Binûn

Nahl Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

جَعَلْتَ عَيْبَ الْأَكْرَمِينَ سَكَرَا

“Sen en keremlilerin ayıplarını kendine seker (yiyecek) edindin.”

أَيْ جَعَلْتَ ذَمَّهُمْ طُعْمًا. وَهَذَا اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ أَنَّ السَّكَرَ مَا يُطْعَمُ مِنَ الطَّعَامِ وَحَلَّ شُرْبُهُ مِنْ ثِمَارِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ، وَهُوَ الرِّزْقُ الْحَسَنُ، فَاللَّفْظُ مُخْتَلِفٌ والمعنى واحد، مثل"نَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي

Yani onların kınanmasını yiyecek edindin. et-Taberî'nin tercihi de sekerin, hurma ve üzüm ağaçlarının meyvelerinden yenilen ve içilmesi helal olan şey olduğu yönündedir ki bu da güzel rızıktır. Dolayısıyla lafız farklı, mana ise birdir; tıpkı {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي

لَى اللَّهِ" وَهَذَا حَسَنٌ وَلَا نَسْخَ، إِلَّا أَنَّ الزَّجَّاجَ قَالَ: قَوْلُ أَبِي عُبَيْدَةَ هَذَا لَا يُعْرَفُ، وَأَهْلُ التَّفْسِيرِ عَلَى خِلَافِهِ، وَلَا حُجَّةَ لَهُ فِي الْبَيْتِ الَّذِي أَنْشَدَهُ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ عِنْدَ غَيْرِهِ أَنَّهُ يَصِفُ أَنَّهَا تَتَخَمَّرُ بِعُيُوبِ النَّاسِ. وَقَالَ الْحَنَفِيُّونَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:" سَكَراً" مَا لَا يُسْكِرُ مِنَ الْأَنْبِذَةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ اللَّهَ ﷾ امْتَنَّ عَلَى عِبَادِهِ بِمَا خَلَقَ لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ، وَلَا يَقَعُ الِامْتِنَانُ إِلَّا بِمُحَلَّلٍ لَا بِمُحَرَّمٍ، فَيَكُونُ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى جَوَازِ شُرْبِ مَا دُونَ الْمُسْكِرِ مِنَ النَّبِيذِ، فَإِذَا انْتَهَى إِلَى السُّكْرِ لَمْ يَجُزْ، وَعَضَّدُوا هَذَا مِنَ السُّنَّةِ بِمَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" حَرَّمَ اللَّهُ الْخَمْرَ بِعَيْنِهَا وَالسُّكْرَ مِنْ غَيْرِهَا". وَبِمَا رَوَاهُ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: رَأَيْتُ رَجُلًا جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وهو عِنْدَ الرُّكْنِ، وَدَفَعَ إِلَيْهِ الْقَدَحَ فَرَفَعَهُ إِلَى فِيهِ فَوَجَدَهُ شَدِيدًا فَرَدَّهُ إِلَى صَاحِبِهِ، فَقَالَ لَهُ حِينَئِذٍ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَحَرَامٌ هُوَ؟ فَقَالَ:" عَلَيَّ بِالرَّجُلِ" فَأُتِيَ بِهِ فَأَخَذَ مِنْهُ الْقَدَحَ، ثُمَّ دَعَا بِمَاءٍ فَصَبَّهُ فِيهِ ثُمَّ رَفَعَهُ إِلَى فِيهِ فَقَطَّبَ، ثُمَّ دَعَا بِمَاءٍ أَيْضًا فَصَبَّهُ فِيهِ ثُمَّ قَالَ:" إِذَا اغْتَلَمَتْ عَلَيْكُمْ هَذِهِ الْأَوْعِيَةُ فَاكْسِرُوا مُتُونَهَا بِالْمَاءِ". وَرُوِيَ أَنَّهُ ﵇ كَانَ يُنْبَذُ لَهُ فَيَشْرَبُهُ ذَلِكَ الْيَوْمَ، فَإِذَا كَانَ مِنَ الْيَوْمِ الثَّانِي أَوِ الثَّالِثِ سَقَاهُ الْخَادِمُ إِذَا تَغَيَّرَ، وَلَوْ كَانَ حَرَامًا مَا سَقَاهُ إِيَّاهُ. قَالَ الطَّحَاوِيُّ: وَقَدْ رَوَى أَبُو عَوْنٍ الثَّقَفِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: حُرِّمَتِ الْخَمْرُ بِعَيْنِهَا الْقَلِيلُ مِنْهَا وَالْكَثِيرُ وَالسَّكَرُ مِنْ كُلِّ شَرَابٍ، خَرَّجَهُ الدارقطني أيضا.

{إِلَى اللَّهِ} “...Allah'adır” [ayeti gibidir]. Bu güzel bir açıklamadır ve burada bir nesih de yoktur. Ancak ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Ebû Ubeyde'nin bu görüşü bilinmemektedir; tefsir ehli de bunun aksini savunmaktadır. Okuduğu beyitte de kendisi için bir delil yoktur; çünkü başkalarına göre o beytin anlamı, onun insanların ayıplarıyla sarhoş olduğunu nitelemesidir.” Hanefîler ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın {سَكَرًا} “seker” sözünden kasıt, nebîz türü içeceklerin sarhoş etmeyen miktarıdır. Bunun delili şudur: Allah Teâlâ bunlardan kendileri için yarattığı şeylerle kullarına ihsanını hatırlatmıştır. İhsanı hatırlatmak ise haram olanla değil, ancak helal olanla gerçekleşir. Dolayısıyla bu durum, nebîzin sarhoş etmeyen miktarını içmenin caiz olduğuna bir delil olur. Sarhoşluk derecesine ulaştığında ise [içilmesi] caiz olmaz. Bunu sünnetten, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen şu hadisle desteklemişlerdir: Resûlullah şöyle buyurmuştur: «حَرَّمَ اللَّهُ الْخَمْرَ بِعَيْنِهَا وَالسُّكْرَ مِنْ غَيْرِهَا» «Allah, şarabın bizzat kendisini, diğer [içeceklerin] ise sarhoşluk verenini haram kılmıştır.» Yine Abdülmelik b. Nâfi'in İbn Ömer'den [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiği şu hadisle [desteklemişlerdir]; İbn Ömer şöyle demiştir: Bir adamın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Rükn'ün yanındayken ona geldiğini ve kendisine bir kadeh uzattığını gördüm. Resûlullah kadehi ağzına kaldırdı, onun sertleşmiş olduğunu görünce sahibine geri verdi. O esnada topluluktan bir adam ona: “Ey Allah'ın Resûlü, o haram mıdır?” dedi. Resûlullah: «O adamı bana getirin!» buyurdu. Adam getirildi, kadehi ondan aldı; sonra su istedi ve içine döktü. Ardından onu ağzına kaldırdı fakat yüzünü ekşitti. Sonra yine su istedi ve içine döktü, ardından şöyle buyurdu: «إِذَا اغْتَلَمَتْ عَلَيْكُمْ هَذِهِ الْأَوْعِيَةُ فَاكْسِرُوا مُتُونَهَا بِالْمَاءِ» «Bu kaplar size taşkınlık yapıp sertleştiğinde sertliklerini su ile kırın!» Yine Resûlullah aleyhisselâm için nebîz kurulduğu, o gün onu içtiği; ikinci veya üçüncü gün olup da [tadı/kokusu] değiştiğinde onu hizmetçiye içirdiği rivayet edilmiştir. Eğer haram olsaydı onu hizmetçiye içirmezdi. et-Tahâvî şöyle demiştir: Ebû Avn es-Sekafî, Abdullah b. Şeddâd'dan, o da İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: «حُرِّمَتِ الْخَمْرُ بِعَيْنِهَا الْقَلِيلُ مِنْهَا وَالْكَثِيرُ وَالسَّكَرُ مِنْ كُلِّ شَرَابٍ» «Şarabın bizzat kendisinin azı da çoğu da haram kılınmıştır; sarhoşluk veren şey ise her içecekte haramdır.» Bunu ed-Dârekutnî de tahric etmiştir.

فَفِي هَذَا الْحَدِيثِ وَمَا كَانَ مِثْلُهُ، أَنَّ غَيْرَ الْخَمْرِ لَمْ تُحَرَّمْ عَيْنُهُ كَمَا حُرِّمَتِ الخمر بعينها. قالوا: والخمر شراب العنب خِلَافَ فِيهَا، وَمِنْ حُجَّتِهِمْ أَيْضًا مَا رَوَاهُ شَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: إِنَّا نَأْكُلُ لُحُومَ هَذِهِ الْإِبِلِ وَلَيْسَ يُقَطِّعُهُ فِي بُطُونِنَا إِلَّا النَّبِيذُ. قَالَ شَرِيكٌ: وَرَأَيْتُ الثَّوْرِيَّ يَشْرَبُ النَّبِيذَ فِي بَيْتِ حَبْرِ أَهْلِ زَمَانِهِ مَالِكِ بْنِ مِغْوَلٍ. وَالْجَوَابُ أَنَّ قَوْلَهُمْ: إِنَّ اللَّهَ ﷾ امْتَنَّ عَلَى عِبَادِهِ وَلَا يَكُونُ امْتِنَانُهُ إِلَّا بِمَا أَحَلَّ فَصَحِيحٌ، بَيْدَ أَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ قَبْلَ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ كَمَا بَيَّنَّاهُ فَيَكُونُ مَنْسُوخًا كَمَا قَدَّمْنَاهُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنْ قِيلَ كَيْفَ يُنْسَخُ هَذَا وَهُوَ خَبَرٌ وَالْخَبَرُ لَا يَدْخُلُهُ النَّسْخُ، قُلْنَا: هَذَا كَلَامُ مَنْ لَمْ يَتَحَقَّقِ الشَّرِيعَةَ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْخَبَرَ إِذَا كَانَ عَنِ الْوُجُودِ الْحَقِيقِيِّ أَوْ عَنْ إِعْطَاءِ ثَوَابٍ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ فَهُوَ الَّذِي لَا يَدْخُلُهُ النَّسْخُ، فَأَمَّا إِذَا تَضَمَّنَ الْخَبَرُ حُكْمًا شَرْعِيًّا فَالْأَحْكَامُ تَتَبَدَّلُ وَتُنْسَخُ، جَاءَتْ بِخَبَرٍ أَوْ أَمْرٍ، وَلَا يَرْجِعُ النَّسْخُ إِلَى نَفْسِ اللَّفْظِ وَإِنَّمَا يَرْجِعُ إِلَى مَا تَضَمَّنَهُ، فَإِذَا فَهِمْتُمْ هَذَا خَرَجْتُمْ عَنِ الصِّنْفِ الْغَبِيِّ الَّذِي أَخْبَرَ اللَّهُ عَنِ الْكُفَّارِ فِيهِ بِقَوْلِهِ:" وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ ". الْمَعْنَى أَنَّهُمْ جَهِلُوا أَنَّ الرَّبَّ يَأْمُرُ بِمَا يَشَاءُ وَيُكَلِّفُ مَا يَشَاءُ، ويرفع من ذلك بعدل مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ مَا يَشَاءُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ. قُلْتُ: هَذَا تَشْنِيعٌ شَنِيعٌ حَتَّى يَلْحَقَ فِيهِ الْعُلَمَاءُ الْأَخْيَارُ فِي قُصُورِ الْفَهْمِ بِالْكُفَّارِ، وَالْمَسْأَلَةُ أُصُولِيَّةٌ، وَهِيَ أَنَّ الْأَخْبَارَ عَنِ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ هَلْ يَجُوزُ نَسْخُهَا أَمْ لَا؟ اخْتُلِفَ فِي ذَلِكَ، وَالصَّحِيحُ جَوَازُهُ لِهَذِهِ الْآيَةِ وَمَا كَانَ مِثْلُهَا، وَلِأَنَّ الْخَبَرَ عَنْ مَشْرُوعِيَّةِ حُكْمِ مَا يَتَضَمَّنُ طَلَبَ ذَلِكَ الْمَشْرُوعِ، وَذَلِكَ الطَّلَبُ هُوَ الْحُكْمُ الشَّرْعِيُّ الَّذِي يُسْتَدَلُّ عَلَى نَسْخِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَمَّا مَا ذَكَرُوا مِنَ الْأَحَادِيثِ فَالْأَوَّلُ وَالثَّانِي ضَعِيفَانِ، لِأَنَّهُ ﵇ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ بِالنَّقْلِ الثَّابِتِ أَنَّهُ قَالَ:" كُلُّ شَرَابٍ أَسْكَرَ فَهُوَ حَرَامٌ" وَقَالَ:" كُلُّ مُسْكِرٍ خَمْرٌ وَكُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ" وَقَالَ:" مَا أَسْكَرَ كَثِيرُهُ فَقَلِيلُهُ حَرَامٌ". قَالَ النَّسَائِيُّ: وَهَؤُلَاءِ أَهْلُ الثبت والعدالة مشهورون

İşte bu hadiste ve benzerlerinde, şarabın bizzat kendisi haram kılındığı gibi şarap dışındakilerin bizzat kendisinin haram kılınmadığı [anlaşılmaktadır]. Dediler ki: Şarap, hakkında ihtilaf bulunmaksızın üzüm içkisidir. Onların delillerinden biri de Şerîk b. Abdillâh'ın rivayet ettiği şu haberdir: Bize Ebû İshâk el-Hemdânî, Amr b. Meymûn'dan tahdis etti; o şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh] şöyle dedi: “Biz bu develerin etlerini yeriz; karnımızda onu nebîzden başkası hazmettirip parçalayamaz.” Şerîk dedi ki: Ben es-Sevrî'yi, zamanının büyük âlimi Mâlik b. Miğvel'in evinde nebîz içerken gördüm. Buna verilecek cevap şudur: Onların, “Allah celle celâluhû kullarına lütufta bulunmuştur; O'nun lütfu ise ancak helal kıldığı şeylerle olur” şeklindeki sözleri doğrudur. Ne var ki bunun, açıkladığımız üzere şarabın haram kılınmasından önceye ait olması muhtemeldir; dolayısıyla daha önce belirttiğimiz gibi mensuhtur (hükmü yürürlükten kalkmıştır). İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Şayet 'Bu nasıl neshedilir? Zira o bir haberdir; habere ise nesih girmez' denilirse, biz deriz ki: Bu, şeriatın [inceliklerini] hakkıyla kavramamış kimsenin sözüdür. Biz açıkladık ki haber; şayet hakiki bir varlığa yahut Allah'tan bir lütuf olarak sevap verilmesine dair ise nesih kabul etmeyen haber işte budur. Fakat haber şer‘î bir hükmü içeriyorsa, ister haber ister emir [kipiyle] gelmiş olsun hükümler değişir ve neshedilir. Nesih lafzın bizzat kendisine değil, kapsadığı anlama yöneliktir. Bunu anladığınız takdirde, Allah'ın kâfirler hakkında: {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman -ki Allah ne indirdiğini gayet iyi bilir- ‘Sen ancak bir iftiracısın’ dediler. Hayır, onların çoğu bilmezler” buyruğuyla haber verdiği o anlayışsız güruhtan ayrılmış olursunuz.” Bunun anlamı şudur: Onlar, Rabbin dilediğini emredeceğini, dilediğini yükümlü kılacağını, adaletle bunlardan dilediğini kaldırıp dilediğini sabit bırakacağını ve ana kitabın (Ümmü'l-Kitâb) O'nun katında bulunduğunu bilemediler. Derim ki: Bu, seçkin âlimleri anlayış kıtlığı hususunda kâfirlere ilhak edecek derecede ağır bir kınamadır. Oysa bu mesele usûlî bir meseledir; o da 'Şer‘î hükümlere dair haberlerin neshedilmesi caiz midir, değil midir?' meselesidir. Bu hususta ihtilaf edilmiştir; doğru olan ise bu ayet ve benzerleri sebebiyle bunun caiz olmasıdır. Çünkü bir hükmün meşruiyetine dair haber, o meşru kılınan şeyin talep edilmesini içerir. Neshedilmesine delil getirilen de işte bu şer‘î hüküm niteliğindeki taleptir. En doğrusunu Allah bilir. Zikrettikleri hadislere gelince; birinci ve ikinci hadisler zayıftır. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit bir nakille şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «كُلُّ شَرَابٍ أَسْكَرَ فَهُوَ حَرَامٌ» «Sarhoşluk veren her içecek haramdır.» Yine şöyle buyurmuştur: «كُلُّ مُسْكِرٍ خَمْرٌ وَكُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ» «Her sarhoş edici hamrdır (şaraptır) ve her sarhoş edici haramdır.» Ve yine şöyle buyurmuştur: «مَا أَسْكَرَ كَثِيرُهُ فَقَلِيلُهُ حَرَامٌ» «Çoğu sarhoşluk verenin azı da haramdır.» en-Nesâî şöyle demiştir: “İşte bunlar güvenilirlik ve adalet ehli, [rivayetlerinin sıhhatiyle] tanınmış kimselerdir...

بِصِحَّةِ النَّقْلِ، وَعَبْدُ الْمَلِكِ لَا يَقُومُ مَقَامَ وَاحِدٍ مِنْهُمْ وَلَوْ عَاضَدَهُ مِنْ أَشْكَالِهِ جَمَاعَةٌ، وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. وَأَمَّا الثَّالِثُ وَإِنْ كَانَ صَحِيحًا فَإِنَّهُ مَا كَانَ يَسْقِيهِ لِلْخَادِمِ عَلَى أَنَّهُ مُسْكِرٌ، وَإِنَّمَا كَانَ يَسْقِيهِ لِأَنَّهُ مُتَغَيِّرُ الرَّائِحَةِ. وَكَانَ ﷺ يَكْرَهُ أَنْ تُوجَدَ مِنْهُ الرَّائِحَةُ، فَلِذَلِكَ لَمْ يَشْرَبْهُ، وَلِذَلِكَ تحيل عليه أزواجه في عسل زبيب بِأَنْ قِيلَ لَهُ: إِنَّا نَجِدُ مِنْكَ رِيحَ مَغَافِيرَ، يَعْنِي رِيحًا مُنْكَرَةً، فَلَمْ يَشْرَبْهُ بَعْدُ. وَسَيَأْتِي فِي التَّحْرِيمِ. وَأَمَّا حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ فَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ خِلَافُ ذَلِكَ مِنْ رِوَايَةِ عَطَاءٍ وَطَاوُسٍ وَمُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ:" مَا أَسْكَرَ كَثِيرُهُ فَقَلِيلُهُ حَرَامٌ"، وَرَوَاهُ عَنْهُ قَيْسُ بْنُ دِينَارٍ. وَكَذَلِكَ فُتْيَاهُ فِي الْمُسْكِرِ، قَالَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. والحديث الأول رواه عنه عبد الله ابن شَدَّادٍ وَقَدْ خَالَفَهُ الْجَمَاعَةُ، فَسَقَطَ الْقَوْلُ بِهِ مَعَ مَا ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَأَمَّا مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ مِنْ قَوْلِهِ: لَيْسَ يُقَطِّعُهُ فِي بُطُونِنَا إِلَّا النَّبِيذُ، فَإِنَّهُ يُرِيدُ غَيْرَ الْمُسْكِرِ بِدَلِيلِ مَا ذَكَرْنَا. وَقَدْ رَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ عُتْبَةَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ: كَانَ النَّبِيذُ الَّذِي شَرِبَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَدْ خُلِّلَ. قَالَ النَّسَائِيُّ: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا حَدِيثُ السَّائِبِ، قَالَ الْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ: حَدَّثَنِي مَالِكٌ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ خَرَجَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: إِنِّي وَجَدْتُ مِنْ فُلَانٍ رِيحَ شَرَابٍ، فَزَعَمَ أَنَّهُ شَرَابَ الطِّلَاءِ، وَأَنَا سَائِلٌ عَمَّا شَرِبَ، فَإِنْ كَانَ مُسْكِرًا جَلَدْتُهُ، فَجَلَدَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ الْحَدَّ تَامًّا. وَقَدْ قَالَ فِي خُطْبَتِهِ عَلَى مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أَمَّا بَعْدُ، أَيُّهَا النَّاسُ فَإِنَّهُ نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ وَهِيَ مِنْ خَمْسَةٍ: مِنَ الْعِنَبِ وَالْعَسَلِ وَالتَّمْرِ وَالْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ. وَالْخَمْرُ مَا خَامَرَ الْعَقْلَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْمَائِدَةِ ". فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ أَحَلَّ شُرْبَهُ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَأَبُو جَعْفَرٍ الطَّحَاوِيُّ وَكَانَ إِمَامَ أَهْلِ زَمَانِهِ، وَكَانَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ يَشْرَبُهُ. قُلْنَا: ذَكَرَ النَّسَائِيُّ فِي كِتَابِهِ أَنَّ أَوَّلَ مَنْ أَحَلَّ الْمُسْكِرَ مِنَ الْأَنْبِذَةِ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، وَهَذِهِ زَلَّةٌ مِنْ عَالِمٍ وَقَدْ حَذَّرْنَا مِنْ زَلَّةِ الْعَالِمِ، وَلَا حُجَّةَ فِي قَوْلِ أَحَدٍ مَعَ السُّنَّةِ. وَذَكَرَ النَّسَائِيُّ أَيْضًا عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ قَالَ: مَا وَجَدْتُ الرُّخْصَةَ فِي الْمُسْكِرِ عَنْ أَحَدٍ صَحِيحًا إِلَّا عَنْ إِبْرَاهِيمَ. قَالَ أَبُو أُسَامَةَ: ما رأيت

naklin sıhhati bakımından; Abdülmelik ise, kendi benzerlerinden bir topluluk kendisini desteklese bile onlardan birinin yerini tutamaz. Başarı Allah'tandır. Üçüncü [rivayete] gelince; her ne kadar sahih olsa da, onu hizmetçiye sarhoş edici olduğu için içirmiş değildi; aksine onu kokusu değiştiği için içirmişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise kendisinden [kötü] koku duyulmasını kerih görürdü; bu yüzden onu içmedi. Nitekim eşleri de kuru üzüm balı (şerbeti) konusunda kendisine karşı bir hileye başvurup ona: “Senden megâfîr kokusu alıyoruz” -yani hoş olmayan bir koku- demişler, o da bundan sonra onu içmemişti. Bu [konu] et-Tahrîm [suresinde] gelecektir. İbn Abbâs'ın hadisine gelince; Atâ, Tâvûs ve Mücâhid'in rivayetine göre ondan bunun aksi rivayet edilmiştir: «Çoğu sarhoşluk verenin azı da haramdır» demiştir. Bunu ondan Kays b. Dînâr da rivayet etmiştir. ed-Dârekutnî'nin belirttiğine göre, onun sarhoşluk veren içecekler hakkındaki fetvası da böyledir. İlk hadisi ise ondan Abdullah b. Şeddâd rivayet etmiştir; ancak çoğunluk ona muhalefet etmiştir. Dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan deliller karşısında bu rivayetle hükmetmek sakıt olmuştur. Ömer'den rivayet edilen: “Karnımızda onu ancak nebîz sindirir/parçalar” sözüne gelince; o, zikrettiğimiz delilden ötürü sarhoşluk vermeyeni kastetmektedir. Nitekim en-Nesâî, Utbe b. Ferkad'dan şöyle rivayet etmiştir: Ömer b. el-Hattâb'ın içtiği nebîz sirkeleşmişti. en-Nesâî dedi ki: Bunun sıhhatine delalet eden hususlardan biri de es-Sâib'in hadisidir. el-Hâris b. Miskîn kendisine okunurken ve ben de dinlerken İbnü'l-Kâsım'dan [naklen] dedi ki: Mâlik bana İbn Şihâb'dan, o es-Sâib b. Yezîd'den rivayet etti; o şöyle haber vermiştir: Ömer b. el-Hattâb onların yanına çıkıp şöyle dedi: “Ben falandan içki kokusu aldım. O ise bunun tılâ (pişirilmiş üzüm suyu) olduğunu iddia etti. Ben onun ne içtiğini sorup araştıracağım; şayet sarhoş edici ise ona had cezası uygulayacağım.” Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh ona tam bir had cezası uyguladı. Nitekim o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberinde irat ettiği hutbesinde şöyle demiştir: «İmdi, ey insanlar! Şarabın (hamrın) haramlığı hükmü indi; o ise beş şeydendir: Üzümden, baldan, hurmadan, buğdaydan ve arpadan. Hamr ise aklı bürüyüp örten her şeydir.» Bu [açıklama] el-Mâide [suresinde] geçmişti. Eğer: “İbrâhim en-Nehaî ve kendi döneminin imamı olan Ebû Ca'fer et-Tahâvî bunu içmeyi helal saymış, Süfyân es-Sevrî de onu içmiştir” denilirse; şöyle deriz: en-Nesâî kitabında sarhoşluk veren nebîzleri helal sayan ilk kişinin İbrâhim en-Nehaî olduğunu zikretmiştir. Bu ise bir âlimin zellesidir (hatasıdır); nitekim âlimin zellesinden sakındırılmışızdır. Sünnet karşısında hiç kimsenin sözünde hüccet (delil) yoktur. en-Nesâî ayrıca İbnü'l-Mübârek'ten şöyle rivayet etmiştir: “Sarhoşluk veren şey hususunda İbrâhim dışında hiçbir kimseden sahih bir ruhsat bulamadım.” Ebû Üsâme dedi ki: “Ben

رَجُلًا أَطْلَبَ لِلْعِلْمِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ الشَّامَاتِ وَمِصْرَ وَالْيَمَنَ وَالْحِجَازَ. وَأَمَّا الطَّحَاوِيُّ وَسُفْيَانُ لَوْ صَحَّ ذَلِكَ عَنْهُمَا لَمْ يُحْتَجَّ بِهِمَا عَلَى مَنْ خَالَفَهُمَا مِنَ الْأَئِمَّةِ فِي تَحْرِيمِ الْمُسْكِرِ مَعَ مَا ثَبَتَ مِنَ السُّنَّةِ، عَلَى أَنَّ الطَّحَاوِيَّ قَدْ ذَكَرَ فِي كِتَابِهِ الْكَبِيرِ فِي الِاخْتِلَافِ خِلَافَ ذَلِكَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِي كِتَابِ التَّمْهِيدِ لَهُ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الطَّحَاوِيُّ اتَّفَقَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ عَصِيرَ الْعِنَبِ إِذَا اشْتَدَّ وَغَلَى وَقَذَفَ بِالزَّبَدَ فَهُوَ خَمْرٌ وَمُسْتَحِلُّهُ كَافِرٌ. وَاخْتَلَفُوا فِي نَقِيعِ التَّمْرِ إِذَا غَلَى وَأَسْكَرَ. قَالَ: فَهَذَا يَدُلُّكَ عَلَى أَنَّ حَدِيثَ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" الْخَمْرُ مِنْ هَاتَيْنِ الشَّجَرَتَيْنِ النَّخْلَةِ وَالْعِنَبِ" غَيْرُ مَعْمُولٍ بِهِ عِنْدَهُمْ، لِأَنَّهُمْ لَوْ قَبِلُوا الْحَدِيثَ لَأَكْفَرُوا مُسْتَحِلَّ نَقِيعِ التَّمْرِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَمْ يَدْخُلْ فِي الْخَمْرِ الْمُحَرَّمَةِ غَيْرُ عَصِيرِ الْعِنَبِ الَّذِي قَدِ اشْتَدَّ وَبَلَغَ أَنْ يُسْكِرَ. قَالَ: ثُمَّ لَا يَخْلُوَ مِنْ أَنْ يَكُونَ التَّحْرِيمُ مُعَلَّقًا بِهَا فَقَطْ غَيْرَ مَقِيسٍ عَلَيْهَا غَيْرُهَا أَوْ يَجِبُ الْقِيَاسُ عَلَيْهَا، فَوَجَدْنَاهُمْ جَمِيعًا قَدْ قَاسُوا عَلَيْهَا نَقِيعَ التَّمْرِ إِذَا غَلَى وَأَسْكَرَ كَثِيرُهُ وَكَذَلِكَ نَقِيعُ الزَّبِيبِ. قَالَ: فَوَجَبَ قِيَاسًا عَلَى ذَلِكَ أَنْ يُحَرَّمَ كُلُّ مَا أَسْكَرَ مِنَ الْأَشْرِبَةِ. قَالَ: وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" كُلُّ مُسْكِرٍ حرام" واستغنى عن سنده لِقَبُولِ الْجَمِيعِ لَهُ، وَإِنَّمَا الْخِلَافُ بَيْنَهُمْ فِي تَأْوِيلِهِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَرَادَ بِهِ جِنْسَ مَا يُسْكِرُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَرَادَ بِهِ مَا يَقَعُ السُّكْرُ عِنْدَهُ كَمَا لَا يُسَمَّى قَاتِلًا إِلَّا مَعَ وُجُودِ الْقَتْلِ. قُلْتُ: فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مُحَرَّمٌ عِنْدَ الطَّحَاوِيِّ لِقَوْلِهِ، فَوَجَبَ قِيَاسًا عَلَى ذَلِكَ أَنْ يُحَرَّمَ كُلُّ مَا أَسْكَرَ مِنَ الْأَشْرِبَةِ. وَقَدْ رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: إِنَّ اللَّهَ لَمْ يُحَرِّمِ الْخَمْرَ لِاسْمِهَا وَإِنَّمَا حَرَّمَهَا لِعَاقِبَتِهَا، فَكُلُّ شَرَابٍ يَكُونُ عَاقِبَتُهُ كَعَاقِبَةِ الْخَمْرِ فَهُوَ حَرَامٌ كَتَحْرِيمِ الْخَمْرِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَجَاءَ أَهْلُ الْكُوفَةِ بِأَخْبَارٍ مَعْلُولَةٍ، وَإِذَا اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الشَّيْءِ وَجَبَ رَدُّ ذَلِكَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﵇، وَمَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ التَّابِعِينَ أَنَّهُ شَرِبَ الشَّرَابَ الَّذِي يُسْكِرُ كَثِيرُهُ فَلِلْقَوْمِ ذُنُوبٌ يَسْتَغْفِرُونَ

...Şam beldelerini, Mısır'ı, Yemen'i ve Hicaz'ı ilim tahsil etmek için Abdullah b. el-Mübârek'ten daha çok dolaşan bir adam [görmedim]. Tahâvî ve Süfyân'a gelince; bu görüş onlardan sahih olarak gelse bile, sünnetten sabit olan deliller karşısında sarhoş edicinin haramlığı hususunda kendilerine muhalefet eden imamlara karşı bu ikisi delil getirilemez. Kaldı ki Tahâvî, ihtilaf hakkındaki büyük kitabında bunun aksini zikretmiştir. Ebû Ömer b. Abdilberr, et-Temhîd adlı eserinde şöyle demiştir: Ebû Ca'fer et-Tahâvî dedi ki: “Ümmet, üzüm şırasının sertleşip kaynadığı ve köpük attığı zaman şarap olduğu ve bunu helal sayanın kâfir olacağı hususunda icma etmiştir. Kaynayıp sarhoşluk veren hurma şırası (nekî') hakkında ise ihtilaf etmişlerdir.” Dedi ki: “Bu durum sana gösterir ki, Yahyâ b. Ebî Kesîr'in Ebû Hüreyre'den, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği: « الْخَمْرُ مِنْ هَاتَيْنِ الشَّجَرَتَيْنِ النَّخْلَةِ وَالْعِنَبِ » «Şarap şu iki ağaçtandır: Hurma ağacı ve üzüm asması.» hadisi onlara göre amel edilmeyen bir hadistir. Çünkü onlar bu hadisi kabul etselerdi, hurma şırasını helal sayanı tekfir ederlerdi. Böylece haram kılınan şarap kapsamına, yalnızca sertleşip sarhoş edici hale gelen üzüm şırasının girdiği sabit olmuştur.” Dedi ki: “Sonra bu durum iki ihtimalden uzak olamaz: Ya haramlık sadece ona bağlanmıştır ve başkası ona kıyas edilmez ya da başkalarının da ona kıyas edilmesi vaciptir. Biz onların hepsinin, kaynayıp çoğu sarhoşluk veren hurma şırasını ona kıyas ettiklerini gördük; kuru üzüm şırası da böyledir.” Dedi ki: “Buna kıyasla sarhoşluk veren her içeceğin haram kılınması vacip olmuştur.” Dedi ki: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre o: « كُلُّ مُسْكِرٍ حرام » «Her sarhoş edici şey haramdır.» buyurmuştur; herkesin bunu kabul etmesi sebebiyle senedine ihtiyaç duyulmamıştır. Aralarındaki ihtilaf sadece bunun tevilindedir. Nitekim bazısı: 'Bununla sarhoş edicinin cinsini kastetmiştir' derken, bazısı da: 'Öldürme fiili gerçekleşmedikçe failin kātil olarak isimlendirilmemesi gibi, bununla sarhoşluğun bizzat vuku bulduğu miktarı kastetmiştir' demiştir.” [Kurtubî] derim ki: Bu durum, Tahâvî'nin 'Buna kıyasla sarhoşluk veren her içeceğin haram kılınması vacip olmuştur' sözünden ötürü onun katında da bunun haram olduğuna delalet eder. Dârekutnî Sünen'inde Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah şarabı ismi sebebiyle haram kılmamış, ancak akıbeti sebebiyle haram kılmıştır. Dolayısıyla akıbeti şarabın akıbeti gibi olan her içecek, şarabın haramlığı gibi haramdır.” İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: “Kûfeliler illetli rivayetler getirmişlerdir. İnsanlar bir şeyde ihtilaf ettikleri zaman bunu Allah'ın Kitabı'na ve Resûlü'nün aleyhisselâm sünnetine döndürmek vaciptir. Bazı tâbiînden çoğu sarhoş eden içeceği içtiğine dair rivayet edilen şeylere gelince; o topluluğun da Allah'tan bağışlanma dileyecekleri günahları vardır...

اللَّهَ مِنْهَا، وَلَيْسَ يَخْلُو ذَلِكَ مِنْ أَحَدِ مَعْنَيَيْنِ: إِمَّا مُخْطِئٌ أَخْطَأَ فِي التَّأْوِيلِ عَلَى حَدِيثٍ سَمِعَهُ، أَوْ رَجُلٌ أَتَى ذَنْبًا لَعَلَّهُ أَنْ يُكْثِرَ مِنْ الِاسْتِغْفَارِ لِلَّهِ تَعَالَى، وَالنَّبِيُّ ﷺ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَى الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ. وَقَدْ قِيلَ فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ: إِنَّهَا إِنَّمَا ذُكِرَتْ لِلِاعْتِبَارِ، أَيْ مَنْ قَدَرَ عَلَى خَلْقِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ قَادِرٌ عَلَى الْبَعْثِ، وَهَذَا الِاعْتِبَارُ لَا يَخْتَلِفُ بِأَنْ كَانَتِ الْخَمْرُ حَلَالًا أَوْ حَرَامًا، فَاتِّخَاذُ السَّكَرِ لَا يَدُلُّ عَلَى التَّحْرِيمِ، وَهُوَ كَمَا قَالَ تَعَالَى:" قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ " والله أعلم.

bu durum iki manadan birinden hali değildir: Ya işittiği bir hadis sebebiyle tevilde hata etmiş bir kimsedir ya da Allah Teâlâ'ya çokça istiğfar etsin diye bir günah işlemiş bir adamdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise bu ümmetin öncekileri ve sonrakileri üzerinde Allah'ın hüccetidir. Ayetin tevilinde şöyle de denilmiştir: Bu ayet sadece ibret alınması için zikredilmiştir; yani bu şeyleri yaratmaya kadir olan, diriltmeye de kadirdir. Bu ibret çıkarma, şarabın helal veya haram olmasıyla değişmez; dolayısıyla seker edinilmesi haramlığa delalet etmez. Bu durum tıpkı Yüce Allah'ın: {قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ} “De ki: Onlarda büyük bir günah ve insanlar için bazı faydalar vardır” buyurduğu gibidir. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة النحل (١٦): آية ٦٨]

[Nahl Suresi (16), Ayet 68]

وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨)

{وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨)} “Rabbin bal arısına şöyle vahyetti: 'Dağlardan, ağaçlardan ve [insanların] kurdukları çardaklardan evler edin!'”

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ) قَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي الْوَحْيِ وَأَنَّهُ قَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الْإِلْهَامِ، وَهُوَ مَا يَخْلُقُهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْقَلْبِ ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ سَبَبٍ ظَاهِرٍ، وَهُوَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَنَفْسٍ وَما سَوَّاها. فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها". وَمِنْ ذَلِكَ الْبَهَائِمُ وَمَا يَخْلُقُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِيهَا مِنْ دَرْكِ مَنَافِعِهَا وَاجْتِنَابِ مَضَارِّهَا وَتَدْبِيرِ مَعَاشِهَا. وَقَدْ أَخْبَرَ ﷿ بِذَلِكَ عَنِ الْمَوَاتِ فَقَالَ:" تُحَدِّثُ أَخْبارَها. بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها ". قَالَ إِبْرَاهِيمُ الْحَرْبِيُّ. لِلَّهِ ﷿ فِي الْمَوَاتِ قُدْرَةٌ لَمْ يُدْرَ مَا هِيَ، لَمْ يَأْتِهَا رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَلَكِنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَرَّفَهَا ذَلِكَ، أَيْ أَلْهَمَهَا. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْمُتَأَوِّلِينَ أَنَّ الْوَحْيَ هُنَا بِمَعْنَى الْإِلْهَامِ. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ" إِلَى النَّحَلِ" بِفَتْحِ الْحَاءِ. وَسُمِّيَ نَحَلًا لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ نَحَلَهُ الْعَسَلَ الَّذِي يَخْرُجُ مِنْهُ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. الْجَوْهَرِيُّ: وَالنَّحْلُ وَالنَّحْلَةُ الدَّبْرُ يَقَعُ عَلَى الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى، حَتَّى يُقَالَ: يَعْسُوبٌ. وَالنَّحْلُ يُؤَنَّثُ فِي لُغَةِ أَهْلِ الْحِجَازِ، وَكُلُّ جَمْعٍ لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ وَاحِدِهِ إِلَّا الْهَاءُ. وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ

Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın {وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ} “Rabbin bal arısına vahyetti” buyruğudur. Vahiy hakkında ve onun bazen ilham mânasına gelebileceğine dair açıklamalar geçmişti. [İlham], Yüce Allah'ın görünür bir sebep olmaksızın kalpte doğrudan doğruya yarattığı şeydir. Bu da Yüce Allah'ın: {وَنَفْسٍ وَما سَوَّاها. فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها} “Nefse ve onu şekillendirip donatana, ardından da ona kötülüğünü ve takvasını ilham edene [andolsun]” buyruğundan [anlaşılmaktadır]. Hayvanlar ile Yüce Allah'ın onlarda yarattığı faydalarını kavrama, zararlarından sakınma ve maişetlerini çekip çevirme kabiliyeti de bu kabildendir. Yüce [ve Celil] olan Allah cansız varlıklar (mevât) hakkında da bunu haber verip şöyle buyurmuştur: {تُحَدِّثُ أَخْبارَها. بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها} “[Yer] haberlerini anlatır; çünkü Rabbin ona vahyetmiştir”. İbrâhim el-Harbî şöyle demiştir: "Yüce ve Celil olan Allah'ın cansız varlıklarda mahiyeti kavranamayan bir kudreti vardır; onlara Allah katından bir elçi gelmemiştir, fakat Allah Teâlâ bunu onlara bildirmiş, yani ilham etmiştir." Mütevevviller (müfessirler) arasında buradaki vahyin ilham mânasında olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Yahya b. Vessâb [bu kelimeyi] ha (ح) harfinin fethasıyla "en-Nahel" (إِلَى النَّحَلِ) şeklinde okumuştur. Ona nahel denilmesinin sebebi, Yüce ve Celil olan Allah'ın ondan çıkan balı [insanlara] karşılıksız bağış (nihle) olarak bahşetmesidir; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. el-Cevherî ise şöyle demiştir: "en-Nahl ve en-nahle, arı [demektir ve] hem erkek hem de dişi için kullanılır; hatta [erkeğine/beyine] 'ya'sûb' denilir. Nahl kelimesi Hicaz ehlinin dilinde müennestir (dişildir); tekili ile çoğulu arasında yalnızca 'hâ' (tâ-i merbûta) farkı bulunan her [cins ismi] de böyledir." Rivayet edildiğine göre...

أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" الذِّبَّانُ كُلُّهَا فِي النَّارِ يَجْعَلُهَا عَذَابًا لِأَهْلِ النَّارِ إِلَّا النَّحْلَ" ذَكَرَهُ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي (نَوَادِرِ الْأُصُولِ). وَرُوِيَ عَنِ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَتْلِ النَّمْلَةِ وَالنَّحْلَةِ وَالْهُدْهُدِ وَالصُّرَدِ، خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا، وَسَيَأْتِي فِي" النَّمْلِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ) هذا إذا لم يكن لها مليك. (وَمِمَّا يَعْرِشُونَ) جعل اللَّهُ بُيُوتَ النَّحْلِ فِي هَذِهِ الثَّلَاثَةِ الْأَنْوَاعِ، إِمَّا فِي الْجِبَالِ وَكِوَاهَا، وَإِمَّا فِي مُتَجَوِّفِ الأشجار وام فِيمَا يَعْرِشُ ابْنُ آدَمَ مِنَ الْأَجْبَاحِ وَالْخَلَايَا وَالْحِيطَانِ وَغَيْرِهَا. وَعَرَشَ مَعْنَاهُ هُنَا هَيَّأَ، وَأَكْثَرُ مَا يُسْتَعْمَلُ فِيمَا يَكُونُ مِنْ إِتْقَانِ الْأَغْصَانِ وَالْخَشَبِ وَتَرْتِيبِ ظِلَالِهَا، وَمِنْهُ الْعَرِيشُ الَّذِي صُنِعَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ، وَمِنْ هَذَا لَفْظَةُ الْعَرْشِ. يُقَالُ: عَرَشَ يعرش ويعرش (بكسر الراء وضمها)، وقرى بِهِمَا. قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ بِالضَّمِّ وَسَائِرَهُمْ بِالْكَسْرِ، وَاخْتُلِفَ فِي ذَلِكَ عَنْ عَاصِمٍ. الثَّالِثَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَمِنْ عَجِيبِ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي النَّحْلِ أَنْ أَلْهَمَهَا لِاتِّخَاذِ بُيُوتِهَا مُسَدَّسَةً، فَبِذَلِكَ اتَّصَلَتْ حَتَّى صَارَتْ كَالْقِطْعَةِ الْوَاحِدَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْأَشْكَالَ مِنَ الْمُثَلَّثِ إِلَى الْمُعَشَّرِ إِذَا جُمِعَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا إِلَى أَمْثَالِهِ لَمْ يَتَّصِلْ وَجَاءَتْ بَيْنَهُمَا فُرَجٌ، إِلَّا الشَّكْلَ الْمُسَدَّسَ، فَإِنَّهُ إِذَا جُمِعَ إِلَى أَمْثَالِهِ اتَّصَلَ كَأَنَّهُ كالقطعة الواحدة.

Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Arı hariç bütün sinekler cehennemdedir; Allah onları cehennemliklere bir azap kılar.” Bunu et-Tirmizî el-Hakîm Nevâdirü'l-Usûl'de zikretmiştir. İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem karıncanın, arının, hüdhüdün ve çekirge kargacığının (surad) öldürülmesini yasakladı.” Bunu Ebû Dâvûd da tahric etmiştir; inşallah Teâlâ Neml Suresi'nde gelecektir. İkincisi: Yüce Allah'ın: {أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ} “Dağlardan ve ağaçlardan evler edin!” buyruğudur. Bu, onun bir kraliçesi (beyi) olmadığında geçerlidir. {وَمِمَّا يَعْرِشُونَ} “Ve kurdukları çardaklardan...” Allah arıların evlerini bu üç türde kılmıştır: Ya dağlarda ve kovuklarında, ya ağaçların iç kısımlarında ya da Âdemoğlunun kovanlardan, peteklerden, duvarlardan ve benzerlerinden kurduğu çardaklardadır. Buradaki “areşe” fiilinin manası hazırladı, yaptı demektir; bu kelime çoğunlukla dalların, ağaçların ustalıkla çatılması ve gölgeliklerinin düzenlenmesinde kullanılır. Bedir günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için yapılan çardak (arîş) da bundandır; “el-Arş” lafzı da bu köktendir. “عَرَشَ يَعْرِشُ ve يَعْرُشُ” (râ harfinin kesrası ve dammesiyle) denilir; ayet her iki şekilde de okunmuştur. İbn Âmir damme ile (ya‘ruşûn), diğerleri ise kesra ile (ya‘rişûn) okumuştur; Âsım'dan gelen rivayetlerde ise ihtilaf edilmiştir. Üçüncüsü: İbnu'l-Arabî şöyle demiştir: Allah'ın arıda yarattığı hayret verici hususlardan biri de, evlerini altıgen şeklinde yapmasını ona ilham etmesidir; böylece tek bir parça gibi oluncaya kadar birbirine bitişir. Çünkü üçgenden ongene kadar olan şekillerin her biri kendi benzerleriyle bir araya getirildiğinde birbirine tam bitişmez ve aralarında boşluklar kalır; ancak altıgen şekli müstesnadır. Zira o kendi benzerleriyle bir araya getirildiğinde adeta tek bir parça gibi birbirine kenetlenir.

[سورة النحل (١٦): آية ٦٩]

[Nahl Suresi (16), Ayet 69]

ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٦٩)

{ ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Sonra meyvelerin her birinden ye de boyun eğerek Rabbinin yollarına gir! Onların karınlarından renkleri çeşit çeşit bir içecek çıkar ki onda insanlar için şifa vardır. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için kesin bir ibret vardır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ) وَذَلِكَ أَنَّهَا إِنَّمَا تَأْكُلُ النُّوَّارَ مِنَ الْأَشْجَارِ. (فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ) أَيْ طُرُقَ رَبِّكِ. وَالسُّبُلُ: الطُّرُقُ، وَأَضَافَهَا إِلَيْهِ لِأَنَّهُ خَالِقُهَا. أَيِ ادْخُلِي طُرُقَ رَبِّكِ لِطَلَبِ الرِّزْقِ فِي الْجِبَالِ وَخِلَالِ الشَّجَرِ. (ذُلُلًا) جَمْعُ ذَلُولٍ وَهُوَ الْمُنْقَادُ، أَيْ مُطِيعَةً مُسَخَّرَةً. فَ" ذُلُلًا" حَالٌ مِنَ النَّحْلِ. أَيْ تَنْقَادُ وَتَذْهَبُ حَيْثُ شَاءَ صَاحِبُهَا، لِأَنَّهَا تَتْبَعُ أَصْحَابَهَا حَيْثُ ذَهَبُوا، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ" ذُلُلًا" السُّبُلِ. وَالْيَعْسُوبُ سَيِّدُ النَّحْلِ، إِذَا وَقَفَ وَقَفَتْ وَإِذَا سَارَ سَارَتْ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" (يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ) فِيهِ تِسْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها) رَجَعَ الْخِطَابُ إِلَى الْخَبَرِ عَلَى جِهَةِ تَعْدِيدِ النِّعْمَةِ وَالتَّنْبِيهِ عَلَى الْعِبْرَةِ فَقَالَ:" يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ" يَعْنِي الْعَسَلَ. وَجُمْهُورُ النَّاسِ عَلَى أَنَّ الْعَسَلَ يَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِ النَّحْلِ، وَوَرَدَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ فِي تَحْقِيرِهِ لِلدُّنْيَا: أَشْرَفُ لِبَاسِ ابْنِ آدَمَ فِيهَا لُعَابُ دُودَةٍ، وَأَشْرَفُ شَرَابِهِ رَجِيعُ نَحْلَةٍ. فَظَاهِرُ هَذَا أَنَّهُ مِنْ غَيْرِ الْفَمِ. وَبِالْجُمْلَةِ فَإِنَّهُ يَخْرُجُ وَلَا يُدْرَى مِنْ فِيهَا أَوْ أَسْفَلَهَا، وَلَكِنْ لَا يَتِمُّ صَلَاحُهُ إِلَّا بِحَمِيِّ أَنْفَاسِهَا. وَقَدْ صَنَعَ أَرِسْطَاطَالِيسُ بَيْتًا مِنْ زُجَاجٍ لِيَنْظُرَ إِلَى كَيْفِيَّةِ مَا تَصْنَعُ، فَأَبَتْ أَنْ تَعْمَلَ حَتَّى لَطَّخَتْ بَاطِنَ الزَّجَّاجِ بِالطِّينِ، ذَكَرَهُ الْغَزْنَوِيُّ. وَقَالَ:" مِنْ بُطُونِها" لِأَنَّ اسْتِحَالَةَ الْأَطْعِمَةِ لَا تَكُونُ إِلَّا فِي الْبَطْنِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ) يُرِيدُ أَنْوَاعَهُ مِنَ الْأَحْمَرِ وَالْأَبْيَضِ وَالْأَصْفَرِ وَالْجَامِدِ وَالسَّائِلِ، وَالْأُمَّ وَاحِدَةٌ وَالْأَوْلَادُ مُخْتَلِفُونَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْقُدْرَةَ نَوَّعَتْهُ بِحَسَبِ تَنْوِيعِ الْغِذَاءِ، كَمَا يَخْتَلِفُ طَعْمُهُ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ الْمَرَاعِي، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ زَيْنَبَ لِلنَّبِيِّ ﷺ:" جَرَسَتْ نَحْلُهُ الْعُرْفُطَ " حِينَ شَبَّهَتْ رائحته برائحة المغافير.

Yüce Allah'ın: {ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ} “Sonra meyvelerin her birinden ye!” buyruğu, [arının] ağaçların çiçeklerinden beslenmesini ifade etmektedir. {فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ} “Rabbinin yollarına gir!” yani Rabbinin yollarına koyul! es-Sübül (السُّبُلُ), yollar demektir; onları yaratan O olduğu için yolları Kendisine nispet etmiştir. Yani rızık aramak için dağlardaki ve ağaçların arasındaki Rabbinin yollarına gir! {ذُلُلًا} “Boyun eğerek” ifadesi, boyun eğen ve uysal anlamına gelen “zelûl” kelimesinin çoğuludur; yani itaatkâr ve boyun eğdirilmiş olarak. Dolayısıyla {ذُلُلًا} “zülülen”, arının hâlidir. Yani boyun eğer ve sahibi nereye dilerse oraya gider; zira arılar nereye giderlerse sahiplerini takip ederler. Bunu İbn Zeyd söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: “Zülülen” ifadesiyle kastedilen yollardır. Ya'sûb ise arıların beyidir (önderidir); o durduğunda arılar da durur, o hareket ettiğinde onlar da hareket eder. Yüce Allah'ın: {يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ} “Onların karınlarından, renkleri çeşit çeşit bir şerbet çıkar ki onda insanlara şifa vardır” buyruğunda dokuz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: {يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها} “Onların karınlarından çıkar” buyruğudur. Nimeti sayıp dökmek ve ibrete dikkat çekmek maksadıyla hitap sîgasından haber sîgasına geçilmiş ve: “Onların karınlarından bir şerbet çıkar” buyrulmuştur ki bununla kastedilen baldır. İnsanların ekseriyetine göre bal, arıların ağızlarından çıkar. Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh) dünyayı küçümserken şöyle dediği nakledilmiştir: “İnsanoğlunun dünyadaki en değerli giysisi bir kurdun salyası (ipek), en değerli içeceği ise bir arının dışkısıdır (baldır).” Bu sözün zahirine göre bal ağız dışından çıkmaktadır. Netice itibarıyla bal çıkar; fakat ağzından mı yoksa altından mı çıktığı kesin olarak bilinmemektedir. Ancak onun tam kıvamına gelip olgunlaşması yalnızca arıların sıcak nefesleriyle gerçekleşir. Gaznevî'nin zikrettiğine göre Aristoteles, arıların neyi nasıl yaptığını gözlemlemek için camdan bir kovan yapmış; fakat arılar camın iç tarafını çamurla sıvayıncaya kadar çalışmaktan kaçınmışlardır. Yüce Allah'ın: {مِنْ بُطُونِها} “Karınlarından” buyurması ise yiyeceklerin başkalaşımının (sindirilip dönüşmesinin) ancak karında gerçekleşmesindendir. İkincisi: Yüce Allah'ın: {مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ} “Renkleri çeşit çeşit” buyruğudur. Bununla; kırmızı, beyaz, sarı, katı ve sıvı olan türlerini kastetmektedir. Ananın (arının) tek, doğan ürünlerin ise farklı farklı olması; otlakların farklılığına göre balın tadının değiştiği gibi, ilahî kudretin besin çeşitliliğine göre balı da çeşitlendirdiğine delildir. Nitekim Zeyneb'in, balın kokusunu megâfîr kokusuna benzettiğinde Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Arısı urfut otlamış» demesi de bu anlamdadır.

الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ) الضَّمِيرُ لِلْعَسَلِ، قَالَ الْجُمْهُورُ. أَيْ فِي الْعَسَلِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَالضَّحَّاكِ وَالْفَرَّاءِ وَابْنِ كَيْسَانَ: الضَّمِيرُ لِلْقُرْآنِ، أَيْ فِي الْقُرْآنِ شِفَاءٌ. النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، أَوْ فِيمَا قَصَصْنَا عَلَيْكُمْ مِنَ الْآيَاتِ وَالْبَرَاهِينِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ. وَقِيلَ: الْعَسَلُ فِيهِ شِفَاءٌ، وَهَذَا الْقَوْلُ بَيِّنٌ أَيْضًا، لِأَنَّ أَكْثَرَ الْأَشْرِبَةِ وَالْمَعْجُونَاتِ الَّتِي يُتَعَالَجُ بِهَا أَصْلُهَا مِنَ الْعَسَلِ. قَالَ القاضي أبو بكر ابن الْعَرَبِيِّ: مَنْ قَالَ إِنَّهُ الْقُرْآنُ بَعِيدٌ مَا أَرَاهُ يَصِحُّ عَنْهُمْ، وَلَوْ صَحَّ نَقْلًا لَمْ يَصِحَّ عَقْلًا، فَإِنَّ مَسَاقَ الْكَلَامِ كُلُّهُ لِلْعَسَلِ، لَيْسَ لِلْقُرْآنِ فِيهِ ذِكْرٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْجَهَالَةِ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ يُرَادُ بِهَا أَهْلُ الْبَيْتِ وَبَنُو هَاشِمٍ، وَأَنَّهُمُ النَّحْلُ، وَأَنَّ الشَّرَابَ الْقُرْآنُ وَالْحِكْمَةُ، وَقَدْ ذَكَرَ هَذَا بَعْضُهُمْ فِي مَجْلِسِ الْمَنْصُورِ أَبِي جَعْفَرٍ الْعَبَّاسِيِّ، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِمَّنْ حَضَرَ: جَعَلَ اللَّهُ طَعَامَكَ وَشَرَابَكَ مِمَّا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِ بَنِي هَاشِمٍ، فَأَضْحَكَ الْحَاضِرِينَ وَبُهِتَ الْآخَرُ وَظَهَرَتْ سَخَافَةُ قَوْلِهِ. الرَّابِعَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ هَلْ هُوَ عَلَى عُمُومِهِ أَمْ لَا، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: هُوَ عَلَى الْعُمُومِ فِي كُلِّ حَالٍ وَلِكُلِّ أَحَدٍ، فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ لَا يَشْكُو قُرْحَةً وَلَا شَيْئًا إِلَّا جَعَلَ عَلَيْهِ عَسَلًا، حَتَّى الدُّمَّلَ إِذَا خَرَجَ عَلَيْهِ طَلَى عَلَيْهِ عَسَلًا. وَحَكَى النَّقَّاشُ عَنْ أَبِي وَجْرَةَ أَنَّهُ كَانَ يَكْتَحِلُ بِالْعَسَلِ وَيَسْتَمْشِي بِالْعَسَلِ وَيَتَدَاوَى بِالْعَسَلِ. وَرُوِيَ أَنَّ عَوْفَ بْنَ مَالِكٍ الْأَشْجَعِيَّ مَرِضَ فَقِيلَ لَهُ: أَلَا نُعَالِجُكَ؟ فَقَالَ: ائْتُونِي بِالْمَاءِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" وَنَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً مُبارَكاً" ثُمَّ قَالَ: ائْتُونِي بِعَسَلٍ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ" وَائْتُونِي بِزَيْتٍ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ " فَجَاءُوهُ بِذَلِكَ كُلِّهِ فَخَلَطَهُ جَمِيعًا ثُمَّ شَرِبَهُ فَبَرِئَ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ عَلَى الْعُمُومِ إِذَا خُلِطَ بِالْخَلِّ وَيُطْبَخُ فَيَأْتِي شَرَابًا يُنْتَفَعُ بِهِ فِي كُلِّ حَالَةٍ مِنْ كُلِّ دَاءٍ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِنَّ ذَلِكَ عَلَى الْخُصُوصِ وَلَا يَقْتَضِي الْعُمُومَ فِي كُلِّ عِلَّةٍ وَفِي كُلِّ إِنْسَانٍ، بَلْ إِنَّهُ خَبَرٌ عَنْ أَنَّهُ يَشْفِي كَمَا يَشْفِي غَيْرُهُ مِنَ

Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: {فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ} “Onda insanlar için şifa vardır” buyruğudur. Cumhûr; zamirin bala ait olduğunu, yani “Balda insanlar için şifa vardır” anlamına geldiğini söylemiştir. İbn Abbâs, el-Hasen, Mücâhid, ed-Dahhâk, el-Ferrâ ve İbn Keysân'dan ise zamirin Kur'an'a ait olduğu, yani “Kur'an'da şifa vardır” demek olduğu rivayet edilmiştir. en-Nehhâs şöyle der: “Bu güzel bir görüştür; yahut 'Size anlattığımız ayet ve delillerde insanlar için şifa vardır' [demektir].” Bir diğer görüşe göre ise şifa baldadır; bu görüş de gayet açıktır, zira tedavi maksadıyla kullanılan içecek ve macunların çoğunun aslı baldan yapılmaktadır. Kâdî Ebû Bekr İbnu'l-Arabî şöyle demiştir: “Bunun Kur'an olduğunu söyleyen kimsenin görüşü uzaktır; bunun onlardan sahih olarak nakledildiğini sanmıyorum. Nakil olarak sahih olsa bile aklen sahih olamaz. Çünkü sözün gelişi baştan sona bal hakkındadır, onda Kur'an'ın hiçbir zikri geçmemektedir.” İbn Atiyye şöyle demiştir: “Cahillerden bir grup bu ayetle Ehl-i Beyt'in ve Benî Hâşim'in kastedildiğini, arıların onlar olduğunu, içeceğin ise Kur'an ve hikmet olduğunu iddia etmeye kalkışmıştır. Bunlardan biri Abbâsî halifesi Ebû Ca'fer el-Mansûr'un meclisinde bu görüşü dile getirince orada bulunanlardan bir adam ona: 'Allah senin yiyeceğini ve içeceğini Benî Hâşim'in karınlarından çıkan şeylerden kılsın!' demiş; böylece hazır bulunanları güldürmüş, diğerini ise şaşkına çevirmiş ve sözünün ne kadar saçma olduğu ortaya çıkmıştır.” Dördüncü [Mesele]- İlim adamları Yüce Allah'ın: {فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ} “Onda insanlar için şifa vardır” buyruğunun umumi mi yoksa hususi mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: O, her durumda ve herkes için umumidir. Nitekim İbn Ömer'den; bir yaradan yahut herhangi bir şeyden şikâyet ettiğinde üzerine mutlaka bal koyduğu, hatta çıban çıktığında bile üzerine bal sürdüğü rivayet edilmiştir. en-Nakkâş, Ebû Vecre'den onun gözüne baldan sürme çektiğini, bal ile müshil alıp içini boşalttığını ve bal ile tedavi olduğunu nakletmiştir. Yine Avf b. Mâlik el-Eşcaî'nin hastalandığı ve kendisine: “Seni tedavi etmeyelim mi?” denilince şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Bana su getirin; çünkü Yüce Allah: {وَنَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً مُبارَكاً} “Gökten bereketli bir su indirdik” buyurmaktadır. Sonra: 'Bana bal getirin; çünkü Yüce Allah: {فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ} “Onda insanlar için şifa vardır” buyurmaktadır. Bana zeytinyağı getirin; çünkü Yüce Allah: {مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ} “Mübarek bir ağaçtan” buyurmaktadır' dedi. Bütün bunları ona getirdiler; o da hepsini birbirine karıştırıp içti ve iyileşti.” Bazıları da şöyle demiştir: Sirke ile karıştırılıp kaynatıldığında her durumda her türlü hastalıktan fayda sağlanan bir şerbet haline gelmesi yönüyle umumidir. Diğer bir grup ise şöyle demiştir: Bu ifade hususidir; her hastalıkta ve her insanda geçerli olacak bir umumilik ifade etmez. Bilakis o,

الْأَدْوِيَةِ فِي بَعْضٍ وَعَلَى حَالٍ دُونَ حَالٍ، فَفَائِدَةُ الْآيَةِ إِخْبَارٌ مِنْهُ فِي أَنَّهُ دَوَاءٌ لَمَّا كَثُرَ الشِّفَاءُ بِهِ وَصَارَ خَلِيطًا وَمُعِينًا لِلْأَدْوِيَةِ فِي الْأَشْرِبَةِ وَالْمَعَاجِينِ، وَلَيْسَ هَذَا بِأَوَّلِ لَفْظٍ خُصِّصَ فَالْقُرْآنُ مَمْلُوءٌ مِنْهُ وَلُغَةُ الْعَرَبِ يَأْتِي فِيهَا الْعَامُّ كَثِيرًا بِمَعْنَى الْخَاصِّ وَالْخَاصُّ بِمَعْنَى الْعَامِّ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى الْعُمُومِ أَنَّ" شِفاءٌ" نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ الْإِثْبَاتِ، وَلَا عُمُومَ فِيهَا بِاتِّفَاقِ أَهْلِ اللِّسَانِ وَمُحَقِّقِي أَهْلِ الْعِلْمِ وَمُخْتَلِفِي أَهْلِ الْأُصُولِ. لَكِنْ قَدْ حَمَلَتْهُ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الصِّدْقِ وَالْعَزْمِ عَلَى الْعُمُومِ. فَكَانُوا يَسْتَشْفُونَ بِالْعَسَلِ مِنْ كُلِّ الْأَوْجَاعِ وَالْأَمْرَاضِ، وَكَانُوا يُشْفَوْنَ مِنْ عِلَلِهِمْ بِبَرَكَةِ الْقُرْآنِ وَبِصِحَّةِ التَّصْدِيقِ وَالْإِيقَانِ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَمَنْ ضَعُفَتْ نِيَّتُهُ وَغَلَبَتْهُ عَلَى الدِّينِ عَادَتُهُ أَخَذَهُ مَفْهُومًا عَلَى قَوْلِ الْأَطِبَّاءِ، وَالْكُلُّ مِنْ حِكَمِ الْفَعَّالِ لِمَا يَشَاءُ. الْخَامِسَةُ- إِنْ قَالَ قَائِلٌ: قَدْ رَأَيْنَا مَنْ يَنْفَعُهُ الْعَسَلُ وَمَنْ يَضُرُّهُ، فَكَيْفَ يَكُونُ شِفَاءً لِلنَّاسِ؟ قِيلَ لَهُ: الْمَاءُ حياة كل شي وَقَدْ رَأَيْنَا مَنْ يَقْتُلُهُ الْمَاءُ إِذَا أَخَذَهُ عَلَى مَا يُضَادُّهُ مِنْ عِلَّةٍ فِي الْبَدَنِ، وَقَدْ رَأَيْنَا شِفَاءَ الْعَسَلِ فِي أَكْثَرِ هَذِهِ الْأَشْرِبَةِ، قَالَ مَعْنَاهُ الزَّجَّاجُ. وَقَدِ اتَّفَقَ الْأَطِبَّاءُ عَنْ بَكْرَةِ أَبِيهِمْ عَلَى مَدْحِ عُمُومِ مَنْفَعَةِ السَّكَنْجَبِينِ فِي كُلِّ مَرَضٍ، وَأَصْلُهُ الْعَسَلُ وَكَذَلِكَ سَائِرُ الْمَعْجُونَاتِ، عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدْ حَسَمَ دَاءَ الْإِشْكَالِ وَأَزَاحَ وَجْهَ الِاحْتِمَالِ حِينَ أَمَرَ الَّذِي يَشْتَكِي بَطْنَهُ بِشُرْبِ الْعَسَلِ، فَلَمَّا أَخْبَرَهُ أَخُوهُ بِأَنَّهُ لَمْ يَزِدْهُ إِلَّا اسْتِطْلَاقًا أَمَرَهُ بِعَوْدِ الشَّرَابِ لَهُ فَبَرِئَ، وَقَالَ:" صَدَقَ اللَّهُ وَكَذَبَ بَطْنُ أَخِيكَ". السَّادِسَةُ- اعْتَرَضَ بَعْضُ زَنَادِقَةِ الْأَطِبَّاءِ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ: قَدْ أَجْمَعَتِ الْأَطِبَّاءُ عَلَى أَنَّ الْعَسَلَ يُسْهِلُ فَكَيْفَ يُوصَفُ لِمَنْ بِهِ الْإِسْهَالُ، فَالْجَوَابُ أَنَّ ذَلِكَ الْقَوْلَ حَقٌّ فِي نَفْسِهِ لِمَنْ حَصَلَ لَهُ التَّصْدِيقُ بِنَبِيِّهِ ﵇، فَيَسْتَعْمِلُهُ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي عَيَّنَهُ وَفِي الْمَحَلِّ الَّذِي أَمَرَهُ بِعَقْدِ نِيَّةٍ وَحُسْنِ طَوِيَّةٍ، فَإِنَّهُ يَرَى مَنْفَعَتَهُ وَيُدْرِكُ بَرَكَتَهُ، كَمَا قَدِ اتَّفَقَ لِصَاحِبِ هَذَا الْعَسَلِ وَغَيْرِهِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَأَمَّا مَا حُكِيَ مِنَ الْإِجْمَاعِ فَدَلِيلٌ عَلَى جَهْلِهِ بِالنَّقْلِ حَيْثُ لَمْ يُقَيِّدْ وَأَطْلَقَ. قَالَ الْإِمَامُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْمَازِرِيُّ: يَنْبَغِي أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ الْإِسْهَالَ يَعْرِضُ مِنْ ضُرُوبٍ كَثِيرَةٍ، مِنْهَا الإسهال

[şifalı] ilaçların bazısında ve bir durumun dışında başka bir durumda [şifa olması gibidir]. Ayetin sağladığı fayda; kendisiyle şifa bulma çokça gerçekleştiği, şuruplarda ve macunlarda ilaçlara bir karışım ve yardımcı haline geldiği için onun bir deva olduğunu [Yüce Allah'ın] haber vermesidir. Bu, tahsis edilmiş (kapsamı daraltılmış) ilk lafız değildir; zira Kur'an bununla doludur ve Arap dilinde âmm (genel) lafız çokça hâss (özel) anlamında, hâss lafız da âmm anlamında kullanılır. Bunun umumi (bütün hastalıkları kapsayıcı) olmadığına delalet eden hususlardan biri de “şifa” (شِفاءٌ) kelimesinin olumlu cümle bağlamında nekre (belirsiz) olmasıdır. Dil ehlinin, tahkik ehli ilim adamlarının ve usulcülerin farklı ekollerinin ittifakıyla olumlu bağlamdaki nekre lafızda umum (genellik) bulunmaz. Ne var ki sıdk ve azimet ehlinden bir topluluk bunu umuma hamletmişlerdir. Onlar her türlü ağrı ve hastalıktan bal ile şifa ararlardı; Kur'an'ın bereketiyle, tasdik ve yakinlerinin sıhhatiyle de hastalıklarından şifa bulurlardı. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Niyeti zayıf olan ve dine karşı alışkanlığı galebe çalan kimse ise bunu hekimlerin görüşü doğrultusunda anlaşılmış bir mana olarak alır. Bunların hepsi, dilediğini hakkıyla yapan [Allah'ın] hikmetlerindendir.” Beşincisi: Eğer birisi: “Balın kime yaradığını ve kime zarar verdiğini görmüş bulunmaktayız; öyleyse nasıl insanlar için şifa olabilir?” derse, ona şöyle denilir: Su her şeyin hayatıdır; buna rağmen bedendeki zıt bir hastalıktan ötürü suyu içtiğinde suyun öldürdüğü kimseleri de görmüşüzdür. Yine bu şurupların çoğunda balın şifa kaynağı olduğunu görmüşüzdür. ez-Zeccâc da bunun benzeri bir açıklama yapmıştır. Hekimler de istisnasız bir şekilde sekengebinin her hastalıktaki genel faydasını övme hususunda ittifak etmişlerdir; onun aslı ise baldır, diğer macunlar da böyledir. Kaldı ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, karnı ağrıyan kimseye bal şerbeti içmesini emrettiğinde işkâl derdini kökünden kesmiş ve ihtimal şüphesini bertaraf etmiştir. Nitekim kardeşi, [balın] onun sürgününü (ishalini) artırmaktan başka bir işe yaramadığını haber verince, ona tekrar bal şerbeti içirmesini emretmiş ve adam iyileşmiştir. [Resûlullah da]: «Allah doğru söyledi, kardeşinin karnı ise yalan söyledi» buyurmuştur. Altıncısı: Tıp hekimlerinden bazı zındıklar bu hadise itiraz ederek şöyle demiştir: “Hekimler balın müshil etkisi yaptığı (ishal ettiği) hususunda icma etmiştir; öyleyse ishal olan birine nasıl tavsiye edilir?” Cevap şudur: Bu söz, Peygamberine aleyhisselâm tasdiki tam olan kimse için bizatihi haktır. Kişi onu [Resûlullah'ın] belirlediği şekilde ve emrettiği yerde, niyetini bağlayarak ve hüsn-i niyetle kullandığında mutlaka faydasını görür ve bereketine erer; nitekim daha önce geçtiği üzere bu balın sahibi ve başkaları için de böyle gerçekleşmiştir. İcma olarak nakledilen hususa gelince; bu, [o iddiacının] kayıtlama yapmayıp mutlak bırakması sebebiyle nakil konusundaki cehaletinin delilidir. İmam Ebû Abdillâh el-Mâzerî şöyle demiştir: “Bilinmelidir ki ishal pek çok çeşitten meydana gelir. Bunlardan biri de

الْحَادِثُ عَنِ التُّخَمِ وَالْهَيْضَاتِ، وَالْأَطِبَّاءُ مُجْمِعُونَ فِي مِثْلِ هَذَا عَلَى أَنَّ عِلَاجَهُ بِأَنْ يُتْرَكَ لِلطَّبِيعَةِ وَفِعْلِهَا، وَإِنِ احْتَاجَتْ إِلَى مُعِينٍ عَلَى الْإِسْهَالِ أُعِينَتْ مَا دَامَتِ الْقُوَّةُ بَاقِيَةٌ، فَأَمَّا حَبْسُهَا فَضَرَرٌ، فَإِذَا وَضَحَ هَذَا قُلْنَا: فَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الرَّجُلُ أَصَابَهُ الْإِسْهَالُ عَنِ امْتِلَاءٍ وَهَيْضَةٍ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ ﷺ بِشُرْبِ الْعَسَلِ فَزَادَهُ إِلَى أَنْ فَنِيَتِ الْمَادَّةُ فَوَقَفَ الْإِسْهَالُ فَوَافَقَهُ شُرْبُ الْعَسَلِ. فَإِذَا خَرَجَ هَذَا عَنْ صِنَاعَةِ الطِّبِّ أَذِنَ ذَلِكَ بِجَهْلِ الْمُعْتَرِضِ بِتِلْكَ الصِّنَاعَةِ. قَالَ: وَلَسْنَا نَسْتَظْهِرُ عَلَى قَوْلِ نَبِيِّنَا بِأَنْ يُصَدِّقَهُ الْأَطِبَّاءُ بَلْ لَوْ كَذَّبُوهُ لَكَذَّبْنَاهُمْ وَلَكَفَّرْنَاهُمْ وَصَدَّقْنَاهُ ﷺ، فَإِنْ أَوْجَدُونَا بِالْمُشَاهَدَةِ صِحَّةَ مَا قَالُوهُ فَنَفْتَقِرُ حِينَئِذٍ إِلَى تَأْوِيلِ كَلَامِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَتَخْرِيجِهِ عَلَى مَا يَصِحُّ إِذْ قَامَتِ الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَكْذِبُ. السَّابِعَةُ- فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ) دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ التَّعَالُجِ بِشُرْبِ الدَّوَاءِ وَغَيْرِ ذَلِكَ خِلَافًا لِمَنْ كَرِهَ ذَلِكَ مِنْ جِلَّةِ الْعُلَمَاءِ، وَهُوَ يَرُدُّ عَلَى الصُّوفِيَّةِ الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّ الْوِلَايَةَ لَا تَتِمُّ إِلَّا إِذَا رَضِيَ بِجَمِيعِ مَا نَزَلَ بِهِ مِنَ الْبَلَاءِ، وَلَا يَجُوزُ لَهُ مُدَاوَاةً. وَلَا مَعْنَى لِمَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ، رَوَى الصَّحِيحُ عَنْ جَابِرٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" لِكُلِّ دَاءٍ دَوَاءٌ فَإِذَا أُصِيبَ دَوَاءُ الدَّاءِ بَرَأَ بِإِذْنِ اللَّهِ". وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ شَرِيكٍ قَالَ قَالَتِ الْأَعْرَابُ: أَلَا نَتَدَاوَى يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ:" نَعَمْ. يَا عِبَادَ اللَّهِ تَدَاوَوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يَضَعْ دَاءً إِلَّا وَضَعَ لَهُ شفاء أو دواء إلا داء واحد" قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا هُوَ؟ قَالَ:" الْهَرَمُ" لَفْظُ التِّرْمِذِيِّ، وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. ورو ي عَنْ أَبِي خُزَامَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَرَأَيْتَ رُقًى نَسْتَرْقِيهَا وَدَوَاءً نَتَدَاوَى بِهِ وَتُقَاةً نَتَّقِيهَا، هَلْ تَرُدُّ مِنْ قَدَرِ اللَّهِ شَيْئًا؟ قَالَ:" هِيَ مِنْ قَدَرِ اللَّهِ" قَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ، وَلَا يُعْرَفُ لِأَبِي خُزَامَةَ غَيْرُ هَذَا الْحَدِيثِ. وَقَالَ ﷺ:" إن كان في شي مِنْ أَدْوِيَتِكُمْ خَيْرٌ فَفِي شَرْطَةِ مِحْجَمٍ أَوْ شَرْبَةٍ مِنْ عَسَلٍ أَوْ لَذْعَةٍ بِنَارٍ وَمَا أُحِبُّ أَنْ أَكْتَوِيَ" أَخْرَجَهُ الصَّحِيحُ. وَالْأَحَادِيثُ فِي هَذَا الْبَابِ أَكْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَى. وَعَلَى إباحة التداوي والاسترقاء

...hazımsızlıktan ve ishallerden kaynaklanan [hastalıklar gibidir]. Hekimler bu gibi durumlarda tedavinin, [hastalığın kendi seyrinin] tabiata ve onun işleyişine bırakılması gerektiği; eğer güç yerinde olduğu sürece ishale yardımcı bir şeye ihtiyaç duyulursa yardım edilmesi, [ishali] tutmanın ise zarar vereceği hususunda icma etmişlerdir. Bu açıklığa kavuştuğunda deriz ki: O adama aşırı doluluktan ve ishalden dolayı bu hal isabet etmiş olabilir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona bal içmesini emretmiş, o da [vücuttaki zararlı] madde tükeninceye kadar ishali artırmış, nihayet ishal durmuş ve bal içmek ona şifa olmuştur. Şayet bu durum tıp sanatına [uygun] düşmüşse, bu, itiraz edenin o sanattan habersiz olduğunu gösterir. [Müellif] dedi ki: Biz, tabiplerin kendisini doğrulamasıyla Peygamberimizin sözüne delil arayacak değiliz. Bilakis onu yalanlasalardı, biz onları yalanlar, onları tekfir eder ve onu [Peygamberi] sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik ederdik. Şayet [tabipler] söylediklerinin doğruluğunu bize müşahede yoluyla gösterselerdi, o takdirde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yalan söylemeyeceğine dair kesin delil sabit olduğu için onun sözünü tevil etmeye ve onu doğru olana hamletmeye muhtaç olurduk. Yedincisi: Yüce Allah'ın: {فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ} “Onda insanlar için şifa vardır” buyruğunda, ilim ehlinin büyüklerinden bunu mekruh görenlerin aksine, ilaç içmek ve benzeri yollarla tedavi olmanın caiz olduğuna delil vardır. Bu ayet, velayetin ancak kulun başına gelen her belaya rıza göstermesiyle tamamlanacağını ve tedavi olmasının caiz olmadığını iddia eden mutasavvıflara bir reddiyedir. Bunu inkar edenin sözünün bir anlamı yoktur. Sahîh'te Câbir'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «لِكُلِّ دَاءٍ دَوَاءٌ فَإِذَا أُصِيبَ دَوَاءُ الدَّاءِ بَرَأَ بِإِذْنِ اللَّهِ» «Her hastalığın bir ilacı vardır. Hastalığın ilacına isabet edildiğinde Allah'ın izniyle iyileşir.» Ebû Dâvûd ve et-Tirmizî'nin rivayet ettiğine göre Üsâme b. Şerîk şöyle demiştir: Bedeviler: “Ey Allah'ın Resûlü, tedavi olmayalım mı?” dediler. O da şöyle buyurdu: «نَعَمْ. يَا عِبَادَ اللَّهِ تَدَاوَوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يَضَعْ دَاءً إِلَّا وَضَعَ لَهُ شفاء أو دواء إلا داء واحد» «Evet, ey Allah'ın kulları! Tedavi olunuz; zira Allah, biri müstesna, şifasını veya devasını yaratmadığı hiçbir hastalık vermemiştir.» Onlar: “Ey Allah'ın Resûlü, o [hastalık] nedir?” dediler. «الْهَرَمُ» «İhtiyarlıktır» buyurdu. [Bu] et-Tirmizî'nin lafzıdır ve o: “Hasen-sahih bir hadistir” demiştir. Ebû Huzâme'den, o da babasından şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü, ne dersin; yaptırdığımız rukyeler, kullandığımız ilaçlar ve [hastalıklardan] sakındığımız korunma tedbirleri Allah'ın kaderinden bir şeyi geri çevirir mi?” Şöyle buyurdu: «هِيَ مِنْ قَدَرِ اللَّهِ» «Onlar da Allah'ın kaderindendir.» [et-Tirmizî]: “Hasen bir hadistir; Ebû Huzâme'nin bu hadisten başka bir rivayeti bilinmemektedir” dedi. [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «إن كان في شي مِنْ أَدْوِيَتِكُمْ خَيْرٌ فَفِي شَرْطَةِ مِحْجَمٍ أَوْ شَرْبَةٍ مِنْ عَسَلٍ أَوْ لَذْعَةٍ بِنَارٍ وَمَا أُحِبُّ أَنْ أَكْتَوِيَ» «Eğer ilaçlarınızda bir hayır varsa o, hacamatçının neşter vurmasında, bir şerbet balda yahut ateşle dağlamadadır; ancak ben dağlanmayı sevmem.» Bunu Sahîh rivayet etmiştir. Bu babtaki hadisler sayılamayacak kadar çoktur. Tedavi olmanın ve rukye yaptırmanın caiz olduğu hususunda...

جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ. رُوِيَ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ اكْتَوَى مِنَ اللَّقْوَةِ وَرُقِيَ مِنَ الْعَقْرَبِ. وَعَنِ ابْنِ سِيرِينَ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ كَانَ يَسْقِي وَلَدَهُ التِّرْيَاقَ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا بَأْسَ بِذَلِكَ. وَقَدِ احْتَجَّ مَنْ كَرِهَ ذَلِكَ بِمَا رَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" دَخَلَتْ أُمَّةٌ بِقَضِّهَا وَقَضِيضَهَا الْجَنَّةَ كانوا لا يسرقون وَلَا يَكْتَوُونَ وَلَا يَتَطَيَّرُونَ" وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ". قَالُوا: فَالْوَاجِبُ عَلَى الْمُؤْمِنِ أَنْ يَتْرُكَ ذَلِكَ اعْتِصَامًا بِاللَّهِ وَتَوَكُّلًا عَلَيْهِ وَثِقَةً بِهِ وَانْقِطَاعًا إِلَيْهِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ عَلِمَ أَيَّامَ الْمَرَضِ وَأَيَّامَ الصِّحَّةِ فَلَوْ حَرَصَ الْخَلْقُ عَلَى تَقْلِيلِ ذَلِكَ أَوْ زِيَادَتِهِ مَا قَدَرُوا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" مَا أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها ". وَمِمَّنْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْفَضْلِ وَالْأَثَرِ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ. دَخَلَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ عَلَى ابْنِ مَسْعُودٍ فِي مَرَضِهِ الَّذِي قُبِضَ فِيهِ فَقَالَ لَهُ عُثْمَانُ: مَا تَشْتَكِي؟ قَالَ ذُنُوبِي. قَالَ: فَمَا تَشْتَهِي؟ قَالَ رَحْمَةَ رَبِّي. قَالَ: أَلَا أَدْعُو لَكَ طَبِيبًا؟ قَالَ: الطَّبِيبُ أَمْرَضَنِي ... وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَسَيَأْتِي بِكَمَالِهِ فِي فَضْلِ الْوَاقِعَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَذَكَرَ وَكِيعٌ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو هِلَالٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ قُرَّةَ قَالَ: مَرِضَ أَبُو الدَّرْدَاءِ فَعَادُوهُ وَقَالُوا: أَلَا نَدْعُو لَكَ طَبِيبًا؟ قَالَ: الطَّبِيبُ أَضْجَعَنِي. وَإِلَى هَذَا ذهب الربيع بن خيثم. وَكَرِهَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ الرُّقَى. وَكَانَ الْحَسَنُ يَكْرَهُ شُرْبَ الْأَدْوِيَةِ كُلِّهَا إِلَّا اللَّبَنَ وَالْعَسَلَ. وَأَجَابَ الْأَوَّلُونَ عَنِ الْحَدِيثِ بِأَنَّهُ لَا حُجَّةَ فِيهِ، لِأَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ قَصَدَ إِلَى نَوْعٍ مِنَ الْكَيِّ مَكْرُوهٍ بِدَلِيلِ كَيِّ النَّبِيِّ ﷺ أُبَيًّا يَوْمَ الْأَحْزَابِ عَلَى أَكْحَلِهِ لَمَّا رُمِيَ. وَقَالَ:" الشِّفَاءُ فِي ثَلَاثَةٍ" كَمَا تَقَدَّمَ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ قَصَدَ إِلَى الرُّقَى بِمَا لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَقَدْ قَالَ ﷾:" وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ " عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَرَقَى أَصْحَابَهُ وَأَمَرَهُمْ بِالرُّقْيَةِ، عَلَى مَا يَأْتِي بيانه.

[... âlimlerin] cumhurunun [görüşüdür]. İbn Ömer'in yüz felcinden (lakve) dolayı dağlandığı ve akrep [sokmasına karşı] kendisine rukye yapıldığı rivayet edilmiştir. İbn Sîrîn'den [nakledildiğine göre] İbn Ömer çocuğuna tiryak içirirdi. Mâlik: "Bunda bir sakınca yoktur" demiştir. Bunu mekruh görenler ise Ebû Hureyre'nin rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «دَخَلَتْ أُمَّةٌ بِقَضِّهَا وَقَضِيضَهَا الْجَنَّةَ كانوا لا يسترقون وَلَا يَكْتَوُونَ وَلَا يَتَطَيَّرُونَ وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ» «Bir ümmet hep birlikte cennete girdi; onlar efsun (rukye) istemezler, dağlanmazlar, uğursuzluğa inanmazlar ve Rablerine tevekkül ederlerdi.» Şöyle dediler: "O halde müminin Allah'a sığınarak, O'na tevekkül ederek, O'na güvenip O'na bağlanarak bunları terk etmesi vaciptir. Çünkü Allah Teâlâ hastalık günlerini de sağlık günlerini de bilmiştir; şayet mahlukat bunu azaltmaya veya çoğaltmaya hırs gösterse güç yetiremezdi. Nitekim Allah Teâlâ: { مَا أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها } “Yeryüzünde vuku bulan ve başınıza gelen hiçbir musibet yoktur ki, biz onu yaratmadan önce bir kitapta [yazılmış] olmasın” buyurmuştur." Fazilet ve hadis ehlinden bir topluluk da bu görüşe varmıştır; İbn Mes'ûd ile Ebû'd-Derdâ'nın -radıyallâhu anhüm- görüşü de budur. Osman b. Affân, vefat ettiği hastalığında İbn Mes'ûd'un yanına girdi ve Osman ona: "Neden şikâyetçisin?" dedi. [İbn Mes'ûd]: "Günahlarımdan" dedi. [Osman]: "Peki canın ne istiyor?" dedi. [İbn Mes'ûd]: "Rabbimin rahmetini" dedi. [Osman]: "Sana bir tabip çağırmayayım mı?" dedi. [İbn Mes'ûd]: "Tabip beni hasta etti..." dedi ve hadisi zikretti. Bu [rivayet], inşâallahu teâlâ Vâkıa [Suresi]'nin fazileti bahsinde eksiksiz olarak gelecektir. Vekî' zikredip şöyle dedi: Bize Ebû Hilâl, Muâviye b. Kurre'den anlattı; o şöyle dedi: Ebû'd-Derdâ hastalandı, onu ziyaret ettiler ve: "Sana bir tabip çağırmayayım mı?" dediler. O da: "Tabip beni yatağa düşürdü" dedi. er-Rebî' b. Huseym de bu görüşe varmıştır. Saîd b. Cübeyr rukyeleri mekruh görürdü. el-Hasan ise süt ve bal hariç bütün ilaçların içilmesini mekruh görürdü. Öncekiler (tedaviye cevaz verenler) bu hadise şöyle cevap vermişlerdir: Bunda bir delil yoktur; zira [yasakla] mekruh olan bir dağlama türünün kastedilmiş olması muhtemeldir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ahzâb günü okla vurulduğunda Übeyy'in kol damarını (ekhel) dağlamıştı. Ve daha önce geçtiği üzere: «Şifa üç şeydedir» buyurmuştur. Ayrıca [yasakla] Allah'ın Kitabı'nda bulunmayan rukyelerin kastedilmiş olması da muhtemeldir; zira [Allah] Teâlâ açıklaması geleceği üzere: { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ } “Biz Kur'an'dan şifa olan şeyi indiririz” buyurmuştur. [Nitekim Resûlullah da] açıklaması geleceği üzere ashabına rukye yapmış ve onlara rukye yapmayı emretmiştir.

الثَّامِنَةُ- ذَهَبَ مَالِكٌ وَجَمَاعَةُ أَصْحَابِهِ إِلَى أَنْ لَا زَكَاةَ فِي الْعَسَلِ وَإِنْ كَانَ مَطْعُومًا مُقْتَاتًا. وَاخْتَلَفَ فِيهِ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، وَالَذَى قَطَعَ بِهِ فِي قَوْلِهِ الْجَدِيدِ: أَنَّهُ لَا زَكَاةَ فِيهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ بِوُجُوبِ زَكَاةِ الْعَسَلِ فِي قَلِيلِهِ وَكَثِيرِهِ، لِأَنَّ النِّصَابَ عِنْدَهُ فِيهِ لَيْسَ بِشَرْطٍ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ: لَا شي فِيهِ حَتَّى يَبْلُغَ ثَمَانِيَةَ أَفْرَاقٍ، وَالْفَرْقُ سِتَّةٌ وَثَلَاثُونَ رِطْلًا مِنْ أَرْطَالِ الْعِرَاقِ. وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: فِي كُلِّ عَشَرَةِ أَزْقَاقٍ زِقٌّ، مُتَمَسِّكًا بِمَا رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" فِي الْعَسَلِ فِي كُلِّ عَشَرَةِ أَزْقَاقٍ زِقٌّ" قَالَ أَبُو عِيسَى: فِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ، وَلَا يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي هذا الباب كبير شي، وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ العلم: ليس في العسل شي. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ) أَيْ يَعْتَبِرُونَ، وَمِنَ الْعِبْرَةِ فِي النَّحْلِ بِإِنْصَافِ النَّظَرِ وَإِلْطَافِ الْفِكْرِ فِي عَجِيبِ أَمْرِهَا. فَيَشْهَدُ الْيَقِينَ بِأَنَّ مُلْهِمَهَا الصَّنْعَةَ اللَّطِيفَةَ مَعَ الْبِنْيَةِ الضَّعِيفَةِ، وَحِذْقَهَا بِاحْتِيَالِهَا فِي تَفَاوُتِ أَحْوَالِهَا هُوَ اللَّهُ ﷾، كَمَا قَالَ:" وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ" الْآيَةَ. ثُمَّ أَنَّهَا تَأْكُلُ الْحَامِضَ وَالْمُرَّ وَالْحُلْوَ وَالْمَالِحَ وَالْحَشَائِشَ الضَّارَّةَ، فَيَجْعَلُهُ اللَّهُ تَعَالَى عَسَلًا حُلْوًا وَشِفَاءً، وَفِي هذا دليل على قدرته.

Sekizincisi: Mâlik ve ashabından bir topluluk, yenilen ve temel gıda maddesi olan bir şey olsa dahi balda zekat olmadığı görüşüne varmışlardır. eş-Şâfiî'nin bu husustaki görüşü farklılık göstermiş, yeni kavlinde (kavl-i cedîd) kesin olarak belirttiği görüşü ise balda zekat olmadığı yönündedir. Ebû Hanîfe, kendi katında balda nisap şart olmadığı için azında da çoğunda da balın zekatının vacip olduğunu söylemiştir. Muhammed b. el-Hasan: “Sekiz ferak miktarına ulaşmadıkça onda bir şey yoktur; bir ferak ise Irak rıtlı ile otuz altı rıtıldır” demiştir. Ebû Yûsuf ise, et-Tirmizî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiği: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Balda her on tulumda bir tulum [zekat vardır]’ buyurdu” hadisine dayanarak her on tulumda bir tulum zekat olduğunu söylemiştir. Ebû Îsâ: “Bu hadisin senedinde söz vardır; bu babda Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den kayda değer sahih bir şey nakledilmemiştir. İlim ehlinin çoğuna göre amel buna göredir; Ahmed ve İshâk da bu görüştedir. İlim ehlinden bazıları ise: ‘Balda hiçbir zekat yoktur’ demiştir” demiştir. Dokuzuncusu: Yüce Allah'ın: {إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} “Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için kesin bir ibret vardır” buyruğudur; yani ibret alan kimseler için demektir. Arıdaki ibretlerden biri; onun şaşırtıcı durumuna insaflı bir nazarla bakmak ve ince bir tefekkürle yaklaşmaktır. Böylece zayıf yapısına rağmen ona bu ince sanatı ilham edenin, değişken hallerindeki ustalığını ve becerisini verenin, ayette: {وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ} “Rabbin bal arısına vahyetti” buyurduğu gibi Allah azze ve celle olduğuna yakinen şahitlik eder. Ayrıca arı ekşiyi, acıyı, tatlıyı, tuzluyu ve zararlı otları yer; Allah Teâlâ ise onu tatlı bir bala ve şifaya dönüştürür. İşte bunda O'nun kudretine kesin bir delil vardır.

[سورة النحل (١٦): آية ٧٠]

[Nahl Suresi (16), Ayet 70]

وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٧٠)

{وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٧٠)} “Sizi Allah yarattı, sonra sizi vefat ettirecektir. İçinizden kimi de -bildikten sonra bir şey bilmesin diye- ömrün en düşkün çağına ulaştırılır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ) بَيِّنٌ مَعْنَاهُ. (وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ) يَعْنِي أَرْدَأَهُ وَأَوْضَعَهُ. وَقِيلَ: الَّذِي يُنْقِصُ قُوَّتَهُ وَعَقْلَهُ وَيُصَيِّرُهُ إِلَى الْخَرَفِ وَنَحْوِهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي إِلَى أَسْفَلِ الْعُمُرِ، يَصِيرُ كَالصَّبِيِّ الَّذِي لَا عَقْلَ لَهُ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَتَعَوَّذُ يقول:

Yüce Allah'ın: {وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ} “Sizi Allah yarattı, sonra sizi vefat ettirecektir” buyruğunun anlamı açıktır. {وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ} “İçinizden kimi de ömrün en düşkün çağına ulaştırılır” yani en kötüsüne ve en aşağısına [ulaştırılır]. Bunun, [insanın] kuvvetini ve aklını eksilten, onu bunaklığa ve benzeri durumlara sevk eden [yaş] olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Yani ömrün en aşağı derecesine [ulaştırılır], aklı ermeyen bir çocuk gibi olur. [Bütün bu] anlamlar birbirine yakındır. Sahîh-i Buhârî'de Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [şöyle dua ederek Allah'a] sığınırdı:

اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْكَسَلِ وَأَعُوذُ بِكَ مِنَ الْجُبْنِ وَأَعُوذُ بِكَ مِنَ الْهَرَمِ وَأَعُوذُ بِكَ مِنَ الْبُخْلِ". وَفِي حَدِيثِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ" وَأَعُوذُ بِكَ أَنْ أُرَدَّ إلى أرذل العمر" الحديث. خرجه البخار ي. (لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً) أَيْ يَرْجِعُ إِلَى حَالَةِ الطُّفُولِيَّةِ فَلَا يَعْلَمُ مَا كَانَ يَعْلَمُ قَبْلُ مِنَ الْأُمُورِ لِفَرْطِ الْكِبَرِ. وَقَدْ قِيلَ: هَذَا لَا يَكُونُ لِلْمُؤْمِنِ، لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يُنْزَعُ عَنْهُ عِلْمُهُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لِكَيْلَا يَعْمَلَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا، فَعَبَّرَ عَنِ الْعَمَلِ بِالْعِلْمِ لِافْتِقَارِهِ إِلَيْهِ، لِأَنَّ تَأْثِيرَ الْكِبَرِ فِي عَمَلِهِ أَبْلَغُ مِنْ تَأْثِيرِهِ فِي عِلْمِهِ. وَالْمَعْنَى الْمَقْصُودُ الِاحْتِجَاجُ عَلَى مُنْكِرِي الْبَعْثِ، أَيِ الَّذِي رَدَّهُ إِلَى هَذِهِ الْحَالِ قَادِرٌ على أن يميته ثم يحييه.

“Allahım! Tembellikten Sana sığınırım, korkaklıktan Sana sığınırım, ihtiyarlıktan Sana sığınırım ve cimrilikten Sana sığınırım.” Sa‘d b. Ebî Vakkâs'ın hadisinde ise: “...ve ömrün en düşkün çağına ulaştırılmaktan Sana sığınırım” ifadesi yer almaktadır; hadisi el-Buhârî tahric etmiştir. {لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً} “Bildikten sonra bir şey bilmesin diye” yani çocukluk haline döner de aşırı yaşlılık sebebiyle daha önce bildiği işleri bilemez hale gelir. Şöyle de denilmiştir: Bu durum mümin için söz konusu olmaz; çünkü müminin ilmi kendisinden çekilip alınmaz. Mananın “bildikten sonra hiçbir şey amel edemesin/yapamasın diye” olduğu da söylenmiştir; amele olan ihtiyacından ötürü amel ilimle ifade edilmiştir, çünkü yaşlılığın amele olan tesiri ilme olan tesirinden daha belirgindir. Kastedilen asıl mana ise öldükten sonra dirilmeyi inkar edenlere karşı delil getirmektir; yani insanı bu hale döndüren Zat, onu öldürmeye ve sonra tekrar diriltmeye de kadirdir.

[سورة النحل (١٦): آية ٧١]

[Nahl Suresi (16), Ayet 71]

وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٧١)

{وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٧١)} “Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı. Üstün kılınanlar, ellerinin altındakilerle onda eşit olsunlar diye rızıklarını onlara aktarıp vermezler. Öyleyken Allah'ın nimetini mi inkar ediyorlar?”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ) أَيْ جَعَلَ مِنْكُمْ غَنِيًّا وفقيرا وَحُرًّا وَعَبْدًا. (فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا) أَيْ فِي الرِّزْقِ. (بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ) أَيْ لَا يَرُدُّ الْمَوْلَى عَلَى مَا مَلَكَتْ يَمِينُهُ مِمَّا رُزِقَ شَيْئًا حَتَّى يَسْتَوِيَ الْمَمْلُوكُ وَالْمَالِكُ فِي الْمَالِ. وَهَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِعَبَدَةِ الْأَصْنَامِ، أَيْ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَبِيدُكُمْ مَعَكُمْ سَوَاءٌ فَكَيْفَ تَجْعَلُونَ عَبِيدِي مَعِي سَوَاءً، فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ يُشْرِكُهُمْ عَبِيدُهُمْ فِي أَمْوَالِهِمْ لَمْ يَجُزْ لَهُمْ أَنْ يُشَارِكُوا اللَّهَ تَعَالَى فِي عِبَادَةِ غَيْرِهِ مِنَ الْأَوْثَانِ وَالْأَنْصَابِ وَغَيْرِهِمَا مِمَّا عُبِدَ، كَالْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ وَهُمْ عَبِيدُهُ وَخَلْقُهُ. حَكَى مَعْنَاهُ الطَّبَرِيُّ، وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمْ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي نَصَارَى نَجْرَانَ حِينَ قَالُوا عِيسَى ابْنُ اللَّهِ فَقَالَ اللَّهُ لَهُمْ:" فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ" أَيْ لَا يَرُدُّ الْمَوْلَى عَلَى مَا مَلَكَتْ يَمِينُهُ مِمَّا رُزِقَ حَتَّى يَكُونَ الْمَوْلَى وَالْعَبْدُ فِي الْمَالِ شَرَعًا سَوَاءً، فَكَيْفَ تَرْضَوْنَ لِي مَا لَا تَرْضَوْنَ لِأَنْفُسِكُمْ فَتَجْعَلُونَ لِي وَلَدًا

Yüce Allah'ın: {وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ} “Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı” buyruğu; yani kiminizi zengin, kiminizi fakir; kiminizi hür, kiminizi de köle kıldı demektir. {فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا} “Üstün kılınanlar...” yani rızıkta üstün kılınanlar, {بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ} “...rızıklarını ellerinin altındakilere aktarıp veren değillerdir” yani efendi, köle ile mal sahibi malda eşitlensin diye rızıklandırıldığı şeyden elinin altındaki köleye vermez. Bu, Allah'ın putperestlere verdiği bir misaldir; yani: Madem köleleriniz sizinle eşit olamıyor, o halde nasıl olur da Benim kullarımı Benimle eşit kılarsınız? Köleleri kendi mallarına ortak olamazken, melekler ve peygamberler gibi O'nun kulu ve mahluku olan putlar, dikili taşlar ve tapınılan diğer varlıkları ibadette Allah Teâlâ'ya ortak koşmaları onlara asla caiz olmaz. Bu manayı et-Taberî nakletmiş olup İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve başkaları da böyle söylemiştir. Yine İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bu ayet, Necrân Hristiyanlarının: “İsa Allah'ın oğludur” dedikleri zaman onlar hakkında inmiştir. Bunun üzerine Allah onlara: {فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ} “Üstün kılınanlar, ellerinin altındakilere rızıklarını aktarıp veren değillerdir” buyurmuştur; yani efendi ile köle malda eşit olsunlar diye efendi rızıklandırıldığı şeyden kölesine aktarmaz. O halde kendiniz için razı olmadığınız bir şeyi Bana nasıl reva görüp de kullarımdan

مِنْ عَبِيدِي. وَنَظِيرُهَا" ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ شُرَكاءَ فِي مَا رَزَقْناكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ " عَلَى مَا يَأْتِي. وَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَمْلِكُ، عَلَى مَا يَأْتِي أنفا.

Benim için çocuk ediniyorsunuz? Bunun benzeri, ileride geleceği üzere: {ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ شُرَكاءَ فِي مَا رَزَقْناكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ} “O, size kendi nefislerinizden bir misal getirdi: Size verdiğimiz rızıklarda ellerinizin altındakilerden ortaklarınız var mıdır ki onda eşit olasınız?” ayetidir. Bu durum, az sonra geleceği üzere kölenin mülk sahibi olamayacağına delalet etmiştir.

[سورة النحل (١٦): آية ٧٢]

[Nahl Suresi (16), Ayet 72]

وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ (٧٢)

{وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ (٧٢)} “Allah size kendi nefislerinizden eşler kıldı; eşlerinizden de sizin için oğullar ve torunlar/hizmetçiler var etti ve sizi temiz rızıklardan rızıklandırdı. Şimdi onlar batıla inanıp Allah'ın nimetine karşı nankörlük mü ediyorlar?”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً) جَعَلَ بِمَعْنَى خَلَقَ وَقَدْ تَقَدَّمَ." مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً" يَعْنِي آدَمَ خَلَقَ مِنْهُ حَوَّاءَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ، أَيْ مِنْ جِنْسِكُمْ وَنَوْعِكُمْ وَعَلَى خِلْقَتِكُمْ، كَمَا قَالَ:" لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ " أَيْ مِنَ الْآدَمِيِّينَ. وَفِي هَذَا رَدٌّ عَلَى الْعَرَبِ الَّتِي كَانَتْ تَعْتَقِدُ أَنَّهَا كَانَتْ تَزَوَّجُ الْجِنَّ وَتُبَاضِعُهَا، حَتَّى رُوِيَ أَنَّ عَمْرَو بْنَ هِنْدٍ تَزَوَّجَ منهم غولا وكان يخبؤها عَنِ الْبَرْقِ لِئَلَّا تَرَاهُ فَتَنْفِرَ، فَلَمَّا كَانَ فِي بَعْضِ اللَّيَالِي لَمَعَ الْبَرْقُ وَعَايَنَتْهُ السِّعْلَاةُ فَقَالَتْ: عَمْرٌو! وَنَفَرَتْ، فَلَمْ يَرَهَا أَبَدًا. وَهَذَا مِنْ أَكَاذِيبِهَا، وَإِنْ كَانَ جَائِزًا فِي حُكْمِ اللَّهِ وَحِكْمَتِهِ فَهُوَ رَدٌّ عَلَى الْفَلَاسِفَةِ الَّذِينَ ينكرون وجود الجان وَيُحِيلُونَ طَعَامَهُمْ. (أَزْواجاً) زَوْجُ الرَّجُلِ هِيَ ثَانِيَتُهُ، فَإِنَّهُ فَرْدٌ فَإِذَا انْضَافَتْ إِلَيْهِ كَانَا زَوْجَيْنِ، وَإِنَّمَا جُعِلَتِ الْإِضَافَةُ إِلَيْهِ دُونَهَا لِأَنَّهُ أَصْلُهَا في الوجود كما تقدم.

Yüce Allah'ın: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً} “Allah size kendi nefislerinizden eşler kıldı” buyruğunda geçen "ce'ale" (جَعَلَ) kelimesi "yarattı" anlamındadır ve [bunun açıklaması] daha önce geçmişti. "Kendi nefislerinizden eşler" ifadesi, Âdem'den Havvâ'yı yarattı demektir. Bir görüşe göre ise anlam şudur: Sizin için kendi nefislerinizden, yani kendi cinsinizden, türünüzden ve sizin yaratılışınız üzere [eşler] kıldı; nitekim Yüce Allah: {لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ} “Andolsun, size kendi içinizden bir elçi gelmiştir” yani insanlardan [bir elçi gelmiştir] buyurmuştur. Bunda, cinlerle evlenildiğine ve onlarla cinsel ilişkide bulunulduğuna inanan Araplara bir reddiye vardır. Hatta rivayet edildiğine göre Amr b. Hind cinlerden bir gul (gulyabani) ile evlenmiş ve şimşeği görmesin de ürküp kaçmasın diye onu şimşekten saklarmış. Gecelerden bir gece şimşek çakıp da si'lât (dişi gulyabani) onu görünce: "Amr!" deyip kaçmış ve [Amr] onu bir daha asla görememiştir. Bu [anlatılan], onların uydurmalarındandır. Her ne kadar Allah'ın takdiri ve hikmetinde [böyle bir şey] caiz olsa da cinlerin varlığını inkâr eden ve onların beslenmelerini imkânsız gören felsefecilere de bir reddiyedir. {أَزْواجاً} "Eşler": Kişinin zevcesi onun ikincisidir. Zira adam tektir; kadın ona eklendiğinde bir çift (zevcân) olurlar. İzafetin kadına değil de erkeğe nispet edilmesi ise daha önce geçtiği üzere erkeğin varlık bakımından kadının aslı olmasından dolayıdır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً) فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ) ظَاهِرٌ فِي تَعْدِيدِ النِّعْمَةِ فِي الْأَبْنَاءِ، وَوُجُودُ الْأَبْنَاءِ يَكُونُ مِنْهُمَا مَعًا، وَلَكِنَّهُ لَمَّا كَانَ خَلْقُ الْمَوْلُودِ فِيهَا وَانْفِصَالُهُ عَنْهَا أُضِيفَ إِلَيْهَا، وَلِذَلِكَ تَبِعَهَا فِي الرِّقِّ وَالْحُرِّيَّةِ وَصَارَ مِثْلَهَا فِي الْمَالِيَّةِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: سَمِعْتُ إِمَامَ الْحَنَابِلَةِ بِمَدِينَةِ السَّلَامِ أَبَا الْوَفَاءِ عَلِيَّ بْنَ عُقَيْلٍ يَقُولُ: إِنَّمَا تَبِعَ الْوَلَدُ الْأُمَّ فِي الْمَالِيَّةِ وَصَارَ بِحُكْمِهَا فِي الرِّقِّ وَالْحُرِّيَّةِ، لِأَنَّهُ انْفَصَلَ عَنِ الْأَبِ نُطْفَةً لَا قِيمَةَ لَهُ وَلَا مَالِيَّةَ فِيهِ وَلَا مَنْفَعَةَ، وَإِنَّمَا اكْتَسَبَ مَا اكْتَسَبَ بِهَا وَمِنْهَا فَلِأَجْلِ ذَلِكَ تَبِعَهَا. كَمَا لَوْ أكل رجل تمر فِي أَرْضِ رَجُلٍ وَسَقَطَتْ مِنْهُ نَوَاةٌ فِي الْأَرْضِ مِنْ يَدِ الْآكِلِ فَصَارَتْ نَخْلَةً فَإِنَّهَا مِلْكُ صَاحِبِ الْأَرْضِ دُونَ الْآكِلِ بِإِجْمَاعٍ مِنَ الْأُمَّةِ لِأَنَّهَا انْفَصَلَتْ عَنِ الْآكِلِ وَلَا قِيمَةَ لَهَا. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَحَفَدَةً" رَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ قَالَ: وَسَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" بَنِينَ وَحَفَدَةً" قَالَ: الْحَفَدَةُ الْخَدَمُ وَالْأَعْوَانُ فِي رَأْيِي. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَحَفَدَةً" قَالَ هُمُ الْأَعْوَانُ، مَنْ أَعَانَكَ فَقَدْ حَفَدَكَ. قِيلَ لَهُ: فَهَلْ تَعْرِفُ العرب ذلك؟ قال نعم وتقول! أو ما سَمِعْتَ قَوْلَ الشَّاعِرِ:

Yüce Allah'ın: {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً} “Eşlerinizden de sizin için oğullar ve torunlar/hizmetçiler var etti” buyruğunda beş mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ} “Eşlerinizden de sizin için oğullar var etti” buyruğu, evlatlar hususundaki nimeti sayıp dökme noktasında açıktır. Çocukların varlığı her ikisinden birden meydana gelir; fakat çocuğun yaratılışı kadında gerçekleştiği ve ondan ayrıldığı için kadına izafe edilmiştir; işte bu sebeple çocuk kölelik ve hürriyet hususunda anneye tabi olmuş ve malî değer açısından onun gibi olmuştur. İbnu'l-Arabî şöyle demiştir: Selam şehri Bağdat'taki Hanbelîlerin imamı Ebû'l-Vefâ Ali b. Akîl'in şöyle dediğini işittim: “Çocuğun malî değer hususunda anneye tabi olması ve kölelik ile hürriyette onun hükmünü alması; ancak babadan hiçbir değeri, malî karşılığı ve menfaati olmayan bir meni damlası olarak ayrılması, kazandığı her şeyi anne sebebiyle ve ondan kazanması nedeniyledir; işte bu yüzden anneye tabi olmuştur. Tıpkı bir adamın başka bir adamın arazisinde hurma yiyip de yiyenin elinden yere düşen bir çekirdeğin ağaç olması durumunda, ümmetin icmasıyla o ağacın yiyene değil de arazi sahibine ait olması gibidir; zira o çekirdek yiyenden hiçbir değeri olmaksızın ayrılmıştır.” İkincisi: Yüce Allah'ın: {وَحَفَدَةً} “ve hafede...” buyruğudur. İbnü'l-Kâsım, Mâlik'ten rivayetle dedi ki: Ona Yüce Allah'ın: {بَنِينَ وَحَفَدَةً} “oğullar ve hafede” buyruğunu sordum; o: “Benim görüşüme göre hafede, hizmetçiler ve yardımcılardır” dedi. İbn Abbâs'tan da Yüce Allah'ın: {وَحَفَدَةً} buyruğu hakkında: “Onlar yardımcılardır; kim sana yardım ederse sana hafede olmuştur (hizmet etmiştir)” dediği rivayet edilmiştir. Kendisine: “Araplar bunu bilir mi?” denilince, o: “Evet, bilirler ve söylerler de! Şairin şu sözünü işitmedin mi?” demiştir:

حَفَدَ الْوَلَائِدُ حَوْلَهُنَّ وَأَسْلَمَتْ ... بِأَكُفِّهِنَّ أَزِمَّةَ الْأَجْمَالِ

“Cariyeler onların etrafında hızla hizmet etti; develerin yularlarını da elleriyle teslim ettiler.”

أَيْ أَسْرَعْنَ الْخِدْمَةَ. وَالْوَلَائِدُ: الْخَدَمُ، الْوَاحِدَةُ وَلِيدَةٌ، قَالَ الْأَعْشَى:

Yani hizmete koştular. Velâid: Hizmetçiler demektir, tekili velîdedir. el-A‘şâ şöyle demiştir:

كَلَّفْتُ مَجْهُولَهَا نُوقًا يَمَانِيَةً ... إِذَا الْحُدَاةُ عَلَى أَكْسَائِهَا حَفَدُوا

“Deveciler arkalarından hızla koşturduklarında / O çölün bilinmezliklerine Yemen develerini sürdüm.”

أَيْ أَسْرَعُوا. وَقَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: الْحَفَدَةُ عِنْدَ الْعَرَبِ الْأَعْوَانُ، فَكُلُّ مَنْ عَمِلَ عَمَلًا أَطَاعَ فِيهِ وَسَارَعَ فَهُوَ حَافِدٌ، قَالَ: وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ" إِلَيْكَ نَسْعَى وَنَحْفِدُ"، وَالْحَفَدَانُ السُّرْعَةُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: الْحَفْدُ الْعَمَلُ وَالْخِدْمَةُ. وَقَالَ الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ: الْحَفَدَةُ عِنْدَ الْعَرَبِ الْخَدَمُ، وَقَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: قِيلَ الْحَفَدَةُ أَوْلَادُ الْأَوْلَادِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ الْأَخْتَانِ، قَالَهُ ابْنُ مسعود وعلقمة وأبو الضحا وسعيد بن جبير وإبراهيم،

Yani hızlandılar. İbn Arefe şöyle demiştir: "Arapların nezdinde el-hafede (الْحَفَدَةُ), yardımcılar demektir. Bir işte itaat ederek ve aceleyle çalışan herkes hâfid (حَافِدٌ)dir." Yine şöyle demiştir: Onların, "Yalnızca Sana koşar ve [hizmetine] ivedilikle sarılırız" sözü de bu köktendir. el-Hafedân ise sürat demektir. Ebû Ubeyd: "el-Hafd, amel ve hizmettir" demiştir. Halîl b. Ahmed: "Arapların nezdinde el-hafede, hizmetçiler demektir" demiş; Mücâhid de bu görüşü belirtmiştir. el-Ezherî şöyle demiştir: "el-Hafede'nin torunlar (çocukların çocukları) olduğu da söylenmiştir." Bu görüş İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet edilmiştir. Damatlar olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Mes‘ûd, Alkame, Ebü'd-Duhâ, Saîd b. Cübeyr ve İbrâhîm [en-Nehaî] söylemiştir,

وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Şairin şu sözü de bu kabildendir:

فَلَوْ أَنَّ نَفْسِي طَاوَعَتْنِي لَأَصْبَحَتْ ... لَهَا حَفَدٌ مَا يُعَدُّ كَثِيرُ

“Eğer nefsim bana boyun eğseydi, / Sayılamayacak kadar çok damatları (hafedi) olurdu.”

وَلَكِنَّهَا نَفْسٌ عَلَيَّ أَبِيَّةٌ ... عَيُوفٌ لِإِصْهَارِ اللِّئَامِ قَذُورُ

“Fakat o bana karşı boyun eğmeyen, / Aşağılık kimselere damat vermekten tiksinen ve sakınan bir nefistir.”

وَرَوَى زِرٌّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: الْحَفَدَةُ الْأَصْهَارُ، وَقَالَهُ إِبْرَاهِيمُ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: الْخَتَنُ مَنْ كَانَ مِنْ قِبَلِ الْمَرْأَةِ، مِثْلُ أَبِيهَا وَأَخِيهَا وَمَا أَشْبَهَهُمَا، وَالْأَصْهَارُ مِنْهَا جَمِيعًا. يُقَالُ: أَصْهَرَ فُلَانٌ إِلَى بَنِي فُلَانٍ وَصَاهَرَ. وَقَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ هُمُ الْأَخْتَانُ، يَحْتَمِلُ الْمَعْنَيَيْنِ جَمِيعًا. يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ أَرَادَ أَبَا الْمَرْأَةِ وَمَا أَشْبَهَهُ مِنْ أَقْرِبَائِهَا، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ أَرَادَ وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَبَنَاتٍ تُزَوِّجُونَهُنَّ، فَيَكُونُ لَكُمْ بِسَبَبِهِنَّ أَخْتَانٌ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: الحفدة من نفع الرجال مِنْ وَلَدِهِ، وَأَصْلُهُ مِنْ حَفَدَ يَحْفِدُ (بِفَتْحِ الْعَيْنِ فِي الْمَاضِي وَكَسْرِهَا فِي الْمُسْتَقْبَلِ) إِذَا أَسْرَعَ فِي سَيْرِهِ، كَمَا قَالَ كَثِيرٌ:

Zirr, Abdullah'tan rivayet ettiğine göre o: “Hafede hısımlardır (damatlardır)” demiştir; İbrâhîm de böyle söylemiştir ki manalar birbirine yakındır. el-Asmaî şöyle demiştir: Haten, kadının tarafından olan babası, erkek kardeşi ve benzeri kimselerdir; ashâr ise her iki tarafın hısımlarını kapsar. “Filan kimse filanoğullarına damat oldu/hısım oldu” denilir. Abdullah'ın “onlar damatlardır” sözü her iki manayı da içerebilir: Kadının babasını ve onun benzeri akrabalarını kastetmiş olması muhtemel olduğu gibi; “eşlerinizden sizin için oğullar ve kendilerini evlendireceğiniz kızlar var etti de onlar sebebiyle damatlarınız oldu” manasını kastetmiş olması da muhtemeldir. İkrime şöyle demiştir: Hafede, kişinin evladından kendisine faydası dokunan kimsedir; aslı ise yürüyüşünde hızlandığı zaman kullanılan “hafede yahfidu” (geçmiş zamanda ayın harfinin fethası, gelecek zamanda kesrasıyla) fiilindendir; nitekim Küseyyir şöyle demiştir:

حَفَدَ الْوَلَائِدُ بَيْنَهُنَّ ...

“Cariyeler onların arasında hızla hizmet etti...”

الْبَيْتَ.

beyti sonuna kadar.

وَيُقَالُ: حَفَدَتْ وَأَحْفَدَتْ، لُغَتَانِ إِذَا خَدَمَتْ. وَيُقَالُ: حَافِدٌ وَحَفَدٌ، مِثْلَ خَادِمٍ وَخَدَمٌ، وَحَافِدٌ وَحَفَدَةٌ مِثْلَ كَافِرٍ وَكَفَرَةٍ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَمَنْ جَعَلَ الْحَفَدَةَ الْخَدَمَ جَعَلَهُ مُنْقَطِعًا مِمَّا قَبْلَهُ يَنْوِي بِهِ التَّقْدِيمَ، كَأَنَّهُ قَالَ: جَعَلَ لَكُمْ حَفَدَةً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بنين. قلت: ما قال الْأَزْهَرِيُّ مِنْ أَنَّ الْحَفَدَةَ أَوْلَادُ الْأَوْلَادِ هُوَ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ بَلْ نَصُّهُ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ:" وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً" فَجَعَلَ الْحَفَدَةَ وَالْبَنِينَ مِنْهُنَّ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الْأَظْهَرُ عِنْدِي فِي قَوْلِهِ" بَنِينَ وَحَفَدَةً" أَنَّ الْبَنِينَ أَوْلَادُ الرَّجُلِ لِصُلْبِهِ وَالْحَفَدَةَ أَوْلَادُ وَلَدِهِ، وَلَيْسَ فِي قُوَّةِ اللَّفْظِ أَكْثَرَ مِنْ هَذَا، وَيَكُونُ تَقْدِيرُ الْآيَةِ عَلَى هَذَا: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَمِنَ الْبَنِينِ حَفَدَةً. وَقَالَ مَعْنَاهُ الْحَسَنُ. الثَّالِثَةُ- إِذَا فَرَّعْنَا عَلَى قَوْلِ مُجَاهِدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَمَالِكٍ وَعُلَمَاءِ اللُّغَةِ فِي قَوْلِهِمْ إِنَّ الْحَفَدَةَ الْخَدَمُ وَالْأَعْوَانُ، فَقَدْ خَرَجَتْ خِدْمَةُ الْوَلَدِ وَالزَّوْجَةِ مِنَ الْقُرْآنِ بِأَبْدَعِ بَيَانٍ، قاله ابن العربي

Hizmet etti anlamında hem 'hafadet' (حَفَدَتْ) hem de 'ahfedet' (أَحْفَدَتْ) denir ki bunlar iki ayrı lügattir. Tıpkı 'hâdim' (خَادِم) ve 'hadem' (خَدَم) dendiği gibi 'hâfid' (حَافِد) ve 'hafed' (حَفَد) de denir; 'kâfir' (كَافِر) ve 'kefere' (كَفَرَة) dendiği gibi 'hâfid' (حَافِد) ve 'hafede' (حَفَدَة) de denir. el-Mehdevî şöyle demiştir: "'Hafede' kelimesini hizmetçiler olarak kabul eden kimse, takdimi niyet ederek onu öncesinden munkatı' (bağımsız bir cümle) kılmış olur; sanki şöyle demiş gibi olur: [Allah] size hizmetçiler kıldı ve eşlerinizden de size oğullar kıldı." Derim ki: Ezherî'nin 'hafede'nin torunlar (çocukların çocukları) olduğuna dair söylediği görüş, Kur'an'ın zahiri, hatta açık nassıdır. Görmez misin ki O: { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً } “Ve sizin için eşlerinizden oğullar ve torunlar kıldı” buyurarak torunları da oğulları da onlardan (eşlerden) kılmıştır. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: "Bana göre: { بَنِينَ وَحَفَدَةً } “Oğullar ve torunlar” kavlinde en zahir olan, 'benîn'in kişinin kendi sulbünden olan çocukları, 'hafede'nin ise çocuğunun çocukları (torunları) olmasıdır. Lafzın delalet gücünde bundan fazlası yoktur. Buna göre ayetin takdiri şöyle olur: [Allah] size eşlerinizden oğullar, oğullardan da torunlar kıldı." el-Hasan da bu manada söylemiştir. Üçüncü [Mesele]- Mücâhid, İbn Abbâs, Mâlik ve dil âlimlerinin 'hafede'nin hizmetçiler ve yardımcılar olduğu yönündeki sözlerine dayanırsak, çocuğun ve eşin [kocaya] hizmet etmesi Kur'an'dan en bedî' (eşsiz) bir beyanla çıkmış (sabit olmuş) olur; bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir.

رَوَى الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ أَنَّ أَبَا أُسَيْدٍ السَّاعِدِيَّ دَعَا النَّبِيَّ ﷺ لِعُرْسِهِ فَكَانَتِ امْرَأَتُهُ خَادِمَهُمْ ... الْحَدِيثَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ" هُودٍ ". وَفِي الصَّحِيحِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: أَنَا فَتَلْتُ قَلَائِدَ بُدْنِ النَّبِيِّ ﷺ بِيَدِي. الْحَدِيثَ. وَلِهَذَا قَالَ عُلَمَاؤُنَا: عَلَيْهَا أَنْ تَفْرِشَ الْفِرَاشَ وَتَطْبُخَ الْقِدْرَ وَتَقُمَّ الدَّارَ، بِحَسَبِ حَالِهَا وَعَادَةِ مِثْلِهَا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها " فَكَأَنَّهُ جَمَعَ لَنَا فِيهَا السَّكَنَ وَالِاسْتِمْتَاعَ وَضَرْبًا مِنَ الْخِدْمَةِ بِحَسَبِ جَرْيِ الْعَادَةِ. الرَّابِعَةُ- وَيَخْدِمُ الرَّجُلُ زَوْجَتَهُ فِيمَا خَفَّ مِنَ الْخِدْمَةِ وَيُعِينُهَا، لِمَا رَوَتْهُ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَكُونُ فِي مِهْنَةِ أَهْلِهِ فَإِذَا سَمِعَ الْأَذَانَ خَرَجَ. وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ: وَيُعِينُهَا. وَفِي أَخْلَاقِ النَّبِيِّ ﷺ: أَنَّهُ كَانَ يَخْصِفُ النعل ويقم البيت ويخيط الصوب. وَقَالَتْ عَائِشَةُ وَقَدْ قِيلَ لَهَا: مَا كَانَ يَعْمَلُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي بَيْتِهِ؟ قَالَتْ: كَانَ بَشَرًا مِنَ الْبَشَرِ يَفْلِي ثَوْبَهُ وَيَحْلُبُ شَاتَهُ وَيَخْدِمُ نَفْسَهُ. الْخَامِسَةُ- وَيُنْفِقُ عَلَى خَادِمَةٍ وَاحِدَةٍ، وَقِيلَ: عَلَى أَكْثَرَ، على قدر الثروة والمزلة. وَهَذَا أَمْرٌ دَائِرٌ عَلَى الْعُرْفِ الَّذِي هُوَ أَصْلٌ مِنْ أُصُولِ الشَّرِيعَةِ، فَإِنَّ نِسَاءَ الْأَعْرَابِ وسكان البوادي يخدمن أزواجهن (حتى فِي اسْتِعْذَابِ الْمَاءِ وَسِيَاسَةِ الدَّوَابِّ، وَنِسَاءَ الْحَوَاضِرِ يَخْدُمُ الْمُقِلُّ مِنْهُمْ زَوْجَتَهُ فِيمَا خَفَّ وَيُعِينُهَا، وأما أهل الثروة فيخدمون أزواجهم وَيَتَرَفَّهْنَ مَعَهُمْ إِذَا كَانَ لَهُمْ مَنْصِبُ ذَلِكَ، فَإِنْ كَانَ أَمْرًا مُشْكِلًا شَرَطَتْ عَلَيْهِ الزَّوْجَةُ ذَلِكَ، فَتُشْهِدُ أَنَّهُ قَدْ عَرَفَ أَنَّهَا مِمَّنْ لا تخدم نفسها فالتزم أحد أمها، فَيُنَفَّذُ ذَلِكَ وَتَنْقَطِعُ الدَّعْوَى فِيهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ) أَيْ مِنَ الثِّمَارِ وَالْحُبُوبِ وَالْحَيَوَانِ. (أَفَبِالْباطِلِ) يَعْنِي الْأَصْنَامَ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. (يُؤْمِنُونَ) قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ بِالْيَاءِ. وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرحمن بالتاء (وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ) أي بالإسلام. (هُمْ يَكْفُرُونَ).

Buhârî ve başkaları Sehl b. Sa‘d'dan rivayet etmiştir: Ebû Useyd es-Sâidî, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i düğününe davet etti; hanımı da onlara hizmet ediyordu... Hadisin devamı vardır; bu rivayet Hûd suresinde geçmişti. Sahîh'te Âişe'den [şöyle dediği] rivayet edilmiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kurbanlık develerinin gerdanlıklarını kendi elimle büktüm.” Hadisin devamı vardır. Bundan dolayı âlimlerimiz şöyle demiştir: Kadının kendi durumuna ve emsalinin örfüne göre yatağı sermesi, tencereyi kaynatması (yemek pişirmesi) ve evi süpürmesi gerekir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها} “Kendisiyle huzur bulsun diye ondan eşini yarattı”. Âdeta Yüce Allah kadın konusunda bizim için huzur bulmayı, faydalanmayı ve örfün cereyanına göre bir çeşit hizmeti bir araya getirmiştir. Dördüncü [Mesele]- Erkek de hafif işlerde eşine hizmet eder ve ona yardımcı olur. Nitekim Âişe'nin rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ailesinin işiyle meşgul olurdu; ezanı işittiğinde ise [namaza] çıkardı. Mâlik'in “Ona yardımcı olur” şeklindeki ifadesi de böyledir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ahlakı arasında ayakkabısını tamir etmesi, evi süpürmesi ve elbisesini dikmesi de vardı. Kendisine: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem evinde ne yapardı?” diye sorulduğunda Âişe: “O da insanlardan bir insandı; elbisesini temizler, koyununu sağar ve kendi hizmetini bizzat görürdü” demiştir. Beşinci [Mesele]- [Koca], servetine ve eşinin konumuna göre bir hizmetçinin, hatta duruma göre birden fazlasının nafakasını temin eder. Bu, şeriatın asıllarından biri olan örfe bağlı bir meseledir. Zira bedevi kadınları ve çöl sakinleri, tatlı su getirme ve binek hayvanlarının bakımına kadar kocalarına hizmet ederler. Şehir halkına gelince; durumu dar olan kimse hafif işlerde eşine hizmet eder ve yardımcı olur. Servet sahipleri ise eşlerine hizmetçi tutarlar ve bu konuma sahip iseler kadınlar onların yanında rahat bir hayat sürerler. Şayet bu durum ihtilaflı olursa, kadın bunu [nikâh esnasında] şart koşar; kendisinin bizzat hizmet görmeyecek [bir konumda] olduğunu kocasının bildiğine şahit tutar, koca da [hizmetçi tutma] meselesini üstlenir; böylece bu şart yürürlüğe girer ve bu husustaki dava/ihtilaf son bulur. Yüce Allah'ın: {وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ} “Ve sizi temiz şeylerden rızıklandırdı” buyruğu; yani meyvelerden, tahıllardan ve hayvanlardan [rızıklandırdı] demektir. {أَفَبِالْباطِلِ} “Hâlâ bâtıla”; İbn Abbâs'ın belirttiğine göre bundan kasıt putlardır. {يُؤْمِنُونَ} “inanıyorlar da”; cumhurun kıraati “ye” (يُؤْمِنُونَ) iledir. Ebû Abdurrahman ise “te” (تُؤْمِنُونَ) ile okumuştur. {وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ} “Allah'ın nimetine”; yani İslam'a, {هُمْ يَكْفُرُونَ} “nankörlük mü ediyorlar?”.

[سورة النحل (١٦): الآيات ٧٣ الى ٧٤]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 73-74]

وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ (٧٣) فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٧٤)

{وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ (٧٣) فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٧٤)} “Onlar Allah'ı bırakıp göklerden ve yerden kendilerine zerre kadar rızık verme gücü olmayan ve buna güçleri de yetmeyen şeylere tapıyorlar. (73) Artık Allah'a benzerler koşmaya kalkışmayın! Şüphesiz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz. (74)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ (٧٣) فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٧٤) قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ) يَعْنِي الْمَطَرَ. (وَالْأَرْضِ) يَعْنِي النَّبَاتَ. (شَيْئاً) قَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ بَدَلٌ مِنَ الرِّزْقِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِإِيقَاعِ الرِّزْقِ عَلَيْهِ، أَيْ يَعْبُدُونَ مَا لَا يَمْلِكُ أَنْ يَرْزُقَهُمْ شَيْئًا. (وَلا يَسْتَطِيعُونَ) أَيْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شي، يَعْنِي الْأَصْنَامَ. (فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ) أَيْ لَا تُشَبِّهُوا بِهِ هَذِهِ الْجَمَادَاتِ، لِأَنَّهُ وَاحِدٌ قادر لا مثل له. وقد تقدم.

Yüce Allah'ın: {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ (٧٣) فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٧٤)} buyruğunda: {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ} “Onlar Allah'ı bırakıp göklerden kendilerine rızık verme gücü olmayan...” ifadesiyle yağmuru; {وَالْأَرْضِ} “ve yerden...” ifadesiyle bitkileri kastetmektedir. {شَيْئاً} “hiçbir şey” kelimesi hakkında el-Ahfeş: “Rızıktan bedeldir” demiştir. el-Ferrâ ise: “Rızık fiilinin mef‘ûlü olarak mansubdur; yani onlara hiçbir şey rızık vermeye malik olmayan şeylere tapıyorlar demektir” demiştir. {وَلا يَسْتَطِيعُونَ} “ve buna güçleri de yetmeyen” yani hiçbir şeye güç yetiremeyen putları kastetmektedir. {فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ} “Artık Allah'a benzerler koşmaya kalkışmayın!” yani bu cansız varlıkları O'na benzetmeyin; zira O tektir, her şeye kadirdir ve O'nun hiçbir benzeri yoktur. Bu husus daha önce geçmişti.

[سورة النحل (١٦): آية ٧٥]

[Nahl Suresi (16), Ayet 75]

ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٧٥)

{ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٧٥)} “Allah hiçbir şeye gücü yetmeyen başkasının mülkü bir köle ile tarafımızdan kendisine güzel bir rızık verip de ondan gizli ve açık olarak infak eden kimseyi misal verdi. Hiç bunlar bir olur mu? Hamd Allah'a mahsustur. Fakat onların çoğu bilmezler.”

فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا) نَبَّهَ تَعَالَى عَلَى ضَلَالَةِ الْمُشْرِكِينَ، وَهُوَ مُنْتَظِمٌ بِمَا قَبْلَهُ مِنْ ذِكْرِ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَعُدْمِ مِثْلِ ذَلِكَ مِنْ آلِهَتِهِمْ." ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا" أَيْ بَيَّنَ شَبَهًا، ثُمَّ ذَكَرَ ذَلِكَ فَقَالَ: (عَبْداً مَمْلُوكاً) أَيْ كَمَا لَا يَسْتَوِي عِنْدَكُمْ عَبْدٌ مَمْلُوكٌ لَا يَقْدِرُ مِنْ أمره على شي وَرَجُلٌ حُرٌّ قَدْ رُزِقَ رِزْقًا حَسَنًا فَكَذَلِكَ أَنَا وَهَذِهِ الْأَصْنَامُ. فَالَّذِي هُوَ مِثَالٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ عَبْدٌ بِهَذِهِ الصِّفَةِ مَمْلُوكٌ لا يقدر على شي مِنَ الْمَالِ وَلَا مِنْ أَمْرِ نَفْسِهِ، وَإِنَّمَا هُوَ مُسَخَّرٌ بِإِرَادَةِ سَيِّدِهِ. وَلَا يَلْزَمُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ الْعَبِيدَ كُلَّهُمْ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، فَإِنَّ النَّكِرَةَ فِي الْإِثْبَاتِ لَا تَقْتَضِي الشُّمُولَ عِنْدَ أَهْلِ اللِّسَانِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَإِنَّمَا تُفِيدُ وَاحِدًا، فَإِذَا كَانَتْ بَعْدَ أَمْرٍ أَوْ نَهْيٍ أَوْ مُضَافَةً إِلَى مَصْدَرٍ كَانَتْ لِلْعُمُومِ الشُّيُوعِيِّ، كَقَوْلِهِ: أَعْتِقْ رَجُلًا وَلَا تُهِنْ

Bunda beş mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا} “Allah bir misal verdi” buyruğudur. Allah Teâlâ müşriklerin sapıklığına dikkat çekmiştir; bu ayet, kendisinden önce geçen Allah'ın onlara olan nimetlerinin ve putlarının bundan yoksun oluşunun zikriyle irtibatlıdır. “Allah bir misal verdi” yani bir benzetmeyi açıkladı demektir; sonra bunu zikrederek: {عَبْداً مَمْلُوكاً} “başkasının mülkü bir köle...” buyurmuştur. Yani kendi işinden hiçbir şeye gücü yetmeyen başkasının mülkü bir köle ile kendisine güzel bir rızık verilmiş hür bir adam sizin katınızda nasıl eşit olamazsa, Ben de bu putlarla öyle eşit olmam demektir. Bu ayette misal verilen; maldan veya kendi nefsinden hiçbir şeye gücü yetmeyen, ancak efendisinin iradesine boyun eğdirilmiş bu vasıftaki bir köledir. Ayetten bütün kölelerin bu vasıfta olması gerekmez; çünkü daha önce geçtiği üzere dil ehlinin katında olumlu cümledeki nekire (belirsiz isim) umumilik ifade etmez, yalnızca bir ferdi bildirir. Ancak bir emirden veya nehiyden sonra gelirse ya da bir mastara muzaf olursa şuyûî umumilik bildirir; nitekim “Bir adamı azat et ve hiçbir adamı hor görme”

رَجُلًا، وَالْمَصْدَرُ كَإِعْتَاقِ رَقَبَةٍ، فَأَيُّ رَجُلٍ أَعْتَقَ فَقَدْ خَرَجَ عَنْ عُهْدَةِ الْخِطَابِ، وَيَصِحُّ مِنْهُ الِاسْتِثْنَاءُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هَذَا الْمَثَلُ لِلْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ، فَذَهَبَ قَتَادَةُ إِلَى أَنَّ الْعَبْدَ الْمَمْلُوكَ هُوَ الْكَافِرُ، لِأَنَّهُ لَا يَنْتَفِعُ فِي الْآخِرَةِ بِشَيْءٍ مِنْ عِبَادَتِهِ، وَإِلَى أَنَّ مَعْنَى" وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً" الْمُؤْمِنُ. وَالْأَوَّلُ عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ من أهل (العلم والتأويل. قَالَ الْأَصَمُّ: الْمُرَادُ بِالْعَبْدِ الْمَمْلُوكِ الَّذِي رُبَّمَا يَكُونُ أَشَدَّ مِنْ مَوْلَاهُ أَسْرًا وَأَنْضَرَ وَجْهًا، وَهُوَ لِسَيِّدِهِ ذَلِيلٌ لَا يَقْدِرُ إِلَّا عَلَى مَا أَذِنَ لَهُ فِيهِ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى ضَرْبًا لِلْمِثَالِ. أَيْ فَإِذَا كَانَ هَذَا شَأْنُكُمْ وَشَأْنُ عَبِيدِكُمْ فَكَيْفَ جَعَلْتُمْ أَحْجَارًا مَوَاتًا شُرَكَاءَ لِلَّهِ تَعَالَى فِي خَلْقِهِ وَعِبَادَتِهِ، وَهِيَ لَا تَعْقِلُ وَلَا تَسْمَعُ. الثَّانِيَةُ- فَهِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ وَمِمَّا قَبْلَهَا نُقْصَانَ رُتْبَةِ الْعَبْدِ عَنِ الْحُرِّ فِي الْمِلْكِ، وَأَنَّهُ لَا يَمْلِكُ شَيْئًا وَإِنْ مَلَكَ. قَالَ أَهْلُ الْعِرَاقِ: الرِّقُّ يُنَافِي الْمِلْكَ، فَلَا يَمْلِكُ شَيْئًا أَلْبَتَّةَ بِحَالٍ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِي الْجَدِيدِ، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ سِيرِينَ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: يَمْلِكُ إِلَّا أَنَّهُ نَاقِصُ الْمِلْكِ، لِأَنَّ لِسَيِّدِهِ أَنْ يَنْتَزِعَهُ مِنْهُ أَيَّ وَقْتٍ شَاءَ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَمَنِ اتَّبَعَهُ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ فِي الْقَدِيمِ. وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الظَّاهِرِ، وَلِهَذَا قَالَ أَصْحَابُنَا: لَا تَجِبُ عَلَيْهِ عِبَادَةُ الْأَمْوَالِ مِنْ زَكَاةٍ وَكَفَّارَاتٍ، وَلَا مِنْ عِبَادَاتِ الْأَبْدَانِ مَا يَقْطَعُهُ عَنْ خِدْمَةِ سَيِّدِهِ كَالْحَجِّ وَالْجِهَادِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَفَائِدَةُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنَّ سَيِّدَهُ لَوْ مَلَّكَهُ جَارِيَةً جَازَ لَهُ أَنْ يَطَأَهَا بِمِلْكِ الْيَمِينِ، وَلَوْ مَلَّكَهُ أَرْبَعِينَ مِنَ الْغَنَمِ فَحَالَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ لَمْ تَجِبْ عَلَى السَّيِّدِ زَكَاتُهَا لِأَنَّهَا مِلْكُ غَيْرِهِ، وَلَا عَلَى الْعَبْدِ لِأَنَّ مِلْكَهُ غَيْرُ مُسْتَقِرٍّ. وَالْعِرَاقِيُّ يَقُولُ: لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَطَأَ الْجَارِيَةَ، وَالزَّكَاةُ فِي النِّصَابِ وَاجِبَةٌ عَلَى السَّيِّدِ كَمَا كَانَتْ. وَدَلَائِلُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ لِلْفَرِيقَيْنِ فِي كُتُبِ الْخِلَافِ. وَأَدَلُّ دَلِيلٍ لَنَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ " فَسَوَّى بَيْنَ الْعَبْدِ وَالْحُرِّ فِي الرِّزْقِ وَالْخَلْقِ. وَقَالَ ﵇: مَنْ أَعْتَقَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ ... " فَأَضَافَ الْمَالَ إِلَيْهِ. وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَرَى عَبْدَهُ يَتَسَرَّى فِي مَالِهِ فَلَا يَعِيبُ عَلَيْهِ ذَلِكَ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ عَبْدًا لَهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ طَلْقَتَيْنِ فَأَمَرَهُ أَنْ يَرْتَجِعَهَا بِمِلْكِ الْيَمِينِ، فَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ يَمْلِكُ مَا بِيَدِهِ وَيَفْعَلُ فِيهِ مَا يَفْعَلُ الْمَالِكُ فِي مِلْكِهِ مَا لَمْ يَنْتَزِعْهُ سيده. والله أعلم.

[... bir] adamı [azat etmek gibidir]; masdar da bir köle azat etmek (ı'tâku rakabe) gibidir. Dolayısıyla hangi adamı azat ederse hitabın sorumluluğundan çıkmış olur ve ondan istisna yapılması sahih olur. Katâde şöyle demiştir: Bu misal, mümin ile kâfir hakkındadır. Katâde, mülk edinilmiş köleden kastın kâfir olduğu görüşüne varmıştır; zira o, ahirette ibadetinden hiçbir şekilde yararlanamaz. {وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً} “ve tarafımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz kimse” ifadesinin anlamının ise mümin olduğu kanaatindedir. Ancak ilim ve tevil ehlinin cumhuru birinci görüştedir. el-Esamm şöyle demiştir: Mülk edinilmiş köleden kasıt; yaratılış ve bünye bakımından efendisinden belki daha güçlü, yüzce daha parlak/canlı olan, buna rağmen efendisine karşı boynu bükük olup ancak onun izin verdiği şeye güç yetirebilen kimsedir. Yüce Allah bir misal getirerek [şöyle buyurmuştur]: Yani sizin ve kölelerinizin durumu bu iken, aklı ve işitmesi olmayan cansız taşları nasıl olur da yaratmasında ve ibadet edilmesinde Yüce Allah'a ortaklar kılarsınız? İkincisi: Müslümanlar bu ayetten ve öncesinden, kölenin mülkiyet hususunda hür kimseden mertebece daha aşağı olduğunu ve mülk edinse bile [gerçekte] hiçbir şeye malik olamayacağını anlamışlardır. Irak ehli (Hanefîler) şöyle demiştir: Kölelik mülkiyete manidir; bu sebeple köle hiçbir şekilde ve hiçbir durumda asla bir şeye malik olamaz. Bu, Şâfiî'nin cedîd (yeni) görüşü olduğu gibi Hasan [-ı Basrî] ve İbn Sîrîn'in de kavlidir. Bazı âlimler ise şöyle demiştir: [Köle] malik olur, ancak mülkiyeti noksandır; zira efendisi dilediği vakit onu elinden çekip alma hakkına sahiptir. Bu, Mâlik'in ve ona tabi olanların görüşü olup Şâfiî'nin de kadîm (eski) kavlidir. Zâhirîlerin görüşü de budur. Bu sebepledir ki [Mâlikî] mezhebimize mensup âlimler şöyle demiştir: Köleye zekât ve kefaretler gibi mali ibadetler farz olmadığı gibi hac, cihad ve benzeri efendisine hizmetten alıkoyacak bedeni ibadetler de farz değildir. Bu meselenin faydası şudur: Efendisi kölesine bir cariye mülk etse, kölenin mülk-i yemîn (cariye mülkiyeti) yoluyla onunla cinsel ilişkide bulunması caiz olur. Şayet ona kırk koyun mülk etse ve üzerinden bir yıl geçse, başkasının mülkü olduğu için efendiye zekâtı vacip olmadığı gibi mülkiyeti istikrarlı/kesin olmadığından köleye de vacip olmaz. Iraklı [fakihler] ise şöyle der: Kölenin cariyeyle cinsel ilişkide bulunması caiz değildir ve nisap miktarındaki malın zekâtı eskisi gibi efendiye vaciptir. Her iki grubun bu meseleye dair delilleri hilâfiyat kitaplarında yer almaktadır. Bizim en kuvvetli delilimiz Yüce Allah'ın: {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ} “Sizi yaratan, sonra size rızık veren Allah'tır” buyruğudur. Zira Allah rızık ve yaratma hususunda köle ile hürü bir tutmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «مَنْ أَعْتَقَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ ...» «Kim malı olan bir köleyi azat ederse...» buyurarak malı köleye nispet etmiştir. İbn Ömer, kölesinin kendi malından cariye edindiğini görür ve bunu ayıplamazdı. İbn Abbâs'tan da rivayet edildiğine göre, bir kölesi karısını iki talakla boşamış, o da köleye mülk-i yemîn (cariye mülkiyeti) yoluyla ona geri dönmesini emretmiştir. Bu da efendisi elinden çekip almadığı müddetçe kölenin elindekine malik olduğuna ve malikin mülkünde tasarruf ettiği gibi tasarrufta bulunabileceğine delildir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الثَّالِثَةُ- وَقَدِ اسْتَدَلَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ طَلَاقَ الْعَبْدِ بِيَدِ سَيِّدِهِ، وَعَلَى أَنَّ بَيْعَ الْأَمَةِ طَلَاقُهَا، مُعَوِّلًا عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ". قَالَ: فَظَاهِرُهُ يفيد أنه لا يقدر على شي أَصْلًا، لَا عَلَى الْمِلْكِ وَلَا عَلَى غَيْرِهِ فَهُوَ عَلَى عُمُومِهِ، إِلَّا أَنْ يَدُلَّ دَلِيلٌ عَلَى خِلَافِهِ. وَفِيمَا ذَكَرْنَاهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ مَا يَدُلُّ عَلَى التَّخْصِيصِ. وَاللَّهُ تعالى أعلم. والرابعة- قَالَ أَبُو مَنْصُورٍ فِي عَقِيدَتِهِ: الرِّزْقُ مَا وَقَعَ الِاغْتِذَاءُ بِهِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ تَرُدُّ هَذَا التَّخْصِيصَ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ ". وَ" أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ" وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ:" جُعِلَ رِزْقِي تَحْتَ ظِلِّ رُمْحِي" وَقَوْلُهُ:" أَرْزَاقُ أُمَّتِي فِي سَنَابِكِ خَيْلِهَا وَأَسِنَّةِ رِمَاحِهَا". فَالْغَنِيمَةُ كُلُّهَا رِزْقٌ، وَكُلُّ مَا صَحَّ بِهِ الِانْتِفَاعُ فَهُوَ رِزْقٌ، وَهُوَ مَرَاتِبُ: أَعْلَاهَا مَا يُغَذِّي. وَقَدْ حَصَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وُجُوهَ الِانْتِفَاعِ فِي قَوْلِهِ:" يَقُولُ ابْنُ آدَمَ مَالِي مَالِي وَهَلْ لَكَ مِنْ مَالِكَ إِلَّا مَا أَكَلْتَ فَأَفْنَيْتَ أَوْ لَبِسْتَ فَأَبْلَيْتَ أَوْ تَصَدَّقْتَ فَأَمْضَيْتَ". وَفِي مَعْنَى اللِّبَاسِ يَدْخُلُ الرُّكُوبُ وَغَيْرُ ذَلِكَ. وَفِي أَلْسِنَةِ الْمُحَدِّثِينَ: السَّمَاعُ رِزْقٌ، يَعْنُونَ سَمَاعَ الْحَدِيثِ، وَهُوَ صَحِيحٌ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تعالى: (وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً) هُوَ الْمُؤْمِنُ، يُطِيعُ اللَّهَ فِي نَفْسِهِ وَمَالِهِ. وَالْكَافِرُ مَا لَمْ يُنْفِقْ فِي الطَّاعَةِ صَارَ كَالْعَبْدِ الَّذِي لَا يَمْلِكُ شَيْئًا." هَلْ يَسْتَوُونَ" أَيْ لَا يَسْتَوُونَ، وَلَمْ يَقُلْ يَسْتَوِيَانِ لِمَكَانِ" مَنْ" لِأَنَّهُ اسْمٌ مُبْهَمٌ يَصْلُحُ لِلْوَاحِدِ وَالِاثْنَيْنِ وَالْجَمْعِ وَالْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ. وَقِيلَ: إِنَّ" عَبْداً مَمْلُوكاً"،" وَمَنْ رَزَقْناهُ" أُرِيدَ بِهِمَا الشُّيُوعُ فِي الْجِنْسِ. (الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ) أَيْ هُوَ مُسْتَحِقٌّ لِلْحَمْدِ دُونَ مَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ، إِذْ لَا نِعْمَةَ لِلْأَصْنَامِ عَلَيْهِمْ مِنْ يَدٍ وَلَا مَعْرُوفٍ فَتُحْمَدَ عَلَيْهِ، إِنَّمَا الْحَمْدُ الْكَامِلُ لِلَّهِ، لِأَنَّهُ الْمُنْعِمُ الْخَالِقُ." بَلْ أَكْثَرُهُمْ" أَيْ أَكْثَرُ الْمُشْرِكِينَ." لَا يَعْلَمُونَ" أَنَّ الْحَمْدَ لِي، وَجَمِيعَ النِّعْمَةِ مِنِّي. وَذَكَرَ الْأَكْثَرُ وَهُوَ يُرِيدُ الْجَمِيعَ، فَهُوَ خَاصٌّ أُرِيدَ بِهِ التَّعْمِيمَ. وَقِيلَ: أَيْ بَلْ أَكْثَرُ الْخَلْقِ لَا يَعْلَمُونَ، وذلك أن أكثرهم المشركون.

Üçüncüsü: Bazı ilim adamları, Yüce Allah'ın: {لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ} “Hiçbir şeye gücü yetmez” buyruğuna dayanarak, kölenin boşamasının efendisinin elinde olduğuna ve cariyenin satılmasının onun boşanması anlamına geldiğine bu ayetle delil getirmişlerdir. [Bu görüşteki âlim] şöyle demiştir: Ayetin zahiri, onun mülkiyet ve benzeri hiçbir şeye asla güç yetiremeyeceğini ifade etmektedir; dolayısıyla hilafına bir delil bulunmadıkça ayet umumîliği (kapsayıcılığı) üzeredir. İbn Ömer ve İbn Abbâs'tan aktardığımız rivayetlerde ise tahsise (özel hükme) delalet eden hususlar bulunmaktadır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Dördüncüsü: Ebû Mansûr, el-Akīde adlı eserinde şöyle demiştir: "Rızık, kendisiyle beslenilen şeydir." Bu ayet ise bu tahsisi reddetmektedir. Aynı şekilde Yüce Allah'ın: {وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ} “Kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler” ve {أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ} “Size rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak edin” buyrukları ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « جُعِلَ رِزْقِي تَحْتَ ظِلِّ رُمْحِي » «Rızkım mızrağımın gölgesi altına konuldu» ve « أَرْزَاقُ أُمَّتِي فِي سَنَابِكِ خَيْلِهَا وَأَسِنَّةِ رِمَاحِهَا » «Ümmetimin rızıkları atlarının tırnaklarında ve mızraklarının uçlarındadır» buyrukları da bunu reddeder. Dolayısıyla ganimetin tamamı rızıktır; kendisinden faydalanılması sahih olan her şey rızıktır. Rızkın mertebeleri vardır; en üst mertebesi gıda verendir (besleyendir). Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, faydalanma biçimlerini şu buyruğunda hasretmiştir (sınırlandırmıştır): « يَقُولُ ابْنُ آدَمَ مَالِي مَالِي وَهَلْ لَكَ مِنْ مَالِكَ إِلَّا مَا أَكَلْتَ فَأَفْنَيْتَ أَوْ لَبِسْتَ فَأَبْلَيْتَ أَوْ تَصَدَّقْتَ فَأَمْضَيْتَ » «Âdemoğlu: "Malım, malım!" der. Hâlbuki senin malından yiyip tükettiğinden, giyip eskittiğinden veya sadaka verip [ahirete] ulaştırdığından başkası senin midir?» Giyecek manasının içine binek ve benzeri şeyler de girer. Muhaddislerin dilinde: "Semâ (hadis dinlemek) rızıktır" denilir; bununla hadis işitmeyi kastederler ve bu da doğrudur. Beşincisi: Yüce Allah'ın: {وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً} “Kendisine tarafımızdan güzel bir rızık verdiğimiz kimse” buyruğudur. Bu kimse, canında ve malında Allah'a itaat eden mümindir. Kâfir ise itaate harcamadığı müddetçe hiçbir şeye mâlik olmayan köle gibi olur. {هَلْ يَسْتَوُونَ} “Hiç eşit olurlar mı?” yani eşit olmazlar demektir. [İki taraftan bahsedilmesine rağmen] "yeşteviyân" (ikisi eşit olur mu) denmeyip [çoğul kipiyle] "yeştevûn" (onlar eşit olurlar mı) denmesi "men" (مَنْ) lafzından dolayıdır; çünkü "men", tekil, tesniye (ikil), cemi (çoğul), müzekker (eril) ve müennes (dişil) için kullanılabilen mübhem bir isimdir. {عَبْداً مَمْلُوكاً} "mülk edinilmiş bir köle" ve {وَمَنْ رَزَقْناهُ} "kendisine rızık verdiğimiz kimse" ifadeleriyle cinsteki yaygınlığın (umumun) kastedildiği de söylenmiştir. {الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Hamd Allah'a mahsustur; fakat onların çoğu bilmezler” buyruğu; hamdin O'ndan başka taptıklarına değil, yalnızca Allah'a ait olduğunu ifade eder; zira putların onlara hamdedilmeyi gerektirecek bir nimeti veya iyiliği yoktur. Eksiksiz hamd yalnızca Allah'a aittir, çünkü nimet veren ve yaratan O'dur. “Fakat onların çoğu” yani müşriklerin çoğu, “bilmezler” hamdin Bana ait olduğunu ve bütün nimetlerin Benden geldiğini bilmezler. [Ayet] çoğunluğu zikretmiş fakat hepsini kastetmiştir; dolayısıyla bu, genelleme kastedilmiş özel bir ifadedir. Şöyle de denilmiştir: Bilakis yaratılmışların çoğu bilmez; zira onların çoğu müşriklerdir.

[سورة النحل (١٦): آية ٧٦]

[Nahl Suresi (16), Ayet 76]

وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٦)

{وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Allah şu iki adamı da misal verdi: Onlardan biri dilsizdir, hiçbir şeye gücü yetmez ve efendisine bir yüktür; onu nereye gönderse bir hayır getirmez. Şimdi bu adamla; adaleti emreden ve kendisi de dosdoğru bir yol üzerinde bulunan kimse bir olur mu?”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ) هَذَا مَثَلٌ آخَرُ ضَرَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِنَفْسِهِ وَلِلْوَثَنِ، فَالْأَبْكَمُ الَّذِي لَا يَقْدِرُ على شي هُوَ الْوَثَنُ، وَالَّذِي يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، قَالَهُ قَتَادَةُ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْأَبْكَمُ عَبْدٌ كَانَ لِعُثْمَانَ ﵁، وَكَانَ يَعْرِضُ عَلَيْهِ الْإِسْلَامَ فَيَأْبَى، وَيَأْمُرُ بِالْعَدْلِ عُثْمَانُ. وَعَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ مَثَلٌ لِأَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَمَوْلًى لَهُ كَافِرٌ. وَقِيلَ: الْأَبْكَمُ أَبُو جَهْلٍ، وَالَّذِي يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ الْعَنْسِيُّ، وَعَنْسٌ (بِالنُّونِ) حَيٌّ مِنْ مَذْحِجٍ، وَكَانَ حَلِيفًا لِبَنِي مَخْزُومٍ رَهْطِ أَبِي جَهْلٍ، وَكَانَ أَبُو جَهْلٍ يُعَذِّبُهُ عَلَى الْإِسْلَامِ وَيُعَذِّبُ أُمَّهُ سُمَيَّةَ، وَكَانَتْ مَوْلَاةً لِأَبِي جَهْلٍ، وَقَالَ لَهَا ذَاتَ يَوْمٍ: إِنَّمَا آمَنْتِ بِمُحَمَّدٍ لِأَنَّكِ تُحِبِّينَهُ لِجَمَالِهِ، ثُمَّ طَعَنَهَا بِالرُّمْحِ فِي قُبُلِهَا فَمَاتَتْ، فَهِيَ أَوَّلُ شَهِيدٍ مَاتَ فِي الْإِسْلَامِ، رَحِمَهَا اللَّهُ. مِنْ كِتَابِ النَّقَّاشِ وَغَيْرِهِ. وَسَيَأْتِي هَذَا فِي آيَةِ الْإِكْرَاهِ مُبَيَّنًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ عَطَاءٌ: الْأَبْكَمُ أُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ، كَانَ لَا يَنْطِقُ بِخَيْرٍ. (وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ) أَيْ قَوْمِهِ لِأَنَّهُ كَانَ يُؤْذِيهِمْ وَيُؤْذِي عُثْمَانَ بْنَ مَظْعُونٍ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي هِشَامِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، كَانَ كَافِرًا قَلِيلَ الْخَيْرِ يُعَادِي النَّبِيَّ ﷺ. وَقِيلَ: إِنَّ الْأَبْكَمَ الْكَافِرُ، وَالَّذِي يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ الْمُؤْمِنُ جُمْلَةً بِجُمْلَةٍ، رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهُوَ حَسَنٌ لِأَنَّهُ يَعُمُّ. وَالْأَبْكَمُ الَّذِي لَا نُطْقَ لَهُ. وَقِيلَ الَّذِي لَا يَعْقِلُ. وَقِيلَ الَّذِي لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ. وَفَى التفسير إن الأبكم ها هنا الْوَثَنُ. بَيَّنَ أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَهُ وَلَا أَمْرَ، وَأَنَّ غَيْرَهُ يَنْقُلُهُ وَيَنْحِتُهُ فَهُوَ كَلٌّ عَلَيْهِ. وَاللَّهُ الْآمِرُ بِالْعَدْلِ، الْغَالِبُ عَلَى كُلِّ شي. وقيل:" وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ" أَيْ ثِقْلٌ عَلَى وَلِيِّهِ وَقَرَابَتِهِ، وَوَبَالٌ عَلَى صَاحِبِهِ وَابْنِ عَمِّهِ. وَقَدْ يُسَمَّى الْيَتِيمُ كَلًّا لِثِقَلِهِ عَلَى مَنْ يَكْفُلُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Yüce Allah'ın: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ} “Allah şu iki adamı da misal verdi: Onlardan biri dilsizdir” buyruğu, Yüce Allah'ın kendisi ve put için verdiği başka bir misaldir. Hiçbir şeye gücü yetmeyen dilsiz puttur; adaleti emreden ise Yüce Allah'tır. Bunu Katâde ve başkaları söylemiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Dilsiz olan, Osman radıyallâhu anh'ın bir kölesiydi; [Osman] ona İslam'ı teklif eder, o ise dayatıp reddederdi. Adaleti emreden ise Osman'dır. Yine İbn Abbâs'tan, bunun Ebû Bekir es-Sıddîk ile onun kafir bir mevlası için verilmiş bir misal olduğu da nakledilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Dilsiz olan Ebû Cehil'dir; adaleti emreden ise Ammâr b. Yâsir el-Ansî'dir. Ans (nun harfiyle), Mezhic'e mensup bir kabiledir ve Ammâr, Ebû Cehil'in kabilesi olan Benî Mahzûm'un müttefikiydi. Ebû Cehil, İslam'a girdiği için Ammâr'a ve onun annesi Sümeyye'ye işkence ederdi; Sümeyye, Ebû Cehil'in azatlı cariyesiydi. Bir gün ona: “Sen Muhammed'e sırf yakışıklılığından dolayı onu sevdiğin için iman ettin” demiş, sonra mızrağını onun edep yerine saplayarak öldürmüştür. Sümeyye, İslam'da şehit olan ilk kimsedir; Allah ona rahmet eylesin. [Bu rivayet] en-Nakkaş'ın kitabından ve başka kaynaklardan aktarılmıştır. Bu husus inşallah Yüce Allah'ın izniyle ikrah ayetinde etraflıca gelecektir. Atâ ise şöyle demiştir: Dilsiz olan Übey b. Halef'tir; hiçbir hayır söz söylemezdi. {وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ} “ve efendisine bir yüktür” yani kavmine yüktür; çünkü onlara ve Osman b. Maz'ûn'a eziyet ederdi. Mukâtil ise şöyle demiştir: Bu ayet, hayrı az olan ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık eden kafir Hişâm b. Amr b. el-Hâris hakkında inmiştir. Yine dilsizin bütünüyle kafir, adaleti emredenin ise bütünüyle mümin olduğu da söylenmiştir; bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş olup kapsayıcı olduğu için güzel bir açıklamadır. Ebkem (أَبْكَم), konuşma yeteneği olmayan kimsedir. Aklı olmayan kimse olduğu da söylenmiştir. İşitmeyen ve görmeyen kimse olduğu da söylenmiştir. Tefsirde belirtildiğine göre buradaki dilsiz puttur. Onun hiçbir gücünün ve emretme yetkisinin bulunmadığı, başkasının onu taşıyıp yonttuğu ve dolayısıyla ona bir yük olduğu açıklanmaktadır. Adaleti emreden ise her şeye galip olan Allah'tır. {وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ} “ve efendisine bir yüktür” ifadesinin, velisine ve akrabasına bir ağırlık, arkadaşına ve amcasının oğluna bir vebal olduğu da söylenmiştir. Yetim de bakımını üstlenen kişiye ağırlık verdiği için “kell” (yük) diye isimlendirilebilir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

أَكُولٌ لِمَالِ الْكَلِّ قَبْلَ شَبَابِهِ ... إِذَا كَانَ عَظْمُ الْكَلِّ غَيْرَ شديد

Yetimin [bakıma muhtacın] kemiği henüz sertleşmemişken, gençlik çağına ermeden önce o yetimin malını yiyip bitiricidir.

وَالْكَلُّ أَيْضًا الَّذِي لَا وَلَدَ لَهُ وَلَا وَالِدَ. وَالْكَلُّ الْعَيَّالُ، وَالْجَمْعُ الْكُلُولُ، يُقَالُ مِنْهُ: كل السكين كَلًّا أَيْ غَلُظَتْ شَفْرَتُهُ فَلَمْ يَقْطَعْ. (أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ) قَرَأَ الْجُمْهُورُ" يُوَجِّهْهُ" وَهُوَ خَطُّ الْمُصْحَفِ، أَيْ أَيْنَمَا يُرْسِلْهُ صَاحِبُهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ، لِأَنَّهُ لَا يَعْرِفُ وَلَا يَفْهَمُ مَا يُقَالُ لَهُ وَلَا يَفْهَمُ عَنْهُ. وقرا يحيى بن وثاب" أَيْنَما يُوَجِّهْهُ" عَلَى الْفِعْلِ الْمَجْهُولِ. (وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ) أَيْضًا" تَوَجَّهَ" عَلَى الْخِطَابِ. (هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ. وَهُوَ. عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ) أَيْ هَلْ يَسْتَوِي هَذَا الْأَبْكَمُ وَمَنْ يَأْمُرُ بالعدل وهو على الصراط المستقيم.

Kell (الْكَلُّ), aynı zamanda çocuğu ve babası olmayan kimseye de denir. Kell, bakmakla yükümlü olunan aile fertleri (ıyâl) anlamına da gelir; çoğulu kulûl (كُلُول) gelir. Bu kökten olarak: Bıçağın ağzı köreldiğinde ve kesmediğinde “Kelle's-sikkînü kellen” (كَلَّ السِّكِّينُ كَلًّا) denir. {أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ} “Onu nereye gönderse bir hayır getirmez”; cumhur bunu Mushaf hattına uygun olarak “yüveccihhü” (يُوَجِّهْهُ) şeklinde okumuştur; yani sahibi onu nereye gönderirse bir hayırla dönmez, çünkü kendisine söyleneni bilmez ve anlamaz, kendisinden de bir şey anlaşılmaz. Yahyâ b. Vessâb ise meçhul fiil kalıbıyla “eynemâ yüvecceh” (أَيْنَما يُوَجَّهْ) şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd'dan da muhatap kipiyle “teveccehe” (تَوَجَّهَ) şeklinde rivayet edilmiştir. {هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Şimdi bu adamla; adaleti emreden ve kendisi de dosdoğru bir yol üzerinde bulunan kimse bir olur mu?” yani bu dilsiz ile adaleti emreden ve kendisi de dosdoğru bir yol üzerinde bulunan kimse hiç bir olur mu?

[سورة النحل (١٦): آية ٧٧]

[Nahl Suresi (16), Ayet 77]

وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٧٧)

{وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir. Kıyametin kopması ise ancak bir göz kırpması gibi veya daha da yakındır. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ وَهَذَا مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ:" إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ" أَيْ شَرْعَ التَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيمِ إِنَّمَا يَحْسُنُ مِمَّنْ يُحِيطُ بِالْعَوَاقِبِ وَالْمَصَالِحِ وَأَنْتُمْ أَيُّهَا الْمُشْرِكُونَ لَا تُحِيطُونَ بِهَا فَلِمَ تَتَحَكَّمُونَ. (وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ) وَتُجَازُونَ فِيهَا بِأَعْمَالِكُمْ. وَالسَّاعَةُ هِيَ الْوَقْتُ الَّذِي تَقُومُ فِيهِ الْقِيَامَةُ، سُمِّيَتْ سَاعَةً لِأَنَّهَا تَفْجَأُ النَّاسَ فِي سَاعَةٍ فَيَمُوتُ الْخَلْقُ بِصَيْحَةٍ. وَاللَّمْحُ النَّظَرُ بِسُرْعَةٍ، يُقَالُ لَمَحَهُ لَمْحًا وَلَمَحَانًا. وَوَجْهُ التَّأْوِيلِ أَنَّ السَّاعَةَ لَمَّا كَانَتْ آتِيَةً وَلَا بُدَّ جُعِلَتْ مِنَ الْقُرْبِ كَلَمْحِ الْبَصَرِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: لَمْ يُرِدْ أَنَّ السَّاعَةَ تَأْتِي فِي لَمْحِ الْبَصَرِ، وَإِنَّمَا وَصَفَ سُرْعَةَ الْقُدْرَةِ عَلَى الْإِتْيَانِ بِهَا، أَيْ يَقُولُ لِلشَّيْءِ كُنْ فَيَكُونُ. وَقِيلَ: إِنَّمَا مَثَّلَ بِلَمْحِ الْبَصَرِ لِأَنَّهُ يَلْمَحُ السَّمَاءَ مَعَ مَا هِيَ عَلَيْهِ مِنَ الْبُعْدِ مِنَ الْأَرْضِ. وَقِيلَ: هُوَ تَمْثِيلٌ لِلْقُرْبِ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: مَا السَّنَةُ إِلَّا لَحْظَةٌ، وَشَبَهِهِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى هُوَ عِنْدَ اللَّهِ كَذَلِكَ لَا عِنْدَ الْمَخْلُوقِينَ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ:" إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً. وَنَراهُ قَرِيباً ". (أَوْ هُوَ أَقْرَبُ) لَيْسَ" أَوْ" لِلشَّكِّ بَلْ لِلتَّمْثِيلِ بِأَيِّهِمَا أَرَادَ الْمُمَثِّلُ. وَقِيلَ: دَخَلَتْ لِشَكِّ الْمُخَاطَبِ. وَقِيلَ:" أَوْ" بِمَنْزِلَةِ بَلْ. (إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) تقدم.

Allah Teâlâ'nın: {وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir” buyruğunun anlamı daha önce geçmişti. Bu [ifade], O'nun: {إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz” buyruğuyla bağlantılıdır. Yani helal ve haram kılma hükmü, ancak sonuçları ve maslahatları hakkıyla kuşatan kimse tarafından konulursa isabetli olur. Ey müşrikler! Siz ise bunları kuşatamazsınız; öyleyse ne diye [kendi kafanıza göre] hüküm veriyorsunuz? {وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ} “Kıyametin kopması ise ancak bir göz kırpması gibidir” [ifadesi], orada amellerinizin karşılığını göreceksiniz [demektir]. es-Sâat (السَّاعَةُ), kıyametin kopacağı vakittir. İnsanları bir anda ansızın yakalayacağı ve yaratılmışlar tek bir çığlıkla öleceği için ona "saat" adı verilmiştir. el-Lemh (اللَّمْحُ) ise hızlıca bakmaktır; [Arapçada] hızlıca baktı anlamında «لَمَحَهُ لَمْحًا وَلَمَحَانًا» denilir. Tevilinin vechi şudur: Kıyamet mutlaka geleceği için yakınlığı bakımından bir göz kırpması gibi kılınmıştır. Zeccâc şöyle demiştir: [Allah Teâlâ], kıyametin bir göz kırpması süresinde geleceğini kastetmemiştir; bilakis onu getirmeye yönelik kudretin süratini nitelemiştir; yani bir şeye "Ol!" der, o da hemen oluverir. Şöyle de denilmiştir: Göz kırpması ile örnek verilmesi, [insanın] yerden olan onca uzaklığına rağmen göğe bir anda bakıvermesinden ötürüdür. Şöyle de denilmiştir: Bu, bir kimsenin "Bir sene ancak bir andan ibarettir" ve benzeri sözleri söylemesi gibi, yakınlığı anlatmak için bir benzetmedir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı yaratılmışlara göre değil, Allah katında böyledir. Bunun delili O'nun: {إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً وَنَراهُ قَرِيباً} “Şüphesiz onlar onu uzak görüyorlar, biz ise onu yakın görüyoruz” buyruğudur. {أَوْ هُوَ أَقْرَبُ} “Veya daha da yakındır” [ifadesindeki] "ev" (أَوْ) şüphe için değil; bilakis benzetmeyi yapanın dilediği ikisinden biriyle benzetme yapması içindir. Şöyle de denilmiştir: Muhatabın şüphesine binaen getirilmiştir. Şöyle de denilmiştir: "ev" (أَوْ), "bel" (بَلْ / bilakis) konumundadır. {إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir” buyruğu da daha önce geçmişti.

[سورة النحل (١٦): آية ٧٨]

[Nahl Suresi (16), Ayet 78]

وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٨)

{وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Allah sizi annelerinizin karınlarından hiçbir şey bilmez halde çıkardı; şükredesiniz diye size işitme [duyusu], gözler ve gönüller verdi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً) ذَكَرَ أَنَّ مِنْ نِعَمِهِ أَنْ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ أَطْفَالًا لَا عِلْمَ لَكُمْ بِشَيْءٍ. وَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَقَاوِيلَ: أَحَدُهَا- لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا مِمَّا أُخِذَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْمِيثَاقِ فِي أَصْلَابِ آبَائِكُمْ. الثَّانِي- لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا مِمَّا قُضِيَ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّعَادَةِ وَالشَّقَاءِ. الثَّالِثُ- لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا مِنْ مَنَافِعِكُمْ، وتم الكلام، ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: (وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ) أَيِ الَّتِي تَعْلَمُونَ بِهَا وَتُدْرِكُونَ، لِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَ ذَلِكَ لِعِبَادِهِ قَبْلَ إِخْرَاجِهِمْ مِنَ الْبُطُونِ وَإِنَّمَا أَعْطَاهُمْ ذَلِكَ بَعْدَ مَا أَخْرَجَهُمْ، أَيْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ لِتَسْمَعُوا بِهِ الْأَمْرَ وَالنَّهْيَ، وَالْأَبْصَارَ لِتُبْصِرُوا بِهَا آثَارَ صُنْعِهِ، وَالْأَفْئِدَةَ لِتَصِلُوا بِهَا إِلَى مَعْرِفَتِهِ." وَالْأَفْئِدَةَ" جَمْعُ الْفُؤَادِ نَحْوَ غُرَابٍ وَأَغْرِبَةٍ. وَقَدْ قِيلَ فِي ضِمْنِ قَوْلِهِ:" وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ" إِثْبَاتُ النُّطْقِ لِأَنَّ مَنْ لَمْ يَسْمَعْ لَمْ يَتَكَلَّمْ، وَإِذَا وُجِدَتْ حَاسَّةُ السَّمْعِ وُجِدَ النُّطْقُ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَابْنُ وَثَّابٍ وَحَمْزَةُ" أُمَّهاتِكُمْ" هُنَا وَفِي النُّورِ وَالزُّمَرِ وَالنَّجْمِ، بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَالْمِيمِ. وَأَمَّا الْكِسَائِيُّ فَكَسَرَ الْهَمْزَةَ وَفَتَحَ الْمِيمَ، وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا لِلْإِتْبَاعِ. الْبَاقُونَ بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَفَتْحِ الْمِيمِ عَلَى الْأَصْلِ. وَأَصْلُ الْأُمَّهَاتِ: أُمَّاتٌ، فَزِيدَتِ الْهَاءُ تَأْكِيدًا كَمَا زَادُوا هَاءً فِي أَهْرَقْتُ الْمَاءَ وَأَصْلُهُ أَرَقْتُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْفَاتِحَةِ ". (لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) فِيهِ تَأْوِيلَانِ: أَحَدُهُمَا: تَشْكُرُونَ نِعَمَهُ. الثَّانِي- يَعْنِي تُبْصِرُونَ آثَارَ صَنْعَتِهِ، لِأَنَّ إِبْصَارَهَا يُؤَدِّي إلى الشكر.

Yüce Allah'ın: {وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً} “Allah sizi annelerinizin karınlarından hiçbir şey bilmez halde çıkardı” buyruğu, O'nun nimetlerinden birinin de sizi annelerinizin karınlarından hiçbir şey bilmeyen çocuklar olarak çıkarması olduğunu zikretmektedir. Bunda üç görüş vardır: Birincisi: Babalarınızın sulbündeyken sizden alınan misak hakkında hiçbir şey bilmiyordunuz. İkincisi: Hakkınızda takdir edilen saadet ve şekavete dair hiçbir şey bilmiyordunuz. Üçüncüsü: Menfaatlerinize dair hiçbir şey bilmiyordunuz. Burada söz tamamlanmış, sonra yeniden başlanarak şöyle buyrulmuştur: {وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ} “size işitme [duyusu], gözler ve gönüller verdi” yani kendileriyle bileceğiniz ve idrak edeceğiniz [duyular verdi]. Çünkü Allah bunu kullarına karınlardan çıkarılmadan önce takdir etmiş, ancak onları çıkardıktan sonra bu özellikleri kendilerine fiilen vermiştir. Yani emri ve nehyi işitmeniz için size işitme duyusunu, O'nun sanatının eserlerini görmeniz için gözleri, O'nun marifetine ulaşmanız için de kalpleri kıldı. el-Ef'ide (الْأَفْئِدَةَ), gurâb (غُرَاب) kelimesinin çoğulunun ağribe (أَغْرِبَة) gelmesi gibi, fuâd (الْفُؤَاد) kelimesinin çoğuludur. {وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ} “size işitme [duyusu] verdi” buyruğunun kapsamında konuşma yetisinin ispatının da bulunduğu söylenmiştir; zira işitmeyen kimse konuşamaz, işitme duyusu mevcut olduğunda konuşma da gerçekleşir. el-A'meş, İbn Vessâb ve Hamza hemzenin ve mimin kesresiyle burada, Nûr, Zümer ve Necm surelerinde “ümmehâtiküm” (إِمِّهَاتِكُمْ) şeklinde okumuşlardır. el-Kisâî ise hemzeyi kesreli, mimi fethalı okumuştur ki bu tebeiyyet (uyum) sebebiyledir. Diğer kıraat imamları ise asıl üzere hemzenin zammesi ve mimin fethiyle “ümmehâtiküm” (أُمَّهَاتِكُمْ) şeklinde okumuşlardır. Ümmehât (الْأُمَّهَات) kelimesinin aslı ümmât (أُمَّات)'tır; aslı “eraktu” (أَرَقْتُ) iken “ehraktü'l-mâe” (أَهْرَقْتُ الْمَاءَ) dediklerinde he harfini ziyade ettikleri gibi, burada da tekit için he harfi ziyade edilmiştir. Bu anlam daha önce Fâtiha suresinde geçmişti. {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Şükredesiniz diye” ifadesinde iki tevil vardır: Birincisi: O'nun nimetlerine şükredesiniz diye. İkincisi: Yani O'nun sanatının eserlerini göresiniz diye; çünkü onları görmek şükre sevk eder.

[سورة النحل (١٦): آية ٧٩]

[Nahl Suresi (16), Ayet 79]

أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ اللَّهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٧٩)

{أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ اللَّهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Göğün boşluğunda boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi? Onları Allah'tan başkası tutmuyor. Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için elbette ayetler (deliller) vardır.” (79)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ) قَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَيَعْقُوبُ" تَرَوْا" بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ. الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ عَلَى الْخَبَرِ. (مُسَخَّراتٍ) مُذَلَّلَاتٍ لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ. وَقِيلَ:" مُسَخَّراتٍ" مذللات لمنافعكم. (فِي جَوِّ السَّماءِ) الْجَوُّ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، وَأَضَافَ الْجَوَّ إِلَى السَّمَاءِ لِارْتِفَاعِهِ عَنِ الأرض. وَفِي قَوْلِهِ" مُسَخَّراتٍ" دَلِيلٌ عَلَى مُسَخِّرٍ سَخَّرَهَا ومدبر مكنها من التصرف. (مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ) فِي حَالِ الْقَبْضِ وَالْبَسْطِ وَالِاصْطِفَافِ. بَيَّنَ لَهُمْ كَيْفَ يَعْتَبِرُونَ بِهَا عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ. (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ) أَيْ عَلَامَاتٍ وَعِبَرًا وَدَلَالَاتٍ. (لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ) بِاللَّهِ وَبِمَا جاءت به رسلهم.

Yüce Allah'ın: {أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ} “Göğün boşluğunda boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi? Onları Allah'tan başkası tutmuyor” buyruğunda; Yahyâ b. Vessâb, el-A'meş, İbn Âmir, Hamza ve Ya'kûb muhatap kipiyle te harfiyle “terav” (تَرَوْا) şeklinde okumuşlardır ve Ebû Ubeyd de bunu tercih etmiştir. Diğer kıraat imamları ise haber kipiyle ye harfiyle [yerev / يَرَوْا] okumuşlardır. {مُسَخَّراتٍ} “Boyun eğdirilmiş” yani Yüce Allah'ın emrine boyun eğdirilmiş demektir; bunu el-Kelbî söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: “Müsehhârât”, sizin menfaatlerinize boyun eğdirilmiş demektir. {فِي جَوِّ السَّماءِ} “Göğün boşluğunda”; cev (الْجَوُّ), yer ile gök arasındaki boşluktur. Yerden yüksekliği sebebiyle boşluk göğe izafe edilmiştir. {مُسَخَّراتٍ} “Boyun eğdirilmiş” buyruğunda, onlara boyun eğdiren bir Müsehhir'in (musahhar kılanın) ve onları havada hareket etmeye muktedir kılan bir Müdebbir'in (yönetenin) varlığına delil vardır. {مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ} “Onları Allah'tan başkası tutmuyor”; kanatlarını kaparken, açarken ve sıra sıra süzerken [onları O tutar]. Allah'ın birliğine dair bu kuşlardan nasıl ibret alacaklarını onlara açıklamıştır. {إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ} “Şüphesiz bunda deliller vardır” yani işaretler, ibretler ve kanıtlar vardır. {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “İnanan bir topluluk için” Allah'a ve elçilerinin getirdiklerine iman eden kimseler için.

[سورة النحل (١٦): آية ٨٠]

[Nahl Suresi (16), Ayet 80]

وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ (٨٠)

{وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ} “Allah evlerinizi sizin için bir huzur ve sükûn yeri kıldı. Sizin için davarların derilerinden, göç gününüzde ve konaklama gününüzde kolayca taşıyacağınız evler (çadırlar); yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından bir süreye kadar kullanacağınız ev eşyası ve meta var etti.”

فِيهِ عَشْرُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (جَعَلَ لَكُمْ) مَعْنَاهُ صَيَّرَ. وَكُلُّ مَا عَلَاكَ فَأَظَلَّكَ فَهُوَ سَقْفٌ وَسَمَاءٌ، وَكُلُّ مَا أَقَلَّكَ فَهُوَ أَرْضٌ، وَكُلُّ مَا سَتَرَكَ مِنْ جِهَاتِكَ الْأَرْبَعِ فَهُوَ جِدَارٌ، فَإِذَا انْتَظَمَتْ وَاتَّصَلَتْ فَهُوَ بَيْتٌ. وَهَذِهِ الْآيَةُ فِيهَا تَعْدِيدُ نِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى النَّاسِ فِي الْبُيُوتِ، فَذَكَرَ أَوَّلًا بُيُوتَ الْمُدُنِ وَهِيَ الَّتِي لِلْإِقَامَةِ الطَّوِيلَةِ. وَقَوْلُهُ: (سَكَناً) أَيْ تَسْكُنُونَ فِيهَا وَتَهْدَأُ جَوَارِحُكُمْ مِنَ الْحَرَكَةِ، وَقَدْ تَتَحَرَّكُ فِيهِ وَتَسْكُنُ فِي غَيْرِهِ، إِلَّا أَنَّ الْقَوْلَ خَرَجَ عَلَى الْغَالِبِ. وَعَدَّ هَذَا فِي جُمْلَةِ النِّعَمِ فَإِنَّهُ لَوْ شَاءَ خَلَقَ الْعَبْدَ مُضْطَرِبًا أَبَدًا كَالْأَفْلَاكِ لَكَانَ ذَلِكَ كَمَا خَلَقَ وَأَرَادَ، لَوْ خَلَقَهُ سَاكِنًا كَالْأَرْضِ لَكَانَ كَمَا خَلَقَ وَأَرَادَ، وَلَكِنَّهُ أَوْجَدَهُ خَلْقًا يَتَصَرَّفُ لِلْوَجْهَيْنِ، وَيَخْتَلِفُ حَالُهُ بَيْنَ الْحَالَتَيْنِ، وَرَدَّدَهُ كَيْفَ وَأَيْنَ. وَالسَّكَنُ مَصْدَرٌ يُوصَفُ بِهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ. ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى بيوت القلة والرحلة وهى:

Bu [ayette] on mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın {جَعَلَ لَكُمْ} “sizin için kıldı / var etti” buyruğunun anlamı, yaptı/yarattı demektir. Seni üstten örten ve sana gölge yapan her şey tavan ve semadır; seni taşıyan/kaldıran her şey yerdir; seni dört bir yanından örten her şey duvardır. Bütün bunlar bir araya gelip birbiriyle birleştiğinde ise bir ev (beyt) olur. Bu ayette Yüce Allah'ın evler konusunda insanlara bahşettiği nimetleri sayılmaktadır. İlk olarak şehirlerdeki evleri zikretmiştir ki bunlar uzun süreli ikamet içindir. O'nun {سَكَناً} “bir huzur ve sükûn yeri” buyruğu ise; orada ikamet edesiniz ve organlarınız hareketten sükûna kavuşsun demektir. Gerçi insan bazen evin içinde hareket edip evin dışında sükûn bulabilir; ancak ifade çoğunlukla vaki olan duruma binaen gelmiştir. [Allah] bunu da nimetler cümlesinden saymıştır. Zira dileseydi kulu gök cisimleri/felekler gibi daima hareket halinde yaratırdı ve O nasıl yarattı ve dilediyse öyle olurdu; şayet onu yer gibi tamamen hareketsiz yaratsaydı, yine O nasıl yarattı ve dilediyse öyle olurdu. Fakat [Allah] insanı her iki şekilde de tasarruf edebilecek, hali bu iki durum arasında değişebilecek ve nasıl ve nerede [isterse] dönüp dolaşabilecek bir yaratılışta var etmiştir. "Sekan" (السَّكَن) kelimesi bir masdardır; onunla tekil de çoğul da nitelendirilebilir. Daha sonra Yüce Allah, göç ve yolculuk evlerini zikretmiştir ki onlar da şunlardır:

الثَّانِيَةُ- فَقَالَ (وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها) أَيْ مِنَ الْأَنْطَاعِ وَالْأَدَمِ." بُيُوتاً" يَعْنِي الْخِيَامَ وَالْقِبَابَ يَخِفُّ عَلَيْكُمْ حَمْلُهَا فِي الْأَسْفَارِ. (يَوْمَ ظَعْنِكُمْ) الظَّعْنُ: سَيْرُ الْبَادِيَةِ فِي الِانْتِجَاعِ وَالتَّحَوُّلِ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَى مَوْضِعٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَنْتَرَةَ:

İkincisi: Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها} “ve sizin için davarların derilerinden kolayca taşıyacağınız evler var etti” yani işlenmiş ve tabaklanmış derilerden [evler yaptı]. “Büyûten” (بُيُوتاً), yolculuklarda taşıması size hafif gelen çadırlar ve kubbeler demektir. {يَوْمَ ظَعْنِكُمْ} “Göç gününüzde”; za'n (الظَّعْنُ), göçebe halkın otlak aramak ve bir yerden bir yere intikal etmek için yaptığı yolculuktur. Antere'nin şu sözü de bu kabildendir:

ظَعَنَ الَّذِينَ فِرَاقُهُمْ أَتَوَقَّعُ ... وَجَرَى بِبَيْنِهِمُ الْغُرَابُ الْأَبْقَعُ

“Ayrılıklarını beklediğim kimseler göç edip gitti, Ve alacalı karga onların ayrılığı haberini vererek uçtu.”

وَالظَّعْنُ الْهَوْدَجُ أَيْضًا، قَالَ:

Za'n (الظَّعْنُ), hevdac (deve semeri üzerindeki mahfe) anlamına da gelir. [Şair] şöyle demiştir:

أَلَا هَلْ هَاجَكَ الْأَظْعَانُ إِذْ بَانُوا ... وَإِذْ جَادَتْ بِوَشْكِ الْبَيْنِ غِرْبَانُ

“Ayrılıp gittiklerinde o göç kervanları mı seni heyecanlandırdı, Ve kargalar pek yakın bir ayrılığı bildirdiğinde?”

وَقُرِئَ بِإِسْكَانِ الْعَيْنِ وَفَتْحِهَا كَالشَّعْرِ وَالشَّعَرِ. وَقِيلَ: يَحْتَمِلُ أَنْ يَعُمَّ (به بُيُوتَ الْأَدَمِ وَبُيُوتَ الشَّعْرِ وَبُيُوتَ الصُّوفِ، لِأَنَّ هَذِهِ مِنَ الْجُلُودِ لِكَوْنِهَا ثَابِتَةً فِيهَا، نَحَا إِلَى ذَلِكَ ابْنُ سَلَّامٍ. وَهُوَ احْتِمَالُ حَسَنٌ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ" وَمِنْ أَصْوافِها" ابْتِدَاءُ كَلَامٍ، كَأَنَّهُ قَالَ جَعَلَ أَثَاثًا، يُرِيدُ الْمَلَابِسَ وَالْوِطَاءَ، وَغَيْرَ ذَلِكَ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Bu kelime, şa'r (الشَّعْرِ) ve şaar (الشَّعَرِ) kelimelerinde olduğu gibi ayın harfinin sükûnu ile [za'n / ظَعْنِكُمْ] ve fethası ile [zaan / ظَعَنِكُمْ] okunmuştur. Şöyle de denilmiştir: Ayetin bu ifadeyle deri evleri, kıl çadırları ve yün çadırları kapsaması muhtemeldir; çünkü bunlar deride sabit bulundukları için deriden sayılırlar. İbn Sellâm bu görüşe meyletmiştir. Bu güzel bir ihtimaldir; buna göre: {وَمِنْ أَصْوافِها} “yünlerinden de” buyruğu yeni bir cümlenin başlangıcı olur; sanki elbiseleri, döşekleri ve benzeri şeyleri kastederek: “Eşya kıldı” demiş gibi olur. Şair şöyle demiştir:

أَهَاجَتْكَ الظَّعَائِنُ يَوْمَ بَانُوا ... بِذِي الزِّيِّ الْجَمِيلِ مِنَ الْأَثَاثِ

“Ayrılıp gittikleri gün o develer üzerindeki kadınlar mı seni heyecanlandırdı, Eşyaların en güzel süsleriyle bürünmüş olarak?”

وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَ بِقَوْلِهِ" مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ" بُيُوتَ الْأَدَمِ فَقَطْ كَمَا قَدَّمْنَاهُ أَوَّلًا. وَيَكُونُ قَوْلُهُ" وَمِنْ أَصْوافِها" عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ" مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ" أَيْ جَعَلَ بُيُوتًا أَيْضًا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" وَهَذَا أَمْرٌ انْتَشَرَ فِي تِلْكَ الدِّيَارِ، وَعَزَبَتْ عَنْهُ بِلَادُنَا، فَلَا تُضْرَبُ الْأَخْبِيَةُ عِنْدَنَا إِلَّا مِنَ الْكَتَّانِ وَالصُّوفِ، وَقَدْ كَانَ لِلنَّبِيِّ ﷺ قُبَّةٌ مِنْ أَدَمٍ، وَنَاهِيكَ مِنْ أَدَمِ الطَّائِفِ غَلَاءٌ فِي الْقِيمَةِ، وَاعْتِلَاءٌ فِي الصَّنْعَةِ، وَحُسْنًا فِي الْبَشَرَةِ، وَلَمْ يَعُدَّ ذَلِكَ ﷺ تَرَفًا وَلَا رَآهُ سَرَفًا، لِأَنَّهُ مِمَّا امْتَنَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنْ نِعْمَتِهِ وَأَذِنَ فِيهِ مِنْ مَتَاعِهِ، وَظَهَرَتْ وُجُوهُ مَنْفَعَتِهِ فِي الِاكْتِنَانِ وَالِاسْتِظْلَالِ الَّذِي لَا يَقْدِرُ عَلَى الْخُرُوجِ عَنْهُ جِنْسُ الْإِنْسَانِ. وَمِنْ غَرِيبِ مَا جَرَى أَنِّي زُرْتُ بَعْضَ الْمُتَزَهِّدِينَ مِنَ الْغَافِلِينَ مَعَ بَعْضِ الْمُحَدِّثِينَ، فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ فِي خِبَاءِ كَتَّانٍ فَعَرَضَ عَلَيْهِ صَاحِبِي الْمُحَدِّثُ أَنْ يَحْمِلَهُ إِلَى مَنْزِلِهِ ضَيْفًا، وَقَالَ: إِنَّ هَذَا مَوْضِعٌ يَكْثُرُ فِيهِ الْحَرُّ وَالْبَيْتُ أَرْفَقُ بِكَ وَأَطْيَبُ لِنَفْسِي فِيكَ، فَقَالَ: هَذَا الْخِبَاءُ لنا كثير، وكان

{ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ } “davarların derilerinden” ifadesiyle, daha önce belirttiğimiz üzere sadece deriden yapılan çadırların kastedilmiş olması da muhtemeldir. { وَمِنْ أَصْوافِها } “yünlerinden de...” ifadesi ise { مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ } “davarların derilerinden” ifadesine matuftur; yani [yünlerinden de] evler (çadırlar) kıldı demektir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Bu, o diyarlarda yaygın olan bir durumdur; bizim beldelerimiz ise bundan uzaktır. Zira bizim buralarda çadırlar ancak keten ve yünden kurulur. Oysa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in deriden bir kubbesi (otağı) vardı. Tâif derisi ise gerek kıymetinin yüksekliği gerek işçiliğinin üstünlüğü ve gerekse dış görünüşünün güzelliğiyle pek meşhurdur. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem bunu ne bir lüks saymış ne de bir israf olarak görmüştür. Çünkü bu, Allah Sübhânehu'nun nimeti olarak lütufta bulunduğu ve faydalanılmasına izin verdiği eşyalarındandır. Ayrıca barınma ve gölgelenme hususundaki faydaları da açıktır ki insan türünün bunlardan müstağni kalması mümkün değildir. Yaşanan garip olaylardan birisi de şudur: Muhaddislerden biriyle birlikte [zühd iddiasındaki] gafil zahidlerden birini ziyarete gitmiştim. Keten bir çadırın içinde onun yanına girdik. Muhaddis arkadaşım onu evine misafir olarak götürmeyi teklif etti ve: ‘Burası sıcağın çok olduğu bir yer; ev senin için daha rahattır, benim de içim senin hakkında daha rahat eder’ dedi. O ise: ‘Bu çadır bizim için çoktur’ dedi. Halbuki...

فِي صُنْعِنَا مِنَ الْحَقِيرِ، فَقُلْتُ: لَيْسَ كَمَا زَعَمْتَ فَقَدْ كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ رَئِيسُ الزُّهَّادِ قُبَّةٌ مِنْ أَدَمٍ طَائِفِيٍّ يُسَافِرُ مَعَهَا وَيَسْتَظِلُّ بِهَا، فَبُهِتَ، وَرَأَيْتُهُ عَلَى مَنْزِلَةٍ مِنَ الْعِيِّ فَتَرَكْتُهُ مَعَ صاحبي وخرجت عنه. الثالثة-: (. مِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها) أَذِنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالِانْتِفَاعِ بِصُوفِ الْغَنَمِ وَوَبَرِ الْإِبِلِ وَشَعْرِ الْمَعْزِ، كَمَا أَذِنَ فِي الْأَعْظَمِ، وَهُوَ ذَبْحُهَا وَأَكْلُ لُحُومِهَا، وَلَمْ يَذْكُرِ الْقُطْنَ وَالْكَتَّانَ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي بِلَادِ الْعَرَبِ الْمُخَاطَبِينَ بِهِ، وَإِنَّمَا عَدَّدَ عَلَيْهِمْ مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَيْهِمْ، وَخُوطِبُوا فِيمَا عَرَفُوا بِمَا فَهِمُوا. وَمَا قَامَ مَقَامَ هَذِهِ وَنَابَ مَنَابَهَا فَيَدْخُلُ فِي الِاسْتِعْمَالِ وَالنِّعْمَةِ مَدْخَلَهَا، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ " فَخَاطَبَهُمْ بِالْبَرَدِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْرِفُونَ نُزُولَهُ كَثِيرًا عِنْدَهُمْ، وَسَكَتَ عَنْ ذِكْرِ الثَّلْجِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي بِلَادِهِمْ، وَهُوَ مِثْلُهُ فِي الصِّفَةِ وَالْمَنْفَعَةِ، وَقَدْ ذَكَرَهُمَا النَّبِيُّ ﷺ مَعًا فِي التَّطْهِيرِ فَقَالَ:" اللَّهُمَّ اغْسِلْنِي بِمَاءٍ وَثَلْجٍ وَبَرَدٍ". قال ابن عباس: الثلج شي أَبْيَضُ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا رَأَيْتُهُ قَطُّ. وَقِيلَ: إِنَّ تَرْكَ ذِكْرِ الْقُطْنِ وَالْكَتَّانِ إِنَّمَا كَانَ إِعْرَاضًا عَنِ التَّرَفِ، إِذْ مَلْبَسُ عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ إِنَّمَا هُوَ الصُّوفُ" وَهَذَا فِيهِ نظر، فإنه سبحانه يقول:" يا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ" حَسْبَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي" الْأَعْرَافِ " وَقَالَ هُنَا:" وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ" فَأَشَارَ إِلَى الْقُطْنِ وَالْكَتَّانِ فِي لَفْظَةِ" سَرابِيلَ" وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَ" أَثاثاً

bizim imalatımıza göre değersiz bir şeydi. Ben de şöyle dedim: ‘İş senin iddia ettiğin gibi değildir. Zahitlerin önderi olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tâif derisinden bir kubbesi vardı, onunla yolculuk yapar ve altında gölgelenirdi.’ Bunun üzerine donakaldı; onun tam bir cehalet ve acizlik mertebesinde olduğunu gördüm. Arkadaşımla birlikte onu bırakıp yanından çıktım.” Üçüncüsü: {مِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها} “yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından”; Allah Sübhânehu, en büyüğü olan hayvanların boğazlanması ve etlerinin yenilmesine izin verdiği gibi, koyunların yününden, develerin yapağısından ve keçilerin kılından faydalanmaya da izin vermiştir. Pamuk ve keteni ise kendilerine hitap edilen Arapların memleketlerinde bulunmadığı için zikretmemiştir. Bilakis onlara kendilerine lütfettiği nimetleri saymış ve bildikleri şeyler üzerinden anladıkları dille hitap etmiştir. Bunların yerine geçen ve bunların yerini tutan şeyler de kullanım ve nimet olma bakımından aynı kapsama girer. Bu durum Yüce Allah'ın: {وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ} “ve gökten, oradaki dağlar gibi bulutlardan dolu indirir” buyruğu gibidir. Onlara doluyu hitap olarak zikretmiştir, çünkü dolunun kendi diyarlarına çokça yağdığını bilirlerdi; karı zikretmekten ise sükût etmiştir, çünkü onların memleketlerinde kar yoktu. Oysa kar, nitelik ve fayda bakımından dolunun benzeridir. Nitekim Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem temizlenme hususunda ikisini birlikte zikretmiş ve: “Allahım, beni su, kar ve dolu ile yıka” buyurmuştur. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Kar, gökten inen beyaz bir şeydir; ben onu hiç görmedim.” Pamuk ve ketenin zikredilmeyişinin lüksten yüz çevirme kastıyla olduğu da söylenmiştir; zira Allah'ın salih kullarının giysisi yündür. Ancak bu görüşte tutarsızlık vardır; zira O Sübhânehu: {يا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ} “Ey Âdemoğulları! Size avret yerlerinizi örtecek bir giysi indirdik” buyurmaktadır; nitekim bunun açıklaması daha önce A'râf suresinde geçmişti. Burada da: {وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ} “size gömlekler var etti” buyurarak “serâbîl” kelimesiyle pamuk ve ketene işaret etmiştir. Doğrusunu Allah bilir. {أَثاثاً} “ev eşyası”;

" قَالَ الْخَلِيلُ: مَتَاعًا مُنْضَمًّا بَعْضُهُ إِلَى بَعْضٍ، مِنْ أَثَّ إِذَا كَثُرَ. قَالَ:

el-Halîl şöyle demiştir: [Esas kelimesi,] birbiri üzerine toplanmış metadır; çoğaldığında kullanılan “esse” (أَثَّ) fiilinden gelir. [Şair] şöyle demiştir:

وَفَرْعٌ يَزِينُ المتن أسود فاحم ... أثيث كقنو النخلة المتعثكل

“Ve sırtı süsleyen kapkara, kömür gibi saçlar, Salkımları birbirine girmiş hurma dalı gibi gür ve sıktır.”

ابن عباس:" أَثاثاً" ثيابا. وَتَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ جَوَازَ الِانْتِفَاعِ بِالْأَصْوَافِ وَالْأَوْبَارِ وَالْأَشْعَارِ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَلِذَلِكَ قَالَ أَصْحَابُنَا: صوف الميتة وشعرها طاهر يجوز

İbn Abbâs [şöyle demiştir]: "Esâsen (أَثاثاً), elbise demektir." Bu ayet; yünlerden, yapağılardan ve kıllardan her hâlükârda yararlanmanın caiz olduğunu ihtiva etmektedir. Bundan dolayı [Hanefî] mezhebimiz âlimleri şöyle demiştir: Meytenin (leşin) yünü ve kılı temizdir, caizdir...

الِانْتِفَاعُ بِهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَيُغْسَلُ مَخَافَةَ أَنْ يَكُونَ عَلِقَ بِهِ وَسَخٌ، وَكَذَلِكَ رَوَتْ أُمِّ سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" لَا بَأْسَ بِجِلْدِ الْمَيْتَةِ إِذَا دُبِغَ وَصُوفِهَا وَشَعْرِهَا إِذَا غُسِلَ " لِأَنَّهُ مِمَّا لَا يَحُلُّهُ الْمَوْتُ، سَوَاءٌ كَانَ شَعْرُ مَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ أَوْ لَا، كَشَعْرِ ابْنِ آدَمَ وَالْخِنْزِيرِ، فَإِنَّهُ طَاهِرٌ كُلُّهُ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَلَكِنَّهُ زَادَ عَلَيْنَا فَقَالَ: الْقَرْنُ وَالسِّنُّ وَالْعَظْمُ مِثْلُ الشَّعْرِ، قَالَ: لِأَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ كُلَّهَا لَا رُوحَ فِيهَا لَا تَنْجُسُ بِمَوْتِ الْحَيَوَانِ. وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَالْأَوْزَاعِيُّ: إِنَّ الشُّعُورَ كُلَّهَا نَجِسَةٌ وَلَكِنَّهَا تَطْهُرُ بِالْغَسْلِ. وَعَنِ الشَّافِعِيِّ ثَلَاثُ رِوَايَاتٍ: الْأُولَى- طَاهِرَةٌ لَا تَنْجُسُ بِالْمَوْتِ. الثَّانِيَةُ- تَنْجُسُ. الثَّالِثَةُ- الْفَرْقُ بَيْنَ شَعْرِ ابْنِ آدَمَ وَغَيْرِهِ، فَشَعْرُ ابْنِ آدَمَ طَاهِرٌ وَمَا عَدَاهُ نَجِسٌ. وَدَلِيلُنَا عُمُومُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَمِنْ أَصْوافِها" الْآيَةَ. فَمَنَّ عَلَيْنَا بِأَنْ جَعَلَ لَنَا الِانْتِفَاعَ بِهَا، وَلَمْ يخصي شَعْرَ الْمَيْتَةِ مِنَ الْمُذَكَّاةِ، فَهُوَ عُمُومٌ إِلَّا أَنْ ٠ يَمْنَعَ مِنْهُ دَلِيلٌ. وَأَيْضًا فَإِنَّ الْأَصْلَ كَوْنُهَا طَاهِرَةً قَبْلَ الْمَوْتِ بِإِجْمَاعٍ، فَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ انْتَقَلَ إِلَى نَجَاسَةٍ فَعَلَيْهِ الدَّلِيلُ. فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ:" حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ " وَذَلِكَ عِبَارَةٌ عَنِ الْجُمْلَةِ. قُلْنَا: نَخُصُّهُ بِمَا ذَكَرْنَا، فَإِنَّهُ مَنْصُوصٌ عَلَيْهِ فِي ذِكْرِ الصُّوفِ، وَلَيْسَ فِي آيَتِكُمْ ذِكْرُهُ صَرِيحًا، فَكَانَ دَلِيلُنَا أَوْلَى. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ عَوَّلَ الشَّيْخُ الْإِمَامُ أَبُو إِسْحَاقَ إِمَامُ الشَّافِعِيَّةِ بِبَغْدَادَ عَلَى أَنَّ الشَّعْرَ جُزْءٌ مُتَّصِلٌ بِالْحَيَوَانِ خِلْقَةً، فَهُوَ يَنْمِي بِنَمَائِهِ وَيَتَنَجَّسُ بموته كسائر الاجزاء. وأجيب بأن الماء لَيْسَ بِدَلِيلٍ عَلَى الْحَيَاةِ، لِأَنَّ النَّبَاتَ يَنْمِي وَلَيْسَ بِحَيٍّ. وَإِذَا عَوَّلُوا عَلَى النَّمَاءِ الْمُتَّصِلِ لِمَا عَلَى الْحَيَوَانِ عَوَّلْنَا نَحْنُ عَلَى الْإِبَانَةِ الَّتِي تَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْإِحْسَاسِ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْحَيَاةِ. وَأَمَّا مَا ذَكَرَهُ الْحَنَفِيُّونَ فِي الْعَظْمِ وَالسِّنِّ وَالْقَرْنِ أَنَّهُ مِثْلُ الشَّعْرِ، فَالْمَشْهُورُ عِنْدَنَا أَنَّ ذَلِكَ نَجِسٌ كَاللَّحْمِ. وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ مِثْلَ قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ. وَلَنَا قَوْلٌ ثَالِثٌ- هَلْ تُلْحَقُ أَطْرَافُ الْقُرُونِ وَالْأَظْلَافِ بِأُصُولِهَا أَوْ بِالشَّعْرِ، قَوْلَانِ. وَكَذَلِكَ الشَّعْرِيُّ مِنَ الرِّيشِ حُكْمُهُ حُكْمُ الشَّعْرِ، وَالْعَظْمِيُّ مِنْهُ حُكْمُهُ حُكْمُهُ. وَدَلِيلُنَا قَوْلُهُ ﷺ:" لَا تَنْتَفِعُوا مِنَ الْمَيْتَةِ بِشَيْءٍ" وَهَذَا عَامٌّ فِيهَا وَفِي كُلِّ جُزْءٍ مِنْهَا، إِلَّا مَا قَامَ دَلِيلُهُ، وَمِنَ الدَّلِيلِ الْقَاطِعِ عَلَى ذَلِكَ قوله تعالى:" قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ "،

her halükarda ondan faydalanmak [caizdir]; üzerine bir pislik bulaşmış olması endişesiyle yıkanır. Nitekim Ümmü Seleme de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «لَا بَأْسَ بِجِلْدِ الْمَيْتَةِ إِذَا دُبِغَ وَصُوفِهَا وَشَعْرِهَا إِذَا غُسِلَ» “Meytenin derisi tabaklandığında, yünü ve kılı da yıkandığında [kullanılmasında] bir beis yoktur.” Çünkü bunlar ölümün sirayet etmediği şeylerdendir. İster eti yenen bir hayvanın kılı olsun, ister insanoğlunun ve domuzun kılı gibi eti yenmeyenlerin olsun fark etmez; zira bunların hepsi temizdir. Ebû Hanîfe de bu görüştedir; ancak o bize ilave olarak: “Boynuz, diş ve kemik de kıl gibidir” demiş [ve eklemiştir]: “Çünkü bu şeylerin hiçbirinde ruh (can) yoktur; dolayısıyla hayvanın ölmesiyle necis olmazlar.” Hasan-ı Basrî, Leys b. Sa'd ve el-Evzâî ise şöyle demiştir: “Kılların hepsi necistir, ancak yıkanmakla temizlenir.” Şâfiî'den ise üç rivayet nakledilmiştir: Birincisi: Temizdir, ölümle necis olmaz. İkincisi: Necis olur. Üçüncüsü: İnsanoğlunun saçı ile diğerleri arasında fark vardır; insanoğlunun saçı temiz, diğerlerininki ise necistir. Bizim delilimiz ise Yüce Allah'ın: {وَمِنْ أَصْوافِها} “Yünlerinden...” ayetinin umumîliğidir (genel hükmüdür). [Allah] bunlardan faydalanmayı bize bahşederek lütufta bulunmuş ve boğazlanan hayvanın kılı ile meytenin kılını birbirinden ayırt etmemiştir. Dolayısıyla aksine bir delil engel olmadıkça bu geneldir. Ayrıca bunların ölümden önce icma ile temiz olması asıldır; binaenaleyh onun necaset haline intikal ettiğini iddia edenin delil getirmesi gerekir. Eğer: [Allah'ın] {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ} “Leş (meyte) size haram kılındı” buyruğu bütün parçaları ifade eden genel bir tabirdir, denilirse; biz şöyle deriz: Biz bu [genel hükmü] zikrettiğimiz husus ile tahsis ederiz; zira yünün zikredilmesinde açık nass vardır, sizin [zikrettiğiniz] ayette ise bu husus açıkça belirtilmemiştir. Dolayısıyla bizim delilimiz daha evladır. En doğrusunu Allah bilir. Bağdat'taki Şâfiîlerin imamı eş-Şeyh el-İmâm Ebû İshak, kılın yaratılış bakımından hayvana bitişik bir cüz olduğuna dayanmıştır; dolayısıyla hayvanın büyümesiyle o da büyür ve diğer cüzler gibi onun ölümüyle necis olur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Büyüme (nemâ) canın varlığına delil değildir; zira bitki de büyür fakat canlı değildir. Onlar hayvan üzerindeki bitişik büyümeye dayandıkları zaman, biz de acı hissetmemeye ve bu sayede canlılığın bulunmadığına delalet eden koparılma/kesilme durumuna dayanırız. Hanefîlerin kemik, diş ve boynuzun kıl gibi olduğuna dair zikrettiklerine gelince; bizim mezhebimizde meşhur olan görüş, bunların et gibi necis olduğudur. İbn Vehb ise Ebû Hanîfe'nin görüşü gibi demiştir. Bizim [mezhebimizde] üçüncü bir görüş daha vardır: Boynuz ve tırnakların uç kısımları kendi köklerine mi yoksa kıla mı ilhak edilir konusunda iki görüş bulunmaktadır. Aynı şekilde tüyün kıla benzeyen kısmı kıl hükmündedir, kemiğe benzeyen [sert sap] kısmı ise kemik hükmündedir. Bizim delilimiz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «لَا تَنْتَفِعُوا مِنَ الْمَيْتَةِ بِشَيْءٍ» “Meyteden hiçbir surette faydalanmayın” buyruğudur. Bu ifade meytenin kendisi ve her bir cüzü hakkında delil ile istisna edilenler hariç geneldir. Buna dair kesin delillerden biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ} “Dedi ki: Çürümüş kemikleri kim diriltecek?”

وَقَالَ تَعَالَى:" وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها "، وقال:" فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً "، وقال:" أَإِذا كُنَّا عِظاماً نَخِرَةً " فَالْأَصْلُ هِيَ الْعِظَامُ، وَالرُّوحُ وَالْحَيَاةُ فِيهَا كَمَا فِي اللَّحْمِ وَالْجِلْدِ. وَفِي حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُكَيْمٌ:" لَا تَنْتَفِعُوا مِنَ الْمَيْتَةِ بِإِهَابٍ وَلَا عَصَبٍ". فَإِنْ قِيلَ: قَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اله عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فِي شَاةِ مَيْمُونَةَ:" أَلَا انْتَفَعْتُمْ بِجِلْدِهَا"؟ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّهَا مَيْتَةٌ. فَقَالَ:" إِنَّمَا حَرُمَ أَكْلُهَا" وَالْعَظْمُ لَا يؤكل. قلنا: العظم يؤكل، وخاصة عظم الحمل الرَّضِيعِ وَالْجَدْيِ وَالطَّيْرِ، وَعَظْمُ الْكَبِيرِ يُشْوَى وَيُؤْكَلُ. وَمَا ذَكَرْنَاهُ قَبْلُ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الْحَيَاةِ فِيهِ، وَمَا كَانَ طَاهِرًا بِالْحَيَاةِ وَيُسْتَبَاحُ بِالذَّكَاةِ يَنْجُسُ بِالْمَوْتِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى- (مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ) عَامٌّ فِي جِلْدِ الْحَيِّ وَالْمَيِّتِ، فَيَجُوزُ الِانْتِفَاعُ بِجُلُودِ الْمَيْتَةِ وَإِنْ لَمْ تُدْبَغْ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ الزُّهْرِيُّ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ. قَالَ الطَّحَاوِيُّ: لَمْ نَجِدْ عَنْ أَحَدٍ مِنَ الْفُقَهَاءِ جَوَازُ بَيْعِ جِلْدِ الْمَيْتَةِ قَبْلَ الدِّبَاغِ إِلَّا عَنِ اللَّيْثِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: يَعْنِي مِنَ الْفُقَهَاءِ أَئِمَّةَ الْفَتْوَى بِالْأَمْصَارِ بَعْدَ التَّابِعِينَ، وَأَمَّا ابْنُ شِهَابٍ فَذَلِكَ عَنْهُ صَحِيحٌ، وَهُوَ قَوْلٌ أَبَاهُ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُمَا خِلَافُ هَذَا الْقَوْلِ، وَالْأَوَّلُ أَشْهَرُ. قُلْتُ: قَدْ ذَكَرَ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ حَدِيثَ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ عَنْ يُونُسَ وَعُقَيْلٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ، وَحَدِيثَ بَقِيَّةَ عَنِ الزُّبَيْدِيِّ، وَحَدِيثَ مُحَمَّدِ بْنِ كَثِيرٍ الْعَبْدِيِّ وَأَبِي سَلَمَةَ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ كَثِيرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ، وَقَالَ فِي آخِرِهَا: هَذِهِ أَسَانِيدُ صِحَاحٌ. السَّادِسَةُ - اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي جِلْدِ الْمَيْتَةِ إِذَا دُبِغَ هَلْ يَطْهُرُ أَمْ لَا، فَذَكَرَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ عَنْ مَالِكٍ مَا يُشْبِهُ مَذْهَبَ ابْنِ شِهَابٍ فِي ذَلِكَ. وَذَكَرَهُ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ فِي كِتَابِهِ عَنِ ابْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ أَيْضًا. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ: وَهُوَ قَوْلُ الزُّهْرِيِّ وَاللَّيْثِ. قَالَ: وَالظَّاهِرُ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ، وَهُوَ أَنَّ الدِّبَاغَ لَا يُطَهِّرُ جِلْدَ الْمَيْتَةِ، وَلَكِنْ يُبِيحُ الِانْتِفَاعَ بِهِ فِي الْأَشْيَاءِ الْيَابِسَةِ، وَلَا يُصَلَّى عَلَيْهِ وَلَا يؤكل فيه. وفى المدونة لابن القاسم:

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها } “Kemiklere bak, onları nasıl birbiri üstüne dikip birleştiriyoruz”; yine şöyle buyurmuştur: { فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً } “Sonra kemiklere et giydirdik”; yine şöyle buyurmuştur: { أَإِذا كُنَّا عِظاماً نَخِرَةً } “Biz çürümüş kemikler olduğumuz zaman mı?” Dolayısıyla asıl olan kemiklerdir; et ve deride olduğu gibi kemiklerde de ruh ve hayat vardır. Abdullah b. Ukeym'in rivayet ettiği hadiste de şöyle buyrulmuştur: « لَا تَنْتَفِعُوا مِنَ الْمَيْتَةِ بِإِهَابٍ وَلَا عَصَبٍ » «Ölü hayvanın ne derisinden ne de sinirinden faydalanınız.» Eğer: “Sahîh'te Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in Meymûne'nin koyunu hakkında: « أَلَا انْتَفَعْتُمْ بِجِلْدِهَا » «Onun derisinden faydalansaydınız ya!» buyurduğu, [oradakilerin]: ‘Ey Allah'ın Resûlü, o ölü bir hayvandır!’ demeleri üzerine de: « إِنَّمَا حَرُمَ أَكْلُهَا » «Haram kılınan sadece onun [etini] yemektir» buyurduğu sabittir; kemik ise yenmez” denilirse; biz deriz ki: Kemik yenir; özellikle süt emen kuzu, oğlak ve kuş kemiği yenir; büyük hayvanın kemiği de közlenip yenir. Daha önce zikrettiğimiz hususlar onda hayat bulunduğuna delildir. Hayat sebebiyle temiz olan ve kesimle (tezkiye ile) helal kılınan bir şey ise ölüm ile necis olur. En doğrusunu Allah bilir. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ } “Davarların derilerinden” buyruğu canlı ve ölü hayvanın derisini kapsayacak şekilde umumidir (geneldir). Bu sebeple tabaklanmamış olsa bile ölü hayvanın derilerinden faydalanmak caizdir. İbn Şihâb ez-Zührî ile el-Leys b. Sa'd da bu görüştedir. et-Tahâvî şöyle demiştir: “Fukahadan, tabaklanmadan önce ölü hayvan derisinin satışının caiz olduğunu Leys dışında kimseden nakledilmiş bulamadık.” Ebû Ömer [İbn Abdilberr] ise şöyle demiştir: “Fukahadan kastı, tâbiînden sonraki şehirlerin fetva imamlarıdır. İbn Şihâb'a gelince, bu görüşün ondan nakli sahihtir; bu, ilim ehlinin çoğunluğunun reddettiği bir görüştür. Her ikisinden de bu görüşün aksi rivayet edilmişse de birinci görüş daha meşhurdur.” Derim ki: Dârekutnî Sünen'inde Yahyâ b. Eyyûb'un Yûnus ve Ukayl'den, onların da ez-Zührî'den naklettiği hadisi; Bakıyye'nin ez-Zübeydî'den naklettiği hadisi; Muhammed b. Kesîr el-Abdî ile Ebû Seleme el-Mınkarî'nin Süleyman b. Kesîr'den, onun da ez-Zührî'den naklettiği hadisi zikretmiş ve sonunda: “Bunlar sahih isnadlardır” demiştir. Altıncı [Mesele]- İlim adamları tabaklandığı zaman ölü hayvan derisinin temiz sayılıp sayılmayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abdilhakem, Mâlik'ten bu konuda İbn Şihâb'ın mezhebine benzer bir görüş nakletmiştir. İbn Huveyzimendâd da kitabında bunu yine İbn Abdilhakem'den nakletmiştir. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: “Bu, ez-Zührî ve el-Leys'in görüşüdür.” Yine şöyle demiştir: “Mâlik'in mezhebinden zahir olan, İbn Abdilhakem'in naklettiğidir; o da tabaklamanın ölü hayvan derisini temiz kılmadığı, ancak ondan kuru maddeler için faydalanmayı mubah kıldığıdır; onun üzerinde namaz kılınmaz ve içinde yemek yenilmez.” İbnü'l-Kāsım'ın el-Müdevvene'sinde ise şöyle denilmektedir:

مَنِ اغْتَصَبَ جِلْدَ مَيْتَةٍ غَيْرَ مَدْبُوغٍ فَأَتْلَفَهُ كان عليه قيمته. وحكى أذلك قَوْلُ مَالِكٍ. وَذَكَرَ أَبُو الْفَرَجِ أَنَّ مَالِكًا قَالَ: مَنِ اغْتَصَبَ لِرَجُلٍ جِلْدَ مَيْتَةٍ غَيْرَ مدبوغ فلا شي عَلَيْهِ. قَالَ إِسْمَاعِيلُ: إِلَّا أَنْ يَكُونَ لِمَجُوسِيٍّ. وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ، وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ عَنْ مَالِكٍ جَوَازَ بَيْعِهِ، وَهَذَا فِي جِلْدِ كُلِّ مَيْتَةٍ إِلَّا الْخِنْزِيرَ وَحْدَهُ، لِأَنَّ الزَّكَاةَ لَا تَعْمَلُ فِيهِ، فَالدِّبَاغُ أَوْلَى. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَكُلُّ جِلْدٍ ذَكِيٍّ فَجَائِزٌ اسْتِعْمَالُهُ لِلْوُضُوءِ وَغَيْرِهِ. وَكَانَ مَالِكٌ يَكْرَهُ الْوُضُوءَ فِي إِنَاءِ جِلْدِ الْمَيْتَةِ بَعْدَ الدِّبَاغِ عَلَى اخْتِلَافٍ مِنْ قَوْلِهِ، وَمَرَّةً قَالَ: إِنَّهُ لَمْ يَكْرَهْهُ إِلَّا فِي خَاصَّةِ نَفْسِهِ، وَتُكْرَهُ الصَّلَاةُ عَلَيْهِ وَبَيْعُهُ، وَتَابَعَهُ عَلَى ذَلِكَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ. وَأَمَّا أَكْثَرُ الْمَدَنِيِّينَ فَعَلَى إِبَاحَةِ ذَلِكَ وَإِجَازَتِهِ، لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ:" أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ". وَعَلَى هَذَا أَكْثَرُ أَهْلِ الْحِجَازِ وَالْعِرَاقِ مِنْ أَهْلِ الْفِقْهِ وَالْحَدِيثِ،. وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ وَهْبٍ. السَّابِعَةُ- ذَهَبَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ ﵁ إِلَى أَنَّهُ لا يجوز الانتفاع بجلود الميتة في شي وَإِنْ دُبِغَتْ، لِأَنَّهَا كَلَحْمِ الْمَيْتَةِ. وَالْأَخْبَارُ بِالِانْتِفَاعِ بَعْدَ الدِّبَاغِ تَرُدُّ قَوْلَهُ. وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُكَيْمٍ- رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ- قَالَ: قُرِئَ عَلَيْنَا كِتَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِأَرْضِ جُهَيْنَةَ وَأَنَا غُلَامٌ شَابٌّ:" أَلَّا تَسْتَمْتِعُوا مِنَ الْمَيْتَةِ بِإِهَابٍ وَلَا عَصَبٍ". وَفِي رِوَايَةٍ:" قَبْلَ مَوْتِهِ بِشَهْرٍ ". رَوَاهُ الْقَاسِمُ بْنُ مُخَيْمِرَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُكَيْمٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا مَشْيَخَةٌ لَنَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَتَبَ إِلَيْهِمْ .. قَالَ دَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ: سَأَلْتُ يَحْيَى بْنَ مَعِينٍ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، فَضَعَّفَهُ وَقَالَ: لَيْسَ بِشَيْءٍ، إِنَّمَا يَقُولُ حَدَّثَنِي الْأَشْيَاخُ، قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَلَوْ كَانَ ثَابِتًا لَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ مُخَالِفًا لِلْأَحَادِيثِ الْمَرْوِيَّةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَسَلَمَةَ بْنِ الْمُحَبَّقِ وَغَيْرِهِمْ، لِأَنَّهُ جَائِزٌ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى حَدِيثِ ابْنِ عُكَيْمٍ" أَلَّا تَنْتَفِعُوا مِنَ الْمَيْتَةِ بِإِهَابٍ" قَبْلَ الدِّبَاغِ، وَإِذَا احْتَمَلَ أَلَّا يَكُونَ مخالف أفليس لَنَا أَنْ نَجْعَلَهُ مُخَالِفًا، وَعَلَيْنَا أَنْ نَسْتَعْمِلَ الْخَبَرَيْنِ مَا أَمْكَنَ، وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُكَيْمٍ وَإِنْ كَانَ قَبْلَ مَوْتِ النَّبِيِّ ﷺ بِشَهْرٍ كَمَا جَاءَ فِي الْخَبَرِ فَيُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ قِصَّةُ مَيْمُونَةَ وَسَمَاعُ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْهُ" أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ" قَبْلَ مَوْتِهِ بِجُمْعَةٍ أَوْ دُونَ جُمْعَةٍ، والله أعلم.

Kim tabaklanmamış bir meyte derisini gasp edip telef ederse, onun kıymetini tazmin etmesi gerekir. Mâlik'in görüşü olarak bu da rivayet edilmiştir. Ebü'l-Ferec ise Mâlik'in şöyle dediğini zikretmiştir: Bir kimse başka bir adama ait tabaklanmamış bir meyte derisini gasp ederse, [tazmin kabilinden] ona hiçbir şey gerekmez. İsmâil: "Mecûsiye ait olması müstesnadır" demiştir. İbn Vehb ve İbnü'l-Hakem ise Mâlik'ten bunun satılmasının caiz olduğunu rivayet etmişlerdir. Bu durum, yalnız domuz müstesna, her meytenin derisinde geçerlidir; çünkü şer'î boğazlama onda tesir etmez, dolayısıyla tabaklama öncelikle tesir etmez. Ebû Ömer şöyle demiştir: Usulünce kesilmiş her deri, abdest almak ve diğer şeyler için caizdir. Mâlik, kendisinden gelen farklı görüşler bulunmakla birlikte, tabaklandıktan sonra meyte derisinden olan kapta abdest almayı mekruh görürdü. Bir defasında da şöyle demiştir: O bunu sadece kendi şahsı için mekruh görmüştür. Onun üzerinde namaz kılmak ve onu satmak mekruhtur; ashâbından bir grup da bu görüşünde ona uymuştur. Medinelilerin çoğunluğu ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ » «Hangi deri tabaklanırsa muhakkak temiz olmuştur» buyruğu sebebiyle bunu mübah ve caiz görmüştür. Fıkıh ve hadis ehlinden Hicaz ve Irak ehlinin ekserisi bu görüştedir ve İbn Vehb'in tercihi de budur. Yedincisi: İmam Ahmed b. Hanbel radıyallâhu anh, tabaklansa dahi meyte derilerinden hiçbir şekilde faydalanmanın caiz olmadığı görüşüne varmıştır; zira o meytenin eti gibidir. Ancak tabaklandıktan sonra faydalanmayı bildiren haberler onun bu görüşünü reddetmektedir. O, Ebû Dâvûd'un rivayet ettiği Abdullah b. Ukeym hadisini delil getirmiştir; [Abdullah b. Ukeym] şöyle demiştir: Ben genç bir delikanlı iken Cüheyne topraklarında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mektubu bize okundu: « أَلَّا تَسْتَمْتِعُوا مِنَ الْمَيْتَةِ بِإِهَابٍ وَلَا عَصَبٍ » «Meytenin hiçbir derisinden ve sinirinden faydalanmayınız». Bir rivayette ise: "Vefatından bir ay önce" [ziyadesi vardır]. Bunu el-Kāsım b. Muhaymire, Abdullah b. Ukeym'den rivayet etmiştir; [İbn Ukeym] şöyle demiştir: Yaşlılarımız bize Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine mektup yazdığını anlattılar... Dâvûd b. Ali şöyle demiştir: Yahyâ b. Maîn'e bu hadisi sordum; o hadisi zayıf saydı ve şöyle dedi: "Bu hiçbir şey değildir; o sadece 'Bana yaşlılar anlattı' demektedir." Ebû Ömer şöyle demiştir: Hadis sabit olsaydı dahi İbn Abbâs, Âişe, Seleme b. el-Muhabbak ve diğerlerinden rivayet edilen hadislere muhalif olması muhtemeldi; zira İbn Ukeym hadisindeki "Meytenin hiçbir derisinden faydalanmayınız" ifadesinin manasının tabaklanmadan önce olması caizdir. Muhalif olmama ihtimali varken onu muhalif kılmamız doğru olmaz; aksine bize düşen, mümkün mertebe iki haberi de amel edilir kılmaktır. Abdullah b. Ukeym hadisi, haberde geldiği üzere Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından bir ay önce olsa dahi, Meymûne kıssasının ve İbn Abbâs'ın kendisinden « أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ » «Hangi deri tabaklanırsa muhakkak temiz olmuştur» sözünü işitmesinin onun vefatından bir hafta veya bir haftadan daha az bir süre önce gerçekleşmiş olması mümkündür. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الثَّامِنَةُ- الْمَشْهُورُ عِنْدَنَا أَنَّ جِلْدَ الْخِنْزِيرِ لَا يَدْخُلُ فِي الْحَدِيثِ وَلَا يَتَنَاوَلُهُ الْعُمُومُ، وَكَذَلِكَ الْكَلْبُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ. وَعِنْدَ الْأَوْزَاعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ: لَا يَطْهُرُ بِالدِّبَاغِ إِلَّا جِلْدُ مَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ. وَرَوَى مَعْنُ بْنُ عِيسَى عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ جِلْدِ الْخِنْزِيرِ إِذَا دُبِغَ فَكَرِهَهُ. قَالَ ابْنُ وَضَّاحٍ: وَسَمِعْتُ سُحْنُونًا يَقُولُ لَا بَأْسَ بِهِ، وَكَذَلِكَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ وَدَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ وَأَصْحَابُهُ، لِقَوْلِهِ ﵇:" أَيُّمَا مَسْكٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ". قَالَ أَبُو عُمَرَ: يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ أَرَادَ بِهَذَا الْقَوْلِ عُمُومَ الْجُلُودِ الْمَعْهُودِ الِانْتِفَاعُ بِهَا، فَأَمَّا الْخِنْزِيرُ فَلَمْ يَدْخُلْ فِي الْمَعْنَى لِأَنَّهُ غَيْرُ مَعْهُودٍ الِانْتِفَاعُ بِجِلْدِهِ، إِذْ لَا تَعْمَلُ فِيهِ الذَّكَاةُ. وَدَلِيلٌ آخَرُ وَهُوَ مَا قَالَهُ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: إِنَّ الْإِهَابَ جِلْدُ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ وَالْإِبِلِ، وَمَا عَدَاهُ فَإِنَّمَا يُقَالُ لَهُ: جِلْدٌ لَا إِهَابٌ. قُلْتُ: وَجِلْدُ الْكَلْبِ وَمَا لَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ أَيْضًا غَيْرُ مَعْهُودٍ الِانْتِفَاعُ بِهِ فَلَا يَطْهُرُ، وَقَدْ قَالَ ﷺ:" أَكْلُ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ حَرَامٌ" فَلَيْسَتِ الذَّكَاةُ فِيهَا ذَكَاةٌ، كَمَا أَنَّهَا لَيْسَتْ فِي الْخِنْزِيرِ ذَكَاةٌ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عن المقدام بن معد يكرب قَالَ:" نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ الْحَرِيرِ وَالذَّهَبِ وَمَيَاثِرِ النُّمُورِ. التَّاسِعَةُ- اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي الدِّبَاغِ الَّتِي تَطْهُرُ بِهِ جُلُودُ الْمَيْتَةِ مَا هُوَ؟ فَقَالَ أَصْحَابُ مَالِكٍ وهو المشهور من مذهبه: كل شي دَبَغَ الْجِلْدَ مِنْ مِلْحٍ أَوْ قَرَظٍ أَوْ شَبٍّ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ فَقَدْ جَازَ الِانْتِفَاعُ بِهِ. وَكَذَلِكَ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ، وَهُوَ قَوْلُ دَاوُدَ. وَلِلشَّافِعِيِّ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- هَذَا، وَالْآخَرُ أَنَّهُ لَا يُطَهِّرُ إِلَّا الشَّبُّ وَالْقَرَظُ، لِأَنَّهُ الدِّبَاغُ الْمَعْهُودُ عَلَى عَهْدِ النبي صلى اله عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَعَلَيْهِ خَرَّجَ الْخَطَّابِيُّ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- مَا رَوَاهُ النَّسَائِيُّ عَنْ مَيْمُونَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ مَرَّ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ رِجَالٌ مِنْ قُرَيْشٍ يَجُرُّونَ شَاةً لَهُمْ مِثْلَ الْحِصَانِ، فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَوْ أَخَذْتُمْ إِهَابَهَا" قَالُوا. إِنَّهَا مَيْتَةٌ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" يُطَهِّرُهَا الماء والقرظ".

Sekizincisi: Bizim mezhebimizde meşhur olan görüşe göre, domuz derisi hadisin kapsamına girmez ve genel ifade onu kapsamaz. Şâfiî'ye göre köpek [derisi] de böyledir. Evzâî ve Ebû Sevr'e göre ise tabaklanmakla sadece eti yenen hayvanların derisi temiz olur. Ma'n b. Îsâ, Mâlik'ten; kendisine tabaklandığı takdirde domuz derisi sorulduğunda bundan hoşlanmadığını rivayet etmiştir. İbn Vaddâh şöyle demiştir: Ben Sahnûn'un: “Bunda bir sakınca yoktur” dediğini işittim. Muhammed b. Abdilhakem, Dâvûd b. Alî ve onun arkadaşları da Peygamber aleyhisselâm'ın: «أَيُّمَا مَسْكٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ» «Hangi deri tabaklanırsa temizlenmiş olur» buyruğundan dolayı böyle demişlerdir. Ebû Ömer [İbn Abdi'l-Berr] şöyle demiştir: Bu sözle kendisinden faydalanılması âdet olan derilerin umumunu kastetmiş olması muhtemeldir. Domuza gelince, derisinden faydalanılması âdet olmadığından bu anlama dahil olmamıştır; çünkü tezkiye (usulünce kesim) onda geçerli olmaz. Diğer bir delil de Nadr b. Şümeyl'in şu sözüdür: “İhâb, [yalnızca] sığır, koyun ve deve derisidir. Bunların dışındakilere ise ihâb değil, sadece cild (deri) denir.” Ben [Kurtubî] derim ki: Köpek derisi ve eti yenmeyen hayvanların derisi de kendisinden faydalanılması âdet olmayan şeylerdendir, dolayısıyla temiz olmaz. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «أَكْلُ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ حَرَامٌ» «Yırtıcı hayvanlardan her azı dişi olanın yenmesi haramdır» buyurmuştur. Dolayısıyla bunlarda yapılan tezkiye, domuzda yapılan tezkiye nasıl tezkiye sayılmazsa öyle tezkiye sayılmaz. Nesâî, Mikdâm b. Ma'dîkerib'den şöyle rivayet etmiştir: «نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ الْحَرِيرِ وَالذَّهَبِ وَمَيَاثِرِ النُّمُورِ» «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ipeği, altını ve kaplan postundan minderleri yasakladı». Dokuzuncusu: Fakihler, meyte derilerinin kendisiyle temizlendiği tabaklama maddesinin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik'in mezhep mensupları —ki mezhebinin meşhur görüşü de budur— şöyle demiştir: Tuz, karaz (selem yaprağı), şap veya benzeri, deriyi tabaklayan her şey ile ondan faydalanmak caiz olur. Ebû Hanîfe ve arkadaşları da böyle demiştir; Dâvûd'un görüşü de budur. Şâfiî'nin bu meselede iki görüşü vardır: Biri budur; diğeri ise sadece şap ve karazın temizleyeceğidir. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bilinen tabaklama buydu. Hattâbî de —doğrusunu Allah bilir— Nesâî'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Meymûne'den rivayet ettiği şu hadisi buna hamletmiştir: Kureyş'ten bazı adamlar, kısrak gibi [büyük] bir koyunlarını sürüyerek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından geçtiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «لَوْ أَخَذْتُمْ إِهَابَهَا» «Onun derisini alsaydınız ya!» buyurdu. Onlar: “O leştir (meytedir)” dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «يُطَهِّرُهَا الماء والقرظ» «Onu su ve karaz temizler» buyurdu.

الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: أَثاثاً الْأَثَاثُ مَتَاعُ الْبَيْتِ، وَاحِدُهَا أَثَاثَةٌ، هَذَا قَوْلُ أَبِي زَيْدٍ الْأَنْصَارِيِّ. وَقَالَ الْأُمَوِيُّ: الْأَثَاثُ مَتَاعُ الْبَيْتِ، وَجَمْعُهُ آثَّةٌ وَأُثُثٌ. وَقَالَ غَيْرُهُمَا: الْأَثَاثُ جَمِيعُ أَنْوَاعِ الْمَالِ وَلَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: أَصْلُهُ مِنَ الْكَثْرَةِ وَاجْتِمَاعِ بَعْضِ الْمَتَاعِ إِلَى بَعْضٍ حَتَّى يَكْثُرَ، وَمِنْهُ شَعْرٌ أَثِيثٌ أَيْ كَثِيرٌ. وَأَثَّ شَعْرُ فُلَانٍ يَأَثُّ أَثًّا إِذَا كَثُرَ وَالْتَفَّ، قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

Onuncusu: Yüce Allah'ın: {أَثاثاً} “ev eşyası” buyruğu; esâs (الْأَثَاثُ), ev eşyasıdır; tekili esâse (أَثَاثَةٌ) gelir. Bu, Ebû Zeyd el-Ensârî'nin görüşüdür. el-Emevî ise şöyle demiştir: Esâs, ev eşyasıdır; çoğulu âssûn (آثَّةٌ) ve üsüs (أُثُثٌ) gelir. Bu ikisinin dışındakiler ise şöyle demiştir: Esâs, malın her çeşididir ve kendi lafzından bir tekili yoktur. el-Halîl şöyle demiştir: Kelimenin aslı çokluktan ve bir eşyanın diğeriyle bir araya gelerek çoğalmasından gelir; nitekim gür ve çok saça “şa'run esîsün” (شَعْرٌ أَثِيثٌ) denir. Saç çoğalıp birbirine girdiğinde “esse şa'ru fülânin yeüssü essen” (أَثَّ شَعْرُ فُلَانٍ يَأَثُّ أَثًّا) denir. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

وَفَرْعٌ يَزِينُ المتن أسود فاحم ... أثيث كقنو النخلة المتعثكل

“Ve sırtı süsleyen kapkara, kömür gibi saçlar, Salkımları birbirine girmiş hurma dalı gibi gür ve sıktır.”

وَقِيلَ: الْأَثَاثُ مَا يُلْبَسُ وَيُفْتَرَشُ. وَقَدْ تَأَثَّثْتُ إِذَا اتَّخَذْتُ أَثَاثًا. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁" أَثاثاً"" مَالًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي الْحِينِ، وَهُوَ هُنَا وَقْتٌ غَيْرُ مُعَيَّنٍ بِحَسَبِ كُلِّ إِنْسَانٍ، إِمَّا بِمَوْتِهِ وَإِمَّا بِفَقْدِ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي هِيَ أَثَاثٌ. وَمِنْ هَذِهِ اللَّفْظَةِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Esâsın giyilen ve serilen şeyler olduğu da söylenmiştir. Ev eşyası edindiğimde “teessestü” (تَأَثَّثْتُ) denir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan “esâsen” ifadesinin “mal” olduğu nakledilmiştir. “Hîn” (حِين / süre) kelimesine dair açıklama daha önce geçmişti; buradaki hîn, her insana göre tayin edilmemiş bir vakittir; bu da ya onun ölümüyle ya da eşya olan o nesnelerin yok olmasıyla gerçekleşir. Bu lafızdan olmak üzere şair şöyle demiştir:

أَهَاجَتْكَ الظَّعَائِنُ يَوْمَ بَانُوا ... بذي الزي الجميل من الأثاث

“Ayrılıp gittikleri gün o develer üzerindeki kadınlar mı seni heyecanlandırdı, Eşyaların en güzel süsleriyle bürünmüş olarak?”

[سورة النحل (١٦): آية ٨١]

[Nahl Suresi (16), Ayet 81]

وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (٨١)

{وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ} “Allah yarattıklarından sizin için gölgeler var etti, dağlardan da sizin için barınaklar kıldı. Sizi sıcaktan koruyan elbiseler ve savaşta sizi koruyan zırhlar verdi. İşte O, üzerinizdeki nimetini böylece tamamlar ki teslim olasınız.”

فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ظِلالًا) الظِّلَالُ: كُلُّ مَا يُسْتَظَلُّ بِهِ مِنَ الْبُيُوتِ وَالشَّجَرِ. وَقَوْلُهُ" مِمَّا خَلَقَ" يَعُمُّ جَمِيعَ الْأَشْخَاصِ الْمُظِلَّةِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تعالى: (أَكْناناً) الأكنان: جمح كِنٍّ، وَهُوَ الْحَافِظُ مِنَ الْمَطَرِ وَالرِّيحِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَهِيَ هُنَا الْغِيرَانُ فِي الْجِبَالِ، جَعَلَهَا الله عدة للخلق يأوون إليها ويتحصنون بها ويعتزلون عَنِ الْخَلْقِ فِيهَا. وَفِي الصَّحِيحِ أَنَّهُ ﵇ كَانَ فِي أَوَّلِ أَمْرِهِ يَتَعَبَّدُ بِغَارِ حِرَاءٍ وَيَمْكُثُ فِيهِ اللَّيَالِي .. الْحَدِيثَ، وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ قَالَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ

Bu [ayette] altı mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın {ظِلالاً} “(gölgeler)” buyruğudur. Zılâl (ظلال); evler ve ağaçlar gibi kendisiyle gölgelenilen her şeydir. {مِمَّا خَلَقَ} “(yarattıklarından)” buyruğu ise gölge veren bütün varlıkları kapsar. İkincisi: Yüce Allah'ın {أَكْناناً} “(barınaklar)” buyruğudur. Eknân (أكنان), yağmurdan, rüzgârdan ve benzeri şeylerden koruyan şey anlamına gelen kinn (كن) kelimesinin çoğuludur. Buradaki [eknân], dağlardaki mağaralardır. Allah bunları mahlûkat için bir hazırlık [ve sığınak] kılmıştır; oraya sığınırlar, onunla korunurlar ve orada insanlardan uzlete çekilirler. Sahîh'te rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) peygamberliğinin ilk dönemlerinde Hira Mağarası'nda ibadet eder ve orada gecelerce kalırdı... Hadis. Sahîh-i Buhârî'de şöyle denilmektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem...

مِنْ مَكَّةَ مُهَاجِرًا هَارِبًا مِنْ قَوْمِهِ فَارًّا بِدِينِهِ مَعَ صَاحِبِهِ أَبِي بَكْرٍ حَتَّى لَحِقَا بغار في جبل ثور، فمكنا فِيهِ ثَلَاثَ لَيَالٍ يَبِيتُ عِنْدَهُمَا فِيهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ وَهُوَ غُلَامٌ شَابٌّ ثَقِفٌ لَقِنٌ فَيُدْلِجُ مِنْ عِنْدِهِمَا بِسَحَرٍ فَيُصْبِحُ مع قريش بمكة كبائت فيسمع أَمْرًا يُكَادَانِ بِهِ إِلَّا وَعَاهُ حَتَّى يَأْتِيَهُمَا بِخَبَرِ ذَلِكَ حِينَ يَخْتَلِطُ الظَّلَامُ، وَيَرْعَى عَلَيْهِمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ مَوْلَى أَبِي بَكْرٍ مَنْحَةً مِنْ غَنَمٍ فَيُرِيحُهَا عَلَيْهِمَا حَتَّى تَذْهَبَ سَاعَةً مِنَ الْعِشَاءِ فَيَبِيتَانِ فِي رِسْلٍ، وَهُوَ لَبَنُ مَنْحَتِهِمَا وَرَضِيفِهِمَا حَتَّى يَنْعَقَ بِهِمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ بِغِلْسٍ، يَفْعَلُ ذَلِكَ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ من تلك الليالي الثلاث ... وذكر الحديث. انفراد بِإِخْرَاجِهِ الْبُخَارِيُّ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ) يَعْنِي الْقُمُصَ، وَاحِدُهَا سِرْبَالٌ. (وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ) يَعْنِي الدُّرُوعَ الَّتِي تَقِي النَّاسَ فِي الْحَرْبِ، وَمِنْهُ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:

kavminden kaçarak, arkadaşı Ebû Bekir ile birlikte dinini korumak üzere hicret ederek Mekke'den çıktı ve nihayet Sevr Dağı'ndaki bir mağaraya vardılar. Orada üç gece kaldılar. Zeki ve anlayışlı genç bir delikanlı olan Abdullah b. Ebî Bekir geceyi yanlarında geçirir, seher vakti yanlarından ayrılıp Mekke'de geceyi geçirmiş gibi Kureyş'in sabahına karışırdı; haklarında kurulan her tuzağı beller ve karanlık bastığında bunun haberini onlara getirirdi. Ebû Bekir'in azatlısı Âmir b. Füheyre de sağımlık koyunları güder ve yatsıdan bir süre geçinceye kadar onları yanlarına getirip dinlendirirdi; böylece onlar bu sağmal koyunların sütü ve kızgın taşlarla pişirdikleri sütleriyle geceyi geçirirlerdi. Tâ ki Âmir b. Füheyre sabahın alacakaranlığında koyunları seslenip götürünceye kadar. O üç gecenin her birinde böyle yapardı... Hadisin devamını zikretti; bu hadisi rivayet etmekte Buhârî tek kalmıştır. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: {وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ} “ve sizi sıcaktan koruyan gömlekler var etti” buyruğu; serâbîl, gömlekler demektir ve tekili sirbâl (سِرْبَال) gelir. {وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ} “ve savaşta sizi koruyan zırhlar verdi” buyruğu ise savaşta insanları koruyan zırhlar demektir. Kâ'b b. Züheyr'in şu sözü de bu kabildendir:

شُمُّ الْعَرَانِينِ أَبْطَالٌ لَبُوسُهُمْ ... مِنْ نَسْجِ دَاوُدَ فِي الْهَيْجَا سَرَابِيلُ

“Onlar vakar sahibi kahramanlardır ki savaşta giysileri, Dâvûd'un dokuduğu zırhlardır.”

الرَّابِعَةُ- إِنْ قَالَ قَائِلٌ: كَيْفَ قَالَ" وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً" ولم يذكر السهل، وقال:" تَقِيكُمُ الْحَرَّ" ولم يذكر البرد؟ فالجواب أنهم كَانُوا أَصْحَابَ جِبَالٍ وَلَمْ يَكُونُوا أَصْحَابَ سَهْلٍ، وَكَانُوا أَهْلَ حَرٍّ وَلَمْ يَكُونُوا أَهْلَ بَرْدٍ، فَذَكَرَ لَهُمْ نِعَمَهُ الَّتِي تَخْتَصُّ بِهِمْ كَمَا خَصَّهُمْ بِذِكْرِ الصُّوفِ وَغَيْرِهِ، وَلَمْ يَذْكُرِ الْقُطْنَ وَالْكَتَّانَ وَلَا الثَّلْجَ- كَمَا تَقَدَّمَ- فَإِنَّهُ لَمْ يَكُنْ بِبِلَادِهِمْ، قَالَ مَعْنَاهُ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ وَغَيْرُهُ. وأيضا: فذكر أحدهما يدال عَلَى الْآخَرِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Dördüncüsü: Şayet birisi: Nasıl oldu da “Dağlardan barınaklar kıldı” dedi de ovaları zikretmedi; “Sizi sıcaktan koruyan” dedi de soğuğu zikretmedi? diye sorarsa; cevap şudur: Onlar ova halkı değil, dağ halkıydılar; soğuk memleketi insanı değil, sıcak memleketi insanıydılar. Dolayısıyla daha önce geçtiği üzere yün ve benzerlerini onlara has kılarak pamuk, keten ve karı memleketlerinde bulunmadığı için zikretmediği gibi, kendilerine has olan nimetlerini onlara zikretmiştir. Bu anlamı Atâ el-Horasânî ve başkaları söylemiştir. Ayrıca: İkisinden birinin zikredilmesi diğerine de delalet eder. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

وَمَا أَدْرِي إِذَا يَمَّمْتُ أَرْضًا ... أُرِيدُ الْخَيْرَ أَيُّهُمَا يَلِينِي

“Hayır dileyerek bir memlekete yöneldiğimde bilmem, İkisinden hangisinin bana ulaşacağını:”

أَأَلْخَيْرُ الَّذِي أَنَا أَبْتَغِيهِ ... أَمِ الشَّرُّ الَّذِي هُوَ يَبْتَغِينِي

“Benim arzu ettiğim o hayır mı, Yoksa beni arayan o şer mi?”

الْخَامِسَةُ- قَالَ الْعُلَمَاءُ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ) دَلِيلٌ عَلَى اتِّخَاذِ الْعِبَادِ عُدَّةَ الْجِهَادِ لِيَسْتَعِينُوا بِهَا عَلَى قِتَالِ الْأَعْدَاءِ، وَقَدْ لَبِسَهَا النَّبِيُّ ﷺ تقاة

Beşincisi: İlim adamları şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: {وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ} “ve sizi savaşınızın şiddetinden koruyacak zırhlar [yarattı]” buyruğunda, kulların düşmanlarla savaşmaya karşı kendisinden yardım almak üzere cihad hazırlığı ve teçhizatı edinmelerine delil vardır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de korunmak maksadıyla...

الْجِرَاحَةِ وَإِنْ كَانَ يَطْلُبُ الشَّهَادَةَ، وَلَيْسَ لِلْعَبْدِ أَنْ يَطْلُبَهَا بِأَنْ يَسْتَسْلِمَ لِلْحُتُوفِ وَلِلطَّعْنِ بِالسِّنَانِ وَلِلضَّرْبِ بِالسُّيُوفِ، وَلَكِنَّهُ يَلْبَسُ لَأْمَةَ حَرْبٍ لِتَكُونَ لَهُ قُوَّةً عَلَى قِتَالِ عَدُوِّهِ، وَيُقَاتِلُ لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا، وَيَفْعَلُ اللَّهُ بَعْدُ مَا يَشَاءُ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ) قَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَحُمَيْدٌ" تَتِمُّ" بِتَاءَيْنِ،" نِعْمَتُهُ" رَفْعًا عَلَى أَنَّهَا الْفَاعِلُ. الْبَاقُونَ" يُتِمُّ" بِضَمِّ الْيَاءِ عَلَى أَنَّ الله هو يتمها. و" تُسْلِمُونَ" قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةَ" تَسْلَمُونَ" بِفَتْحِ التَّاءِ وَاللَّامِ، أَيْ تَسْلَمُونَ مِنَ الْجِرَاحِ، وَإِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ، رَوَاهُ عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ عَنْ حَنْظَلَةَ عَنْ شَهْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. الْبَاقُونَ بِضَمِّ التَّاءِ، وَمَعْنَاهُ تَسْتَسْلِمُونَ وَتَنْقَادُونَ إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّهِ وَطَاعَتِهِ شُكْرًا عَلَى نِعَمِهِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَالِاخْتِيَارُ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ، لِأَنَّ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْنَا مِنَ الْإِسْلَامِ أَفْضَلُ مِمَّا أَنْعَمَ بِهِ من السلامة من الجراح.

zırh giymiştir. Bir kulun kendisini ölümlere, mızrak darbelerine ve kılıç vuruşlarına teslim ederek şehadeti araması caiz değildir; bilakis düşmanıyla savaşmak için kendisine güç olsun diye savaş zırhını giyer, Allah'ın kelimesi en yüce olsun diye savaşır; bundan sonra ise Allah dilediğini yapar. Altıncısı: Yüce Allah'ın: {كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ} “İşte O, üzerinizdeki nimetini böylece tamamlar ki teslim olasınız” buyruğunda; İbn Muheysın ve Humeyd fail olmak üzere “ni'metühû” (نِعْمَتُهُ) kelimesinin ref'i ile iki te harfiyle “tetimmü” (تَتِمُّ) şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise Allah'ın onu tamamladığını ifade etmek üzere ye harfinin zammesiyle “yütimmü” (يُتِمُّ) şeklinde okumuşlardır. {تُسْلِمُونَ} ifadesini İbn Abbâs ve İkrime te ve lam harflerinin fethiyle “teslemûne” (تَسْلَمُونَ) yani yaralanmaktan selamet bulasınız şeklinde okumuşlardır; ancak bunun isnadı zayıftır, Abbâd b. el-Avvâm bunu Hanzale'den, o Şehr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Diğer kıraat imamları ise te harfinin zammesiyle [tüslimûne / تُسْلِمُونَ] okumuşlardır ki manası: Nimetlerine şükrederek teslim olasınız, boyun eğesiniz, Allah'ın marifetine ve itaatine yönesiniz demektir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Tercih edilen kıraat cumhurun kıraatidir; zira Allah'ın bize bahşettiği İslam nimeti, yaralanmaktan selamet bulma nimetinden daha üstündür.

[سورة النحل (١٦): آية ٨٢]

[Nahl Suresi (16), Ayet 82]

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٨٢)

{فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ} “Eğer yüz çevirirlerse, artık sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ تَوَلَّوْا) أَيْ أَعْرَضُوا عَنِ النَّظَرِ والاستدلال والايمان. (فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ) أَيْ لَيْسَ عَلَيْكَ إِلَّا التَّبْلِيغُ، وَأَمَّا الْهِدَايَةُ فإلينا.

Yüce Allah'ın: {فَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse” buyruğu, yani düşünmekten, delil aramaktan ve imandan yüz çevirirlerse demektir. {فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ} “artık sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir” buyruğu ise, senin üzerine düşen yalnızca tebliğ etmektir; hidayete erdirmek ise Bize aittir demektir.