ederler] demektir. {وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى} “Dilleri de en güzelin kendilerine ait olduğu yalanını düzer” buyruğu hakkında Mücâhid şöyle demiştir: “Bu, onların erkek çocukların kendilerine, kız çocukların ise Allah'a ait olduğunu söylemeleridir.” “el-Kezib” (الْكَذِبَ) kelimesi “tesıfu” (تَصِفُ) fiilinin mef‘ûlüdür (nesnesidir). “Enne” (أَنَّ) ise “el-kezib”den bedel olarak nasb mahallindedir; çünkü o,
بيان له. وقيل:" الْحُسْنى " الجزاء الحسن، قال الزَّجَّاجُ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو الْعَالِيَةِ وَمُجَاهِدٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ" الْكَذِبَ" بِرَفْعِ الْكَافِ وَالذَّالِ وَالْبَاءِ نَعْتًا لِلْأَلْسِنَةِ، وَكَذَا" وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ ". وَالْكُذُبُ جَمْعُ كَذُوبٍ، مِثْلَ رَسُولٍ ورسل وصبور وصبر وشكور وشكر. (لا) رد لقولهم، وتم الكلام، أي ليس كما تزعمون. (جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ) أي حقا أن لهم النار. وقد تقدم مستوفى. (وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ) مُتْرَكُونَ مَنْسِيُّونَ فِي النَّارِ، قَالَهُ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ وَالْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ أَيْضًا: مُبْعَدُونَ. قَتَادَةُ وَالْحَسَنُ: مُعَجَّلُونَ إِلَى النَّارِ مُقَدَّمُونَ إِلَيْهَا. وَالْفَارِطُ: الَّذِي يَتَقَدَّمُ إِلَى الْمَاءِ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: (أَنَا فَرَطُكُمْ عَلَى الْحَوْضِ) أَيْ مُتَقَدِّمُكُمْ. وَقَالَ الْقُطَامِيُّ:
onun açıklamasıdır. ez-Zeccâc: {الْحُسْنى} güzel karşılık (mükâfat) demektir, demiştir. İbn Abbâs, Ebü'l-Âliye, Mücâhid ve İbn Muhaysın “الْكُذُبُ” kelimesini kâf, zâl ve bâ harflerinin ötresiyle (الْكُذُبُ şeklinde) “el-elsine”nin sıfatı olarak okumuşlardır; {وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ} “Dillerinizin uydurduğu yalana dayanarak... demeyin” ayeti de böyledir. el-Küzüb (الْكُذُبُ), resûl-rusul, sabûr-subur, şekûr-şükür gibi “kezûb” kelimesinin çoğuludur. {لا} onların sözünü reddir ve söz burada tamam olmuştur; yani iddia ettiğiniz gibi değildir. {جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ} yani şüphe yok ki onlar için ateş vardır, demektir. Bunun açıklaması daha önce etraflıca geçmişti. {(وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ)} “ve onlar [ateşte] terk edileceklerdir”, ateşte unutulup bırakılacaklardır; bunu İbnu'l-A‘râbî, Ebû Ubeyde, el-Kisâî ve el-Ferrâ söylemiştir. Bu aynı zamanda Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid'in de görüşüdür. İbn Abbâs ve yine Saîd b. Cübeyr: [Rahmetten] uzaklaştırılacaklardır, demişlerdir. Katâde ve el-Hasan: Ateşe aceleyle sevk edilecekler, ona önden sürüleceklerdir, demişlerdir. el-Fârıt: Suya önden giden kimsedir; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Ben havuz başında sizin öncünüzüm (faratuküm)” yani sizden önde gideninizim sözü de bundandır. el-Kutâmî şöyle demiştir:
فَاسْتَعْجَلُونَا وَكَانُوا مِنْ صَحَابَتِنَا ... كَمَا تَعَجَّلَ فُرَّاطٌ لِوُرَّادِ
“Bizim arkadaşlarımızdan oldukları halde bizi acele ettirdiler; / Tıpkı öncülerin su başına geleceklere aceleyle gitmesi gibi.”
وَالْفُرَّاطُ: الْمُتَقَدِّمُونَ فِي طَلَبِ الْمَاءِ. وَالْوُرَّادُ: الْمُتَأَخِّرُونَ. وَقَرَأَ نَافِعٌ فِي رِوَايَةِ وَرْشٍ" مُفْرَطُونَ" بِكَسْرِ الرَّاءِ وَتَخْفِيفِهَا، وَهِيَ قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَمَعْنَاهُ مُسْرِفُونَ فِي الذُّنُوبِ وَالْمَعْصِيَةِ، أَيْ أَفْرَطُوا فِيهَا. يُقَالُ: أَفْرَطَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ إِذَا أَرْبَى عَلَيْهِ، وَقَالَ لَهُ أَكْثَرَ مِمَّا قَالَ مِنَ الشَّرِّ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ الْقَارِئُ" مُفَرِّطُونَ" بِكَسْرِ الرَّاءِ وَتَشْدِيدِهَا، أَيْ مُضَيِّعُونَ أَمْرَ اللَّهِ، فَهُوَ مِنَ التَّفْرِيطِ فِي الْوَاجِبِ.
el-Furrât (الْفُرَّاط): Su arayışında önden gidenlerdir. el-Vurrâd (الْوُرَّاد) ise arkadan gelenlerdir. Nâfi‘, Verş rivayetinde “مُفْرِطُونَ” lafzını râ harfinin kesresi ve şeddesiz olarak okumuştur; bu, Abdullah b. Mes‘ûd ve İbn Abbâs'ın da kıraatidir. Anlamı: Günahlarda ve isyanda haddi aşanlardır, yani onda aşırıya kaçmışlardır. Bir kimse diğerine üstünlük taslayıp kötülükte onun söylediğinden fazlasını söylediğinde “أَفْرَطَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ” denilir. Kâri Ebû Ca‘fer ise “مُفَرِّطُونَ” şeklinde râ'nın kesresi ve şeddesiyle okumuştur; yani Allah'ın emrini zayi edenlerdir ki bu da vacipte gevşeklik göstermekten (tefritten) gelir.
[سورة النحل (١٦): آية ٦٣]
[Nahl Suresi (16), Âyet 63]
تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦٣)
{تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ} “Allah'a andolsun ki, senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik; fakat şeytan onlara amellerini süslü gösterdi. İşte bugün de o, onların dostudur ve onlar için elem verici bir azap vardır. (63)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ) أَيْ أَعْمَالَهُمُ الْخَبِيثَةَ. هَذَا تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ بِأَنَّ مَنْ تَقَدَّمَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ قَدْ كَفَرَ بِهِمْ قَوْمُهُمْ. (فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ) أي ناصر هم في الدنيا على زعمهم. (وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ)
Yüce Allah'ın: {تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ} “Allah'a andolsun ki, senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik; fakat şeytan onlara amellerini süslü gösterdi” buyruğu; yani onların kötü amellerini [süslü gösterdi]. Bu, kendisinden önceki peygamberleri de kavimlerinin inkâr ettiğini bildirerek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir. {فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ} “İşte bugün de o, onların dostudur” yani iddialarına göre dünyada onların yardımcısıdır. {وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ} “Ve onlar için elem verici bir azap vardır”
في الآخر وَقِيلَ:" فَهُوَ وَلِيُّهُمُ" أَيْ قَرِينُهُمْ فِي النَّارِ." الْيَوْمَ" يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَأَطْلَقَ عَلَيْهِ اسْمَ الْيَوْمِ لِشُهْرَتِهِ. وَقِيلَ: يُقَالُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: هذا وليكلم فَاسْتَنْصِرُوا بِهِ لِيُنَجِّيَكُمْ مِنَ الْعَذَابِ، عَلَى جِهَةِ التوبيخ لهم.
ahirette [elem verici bir azap vardır]. Şöyle de denilmiştir: {فَهُوَ وَلِيُّهُمُ} yani ateşteki yoldaşlarıdır. {الْيَوْمَ} “bugün” ile kıyamet günü kastedilmektedir; şöhretinden ötürü ona “gün” adı verilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Onlara azarlama kabilinden kıyamet gününde: “İşte bu sizin dostunuzdur, sizi azaptan kurtarması için ondan yardım isteyin” denilir.
[سورة النحل (١٦): آية ٦٤]
[Nahl Suresi (16), Âyet 64]
وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلاَّ لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٦٤)
{وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلاَّ لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Biz bu Kitab'ı sana, ancak hakkında ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklayasın ve inanan bir topluluk için hidayet ve rahmet olsun diye indirdik. (64)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ) أَيِ الْقُرْآنَ (إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ) مِنَ الدِّينِ وَالْأَحْكَامِ فَتَقُومُ الْحُجَّةُ عَلَيْهِمْ بِبَيَانِكَ. وعطفك" هُدىً وَرَحْمَةً" عَلَى مَوْضِعِ قَوْلِهِ:" لِتُبَيِّنَ" لِأَنَّ مَحَلَّهُ نَصْبٌ. وَمَجَازُ الْكَلَامِ: وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الكتاب إلا تبيانا للناس. (وَهُدىً) أي رشدا (وَرَحْمَةً) للمؤمنين.
Yüce Allah'ın: {(وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ)} “Biz bu Kitab'ı sana” yani Kur'an'ı “ancak” dinden ve hükümlerden “{(إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ)} hakkında ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklayasın” böylece senin açıklamanla onlara karşı hüccet kaim olsun diye indirdik, buyruğudur. “{هُدىً وَرَحْمَةً}” lafızlarının {لِتُبَيِّنَ} kavlinin mahalline atfedilmesi, onun nasb mahallinde olmasındandır. Sözün takdiri şöyledir: “Biz Kitab'ı sana ancak insanlara bir açıklama, {(وَهُدىً)} yani doğru yol rehberi {(وَرَحْمَةً)} ve müminler için bir rahmet olsun diye indirdik.”
[سورة النحل (١٦): آية ٦٥]
[Nahl Suresi (16), Âyet 65]
وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٥)
{وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ} “Allah gökten su indirdi ve onunla yeri ölümünden sonra diriltti. Şüphesiz bunda dinleyen bir topluluk için bir ibret/ayet vardır. (65)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ) أَيِ السَّحَابِ. (مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها) عَادَ الْكَلَامُ إِلَى تَعْدَادِ النِّعَمِ وبيان كمال القدرة. (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً) أي دلالة على البعث وعلى وَحْدَانِيَّتِهِ، إِذْ عَلِمُوا أَنَّ مَعْبُودَهُمْ لَا يَسْتَطِيعُ شيئا، فتكون هذه الدلالة (لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ) عَنِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْقُلُوبِ لَا بِالْآذَانِ، (فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ).
Yüce Allah'ın: {(وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ)} “Allah gökten” yani buluttan {(مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها)} “su indirdi ve onunla yeri ölümünden sonra diriltti” buyruğudur. Söz tekrar nimetleri saymaya ve kudretin kemalini beyan etmeye dönmüştür. {(إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً)} “Şüphesiz bunda bir ibret/delil vardır” yani yeniden dirilmeye ve O'nun birliğine dair bir delil vardır; çünkü onlar ibadet ettikleri şeylerin hiçbir şeye güç yetiremediğini bilmişlerdir. Dolayısıyla bu delil, {(لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ)} kulaklarıyla değil kalpleriyle Yüce Allah'tan “dinleyen bir topluluk için”dir; {فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} “Çünkü gerçekte gözler kör olmaz, fakat göğüslerdeki kalpler kör olur”.
[سورة النحل (١٦): آية ٦٦]
[Nahl Suresi (16), Âyet 66]
وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ (٦٦)
{ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ } “Şüphesiz davarlarda da sizin için elbette bir ibret vardır. Size onların karınlarındaki fışkı ile kan arasından çıkan, içenlerin boğazından kolaylıkla geçen halis bir süt içiriyoruz.” (66)
فِيهِ عَشْرُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً) قَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي الْأَنْعَامِ، وَهِيَ هُنَا الْأَصْنَافُ الْأَرْبَعَةُ: الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ وَالضَّأْنُ وَالْمَعْزُ." لَعِبْرَةً" أَيْ دَلَالَةً عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ وَعَظَمَتِهِ. وَالْعِبْرَةُ أَصْلُهَا تَمْثِيلُ الشَّيْءِ بِالشَّيْءِ لِتُعْرَفَ حَقِيقَتُهُ مِنْ طَرِيقِ الْمُشَاكَلَةِ، وَمِنْهُ" فَاعْتَبِرُوا ". وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ: الْعِبْرَةُ فِي الْأَنْعَامِ تَسْخِيرُهَا لِأَرْبَابِهَا وَطَاعَتُهَا لَهُمْ، وَتَمَرُّدُكَ على ربك وخلافك له في كل شي. ومن أعظم العبر برئ يَحْمِلُ مُذْنِبًا. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (نُسْقِيكُمْ) قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَابْنِ عَامِرٍ وَعَاصِمٍ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ (بِفَتْحِ النُّونِ) مِنْ سَقَى يَسْقِي. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ (بِضَمِّ النُّونِ) مِنْ أَسْقَى يُسْقِي، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْكُوفِيِّينَ وَأَهْلِ مَكَّةَ. قِيلَ: هُمَا لُغَتَانِ. وَقَالَ لَبِيَدٌ:
Bu ayette on mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: {(وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً)} “Şüphesiz sağmal hayvanlarda da sizin için elbette bir ibret vardır” buyruğudur. Sağmal hayvanlar (el-en‘âm) hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. Bunlar burada dört sınıftır: Deve, sığır, koyun ve keçi. “{لَعِبْرَةً}” yani Allah'ın kudretine, birliğine ve büyüklüğüne dair bir delil [vardır]. İbret (el-‘ibret) kelimesinin aslı, benzerlik yoluyla hakikatinin bilinmesi için bir şeyi başka bir şeye kıyas etmektir/benzetmektir; {فَاعْتَبِرُوا} “ibret alın” kavli de bundandır. Ebû Bekir el-Verrâk şöyle demiştir: Sağmal hayvanlardaki ibret, sahiplerinin hizmetine verilmesi ve onlara boyun eğmesidir; buna karşılık senin Rabbine başkaldırman ve her hususta O'na muhalefet etmendir. İbretlerin en büyüklerinden biri de masum olanın günahkâr olanı taşımasıdır. İkincisi: Yüce Allah'ın: {(نُسْقِيكُمْ)} “Size içiriyoruz” buyruğudur. Medine ehli, İbn Âmir ve Ebû Bekir rivayetinde Âsım'ın kıraati, “sekâ-yeskî” (سَقَى يَسْقِي) fiilinden (nûn harfinin fethasıyla “neskîkum”) şeklindedir. Diğerleri ile Âsım'dan rivayetle Hafs ise “eskâ-yüskî” (أَسْقَى يُسْقِي) fiilinden (nûn harfinin zammesiyle “nüskîkum”) şeklinde okumuşlardır; bu da Kûfelilerin ve Mekke ehlinin kıraatidir. Bunların iki ayrı lügat olduğu söylenmiştir. Lebîd şöyle demiştir:
سَقَى قَوْمِي بَنِي مَجْدٍ وَأَسْقَى ... نُمَيْرًا وَالْقَبَائِلَ مِنْ هِلَالِ
“Kavmim Benî Mecd'i suladı / Ve Nümeyr ile Hilâl kabilelerini de suya kandırdı.”
وَقِيلَ: يُقَالُ لِمَا كَانَ مِنْ يَدِكَ إِلَى فِيهِ سَقَيْتَهُ، فَإِذَا جَعَلْتَ لَهُ شَرَابًا أَوْ عَرَضْتَهُ لِأَنْ يَشْرَبَ بِفِيهِ أَوْ يَزْرَعَهُ قُلْتَ أَسْقَيْتُهُ، قَالَ ابْنُ عُزَيْزٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَرَأَتْ فِرْقَةٌ" تُسْقِيكُمْ" بِالتَّاءِ، وَهِيَ ضَعِيفَةٌ، يَعْنِي الانعام. وقرى بِالْيَاءِ، أَيْ يَسْقِيكُمُ اللَّهُ ﷿. وَالْقُرَّاءُ عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ الْمُتَقَدِّمَتَيْنِ، فَفَتْحُ النُّونِ لُغَةُ قُرَيْشٍ وَضَمُّهَا لُغَةُ حِمْيَرَ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِمَّا فِي بُطُونِها) اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الضَّمِيرِ مِنْ قَوْلِهِ:" مِمَّا فِي بُطُونِهِ" عَلَى مَاذَا يَعُودُ. فَقِيلَ: هُوَ عَائِدٌ إِلَى مَا قَبْلَهُ وَهُوَ جَمْعُ الْمُؤَنَّثِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: الْعَرَبُ تُخْبِرُ عَنِ الْأَنْعَامِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَمَا أَرَاهُ عَوَّلَ عَلَيْهِ إِلَّا مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، وَهَذَا لَا يُشْبِهُ مَنْصِبَهُ وَلَا يَلِيقُ بِإِدْرَاكِهِ. وَقِيلَ: لَمَّا كَانَ لَفْظُ الْجَمْعِ وَهُوَ اسْمُ الْجِنْسِ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ فَيُقَالُ: هُوَ الْأَنْعَامُ وَهِيَ الْأَنْعَامُ، جَازَ عود الضمير بالتذكير،
Şöyle de denilmiştir: Senin elinden onun ağzına [bizzat] ulaşan şey için “sekaytuhû” (سَقَيْتُهُ) denilir. Ona bir içecek hazırladığında veya ağzıyla içmesi yahut ekinini sulaması için [suyu] sunduğunda ise “eskaytuhû” (أَسْقَيْتُهُ) dersin. İbn Uzeyz böyle demiştir; bu [açıklama] daha önce geçmişti. Bir grup ise en‘âmı (sağmal hayvanları) kastederek [fiili] tâ harfi ile “tuskîkum” (تُسْقِيكُمْ) şeklinde okumuştur ki bu zayıf bir kıraattir. [Bir rivayette de] “yüskîkum” şeklinde yâ harfi ile okunmuştur; yani “Allah azze ve celle sizi sulamaktadır/içirmektedir” demektir. Kıraat imamları ise daha önce geçen iki kıraat [nuskîkum ve neskîkum] üzeredir. Nûn harfini fetha ile okumak Kureyş’in, zamme ile okumak ise Himyer’in lehçesidir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: {(مِمَّا فِي بُطُونِهِ)} “onun karınlarındakinden” buyruğudur. İlim ehli, “{مِمَّا فِي بُطُونِهِ}” ifadesindeki zamirin nereye döndüğü konusunda ihtilaf etmiştir. Bir görüşe göre bu zamir, kendisinden önceki müennes çoğula (el-en‘âm kelimesine) dönmektedir. Sîbeveyh: “Araplar çoğul olan ‘en‘âm’ kelimesinden tekil zamirle haber verirler” demiştir. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: “Onun bu kuralı sadece bu ayete dayanarak koyduğunu düşünüyorum; bu ise onun ilmi derecesine yakışmaz ve kavrayışına uygun düşmez.” Şöyle de denilmiştir: Cins ismi olan çoğul lafız hem müzekker hem de müennes olarak kullanılabildiği için; “o sağmal hayvanlardır” (هُوَ الْأَنْعَامُ) ve “onlar sağmal hayvanlardır” (هِيَ الْأَنْعَامُ) denilebilir. Bu sebeple zamirin müzekker olarak dönmesi caiz olmuştur.
وَقَالَ الزَّجَّاجُ، وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: مَعْنَاهُ مِمَّا فِي بُطُونِ مَا ذَكَرْنَاهُ، فَهُوَ عَائِدٌ عَلَى الْمَذْكُورِ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّها تَذْكِرَةٌ. فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ " وَقَالَ الشَّاعِرُ:
ez-Zeccâc ve el-Kisâî de şöyle demişlerdir: Manası, “zikrettiğimiz şeyin karınlarındakinden” demektir; dolayısıyla zamir zikredilene (el-mezkûr) dönmektedir. Nitekim Yüce Allah: {إِنَّها تَذْكِرَةٌ. فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ} “Şüphesiz o bir öğüttür. Dileyen onu düşünüp öğüt alır” buyurmuştur. Şair de şöyle demiştir:
مِثْلَ الْفِرَاخِ نُتِفَتْ حَوَاصِلُهُ
“Kursakları yolunmuş yavru kuşlar gibi...”
وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ:" مِمَّا فِي بُطُونِهِ" أَيْ مِمَّا فِي بُطُونِ بَعْضِهِ، إِذِ الذُّكُورُ لَا أَلْبَانَ لَهَا، وَهُوَ الَّذِي عَوَّلَ عَلَيْهِ أَبُو عُبَيْدَةَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْأَنْعَامُ وَالنَّعَمُ وَاحِدٌ، وَالنَّعَمُ يُذَكَّرُ، وَلِهَذَا تَقُولُ الْعَرَبُ: هَذَا نَعَمٌ وَارِدٌ، فَرَجَعَ الضَّمِيرُ إِلَى لَفْظِ النَّعَمِ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى الْأَنْعَامِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنَّمَا رَجَعَ التَّذْكِيرُ إِلَى مَعْنَى الْجَمْعِ، وَالتَّأْنِيثُ إِلَى مَعْنَى الْجَمَاعَةِ، فَذَكَرَهُ هُنَا بِاعْتِبَارِ لَفْظِ الْجَمْعِ، وَأَنَّثَهُ فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ بِاعْتِبَارِ لَفْظِ الْجَمَاعَةِ فَقَالَ:" نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها " وَبِهَذَا التَّأْوِيلِ يَنْتَظِمُ الْمَعْنَى انْتِظَامًا. حَسَنًا. وَالتَّأْنِيثُ بِاعْتِبَارِ لَفْظِ الْجَمَاعَةِ وَالتَّذْكِيرُ بِاعْتِبَارِ لَفْظِ الْجَمْعِ أَكْثَرَ من رمل يبرين وتيهاء فلسطين. الرابعة- لاستنبط بَعْضُ الْعُلَمَاءِ الْجِلَّةِ وَهُوَ الْقَاضِي إِسْمَاعِيلُ مِنْ عَوْدِ هَذَا الضَّمِيرِ، أَنَّ لَبَنَ الْفَحْلِ يُفِيدُ التحريم، وقال: إنما جئ بِهِ مُذَكَّرًا لِأَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى ذِكْرِ النَّعَمِ، لِأَنَّ اللَّبَنَ لِلذَّكَرِ مَحْسُوبٌ، وَلِذَلِكَ قَضَى النَّبِيُّ ﷺ بِأَنَّ لَبَنَ الْفَحْلِ يحرم حين أنكرته عائشة [رضى الله عنها] فِي حَدِيثِ أَفْلَحَ أَخِي أَبِي الْقُعَيْسِ" فَلِلْمَرْأَةِ السَّقْيُ وَلِلرَّجُلِ اللِّقَاحُ" فَجَرَى الِاشْتِرَاكُ فِيهِ بَيْنَهُمَا. وقد مضى قول فِي تَحْرِيمِ لَبَنِ الْفَحْلِ فِي" النِّسَاءِ " وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً) نَبَّهَ سُبْحَانَهُ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَتِهِ بِخُرُوجِ اللَّبَنِ خَالِصًا بَيْنَ الْفَرْثِ وَالدَّمِ. وَالْفَرْثُ: الزِّبْلُ الَّذِي يَنْزِلُ إِلَى الْكَرِشِ، فَإِذَا خَرَجَ لَمْ يُسَمَّ فَرْثًا. يُقَالُ: أَفْرَثْتُ الْكَرِشَ إِذَا أَخْرَجْتُ مَا فِيهَا. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الطَّعَامَ يَكُونُ فِيهِ مَا فِي الْكَرِشِ وَيَكُونُ مِنْهُ الدَّمُ، ثُمَّ يُخَلَّصُ اللَّبَنُ مِنَ الدَّمِ، فَأَعْلَمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّ هَذَا اللَّبَنَ يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ ذَلِكَ وَبَيْنَ الدَّمِ فِي الْعُرُوقِ. وَقَالَ ابن عباس: إن الدابة تأكل العلف
Bunun benzeri [örnekler] pek çoktur. el-Kisâî şöyle demiştir: “{مِمَّا فِي بُطُونِهِ} (Onun karınlarındakinden)” ifadesi; bazısının karınlarındakinden demektir. Çünkü erkek hayvanların sütü olmaz. Ebû Ubeyde’nin de dayandığı görüş budur. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: el-En‘âm (الْأَنْعَام) ile en-ne‘am (النَّعَم) birdir; en-ne‘am kelimesi ise müzekker (eril) olarak kullanılır. Bundan dolayı Araplar: “Bu, [suya] gelen deve sürüsüdür (هَذَا نَعَمٌ وَارِدٌ)” derler. Dolayısıyla zamir, el-en‘âm anlamında olan en-ne‘am lafzına dönmüştür. İbnü’l-Arabî şöyle demiştir: Müzekkerlik sadece cemi (çoğul) manasına, müenneslik ise cemâat (topluluk) manasına dönmektedir. Nitekim burada cemi lafzı itibariyle müzekker getirmiş, Mü’minûn Suresi’nde ise cemâat lafzı itibariyle müennes kılarak: {نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها} “Size onların karınlarındakinden içiriyoruz” buyurmuştur. Bu teville mana gayet güzel bir şekilde intizam kazanır. Cemâat lafzı itibariyle müennes kılmak ve cemi lafzı itibariyle müzekker kılmak, Yebrîn kumlarından ve Filistin çöllerinden daha çoktur. Dördüncü Mesele: Büyük âlimlerden biri olan Kâdî İsmâil, bu zamirin [müzekker olarak] dönmesinden hareketle erkek sütünün (lebenü'l-fahl) haramlık doğuracağı hükmünü istinbat etmiştir. Şöyle demiştir: [Zamir] sırf müzekker olarak getirilmiştir, çünkü en-ne‘amın zikrine dönmektedir; zira süt erkeğe de nispet edilir. Nitekim Hz. Âişe [radıyallâhu anhâ], Ebi’l-Kuays’ın kardeşi Eflah hadisinde buna karşı çıktığında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «فَلِلْمَرْأَةِ السَّقْيُ وَلِلرَّجُلِ اللِّقَاحُ» «Kadına emzirmek, erkeğe ise döllemek aittir» buyurarak erkek sütünün haram kılacağına hükmetmiş ve böylece süt ikisi arasında ortak kılınmıştır. Erkek sütünün haramlığına dair açıklama en-Nisâ [Suresi tefsirinde] geçmişti; Allah’a hamdolsun. Beşinci Mesele: Yüce Allah’ın: {مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً} “Fışkı ile kan arasından, halis bir süt...” buyruğunda [Yüce Allah], fışkı ile kan arasından sütün halis/katışıksız olarak çıkmasıyla yüce kudretine dikkat çekmiştir. el-Fers (الْفَرْثُ): İşkembeye inen sindirilmiş gıdadır (dışkı/fışkı); dışarı çıktığında ise artık ona fers denilmez. İşkembedekini çıkardığın zaman “أَفْرَثْتُ الْكَرِشَ” (İşkembeyi boşalttım) denilir. Manası şudur: İşkembede bulunan şey yiyecekten oluşur ve kan da ondan meydana gelir. Sonra süt kandan arındırılıp tertemiz kılınır. Yüce Allah bu sütün, bununla damarlardaki kan arasından çıktığını bildirmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Hayvan yemi yer...
فَإِذَا اسْتَقَرَّ فِي كِرْشِهَا طَبَخَتْهُ فَكَانَ أَسْفَلُهُ فَرْثًا وَأَوْسَطُهُ لَبَنًا وَأَعْلَاهُ دَمًا، وَالْكَبِدُ مُسَلَّطٌ عَلَى هَذِهِ الْأَصْنَافِ فَتَقْسِمُ الدَّمَ وَتُمَيِّزهُ وَتُجْرِيهِ فِي الْعُرُوقِ، وَتُجْرِيَ اللَّبَنَ فِي الضَّرْعِ وَيَبْقَى الْفَرْثُ كَمَا هُوَ فِي الْكِرْشِ،" حِكْمَةٌ بَالِغَةٌ فَمَا تُغْنِ النُّذُرُ". (خالِصاً) يُرِيدُ مِنْ حُمْرَةِ الدَّمِ وَقَذَارَةِ الْفَرْثِ وَقَدْ جَمَعَهُمَا وِعَاءٌ وَاحِدٌ. وَقَالَ ابْنُ بَحْرٍ: خَالِصًا بَيَاضُهُ. قَالَ النَّابِغَةُ:
o yem işkembesine yerleştiğinde onu sindirir/pişirir; böylece alt kısmı fışkı, orta kısmı süt, üst kısmı da kan olur. Karaciğer bu kısımlar üzerinde yetkilidir; kanı ayırıp seçerek damarlarda akıtır, sütü memede akıtır, fışkı ise işkembede olduğu gibi kalır. {حِكْمَةٌ بَالِغَةٌ فَمَا تُغْنِ النُّذُرُ} “Bu tam bir hikmettir; fakat uyarılar fayda vermiyor”. {(خالِصاً)} “Halis” yani tek bir kap (vücut) onları bir araya getirdiği halde kanın kırmızılığından ve fışkının pisliğinden arınmış [demektir]. İbn Bahr: Beyazlığı katıksız [demektir] demiştir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
بِخَالِصَةِ الْأَرْدَانِ خُضْرِ الْمَنَاكِبِ
“Kolları bembeyaz, omuzları yeşil...”
أَيْ بِيضُ الْأَكْمَامِ. وَهَذِهِ قُدْرَةٌ لَا تَنْبَغِي إِلَّا لِلْقَائِمِ عَلَى كل شي بِالْمَصْلَحَةِ. السَّادِسَةُ- قَالَ النَّقَّاشُ: فِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمَنِيَّ لَيْسَ بِنَجِسٍ. وَقَالَهُ أَيْضًا غَيْرُهُ وَاحْتَجَّ بِأَنْ قَالَ: كَمَا يَخْرُجُ اللَّبَنُ مِنْ بَيْنِ الْفَرْثِ وَالدَّمِ سَائِغًا خَالِصًا كَذَلِكَ يَجُوزُ أَنْ يَخْرُجَ الْمَنِيُّ عَلَى مَخْرَجِ الْبَوْلِ طَاهِرًا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنَّ هَذَا لَجَهْلٌ عَظِيمٌ وَأَخْذٌ شَنِيعٌ، اللَّبَنُ جَاءَ الْخَبَرُ عَنْهُ مَجِيءَ النِّعْمَةِ وَالْمِنَّةِ الصَّادِرَةِ عَنِ الْقُدْرَةِ لِيَكُونَ عِبْرَةً، فَاقْتَضَى ذَلِكَ كُلُّهُ وَصْفَ الْخُلُوصِ وَاللَّذَّةِ، وَلَيْسَ الْمَنِيُّ مِنْ هَذِهِ الْحَالَةِ حَتَّى يَكُونَ مُلْحَقًا بِهِ أَوْ مَقِيسًا عَلَيْهِ. قُلْتُ: قَدْ يُعَارَضُ هَذَا بِأَنْ يُقَالَ: وَأَيُّ مِنَّةٍ أَعْظَمُ وَأَرْفَعُ مِنْ خُرُوجِ الْمَنِيِّ الَّذِي يَكُونُ عَنْهُ الْإِنْسَانُ الْمُكَرَّمُ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى:" يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرائِبِ "، وَقَالَ:" وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً " وَهَذَا غَايَةٌ فِي الِامْتِنَانِ. فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ يَتَنَجَّسُ بِخُرُوجِهِ فِي مَجْرَى الْبَوْلِ، قُلْنَا: هُوَ مَا أَرَدْنَاهُ، فَالنَّجَاسَةُ عَارِضَةٌ وَأَصْلُهُ طَاهِرٌ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ مَخْرَجَهُ غَيْرُ مَخْرَجِ الْبَوْلِ وَخَاصَّةً الْمَرْأَةَ، فَإِنَّ مَدْخَلَ الذَّكَرِ مِنْهَا وَمَخْرَجَ الْوَلَدِ غَيْرُ مَخْرَجِ الْبَوْلِ عَلَى مَا قاله العلماء. وقد تقدم في البقرة. فَإِنْ قِيلَ: أَصْلُهُ دَمٌ فَهُوَ نَجِسٌ، قُلْنَا يَنْتَقِضُ بِالْمِسْكِ، فَإِنَّ أَصْلَهُ دَمٌ وَهُوَ طَاهِرٌ. وَمِمَّنْ قَالَ بِطَهَارَتِهِ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَغَيْرُهُمْ، لِحَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: كُنْتُ أَفْرُكُهُ مِنْ ثَوْبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَابِسًا بِظُفُرِي. قَالَ الشَّافِعِيُّ: فَإِنْ لَمْ يُفْرَكْ فَلَا بَأْسَ بِهِ. وكان سعد
Yani kol yenleri beyaz olan demektir. Bu, her şeyi maslahata (en uygun ve yararlı olana) göre sevk ve idare edenden başkasına yakışmayan bir kudrettir. Altıncı [Mesele]: en-Nakkâş şöyle demiştir: "Bunda meninin necis olmadığına dair bir delil vardır." Ondan başkası da bunu söylemiş ve şöyle delil getirmiştir: "Süt, fışkı ile kanın arasından içimi kolay ve halis (tertemiz) olarak çıktığı gibi, meninin de idrar yolundan temiz olarak çıkması mümkündür." İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: "Şüphesiz bu, büyük bir cehalet ve çirkin bir yaklaşımdır. Çünkü süt ile ilgili haber; kudretten kaynaklanan, ibret alınması gereken bir nimet ve lütuf olarak gelmiştir. Bütün bunlar ise onun saflık/temizlik ve lezzetle nitelenmesini gerektirmiştir. Meni ise ona ilhak edilecek veya ona kıyas edilecek böyle bir durumda değildir." Ben derim ki: Bu söze şöyle karşı çıkılabilir: Şerefli ve saygın kılınmış insanın kendisinden meydana geldiği meninin çıkmasından daha büyük ve daha yüce hangi lütuf olabilir? Nitekim Yüce Allah: { يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرائِبِ } “(O su) bel ile göğüs kemikleri arasından çıkar” buyurmuş ve yine: { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً } “Allah, size kendi nefislerinizden eşler yarattı ve eşlerinizden de sizin için oğullar ve torunlar var etti” buyurmuştur. Bu ise lütuf ve minnetin zirvesidir. Eğer: "O, idrar yolundan çıkması sebebiyle necis olur" denilirse, biz deriz ki: Bizim de kastettiğimiz tam olarak budur; necaset arızîdir (sonradan meydana gelmiştir), aslı ise temizdir. Ayrıca meninin çıktığı yerin idrar yolundan farklı olduğu da söylenmiştir; özellikle kadında, âlimlerin belirttiğine göre erkeğin cinsel organının girdiği ve çocuğun çıktığı yer idrar yolundan ayrıdır. Bu husus daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. Eğer: "Meninin aslı kandır, dolayısıyla necistir" denilirse, biz deriz ki: Bu iddia misk ile bozulur/hükümsüz kalır; zira onun da aslı kandır fakat temizdir. Meninin temiz olduğuna hükmedenler arasında Şâfiî, Ahmed, İshâk, Ebû Sevr ve başkaları yer alır. Bu görüş, Âişe radıyallâhu anhâ'nın: « كُنْتُ أَفْرُكُهُ مِنْ ثَوْبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَابِسًا بِظُفُرِي » «Ben o kuruyunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elbisesinden tırnağımla ovalayarak çıkarırdım» hadisine dayanır. Şâfiî: "Şayet ovalanmasa bile bir sakıncası yoktur" demiştir. Sa'd [b. Ebî Vakkâs] da...
ابن أَبِي وَقَّاصٍ يَفْرُكُ الْمَنِيَّ مِنْ ثَوْبِهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ كَالنُّخَامَةِ أَمِطْهُ عَنْكَ بِإِذْخِرَةٍ وَامْسَحْهُ بِخِرْقَةٍ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ ثَبَتَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: كُنْتُ أَغْسِلُ الْمَنِيَّ مِنْ ثَوْبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ يَخْرُجُ إِلَى الصَّلَاةِ فِي ذَلِكَ الثَّوْبِ وَأَنَا أَنْظُرُ إِلَى أَثَرِ الْغَسْلِ فِيهِ. قُلْنَا: يَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ غَسَلَتْهُ اسْتِقْذَارًا كَالْأَشْيَاءِ الَّتِي تزال من الثوب لا لنجاسة، وَيَكُونُ هَذَا جَمْعًا بَيْنَ الْأَحَادِيثِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ وَالْأَوْزَاعِيُّ: هُوَ نَجِسٌ. قَالَ مَالِكٌ: غَسْلُ الِاحْتِلَامِ مِنَ الثَّوْبِ أَمْرٌ وَاجِبٌ مُجْتَمَعٌ عَلَيْهِ عِنْدَنَا، وَهُوَ قَوْلُ الْكُوفِيِّينَ. وَيُرْوَى عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ أَنَّهُمْ غَسَلُوهُ مِنْ ثِيَابِهِمْ. وَاخْتُلِفَ فِيهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ. وَعَلَى هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ فِي نَجَاسَةِ الْمَنِيِّ وَطَهَارَتِهِ التَّابِعُونَ. السَّابِعَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الِانْتِفَاعِ بِالْأَلْبَانِ مِنَ الشُّرْبِ وَغَيْرِهِ، فَأَمَّا لَبَنُ الْمَيْتَةِ فَلَا يَجُوزُ الِانْتِفَاعُ بِهِ، لِأَنَّهُ مَائِعٌ طَاهِرٌ حَصَلَ فِي وِعَاءٍ نَجِسٍ، وَذَلِكَ أَنَّ ضَرْعَ الْمَيْتَةِ نَجِسٌ وَاللَّبَنَ طَاهِرٌ فَإِذَا حُلِبَ صَارَ مَأْخُوذًا مِنْ وِعَاءٍ نَجِسٍ. فَأَمَّا لَبَنُ الْمَرْأَةِ الْمَيِّتَةِ فَاخْتَلَفَ أَصْحَابُنَا فِيهِ، فَمَنْ قَالَ: إِنَّ الْإِنْسَانَ طَاهِرٌ حَيًّا وَمَيِّتًا فَهُوَ طَاهِرٌ. وَمَنْ قَالَ: يَنْجُسُ بِالْمَوْتِ فَهُوَ نَجِسٌ. وَعَلَى الْقَوْلَيْنِ جَمِيعًا تَثْبُتُ الْحُرْمَةُ، لِأَنَّ الصَّبِيَّ قَدْ يَغْتَذِي بِهِ كَمَا يَغْتَذِي مِنَ الْحَيَّةِ، وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال:" الرَّضَاعُ مَا أَنْبَتَ اللَّحْمَ وَأَنْشَزَ الْعَظْمَ". وَلَمْ يَخُصَّ، وَقَدْ مَضَى فِي:" النِّسَاءِ ". الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (سائِغاً لِلشَّارِبِينَ) أَيْ لَذِيذًا هَيِّنًا لَا يُغَصُّ بِهِ مَنْ شَرِبَهُ. يُقَالُ: سَاغَ الشَّرَابُ يَسُوغُ سَوْغًا أَيْ سَهُلَ مَدْخَلُهُ فِي الْحَلْقِ، وَأَسَاغَهُ شَارَبُهُ، وَسُغْتُهُ أَنَا أُسِيغُهُ وَأَسُوغُهُ، يَتَعَدَّى، وَالْأَجْوَدُ أَسَغْتُهُ إِسَاغَةً. يُقَالُ: أَسِغْ لِي غُصَّتِي أَيْ أَمْهِلْنِي وَلَا تُعْجِلْنِي، وَقَالَ تَعَالَى:" يَتَجَرَّعُهُ وَلا يَكادُ يُسِيغُهُ ". وَالسِّوَاغُ (بِكَسْرِ السِّينِ) مَا أَسَغْتَ بِهِ غُصَّتَكَ. يُقَالُ: الْمَاءُ سِوَاغُ الْغُصَصِ، ومنه قول الكميت:
b. Ebî Vakkâs da elbisendeki meniyi ovalardı. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: “O sümük gibidir; onu kendinden bir ızhır otuyla gider veya bir bez parçasıyla sil.” Eğer: “Âişe'den: ‘Ben meniyi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elbisesinden yıkardım, sonra o elbisesinde yıkama izini gördüğüm halde namaza çıkardı’ dediği sabit olmuştur” denilirse; biz deriz ki: Onu necas़etten ötürü değil de elbiseden giderilen [diğer hoşa gitmeyen] şeyler gibi tiksinme sebebiyle yıkamış olması muhtemeldir; bu da hadisleri uzlaştıran bir açıklama olur. Doğrusunu Allah bilir. Mâlik, ashabı ve el-Evzâî ise meninin necis olduğunu söylemişlerdir. Mâlik: “İhtilam [izini] elbiseden yıkamak yanımızda vacip ve üzerinde icma edilmiş bir husustur” demiştir; bu Kûfelilerin de görüşüdür. Ömer b. el-Hattâb, İbn Mes‘ûd ve Câbir b. Semure'den onu elbiselerinden yıkadıkları rivayet edilmiştir. İbn Ömer ve Âişe'den bu konuda farklı rivayetler gelmiştir. Tabiîn de meninin necaseti ve temizliği hususunda bu iki görüş üzerindedir. Yedincisi: Bu ayette içmek ve diğer şekillerde sütlerden yararlanmanın caiz olduğuna delil vardır. Murdar olmuş (meyte) hayvanın sütüne gelince, ondan yararlanmak caiz değildir; çünkü o, necis bir kaba girmiş temiz bir sıvıdır. Şöyle ki murdar hayvanın memesi necis, süt ise temizdir; sağıldığında necis bir kaptan alınmış olur. Ölen kadının sütüne gelince, mezhebimizdeki âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir: İnsanın dirisi de ölüsü de temizdir diyenlere göre o süttür temizdir. Ölümle necis olur diyenlere göre ise necistir. Her iki görüşe göre de haramlık sabit olur; çünkü çocuk diri kadından beslendiği gibi ondan da beslenebilir. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Süt emme, eti bitiren ve kemiği geliştiren şeydir” buyurmuş ve herhangi bir ayrım yapmamıştır. Bu mesele “en-Nisâ”da geçmişti. Sekizincisi: Yüce Allah'ın: {(سائِغاً لِلشَّارِبِينَ)} “İçenlerin boğazından kolayca geçen” yani lezzetli, rahat içimli, içenin boğazına durmayan [demektir]. İçeceğin boğazdan kolayca geçmesi hakkında “سَاغَ الشَّرَابُ يَسُوغُ سَوْغًا” denilir. İçen onu yudumlayıp geçirdiğinde “أَسَاغَهُ شَارِبُهُ” denir. Geçişli olarak “سُغْتُهُ أَنَا أُسِيغُهُ وَأَسُوغُهُ” şeklinde de kullanılır; en fasih olanı ise “أَسَغْتُهُ إِسَاغَةً” şeklindedir. “أَسِغْ لِي غُصَّتِي” denilir ki bana mühlet ver, beni aceleye getirme demektir. Yüce Allah da: {يَتَجَرَّعُهُ وَلا يَكادُ يُسِيغُهُ} “Onu yutmaya çalışır, fakat boğazından kolay geçiremez” buyurmuştur. es-Sivâğ (السِّوَاغُ - sîn harfinin kesresiyle): Boğazındaki tıkanıklığı geçirdiğin şeydir. “Su, tıkanıklıkların gidericisidir (el-mâü sivâğu'l-ğusas)” denir. el-Kümeyt'in şu sözü de bundandır:
فكانت سواغا أن جيزت بِغُصَّةٍ
“Boğazda bir düğümle yutulduğunda bir kurtarıcı/akıtıcı oldu...”
وَرُوِيَ: أَنَّ اللَّبَنَ لَمْ يَشْرَقْ بِهِ أَحَدٌ قَطُّ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.
Rivayet edildiğine göre hiçbir kimsenin boğazına asla süt durmamıştır (süt içerken boğulur gibi olmamıştır). Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den de rivayet edilmiştir.
التَّاسِعَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى اسْتِعْمَالِ الْحَلَاوَةِ وَالْأَطْعِمَةِ اللَّذِيذَةِ وَتَنَاوُلِهَا، وَلَا يُقَالُ: إِنَّ ذَلِكَ يُنَاقِضُ الزُّهْدَ أَوْ يُبَاعِدُهُ، لَكِنْ إِذَا كَانَ مِنْ وَجْهِهِ وَمِنْ غَيْرِ سَرَفٍ وَلَا إِكْثَارٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْمَائِدَةِ " وَغَيْرِهَا. وَفِي الصَّحِيحِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: لَقَدْ سَقَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِقَدَحِي هَذَا الشَّرَابَ كُلَّهُ: الْعَسَلَ وَالنَّبِيذَ وَاللَّبَنَ وَالْمَاءَ. وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ الْقُرَّاءِ أَكْلَ الْفَالُوذَجِ وَاللَّبَنَ مِنَ الطَّعَامِ، وَأَبَاحَهُ عَامَّةُ الْعُلَمَاءِ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ كَانَ عَلَى مَائِدَةٍ وَمَعَهُ مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ، فَأُتِيَ بِفَالُوذَجٍ فَامْتَنَعَ عَنْ أَكْلِهِ، فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ: كُلْ! فَإِنَّ عَلَيْكَ فِي الْمَاءِ الْبَارِدِ أَكْثَرَ مِنْ هَذَا. الْعَاشِرَةُ- رَوَى أَبُو دَاوُدَ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِلَبَنٍ فَشَرِبَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِذَا أَكَلَ أَحَدُكُمْ طَعَامًا فَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَنَا فِيهِ وَأَطْعِمْنَا خَيْرًا مِنْهُ، وَإِذَا سُقِيَ لَبَنًا فَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ بَارِكْ لنا فيه وزدنا منه فإنه ليس شي يَجْزِي عَنِ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ إِلَّا اللَّبَنَ". قَالَ عُلَمَاؤُنَا: فَكَيْفَ لَا يَكُونُ ذَلِكَ وَهُوَ أَوَّلُ مَا يَغْتَذِي بِهِ الْإِنْسَانُ وَتَنْمَى بِهِ الْجُثَثُ وَالْأَبْدَانُ، فَهُوَ قُوتٌ خَلِيٌّ عَنِ الْمَفَاسِدِ بِهِ قِوَامُ الْأَجْسَامِ، وَقَدْ جَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَامَةً لِجِبْرِيلَ عَلَى هِدَايَةِ هَذِهِ الْأُمَّةِ الَّتِي هِيَ خَيْرُ الْأُمَمِ أُمَّةً، فَقَالَ فِي الصَّحِيحِ:" فَجَاءَنِي جِبْرِيلُ بِإِنَاءٍ مِنْ خَمْرٍ وَإِنَاءٍ مِنْ لَبَنٍ فَاخْتَرْتُ اللَّبَنَ فَقَالَ لِي جِبْرِيلُ اخْتَرْتَ الْفِطْرَةَ أَمَا إِنَّكَ لَوِ اخْتَرْتَ الْخَمْرَ غَوَتْ أُمَّتُكَ (. ثُمَّ إِنَّ فِي الدُّعَاءِ بِالزِّيَادَةِ مِنْهُ عَلَامَةَ الخصب وظهور الخيرات [وكثرة] والبركات، فهو مبارك كله.
Dokuzuncusu: Bu ayette tatlı ve lezzetli yiyeceklerin kullanılmasına ve tüketilmesine delil vardır. Meşru yoldan olduğu, israf ve aşırılığa kaçılmadığı sürece bunun zühde aykırı olduğu veya zühdden uzaklaştırdığı söylenemez. Bu anlam daha önce “el-Mâide”de ve diğer yerlerde geçmişti. Sahih'te Enes'ten şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Şu kadehimle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e içeceklerin hepsini: bal şerbetini, nebizi, sütü ve suyu içirdim.” Bazı kurrâ fâlûzec (bir tür tatlı) yemeyi ve yiyecekten sütü mekruh görmüşse de âlimlerin cumhuru buna cevaz vermiştir. Rivayet edildiğine göre el-Hasan, yanında Mâlik b. Dînâr ile birlikte bir sofrada bulunuyordu; kendilerine fâlûzec getirildiğinde Mâlik onu yemekten çekindi. Bunun üzerine el-Hasan ona: “Ye! Zira soğuk suyun şükrü sana bundan daha çok [sorumluluk] yükler” dedi. Onuncusu: Ebû Dâvûd ve diğerleri İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e süt getirildi ve o da içti. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Biriniz bir yemek yediği zaman: ‘Allah'ım! Bunu bizim için bereketli kıl ve bize bundan daha hayırlısını yedir’ desin. Kendisine süt içirildiği zaman ise: ‘Allah'ım! Bunu bizim için bereketli kıl ve bize bundan artır’ desin; zira yiyecek ve içeceğin yerini tutacak sütten başka hiçbir şey yoktur.” Âlimlerimiz şöyle demiştir: Nasıl öyle olmasın ki! O, insanın ilk beslendiği, bedenlerin ve cisimlerin kendisiyle geliştiği şeydir; zararlardan uzak, bedenlerin kendisiyle dirliğini bulduğu bir gıdadır. Nitekim Yüce Allah onu, ümmetlerin en hayırlısı olan bu ümmetin hidayetine dair Cebrâil için bir alamet kılmıştır. Sahih'te [şöyle geçtiği rivayet edilmiştir]: “Cebrâil bana biri şarap, diğeri süt dolu iki kap getirdi; ben sütü seçtim. Bunun üzerine Cebrâil bana: ‘Fıtratı seçtin; haberin olsun, eğer şarabı seçseydin ümmetin sapıtırdı’ dedi.” Ayrıca sütten artırılması için dua edilmesinde bolluk, hayırların ve bereketlerin çokluğu [ve ortaya çıkışı] için bir işaret vardır; dolayısıyla sütün tamamı bereketlidir.
[سورة النحل (١٦): آية ٦٧]
[Nahl Suresi (16), Âyet 67]
وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٦٧)
{وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} “Hurmalıkların meyvelerinden ve üzümlerden de hem sarhoş edici bir içecek (seker) hem de güzel bir rızık edinirsiniz. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için bir ibret/ayet vardır. (67)”
الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ" قَالَ الطَّبَرِيُّ: التَّقْدِيرُ وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ مَا تَتَّخِذُونَ، فَحَذَفَ" مَا" وَدَلَّ عَلَى حَذْفِهِ قَوْلُهُ:" منه". وقيل:
Birinci Mesele: Yüce Allah'ın {وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ} “Hurmalıkların meyvelerinden [ve...]” buyruğu hakkında et-Taberî şöyle demiştir: [Cümlenin] takdiri, “Hurmalıkların ve üzümlerin meyvelerinden edindiğiniz şeyler de [vardır]” şeklindedir; burada {مَا} (mâ) edatı hazfedilmiştir ve onun hazfedildiğine {مِنْهُ} “ondan” buyruğu delalet etmektedir. Şöyle de denilmiştir:
المحذوف شي، وَالْأَمْرُ قَرِيبٌ. وَقِيلَ: مَعْنَى" مِنْهُ" أَيْ مِنَ الْمَذْكُورِ، فَلَا يَكُونُ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ وَهُوَ أَوْلَى. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ:" وَمِنْ ثَمَراتِ" عَطْفًا عَلَى" الْأَنْعامِ"، أَيْ وَلَكُمْ مِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ عِبْرَةٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى" مِمَّا" أَيْ وَنُسْقِيكُمْ أَيْضًا مَشْرُوبَاتٍ مِنْ ثَمَرَاتٍ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (سَكَراً) السَّكَرُ مَا يُسْكِرُ، هَذَا هُوَ الْمَشْهُورُ فِي اللُّغَةِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَبْلَ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ. وَأَرَادَ بِالسَّكَرِ الْخَمْرَ، وَبِالرِّزْقِ الْحَسَنِ جَمِيعَ مَا يُؤْكَلُ وَيُشْرَبُ حَلَالًا مِنْ هَاتَيْنِ الشَّجَرَتَيْنِ. وَقَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ ابْنُ جُبَيْرٍ وَالنَّخَعِيُّ وَالشَّعْبِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ السَّكَرَ الْخَلُّ بِلُغَةِ الْحَبَشَةِ، وَالرِّزْقُ الْحَسَنُ الطَّعَامُ. وَقِيلَ: السَّكَرُ الْعَصِيرُ الْحُلْوُ الْحَلَالُ، وَسُمِّيَ سَكَرًا لِأَنَّهُ قَدْ يَصِيرُ مُسْكِرًا إِذَا بَقِيَ، فَإِذَا بَلَغَ الْإِسْكَارَ حَرُمَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَسَدُّ، هَذِهِ الْأَقْوَالِ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَيُخَرَّجُ ذَلِكَ عَلَى أَحَدِ مَعْنَيَيْنِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ قَبْلَ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ بِثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اعْتِدَاءً مِنْكُمْ، وَمَا أَحَلَّ لَكُمُ اتِّفَاقًا أَوْ قَصْدًا إِلَى مَنْفَعَةِ أَنْفُسِكُمْ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ قَبْلَ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ فَتَكُونُ مَنْسُوخَةً، فَإِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ بِاتِّفَاقٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَتَحْرِيمَ الْخَمْرِ مَدَنِيٌّ. قُلْتُ: فَعَلَى أن السكر الخمر أَوِ الْعَصِيرُ الْحُلْوُ لَا نَسْخَ، وَتَكُونُ الْآيَةُ مُحْكَمَةٌ وَهُوَ حَسَنٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْحَبَشَةُ يُسَمُّونَ الْخَلَّ السَّكَرَ، إِلَّا أَنَّ الْجُمْهُورَ عَلَى أَنَّ السَّكَرَ الْخَمْرُ، مِنْهُمُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عُمَرَ وَأَبُو رَزِينٍ وَالْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَالْكَلْبِيُّ وَغَيْرُهُمْ مِمَّنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ، كُلُّهُمْ قَالُوا: السَّكَرُ مَا حَرَّمَهُ اللَّهُ مِنْ ثَمَرَتَيْهِمَا. وَكَذَا قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: السَّكَرُ اسْمٌ لِلْخَمْرِ وَمَا يُسْكِرُ، وَأَنْشَدُوا:
Hazfedilen kelime “şey”dir (şey'en) ki bu da birbirine yakındır. Şöyle de denilmiştir: {مِنْهُ} “ondan” ifadesinin manası “zikredilenden” demektir; bu durumda kelamda hazif olmaz ve bu daha uygundur. {وَمِنْ ثَمَراتِ} kavlinin {الْأَنْعامِ} üzerine matuf olması da caizdir; yani “hurmalıkların ve üzümlerin meyvelerinden de sizin için bir ibret vardır” demektir. Yine {مِمَّا} lafzına matuf olması da caizdir; yani “meyvelerden de size içecekler içiriyoruz” demektir. İkincisi: Yüce Allah'ın: {(سَكَراً)} “sarhoş edici bir içecek (seker)” buyruğudur. Seker (السَّكَرُ): Sarhoşluk veren şeydir; dilde meşhur olan budur. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet içkinin haram kılınmasından önce inmiştir. Seker ile şarabı (içkiyi), güzel rızık ile de bu iki ağaçtan helal olarak yenen ve içilen her şeyi kastetmiştir. Bu görüşü İbn Cübeyr, en-Nehaî, eş-Şa‘bî ve Ebû Sevr de benimsemiştir. Habeş dilinde sekerin sirke, güzel rızkın ise yiyecek olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Seker, helal olan tatlı şıradır; bekletildiğinde sarhoş edici hale gelebileceği için seker olarak adlandırılmıştır; nitekim sarhoş edicilik derecesine ulaştığında haram olur. İbnu'l-Arabî şöyle demiştir: “Bu görüşlerin en isabetlisi İbn Abbâs'ın görüşüdür; bu da iki manadan birine hamledilir: Ya bu içkinin haram kılınmasından öncedir ya da mana şöyledir: ‘Allah size hurmalıkların ve üzümlerin meyvelerini nimet olarak vermiştir; siz ise bir haddi aşma olarak ondan Allah'ın size haram kıldığını da edinirsiniz, kendi menfaatinizi gözeterek veya tesadüfen helal kıldığını da.’ Sahih olan ise bunun şarabın haram kılınmasından önce olmasıdır, dolayısıyla mensuhtur; çünkü bu ayet âlimlerin ittifakıyla Mekkîdir, şarabın haram kılınışı ise Medenîdir.” Derim ki: Sekerin şarap veya tatlı şıra olduğu kabul edilirse nesih yoktur ve ayet muhkemdir; bu da güzel bir izahtır. İbn Abbâs: “Habeşliler sirkeye seker derler” demiştir. Ancak cumhur sekerin şarap olduğu görüşündedir. İbn Mes‘ûd, İbn Ömer, Ebû Rezîn, el-Hasan, Mücâhid, İbn Ebî Leylâ, el-Kelbî ve daha önce adı geçen diğerleri bunlardandır; hepsi de: “Seker, Allah'ın o iki meyveden haram kıldığı kısımdır” demişlerdir. Dilciler de böyle demiştir: Seker, şarabın ve sarhoş eden şeyin adıdır. Nitekim şu beyti okumuşlardır:
بِئْسَ الصُّحَاةُ وَبِئْسَ الشُّرْبُ شُرْبُهُمْ ... إِذَا جَرَى فِيهِمُ الْمُزَّاءُ وَالسَّكَرُ
“Ne kötü ayıklardır onlar ve ne kötü içicidir onların meclisi / Aralarında sert şarap ve sarhoşluk veren içki dolaştığı zaman!”
وَالرِّزْقُ الحسن: ما أحله الله من مرتيهما. وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ" تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً" خَبَرٌ مَعْنَاهُ الِاسْتِفْهَامُ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ، أَيْ أَتَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَتَدَعُونَ رِزْقًا حَسَنًا الْخَلَّ وَالزَّبِيبَ
Güzel rızık ise, Allah'ın o iki meyveden helal kıldığı şeydir. Şöyle de denilmiştir: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً} sözü, inkar manasında istifham bildiren bir haberdir; yani: “Ondan sarhoş edici bir içecek (seker) mi ediniyorsunuz da güzel bir rızık olan sirkeyi, kuru üzümü
وَالتَّمْرَ، كَقَوْلِهِ:" فَهُمُ الْخالِدُونَ " أَيْ أَفَهُمُ الْخَالِدُونَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: السَّكَرُ الطُّعْمُ، يُقَالُ: هَذَا سَكَرٌ لَكَ أَيْ طُعْمٌ. وَأَنْشَدَ:
ve hurmayı bırakıyorsunuz?” demektir; tıpkı {فَهُمُ الْخالِدُونَ} “Onlar mı ebedî kalacaklar?” yani “Öyleyse onlar mı ebedîdirler?” buyruğunda olduğu gibi. Doğrusunu Allah bilir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Seker yiyecektir; “Bu senin için bir sekerdir” denilir ki bir yiyecektir demektir. Ve şu beyti okumuştur: