[سورة النحل (١٦): آية ٨٣]
[Nahl Suresi (16), Ayet 83]
يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ (٨٣)
{يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ} “Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler. Onların çoğu kâfirlerdir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ) قَالَ السُّدِّيُّ: يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ، أي يعرفون بوته" ثُمَّ يُنْكِرُونَها" وَيُكَذِّبُونَهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يُرِيدُ مَا عَدَّدَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنَ النِّعَمِ، أَيْ يَعْرِفُونَ أَنَّهَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيُنْكِرُونَهَا بِقَوْلِهِمْ إِنَّهُمْ وَرِثُوا ذَلِكَ عَنْ آبَائِهِمْ. وَبِمِثْلِهِ قَالَ قَتَادَةُ. وَقَالَ عَوْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: هُوَ قَوْلُ الرَّجُلِ لَوْلَا فُلَانٌ لَكَانَ كَذَا، وَلَوْلَا فُلَانٌ مَا أَصَبْتُ كَذَا، وَهُمْ يَعْرِفُونَ النَّفْعَ وَالضُّرَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هُوَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا عَرَّفَهُمْ بِهَذِهِ النِّعَمِ كُلِّهَا عَرَفُوهَا وَقَالُوا: نَعَمْ، هِيَ كُلُّهَا نِعَمٌ مِنَ الله، ولكنها (هامش)
Yüce Allah'ın: { يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ } “Allah'ın nimetini bilirler” buyruğu hakkında es-Süddî şöyle demiştir: "Bundan kasıt Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Yani onun peygamberliğini bilirler, { ثُمَّ يُنْكِرُونَها } “sonra da onu inkâr ederler” ve onu yalanlarlar." Mücâhid ise şöyle demiştir: "Allah'ın bu surede kendilerine sayıp döktüğü nimetleri kastetmektedir. Yani bunların Allah katından olduğunu bilirler; ancak 'Biz bunlara atalarımızdan miras yoluyla sahip olduk' diyerek inkâr ederler." Katâde de buna benzer bir görüş belirtmiştir. Avn b. Abdillâh ise şöyle demiştir: "Bu, kişinin 'Falan olmasaydı şöyle olurdu' ve 'Falan olmasaydı şuna ulaşamazdım' demesidir; hâlbuki onlar faydanın da zararın da Allah katından olduğunu bilmektedirler." el-Kelbî de şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara bütün bu nimetleri bildirdiğinde, bunları tanıdılar ve: 'Evet, bunların hepsi Allah'tan gelen nimetlerdir; fakat bunlar...' dediler.
بِشَفَاعَةِ آلِهَتِنَا. وَقِيلَ: يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ بِتَقَلُّبِهِمْ فِيهَا، وَيُنْكِرُونَهَا بِتَرْكِ الشُّكْرِ عَلَيْهَا. وَيَحْتَمِلُ سَادِسًا- يَعْرِفُونَهَا فِي الشِّدَّةِ وَيُنْكِرُونَهَا فِي الرَّخَاءِ. وَيَحْتَمِلُ سَابِعًا- يَعْرِفُونَهَا بِأَقْوَالِهِمْ وَيُنْكِرُونَهَا بِأَفْعَالِهِمْ. وَيَحْتَمِلُ ثَامِنًا- يَعْرِفُونَهَا بِقُلُوبِهِمْ وَيَجْحَدُونَهَا بِأَلْسِنَتِهِمْ، نَظِيرُهَا" وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ". (وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ) يعنى جميعهم. حسب ما تقدم.
ilahlarımızın şefaatiyledir' dediler. Şöyle de denilmiştir: Onlar Allah'ın nimetini onun içinde yaşayıp dururken bilirler, şükrünü terk ederek de onu inkâr ederler. Altıncı bir ihtimal: Sıkıntı anında onu bilirler, refah anında ise inkâr ederler. Yedinci bir ihtimal: Sözleriyle onu bilirler, fiilleriyle inkâr ederler. Sekizinci bir ihtimal: Kalpleriyle bilirler, dilleriyle inkâr ederler. Bunun benzeri {وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ} “Vicdanları bunlara tam bir kanaat getirdiği halde onları inkâr ettiler” ayetidir. {وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ} “Onların çoğu kâfirlerdir” buyruğu, daha önce geçtiği üzere 'hepsi' manasındadır.
[سورة النحل (١٦): آية ٨٤]
[Nahl Suresi (16), Ayet 84]
وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤)
{وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} “Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün, artık kâfir olanlara ne izin verilir ne de onların özür dilemeleri istenir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً) نَظِيرُهُ:" فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ" وَقَدْ تَقَدَّمَ. (ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا) أَيْ فِي الِاعْتِذَارِ وَالْكَلَامِ، كَقَوْلِهِ: «وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ» وَذَلِكَ حِينَ تُطْبِقُ عَلَيْهِمْ جَهَنَّمُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ" الْحِجْرِ " وَيَأْتِي. (وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ) يَعْنِي يُسْتَرْضَوْنَ، أَيْ لَا يُكَلَّفُونَ أَنْ يُرْضُوا رَبَّهُمْ، لِأَنَّ الْآخِرَةَ لَيْسَتْ بِدَارِ تَكْلِيفٍ، وَلَا يُتْرَكُونَ إِلَى رُجُوعِ الدُّنْيَا فَيَتُوبُونَ. وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ مِنَ الْعَتْبِ وَهِيَ الْمَوْجِدَةُ، يُقَالُ: عَتَبَ عَلَيْهِ يَعْتِبُ إِذَا وَجَدَ عَلَيْهِ، فَإِذَا فَاوَضَهُ مَا عَتَبَ عَلَيْهِ فِيهِ قِيلَ عَاتَبَهُ، فَإِذَا رَجَعَ إِلَى مَسَرَّتِكَ فَقَدْ أَعْتَبَ، وَالِاسْمُ الْعُتْبَى وَهُوَ رُجُوعُ الْمَعْتُوبِ عَلَيْهِ إِلَى مَا يرضى العاتب، قال الْهَرَوِيُّ. وَقَالَ النَّابِغَةُ:
Yüce Allah'ın: {وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً} “Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün” buyruğunun benzeri: {فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ} “Her bir ümmetten bir şahit getirdiğimiz zaman halleri nice olur!” ayetidir ve daha önce geçmişti. {ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا} “artık kâfir olanlara izin verilmez” yani mazeret beyan etmelerine ve konuşmalarına izin verilmez. Nitekim Yüce Allah: «وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ» “Onlara izin de verilmez ki mazeret beyan etsinler” buyurmuştur. Bu da Hicr suresinin başında geçtiği ve ileride geleceği üzere cehennemin üzerlerine kapatıldığı andır. {وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} “ne de onların rızaları aranır” yani Rablerini razı etmeleri istenmez; çünkü ahiret bir mükellefiyet yurdu değildir ve tövbe etsinler diye dünyaya geri dönmelerine de fırsat verilmez. Kelimenin aslı, öfke ve kızgınlık anlamına gelen 'el-atb' (الْعَتْب) kökünden gelir. Bir kimseye kızdığı zaman “عَتَبَ عَلَيْهِ يَعْتِبُ” denir. Ona kızdığı konuyu konuştuğunda “عَاتَبَهُ” (onu azarladı/sitem etti) denir. Karşı taraf seni memnun edecek duruma döndüğünde “أَعْتَبَ” (hoşnut etti) denir. İsim ise 'el-utbâ'dır (الْعُتْبَى) ki bu da azarlanan kimsenin azarlayanı razı edecek duruma dönmesidir; bunu el-Herevî söylemiştir. en-Nâbiğa da şöyle demiştir:
فَإِنْ كُنْتُ مَظْلُومًا فَعَبْدًا ظَلَمْتَهُ ... وَإِنْ كُنْتَ ذَا عُتْبَى فَمِثْلُكَ يُعْتِبُ
Eğer haksızlığa uğramışsam, senin haksızlık ettiğin bir kulum... Ve eğer sen hoşnutluk sahibiysen, senin gibisi hoşnut eder.
[سورة النحل (١٦): آية ٨٥]
[Nahl Suresi (16), Ayet 85]
وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥)
{وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ} “Zulmedenler azabı gördükleri zaman, artık onlardan [azap] hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا) أَيْ أَشْرَكُوا. (الْعَذابَ) أَيْ عَذَابَ جَهَنَّمَ بِالدُّخُولِ فِيهَا. (فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ) أَيْ لَا يُمْهَلُونَ، إِذْ لا توبة لهم ثم.
Yüce Allah'ın: {وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenler gördükleri zaman” buyruğu, yani şirk koşanlar [demektir]. {الْعَذابَ} “azabı” yani içine girmek suretiyle cehennem azabını [gördükleri zaman]. {فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ} “artık onlardan [azap] hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez” yani kendilerine mühlet verilmez; zira artık orada onlar için tövbe [imkânı] yoktur.
[سورة النحل (١٦): الآيات ٨٦ الى ٨٧]
[Nahl Suresi (16), Ayet 86-87]
وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ (٨٦) وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧)
{وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ (٨٦) وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧)} “Şirk koşanlar ortak koştuklarını gördükleri zaman: 'Rabbimiz! İşte bunlar, Seni bırakıp da kendilerine yalvardığımız ortaklarımızdır' derler. Onlar da kendilerine: 'Muhakkak siz kesinlikle yalancılarsınız!' diye söz fırlatırlar. O gün Allah'a teslimiyet arz ederler ve uydurdukları şeyler kendilerinden kaybolup gider.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ (٨٦) وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧) قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ) أَيْ أَصْنَامَهُمْ وَأَوْثَانَهُمُ الَّتِي عَبَدُوهَا، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَعْبُودِيهِمْ فَيَتَّبِعُونَهُمْ حَتَّى يُورِدُوهُمُ النَّارَ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ:" مَنْ كَانَ يَعْبُدُ شَيْئًا فَلْيَتْبَعْهُ فَيَتْبَعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الشَّمْسَ الشَّمْسَ وَيَتْبَعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الْقَمَرَ الْقَمَرَ وَيَتْبَعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الطَّوَاغِيتَ الطَّوَاغِيتَ" الْحَدِيثَ، خَرَّجَهُ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَفِيهِ:" فَيُمَثَّلُ لِصَاحِبِ الصَّلِيبِ صَلِيبُهُ وَلِصَاحِبِ التَّصَاوِيرِ تَصَاوِيرُهُ وَلِصَاحِبِ النَّارِ نَارُهُ فَيَتَّبِعُونَ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ" وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. (قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ) أَيِ الَّذِينَ جَعَلْنَاهُمْ لَكَ شُرَكَاءُ. (فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ) أَيْ أَلْقَتْ إِلَيْهِمُ الْآلِهَةُ الْقَوْلَ، أَيْ نَطَقَتْ بِتَكْذِيبِ مَنْ عَبَدَهَا بِأَنَّهَا لَمْ تَكُنْ آلِهَةً، وَلَا أمرتهم بعبادتها، في، نطق اللَّهُ الْأَصْنَامَ حَتَّى تَظْهَرَ عِنْدَ ذَلِكَ فَضِيحَةُ الْكُفَّارِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِذَلِكَ الْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ عَبَدُوهُمْ. (وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ) يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ، أَيِ اسْتَسْلَمُوا لِعَذَابِهِ وَخَضَعُوا لِعِزِّهِ. وَقِيلَ: اسْتَسْلَمَ الْعَابِدُ وَالْمَعْبُودُ وَانْقَادُوا لِحُكْمِهِ فِيهِمْ. (وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ) أَيْ زَالَ عَنْهُمْ مَا زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ وَمَا كَانُوا يُؤَمِّلُونَ مِنْ شفاعة آلهتهم.
Yüce Allah'ın: {وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ (٨٦) وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧)} “Şirk koşanlar ortak koştuklarını gördükleri zaman: 'Rabbimiz! İşte bunlar, Seni bırakıp da kendilerine yalvardığımız ortaklarımızdır' derler. Onlar da kendilerine: 'Muhakkak siz kesinlikle yalancılarsınız!' diye söz fırlatırlar. O gün Allah'a teslimiyet arz ederler ve uydurdukları şeyler kendilerinden kaybolup gider.” buyruğunda yer alan: {وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ} “Şirk koşanlar ortak koştuklarını gördükleri zaman” ifadesi, yani ibadet ettikleri putlarını ve heykellerini [gördükleri zaman] demektir. Şöyle ki, Allah onların taptıklarını diriltir, onlar da kendilerini ateşe götürünceye kadar onların peşinden giderler. Sahîh-i Müslim'de şöyle buyrulmuştur: “Her kim bir şeye tapıyor idiyse onun peşine düşsün. Güneşe tapan güneşi, aya tapan ayı, tağutlara tapan da tağutları takip eder.” Hadisi Enes'ten rivayet etmiştir; et-Tirmizî ise Ebû Hüreyre hadisinden rivayet etmiştir ki orada şöyle geçer: “Haç sahibine haçı, suretler [resimler/heykeller] sahibine suretleri, ateş sahibine ateşi temsil ettirilir; onlar da tapmakta oldukları şeylerin peşine düşerler” diyerek hadisi zikretmiştir. {قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ} “'Rabbimiz! İşte bunlar, Seni bırakıp da kendilerine yalvardığımız ortaklarımızdır' derler” yani Sana ortak kıldığımız varlıklardır [derler]. {فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ} “Onlar da kendilerine: 'Muhakkak siz kesinlikle yalancılarsınız!' diye söz fırlatırlar” yani ilahlar onlara söz yöneltirler; kendilerine tapanları, ilah olmadıklarını ve kendilerine tapmayı emretmediklerini söyleyerek yalanlarlar. Kâfirlerin rezilliği orada ortaya çıksın diye Allah putları konuşturur. Şöyle de denilmiştir: Bundan kasıt, kendilerine tapındıkları meleklerdir. {وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ} “O gün Allah'a teslimiyet arz ederler” yani müşrikler O'nun azabına teslim olurlar ve O'nun izzetine boyun eğerler. Tapan da tapılan da teslim olur ve O'nun haklarındaki hükmüne boyun eğerler de denilmiştir. {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ} “ve uydurdukları şeyler kendilerinden kaybolup gider” yani şeytanın kendilerine süslü gösterdiği şeyler ve ilahlarının şefaatinden umdukları her şey onlardan yok olup gider.
[سورة النحل (١٦): آية ٨٨]
[Nahl Suresi (16), Ayet 88]
الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨)
{الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨)} “İnkâr eden ve Allah'ın yolundan alıkoyanlara, bozgunculuk yapmalarından ötürü azap üstüne azap artırdık. (88)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ) قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: عَقَارِبُ أَنْيَابُهَا كَالنَّخْلِ الطِّوَالِ، وَحَيَّاتٌ مِثْلُ أَعْنَاقِ الْإِبِلِ، وَأَفَاعِي كَأَنَّهَا الْبَخَاتِيُّ تَضْرِبُهُمْ، فَتِلْكَ الزِّيَادَةُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى يَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ إِلَى الزَّمْهَرِيرِ فَيُبَادِرُونَ مِنْ شِدَّةِ بَرْدِهِ إِلَى النَّارِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى زِدْنَا الْقَادَةَ عَذَابًا فَوْقَ السَّفَلَةِ، فَأَحَدُ الْعَذَابَيْنِ عَلَى كُفْرِهِمْ وَالْعَذَابُ الْآخَرِ عَلَى صَدِّهِمْ. (بِما كانُوا يُفْسِدُونَ) فِي الدُّنْيَا مِنَ الكفر والمعصية.
Yüce Allah'ın: {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ} “İnkâr edip de Allah'ın yolundan alıkoyanlara, azap üstüne azap artırdık” buyruğu hakkında İbn Mes'ûd şöyle demiştir: [Bu azap] dişleri uzun hurma ağaçları gibi akrepler, deve boyunları gibi yılanlar ve çift hörgüçlü Horasan develeri gibi engereklerdir ki onları sokarlar; işte bu artırılan azaptır. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, cehennem ateşinden zemherir dondurucu soğuğuna çıkarılırlar, onun şiddetli soğuğundan dolayı tekrar cehenneme koşarlar. Bir diğer görüşe göre: Manası, önderlerin azabını ayak takımının azabının üzerine artırdık demektir; iki azaptan biri inkârları sebebiyle, diğer azap ise insanları alıkoymaları sebebiyledir. {بِما كانُوا يُفْسِدُونَ} “bozgunculuk yapmalarından ötürü” dünyada inkâr ve isyan yoluyla [yaptıkları bozgunculuktan ötürü].
[سورة النحل (١٦): آية ٨٩]
[Nahl Suresi (16), Ayet 89]
وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩)
{وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ} “Her ümmet içinde kendilerinden aleyhlerine bir şahit göndereceğimiz gün, seni de bunların üzerine şahit olarak getirdik. Sana bu Kitab'ı her şey için bir açıklama, bir hidayet, bir rahmet ve Müslümanlar için bir müjde olarak indirdik.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ) وَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ شُهَدَاءُ عَلَى أُمَمِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِأَنَّهُمْ قَدْ بَلَّغُوا الرِّسَالَةَ وَدَعَوْهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ، فِي كُلِّ زَمَانٍ شَهِيدٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ نَبِيًّا، وَفِيهِمْ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُمْ أَئِمَّةُ الْهُدَى الَّذِينَ هُمْ خُلَفَاءُ الْأَنْبِيَاءِ. الثَّانِي- أَنَّهُمُ الْعُلَمَاءُ الَّذِينَ حَفِظَ اللَّهُ بِهِمْ شَرَائِعَ أَنْبِيَائِهِ. قُلْتُ: فَعَلَى هَذَا لَمْ تَكُنْ فَتْرَةً إِلَّا وَفِيهَا مَنْ يُوَحِّدُ اللَّهَ، كَقُسِّ بْنِ سَاعِدَةَ، وَزَيْدِ بن عمرو ابن نُفَيْلٍ الَّذِي قَالَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ:" يُبْعَثُ أُمَّةً وَحْدَهُ"، وَسَطِيحٍ، وَوَرَقَةَ ابن نَوْفَلٍ الَّذِي قَالَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ:" رَأَيْتُهُ يَنْغَمِسُ فِي أَنْهَارِ الْجَنَّةِ". فَهَؤُلَاءِ وَمَنْ كَانَ مِثْلُهُمْ حُجَّةٌ عَلَى أَهْلِ زمانهم وشهيد عليهم. والله أعلم. وقوله:" وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ" تقدم في البقرة والنساء. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ) نَظِيرُهُ:" مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ " وَقَدْ تَقَدَّمَ، فَلْيُنْظَرْ هُنَاكَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: تبيانا للحلال والحرام.
Yüce Allah'ın: {وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ} “Her ümmet içinde kendilerinden aleyhlerine bir şahit göndereceğimiz gün...” buyruğudur. Bunlar, kıyamet gününde risaleti tebliğ ettiklerine ve onları imana davet ettiklerine dair ümmetleri aleyhine şahitlik edecek olan peygamberlerdir. Her zamanda, peygamber olmasa dahi bir şahit bulunur. Bunlar hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Onlar, peygamberlerin halifeleri olan hidayet önderleridir. İkincisi: Onlar, Allah'ın kendileri vasıtasıyla peygamberlerinin şeriatlarını koruduğu âlimlerdir. Derim ki: Buna göre, [peygamber gönderilmeyen] hiçbir fetret dönemi yoktur ki, orada Allah'ı birleyen bir kimse bulunmasın. Nitekim Kuss b. Sâide, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hakkında: « يُبْعَثُ أُمَّةً وَحْدَهُ » «Tek başına bir ümmet olarak diriltilecektir» buyurduğu Zeyd b. Amr b. Nüfeyl, Satîh ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hakkında: « رَأَيْتُهُ يَنْغَمِسُ فِي أَنْهَارِ الْجَنَّةِ » «Onu cennet nehirlerine dalar vaziyette gördüm» buyurduğu Varaka b. Nevfel böyledir. İşte bunlar ve benzerleri, kendi dönemlerinin insanlarına karşı bir delil ve onların aleyhine birer şahittir. Doğrusunu Allah bilir. O'nun: {وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ} “Seni de bunların üzerine şahit olarak getirdik” buyruğu, daha önce el-Bakara ve en-Nisâ [surelerinde] geçmişti. Yüce Allah'ın: {وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ} “Sana bu Kitab'ı her şey için bir açıklama olarak indirdik” buyruğunun benzeri: {مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ} “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” [ayetidir]. Bu da daha önce geçmişti, oraya bakılsın. Mücâhid: "Helal ve haram için bir açıklama [olarak indirdik]" demiştir.
[سورة النحل (١٦): آية ٩٠]
[Nahl Suresi (16), Ayet 90]
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٩٠)
{إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “Şüphesiz Allah adaleti, ihsanı ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, fenalıktan ve azgınlıktan nehyeder. İyice düşünesiniz diye size öğüt verir.”
فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ) رُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَرَأْتُهَا عَلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ فَتَعَجَّبَ فَقَالَ: يا آل غالب، اتبعوه تفلحوا، فو الله إِنَّ اللَّهَ أَرْسَلَهُ لِيَأْمُرَكُمْ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ. وَفِي حَدِيثٍ- إِنَّ أَبَا طَالِبٍ لَمَّا قِيلَ لَهُ: إِنَّ ابْنَ أَخِيكَ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ عَلَيْهِ" إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ" الْآيَةَ، قال: اتبعوا ابن أخى، فو الله إِنَّهُ لَا يَأْمُرُ إِلَّا بِمَحَاسِنِ الْأَخْلَاقِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: قَرَأَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ" إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ" إلى آخرها، فقال: يا بن أَخِي أَعِدْ! فَأَعَادَ عَلَيْهِ فَقَالَ: وَاللَّهِ إِنَّ لَهُ لَحَلَاوَةٌ، وَإِنَّ عَلَيْهِ لَطَلَاوَةٌ، وَإِنَّ أَصْلَهُ لَمُورِقٌ، وَأَعْلَاهُ لَمُثْمِرٌ، وَمَا هُوَ بِقَوْلِ بَشَرَ!. وَذَكَرَ الْغَزْنَوِيُّ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ مَظْعُونٍ هُوَ الْقَارِئُ. قَالَ عُثْمَانُ: مَا أَسْلَمْتُ ابْتِدَاءً إِلَّا حَيَاءً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَأَنَا عِنْدَهُ فَاسْتَقَرَّ الْإِيمَانُ فِي قَلْبِي، فَقَرَأَتْهَا عَلَى الْوَلِيدِ بن المغيرة فقال: يا بن أَخِي أَعِدْ! فَأَعَدْتُ فَقَالَ: وَاللَّهِ إِنَّ لَهُ لَحَلَاوَةٌ، ... وَذَكَرَ تَمَامَ الْخَبَرِ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: هَذِهِ أَجْمَعُ آيَةٍ فِي الْقُرْآنِ لِخَيْرٍ يُمْتَثَلُ، وَلِشَرٍّ يُجْتَنَبُ. وَحَكَى النَّقَّاشُ قَالَ: يُقَالُ زَكَاةُ الْعَدْلِ الْإِحْسَانُ، وَزَكَاةُ الْقُدْرَةِ الْعَفْوُ، وَزَكَاةُ الْغِنَى الْمَعْرُوفُ، وَزَكَاةُ الْجَاهِ كَتْبُ الرَّجُلِ إِلَى إِخْوَانِهِ. الثَّانِيَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِ الْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْعَدْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَالْإِحْسَانُ أَدَاءُ الْفَرَائِضِ. وَقِيلَ: الْعَدْلُ الْفَرْضُ، وَالْإِحْسَانُ النَّافِلَةُ. وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: الْعَدْلُ ها هنا اسْتِوَاءُ السَّرِيرَةِ، وَالْإِحْسَانُ أَنْ تَكُونَ السَّرِيرَةُ أَفْضَلُ مِنَ الْعَلَانِيَةِ. عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: الْعَدْلُ الْإِنْصَافُ، وَالْإِحْسَانُ التَّفَضُّلُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ:
Bunda altı mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ} “Şüphesiz Allah adaleti ve ihsanı emreder” buyruğu hakkında Osman b. Maz'ûn'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bu ayet indiğinde onu Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'a okudum; hayrete düştü ve şöyle dedi: 'Ey Galib ailesi! Ona uyunuz ki kurtuluşa eresiniz. Allah'a yemin olsun ki Allah onu size ahlakın güzelliklerini emretsin diye göndermiştir.' Bir rivayette de şöyle geçer: Ebû Tâlib'e: 'Kardeşinin oğlu, Allah'ın kendisine {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ} “Şüphesiz Allah adaleti ve ihsanı emreder...” ayetini indirdiğini iddia ediyor' denildiğinde o: 'Kardeşimin oğluna uyunuz; Allah'a yemin olsun ki o ancak en güzel ahlakı emretmektedir' demiştir. İkrime şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Velîd b. el-Mugîre'ye ayetin sonuna kadar {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ} “Şüphesiz Allah adaleti ve ihsanı emreder...” ayetini okudu. Bunun üzerine o: 'Ey kardeşimin oğlu, tekrar et!' dedi. Ona tekrar okuyunca şöyle dedi: 'Allah'a yemin olsun ki onda bir tatlılık vardır, üzerinde bir parlaklık vardır; kökü yapraklı, yukarısı ise meyvelidir ve o bir beşer sözü değildir!' el-Gaznevî, okuyanın Osman b. Maz'ûn olduğunu zikretmiştir. Osman şöyle demiştir: 'Başlangıçta sırf Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den utandığım için Müslüman olmuştum; ta ki ben onun yanındayken bu ayet indi ve iman kalbime yerleşti. Sonra onu Velîd b. el-Mugîre'ye okudum; o: 'Ey kardeşimin oğlu, tekrar et!' dedi. Tekrar ettim, o da: 'Allah'a yemin olsun ki onda bir tatlılık vardır...' dedi ve haberin tamamını zikretti. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Bu ayet, Kur'an'da uyulacak hayırları ve kaçınılacak şerleri kendisinde en çok toplayan ayettir. en-Nakkâş şöyle dediğini nakletmiştir: 'Adaletin zekâtı ihsandır, gücün zekâtı aftır, zenginliğin zekâtı iyiliktir, makamın zekâtı ise kişinin din kardeşlerine [yardım için mektup] yazmasıdır' denilir. İkincisi: Âlimler adalet ve ihsanın tevilinde ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs: 'Adalet, Lâ ilâhe illallâh; ihsan ise farzların edasıdır' demiştir. Şöyle de denilmiştir: Adalet farz, ihsan ise nafiledir. Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: Buradaki adalet iç alemin dışa eşit olmasıdır; ihsan ise iç alemin dış alemden daha üstün olmasıdır. Ali b. Ebî Tâlib ise: 'Adalet insaf etmek, ihsan ise lütufta bulunmaktır' demiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir:
الْعَدْلُ هُوَ كُلُّ مَفْرُوضٍ، مِنْ عَقَائِدَ وَشَرَائِعَ فِي أَدَاءِ الْأَمَانَاتِ، وَتَرْكُ الظُّلْمِ وَالْإِنْصَافُ، وَإِعْطَاءُ الْحَقِّ. وَالْإِحْسَانُ هُوَ فِعْلُ كُلِّ مَنْدُوبٍ إِلَيْهِ، فَمِنَ الْأَشْيَاءِ مَا هُوَ كُلُّهُ مَنْدُوبٌ إِلَيْهِ، وَمِنْهَا مَا هُوَ فَرْضٌ، إِلَّا أَنَّ حَدَّ الْإِجْزَاءِ مِنْهُ دَاخِلٌ فِي الْعَدْلِ، وَالتَّكْمِيلِ الزَّائِدِ عَلَى الْإِجْزَاءِ دَاخِلٌ فِي الْإِحْسَانِ. وَأَمَّا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ فَفِيهِ نَظَرٌ، لِأَنَّ أَدَاءَ الْفَرَائِضِ هِيَ الْإِسْلَامُ حَسْبَمَا فَسَّرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي حَدِيثِ سُؤَالِ جِبْرِيلَ، وَذَلِكَ هُوَ الْعَدْلُ، وَإِنَّمَا الْإِحْسَانُ التَّكْمِيلَاتُ وَالْمَنْدُوبُ إِلَيْهِ حَسْبَمَا يَقْتَضِيهِ تَفْسِيرُ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَدِيثِ سُؤَالِ جِبْرِيلَ بِقَوْلِهِ:" أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ". فَإِنْ صَحَّ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَإِنَّمَا أَرَادَ الْفَرَائِضَ مُكَمَّلَةً. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الْعَدْلُ بَيْنَ الْعَبْدِ وَبَيْنَ رَبِّهِ إِيثَارُ حَقِّهِ تَعَالَى عَلَى حَظِّ نَفْسِهِ، وَتَقْدِيمُ رِضَاهُ عَلَى هَوَاهُ، وَالِاجْتِنَابُ لِلزَّوَاجِرِ وَالِامْتِثَالُ لِلْأَوَامِرِ. وَأَمَّا الْعَدْلُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ نَفْسِهِ فَمَنْعُهَا مِمَّا فِيهِ هَلَاكُهَا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى " وَعُزُوبُ الْأَطْمَاعِ عَنِ الْأَتْبَاعِ، وَلُزُومُ الْقَنَاعَةِ فِي كُلِّ حَالٍ وَمَعْنًى. وَأَمَّا الْعَدْلُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْخَلْقِ فَبَذْلُ النَّصِيحَةِ، وَتَرْكُ الْخِيَانَةِ فِيمَا قَلَّ وَكَثُرَ، وَالْإِنْصَافُ مِنْ نَفْسِكَ لَهُمْ بِكُلِّ وَجْهٍ، وَلَا يَكُونُ مِنْكَ إِسَاءَةٌ إِلَى أَحَدٍ بِقَوْلٍ وَلَا فِعْلٍ لَا فِي سِرٍّ وَلَا فِي عَلَنٍ، وَالصَّبْرُ عَلَى مَا يُصِيبُكَ مِنْهُمْ مِنَ الْبَلْوَى، وَأَقَلُّ ذَلِكَ الْإِنْصَافُ وَتَرْكُ الْأَذَى. قُلْتُ: هَذَا التَّفْصِيلُ فِي الْعَدْلِ حَسَنٌ وَعَدْلٌ، وَأَمَّا الْإِحْسَانُ فَقَدْ قَالَ عُلَمَاؤُنَا: الْإِحْسَانُ مَصْدَرُ أَحْسَنَ يُحْسِنُ إِحْسَانًا. وَيُقَالُ عَلَى مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا مُتَعَدٍّ بِنَفْسِهِ، كَقَوْلِكَ: أَحْسَنْتُ كَذَا، أي حسنته وكلمته، وَهُوَ مَنْقُولٌ بِالْهَمْزَةِ مِنْ حَسَّنَ الشَّيْءَ. وَثَانِيهُمَا مُتَعَدٍّ بِحَرْفِ جَرٍّ، كَقَوْلِكَ: أَحْسَنْتُ إِلَى فُلَانٍ، أَيْ أَوْصَلْتُ إِلَيْهِ مَا يَنْتَفِعُ بِهِ. قُلْتُ: وَهُوَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُرَادٌ بِالْمَعْنَيَيْنِ مَعًا، فَإِنَّهُ تَعَالَى يُحِبُّ مِنْ خَلْقِهِ إِحْسَانَ بَعْضِهِمْ إِلَى بَعْضٍ، حَتَّى أَنَّ الطَّائِرَ فِي سِجْنِكَ وَالسِّنَّوْرَ فِي دَارِكَ لَا يَنْبَغِي أَنْ تُقَصِّرَ تَعَهُّدَهُ بِإِحْسَانِكَ، وَهُوَ تَعَالَى غَنِيٌّ عَنْ إِحْسَانِهِمْ، وَمِنْهُ الْإِحْسَانُ وَالنِّعَمُ وَالْفَضْلُ وَالْمِنَنُ. وَهُوَ فِي حديث جبريل
Adalet; emanetlerin edasında akidelerden ve şeriatlerden [kaynaklanan] her farzdır, zulmü terk etmek, insaflı davranmak ve hakkı vermektir. İhsan ise teşvik edilen her mendubun işlenmesidir. Zira şeylerin tamamı mendup olanı da vardır, farz olanı da vardır; ancak [farzın] geçerlilik sınırı (icza) adalete dahildir, geçerlilik sınırının üzerindeki mükemmelleştirme ise ihsana dahildir. İbn Abbâs'ın sözüne gelince, bunda bir problem (nazar) vardır; çünkü farzların edası, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Cebrail'in suali hadisinde tefsir ettiği üzere bizzat İslâm'dır ve bu da adalettir. İhsan ise ancak Cebrail'in suali hadisinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ» «Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; her ne kadar sen O'nu görmüyorsan da şüphesiz O seni görmektedir» buyurarak yaptığı açıklamanın gerektirdiği üzere tamamlayıcı unsurlar ve mendub olan şeylerdir. Şayet bu [görüş] İbn Abbâs'tan sahih olarak gelmişse, o ancak farzların kemale erdirilmiş halini kastetmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Kul ile Rabbi arasındaki adalet; Yüce Allah'ın hakkını kendi nefsinin payına tercih etmesi, O'nun rızasını kendi hevasının önüne geçirmesi, yasaklardan kaçınması ve emirlere uymasıdır. Kul ile nefsi arasındaki adalet ise nefsi helak olacağı şeylerden alıkoymasıdır; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى} “ve nefsi hevasından nehyetmiştir” [Nefsin adaleti ayrıca] arzuların peşine düşülen şeylerden uzak durması ve her hal ve durumda kanaate sarılmaktır. Kul ile mahlukat arasındaki adalet ise; nasihatte bulunması (samimi davranması), azda ve çokta hıyaneti terk etmesi, her bakımdan onlara karşı kendi nefsinden insaf göstermen, gizlide ve açıkta hiçbir kimseye sözle ve fiille kötülük yapmaman ve onlardan sana isabet eden sıkıntılara sabretmendir; bunun en asgarisi ise insaflı olmak ve eziyet vermekten kaçınmaktır. Derim ki: Adalet hakkındaki bu tafsilat güzeldir ve tam yerindedir. İhsana gelince; âlimlerimiz şöyle demiştir: İhsan (الإِحْسَان), ahsene-yuhsinu-ihsânen (أَحْسَنَ يُحْسِنُ إِحْسَانًا) fiilinin masdarıdır. İki anlamda kullanılır: Birincisi bizzat geçişli (müteaddî) olanıdır; nitekim senin “Bir şeyi ihsan ettim (أَحْسَنْتُ كَذَا)” yani onu güzel ve mükemmel kıldım demen gibidir; bu da bir şeyi güzelleştirmek (حَسَّنَ الشَّيْءَ) kökünden hemze ile türetilmiştir. İkincisi ise harf-i cer ile geçişli olandır; nitekim “Falana ihsanda bulundum (أَحْسَنْتُ إِلَى فُلَانٍ)” yani ona faydalanacağı şeyi ulaştırdım demen gibidir. Derim ki: Bu ayette her iki anlam birden kastedilmiştir; zira Yüce Allah yarattıklarının birbirine ihsanda bulunmasını sever; öyle ki kafesindeki kuşa veya evindeki kediye dahi ihsanla bakıp gözetmekte kusur etmemen gerekir. Yüce Allah ise onların ihsanından müstağnidir; ihsan, nimetler, lütuf ve minnetler ancak O'ndandır. Bu kelime Cebrail hadisinde ise
بِالْمَعْنَى الْأَوَّلِ لَا بِالثَّانِي، فَإِنَّ الْمَعْنَى الْأَوَّلَ رَاجِعٌ إِلَى إِتْقَانِ الْعِبَادَةِ وَمُرَاعَاتِهَا بِأَدَائِهَا الْمُصَحَّحَةِ وَالْمُكَمَّلَةِ، وَمُرَاقَبَةِ الْحَقِّ فِيهَا وَاسْتِحْضَارِ عَظَمَتِهِ وَجَلَالِهِ حَالَةَ الشُّرُوعِ وَحَالَةَ الِاسْتِمْرَارِ. وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ" أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ". وَأَرْبَابُ الْقُلُوبِ فِي هَذِهِ الْمُرَاقَبَةِ عَلَى حَالَيْنِ: أَحَدُهُمَا غَالِبٌ عَلَيْهِ مُشَاهَدَةُ الْحَقِّ فَكَأَنَّهُ يَرَاهُ. وَلَعَلَّ النَّبِيَّ ﷺ أَشَارَ إِلَى هَذِهِ الْحَالَةِ بِقَوْلِهِ:" وَجُعِلَتْ قُرَّةُ عَيْنِي فِي الصَّلَاةِ". وَثَانِيهُمَا- لَا تَنْتَهِي إِلَى هَذَا، لَكِنْ يَغْلِبُ عَلَيْهِ أَنَّ الْحَقَّ سُبْحَانَهُ مُطَّلِعٌ عَلَيْهِ وَمَشَاهِدٌ لَهُ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ. وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ
ikinci anlamıyla değil, birinci anlamıyla yer almaktadır; zira birinci anlam ibadeti sağlam yapmaya, onu geçerli ve mükemmel kılan şartlarıyla eda ederek gözetmeye, ibadet esnasında Hakk'ı murakabe etmeye, gerek ibadete başlama anında gerekse devamı sürecinde O'nun azamet ve celalini hazır bulundurmaya dayanır. {أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ} “Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmesen de O seni görmektedir” buyruğuyla kastedilen de budur. Gönül ehli bu murakabede iki hal üzeredir: Birincisi; Hakk'ı müşahede hali kendisine galip gelen kimsedir ki sanki O'nu görmektedir. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: “Gözümün nuru namazda kılındı” buyruğuyla belki de bu hale işaret etmiştir. İkincisi ise; bu mertebeye ulaşamamakla birlikte, Hakk Teâlâ'nın kendisini görüp bildiği ve kendisini müşahede ettiği şuuru kendisine galip gelen kimsedir. Yüce Allah'ın şu buyruklarıyla işaret edilen de budur: {الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ . وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ}
وَقَوْلُهُ:" إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ " الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى أَيِ الْقَرَابَةِ، يَقُولُ: يُعْطِيهِمُ الْمَالَ كَمَا قَالَ:" وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ " يَعْنِي صِلَتَهُ. وَهَذَا مِنْ بَابِ عَطْفِ الْمَنْدُوبِ عَلَى الْوَاجِبِ، وَبِهِ اسْتَدَلَّ الشَّافِعِيُّ فِي إِيجَابِ إِيتَاءِ الْمُكَاتَبِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَإِنَّمَا خَصَّ ذَا الْقُرْبَى لِأَنَّ حُقُوقَهُمْ أَوْكَدُ وَصِلَتَهُمْ أَوْجَبُ، لِتَأْكِيدِ حَقِّ الرَّحِمِ الَّتِي اشْتَقَّ اللَّهُ اسْمَهَا مِنَ اسْمِهِ، وَجَعَلَ صِلَتَهَا مِنْ صِلَتِهِ، فَقَالَ فِي الصَّحِيحِ:" أَمَا تَرْضَيْنَ أَنْ أَصِلَ مَنْ وَصَلَكِ وَأَقْطَعَ مَنْ قَطَعَكِ ". وَلَا سِيَّمَا إِذَا كَانُوا فُقَرَاءَ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ) الْفَحْشَاءُ: الْفُحْشُ، وَهُوَ كُلُّ قَبِيحٍ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ. ابن عباس: هو الزنى. وَالْمُنْكَرُ: مَا أَنْكَرَهُ الشَّرْعُ بِالنَّهْيِ عَنْهُ، وَهُوَ يَعُمُّ جَمِيعَ الْمَعَاصِي وَالرَّذَائِلِ وَالدَّنَاءَاتِ عَلَى اخْتِلَافِ أَنْوَاعِهَا. وَقِيلَ هُوَ الشِّرْكُ. وَالْبَغْيُ: هُوَ الْكِبْرُ وَالظُّلْمُ وَالْحِقْدُ وَالتَّعَدِّي، وَحَقِيقَتُهُ تَجَاوُزُ الْحَدِّ، وَهُوَ دَاخِلٌ تَحْتِ الْمُنْكَرِ، لَكِنَّهُ تَعَالَى خَصَّهُ بِالذِّكْرِ اهْتِمَامًا بِهِ لِشِدَّةِ ضَرَرِهِ. وَفِي الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" لَا ذَنْبَ أَسْرَعَ عُقُوبَةً مِنْ بَغْيٍ". وَقَالَ ﵇:" الْبَاغِي مَصْرُوعٌ". وَقَدْ وَعَدَ اللَّهُ مَنْ بُغِيَ عَلَيْهِ بِالنَّصْرِ. وَفَى بَعْضُ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ: لَوْ بَغَى جَبَلٌ عَلَى جَبَلٍ لَجُعِلَ الْبَاغِي مِنْهُمَا دكا.
ve O'nun: {إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ} “...siz ona daldığınızda mutlaka Biz sizin üzerinizde şahidizdir...” buyruğudur. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: {وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى} “ve akrabaya vermeyi [emreder]” buyruğudur; yani akrabalara. [Cenâb-ı Hak], {وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ} “Akrabaya hakkını ver” buyurduğu gibi, onlara mal vermeyi kastetmektedir; yani onları gözetip sıla-i rahim yapmayı. Bu, mendubun vacibe atfedilmesi kabilindendir. Şâfiî, ileride açıklanacağı üzere, mükâteb köleye [maldan pay] vermenin vacip olduğuna bununla delil getirmiştir. Akrabayı özellikle tahsis etmesi ise haklarının daha kuvvetli ve onlara sılanın daha vacip oluşundandır; çünkü Allah Teâlâ, ismini Kendi isminden türettiği ve onunla bağı Kendi bağı kıldığı rahîmin (akrabalık bağının) hakkını tekit etmiştir. Nitekim Sahîh'te şöyle buyurmuştur: «أَمَا تَرْضَيْنَ أَنْ أَصِلَ مَنْ وَصَلَكِ وَأَقْطَعَ مَنْ قَطَعَكِ» «Seni gözetip sıla yapana sıla yapmama (rahmet ve ihsanımla yaklaşmama), seninle bağını koparanla bağımı koparmama razı olmaz mısın?» Hele ki fakir iseler [bu hak daha da pekişir]. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: {وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ} “...hayasızlıktan, fenalıktan ve azgınlıktan nehyeder” buyruğudur. el-Fahşâ (الْفَحْشَاء): Fuhuş demektir; bu da söz veya fiil türünden her çirkin şeydir. İbn Abbâs: "O, zinadır" demiştir. el-Münker (الْمُنْكَر): Şeriatın nehyederek reddettiği şeydir; bu da çeşitleri farklı olsa da bütün günahları, rezillikleri ve alçaklıkları kapsar. Şirk olduğu da söylenmiştir. el-Bağy (الْبَغْي): Kibir, zulüm, kin ve haddi aşmaktır; onun hakikati haddi aşmaktır. Bu da münkerin kapsamına girmektedir; fakat Yüce Allah zararının şiddetinden ötürü ona verilen ehemmiyete binaen onu özel olarak zikretmiştir. Hadiste Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: «لَا ذَنْبَ أَسْرَعَ عُقُوبَةً مِنْ بَغْيٍ» «Cezası bağyden (zulüm ve haddi aşmaktan) daha çabuk gelen hiçbir günah yoktur.» Yine o aleyhisselâm: «الْبَاغِي مَصْرُوعٌ» «Bağy eden (haddi aşıp zulmeden kimse) mutlaka yere serilir (helak olur).» buyurmuştur. Yüce Allah, kendisine karşı haksızlık ve taşkınlık yapılan kimseye yardım edeceğini vaat etmiştir. İndirilen bazı ilahi kitaplarda şöyle yer almaktadır: "Eğer bir dağ diğer bir dağa tecavüz edip zulmetseydi, tecavüz eden dağ mutlaka dümdüz edilirdi."
الخامسة- ترجم الامام أبو عبد الله بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ فَقَالَ: (بَابُ قوله اللَّهِ تَعَالَى:" إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ"، وَقَوْلِهِ:" إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ "،" ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ "، وَتَرْكِ إِثَارَةِ الشَّرِّ عَلَى مُسْلِمٍ أَوْ كَافِرٍ) ثُمَّ ذَكَرَ حَدِيثَ عَائِشَةَ فِي سِحْرِ لَبِيَدِ ابن الْأَعْصَمِ النَّبِيِّ ﷺ. قَالَ ابْنُ بَطَّالٍ: فَتَأَوَّلَ ﵁ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ تَرْكَ إِثَارَةِ الشَّرِّ عَلَى مُسْلِمٍ أَوْ كَافِرٍ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَدِيثُ عَائِشَةَ حَيْثُ قَالَ ﵇:" أَمَّا اللَّهُ فَقَدْ شَفَانِي وَأَمَّا أَنَا فَأَكْرَهُ أَنْ أُثِيرَ عَلَى النَّاسِ شَرًّا". وَوَجْهُ ذَلِكَ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- أَنَّهُ تَأَوَّلَ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ" النَّدْبَ بِالْإِحْسَانِ إِلَى الْمُسِيءِ وَتَرْكَ مُعَاقَبَتِهِ عَلَى إِسَاءَتِهِ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَصِحُّ هَذَا التَّأْوِيلُ فِي آيَاتِ الْبَغْي. قِيلَ: وَجْهُ ذَلِكَ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- أَنَّهُ لَمَّا أَعْلَمَ اللَّهُ عِبَادَهُ بِأَنَّ ضَرَرَ الْبَغْيِ يَنْصَرِفُ عَلَى الْبَاغِي بِقَوْلِهِ:" إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ" وَضَمِنَ تَعَالَى نُصْرَةَ مَنْ بُغِيَ عَلَيْهِ، كَانَ الْأَوْلَى بِمَنْ بُغِيَ عَلَيْهِ شُكْرَ اللَّهِ عَلَى مَا ضَمِنَ مِنْ نَصْرِهِ وَمُقَابَلَةِ ذَلِكَ بِالْعَفْوِ عَمَّنْ بَغَى عَلَيْهِ، وَكَذَلِكَ فَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ بِالْيَهُودِيِّ الَّذِي سَحَرَهُ، وَقَدْ كَانَ لَهُ الِانْتِقَامُ مِنْهُ بِقَوْلِهِ:" وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ ". وَلَكِنْ آثَرَ الصَّفْحَ أَخْذًا بِقَوْلِهِ:" وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ ". السَّادِسَةُ- تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِمَا. رُوِيَ أَنَّ جَمَاعَةً رَفَعَتْ عَامِلَهَا إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ الْمَنْصُورِ الْعَبَّاسِيِّ، فَحَاجَّهَا الْعَامِلُ وَغَلَبَهَا، بِأَنَّهُمْ لَمْ يُثْبِتُوا عَلَيْهِ كَبِيرَ ظُلْمٍ ولا جوره في شي، فَقَامَ فَتًى مِنَ الْقَوْمِ فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ، وَإِنَّهُ عَدَلَ وَلَمْ يُحْسِنْ. قَالَ: فَعَجِبَ أَبُو جَعْفَرٍ من إصابته وعزل العامل.
Beşincisi: İmam Ebû Abdillâh [Muhammed] b. İsmâîl el-Buhârî, Sahîh'inde bir bab başlığı açarak şöyle demiştir: (Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Şüphesiz Allah adaleti, ihsanı ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, fenalıktan ve azgınlıktan nehyeder. Öğüt alıp düşünesiniz diye size vaaz eder” buyruğu ile O'nun: { إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir” ve { ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ } “sonra yine kendisine haksızlık ve taşkınlık edilirse, Allah ona mutlaka yardım edecektir” buyrukları ve Müslümana ya da kâfire karşı kötülüğü kışkırtmayı terk etme babı). Ardından Lebîd b. el-A'sam'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e büyü yapmasıyla ilgili Âişe hadisini zikretmiştir. İbn Battâl şöyle demiştir: [Buhârî] radıyallâhu anh, Âişe hadisinin de delalet ettiği üzere bu ayetlerden Müslümana veya kâfire karşı kötülüğü kışkırtmayı terk etme hükmünü çıkarmıştır; nitekim [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « أَمَّا اللَّهُ فَقَدْ شَفَانِي وَأَمَّا أَنَا فَأَكْرَهُ أَنْ أُثِيرَ عَلَى النَّاسِ شَرًّا » «Allah'a gelince, O bana şifa verdi; bana gelince, ben insanlar aleyhine bir kötülüğü kışkırtmaktan hoşlanmam.» Bunun açıklaması –en doğrusunu Allah bilir ya– şudur: O, Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ } “Şüphesiz Allah adaleti ve ihsanı emreder” buyruğundan, kötülük yapana iyilikle muamele etmenin ve işlediği kötülükten ötürü onu cezalandırmayı terk etmenin mendup olduğu manasını çıkarmıştır. Şayet: "Bu yorum, taşkınlık (bağy) hakkındaki ayetlerde nasıl geçerli olur?" denilecek olursa; denilir ki: Bunun açıklaması –en doğrusunu Allah bilir ya– şudur: Allah, kullarına taşkınlığın zararının bizzat taşkınlık yapanın aleyhine döneceğini: { إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir” buyruğuyla bildirip haksızlığa uğrayana yardım edeceğini de garanti edince, kendisine taşkınlık yapılan kimseye yaraşan en öncelikli tutum, yardım garantisinden ötürü Allah'a şükretmek ve buna karşılık kendisine haksızlık edeni affetmek olmuştur. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de kendisine büyü yapan Yahudi'ye böyle davranmıştır. Halbuki O'nun: { وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ } “Eğer ceza verecek olursanız, size yapılan cezanın misliyle ceza verin” buyruğu uyarınca ondan intikam alma hakkı vardı. Fakat O: { وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “Kim de sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir” buyruğuna uyarak affı tercih etmiştir. Altıncısı: Bu ayet, emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkeri (iyiliği emredip kötülükten sakındırmayı) ihtiva etmektedir. Bu iki kavrama dair açıklamalar daha önce geçmişti. Rivayet edildiğine göre bir topluluk, yöneticilerini Abbâsî halifesi Ebû Ca'fer el-Mansûr'a şikâyet etti. Yönetici, onların aleyhinde büyük bir zulüm ve hiçbir hususta haksızlık ispatlayamamış olmalarıyla kendisini savundu ve onlara üstün geldi. Bunun üzerine o topluluktan bir genç ayağa kalkıp: "Ey Müminlerin Emiri! Şüphesiz Allah adaleti ve ihsanı emreder; o ise adaletli davrandı fakat ihsanda bulunmadı (iyi davranmadı)" dedi. [Ravi] der ki: Ebû Ca'fer gencin bu isabetli tespitine hayran kaldı ve o yöneticiyi görevden azletti.
[سورة النحل (١٦): آية ٩١]
[Nahl Suresi (16), Ayet 91]
وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (٩١)
{وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ} “Antlaşma yaptığınız zaman Allah'ın ahdini yerine getirin ve pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın; halbuki Allah'ı üzerinize kefil kılmıştınız. Şüphesiz Allah yaptıklarınızı bilir.”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ) لَفْظٌ عَامٌّ لِجَمِيعِ مَا يُعْقَدُ بِاللِّسَانِ ويلتزمه الإنسان من بيع أو صلة أو مواثقة في أمر موافق للديانة. وهذه الآية مضمن قوله:" إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ" لِأَنَّ الْمَعْنَى فِيهَا: افْعَلُوا كَذَا، وَانْتَهُوا عَنْ كَذَا، فَعَطَفَ عَلَى ذَلِكَ التَّقْدِيرِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي بَيْعَةِ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى الْإِسْلَامِ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْتِزَامِ الْحِلْفِ الَّذِي كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَجَاءَ الْإِسْلَامُ بِالْوَفَاءِ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ وَابْنُ زَيْدٍ. وَالْعُمُومُ يَتَنَاوَلُ كُلَّ ذَلِكَ كَمَا بَيَّنَّاهُ. رَوَى الصَّحِيحُ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَا حِلْفَ فِي الْإِسْلَامِ وَأَيُّمَا حِلْفٍ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَمْ يَزِدْهُ الْإِسْلَامُ إِلَّا شِدَّةً" يَعْنِي فِي نُصْرَةِ الْحَقِّ وَالْقِيَامِ بِهِ وَالْمُوَاسَاةِ. وَهَذَا كَنَحْوِ حِلْفِ الْفُضُولِ الَّذِي ذَكَرَهُ ابْنُ إِسْحَاقَ قَالَ: اجْتَمَعَتْ قَبَائِلُ مِنْ قُرَيْشٍ فِي دَارِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُدْعَانَ لِشَرَفِهِ وَنَسَبِهِ، فَتَعَاقَدُوا وَتَعَاهَدُوا عَلَى أَلَّا يَجِدُوا بِمَكَّةَ مَظْلُومًا مِنْ أَهْلِهَا أَوْ غَيْرِهِمْ إِلَّا قَامُوا مَعَهُ حَتَّى تُرَدَّ عَلَيْهِ مَظْلَمَتُهُ، فَسَمَّتْ قُرَيْشٌ ذَلِكَ الْحِلْفَ حِلْفَ الْفُضُولِ، أَيْ حِلْفَ الْفَضَائِلِ. وَالْفُضُولُ هُنَا جَمْعُ فَضْلٍ لِلْكَثْرَةِ كَفَلْسٍ وَفُلُوسٍ. رَوَى ابْنُ إِسْحَاقَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَقَدْ شَهِدْتُ فِي دَارِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُدْعَانَ حِلْفًا مَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهِ حُمْرُ النَّعَمِ لَوْ أُدْعَى بِهِ فِي الْإِسْلَامِ لا جبت". وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: تَحَامَلَ الْوَلِيدُ بْنُ عُتْبَةَ عَلَى حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ فِي مَالٍ لَهُ، لِسُلْطَانِ الْوَلِيدِ فَإِنَّهُ كَانَ أَمِيرًا عَلَى الْمَدِينَةِ، فَقَالَ لَهُ حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ: أَحْلِفُ بِاللَّهِ لَتُنْصِفَنِّي مِنْ حَقِّي أَوْ لَآخُذَنَّ سَيْفِي ثُمَّ لَأَقُومَنَّ فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ لَأَدْعُوَنَّ بِحِلْفِ الْفُضُولِ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ: وَأَنَا أَحْلِفُ وَاللَّهِ لَئِنْ دَعَانَا لَآخُذَنَّ سَيْفِي ثُمَّ لَأَقُومَنَّ مَعَهُ حَتَّى يَنْتَصِفَ مِنْ حَقِّهِ أَوْ نَمُوتَ جَمِيعًا. وَبَلَغَتِ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ. وبلغت
Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın {وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ} “Allah'ın ahdini yerine getirin” buyruğu; dil ile akdedilen ve dinî hükümlere uygun olan bir hususta insanın üstlendiği alım-satım, akrabalık bağını gözetme veya sözleşme gibi her şeyi kapsayan genel bir ifadedir. Bu ayet, {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ} “Şüphesiz Allah adaleti ve ihsanı emreder” buyruğunun kapsamındadır. Çünkü oradaki mana, "Şunu yapın, şundan da vazgeçin" şeklindedir; dolayısıyla [bu emir] söz konusu takdire atfedilmiştir. Bu ayetin, İslam üzere Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan biat hakkında indiği söylenmiştir. Cahiliye döneminde yapılan ittifaka bağlı kalma hakkında indiği ve İslam'ın da [buna] vefa göstermeyi emrettiği de söylenmiştir; bunu Katâde, Mücâhid ve İbn Zeyd ifade etmiştir. İfadenin genelliği açıkladığımız üzere bütün bunları kapsar. Sahîh'te Cübeyr b. Mut'ım'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «لَا حِلْفَ فِي الْإِسْلَامِ وَأَيُّمَا حِلْفٍ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَمْ يَزِدْهُ الْإِسْلَامُ إِلَّا شِدَّةً» «İslam'da [cahiliye tarzı kabilevi] ittifak yoktur. Cahiliye döneminde yapılmış olan her türlü [meşru] ittifakı ise İslam sadece pekiştirmiştir.» Yani hakkın savunulması, yerine getirilmesi ve yardımlaşma hususunda [pekiştirmiştir]. Bu da İbn İshâk'ın zikrettiği Hılfü'l-Fudûl (Erdemliler İttifakı) gibidir. O şöyle demiştir: Kureyş'ten bazı kabileler, şerefi ve soyu sebebiyle Abdullah b. Cüd'ân'ın evinde toplandılar; Mekke'de gerek Mekkelilerden gerekse dışarıdan gelenlerden bir mazlum gördüklerinde, haksızlığa uğradığı hakkı kendisine geri verilinceye kadar onun yanında yer alma hususunda sözleşip antlaştılar. Bunun üzerine Kureyş bu ittifaka 'Hılfü'l-Fudûl' yani erdemler ittifakı adını verdi. Buradaki 'fudûl' kelimesi, 'fels' kelimesinin çoğulunun 'fülûs' gelmesi gibi, çokluk bildiren 'fazl' kelimesinin çoğuludur. İbn İshâk'ın İbn Şihâb'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «لَقَدْ شَهِدْتُ فِي دَارِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُدْعَانَ حِلْفًا مَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهِ حُمْرُ النَّعَمِ لَوْ أُدْعَى بِهِ فِي الْإِسْلَامِ لا جبت» «Abdullah b. Cüd'ân'ın evinde bir ittifaka şahit oldum ki ona mukabil bana kızıl develer verilmesini dahi istemezdim. İslam döneminde de ona çağrılsaydım mutlaka icabet ederdim.» İbn İshâk şöyle dedi: Velîd b. Utbe, Medine emiri olmasından kaynaklanan nüfuzuna dayanarak Hüseyin b. Ali'nin bir malına haksız yere el koymuştu. Bunun üzerine Hüseyin b. Ali ona şöyle dedi: "Allah'a yemin ederim ki ya hakkımı eksiksiz verirsin ya da kılıcımı alır, sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinde durur, ardından da Hılfü'l-Fudûl'e çağrıda bulunurum!" Abdullah b. ez-Zübeyr de şöyle dedi: "Ben de Allah'a yemin ederim ki eğer o bizi çağırırsa, kılıcımı alır, sonra hakkını tam olarak alıncaya ya da hep birlikte ölünceye kadar onun yanında dururum." Bu durum Misver b. Mahreme'ye ulaştı, o da benzerini söyledi. Ve [bu durum] ulaştı...
عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عُثْمَانَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ التَّيْمِيَّ فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ. فَلَمَّا بَلَغَ ذَلِكَ الْوَلِيدَ أَنْصَفَهُ. قَالَ الْعُلَمَاءُ: فَهَذَا الْحِلْفُ الَّذِي كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ هُوَ الَّذِي شَدَّهُ الْإِسْلَامُ وَخَصَّهُ النَّبِيُّ ﵊ مِنْ عُمُومِ قَوْلِهِ:" لَا حِلْفَ فِي الْإِسْلَامِ". وَالْحِكْمَةُ فِي ذَلِكَ أَنَّ الشَّرْعَ جَاءَ بِالِانْتِصَارِ مِنَ الظَّالِمِ وَأَخْذِ الْحَقِّ مِنْهُ وَإِيصَالِهِ إِلَى الْمَظْلُومِ، وَأَوْجَبَ ذَلِكَ بِأَصْلِ الشَّرِيعَةِ إِيجَابًا عَامًّا عَلَى مَنْ قَدَرَ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ، وَجَعَلَ لَهُمُ السَّبِيلَ عَلَى الظَّالِمِينَ فَقَالَ تَعَالَى:" إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ ". وفى الصحيح (من قوله:" انْصُرْ أَخَاكَ ظَالِمًا أَوْ مَظْلُومًا" قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذَا نَنْصُرُهُ مَظْلُومًا فَكَيْفَ نَنْصُرُهُ ظَالِمًا؟ قَالَ:" تَأْخُذُ عَلَى يَدَيْهِ- فِي رِوَايَةٍ: تَمْنَعُهُ مِنَ الظُّلْمِ- فَإِنَّ ذَلِكَ نَصْرُهُ". وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُهُ ﵇:" إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوُا الظَّالِمَ وَلَمْ يَأْخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ مِنْ عِنْدِهِ". الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها) يَقُولُ بَعْدَ تَشْدِيدِهَا وَتَغْلِيظِهَا، يُقَالُ: تَوْكِيدٌ وَتَأْكِيدٌ، وَوَكَّدَ وَأَكَّدَ، وَهُمَا لُغَتَانِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا) يَعْنِي شَهِيدًا. وَيُقَالُ: حَافِظًا، وَيُقَالُ: ضَامِنًا. وَإِنَّمَا قَالَ" بَعْدَ تَوْكِيدِها" فَرْقًا بَيْنَ الْيَمِينِ الْمُؤَكَّدَةِ بِالْعَزْمِ وَبَيْنَ لَغْوِ الْيَمِينِ. وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ وَابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ التَّوْكِيدُ هُوَ حَلِفُ الْإِنْسَانِ فِي الشَّيْءِ الْوَاحِدِ مِرَارًا، يُرَدِّدُ فِيهِ الْأَيْمَانَ ثَلَاثًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ، كَقَوْلِهِ: وَاللَّهِ لَا أَنْقُصُهُ مِنْ كَذَا، وَاللَّهِ لَا أَنْقُصُهُ مِنْ كَذَا، وَاللَّهِ لَا أَنْقُصُهُ مِنْ كَذَا. قَالَ: فَكَفَّارَةُ ذَلِكَ وَاحِدَةٌ مِثْلُ كَفَّارَةِ الْيَمِينِ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ: هِيَ الْعُهُودُ، وَالْعَهْدُ يَمِينٌ، وَلَكِنَّ الْفَرْقَ بَيْنَهُمَا أَنَّ الْعَهْدَ لَا يُكَفَّرُ. قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" يُنْصَبُ لِكُلِ غَادِرٍ لِوَاءٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ اسْتِهِ بِقَدْرِ غَدَرْتِهِ يُقَالُ هَذِهِ غَدْرَةُ فُلَانٍ". وَأَمَّا الْيَمِينُ بِاللَّهِ فَقَدْ شَرَعَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِيهَا الْكَفَّارَةَ بِخَصْلَةٍ وَاحِدَةٍ، وَحَلَّ مَا انْعَقَدَتْ عَلَيْهِ الْيَمِينُ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: التَّوْكِيدُ هُوَ أَنْ يَحْلِفَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ حَلَفَ وَاحِدَةً فَلَا كَفَّارَةَ فيه. وقد تقدم في المائدة.
[Hüseyin], Abdurrahman b. Osman b. Ubeydullâh et-Teymî'ye [gittiğinde] o da benzerini söyledi. Bu durum Velîd'e ulaşınca ona hakkını verdi. İlim adamları şöyle demiştir: Cahiliye döneminde yapılan işte bu ittifaktır ki, İslâm onu pekiştirmiş ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, «İslâm'da [cahiliye tarzı] ittifak yoktur» genel ifadesinden bunu istisna kılmıştır. Bundaki hikmet şudur: Şeriat, zalimden hakkı alıp mazluma ulaştırmak üzere gelmiştir. Bunu da şeriatın aslı gereği mükelleflerden gücü yeten herkese genel bir yükümlülük kılmış ve zalimlerin aleyhine meşru bir hak tanımıştır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ} “Sorumluluk ancak insanlara zulmedenler ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık yapanlaradır. İşte onlar için acı bir azap vardır.” Sahîh'te onun şu buyruğu yer almaktadır: «انْصُرْ أَخَاكَ ظَالِمًا أَوْ مَظْلُومًا» «Kardeşin zalim de olsa mazlum da olsa ona yardım et.» Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Mazlum iken ona yardım ederiz; peki, zalim iken ona nasıl yardım edeceğiz?' Şöyle buyurdu: «Onun iki elini tutarsın [ona engel olursun] -bir rivayette: onu zulümden alıkoyarsın-, şüphesiz ona yardım etmek işte budur.» Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğu da daha önce geçmişti: «İnsanlar zalimi görüp de onun iki elini tutmazlarsa [ona engel olmazlarsa], Allah'ın katından göndereceği bir azapla hepsini kuşatması yakındır.» İkincisi: Yüce Allah'ın: {وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها} “Pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın” buyruğu, yeminleri sağlamlaştırıp pekiştirdikten sonra demektir. Tevkîd (تَوْكِيد) ve te'kîd (تَأْكِيد) ile vekkede (وَكَّدَ) ve ekkede (أَكَّدَ) denir; bunlar iki ayrı lehçedir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: {وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا} “Halbuki Allah'ı üzerinize kefil kılmıştınız” buyruğu, yani şahit kılmıştınız demektir. Koruyucu ve gözetici kılmıştınız ya da kefil/garantör kılmıştınız şeklinde de açıklanmıştır. Kararlılıkla pekiştirilmiş yemin ile lağv (hükümsüz) yemin arasındaki farkı belirtmek üzere “pekiştirdikten sonra” buyurmuştur. İbn Vehb ve İbnü'l-Kâsım'ın Mâlik'ten rivayet ettiğine göre tevkîd; kişinin aynı şey hakkında art arda yemin ederek yeminini üç veya daha fazla tekrarlamasıdır; örneğin: 'Vallahi bundan eksiltmeyeceğim, vallahi bundan eksiltmeyeceğim, vallahi bundan eksiltmeyeceğim' demesi gibi. Mâlik: 'Bunun kefareti tıpkı tek bir yeminin kefareti gibi birdir' demiştir. Yahyâ b. Saîd ise şöyle demiştir: 'Bunlar ahitlerdir; ahit de bir yemindir, fakat ikisi arasındaki fark, ahdin kefaretle telafi edilemeyeceğidir.' Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kıyamet gününde her hain için kıçının yanında ihaneti ölçüsünde bir sancak dikilir ve: Bu, falanın ihanetidir, denilir.» Allah adına yapılan yemine gelince, Yüce Allah onda tek bir hasletle kefaret kılmayı ve yeminin bağladığı hükmün çözülmesini meşru kılmıştır. İbn Ömer ise: 'Tevkîd, iki kere yemin etmektir; şayet bir kere yemin ederse bunda kefaret gerekmez' demiştir. Bu konu daha önce Mâide Suresi'nde geçmişti.
[سورة النحل (١٦): آية ٩٢]
[Nahl Suresi (16), Ayet 92]
وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٩٢)
{وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “İpliğini sağlamca büktükten sonra çözüp çözen kadın gibi olmayın; bir topluluğun diğer bir topluluktan daha çok olmasından ötürü yeminlerinizi aranızda bir hile aracı yapıyorsunuz. Allah bununla sizi ancak imtihan etmektedir. Hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyleri kıyamet günü size elbette açıklayacaktır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً) النَّقْضُ وَالنَّكْثُ وَاحِدٌ، وَالِاسْمُ النِّكْثُ وَالنَّقْضُ، وَالْجَمْعُ الْأَنْكَاثُ فَشَبَّهَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الَّذِي يَحْلِفُ وَيُعَاهِدُ وَيُبْرِمُ عَهْدَهُ ثُمَّ يَنْقُضُهُ بِالْمَرْأَةِ تَغْزِلُ غَزْلَهَا وَتَفْتِلُهُ مُحْكَمًا ثُمَّ تَحُلُّهُ. وَيُرْوَى أَنَّ امْرَأَةً حَمْقَاءَ كَانَتْ بِمَكَّةَ تُسَمَّى رَيْطَةُ بِنْتُ عَمْرِو بْنِ كَعْبِ بْنِ سَعْدِ بْنِ تَيْمِ بْنِ مُرَّةَ كَانَتْ تَفْعَلُ ذَلِكَ، فَبِهَا وَقَعَ التَّشْبِيهُ، قَالَ الْفَرَّاءُ، وَحَكَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَثِيرٍ وَالسُّدِّيُّ وَلَمْ يُسَمِّيَا الْمَرْأَةَ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: وَذَلِكَ ضَرْبُ مَثَلٍ، لَا عَلَى امْرَأَةٍ مُعَيَّنَةٍ. وأَنْكاثاً نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. وَالدَّخَلُ: الدَّغَلُ وَالْخَدِيعَةُ وَالْغِشُّ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: كُلُّ أَمْرٍ لَمْ يَكُنْ صَحِيحًا فَهُوَ دَخَلٌ. (أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ) قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي الْعَرَبِ الَّذِينَ كَانَتِ الْقَبِيلَةُ مِنْهُمْ إِذْ حَالَفَتْ أُخْرَى، ثُمَّ جَاءَتْ إِحْدَاهُمَا قَبِيلَةٌ كَثِيرَةٌ قَوِيَّةٌ فَدَاخَلَتْهَا غَدَرَتِ الْأُولَى وَنَقَضَتْ عَهْدَهَا وَرَجَعَتْ إِلَى هَذِهِ الْكُبْرَى- قَالَهُ مُجَاهِدٌ- فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَا تَنْقُضُوا الْعُهُودَ مِنْ أَجْلِ أَنَّ طَائِفَةً أَكْثَرُ مِنْ طَائِفَةٍ أُخْرَى أَوْ أَكْثَرُ أَمْوَالًا فَتَنْقُضُونَ أَيْمَانَكُمْ إِذَا رَأَيْتُمُ الْكَثْرَةَ وَالسَّعَةَ فِي الدُّنْيَا لِأَعْدَائِكُمُ الْمُشْرِكِينَ. وَالْمَقْصُودُ النَّهْيُ عَنِ الْعَوْدِ إِلَى الْكُفْرِ بِسَبَبِ كَثْرَةِ الْكُفَّارِ وَكَثْرَةِ أَمْوَالِهِمْ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى لَا تَغْدِرُوا بِقَوْمٍ لِقِلَّتِهِمْ وَكَثْرَتِكُمْ أَوْ لِقِلَّتِكُمْ وَكَثْرَتِهِمْ، وَقَدْ عَزَّزْتُمُوهُمْ بِالْأَيْمَانِ. (أَرْبى) أَيْ أَكْثَرُ، من ربى الشَّيْءُ يَرْبُو إِذَا كَثُرَ. وَالضَّمِيرُ فِي" بِهِ" يَحْتَمِلُ أَنْ يَعُودَ عَلَى الْوَفَاءِ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَعُودَ عَلَى الرِّبَاءِ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ابْتَلَى عِبَادَهُ بِالتَّحَاسُدِ وَطَلَبِ بَعْضِهِمُ الظُّهُورَ عَلَى بَعْضٍ، وَاخْتَبَرَهُمْ بِذَلِكَ مَنْ يُجَاهِدُ نَفْسَهُ فَيُخَالِفُهَا مِمَّنْ يَتَّبِعُهَا وَيَعْمَلُ بِمُقْتَضَى هَوَاهَا، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: (إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ) من البعث وغيره.
Allah Teâlâ'nın: {وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً} “İpliğini sağlamca büktükten sonra çözüp bozan kadın gibi olmayın” buyruğu: *Nakz* ve *nekis* aynı anlamdadır; isim hâli *en-niks* ve *en-nakz*, çoğulu ise *el-enkâs*tır. Bu ayet yemin edip ahitleşen, ahdini sağlamlaştıran ve ardından onu bozan kimseyi, ipliğini eğirip sağlamca büktükten sonra tekrar çözen kadına benzetmiştir. Mekke'de Amr b. Ka'b b. Sa'd b. Teym b. Mürre'nin kızı Rayta adında ahmak bir kadının bulunduğu ve böyle yaptığı, benzetmenin de onun üzerinden yapıldığı rivayet edilir. Bunu Ferrâ söylemiş, Abdullah b. Kesîr ve Süddî de kadının adını vermeksizin nakletmiştir. Mücâhid ve Katâde ise: “Bu, belirli bir kadın hakkında değil, sadece bir darb-ı meseldir (temsilî anlatımdır)” demişlerdir. *Enkâsen* kelimesi hâl (durum belirteci) olarak mansubdur. *ed-Dahal* ise hile, aldatma ve fesat demektir. Ebû Ubeyde: “Doğru ve dürüst olmayan her iş *dahal*dir” demiştir. {أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ} “Bir topluluğun diğer bir topluluktan daha çok olması sebebiyle” buyruğu hakkında müfessirler şöyle demiştir: Bu ayet, aralarındaki kabilelerden biri diğeriyle antlaşma yaptıktan sonra, onlardan birine daha kalabalık ve güçlü bir kabile gelip kendileriyle yakınlaşınca, birinci kabileye hıyanet edip ahdini bozan ve bu daha büyük kabilenin tarafına geçen Araplar hakkında inmiştir -bunu Mücâhid söylemiştir-. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Bir topluluğun diğer bir topluluktan daha çok ya da mallarının daha fazla olması sebebiyle ahitlerinizi bozmayın; zira müşrik düşmanlarınızda çokluk ve dünyalık genişlik gördüğünüzde yeminlerinizi bozuyorsunuz. Burada kastedilen, kâfirlerin ve mallarının çokluğu sebebiyle küfre geri dönmeyi yasaklamaktır. Ferrâ şöyle demiştir: Manası; siz onları yeminlerle teminat altına almışken, onların azlığı ve sizin çokluğunuz veya sizin azlığınız ve onların çokluğu sebebiyle bir topluluğa hıyanet etmeyin, demektir. {أَرْبى} “Daha çok” demektir; bu da bir şey çoğaldığında kullanılan *rebâ eş-şey'ü yerbû* (bir şey çoğaldı) kökünden gelir. {بِهِ} “Onunla” ifadesindeki zamirin, Allah'ın emrettiği vefaya (ahde bağlılığa) raci olması muhtemeldir. Fazlalık ve üstünlük arzusuna raci olması da muhtemeldir; yani Allah Teâlâ, kullarını birbirlerini kıskanmak ve birbirlerine üstünlük taslamakla imtihan etmiş; bununla nefsine karşı mücadele edip ona muhalefet eden kimse ile nefsine uyup hevasının gereğini yapan kimseyi denemiştir. Allah'ın: {إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “Allah sizi bununla sadece imtihan eder. Ayrılığa düştüğünüz şeyleri kıyamet gününde size elbette açıklayacaktır” buyruğunun manası budur; [bu ayrılıklar da] yeniden dirilme ve diğer inanç meseleleridir.
[سورة النحل (١٦): آية ٩٣]
[Nahl Suresi (16), Ayet 93]
وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٣)
{وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; fakat O dilediğini saptırır, dilediğini de hidayete erdirir. Yapmakta olduklarınızdan elbette hesaba çekileceksiniz.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً) أَيْ عَلَى مِلَّةٍ وَاحِدَةٍ. (وَلكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ) بِخِذْلَانِهِ إِيَّاهُمْ، عَدْلًا مِنْهُ فِيهِمْ. (وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ) بِتَوْفِيقِهِ إِيَّاهُمْ، فَضْلًا مِنْهُ عَلَيْهِمْ، وَلَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ بَلْ تُسْأَلُونَ أَنْتُمْ. وَالْآيَةُ تَرُدُّ عَلَى أَهْلِ الْقَدَرِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَاللَّامُ فِي" وَلَيُبَيِّنَنَّ ولَتُسْئَلُنَّ" مَعَ النُّونِ الْمُشَدَّدَةِ يَدُلَّانِ عَلَى قَسَمٍ مُضْمَرٍ، أَيْ وَاللَّهِ ليبينن لكم ولتسئلن.
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً} “Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı” buyruğu, yani tek bir din üzere kılardı demektir. {وَلكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ} “fakat O dilediğini saptırır” hakkında bir adaleti olarak onları yardımsız bırakmasıyla; {وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ} “dilediğini de hidayete erdirir” onlara bir lütuf olarak onları muvaffak kılmasıyla [hidayete erdirir]. O yaptıklarından sorulmaz, bilakis sizler sorgulanacaksınız. Ayet daha önce geçtiği üzere Kaderiyye'ye reddiyedir. {وَلَيُبَيِّنَنَّ} ve {لَتُسْئَلُنَّ} kelimelerindeki lam harfi ile şeddeli nûn harfi gizli bir yemine delalet eder; yani Allah'a yemin olsun ki size elbette açıklayacak ve elbette hesaba çekileceksiniz demektir.
[سورة النحل (١٦): آية ٩٤]
[Nahl Suresi (16), Ayet 94]
وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٩٤)
{وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ} “Yeminlerinizi aranızda bir hile aracı yapmayın; sonra sağlam basmışken ayak kayar ve Allah yolundan alıkoymanız sebebiyle kötülüğü tadarsınız. Sizin için büyük bir azap da vardır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ) كَرَّرَ ذَلِكَ تَأْكِيدًا. (فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها) مُبَالَغَةً فِي النَّهْيِ عَنْهُ لِعِظَمِ مَوْقِعِهِ فِي الدِّينِ وَتَرَدُّدِهِ فِي مُعَاشَرَاتِ النَّاسِ، أَيْ لَا تَعْقِدُوا الْأَيْمَانَ بِالِانْطِوَاءِ عَلَى الْخَدِيعَةِ وَالْفَسَادِ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا، أَيْ عَنِ الْأَيْمَانِ بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ بِاللَّهِ. وَهَذِهِ اسْتِعَارَةٌ لِلْمُسْتَقِيمِ الْحَالِ يَقَعُ فِي شَرٍّ عَظِيمٍ وَيَسْقُطُ فِيهِ، لِأَنَّ الْقَدَمَ إِذَا زَلَّتْ نَقَلَتِ الْإِنْسَانَ مِنْ حَالِ خَيْرٍ إِلَى حَالِ شَرٍّ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ كُثَيِّرٍ:
Yüce Allah'ın: {وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ} “Yeminlerinizi aranızda bir hile aracı yapmayın” buyruğu, pekiştirmek amacıyla tekrarlanmıştır. {فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها} “sonra sağlam basmışken ayak kayar” ifadesi dindeki büyük yerinden ve insanların muaşeretlerinde sıkça geçmesinden dolayı bundan nehyetmede mübalağadır; yani hile ve fesat niyeti taşıyarak yemin akdetmeyin, aksi takdirde sağlam basmışken ayak kayar, yani Allah'ı tanıdıktan sonra yeminlerden kayar. Bu, hali düzgün olan birinin büyük bir kötülüğe düşüp orada helak olması için yapılmış bir istiaredir; zira ayak kaydığı zaman insanı hayır halinden şer haline intikal ettirir. Küseyyir'in şu sözü de bu manadandır:
فَلَمَّا تَوَافَيْنَا ثَبَتُّ وَزَلَّتِ
Buluştuğumuz zaman ben sabit kaldım, onun ayağı ise kaydı.
وَالْعَرَبُ تَقُولُ لِكُلِّ مُبْتَلًى بَعْدَ عَافِيَةٍ أَوْ سَاقِطٍ فِي وَرْطَةٍ: زَلَّتْ قَدَمُهُ، كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Araplar afiyetten sonra bir belaya uğrayan veya bir vartaya düşen herkes için 'ayağı kaydı' derler; nitekim şair şöyle demiştir:
سَيُمْنَعُ مِنْكَ السَّبْقُ إِنْ كُنْتَ سَابِقًا ... وَتُقْتَلُ إِنْ زَلَّتْ بِكَ الْقَدَمَانِ
Öne geçen biri olsan da öne geçmek senden menedilir... Ve iki ayağın kayarsa öldürülürsün.
ويقال لمن أخطأ في شي: زَلَّ فِيهِ ثُمَّ تَوَعَّدَ تَعَالَى بَعْدُ، بِعَذَابٍ فِي الدُّنْيَا وَعَذَابٍ عَظِيمٍ فِي الْآخِرَةِ. وَهَذَا الْوَعِيدُ إِنَّمَا هُوَ فِيمَنْ نَقَضَ عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَإِنَّ مَنْ عَاهَدَهُ ثُمَّ نَقَضَ عَهْدَهُ خَرَجَ مِنَ الْإِيمَانِ، وَلِهَذَا قَالَ: (وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ) أَيْ بِصَدِّكُمْ. وَذَوْقُ السُّوءِ فِي الدُّنْيَا هُوَ مَا يَحِلُّ بِهِمْ مِنَ الْمَكْرُوهِ.
Bir şeyde hata eden kimse için de 'onda kaydı/sürçtü' denir. Ardından Yüce Allah dünyada bir azap ve ahirette de büyük bir azap ile tehdit etmiştir. Bu tehdit ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ahdini bozan kimseler hakkındadır; zira onunla ahitleşip de sonra ahdini bozan kimse imandan çıkmış olur. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “ve Allah yolundan alıkoymanız sebebiyle kötülüğü tadarsınız” yani alıkoymanızdan ötürü. Dünyada kötülüğü tatmak ise başlarına gelecek olan hoşlanılmayan durumlardır.
[سورة النحل (١٦): الآيات ٩٥ الى ٩٦]
[Nahl Suresi (16), Ayet 95-96]
وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩٥) مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٦)
{وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩٥) مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٦)} “Allah'ın ahdi karşılığında az bir değeri satın almayın. Eğer bilirseniz, şüphesiz Allah katında olan sizin için daha hayırlıdır. Sizin yanınızdaki tükenir, Allah'ın katındaki ise bakidir. Sabredenlere mükafatlarını, yapmakta olduklarının en güzeliyle mutlaka vereceğiz.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا) نَهَى عَنِ الرُّشَا وَأَخْذِ الْأَمْوَالِ عَلَى نَقْضِ الْعَهْدِ، أَيْ لَا تَنْقُضُوا عُهُودَكُمْ لِعَرَضٍ قَلِيلٍ مِنَ الدُّنْيَا. وَإِنَّمَا كَانَ قَلِيلًا وَإِنْ كَثُرَ لِأَنَّهُ مِمَّا يَزُولُ، فَهُوَ عَلَى التَّحْقِيقِ قَلِيلٌ، وهو المراد بقوله:" مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ" فَبَيَّنَ الْفَرْقَ بَيْنَ حَالِ الدُّنْيَا وَحَالِ الْآخِرَةِ بِأَنَّ هَذِهِ تَنْفَدُ وَتُحَوَّلُ، وَمَا عِنْدَ اللَّهِ مِنْ مَوَاهِبِ فَضْلِهِ وَنَعِيمِ جَنَّتِهِ ثَابِتٌ لَا يَزُولُ لِمَنْ وَفَّى بِالْعَهْدِ وَثَبَتَ عَلَى الْعَقْدِ. وَلَقَدْ أَحْسَنَ مَنْ قَالَ:
Yüce Allah'ın: {وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا} “Allah'ın ahdi karşılığında az bir değeri satın almayın” buyruğu; rüşvet almayı ve ahdi bozmak karşılığında mallar edinmeyi yasaklamaktadır, yani değersiz dünyalık bir menfaat için ahitlerinizi bozmayın demektir. Çok bile olsa zeval bulup yok olacağı için az olarak nitelendirilmiştir; zira hakikatte o azdır. {مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ} “Sizin yanınızdaki tükenir, Allah'ın katındaki ise bakidir” buyruğuyla kastedilen de budur. Böylece dünya hali ile ahiret hali arasındaki farkı, birinin tükenip yok olacağı, Allah katındaki lütuf bağışlarının ve cennet nimetlerinin ise ahdine vefa gösteren ve sözleşmesinde sebat eden kimse için kalıcı olup asla yok olmayacağı şeklinde açıklamıştır. Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:
الْمَالُ يَنْفَدُ حِلُّهُ وَحَرَامُهُ ... يَوْمًا وَتَبْقَى فِي غَدٍ آثَامُهُ
Malın helali de haramı da bir gün tükenir... Yarında ise onun günahları baki kalır.
لَيْسَ التَّقِيُّ بِمُتَّقٍ لِإِلَهِهِ ... حَتَّى يَطِيبَ شَرَابُهُ وَطَعَامُهُ
Takva sahibi, İlahına karşı hakkıyla takvalı davranmış olmaz... İçeceği ve yiyeceği tertemiz ve helal olmadıkça.
آخَرُ:
Bir başkası [şöyle demiştir]:
هَبِ الدُّنْيَا تُسَاقُ إِلَيْكَ عَفْوًا ... أَلَيْسَ مَصِيرُ ذَاكَ إِلَى انْتِقَالِ
Farz et ki dünya sana zahmetsizce sevk edildi... Bunun sonu bir göçüş değil midir?
وَمَا دُنْيَاكَ إِلَّا مثل في ... أَظَلَّكَ ثُمَّ آذَنَ بِالزَّوَالِ
Senin dünyan bir gölge misalinden başka nedir ki... Seni gölgeler, sonra da yok olup gideceğini haber verir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا) أَيْ عَلَى الْإِسْلَامِ وَالطَّاعَاتِ وَعَنِ المعاصي. أَيْ مِنَ الطَّاعَاتِ، وَجَعَلَهَا أَحْسَنَ لِأَنَّ مَا عَدَاهَا مِنَ الْحُسْنِ مُبَاحٌ، وَالْجَزَاءُ إِنَّمَا يَكُونُ عَلَى الطَّاعَاتِ مِنْ حَيْثُ الْوَعْدِ مِنَ اللَّهِ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَابْنُ كَثِيرٍ" وَلَنَجْزِيَنَّ" بِالنُّونِ عَلَى التعظيم. الباقون بالياء. وقيل: إن هذه الآية" وَلا تَشْتَرُوا" أي هنا نزلت في امرئ القيس بم عَابِسٍ الْكِنْدِيِّ وَخَصْمِهِ ابْنِ أَسْوعَ، اخْتَصَمَا فِي أَرْضٍ فَأَرَادَ امْرُؤُ الْقَيْسِ أَنْ يَحْلِفَ فَلَمَّا سَمِعَ هَذِهِ الْآيَةَ نَكَلَ وَأَقَرَّ لَهُ بِحَقِّهِ، والله أعلم.
Yüce Allah’ın: { وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا } “Sabredenlerin mükâfatını elbette vereceğiz” buyruğu; yani İslâm üzere, taatler konusunda ve günahlardan sakınma hususunda [sabredenleri] demektir. Yani taatlerden dolayı [en güzeliyle mükâfatlandıracağız]. [Allah Teâlâ] bunu "en güzeli" kılmıştır; çünkü bunun dışındaki güzellikler mübahtır. Mükâfat ise Allah’tan gelen vaad gereğince ancak taatler karşılığında olur. Âsım ve İbn Kesîr, azamet (yüceltme) ifade etmek üzere nûn ile { وَلَنَجْزِيَنَّ } [velenecziyenne] şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise yâ ile [veleyecziyenne şeklinde] okumuşlardır. Şöyle de denilmiştir: Şüphesiz bu { وَلا تَشْتَرُوا } “Satmayın” ayeti -yani buradaki ayet- İmruü’l-Kays b. Âbis el-Kindî ile hasmı İbn Esva‘ hakkında inmiştir. İkisi bir arazi hususunda davalaştılar; İmruü’l-Kays yemin etmek istedi, fakat bu ayeti işitince [yemin etmekten] vazgeçti ve onun hakkını ikrar edip kabul etti. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة النحل (١٦): آية ٩٧]
[Nahl Suresi (16), Ayet 97]
مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٧)
{مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٧)} “Erkek olsun, kadın olsun, kim mümin olarak salih bir amelde bulunursa, elbette ona güzel bir hayat yaşatırız ve onların mükâfatlarını yapmakta olduklarının en güzeliyle mutlaka veririz.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً) شَرْطٌ وَجَوَابُهُ. وَفِي الْحَيَاةِ الطَّيِّبَةِ خَمْسَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- أَنَّهُ الرِّزْقُ الْحَلَالُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعَطَاءٌ وَالضَّحَّاكُ. الثَّانِي- الْقَنَاعَةُ، قَالَهُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَزَيْدُ بْنُ وَهْبٍ وَوَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ، وَرَوَاهُ الْحَكَمُ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهُوَ قَوْلُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁. الثَّالِثُ- تَوْفِيقُهُ إِلَى الطَّاعَاتِ فَإِنَّهَا تُؤَدِّيهِ إِلَى رِضْوَانِ اللَّهِ، قَالَ مَعْنَاهُ الضَّحَّاكُ. وَقَالَ أَيْضًا: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فِي فَاقَةٍ وَمَيْسَرَةٍ فَحَيَاتُهُ طَيِّبَةٌ، وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ وَلَا عَمِلَ صَالِحًا فَمَعِيشَتُهُ ضَنْكٌ لَا خَيْرَ فِيهَا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَابْنُ زَيْدٍ: هِيَ الْجَنَّةُ، وَقَالَهُ الْحَسَنُ، وَقَالَ: لَا تَطِيبُ الْحَيَاةُ لِأَحَدٍ إِلَّا فِي الْجَنَّةِ. وَقِيلَ: هِيَ السَّعَادَةُ، رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ: هِيَ حَلَاوَةُ الطَّاعَةِ. وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ التُّسْتَرِيُّ: هِيَ أَنْ يُنْزَعَ عَنِ الْعَبْدِ تَدْبِيرُهُ وَيُرَدُّ تَدْبِيرُهُ إِلَى الْحَقِّ. وَقَالَ جَعْفَرٌ الصَّادِقُ: هِيَ الْمَعْرِفَةُ بِاللَّهِ، وَصِدْقُ الْمُقَامِ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ. وَقِيلَ: الِاسْتِغْنَاءُ عَنِ الْخَلْقِ وَالِافْتِقَارُ إِلَى الْحَقِّ. وَقِيلَ: الرِّضَا بِالْقَضَاءِ. (وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ) أَيْ فِي الْآخِرَةِ. (بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ). وَقَالَ:" فَلَنُحْيِيَنَّهُ" ثُمَّ قَالَ:" وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ" لِأَنَّ" مَنْ" يَصْلُحُ لِلْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ، فَأَعَادَ مَرَّةً عَلَى اللَّفْظِ ومرة على المعنى. وقد تقدم. وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ: جَلَسَ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ التَّوْرَاةِ وَنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الْإِنْجِيلِ وَنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الْأَوْثَانِ، فَقَالَ هَؤُلَاءِ: نَحْنُ أَفْضَلُ، وَقَالَ هؤلاء: نحن أفضل، فنزلت.
Yüce Allah'ın: {مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً} “Erkek olsun, kadın olsun, kim mümin olarak salih bir amelde bulunursa, elbette ona güzel bir hayat yaşatırız” buyruğu, bir şart ve cevabıdır. Güzel hayat (el-hayâtü't-tayyibe) hakkında beş görüş vardır: Birincisi: Helal rızıktır; bunu İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Atâ ve Dahhâk söylemiştir. İkincisi: Kanaattir; bunu Hasan-ı Basrî, Zeyd b. Vehb ve Vehb b. Münebbih söylemiştir; Hakem de İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan bunu rivayet etmiştir; Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın görüşü de budur. Üçüncüsü: Taatlere muvaffak kılınmasıdır; zira bu onu Allah'ın rızasına ulaştırır. Bu manayı Dahhâk söylemiştir. O ayrıca şöyle demiştir: Kim mümin olarak darlıkta veya bollukta salih amel işlerse onun hayatı güzeldir. Kim de Allah'ın zikrinden yüz çevirir, Rabbine iman etmez ve salih amel işlemezse onun geçimi son derece dardır, onda hiçbir hayır yoktur. Mücâhid, Katâde ve İbn Zeyd: "O, cennettir" demişlerdir; Hasan da böyle söylemiş ve: "Hiç kimse için cennet dışında hayat güzel olmaz" demiştir. Şöyle de denilmiştir: O, saadettir; bu da İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Ebû Bekr el-Verrâk: "O, taatin tatlılığıdır" demiştir. Sehl b. Abdillâh et-Tüsterî: "Kuldan kendi tedbirinin çekilip alınması ve tedbirinin Hakk'a havale edilmesidir" demiştir. Câfer-i Sâdık: "Allah'ı tanımak (marifetullah) ve Allah'ın huzurunda sadakatle durmaktır" demiştir. Şöyle de denilmiştir: Yaratılmışlara muhtaç olmamak ve Hakk'a muhtaç olmaktır. Kazaya rıza göstermektir de denilmiştir. {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ} “Onların mükâfatlarını mutlaka vereceğiz” yani ahirette. {بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ} “yapmakta olduklarının en güzeliyle”. Önce {فَلَنُحْيِيَنَّهُ} [ona yaşatırız] demiş, sonra {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ} [onlara mükâfatlarını veririz] buyurmuştur; çünkü {مَنْ} (kim) kelimesi hem tekil hem de çoğul için uygundur. Dolayısıyla bir defasında lafza, bir defasında da manaya göre zamir getirmiştir. Bu daha önce geçmişti. Ebû Sâlih şöyle demiştir: Tevrat ehlinden bir grup, İncil ehlinden bir grup ve putperestlerden bir grup oturdular; berikiler: "Biz daha üstünüz" dedi, ötekiler: "Biz daha üstünüz" dedi, bunun üzerine bu ayet indi.
[سورة النحل (١٦): آية ٩٨]
[Nahl Suresi (16), Ayet 98]
فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٩٨)
{فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٩٨)} “Kur'an okuduğun zaman, o kovulmuş şeytandan Allah'a sığın.”
فِيهِ مُسَالَةٌ وَاحِدَةٌ- وَهِيَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُتَّصِلَةٌ بِقَوْلِهِ:" وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ" فَإِذَا أَخَذْتَ فِي قِرَاءَتِهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنْ أَنْ يَعْرِضَ لَكَ الشَّيْطَانُ فَيَصُدَّكَ عن
Bunda tek bir mesele vardır: O da bu ayetin: "Biz sana Kitab'ı her şey için bir açıklama olarak indirdik" buyruğu ile bağlantılı olmasıdır. Dolayısıyla onu okumaya başladığında, şeytanın sana musallat olup seni Kur'an'ı
تَدَبُّرِهِ وَالْعَمَلِ بِمَا فِيهِ، وَلَيْسَ يُرِيدُ اسْتَعِذْ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ، بَلْ هُوَ كَقَوْلِكَ إِذَا أَكَلْتَ فَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ، أَيْ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَأْكُلَ. وَقَدْ رَوَى جُبَيْرُ بْنُ مُطْعِمٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حِينَ افْتَتَحَ الصَّلَاةَ قَالَ" اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوَذُ بِكَ مِنَ الشَّيْطَانِ مِنْ هَمْزِهِ وَنَفْخِهِ وَنَفْثِهِ ". وَرَوَى أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَتَعَوَّذُ فِي صَلَاتِهِ قَبْلَ الْقِرَاءَةِ. قَالَ أَلْكِيَا الطَّبَرِيُّ: وَنُقِلَ عَنْ بَعْضِ السَّلَفِ التَّعَوُّذُ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ مُطْلَقًا، احْتِجَاجًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ" وَلَا شَكَّ أَنَّ ظَاهِرَ ذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ الِاسْتِعَاذَةُ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً ". إِلَّا أَنَّ غَيْرَهُ مُحْتَمِلٌ، مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا
düşünmekten ve içindekilerle amel etmekten alıkoymasından Allah'a sığın. Okumayı bitirdikten sonra sığınmayı kastetmemektedir; aksine bu senin, "Yemek yediğin zaman bismillah de" yani yemek istediğin zaman demen gibidir. Nitekim Cübeyr b. Mut‘ım babasından rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in namaza başlarken şöyle dediğini işittim: "Allah'ım, şeytandan, onun fısıltısından, kibrinden ve büyüsünden sana sığınırım." Ebû Saîd el-Hudrî de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in namazında okumadan önce sığındığını rivayet etmiştir. el-Kiyâ et-Taberî şöyle demiştir: Selef-i sâlihînden bazılarından, Yüce Allah'ın: "Kur'an okuduğun zaman, kovulmuş şeytandan Allah'a sığın" buyruğunu delil getirerek kıraatten sonra mutlak olarak istiâzede bulundukları nakledilmiştir. Şüphe yok ki bunun zahiri, Yüce Allah'ın: "Namazı kıldığınız zaman, ayakta ve otururken Allah'ı anın" buyruğu gibi istiâzenin kıraatten sonra olmasını gerektirir. Ancak Yüce Allah'ın: "Söylediğiniz zaman adaletli olun
وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ " وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ أَنْ يَسْأَلَهَا مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ بَعْدَ سُؤَالِ مُتَقَدِّمٍ. وَمِثْلُهُ قَوْلُ الْقَائِلِ: إِذَا قُلْتَ فَاصْدُقْ، وَإِذَا أَحْرَمْتَ فَاغْتَسِلْ، يَعْنِي قَبْلَ الْإِحْرَامِ. وَالْمَعْنَى فِي جَمِيعِ ذَلِكَ: إِذَا أَرَدْتَ ذَلِكَ، فَكَذَلِكَ الِاسْتِعَاذَةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى، وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي الاستعاذة مستوفى.
ve onlardan bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin" buyruğu gibi aksi de muhtemeldir. Zira bununla kastedilen, daha önce vuku bulmuş bir istemeden sonra perde arkasından istemesi değildir. Söz söyleyenin: "Konuştuğun zaman doğru söyle" ve "İhrama girdiğin zaman yıkan" yani ihrama girmeden önce demesi de böyledir. Bütün bunlarda mana: "Bunu murat ettiğin zaman" demektir; istiâze de böyledir. Bu mana daha önce geçmişti ve istiâze hakkındaki açıklama da eksiksiz olarak daha önce geçmiş bulunmaktadır.
[سورة النحل (١٦): الآيات ٩٩ الى ١٠٠]
[Nahl Suresi (16), Ayet 99-100]
إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٩٩) إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (١٠٠)
{إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٩٩) إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (١٠٠)} “Gerçek şu ki, iman edip de yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur. Onun hâkimiyeti, ancak onu dost edinenler ve onun yüzünden Allah'a ortak koşanlar üzerindedir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا) أَيْ بِالْإِغْوَاءِ وَالْكُفْرِ، أَيْ لَيْسَ لَكَ قُدْرَةٌ عَلَى أَنْ تَحْمِلَهُمْ عَلَى ذَنْبٍ لَا يُغْفَرُ، قَالَهُ سُفْيَانُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لَا حُجَّةَ لَهُ عَلَى مَا يَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ مِنَ الْمَعَاصِي. وَقِيلَ: إِنَّهُ لَيْسَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ بِحَالٍ، لِأَنَّ اللَّهَ تعالى صرف
Yüce Allah'ın: {إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا} “Gerçek şu ki, iman edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur” buyruğu, saptırma ve küfre sürükleme hususundadır; yani [ey İblis], 'senin onları bağışlanmayacak bir günaha sürüklemeye gücün yetmez' demektir. Bunu Süfyân söylemiştir. Mücâhid ise şöyle demiştir: 'Onları çağırdığı günahlar konusunda [onları mecbur bırakacak] hiçbir delili yoktur.' Bir diğer görüşe göre de onların üzerinde hiçbir surette hâkimiyeti yoktur; çünkü Yüce Allah çevirip engellemiştir...
سُلْطَانَهُ عَلَيْهِمْ حِينَ قَالَ عَدُوُّ اللَّهِ إِبْلِيسُ لَعَنَهُ اللَّهُ:" وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ. إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ " قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ". قُلْتُ: قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ هَذَا عَامٌّ يَدْخُلُهُ التَّخْصِيصُ، وَقَدْ أَغْوَى آدَمَ وَحَوَّاءَ ﵉ بِسُلْطَانِهِ، وَقَدْ شَوَّشَ عَلَى الْفُضَلَاءِ أَوْقَاتَهُمْ بِقَوْلِهِ: مَنْ خَلَقَ رَبُّكَ؟ حَسْبَمَا تَقَدَّمَ فِي آخِرِ الْأَعْرَافِ بَيَانُهُ. (إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ) أَيْ يُطِيعُونَهُ. يُقَالُ: تَوَلَّيْتُهُ أَيْ أَطَعْتُهُ، وَتَوَلَّيْتُ عَنْهُ، أَيْ أَعْرَضْتُ عَنْهُ. (وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ) أَيْ بِاللَّهِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ. وَقِيلَ: يَرْجِعُ" بِهِ" إِلَى الشَّيْطَانِ، قَالَهُ الرَّبِيعُ بن أنس والقتبي. وَالْمَعْنَى: وَالَّذِينَ هُمْ مِنْ أَجْلِهِ مُشْرِكُونَ. يُقَالُ: كَفَرْتَ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ، أَيْ مِنْ أَجْلِهَا. وَصَارَ فُلَانٌ بِكَ عَالِمًا، أَيْ مِنْ أَجْلِكَ. أَيْ والذي تولى الشيطان مشركون بالله.
Allah'ın düşmanı melun İblis: "Onların hepsini mutlaka azdıracağım. Ancak onlardan ihlasa erdirilmiş kulların müstesna" dediğinde, Yüce Allah: "Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur; ancak sana uyan azgınlar müstesna" buyurarak onun hâkimiyetini onların üzerinden çevirip kaldırmıştır. Derim ki: Bunun, tahsise (özelleştirmeye) konu olan genel bir ifade olduğunu beyan etmiştik. Nitekim o, Âdem ile Havvâ'yı aleyhimesselâm hâkimiyetiyle yanıltmış; A'râf'ın sonlarında açıklaması geçtiği üzere "Rabbini kim yarattı?" diyerek faziletli kimselerin de vakitlerini karıştırmıştır. {إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ} “Onun hâkimiyeti, ancak onu dost edinenler... üzerindedir” yani ona itaat edenler demektir. [Arapçada] Tevelleytühü; ona itaat ettim, tevelleytü anhü ise ondan yüz çevirdim manasında kullanılır. {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} “ve onun sebebiyle ortak koşanlar” yani Allah'a ortak koşanlar demektir; bunu Mücâhid ve Dahhâk söylemiştir. Buradaki "bihi" (onun sebebiyle/ona) zamirinin şeytana döndüğü de söylenmiştir; bunu er-Rebî‘ b. Enes ve Kutebî söylemiştir. Anlamı şudur: Onun yüzünden müşrik olanlar. Nitekim: "Şu söz sebebiyle kâfir oldun" yani onun yüzünden denilir. "Filanca senin sayende âlim oldu" yani senin yüzünden demektir. Yani şeytanı dost edinen kimseler Allah'a şirk koşmaktadırlar.
[سورة النحل (١٦): الآيات ١٠١ الى ١٠٢]
[Nahl Suresi (16), Ayet 101-102]
وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١) قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (١٠٢)
{وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١) قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (١٠٢)} “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman -ki Allah neyi indireceğini çok iyi bilir- onlar: 'Sen ancak bir iftiracısın' derler. Hayır, onların çoğu bilmezler. De ki: 'İman edenlerin sebatını artırmak, Müslümanlara bir hidayet ve müjde olmak üzere onu Ruhulkudüs, Rabbinden hak ile indirmiştir.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ) قِيلَ: الْمَعْنَى بَدَّلْنَا شَرِيعَةً مُتَقَدِّمَةً بِشَرِيعَةٍ مُسْتَأْنَفَةٍ، قَالَهُ ابْنُ بَحْرٍ. مُجَاهِدٌ: أَيْ رَفَعْنَا آيَةً وَجَعَلْنَا مَوْضِعَهَا غَيْرَهَا. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: نَسَخْنَا آيَةً بِآيَةٍ أَشَدَّ مِنْهَا عَلَيْهِمْ. وَالنَّسْخُ وَالتَّبْدِيلُ رَفْعُ الشَّيْءِ مع وضع غير مَكَانَهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي النَّسْخِ فِي الْبَقَرَةِ مُسْتَوْفًى. (قالُوا) يُرِيدُ كُفَّارَ قُرَيْشٍ. (إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ) أَيْ كَاذِبٌ مُخْتَلِقٌ، وَذَلِكَ لِمَا رأوا من تبديل الحكم. فقال الله: (بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ) أَنَّ اللَّهَ شَرَعَ الْأَحْكَامَ وَتَبْدِيلَ البعض بالبعض. وقوله: (قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ)
Yüce Allah'ın: {وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ} “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman -ki Allah neyi indireceğini çok iyi bilir-” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Bunun anlamı, önceki bir şeriatı yeni bir şeriat ile değiştirdik demektir; bunu İbn Bahr söylemiştir. Mücâhid: "Yani bir ayeti kaldırdık ve onun yerine bir başkasını koyduk" demiştir. Cumhur ise: "Bir ayeti, onlara daha ağır gelen başka bir ayetle neshettik" demiştir. Nesh ve tebdil (değiştirme), bir şeyi kaldırıp yerine bir başkasını koymaktır. Nesh ile ilgili açıklama [Bakara Suresi]'nde etraflıca geçmişti. {قالُوا} “Dediler ki” [ifadesiyle] Kureyş kâfirlerini kastetmektedir. {إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ} “Sen ancak bir iftiracısın” yani yalan söyleyen ve uyduran birisin. Bu da hükmün değiştirildiğini gördüklerinden ötürüdür. Bunun üzerine Allah: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Hayır, onların çoğu bilmezler” buyurdu; yani Allah'ın hükümleri teşri kıldığını (koyduğunu) ve bir kısmını diğeriyle değiştirdiğini [bilmezler]. O'nun: {قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ} “De ki: Onu Rûhu'l-Kudüs indirmiştir” buyruğu ise...
يَعْنِي جِبْرِيلَ، نَزَلَ بِالْقُرْآنِ كُلِّهِ نَاسِخِهِ وَمَنْسُوخِهِ. وَرُوِيَ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ قَالَ: وُكِّلَ إِسْرَافِيلُ بِمُحَمَّدٍ ﷺ ثَلَاثَ سِنِينَ، فَكَانَ يَأْتِيهِ بِالْكَلِمَةِ وَالْكَلِمَةِ، ثُمَّ نَزَلَ عَلَيْهِ جِبْرِيلُ بِالْقُرْآنِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَيْضًا أَنَّهُ نَزَلَ عَلَيْهِ بِسُورَةِ" الْحَمْدِ" مَلَكٌ لَمْ يَنْزِلْ إِلَى الْأَرْضِ قَطُّ. كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْفَاتِحَةِ بَيَانُهُ. (مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ) أَيْ مِنْ كَلَامِ رَبِّكَ. (لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا) أَيْ بِمَا فِيهِ مِنَ الْحُجَجِ وَالْآيَاتِ. (وَهُدىً) أَيْ وهو هدى. (وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ).
Cebrail'i kastetmektedir; nâsih ve mensûhuyla birlikte Kur'an'ın tamamını o indirmiştir. Âmir eş-Şa'bî'den sahih bir isnatla şöyle rivayet edilmiştir: "İsrâfîl, üç yıl boyunca Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e memur kılındı; ona kelime kelime getiriyordu, sonra Cebrail ona Kur'an ile indi." Sahih-i Müslim'de de ona el-Hamd (Fâtiha) Suresi ile yeryüzüne daha önce hiç inmemiş olan bir meleğin indiği yer almaktadır. Nitekim bunun açıklaması Fâtiha'da geçmişti. {مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ} “Rabbinden hak ile” yani Rabbinin kelamından [indirmiştir]. {لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenlerin sebatını artırmak için” yani içindeki deliller ve ayetlerle sebatlarını pekiştirmek için. {وَهُدىً} “ve bir hidayet” yani o bir hidayettir. {وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ} “ve Müslümanlara bir müjde olmak üzere”.
[سورة النحل (١٦): آية ١٠٣]
[Nahl Suresi (16), Ayet 103]
وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣)
{وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣)} “Andolsun ki biz onların: 'Ona ancak bir insan öğretiyor' dediklerini biliyoruz. İsnatta bulundukları kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ) اخْتُلِفَ فِي اسْمِ هَذَا الَّذِي قَالُوا إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ، فَقِيلَ: هُوَ غُلَامٌ الْفَاكِهُ بْنُ الْمُغِيرَةِ وَاسْمُهُ جَبْرٌ، كَانَ نَصْرَانِيًّا فَأَسْلَمَ، وَكَانُوا إِذَا سَمِعُوا مِنَ النَّبِيِّ ﷺ مَا مَضَى وَمَا هُوَ آتٍ مَعَ أَنَّهُ أُمِّيٌّ لَمْ يَقْرَأْ قَالُوا: إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ جَبْرٌ وَهُوَ أَعْجَمِيٌّ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ) أَيْ كَيْفَ يُعَلِّمُهُ جَبْرٌ وَهُوَ أَعْجَمِيٌّ هَذَا الْكَلَامَ الَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ أَنْ يُعَارِضُوا مِنْهُ سُورَةً وَاحِدَةً فَمَا فَوْقَهَا. وَذَكَرَ النَّقَّاشُ أَنَّ مَوْلَى جَبْرٍ كَانَ يَضْرِبُهُ وَيَقُولُ لَهُ: أَنْتَ تُعَلِّمُ مُحَمَّدًا، فَيَقُولُ: لَا وَاللَّهِ، بَلْ هُوَ يُعَلِّمُنِي وَيَهْدِينِي. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ فِيمَا بَلَغَنِي- كَثِيرًا مَا يَجْلِسُ عِنْدَ الْمَرْوَةِ إِلَى غُلَامٍ نَصْرَانِيٍّ يُقَالُ لَهُ جَبْرٌ، عَبْدُ بَنِي الْحَضْرَمِيِّ، وَكَانَ يَقْرَأُ الْكُتُبَ، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: وَاللَّهِ مَا يُعَلِّمُ مُحَمَّدًا مَا يَأْتِي بِهِ إِلَّا جَبْرٌ النَّصْرَانِيُّ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: اسْمُهُ يَعِيشُ عَبْدٌ لِبَنِي الْحَضْرَمِيِّ، كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُلَقِّنُهُ القرآن، ذكره المارودي. وَذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ عَنْ عِكْرِمَةَ وَقَتَادَةَ أَنَّهُ غُلَامٌ لِبَنِي الْمُغِيرَةِ اسْمُهُ يَعِيشُ، وَكَانَ يَقْرَأُ الْكُتُبَ الْأَعْجَمِيَّةَ، فَقَالَتْ قُرَيْشٌ: إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ، فَنَزَلَتْ. المهدوي عن عكرمة:
Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ} “Andolsun ki biz onların: 'Ona ancak bir insan öğretiyor' dediklerini biliyoruz” buyruğu: [Müşriklerin] 'ona ancak [bir insan] öğretiyor' dedikleri bu kimsenin ismi hususunda ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: O, el-Fâkih b. el-Mugîre'nin kölesi olup adı Cebr idi. Hristiyan iken Müslüman olmuştu. Müşrikler, okuma yazması olmayan ümmî birisi olmasına rağmen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den geçmiş ve geleceğe dair haberleri işittiklerinde: “Ona bunu ancak Cebr öğretiyor” dediler; oysa o yabancı dilli (Arap olmayan) biriydi. Bunun üzerine Yüce Allah: {لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} “İsnatta bulundukları kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir” buyurdu. Yani, insanların ve cinlerin bir suresine dahi benzer getirmekten âciz kaldıkları bu kelamı, Cebr yabancı biri olduğu halde ona nasıl öğretebilir? en-Nakkâş'ın zikrettiğine göre Cebr'in efendisi onu döver ve ona: “Muhammed'e sen öğretiyorsun!” derdi. O da: “Hayır, vallâhi! Bilakis o bana öğretiyor ve bana doğru yolu gösteriyor” derdi. İbn İshâk şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Merve tepesinin yanında Hadramî oğullarının Cebr adındaki Hristiyan bir kölesinin yanına çokça otururdu. Bu köle kitapları okurdu. Müşrikler de: “Vallâhi Muhammed'e getirdiği şeyleri ancak Hristiyan Cebr öğretiyor” dediler. İkrime ise şöyle demiştir: “Onun adı Yeîş idi; Hadramî oğullarının kölesiydi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona Kur'an'ı belletirdi.” Bunu el-Mâverdî zikretmiştir. es-Sa‘lebî'nin İkrime ve Katâde'den zikrettiğine göre ise o, Mugîre oğullarının Yeîş adındaki bir kölesiydi ve yabancı dildeki kitapları okurdu. Kureyş: “Ona ancak bir insan öğretiyor” dedi, bunun üzerine ayet indi. el-Mehdevî'nin İkrime'den naklettiğine göre:
هُوَ غُلَامٌ لِبَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَيٍّ، وَاسْمُهُ يَعِيشُ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُسْلِمٍ الْحَضْرَمِيُّ: كَانَ لَنَا غُلَامَانِ نَصْرَانِيَّانِ مِنْ أَهْلِ عَيْنِ التَّمْرِ، اسْمُ أَحَدِهِمَا يَسَارٌ وَاسْمُ الْآخَرِ جَبْرٌ. كَذَا ذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ وَالْقُشَيْرِيُّ وَالثَّعْلَبِيُّ، إِلَّا أَنَّ الثَّعْلَبِيَّ قَالَ: يُقَالُ لِأَحَدِهِمَا نَبْتٌ وَيُكْنَى أَبَا فُكَيْهَةَ، وَالْآخَرُ جَبْرٌ، وَكَانَا صَيْقَلَيْنِ يَعْمَلَانِ السُّيُوفَ، وَكَانَا يَقْرَآنِ كِتَابًا لَهُمْ. الثَّعْلَبِيُّ: يَقْرَآنِ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ. الْمَاوَرْدِيُّ وَالْمَهْدَوِيُّ: التَّوْرَاةَ. فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَمُرُّ بِهِمَا وَيَسْمَعُ قِرَاءَتَهُمَا، وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يَقُولُونَ: يَتَعَلَّمُ مِنْهُمَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ وَأَكْذَبَهُمْ. وَقِيلَ: عَنَوْا سَلْمَانَ الْفَارِسِيَّ ﵁، قَالَهُ الضَّحَّاكُ. وَقِيلَ: نَصْرَانِيًّا بِمَكَّةَ اسْمُهُ بَلْعَامُ، وَكَانَ غُلَامًا يَقْرَأُ التوراة، قاله ابن عباس. وكان المشركون يرون رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ يدخل عليه ويخرج من عنده، فقالوا: إنما يعلمه بلعام. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: كَانَ بِمَكَّةَ رَجُلٌ نَصْرَانِيٌّ يُقَالُ لَهُ أَبُو مَيْسَرَةَ يَتَكَلَّمُ بِالرُّومِيَّةِ، فَرُبَّمَا قَعَدَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ الْكُفَّارُ: إِنَّمَا يَتَعَلَّمُ مُحَمَّدٌ مِنْهُ، فَنَزَلَتْ. وَفِي رِوَايَةٍ أَنَّهُ عَدَّاسٌ غُلَامُ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ. وَقِيلَ: عَابِسٌ غُلَامُ حُوَيْطِبِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى وَيَسَارٌ أَبُو فَكِيهَةَ مَوْلَى ابْنِ الْحَضْرَمِيِّ، وَكَانَا قَدْ أَسْلَمَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قُلْتُ: وَالْكُلُّ مُحْتَمَلٌ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ رُبَّمَا جَلَسَ إِلَيْهِمْ فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ لِيُعَلِّمَهُمْ مِمَّا عَلَّمَهُ اللَّهُ، وَكَانَ ذَلِكَ بِمَكَّةَ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ لَيْسَتْ بِمُتَنَاقِضَةٍ، لِأَنَّهُ يَجُوزُ أن يكونوا أومئوا إِلَى هَؤُلَاءِ جَمِيعًا، وَزَعَمُوا أَنَّهُمْ يُعَلِّمُونَهُ. قُلْتُ: وَأَمَّا مَا ذَكَرَهُ الضَّحَّاكُ مِنْ أَنَّهُ سَلْمَانُ فَفِيهِ بُعْدٌ، لِأَنَّ سَلْمَانَ إِنَّمَا أَتَى النَّبِيَّ ﷺ بِالْمَدِينَةِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مَكِّيَّةٌ. (لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ) الْإِلْحَادُ: الْمَيْلُ، يُقَالُ: لَحَدَ وَأَلْحَدَ، أَيْ مَالَ عَنِ الْقَصْدِ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْأَعْرَافِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ" يَلْحَدُونَ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْحَاءِ، أَيْ لِسَانُ الَّذِي يَمِيلُونَ إِلَيْهِ وَيُشِيرُونَ أَعْجَمِيٌّ. وَالْعُجْمَةُ: الْإِخْفَاءُ وَضِدُّ البيان. ورجل أعجم وامرأة عجم، أَيْ لَا يُفْصِحُ، وَمِنْهُ عُجْمُ الذَّنَبِ لِاسْتِتَارِهِ. والعجماء:
[Veya] o, Âmir b. Lüeyoğullarına ait Yaîş adında bir köledir. Abdullah b. Müslim el-Hadramî şöyle demiştir: Aynüttemr ehlinden Hristiyan iki kölemiz vardı; birinin adı Yesâr, diğerinin adı Cebr idi. el-Mâverdî, el-Kuşeyrî ve es-Sa'lebî de böyle zikretmiştir. Ancak es-Sa'lebî şöyle demiştir: Birine Nebt denilir ve Ebû Fükeyhe künyesi verilirdi, diğeri ise Cebr idi. Bunlar kılıç yapan iki kılıç ustası (saykal) idiler ve kendilerine ait bir kitabı okurlardı. es-Sa'lebî: Tevrat ve İncil'i okurlardı, der. el-Mâverdî ve el-Mehdevî ise: Tevrat'ı [okurlardı], demiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanından geçer ve okuyuşlarını dinlerdi. Müşrikler ise: "O, bunlardan öğreniyor" derlerdi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirerek onları yalanladı. Bir görüşe göre de Selmân-ı Fârisî'yi radıyallâhu anh kastetmişlerdir; bunu ed-Dahhâk söylemiştir. Bir diğer görüşe göre Mekke'de Bel'âm adında Tevrat okuyan Hristiyan bir gençti; bunu da İbn Abbâs söylemiştir. Müşrikler Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına girip çıkarken görür ve: "Ona ancak Bel'âm öğretiyor" derlerdi. el-Kutebî şöyle demiştir: Mekke'de Rumca konuşan Ebû Meysere adında Hristiyan bir adam vardı. Bazen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına otururdu. Kâfirler de: "Muhammed ancak ondan öğreniyor" dediler, bunun üzerine [bu ayet] indi. Bir rivayette onun Utbe b. Rebîa'nın kölesi Addâs olduğu belirtilir. Huveytıb b. Abdiluzzâ'nın kölesi Âbis ile İbnü'l-Hadramî'nin azatlısı Ebû Fekîhe Yesâr olduğu da söylenmiştir; bu ikisi de Müslüman olmuşlardı. Doğrusunu Allah bilir. Ben derim ki: Bunların hepsi muhtemeldir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın kendisine öğrettiklerinden onlara da öğretmek maksadıyla farklı zamanlarda onların yanına oturmuş olabilir ve bu durum Mekke'de vuku bulmuştur. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu rivayetler birbiriyle çelişkili değildir; çünkü müşriklerin bu şahısların hepsine birden işaret etmiş ve onların [Peygambere] öğrettiğini iddia etmiş olmaları mümkündür." Ben derim ki: ed-Dahhâk'ın onun Selmân olduğu yönündeki nakline gelince, bunda bir uzaklık vardır; zira Selmân Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ancak Medine'de gelmiştir, bu ayet ise Mekkîdir. {لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ} “İsnatta bulundukları kimsenin dili yabancıdır” buyruğundaki el-İlhâd (الإِلْحَادُ), meyletmek/sapmak demektir. Lehade ve elhade (لَحَدَ وَأَلْحَدَ) denilir ki 'doğru istikametten saptı' demektir; bu açıklama daha önce el-A'râf suresinde geçmişti. Hamza, ye ve ha harflerinin fethasıyla "yelhadûn" (يَلْحَدُونَ) şeklinde okumuştur; yani kendisine meylettikleri ve işaret ettikleri kimsenin dili yabancıdır. el-Ucme (الْعُجْمَةُ) ise kapalılık olup beyanın (açıklığın) zıddıdır. Meramını açıkça ifade edemeyen kimse için "racülün a'cem ve'mraetün acmâ" denir; gizli oluşundan ötürü kuyruk sokumu kemiğine "ucmü'z-zeneb" denmesi de bu köktendir. el-Acmâ (الْعَجْمَاءُ) ise:
الْبَهِيمَةُ، لِأَنَّهَا لَا تُوَضِّحُ عَنْ نَفْسِهَا. وَأَعْجَمْتُ الْكِتَابَ أَيْ أَزَلْتُ عُجْمَتَهُ. وَالْعَرَبُ تُسَمِّي كُلَّ مَنْ لَا يَعْرِفُ لُغَتَهُمْ وَلَا يَتَكَلَّمُ بِكَلَامِهِمْ أَعْجَمِيًّا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْأَعْجَمُ الَّذِي فِي لِسَانِهِ عُجْمَةٌ وَإِنْ كَانَ مِنَ الْعَرَبِ، وَالْأَعْجَمِيُّ أَوِ الْعَجَمِيُّ الَّذِي أَصْلُهُ مِنَ الْعَجَمِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: الْأَعْجَمِيُّ الَّذِي لَا يُفْصِحُ، سَوَاءٌ كَانَ مِنَ الْعَرَبِ أَوْ مِنَ الْعَجَمِ، وَكَذَلِكَ الْأَعْجَمُ وَالْأَعْجَمِيُّ الْمَنْسُوبُ إِلَى الْعَجَمِ وَإِنْ كَانَ فَصِيحًا. وَأَرَادَ بِاللِّسَانِ الْقُرْآنَ، لِأَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ لِلْقَصِيدَةِ والبيت لسانا، قَالَ الشَّاعِرَ:
deramını açıkça ifade edemediği için hayvandır. A'cemtü'l-kitâbe (yazıyı noktaladım/açıkladım) ise kapalılığını giderdim demektir. Araplar dillerini bilmeyen ve kelamlarıyla konuşmayan herkese "a‘cemî" derler. el-Ferrâ şöyle demiştir: el-A‘cem, Arap dahi olsa dilinde kapalılık ve pelteklik olan kimsedir; el-A‘cemî veya el-Acemî ise aslen Acem (Arap olmayan) olandır. Ebû Ali ise şöyle demiştir: el-A‘cemî, ister Arap ister Acem olsun açık ve fasih konuşamayan kimsedir. Aynı şekilde el-a‘cem ve fasih konuşsa dahi Acem soyundan gelen kimseye el-a‘cemî denir. Burada dil ile Kur'an'ı kastetmiştir; çünkü Araplar kasideye ve beyte de lisan (dil) derler; nitekim şair şöyle demiştir:
لِسَانَ الشَّرِّ تُهْدِيهَا إِلَيْنَا ... وَخُنْتَ وَمَا حَسِبْتُكَ أَنْ تَخُونَا
Bize bir kötülük dili (kaside) hediye ediyorsun... Ve hıyanet ettin, oysa senin hıyanet edeceğini hiç sanmazdım.
يَعْنِي بِاللِّسَانِ الْقَصِيدَةَ. وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ أَيْ أَفْصَحُ مَا يكون من العربية.
Lisan ile kasideyi kastetmektedir. {وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} “Bu ise apaçık Arapça bir dildir” yani Arapçanın olabilecek en fasih şeklidir.
[سورة النحل (١٦): آية ١٠٤]
[Nahl Suresi (16), Ayet 104]
إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤)
{إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤)} “Gerçek şu ki, Allah'ın ayetlerine inanmayanları Allah doğru yola iletmez ve onlar için can yakıcı bir azap vardır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ) أَيْ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْقُرْآنِ (لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ.)
Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ} “Gerçek şu ki, Allah'ın ayetlerine inanmayanları” yani Kur'an'a inanmayan bu müşrikleri {لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ} “Allah doğru yola iletmez ve onlar için can yakıcı bir azap vardır” buyruğudur.
[سورة النحل (١٦): آية ١٠٥]
[Nahl Suresi (16), Ayet 105]
إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ (١٠٥)
{إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ (١٠٥)} “Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur. İşte asıl yalancılar onların ta kendileridir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ) ١٠٥ (قَوْلُهُ تَعَالَى:) إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ) هَذَا جَوَابُ وَصْفِهِمُ النَّبِيَّ ﷺ بِالِافْتِرَاءِ. (وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ) هَذَا مُبَالَغَةٌ فِي وَصْفِهِمْ بِالْكَذِبِ، أَيْ كُلُّ كَذِبٍ قَلِيلٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى كَذِبِهِمْ. وَيُقَالُ: كَذَبَ فُلَانٌ وَلَا يُقَالُ إِنَّهُ كَاذِبٌ، لِأَنَّ الْفِعْلَ قَدْ يَكُونُ لَازِمًا وَقَدْ لَا يَكُونُ لازما. فأما النعت فيكون لازم وَلِهَذَا يُقَالُ: عَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى، وَلَا يُقَالُ: إِنَّهُ عَاصٍ غَاوٍ. فَإِذَا قِيلَ: كَذَبَ فُلَانٌ فَهُوَ كَاذِبٌ، كَانَ مُبَالَغَةً فِي الْوَصْفِ بالكذب، قاله القشيري.
Yüce Allah'ın: {إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ} buyruğu; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i iftira atmakla nitelemelerine bir cevaptır. {وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ} “İşte asıl yalancılar onların ta kendileridir” buyruğu ise onların yalancılıkla nitelenmesinde bir mübalağadır; yani onların yalanına nispetle her yalan az kalır demektir. [Arapçada] "Kezebe fülânun" (filanca yalan söyledi) denilir ama onun devamlı yalancı olduğu söylenmez; çünkü fiil bazen geçici olur, bazen de süreklilik ifade etmez. Sıfat ise süreklilik bildirir; bu sebepledir ki: "Âdem Rabbine karşı geldi de yolunu şaşırdı" denilir fakat onun sürekli bir asi ve sapkın olduğu söylenmez. Dolayısıyla: "Filanca yalan söyledi, o yalancıdır" denildiğinde, bu yalanla nitelendirmede bir mübalağa olur; bunu el-Kuşeyrî söylemiştir.
[سورة النحل (١٦): آية ١٠٦]
[Nahl Suresi (16), Ayet 106]
مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٦)
{مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٦)} “Kalbi iman ile mutmain olduğu halde baskı altında zorlanan müstesna olmak üzere, kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr ederse -fakat kim de göğsünü küfre açarsa- işte Allah'ın gazabı onların üzerinedir ve onlar için büyük bir azap vardır.”
فِيهِ إِحْدَى وَعِشْرُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ) هَذَا مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها" فَكَانَ مُبَالَغَةً فِي الْوَصْفِ بِالْكَذِبِ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ لَا تَرْتَدُّوا عَنْ بَيْعَةِ الرَّسُولِ ﷺ. أَيْ مَنْ كَفَرَ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ وَارْتَدَّ فَعَلَيْهِ غَضَبُ اللَّهِ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أبي سرح ومقيس بن ضبابة وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَطَلٍ، وَقَيْسِ بْنِ الْوَلِيدِ بن المغيرة، كفروا بعد إيمانهم. ثم قال: (إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ). وَقَالَ الزَّجَّاجُ:" مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ" بَدَلٌ مِمَّنْ يَفْتَرِي الْكَذِبَ، أَيْ إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ، لِأَنَّهُ رَأَى الْكَلَامَ إِلَى آخِرِ الِاسْتِثْنَاءِ غَيْرَ تَامٍّ فَعَلَّقَهُ بِمَا قَبْلَهُ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ:" مَنْ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، اكْتُفِيَ مِنْهُ بِخَبَرٍ" مَنِ" الثَّانِيَةِ، كَقَوْلِكَ: مَنْ يَأْتِنَا مَنْ يُحْسِنُ نُكْرِمْهُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ) هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، فِي قَوْلِ أَهْلِ التَّفْسِيرِ، لِأَنَّهُ قَارَبَ بَعْضَ مَا نَدَبُوهُ إِلَيْهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَخَذَهُ الْمُشْرِكُونَ وَأَخَذُوا أَبَاهُ وَأُمَّهُ سُمَيَّةَ وَصُهَيْبًا وَبِلَالًا وَخَبَّابًا وَسَالِمًا فَعَذَّبُوهُمْ، وَرُبِطَتْ سُمَيَّةُ بَيْنَ بَعِيرَيْنِ وَوُجِئَ قُبُلُهَا بِحَرْبَةٍ، وَقِيلَ لَهَا إِنَّكِ أَسْلَمْتِ مِنْ أَجْلِ الرِّجَالِ، فَقُتِلَتْ وَقُتِلَ زَوْجُهَا يَاسِرٌ، وَهُمَا أَوَّلُ قَتِيلَيْنِ فِي الْإِسْلَامِ. وَأَمَّا عَمَّارٌ فَأَعْطَاهُمْ مَا أَرَادُوا بِلِسَانِهِ مُكْرَهًا، فَشَكَا ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" كَيْفَ تَجِدُ قَلْبَكَ"؟ قَالَ: مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" فَإِنْ عَادُوا فَعُدْ". وَرَوَى مَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: أَوَّلُ شَهِيدَةٍ فِي الْإِسْلَامِ أم عمار، قتلها أبو جهل، وأول
Burada yirmi bir mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ} “Kim Allah'ı inkâr ederse” buyruğudur. Bu [ifade], Yüce Allah'ın {وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها} “Pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın” buyruğuyla bağlantılıdır. Dolayısıyla [yalan] iftira etme nitelendirmesinde bir mübalağa teşkil etmektedir; çünkü bunun manası: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan biatinizden dönmeyin" demektir. Yani iman ettikten sonra kim inkâr edip dinden dönerse Allah'ın gazabı onun üzerinedir. el-Kelbî şöyle demiştir: [Bu ayet] Abdullah b. Ebî Serh, Mıkyes b. Subâbe, Abdullah b. Hatal ve Kays b. el-Velîd b. el-Mugîre hakkında inmiştir; bunlar iman ettikten sonra inkâr etmişlerdi. Ardından [Yüce Allah]: {إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ} “Baskı altında zorlanan müstesna” buyurmuştur. ez-Zeccâc şöyle demiştir: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ} “İman ettikten sonra kim Allah'ı inkâr ederse” ifadesi, yalanı iftira edenlerden bedeldir; yani "Yalanı ancak iman ettikten sonra Allah'ı inkâr eden kimse uydurur" demektir. Çünkü o, istisnanın sonuna kadar olan sözü tam [bir cümle olarak] görmemiş ve bu sebeple onu kendisinden öncekine bağlamıştır. el-Ahfeş ise şöyle demiştir: [Buradaki] 'men' (مَنْ) mübtedadır ve haberi mahzuftur (düşmüştür). İkinci 'men'in haberiyle yetinilmiştir; tıpkı senin: "Bize kim gelirse, kim iyilik yaparsa ona ikram ederiz" demen gibi. İkincisi: Yüce Allah'ın {إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ} “Baskı altında zorlanan müstesna” buyruğudur. Müfessirlerin görüşüne göre bu ayet Ammâr b. Yâsir hakkında inmiştir; çünkü o, [müşriklerin] kendisini davet ettikleri şeylerin bir kısmına yaklaşmıştı. İbn Abbâs şöyle demiştir: Müşrikler onu, babasını, annesi Sümeyye'yi, Süheyb'i, Bilâl'i, Habbâb'ı ve Sâlim'i yakalayıp onlara işkence ettiler. Sümeyye iki deve arasına bağlandı ve edep yerine bir mızrak saplandı. Ona: "Sen ancak erkekler için Müslüman oldun" dendi; böylece o öldürüldü, kocası Yâsir de öldürüldü. Bu ikisi İslam'daki ilk iki şehittir. Ammâr'a gelince; o, baskı altında kalarak diledikleri şeyi diliyle onlara söyledi. Sonra bu durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet etti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Kalbini nasıl buluyorsun?» buyurdu. O da: "İman ile mutmain" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Eğer tekrar dönerlerse sen de tekrar et» buyurdu. Mansûr b. el-Mu'temir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İslam'daki ilk kadın şehit, Ammâr'ın annesidir; onu Ebû Cehil öldürmüştür. İlk
شَهِيدٍ مِنَ الرِّجَالِ مِهْجَعٌ مَوْلَى عُمَرَ. وَرَوَى مَنْصُورٌ أَيْضًا عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: أَوَّلُ مَنْ أَظْهَرَ الْإِسْلَامَ سَبْعَةٌ: رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ، وَبِلَالٌ، وَخَبَّابٌ، وَصُهَيْبٌ، وَعَمَّارٌ، وَسُمَيَّةُ أُمُّ عَمَّارٍ. فَأَمَّا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَمَنَعَهُ أَبُو طَالِبٍ، وَأَمَّا أَبُو بَكْرٍ فَمَنَعَهُ قَوْمُهُ، وَأَخَذُوا الْآخَرِينَ فَأَلْبَسُوهُمْ أَدْرُعَ الْحَدِيدِ، ثُمَّ صَهَرُوهُمْ فِي الشَّمْسِ حَتَّى بَلَغَ مِنْهُمُ الْجَهْدُ كُلَّ مَبْلَغٍ مِنْ حَرِّ الْحَدِيدِ وَالشَّمْسِ، فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْعَشِيِّ أَتَاهُمْ أَبُو جَهْلٍ وَمَعَهُ حَرْبَةٌ، فَجَعَلَ يَسُبُّهُمْ وَيُوَبِّخُهُمْ، وَأَتَى سُمَيَّةَ فَجَعَلَ يَسُبَّهَا وَيَرْفُثُ، ثُمَّ طَعَنَ فَرْجَهَا حَتَّى خَرَجَتِ الْحَرْبَةُ مِنْ فَمِهَا فَقَتَلَهَا، ﵂. قَالَ: وَقَالَ الْآخَرُونَ مَا سُئِلُوا، إِلَّا بِلَالًا فَإِنَّهُ هَانَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ فِي اللَّهِ، فَجَعَلُوا يُعَذِّبُونَهُ وَيَقُولُونَ لَهُ: ارْجِعْ عَنْ دِينِكَ، وَهُوَ يَقُولُ أَحَدٌ أَحَدٌ، حَتَّى مَلُّوهُ، ثُمَّ كَتَّفُوهُ وَجَعَلُوا فِي عُنُقِهِ حَبْلًا مِنْ لِيفٍ، وَدَفَعُوهُ إِلَى صِبْيَانِهِمْ يَلْعَبُونَ بِهِ بَيْنَ أَخْشَبَيْ مَكَّةَ حَتَّى مَلُّوهُ وَتَرَكُوهُ، قَالَ فَقَالَ عَمَّارٌ: كُلُّنَا تَكَلَّمَ بِالَّذِي قَالُوا- لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ تَدَارَكَنَا- غَيْرَ بِلَالٍ فَإِنَّهُ هَانَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ فِي اللَّهِ، فَهَانَ عَلَى قَوْمِهِ حَتَّى مَلُّوهُ وَتَرَكُوهُ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ اشْتَرَى بِلَالًا فَأَعْتَقَهُ. وَرَوَى ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّ نَاسًا مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ آمَنُوا، فَكَتَبَ إِلَيْهِمْ بَعْضُ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِالْمَدِينَةِ: أَنْ هَاجِرُوا إِلَيْنَا، فَإِنَّا لَا نَرَاكُمْ مِنَّا حَتَّى تُهَاجِرُوا إِلَيْنَا، فَخَرَجُوا يُرِيدُونَ الْمَدِينَةَ حَتَّى أَدْرَكَتْهُمْ قُرَيْشٌ بِالطَّرِيقِ، فَفَتَنُوهُمْ فَكَفَرُوا مُكْرَهِينَ، فَفِيهِمْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. ذَكَرَ الرِّوَايَتَيْنِ عَنْ مُجَاهِدٍ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" ما خُيِّرَ عَمَّارٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ إِلَّا اخْتَارَ أَرْشَدَهُمَا" هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَرُوِيَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ الله ﷺ:" إِنَّ الْجَنَّةَ تَشْتَاقُ إِلَى ثلاثة علي وعمار وسلمان بْنِ رَبِيعَةَ". قَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ صالح. الثانية- لَمَّا سَمَحَ اللَّهُ ﷿ بِالْكُفْرِ بِهِ وَهُوَ أَصْلُ الشَّرِيعَةِ عِنْدَ الْإِكْرَاهِ وَلَمْ يُؤَاخِذْ بِهِ، حَمَلَ الْعُلَمَاءُ عَلَيْهِ فُرُوعَ الشَّرِيعَةِ كُلَّهَا، فَإِذَا وَقَعَ الْإِكْرَاهُ عَلَيْهَا لَمْ يُؤَاخَذْ بِهِ ولم يترتب
[...erkeklerden ilk] şehit ise Ömer'in azatlısı Mihca'dır. Mansûr da Mücâhid'den şöyle rivayet etmiştir: "İslam'ı ilk açığa vuran yedi kişidir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir, Bilâl, Habbâb, Suheyb, Ammâr ve Ammâr'ın annesi Sümeyye. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i [amcası] Ebû Tâlib korudu; Ebû Bekir'i ise kavmi korudu. Diğerlerini ise yakalayıp demir zırhlar giydirdiler, sonra da onları güneşin altında erittiler (kavurdular); öyle ki demirin ve güneşin sıcağından dayanılmaz bir meşakkate maruz kaldılar. Akşam olunca Ebû Cehil elinde bir mızrakla yanlarına geldi, onlara sövüp azarlamaya başladı. Sümeyye'nin yanına gelip ona da sövdü ve çirkin sözler söyledi; ardından mızrağı onun edep yerine sapladı, mızrak ağzından çıkıncaya kadar [iterek] onu öldürdü -radıyallâhu anhâ-." [Mücâhid] dedi ki: "Bilâl hariç diğerleri kendilerinden isteneni söylediler. Zira Bilâl, Allah uğrunda canını hiçe saymıştı. Onu azaba uğratıyor ve: 'Dininden dön!' diyorlardı; o ise [onlar] bıkıp usanana kadar 'Ahad, Ahad (Allah tektir, birdir)' diyordu. Sonra ellerini bağlayıp boynuna liften bir ip geçirdiler ve Mekke'nin iki dağı arasında kendisiyle oynamaları için onu çocuklarına verdiler; ta ki onlar da bıkıp onu bıraktılar." [Mücâhid] dedi ki: Bunun üzerine Ammâr şöyle dedi: "Eğer Allah bizi kurtarmamış olsaydı hepimiz onların dediklerini söylemiştik; sadece Bilâl müstesna. Çünkü o, Allah uğrunda canını hiçe saydı; böylece kavminin gözünde de değersizleşti, sonunda bıkıp onu bıraktılar." Sahih olan ise Ebû Bekir'in Bilâl'i satın alıp azat ettiğidir. İbn Ebî Necîh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre Mekke ehlinden birtakım kimseler iman etmişti. Medine'deki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazıları onlara: "Bize hicret edin; çünkü bize hicret etmedikçe biz sizi bizden saymayız" diye mektup yazdılar. Onlar da Medine'ye gitmek üzere yola çıktılar; fakat yolda Kureyş onları yakaladı, kendilerine işkence edip baskı kurdu ve onlar da zorlama altında kalarak inkâr ettiler. İşte bu ayet onlar hakkında inmiştir. Mücâhid'den gelen bu iki rivayeti İsmâil b. İshâk zikretmiştir. Tirmizî, Âişe'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «ما خُيِّرَ عَمَّارٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ إِلَّا اخْتَارَ أَرْشَدَهُمَا» «Ammâr iki iş arasında muhayyer bırakılmadı ki mutlaka onların en doğru olanını seçmiş olmasın.» Bu hasen-garîb bir hadistir. Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «إِنَّ الْجَنَّةَ تَشْتَاقُ إِلَى ثلاثة علي وعمار وسلمان بْنِ رَبِيعَةَ» «Cennet üç kişiye iştiyak duyar: Ali, Ammâr ve Selmân b. Rebîa.» Tirmizî şöyle demiştir: Bu, sadece Hasan b. Sâlih'in rivayetinden bildiğimiz garîb bir hadistir. İkincisi: Yüce Allah, ikrah (zorlanma) durumunda dinin aslı olan Kendisini inkâr etmeye ruhsat verip bundan dolayı sorumlu tutmayınca, âlimler dinin bütün fer'î hükümlerini de buna hamletmişlerdir (kıyaslamışlardır). Dolayısıyla fer'î hükümlerde ikrah vuku bulduğunda bundan dolayı sorumluluk doğmaz ve
عَلَيْهِ حُكْمٌ، وَبِهِ جَاءَ الْأَثَرُ الْمَشْهُورُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" رُفِعَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأُ وَالنِّسْيَانُ وَمَا اسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ" الْحَدِيثَ. والخبر وإن لم يصح سنده فإن معنا صَحِيحٌ بِاتِّفَاقٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ، قَالَهُ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنِ الْعَرَبِيِّ. وَذَكَرَ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَقِّ أَنَّ إِسْنَادَهُ صَحِيحٌ، قَالَ: وَقَدْ ذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ الْأَصِيلِيُّ فِي الْفَوَائِدِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ فِي كِتَابِ الْإِقْنَاعِ. الرَّابِعَةُ- أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ مَنْ أُكْرِهَ عَلَى الْكُفْرِ حَتَّى خَشِيَ عَلَى نَفْسِهِ الْقَتْلَ، أَنَّهُ لَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنْ كَفَرَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ، وَلَا تَبِينُ مِنْهُ زَوْجَتُهُ وَلَا يُحْكَمُ عَلَيْهِ بِحُكْمِ الْكُفْرِ، هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَالْكُوفِيِّينَ وَالشَّافِعِيِّ، غَيْرَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ فَإِنَّهُ قَالَ: إِذَا أَظْهَرَ الشِّرْكَ كَانَ مُرْتَدًّا فِي الظَّاهِرِ، وَفِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْإِسْلَامِ، وَتَبِينُ مِنْهُ امْرَأَتُهُ وَلَا يُصَلَّى عَلَيْهِ إِنْ مَاتَ، وَلَا يَرِثُ أَبَاهُ إِنْ مَاتَ مُسْلِمًا. وَهَذَا قَوْلٌ يَرُدُّهُ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ" الْآيَةَ. وَقَالَ:" إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً " وَقَالَ:" إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ " الْآيَةَ. وَقَالَ:" إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ " الْآيَةَ. فَعَذَرَ اللَّهُ الْمُسْتَضْعَفِينَ الَّذِينَ يَمْتَنِعُونَ مِنْ تَرْكِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، وَالْمُكْرَهُ لَا يَكُونُ إِلَّا مُسْتَضْعَفًا غَيْرَ مُمْتَنِعٍ مِنْ فِعْلِ مَا أُمِرَ بِهِ، قَالَهُ الْبُخَارِيُّ. الْخَامِسَةُ- ذَهَبَتْ طَائِفَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ الرُّخْصَةَ إِنَّمَا جَاءَتْ فِي الْقَوْلِ، وَأَمَّا فِي الْفِعْلِ فَلَا رُخْصَةَ فِيهِ، مِثْلَ أَنْ يُكْرَهُوا عَلَى السُّجُودِ لِغَيْرِ اللَّهِ أَوِ الصَّلَاةِ لِغَيْرِ الْقِبْلَةِ، أَوْ قَتْلِ مُسْلِمٍ أَوْ ضربه أو أكل ماله، أو الزنى وَشُرْبِ الْخَمْرِ وَأَكْلِ الرِّبَا، يُرْوَى هَذَا عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، ﵁. وَهُوَ قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ وَسُحْنُونٍ مِنْ عُلَمَائِنَا. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ: إِذَا قِيلَ لِلْأَسِيرِ: اسْجُدْ لِهَذَا الصَّنَمِ وَإِلَّا قَتَلْتُكَ. فَقَالَ: إِنْ كَانَ الصَّنَمُ مُقَابِلَ الْقِبْلَةِ فَلْيَسْجُدْ وَيَكُونُ نِيَّتُهُ لِلَّهِ تَعَالَى، وَإِنْ كَانَ لِغَيْرِ الْقِبْلَةِ فَلَا يَسْجُدْ وَإِنْ قَتَلُوهُ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ يَسْجُدُ وَإِنْ كَانَ لِغَيْرِ الْقِبْلَةِ، وَمَا أَحْرَاهُ بِالسُّجُودِ حِينَئِذٍ، فَفِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي وَهُوَ مُقْبِلٌ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ عَلَى رَاحِلَتِهِ حَيْثُ كَانَ
...üzerine bir hüküm terettüp etmez. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen meşhur rivayet de buna delildir: «رُفِعَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأُ وَالنِّسْيَانُ وَمَا اسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ» «Ümmetimden hata, unutma ve zorlandıkları şeylerin [sorumluluğu] kaldırılmıştır» hadis[i böyledir]. Bu haberin senedi sahih olmasa bile manası âlimlerin ittifakıyla sahihtir; bunu Kâdî Ebû Bekr b. el-Arabî söylemiştir. Ebû Muhammed Abdülhak ise isnadının sahih olduğunu belirtmiş ve şöyle demiştir: Bunu Ebû Bekr el-Asîlî el-Fevâid'de, İbnü'l-Münzir de Kitâbü'l-İknâ'da zikretmiştir. Dördüncüsü: İlim ehli, öldürülmekten korkacak derecede küfre zorlanan bir kimsenin, kalbi iman ile mutmain olduğu halde küfür [kelimesini] söylerse günahkâr olmayacağı, eşinin kendisinden ayrılmış sayılmayacağı ve hakkında küfür hükmü verilmeyeceği hususunda icmâ etmiştir. Bu; Mâlik'in, Kûfelilerin ve Şâfiî'nin görüşüdür. Ancak Muhammed b. el-Hasan şöyle demiştir: Şirki açığa vurduğunda zahiren mürted olur; kendisiyle Yüce Allah arasında ise İslam üzeredir. Eşi kendisinden ayrılır, öldüğünde cenaze namazı kılınmaz ve babası Müslüman olarak ölürse ona mirasçı olamaz. Bu ise Kitap ve Sünnet'in reddettiği bir görüştür. Nitekim Yüce Allah: {إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ} “Kalbi iman ile mutmain olduğu halde zorlanan kimse müstesna...” ayetini buyurmuştur. Yine: {إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً} “Ancak onlardan [gelebilecek bir tehlikeden] layıkıyla korunmanız müstesnadır” buyurmuş; yine: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ} “Kendilerine zulmederlerken meleklerin canlarını aldığı kimselere [melekler]: 'Ne durumdaydınız?' dediler. Onlar da: 'Biz yeryüzünde güçsüz/çaresiz bırakılmış kimselerdik' dediler...” ayetini buyurmuş; yine: {إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ} “Yalnızca güçsüz/çaresiz bırakılan erkekler, kadınlar ve çocuklar müstesna...” ayetini buyurmuştur. Böylece Allah, emrettiği şeyi terk etmekten kaçınma gücü olmayan güçsüzleri mazur görmüştür. Zorlanan kimse de emrolunduğu şeyi yapmaktan kaçınamayan bir çaresizden başkası değildir. Bunu Buhârî söylemiştir. Beşincisi: Âlimlerden bir topluluk ruhsatın sadece sözde geçerli olduğu, fiilde ise ruhsat bulunmadığı görüşüne varmıştır. Örneğin Allah'tan başkasına secde etmeye, kıbleden başka bir yöne namaz kılmaya, bir Müslümanı öldürmeye, onu dövmeye, malını yemeye, zinaya, içki içmeye ve faiz yemeye zorlanmaları gibi. Bu, Hasan-ı Basrî radıyallâhu anh'tan rivayet edilmiştir. Âlimlerimizden Evzâî ve Sahnûn'un görüşü de budur. Muhammed b. el-Hasan şöyle demiştir: Bir esire 'Şu puta secde et, yoksa seni öldürürüm' denildiğinde; eğer put kıble istikametinde ise secde etsin ve niyeti Yüce Allah için olsun; şayet kıbleden başka bir yönde ise, onu öldürseler bile secde etmesin. Sahih olan ise kıbleden başka bir yöne olsa bile secde etmesidir. Bu durumda secde etmeye ne kadar da layıktır! Nitekim Sahîh'te İbn Ömer'den şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'den Medine'ye doğru gelirken bineği nereye...
وَجْهُهُ، قَالَ: وَفِيهِ نَزَلَتْ" فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ " فِي رِوَايَةٍ: وَيُوتِرُ عَلَيْهَا، غَيْرَ أَنَّهُ لَا يُصَلِّي عَلَيْهَا الْمَكْتُوبَةَ. فَإِذَا كَانَ هَذَا مُبَاحًا فِي السَّفَرِ فِي حَالَةِ الْأَمْنِ لِتَعَبِ النُّزُولِ عَنِ الدَّابَّةِ لِلتَّنَفُّلِ فَكَيْفَ بِهَذَا. وَاحْتَجَّ مَنْ قَصَرَ الرُّخْصَةَ عَلَى الْقَوْلِ بِقَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ: مَا مِنْ كَلَامٍ يَدْرَأُ عَنِّي سَوْطَيْنِ مِنْ ذِي سُلْطَانٍ إِلَّا كُنْتُ مُتَكَلِّمًا بِهِ. فَقَصَرَ الرُّخْصَةَ عَلَى الْقَوْلِ وَلَمْ يَذْكُرِ الْفِعْلَ، وَهَذَا لَا حُجَّةَ فِيهِ، لِأَنَّهُ يَحْتَمِلُ أن يجعل الكلام مِثَالًا وَهُوَ يُرِيدُ أَنَّ الْفِعْلَ فِي حُكْمِهِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْإِكْرَاهُ فِي الْفِعْلِ وَالْقَوْلِ سَوَاءٌ إِذَا أَسَرَّ الْإِيمَانَ. رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَمَكْحُولٍ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَطَائِفَةٍ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ. رَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ مَنْ أُكْرِهَ عَلَى شُرْبِ الْخَمْرِ وَتَرْكِ الصَّلَاةِ أَوِ الْإِفْطَارِ فِي رَمَضَانَ، أَنَّ الْإِثْمَ عَنْهُ مَرْفُوعٌ. السَّادِسَةُ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ مَنْ أُكْرِهَ عَلَى قَتْلِ غَيْرِهِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لَهُ الْإِقْدَامُ عَلَى قَتْلِهِ وَلَا انْتَهَاكُ حُرْمَتِهِ بِجَلْدٍ أَوْ غَيْرِهِ، وَيَصْبِرُ عَلَى الْبَلَاءِ الَّذِي نَزَلَ بِهِ، وَلَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَفْدِيَ نَفْسَهُ بِغَيْرِهِ، وَيَسْأَلُ اللَّهُ الْعَافِيَةَ في الدنيا والآخرة. واختلف في الزنى، فَقَالَ مُطَرِّفٌ وَأَصْبَغُ وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ وَابْنُ الْمَاجِشُونِ: لَا يَفْعَلُ أَحَدٌ ذَلِكَ، وَإِنْ قُتِلَ لَمْ يَفْعَلْهُ، فَإِنْ فَعَلَهُ فَهُوَ آثِمٌ وَيَلْزَمُهُ الْحَدُّ، وَبِهِ قَالَ أَبُو ثَوْرٍ وَالْحَسَنُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الصَّحِيحُ أَنَّهُ يَجُوزُ الْإِقْدَامُ عَلَى الزنى وَلَا حَدَّ عَلَيْهِ، خِلَافًا لِمَنْ أَلْزَمَهُ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ رَأَى أَنَّهَا شَهْوَةٌ خَلْقِيَّةٌ لَا يُتَصَوَّرُ الْإِكْرَاهُ عَلَيْهَا، وَغَفَلَ عَنِ السَّبَبِ فِي بَاعِثِ الشَّهْوَةِ وَهُوَ الْإِلْجَاءُ إِلَى ذَلِكَ، وَهُوَ الَّذِي أَسْقَطَ حُكْمَهُ، وَإِنَّمَا يَجِبُ الْحَدُّ عَلَى شَهْوَةٍ بَعَثَ عَلَيْهَا سَبَبٌ اخْتِيَارِيٌّ، فَقَاسَ الشَّيْءَ عَلَى ضِدِّهِ، فَلَمْ يَحِلَّ بِصَوَابٍ مِنْ عِنْدِهِ. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ فِي أَحْكَامِهِ: اخْتَلَفَ أَصْحَابُنَا متى أكره الرجل على الزنى، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: عَلَيْهِ الْحَدُّ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَفْعَلُ ذَلِكَ بِاخْتِيَارِهِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا حَدَّ عَلَيْهِ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ: وَهُوَ الصَّحِيحُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ أَكْرَهَهُ غَيْرُ السُّلْطَانِ حُدَّ، وَإِنْ أَكْرَهَهُ السُّلْطَانُ فَالْقِيَاسُ أَنْ يُحَدَّ، وَلَكِنْ أَسْتَحْسِنُ أَلَّا يُحَدَّ. وَخَالَفَهُ صَاحِبَاهُ فَقَالَا: لَا حَدَّ عَلَيْهِ فِي الْوَجْهَيْنِ، وَلَمْ يُرَاعُوا الِانْتِشَارَ،
yüzü [nereye dönerse dönsün binek üzerinde namaz kılardı]. Dedi ki: { فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “Nereye dönerseniz dönün, Allah'ın yüzü (yönü) oradadır” ayeti de bu hususta inmiştir. Bir rivayette: “Binek üzerinde vitir namazını da kılardı; ancak üzerinde farz namazı kılmazdı” denilmektedir. Nafile namaz kılmak için binitinden inmenin meşakkati sebebiyle güven ortamında ve yolculukta bu durum mübah olduğuna göre, böylesi [zorlayıcı/korkulu] bir durumda nasıl [mübah] olmasın! Ruhsatı sadece söz ile sınırlandıranlar, İbn Mes'ûd'un şu sözünü delil getirmişlerdir: “Otorite sahibi bir kimseden gelecek iki kırbacı benden savacak hiçbir söz yoktur ki, ben onu söylemeyeyim.” Böylece o, ruhsatı sadece sözle sınırlandırmış ve fiili zikretmemiştir. Ancak bunda bir delil yoktur; çünkü sözü bir misal kılmış olup fiilin de onun hükmünde olduğunu kastetmiş olması muhtemeldir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: “İmanı kalbinde gizlediği takdirde, fiilde ve sözde ikrah (zorlama) eşittir.” Bu görüş Ömer b. el-Hattâb ve Mekhûl'den rivayet edilmiş olup Mâlik'in ve Irak ehlinden bir grubun da görüşüdür. İbnü'l-Kāsım'ın Mâlik'ten rivayet ettiğine göre; şarap içmeye, namazı terk etmeye veya Ramazan'da oruç bozmaya zorlanan kimsenin üzerinden günah kaldırılmıştır. Altıncısı: Âlimler, bir başkasını öldürmeye zorlanan kimsenin, onu öldürmeye cüret etmesinin ve kırbaçlamak veya başka bir yolla onun dokunulmazlığını ihlal etmesinin caiz olmadığı, başına gelen bu imtihana sabretmesi gerektiği, bir başkasını feda ederek kendi canını kurtarmasının helal olmadığı ve dünyada da ahirette de Allah'tan afiyet dilemesi gerektiği hususunda icma etmişlerdir. Zina konusunda ise ihtilaf edilmiştir. Mutarrif, Asbağ, İbn Abdilhakem ve İbnü'l-Mâcişûn şöyle demişlerdir: “Hiç kimse bunu yapamaz; öldürülecek olsa bile bunu yapamaz. Şayet yaparsa günahkâr olur ve kendisine had cezası gerekir.” Ebû Sevr ve el-Hasan da bu görüştedir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Doğru olan şudur ki, zinaya kalkışması caizdir ve kendisine had gerekmez. Had cezasını gerekli görenlerin aksine; çünkü onlar zinanın yaratılıştan gelen bir şehvet olduğunu ve buna zorlamanın düşünülemeyeceğini kabul etmiş, şehveti harekete geçiren sebebi yani buna mecbur bırakılmayı (ilcâ) göz ardı etmişlerdir. Hâlbuki [cezanın] hükmünü düşüren bizzat budur. Had cezası ancak ihtiyarî (kendi iradesiyle oluşan) bir sebepten kaynaklanan şehvet üzerine vacip olur. Dolayısıyla onlar bir şeyi zıddına kıyaslamış ve isabetli bir sonuca ulaşamamışlardır.” İbn Huveyzimendâd Ahkâm'ında şöyle demiştir: “Ashabımız, bir erkek zinaya zorlandığında [hükmün ne olacağı konusunda] ihtilaf etmiştir. Bazıları: 'Ona had gerekir; çünkü o bunu ancak kendi iradesiyle yapar' demiştir. Bazıları ise: 'Ona had gerekmez' demiştir.” İbn Huveyzimendâd: “Doğru olan da budur” demiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: “Eğer onu sultan dışında biri zorlamışsa had vurulur; sultan zorlamışsa kıyasa göre had vurulması gerekir, ancak ben istihsanen had vurulmamasını uygun görüyorum.” İki talebesi [Ebû Yûsuf ve Muhammed] ise ona muhalefet ederek şöyle demişlerdir: “Her iki durumda da ona had gerekmez” ve [uzvun] sertleşmesini (intişarını) dikkate almamışlardır;
وَقَالُوا: مَتَى عَلِمَ أَنَّهُ يَتَخَلَّصُ مِنَ الْقَتْلِ بفعل الزنى جَازَ أَنْ يَنْتَشِرَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ لَا حَدَّ عَلَيْهِ، وَلَا فَرْقَ بَيْنَ السُّلْطَانِ فِي ذَلِكَ وَغَيْرِ السُّلْطَانِ. السَّابِعَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي طَلَاقِ الْمُكْرَهِ وَعَتَاقِهِ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ: لَا يلزمه شي. وَذَكَرَ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَرَوْنَ طَلَاقَهُ شَيْئًا. وَذَكَرَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٍ وَطَاوُسٍ وَالْحَسَنِ وَشُرَيْحٍ وَالْقَاسِمِ وَسَالِمٍ وَمَالِكٍ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَأَبِي ثَوْرٍ. وَأَجَازَتْ طَائِفَةٌ طَلَاقَهُ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الشَّعْبِيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَأَبِي قِلَابَةَ وَالزَّهْرِيِّ وَقَتَادَةَ، وَهُوَ قَوْلُ الْكُوفِيِّينَ. قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: طَلَاقُ الْمُكْرَهِ يَلْزَمُ، لِأَنَّهُ لَمْ يُعْدَمَ فِيهِ أَكْثَرُ مِنَ الرِّضَا، وَلَيْسَ وُجُودُهُ بِشَرْطٍ فِي الطَّلَاقِ كَالْهَازِلِ. وَهَذَا قِيَاسٌ بَاطِلٌ، فَإِنَّ الْهَازِلَ قَاصِدٌ إِلَى إِيقَاعِ الطَّلَاقِ رَاضٍ بِهِ، وَالْمُكْرَهُ غَيْرُ رَاضٍ وَلَا نِيَّةَ لَهُ فِي الطَّلَاقِ، وَقَدْ قَالَ ﵇:" إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ". وَفِي الْبُخَارِيِّ: وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِيمَنْ يُكْرِهُهُ اللُّصُوصُ فَيُطَلِّقُ: لَيْسَ بِشَيْءٍ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ الزُّبَيْرِ وَالشَّعْبِيُّ وَالْحَسَنُ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: إِنْ أَكْرَهَهُ اللُّصُوصُ فَلَيْسَ بِطَلَاقٍ، وَإِنْ أَكْرَهَهُ السُّلْطَانُ فَهُوَ طَلَاقٌ. وَفَسَّرَهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ فَقَالَ: إِنَّ اللِّصَّ يُقْدِمُ عَلَى قَتْلِهِ وَالسُّلْطَانَ لَا يَقْتُلُهُ. الثَّامِنَةُ- وَأَمَّا بَيْعُ الْمُكْرَهِ وَالْمَضْغُوطِ فَلَهُ حَالَتَانِ. الْأُولَى- أَنْ يَبِيعَ مَالَهُ فِي حَقٍّ وَجَبَ عَلَيْهِ، فَذَلِكَ مَاضٍ سَائِغٌ لَا رُجُوعَ فِيهِ عِنْدَ الْفُقَهَاءِ، لِأَنَّهُ يَلْزَمُهُ أَدَاءُ الْحَقِّ إِلَى رَبِّهِ مِنْ غَيْرِ الْمَبِيعِ، فَلَمَّا لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ كَانَ بَيْعُهُ اخْتِيَارًا مِنْهُ فَلَزِمَهُ. وَأَمَّا بَيْعُ الْمُكْرَهِ ظُلْمًا أَوْ قَهْرًا فَذَلِكَ بَيْعٌ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ. وَهُوَ أَوْلَى بِمَتَاعِهِ يَأْخُذُهُ بِلَا ثَمَنٍ، وَيَتْبَعُ الْمُشْتَرِي بِالثَّمَنِ ذَلِكَ الظَّالِمَ، فَإِنْ فَاتَ الْمَتَاعُ رَجَعَ بِثَمَنِهِ أَوْ بِقِيمَتِهِ بِالْأَكْثَرِ مِنْ ذَلِكَ عَلَى الظَّالِمِ إِذَا كَانَ الْمُشْتَرِي غَيْرَ عَالِمٍ بِظُلْمِهِ. قَالَ مُطَرِّفٌ: وَمَنْ كَانَ مِنَ الْمُشْتَرِينَ يَعْلَمُ حَالَ الْمُكْرَهِ فَإِنَّهُ ضَامِنٌ لِمَا ابْتَاعَ مِنْ رَقِيقِهِ وَعُرُوضِهِ كَالْغَاصِبِ، وَكُلَّمَا أَحْدَثَ الْمُبْتَاعُ فِي ذَلِكَ مِنْ عِتْقٍ أَوْ تَدْبِيرٍ أَوْ تَحْبِيسٍ فَلَا يَلْزَمُ الْمُكْرَهَ، وَلَهُ أَخْذُ مَتَاعِهِ. قَالَ سُحْنُونٌ: أَجْمَعَ أَصْحَابُنَا وَأَهْلُ الْعِرَاقِ عَلَى أَنَّ بَيْعَ الْمُكْرَهِ عَلَى الظُّلْمِ وَالْجَوْرِ لَا يَجُوزُ. وَقَالَ الْأَبْهَرِيُّ: إِنَّهُ إِجْمَاعٌ.
ve şöyle demişlerdir: Zina fiilini işleyerek öldürülmekten kurtulacağını bildiğinde uzvun intişar etmesi mümkündür.' İbnü'l-Münzir: 'Ona had gerekmez; bu konuda sultan ile başkası arasında hiçbir fark yoktur' demiştir. Yedincisi: Âlimler, zorlanan kimsenin boşaması ve köle azat etmesi konusunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî ve ashabı: 'Ona hiçbir şey gerekmez' demiştir. İbn Vehb; Ömer, Ali ve İbn Abbâs'tan onların zorlanan kimsenin boşamasını geçersiz saydıklarını nakletmiştir. İbnü'l-Münzir de bunu İbnü'z-Zübeyr, İbn Ömer, İbn Abbâs, Atâ, Tâvûs, el-Hasan, Şüreyh, el-Kâsım, Sâlim, Mâlik, el-Evzâî, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr'den nakletmiştir. Bir topluluk ise onun boşamasını geçerli saymıştır; bu görüş eş-Şa'bî, en-Nehaî, Ebû Kılâbe, ez-Zührî ve Katâde'den rivayet edilmiş olup Kûfelilerin de görüşüdür. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: 'Zorlanan kimsenin boşaması geçerlidir; çünkü onda rızadan başka bir şey eksik değildir. Rızanın varlığı ise şakacı kimsede olduğu gibi boşamada şart değildir.' Bu ise batıl bir kıyastır; zira şaka yapan kimse boşamayı gerçekleştirmeyi kastetmekte ve buna rıza göstermektedir; zorlanan ise razı değildir ve boşamaya dair bir niyeti de yoktur. Nitekim Aleyhisselâm: 'Ameller ancak niyetlere göredir' buyurmuştur. Buhârî'de şöyle yer alır: İbn Abbâs, hırsızların zorlamasıyla boşayan kimse hakkında: 'Bu bir şey ifade etmez' demiştir; İbn Ömer, İbnü'z-Zübeyr, eş-Şa'bî ve el-Hasan da bu görüştedir. eş-Şa'bî: 'Onu hırsızlar zorlamışsa bu talak değildir; sultan zorlamışsa bu talaktır' demiştir. İbn Uyeyne bunu açıklayarak şöyle demiştir: 'Çünkü hırsız onu öldürmeye cüret eder, sultan ise öldürmez.' Sekizincisi: Zorlanan ve baskı altına alınan kimsenin satışına gelince, bunun iki hali vardır: Birincisi: Kendisine vacip olan bir hak sebebiyle malını satmasıdır; bu fakihlere göre geçerlidir, caizdir ve bundan dönüş yoktur. Çünkü hakkı sahibine satılan malın dışındaki bir şeyden ödemesi gerekmektedir; bunu yapmayınca satışı kendi tercihiyle olmuş olur ve geçerlilik kazanır. Zulüm ve baskı altında zorlanan kimsenin satışına gelince; bu aleyhine geçerli olmayan bir satıştır. O, malını bedelsiz olarak geri almaya daha layıktır; müşteri ise ödediği bedel için o zâlimin peşine düşer. Eğer mal elden çıkmışsa, müşteri onun zulmünden habersiz olduğu takdirde zâlimden bedelini veya kıymetini -hangisi daha fazla ise- geri alır. Mutarrıf şöyle demiştir: Müşterilerden kim zorlanan kimsenin durumunu biliyorsa, tıpkı gasbeden gibi satın aldığı köle ve ticaret mallarından sorumludur; müşterinin bu mal üzerinde yaptığı azat etme, tedbîr (ölüme bağlı azat) veya vakfetme gibi tasarrufların hiçbiri zorlanan kimseyi bağlamaz ve o malını geri alma hakkına sahiptir. Sahnûn şöyle demiştir: Ashabımız ve Irak ehli, zulüm ve haksızlıkla zorlanan kimsenin satışının caiz olmadığı hususunda icma etmiştir. el-Ebherî de: 'Bu bir icmadır' demiştir.
التَّاسِعَةُ- وَأَمَّا نِكَاحُ الْمُكْرَهِ، فَقَالَ سَحْنُونَ: أَجْمَعَ أَصْحَابُنَا عَلَى إِبْطَالِ نِكَاحِ الْمُكْرَهِ وَالْمُكْرَهَةِ، وَقَالُوا: لَا يَجُوزُ الْمُقَامُ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَنْعَقِدْ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ سَحْنُونٍ: وَأَجَازَ أَهْلُ الْعِرَاقِ نِكَاحَ الْمُكْرَهِ، وَقَالُوا: لَوْ أُكْرِهَ عَلَى أَنْ يَنْكِحَ امْرَأَةً بِعَشَرَةِ آلَافِ دِرْهَمٍ، وَصَدَاقُ مِثْلِهَا أَلْفُ دِرْهَمٍ، أَنَّ النِّكَاحَ جَائِزٌ وَتَلْزَمُهُ الْأَلْفُ وَيَبْطُلُ الْفَضْلُ. قَالَ مُحَمَّدٌ: فَكَمَا أَبْطَلُوا الزَّائِدَ عَلَى الْأَلْفِ فَكَذَلِكَ يَلْزَمُهُمْ إِبْطَالُ النِّكَاحِ بِالْإِكْرَاهِ. وَقَوْلُهُمْ خِلَافُ السُّنَّةِ الثَّابِتَةِ فِي حَدِيثِ خَنْسَاءَ بنت حذام الْأَنْصَارِيَّةِ، وَلِأَمْرِهِ ﷺ بِالِاسْتِئْمَارِ فِي أَبْضَاعِهِنَّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ، فَلَا مَعْنَى لِقَوْلِهِمْ. الْعَاشِرَةُ- فَإِنْ وَطِئَهَا الْمُكْرَهُ عَلَى النِّكَاحِ غَيْرُ مكره على الوطي وَالرِّضَا بِالنِّكَاحِ لَزِمَهُ النِّكَاحُ عِنْدَنَا عَلَى الْمُسَمَّى مِنَ الصَّدَاقِ وَدُرِئَ عَنْهُ الْحَدُّ. وَإِنْ قَالَ: وَطِئْتُهَا عَلَى غَيْرِ رِضًا مِنِّي بِالنِّكَاحِ فَعَلَيْهِ الْحَدُّ وَالصَّدَاقُ الْمُسَمَّى، لِأَنَّهُ مُدَّعٍ لِإِبْطَالِ الصَّدَاقِ الْمُسَمَّى، وَتُحَدُّ الْمَرْأَةُ إِنْ أَقْدَمَتْ وَهِيَ عَالِمَةٌ أَنَّهُ مُكْرَهٌ عَلَى النِّكَاحِ. وَأَمَّا الْمُكْرَهَةُ عَلَى النكاح وعلى الوطي فَلَا حَدَّ عَلَيْهَا وَلَهَا الصَّدَاقُ، وَيُحَدُّ الْوَاطِئُ، فَاعْلَمْهُ. قَالَهُ سَحْنُونٌ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- إِذَا اسْتُكْرِهَتِ المرأة على الزنى فَلَا حَدَّ عَلَيْهَا، لِقَوْلِهِ" إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ" وَقَوْلُهُ ﵇:" إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأُ وَالنِّسْيَانُ وَمَا اسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ"، وَلِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ " يُرِيدُ الْفَتَيَاتِ. وَبِهَذَا الْمَعْنَى حَكَمَ عُمَرُ فِي الْوَلِيدَةِ الَّتِي اسْتَكْرَهَهَا الْعَبْدُ فَلَمْ يَحُدَّهَا. وَالْعُلَمَاءُ مُتَّفِقُونَ عَلَى أَنَّهُ لَا حَدَّ عَلَى امْرَأَةٍ مُسْتَكْرَهَةٍ. وَقَالَ مَالِكٌ: إِذَا وُجِدَتِ الْمَرْأَةُ حَامِلًا وَلَيْسَ لَهَا زَوْجٌ فَقَالَتِ اسْتُكْرِهْتُ فَلَا يُقْبَلُ ذَلِكَ مِنْهَا وَعَلَيْهَا الْحَدُّ، إِلَّا أَنْ تَكُونَ لَهَا بَيِّنَةٌ أَوْ جَاءَتْ تَدْمِي عَلَى أَنَّهَا أُوتِيَتْ»
Dokuzuncusu: Zorlanan kimsenin nikâhına gelince; Sahnûn şöyle demiştir: 'Ashabımız, zorlanan erkeğin ve zorlanan kadının nikâhının batıl olduğu hususunda icma etmiş ve akit gerçekleşmediği için bu evliliğin sürdürülmesinin caiz olmadığını söylemişlerdir.' Muhammed b. Sahnûn şöyle demiştir: Irak ehli ise zorlanan kimsenin nikâhını caiz görmüş ve: 'Bir kadınla, emsal mehri bin dirhem iken on bin dirheme evlenmeye zorlansa, nikâh caizdir; bin dirhem gerekir, fazlası ise batıl olur' demişlerdir. Muhammed dedi ki: Bin dirhemin üzerindeki fazlalığı nasıl batıl saydılarsa, aynı şekilde ikrah sebebiyle nikâhı da batıl saymaları gerekirdi. Onların bu sözü, Hansâ bint Hızâm el-Ensâriyye hadisinde sabit olan sünnete ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadınların nikâhları hususunda kendilerine danışılması yönündeki -daha önce geçen- emrine aykırıdır; dolayısıyla onların sözünün bir kıymeti yoktur. Onuncusu: Nikâha zorlanan kimse, cinsel ilişkiye ve nikâha rıza göstermeye zorlanmaksızın kadınla ilişkiye girerse, bize göre belirlenen mehir üzerinden nikâh geçerli olur ve had cezası ondan düşer. Şayet: 'Ben nikâha razı olmaksızın onunla ilişkiye girdim' derse, belirlenen mehri iptal etmeyi iddia ettiği için hem had cezası hem de belirlenen mehir gerekir; kadın da erkeğin nikâha zorlandığını bildiği halde buna girişmişse ona da had vurulur. Nikâha ve ilişkiye zorlanan kadına gelince; ona had cezası yoktur ve mehir hakkı vardır, ilişkiye giren erkeğe ise had vurulur; bunu iyi bil. Bunu Sahnûn söylemiştir. On birincisi: Kadın zinaya zorlandığında kendisine had cezası uygulanmaz; zira Allah: {إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ} “Baskı altında zorlanan müstesna” buyurmuştur. Aleyhisselâm da: 'Şüphesiz Allah ümmetimden hatayı, unutmayı ve zorlandıkları şeyleri bağışlamıştır' buyurmuştur. Yüce Allah'ın: 'Şüphesiz Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayandır, çok merhamet edendir' ayetiyle de cariyeleri kastetmektedir. Bu anlam doğrultusunda Ömer, kölenin tecavüz ettiği cariye hakkında hüküm vermiş ve ona had cezası uygulamamıştır. Âlimler, tecavüze uğrayan (zorlanan) kadına had cezası verilmeyeceği hususunda müttefiktir. Mâlik ise şöyle demiştir: Kadın kocasız olarak hamile bulunur da 'Zorlandım' derse, bu sözü kabul edilmez ve bir delili olmadıkça yahut tecavüze uğradığına dair kanlar içinde gelmedikçe
، أَوْ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ. وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ: الرَّجْمُ فِي كِتَابِ اللَّهِ حَقَّ عَلَى مَنْ زَنَى مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ إِذَا أُحْصِنَّ إِذَا قَامَتِ الْبَيِّنَةُ، أَوْ كَانَ الْحَبَلُ أَوْ الِاعْتِرَافُ. قال ابن المنذر: وبالقول الأول أقول.
... yahut buna benzer bir durumdur. [Bu görüş sahipleri], Ömer b. el-Hattâb'ın [radıyallâhu anh] şu sözünü delil getirmiştir: « الرَّجْمُ فِي كِتَابِ اللَّهِ حَقَّ عَلَى مَنْ زَنَى مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ إِذَا أُحْصِنَّ إِذَا قَامَتِ الْبَيِّنَةُ، أَوْ كَانَ الْحَبَلُ أَوْ الِاعْتِرَافُ » «Açık delil (beyyine) bulunduğunda yahut gebelik veya itiraf vuku bulduğunda; muhsan (evli) olan erkeklerden ve kadınlardan zina eden kimse üzerine Allah'ın Kitabı'nda recm haktır.» İbnü'l-Münzir: "Ben de birinci görüşü benimsiyorum" demiştir.
الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا فِي وُجُوبِ الصَّدَاقِ لِلْمُسْتَكْرَهَةِ، فَقَالَ عَطَاءٌ وَالزُّهْرِيُّ: لَهَا صَدَاقُ مِثْلِهَا، وَهُوَ قَوْلِ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَأَبِي ثَوْرِ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: إِذَا أُقِيمَ الْحَدُّ عَلَى الَّذِي زَنَى بِهَا بَطَلَ الصَّدَاقُ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الشَّعْبِيِّ، وَبِهِ قَالَ أَصْحَابُ مَالِكٍ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ صَحِيحٌ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- إِذَا أُكْرِهَ الْإِنْسَانُ عَلَى إِسْلَامِ أَهْلِهِ لِمَا لَمْ يَحِلَّ أَسْلَمَهَا، وَلَمْ يَقْتُلْ نَفْسَهُ دُونَهَا وَلَا احْتَمَلَ أَذِيَّةً فِي تَخْلِيصِهَا. وَالْأَصْلُ فِي ذَلِكَ مَا خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" هَاجَرَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ بِسَارَةَ وَدَخَلَ بِهَا قَرْيَةً فِيهَا مَلِكٌ مِنَ الْمُلُوكِ أَوْ جَبَّارٌ مِنَ الْجَبَابِرَةِ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ أَنْ أَرْسِلْ بِهَا إِلَيَّ فَأَرْسَلَ بِهَا فَقَامَ إِلَيْهَا فَقَامَتْ تَتَوَضَّأُ وَتُصَلِّي فَقَالَتِ اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتُ آمَنْتُ بِكَ وَبِرَسُولِكَ فَلَا تُسَلِّطُ عَلَيَّ هَذَا الْكَافِرَ فَغُطَّ حَتَّى رَكَضَ بِرِجْلِهِ ". وَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا عَلَى أَنَّ سَارَةَ لَمَّا لَمْ يَكُنْ عَلَيْهَا مَلَامَةٌ، فَكَذَلِكَ لَا يَكُونُ عَلَى الْمُسْتَكْرَهَةِ مَلَامَةٌ، وَلَا حَدَّ فِيمَا هُوَ أَكْبَرُ مِنَ الْخَلْوَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَأَمَّا يَمِينُ الْمُكْرَهِ فَغَيْرُ لَازِمَةٍ. عِنْدَ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ وَأَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ. قَالَ ابْنُ الْمَاجِشُونِ: وَسَوَاءٌ حَلَفَ فِيمَا هُوَ طَاعَةٌ لِلَّهِ أَوْ فِيمَا هُوَ مَعْصِيَةٌ إِذْ أُكْرِهَ عَلَى الْيَمِينِ، وَقَالَهُ أَصْبَغُ. وَقَالَ مُطَرِّفٌ: إِنْ أُكْرِهَ عَلَى الْيَمِينِ فِيمَا هُوَ لِلَّهِ مَعْصِيَةٌ أَوْ لَيْسَ فِي فِعْلِهِ طَاعَةٌ وَلَا مَعْصِيَةٌ فَالْيَمِينُ فِيهِ سَاقِطَةٌ، وَإِنْ أُكْرِهَ عَلَى الْيَمِينِ فِيمَا هُوَ طَاعَةٌ مِثْلَ أَنْ يَأْخُذَ الْوَالِي رَجُلًا فَاسِقًا فَيُكْرِهُهُ أَنْ يَحْلِفَ بِالطَّلَاقِ لَا يَشْرَبُ خَمْرًا، أَوْ لَا يَفْسُقُ وَلَا يَغُشُّ فِي عَمَلِهِ، أو الولد يُحَلِّفُ وَلَدَهُ تَأْدِيبًا لَهُ فَإِنَّ الْيَمِينَ تَلْزَمُ، وَإِنْ كَانَ الْمُكْرَهُ قَدْ أَخْطَأَ فِيمَا يُكَلَّفُ مِنْ ذَلِكَ. وَقَالَ بِهِ ابْنُ حَبِيبٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمَنِ اتَّبَعَهُ مِنَ الْكُوفِيِّينَ: إِنَّهُ إِنْ حَلَفَ أَلَّا يَفْعَلَ فَفَعَلَ حَنِثَ، قَالُوا: لِأَنَّ الْمُكْرَهَ لَهُ أَنْ يُوَرِّيَ فِي يَمِينِهِ كُلِّهَا، فَلَمَّا لَمْ يُوَرِّ وَلَا ذَهَبَتْ نِيَّتُهُ إِلَى خِلَافِ مَا أُكْرِهَ عَلَيْهِ فَقَدْ قَصَدَ إِلَى الْيَمِينِ. احْتَجَّ الْأَوَّلُونَ بِأَنْ قَالُوا: إِذَا أُكْرِهَ عَلَيْهَا فَنِيَّتُهُ مُخَالِفَةٌ لِقَوْلِهِ، لِأَنَّهُ كَارِهٌ لما حلف عليه.
On ikincisi: [Tecavüze] zorlanan kadına mehir gerekip gerekmediği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Atâ ve ez-Zührî: "Ona emsal mehri gerekir" demişlerdir. Bu; Mâlik, eş-Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr'in de görüşüdür. es-Sevrî ise şöyle demiştir: "Onunla zina eden kimseye had cezası uygulandığında mehir düşer." Bu [görüş] eş-Şa'bî'den de rivayet edilmiş olup Mâlik'in ashabı ve re'y ehli de bu görüşü benimsemiştir. İbnü'l-Münzir: "Birinci görüş sahihtir" demiştir. On üçüncüsü: Bir kimse, helal olmayan bir durum karşısında eşini teslim etmeye zorlanırsa, onu teslim eder; onun uğrunda kendini öldürtmez ve onu kurtarmak için eziyete katlanmaz. Bunun aslı [dayanağı], Buhârî'nin Ebû Hüreyre'den tahric ettiği şu rivayettir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « هَاجَرَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ بِسَارَةَ وَدَخَلَ بِهَا قَرْيَةً فِيهَا مَلِكٌ مِنَ الْمُلُوكِ أَوْ جَبَّارٌ مِنَ الْجَبَابِرَةِ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ أَنْ أَرْسِلْ بِهَا إِلَيَّ فَأَرْسَلَ بِهَا فَقَامَ إِلَيْهَا فَقَامَتْ تَتَوَضَّأُ وَتُصَلِّي فَقَالَتِ اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتُ آمَنْتُ بِكَ وَبِرَسُولِكَ فَلَا تُسَلِّطُ عَلَيَّ هَذَا الْكَافِرَ فَغُطَّ حَتَّى رَكَضَ بِرِجْلِهِ » «İbrâhim aleyhisselâm Sâre ile hicret etti ve onunla birlikte krallardan bir kralın veya zorbalardan bir zorbanın bulunduğu bir beldeye girdi. [Zorba hükümdar] ona: "Onu bana gönder" diye haber yolladı. O da Sâre'yi gönderdi. [Hükümdar] ona doğru yönelince, [Sâre] kalkıp abdest aldı ve namaz kıldı; ardından: "Allahım! Eğer sana ve peygamberine iman ettiysem, bu kâfiri bana musallat etme!" diye dua etti. Bunun üzerine [adam] nefesi kesilip boğulur gibi oldu ve nihayet ayağını yere vurup çırpınmaya başladı.» Bu hadis ayrıca Sâre'ye hiçbir kınama olmadığı gibi, zorlanan kadına da bir kınama olmayacağına ve [sırf] halvetten daha ileri boyuttaki durumlarda dahi had cezası gerekmeyeceğine delalet etmektedir. Doğrusunu Allah bilir. On dördüncüsü: Zorlanan kimsenin yemini ise Mâlik, eş-Şâfiî, Ebû Sevr ve âlimlerin çoğunluğuna göre bağlayıcı değildir. İbnü'l-Mâcişûn: "Yemine zorlandığında, ister Allah'a itaat olan bir hususta ister masiyet (günah) olan bir hususta yemin etsin [fark etmez, yemin geçersizdir]" demiştir. Asbağ da böyle demiştir. Mutarrif ise şöyle demiştir: "Eğer Allah'a masiyet olan bir konuda yahut yapılmasında ne bir itaat ne de masiyet bulunan bir hususta yemine zorlanmışsa o yemin düşer. Fakat itaat olan bir hususta yemine zorlanmışsa; örneğin yöneticinin fâsık bir adamı yakalayıp şarap içmeyeceğine veya fısk işlemeyeceğine ve işinde hile yapmayacağına dair boşamaya (talak) yemin etmeye zorlaması yahut bir babanın çocuğunu terbiye etmek amacıyla yemin ettirmesi gibi durumlarda, zorlayan kimse bu yükümlülüğü yüklemekle hatalı davranmış olsa bile yemin bağlayıcı olur." İbn Habîb de bu görüşü benimsemiştir. Ebû Hanîfe ve ona tabi olan Kûfeliler ise şöyle demişlerdir: "Bir şeyi yapmamaya yemin edip de yaparsa yeminini bozmuş (hânis) olur." Onlar şöyle gerekçelendirmişlerdir: "Çünkü zorlanan kimsenin yeminlerinin tamamında tevriye yapma imkânı vardır; tevriye yapmadığına ve niyeti de zorlandığı şeyin aksine yönelmediğine göre yemini kastetmiş olur." Önceki âlimler ise şu şekilde delil getirmişlerdir: "Yemine zorlandığında onun niyeti sözüne aykırıdır; çünkü o, üzerine yemin ettiği şeyi istememektedir."
الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَمِنْ غَرِيبِ الْأَمْرِ أَنَّ عُلَمَاءَنَا اخْتَلَفُوا فِي الْإِكْرَاهِ عَلَى الْحِنْثِ هَلْ يَقَعُ بِهِ أَمْ لَا، وَهَذِهِ مَسْأَلَةٌ عِرَاقِيَّةٌ سَرَتْ لَنَا مِنْهُمْ، لَا كَانَتْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ وَلَا كَانُوا! وَأَيُّ فَرْقٍ يَا مَعْشَرَ أَصْحَابِنَا بَيْنَ الْإِكْرَاهِ عَلَى الْيَمِينِ فِي أَنَّهَا لَا تَلْزَمُ وَبَيْنَ الْحِنْثِ فِي أَنَّهُ لَا يَقَعُ! فَاتَّقُوا اللَّهَ وَرَاجِعُوا بَصَائِرَكُمْ، وَلَا تغتروا بهذه الروية فَإِنَّهَا وَصْمَةٌ فِي الدِّرَايَةِ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- إِذَا أُكْرِهَ الرَّجُلُ عَلَى أَنْ يَحْلِفَ وَإِلَّا أُخِذَ لَهُ مَالٌ كَأَصْحَابِ الْمَكْسِ وَظَلَمَةِ السُّعَاةِ وَأَهْلِ الِاعْتِدَاءِ، فَقَالَ مَالِكٌ: لَا تَقِيَّةَ لَهُ فِي ذَلِكَ، وَإِنَّمَا يَدْرَأُ الْمَرْءُ بِيَمِينِهِ عَنْ بَدَنِهِ لَا مَالِهِ. وَقَالَ ابْنُ الْمَاجِشُونِ: لَا يَحْنَثُ وَإِنْ دَرَأَ عَنْ مَالِهِ وَلَمْ يَخَفْ عَلَى بَدَنِهِ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ بِقَوْلِ مُطَرِّفٍ، وَرَوَاهُ عَنْ مَالِكٍ، وَقَالَهُ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ وَأَصْبَغُ. قُلْتُ: قَوْلُ ابْنِ الْمَاجِشُونِ صَحِيحٌ، لِأَنَّ الْمُدَافَعَةَ عَنِ الْمَالِ كَالْمُدَافَعَةِ عَنِ النَّفْسِ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَسَيَأْتِي. وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ وَأَعْرَاضَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ" وَقَالَ:" كُلُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ حَرَامٌ دَمُهُ وَمَالُهُ وَعِرْضُهُ". وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أرأيت إن جاء رجلا يُرِيدُ أَخْذَ مَالِي؟ قَالَ:" فَلَا تُعْطِهِ مَالَكَ". قَالَ: أَرَأَيْتَ إِنْ قَاتَلَنِي؟ قَالَ:" قَاتِلْهُ" قَالَ: أَرَأَيْتَ إِنْ قَتَلَنِي؟ قَالَ:" فَأَنْتَ شَهِيدٌ" قَالَ: أَرَأَيْتَ إِنْ قَتَلْتُهُ؟ قَالَ:" هُوَ فِي النَّارِ" خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِيهِ. وَقَالَ مُطَرِّفٌ وَابْنُ الْمَاجِشُونِ: وَإِنْ بَدَرَ الْحَالِفُ بِيَمِينِهِ لِلْوَالِي الظَّالِمِ قَبْلَ أَنْ يَسْأَلَهَا لِيَذُبَّ بِهَا عَمَّا خَافَ عَلَيْهِ مِنْ مَالِهِ وَبَدَنِهِ فَحَلَفَ لَهُ فَإِنَّهَا تَلْزَمُهُ. وَقَالَهُ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ وَأَصْبَغُ. وَقَالَ أَيْضًا ابْنُ الْمَاجِشُونِ فِيمَنْ أَخَذَهُ ظَالِمٌ فَحَلَفَ لَهُ بِالطَّلَاقِ أَلْبَتَّةَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُحَلِّفَهُ وَتَرَكَهُ وَهُوَ كَاذِبٌ، وَإِنَّمَا حَلَفَ خَوْفًا مِنْ ضَرْبِهِ وَقَتْلِهِ وَأَخْذِ مَالِهِ: فَإِنْ كَانَ إِنَّمَا تَبَرَّعَ بِالْيَمِينِ غَلَبَةَ خَوْفٍ وَرَجَاءَ النَّجَاةِ مِنْ ظُلْمِهِ فَقَدْ دَخَلَ فِي الْإِكْرَاهِ ولا شي عَلَيْهِ، وَإِنْ لَمْ يَحْلِفْ عَلَى رَجَاءِ النَّجَاةِ فَهُوَ حَانِثٌ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَالَ الْمُحَقِّقُونَ مِنَ الْعُلَمَاءِ: إِذَا تَلَفَّظَ الْمُكْرَهُ بِالْكُفْرِ فَلَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يُجْرِيَهُ عَلَى لِسَانِهِ إِلَّا مَجْرَى الْمَعَارِيضِ، فَإِنَّ فِي الْمَعَارِيضَ لَمَنْدُوحَةً عَنِ الْكَذِبِ. ومتى لم يكن
On beşincisi- İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Hayret edilecek hususlardandır ki, âlimlerimiz yemini bozmaya (hins) zorlanma durumunda yeminin bozulup bozulmayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu, bize onlardan sirayet eden Irak menşeli bir meseledir; ne bu mesele olaydı ne de onlar! Ey mezhepdaşlarımız! Yemin etmeye zorlanmanın bağlayıcı olmaması ile yemini bozmaya zorlanmada bozulmanın vuku bulmaması arasında ne fark vardır! Allah'tan korkun ve basiretlerinize dönün! Bu görüşe aldanmayın; zira bu, dirayette (fıkıh anlayışında) bir lekedir. On altıncısı- Bir kimse haksız vergi toplayanlar (meks ehli), zâlim tahsildarlar ve saldırganlar gibi kimseler tarafından yemin etmeye, aksi takdirde malının alınacağına dair zorlansa; Mâlik şöyle demiştir: Bunda onun için takiyye (ruhsat) yoktur; kişi yeminiyle ancak bedenini savunabilir, malını değil. İbnü'l-Mâcişûn ise: "Malını savunmuş ve bedeninden endişe etmemiş olsa bile yeminini bozmuş sayılmaz" demiştir. İbnü'l-Kâsım, Mutarrif'in görüşünü benimsemiş ve bunu Mâlik'ten rivayet etmiştir. İbn Abdilhakem ve Asbağ da bu görüştedir. Derim ki: İbnü'l-Mâcişûn'un görüşü sahihtir. Çünkü malı savunmak canı savunmak gibidir; bu el-Hasan ve Katâde'nin de görüşü olup ileride gelecektir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ وَأَعْرَاضَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ } «Şüphesiz kanlarınız, mallarınız ve ırzlarınız birbirinize haramdır» buyurmuştur. Yine şöyle buyurmuştur: { كُلُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ حَرَامٌ دَمُهُ وَمَالُهُ وَعِرْضُهُ } «Müslümanın her şeyi Müslümana haramdır: Kanı, malı ve ırzı.» Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: "Ey Allah'ın Resûlü! Malımı almak isteyen bir adam gelirse ne dersin?" dedi. { فَلَا تُعْطِهِ مَالَكَ } «Malını ona verme» buyurdu. "Ya benimle savaşırsa?" dedi. { قَاتِلْهُ } «Sen de onunla savaş» buyurdu. "Ya beni öldürürse?" dedi. { فَأَنْتَ شَهِيدٌ } «O takdirde sen şehidsin» buyurdu. "Ya ben onu öldürürsem?" dedi. { هُوَ فِي النَّارِ } «O cehennemdedir» buyurdu. Bunu Müslim rivayet etmiştir. Bu konudaki açıklama daha önce geçmişti. Mutarrif ve İbnü'l-Mâcişûn şöyle demişlerdir: Eğer yemin eden kimse, malından ve bedeninden endişe ettiği şeyi savuşturmak için zâlim yönetici henüz kendisinden istemeden önce davranıp yemin ederse, bu yemin onu bağlar. İbn Abdilhakem ve Asbağ da böyle demiştir. İbnü'l-Mâcişûn ayrıca, kendisini zâlim bir kimse yakalayan ve ona kendisinden yemin istemeksizin kesin talakla yemin edip yalancı olduğu halde onu bırakan, ancak bunu dayaktan, öldürülmekten ve malının alınmasından korktuğu için yapan kimse hakkında şöyle demiştir: Eğer yemini sırf korkunun baskın gelmesi ve onun zulmünden kurtulma ümidiyle kendiliğinden yapmışsa, bu ikrah (baskı altında olma) kapsamına girer ve ona bir şey gerekmez. Şayet kurtulma ümidiyle yemin etmemişse, yeminini bozmuş olur. On yedincisi- Muhakkik âlimler şöyle demişlerdir: Zorlanan (mükreh) kimse küfür sözünü telaffuz ettiğinde, bunu diline ancak meâriz (üstü kapalı ifadeler, tevriye) yoluyla getirmesi caizdir; çünkü meârizde yalandan kurtulacak bir genişlik vardır. Böyle
كَذَلِكَ كَانَ كَافِرًا، لِأَنَّ الْمَعَارِيضَ لَا سُلْطَانَ لِلْإِكْرَاهِ عَلَيْهَا. مِثَالُهُ- أَنْ يُقَالَ لَهُ: اكْفُرْ بِاللَّهِ فَيَقُولُ بِاللَّاهِي، فَيَزِيدُ الْيَاءَ. وَكَذَلِكَ إِذَا قِيلَ لَهُ: اكْفُرْ بِالنَّبِيِّ فَيَقُولُ هُوَ كَافِرٌ بِالنَّبِيِّ، مُشَدِّدًا وَهُوَ الْمَكَانُ الْمُرْتَفِعُ مِنَ الْأَرْضِ. وَيُطْلَقُ عَلَى مَا يُعْمَلُ مِنَ الْخُوصِ شَبْهَ الْمَائِدَةِ، فَيَقْصِدُ أَحَدَهُمَا بِقَلْبِهِ وَيَبْرَأُ مِنَ الْكُفْرِ وَيَبْرَأُ مِنْ إِثْمِهِ. فَإِنْ قِيلَ لَهُ: اكْفُرْ بالنبي (مهموزا) فيقول هو كافر بالنبي يريد بالمخبر، أي مخبر كان كطليحة ومسلمة الكذاب. أو يريد به النبي الَّذِي قَالَ فِيهِ الشَّاعِرُ:
olmadığı takdirde kâfir olur; çünkü ikrahın tevriyeler üzerinde bir hâkimiyeti yoktur. Bunun örneği şudur: Kendisine: 'Allah'ı inkâr et' denildiğinde, yâ harfini ekleyerek 'Billâhî' (oyalayanı inkâr ettim) demesidir. Aynı şekilde kendisine: 'Peygamberi inkâr et' denildiğinde; yeryüzündeki yüksek yer manasına gelen veya hasırdan yapılan sofra benzeri şeye denilen ve şeddeli okunan 'en-Nebiyy'i inkâr ettiğini söyler; kalbiyle bu ikisinden birini kasteder, böylece küfürden ve onun günahından berî olur. Şayet kendisine: 'Peygamberi inkâr et' (hemzeli olarak: en-nebî') denilirse; 'Haber getireni inkâr ettim' der ve Tuleyha ile Müseylimetü'l-Kezzâb gibi herhangi bir haberciyi kasteder. Yahut şairin hakkında şöyle dediği yüksek tepeyi (en-nebî') kasteder:
فَأَصْبَحَ رَتْمًا دِقَاقُ الْحَصَى ... مَكَانَ النَّبِيِّ مِنَ الْكَاثِبِ
İnce çakıl taşları un ufak oldu... Kum tepesindeki yüksek yerin hizasında.
الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ مَنْ أُكْرِهَ عَلَى الْكُفْرِ فَاخْتَارَ الْقَتْلَ أَنَّهُ أَعْظَمُ أَجْرًا عِنْدَ اللَّهِ مِمَّنِ اخْتَارَ الرُّخْصَةَ. وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ أُكْرِهَ عَلَى غَيْرِ الْقَتْلِ مِنْ فِعْلِ مَا لَا يَحِلُّ لَهُ، فَقَالَ أَصْحَابُ مَالِكٍ: الْأَخْذُ بِالشِّدَّةِ فِي ذَلِكَ وَاخْتِيَارُ الْقَتْلِ وَالضَّرْبِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْأَخْذِ بِالرُّخْصَةِ، ذَكَرَهُ ابْنُ حَبِيبٍ وَسَحْنُونٌ. وَذَكَرَ ابْنُ سَحْنُونٍ عَنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ أَنَّهُ إِذَا تَهَدَّدَ بِقَتْلٍ أَوْ قَطْعٍ أَوْ ضَرْبٍ يَخَافُ مِنْهُ التَّلَفَ فَلَهُ أَنْ يَفْعَلَ مَا أُكْرِهَ عَلَيْهِ مِنْ شُرْبِ خَمْرٍ أَوْ أَكْلِ خِنْزِيرٍ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ حَتَّى قُتِلَ خِفْنَا أَنْ يَكُونَ آثِمًا لِأَنَّهُ كَالْمُضْطَرِّ. وَرَوَى خَبَّابُ بْنُ الْأَرَتِّ قَالَ: شَكَوْنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ مُتَوَسِّدُ بُرْدَةً لَهُ فِي ظِلِّ الْكَعْبَةِ فَقُلْتُ: أَلَا تَسْتَنْصِرُ لَنَا أَلَا تَدْعُو لَنَا؟ فَقَالَ:" قَدْ كَانَ مَنْ قَبْلَكُمْ يُؤْخَذُ الرَّجُلُ فَيُحْفَرُ لَهُ فِي الْأَرْضِ فَيُجْعَلُ فِيهَا فَيُجَاءُ بِالْمِنْشَارِ فَيُوضَعُ عَلَى رَأْسِهِ فَيُجْعَلُ نِصْفَيْنِ وَيُمَشَّطُ بِأَمْشَاطِ الْحَدِيدِ مَا دُونَ لَحْمِهِ وَعَظْمِهِ فَمَا يَصُدُّهُ ذَلِكَ عَنْ دِينِهِ وَاللَّهِ لَيَتِمَّنَّ هَذَا الْأَمْرُ حَتَّى يَسِيرَ الرَّاكِبُ مِنْ صَنْعَاءَ إِلَى حَضْرَمَوْتَ لَا يَخَافُ إِلَّا اللَّهَ وَالذِّئْبَ عَلَى غَنَمِهِ وَلَكِنَّكُمْ تَسْتَعْجِلُونَ". فَوَصْفُهُ ﷺ هَذَا عَنِ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ عَلَى جِهَةِ الْمَدْحِ لَهُمْ وَالصَّبْرِ عَلَى الْمَكْرُوهِ فِي ذَاتِ اللَّهِ، وَأَنَّهُمْ لَمْ يَكْفُرُوا فِي الظَّاهِرِ وَتَبَطَّنُوا الْإِيمَانَ لِيَدْفَعُوا الْعَذَابَ عَنْ أَنْفُسِهِمْ. وهذه حجة من آثر الضرب
On sekizinci [mesele]: İlim adamları, küfre zorlanan kimsenin ölümü tercih etmesinin, ruhsatı seçen kimseden Allah katında mükâfatça daha büyük olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Ölümün dışındaki haram kılınan bir fiili işlemeye zorlanan kimse hakkında ise ihtilaf etmişlerdir. Mâlik'in mezhepdaşları şöyle demiştir: Bu hususta azimeti (şiddeti) tercih edip öldürülmeyi ve dövülmeyi göze almak, ruhsatı tercih etmekten Allah katında daha faziletlidir. Bunu İbn Habîb ve Sahnûn zikretmiştir. İbn Sahnûn ise Irak ehlinin şöyle dediğini nakletmiştir: Kişi öldürülmek, bir uzvu kesilmek veya helak olmasından korkacağı bir dayak ile tehdit edilirse; içki içmek veya domuz eti yemek gibi zorlandığı şeyi yapabilir. Eğer yapmaz da öldürülürse, günahkâr olmasından korkarız; çünkü o muztar (çaresiz kalmış kimse) hükmündedir. Habbâb b. el-Eret rivayet ederek dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'nin gölgesinde hırkasını yastık yapmışken kendisine [müşriklerden gördüğümüz eziyetleri] şikâyet ettik ve: "Bizim için yardım dilemez misiniz, bizim için dua etmez misiniz?" dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Sizden öncekiler arasında kişi yakalanır, onun için yerde bir çukur kazılır ve içine konulurdu. Sonra testere getirilip başının üzerine konur ve ikiye bölünürdü. Demir taraklarla etinin ve kemiğinin altı taranırdı da bu durum onu dininden çevirmezdi. Allah'a yemin olsun ki, bir binekli San'a'dan Hadramut'a kadar tek başına yolculuk edip de Allah'tan ve koyunları için kurttan başka hiçbir şeyden korkmayacağı güne kadar bu iş mutlaka tamamlanacaktır. Fakat siz acele ediyorsunuz.» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in geçmiş ümmetleri bu şekilde anlatması; onları övmek, Allah yolunda başa gelen sıkıntılara sabrettiklerini ve kendilerinden azabı savmak için zahirde inkâr edip imanı gizleme yoluna gitmediklerini belirtmek içindir. İşte bu, dövülmeyi
وَالْقَتْلَ وَالْهَوَانَ عَلَى الرُّخْصَةِ وَالْمُقَامَ بِدَارِ الْجِنَانِ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي سُورَةِ" الْأُخْدُودِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَذَكَرَ أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَرَجِ الْبَغْدَادِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ يُونُسَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ عُيُونًا لِمُسَيْلِمَةَ أَخَذُوا رَجُلَيْنِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ فَذَهَبُوا بِهِمَا إِلَى مُسَيْلِمَةَ، فَقَالَ لِأَحَدِهِمَا: أَتَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ؟ قَالَ نَعَمْ. قَالَ.: أَتَشْهَدُ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ؟ قَالَ نَعَمْ. فَخَلَّى عَنْهُ. وَقَالَ الآخر: أَتَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ؟ قَالَ نَعَمْ. قَالَ: وَتَشْهَدُ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ؟ قَالَ: أَنَا أَصَمُّ لَا أَسْمَعُ، فَقَدَّمَهُ وَضَرَبَ عُنُقَهُ. فَجَاءَ هَذَا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: هَلَكْتُ! قَالَ:" وَمَا أَهْلَكَكَ"؟ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ، قَالَ:" أَمَّا صَاحِبُكَ فَأَخَذَ بِالثِّقَةِ وَأَمَّا أَنْتَ فَأَخَذْتَ بِالرُّخْصَةِ عَلَى مَا أَنْتَ عَلَيْهِ السَّاعَةَ" قَالَ: أَشْهَدُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ. قَالَ" أَنْتَ عَلَى مَا أَنْتَ عَلَيْهِ". الرُّخْصَةُ فِيمَنْ حَلَّفَهُ سُلْطَانٌ ظَالِمٌ عَلَى نَفْسِهِ أَوْ عَلَى أَنْ يَدُلَّهُ عَلَى رَجُلٍ أَوْ مَالِ رَجُلٍ، فَقَالَ الْحَسَنُ: إِذَا خَافَ عَلَيْهِ وَعَلَى مَالِهِ فَلْيَحْلِفْ وَلَا يُكَفِّرْ يَمِينَهُ، وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ إِذَا حَلَفَ عَلَى نَفْسِهِ أَوْ مَالِ نَفْسِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَا لِلْعُلَمَاءِ فِي هَذَا. وَذَكَرَ مُوسَى بْنُ مُعَاوِيَةَ أَنَّ أَبَا سَعِيدِ بْنِ أَشْرَسَ صَاحِبَ مَالِكٍ اسْتَحْلَفَهُ السُّلْطَانُ بِتُونُسَ عَلَى رَجُلٍ أَرَادَ السُّلْطَانُ قَتْلَهُ أَنَّهُ مَا آوَاهُ، وَلَا يَعْلَمُ لَهُ مَوْضِعًا، قَالَ: فَحَلَفَ لَهُ ابْنُ أَشْرَسَ، وَابْنُ أَشْرَسَ يَوْمئِذٍ قَدْ عَلِمَ مَوْضِعَهُ وَآوَاهُ، فَحَلَّفَهُ بِالطَّلَاقِ ثَلَاثًا، فَحَلَفَ لَهُ ابْنُ أَشْرَسَ، ثُمَّ قَالَ لِامْرَأَتِهِ: اعْتَزِلِي فَاعْتَزَلَتْهُ، ثُمَّ رَكِبَ ابْنُ أَشْرَسَ حَتَّى قَدِمَ عَلَى الْبُهْلُولِ بْنِ رَاشِدٍ الْقَيْرَوَانَ، فَأَخْبَرَهُ بِالْخَبَرِ، فَقَالَ لَهُ الْبُهْلُولُ: قَالَ مَالِكٌ إِنَّكَ حَانِثٌ. فَقَالَ ابْنُ أَشْرَسَ: وَأَنَا سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا أردت الرخصة أو كلام هذا معناه، فقال له البهلول ابن رَاشِدٍ: قَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ إِنَّهُ لَا حِنْثَ عَلَيْكَ. قَالَ: فَرَجَعَ ابْنُ أَشْرَسَ إِلَى زَوْجَتِهِ وَأَخَذَ بِقَوْلِ الْحَسَنِ. وَذَكَرَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ حَبِيبٍ قَالَ: حَدَّثَنِي مَعْبَدٌ عَنِ الْمُسَيَّبِ بْنِ شَرِيكٍ عَنْ أَبِي شَيْبَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ عَنِ الرَّجُلِ يُؤْخَذُ بِالرَّجُلِ، هَلْ تَرَى أَنْ يَحْلِفَ لِيَقِيَهُ بِيَمِينِهِ؟ فَقَالَ نَعَمْ، ولان أحلف سبعين يمينا
[...öldürülmeyi ve hor görülmeyi, ruhsata ve cennet yurdunda ikamet etmeye tercih etmek Allah katında daha üstündür]. İnşâallâhu Teâlâ buna dair daha geniş açıklama el-Uhdûd (Bürûc) Suresi'nde gelecektir. Ebû Bekr Muhammed b. Muhammed b. el-Ferec el-Bağdâdî zikredip şöyle demiştir: Bize Şüreyh b. Yûnus, İsmâil b. İbrâhîm'den, o Yûnus b. Ubeyd'den, o da el-Hasan'dan rivayet etti ki: Müseylime'nin casusları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından iki kişiyi yakalayıp Müseylime'ye götürdüler. Müseylime bunlardan birine: "Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik eder misin?" dedi. O: "Evet" dedi. "Benim Allah'ın elçisi olduğuma şahitlik eder misin?" dedi. O da: "Evet" dedi. Bunun üzerine onu serbest bıraktı. Diğerine de: "Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik eder misin?" dedi. O: "Evet" dedi. "Benim de Allah'ın elçisi olduğuma şahitlik eder misin?" deyince o: "Ben sağırım, işitmiyorum" dedi. Bunun üzerine Müseylime onu öne çıkarıp boynunu vurdurdu. [Kurtulan] adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Helak oldum!" dedi. Resûlullah: « وَمَا أَهْلَكَكَ » «Seni helak eden nedir?» buyurdu. Adam hadiseyi anlattı. Resûlullah: « أَمَّا صَاحِبُكَ فَأَخَذَ بِالثِّقَةِ وَأَمَّا أَنْتَ فَأَخَذْتَ بِالرُّخْصَةِ عَلَى مَا أَنْتَ عَلَيْهِ السَّاعَةَ » «Arkadaşın sağlam olanı (azimeti) benimsedi; sana gelince, sen de şu an bulunduğun hal üzere ruhsatı aldın» buyurdu. Adam: "Senin Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik ederim" dedi. Resûlullah: « أَنْتَ عَلَى مَا أَنْتَ عَلَيْهِ » «Sen şu anki halin üzeresin» buyurdu. Zalim bir sultanın, bir kimseyi kendi aleyhine veya bir adamı yahut bir adamın malını göstermesi hususunda yemin ettirmesi durumundaki ruhsat: el-Hasan şöyle demiştir: "O kimsenin canından yahut malından endişe ederse yemin etsin ve yeminine kefaret vermesin." Kendi canı veya kendi malı üzerine yemin ettiği zaman Katâde'nin görüşü de böyledir. Bu hususta âlimlerin görüşleri daha önce geçmişti. Mûsâ b. Muâviye'nin aktardığına göre, Mâlik'in talebesi Ebû Saîd b. Aşres'e Tunus'taki sultan, öldürmek istediği bir adamı barındırmadığına ve onun yerini bilmediğine dair yemin ettirdi. Dedi ki: İbn Aşres ona yemin etti; oysa İbn Aşres o sırada onun yerini biliyordu ve onu barındırmıştı. Sultan ona üç talakla yemin ettirince İbn Aşres ona [bu şekilde] yemin etti. Ardından karısına: "Benden uzak dur" dedi, o da ondan uzak durdu. Sonra İbn Aşres binitine binip Kayrevan'da Buhlûl b. Râşid'in yanına vardı ve durumu ona anlattı. Buhlûl ona: "Mâlik senin yeminini bozduğunu (hânis olduğunu) söylemiştir" dedi. İbn Aşres: "Ben de Mâlik'in böyle dediğini işittim, ancak ben sadece ruhsatı istedim" -veya buna benzer bir söz- dedi. Bunun üzerine Buhlûl b. Râşid ona: "Hasan-ı Basrî senin yeminini bozmuş sayılmayacağını söylemiştir" dedi. [Ravi] dedi ki: İbn Aşres hanımına döndü ve Hasan'ın görüşünü benimsedi. Abdülmelik b. Habîb zikredip şöyle demiştir: Bana Ma'bed, el-Müseyyeb b. Şerîk'ten, o da Ebû Şeybe'den nakletti; [Ebû Şeybe] dedi ki: Enes b. Mâlik'e, bir adam sebebiyle [başka] bir adamın yakalanması durumunda, onu yeminiyle korumak için yemin etmesini uygun görür müsün diye sordum. O da: "Evet, yetmiş defa yemin edip...
وَأَحْنَثَ أَحَبَّ إِلَيَّ أَنْ أَدُلَّ عَلَى مُسْلِمٍ. وَقَالَ إِدْرِيسُ بْنُ يَحْيَى كَانَ الْوَلِيدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ يَأْمُرُ جَوَاسِيسَ يَتَجَسَّسُونَ الْخَلْقَ يَأْتُونَهُ بِالْأَخْبَارِ، قَالَ: فَجَلَسَ رَجُلٌ مِنْهُمْ فِي حَلْقَةِ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ فَسَمِعَ بَعْضَهُمْ يَقَعُ فِي الْوَلِيدِ، فَرَفَعَ ذَلِكَ إِلَيْهِ فَقَالَ: يَا رَجَاءُ! أُذْكَرْ بِالسُّوءِ فِي مَجْلِسِكَ وَلَمْ تُغَيِّرْ؟ فَقَالَ: مَا كَانَ ذَلِكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، فَقَالَ لَهُ الْوَلِيدُ: قُلْ آللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، قَالَ: آللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، فَأَمَرَ الْوَلِيدُ بِالْجَاسُوسِ فَضَرَبَهُ سَبْعِينَ سَوْطًا، فَكَانَ يَلْقَى رَجَاءً فَيَقُولُ: يَا رَجَاءُ، بِكَ يُسْتَقَى الْمَطَرُ، وَسَبْعُونَ سَوْطًا فِي ظَهْرِي! فَيَقُولُ رَجَاءٌ: سَبْعُونَ سَوْطًا فِي ظَهْرِكَ خَيْرٌ لَكَ مِنْ أَنْ يُقْتَلَ رَجُلٌ مُسْلِمٌ. التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حَدِّ الْإِكْرَاهِ، فَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: لَيْسَ الرَّجُلُ آمَنٌ عَلَى نَفْسِهِ إِذَا أَخَفْتَهُ أَوْ أَوْثَقْتَهُ أَوْ ضَرَبْتَهُ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ مَا كَلَامٌ يَدْرَأُ عَنِّي سَوْطَيْنِ إِلَّا كُنْتُ مُتَكَلِّمًا بِهِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: التَّقِيَّةُ جَائِزَةٌ لِلْمُؤْمِنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ ﵎ لَيْسَ يَجْعَلُ فِي الْقَتْلِ تَقِيَّةً. وَقَالَ النَّخَعِيُّ: الْقَيْدُ إِكْرَاهٌ، وَالسَّجْنُ إِكْرَاهٌ. وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ، إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: وَالْوَعِيدُ الْمُخَوِّفُ إِكْرَاهٌ وَإِنْ لَمْ يَقَعْ، إِذَا تَحَقَّقَ ظُلْمَ ذَلِكَ الْمُعْتَدِي وَإِنْفَاذَهُ لِمَا يَتَوَعَّدُ بِهِ، وَلَيْسَ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ فِي الضَّرْبِ وَالسَّجْنِ تَوْقِيتٌ، إِنَّمَا هُوَ مَا كَانَ يُؤْلِمُ مِنَ الضَّرْبِ، وَمَا كَانَ مِنْ سِجْنٍ يَدْخُلُ مِنْهُ الضِّيقُ عَلَى الْمُكْرَهِ. وَإِكْرَاهُ السُّلْطَانِ وَغَيْرِهِ عِنْدَ مَالِكٍ إِكْرَاهٌ. وَتَنَاقَضَ الْكُوفِيُّونَ فَلَمْ يَجْعَلُوا السَّجْنَ والقيد إكراها على شرب الخمر واكل الميتة، لأنه لا يخاف منهما التلف. وجعلوها إكراها في إقراره لفلان عندي ألف درهم. قال ابن سحنون: وفى إجماعهم على أن الألم والوجع الشديد إكراه مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِكْرَاهَ يَكُونُ مِنْ غَيْرِ تَلَفِ نَفْسٍ. وَذَهَبَ مَالِكٌ إِلَى أَنَّ مَنْ أُكْرِهَ عَلَى يَمِينٍ بِوَعِيدٍ أَوْ سَجْنٍ أَوْ ضَرْبٍ أَنَّهُ يَحْلِفُ، وَلَا حِنْثَ عَلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَأَبِي ثَوْرٍ وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ. الْمُوَفِّيَةَ عِشْرِينَ- وَمِنْ هَذَا الْبَابِ مَا ثَبَتَ إِنَّ مِنَ الْمَعَارِيضِ لَمَنْدُوحَةً عَنِ الْكَذِبِ. وَرَوَى الْأَعْمَشُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ: لا بأس إذا بلغ الرجل عنك شي أن تقول:
[ve yeminimi] bozmam, bir Müslümanın yerini göstermekten bana daha sevimlidir." İdrîs b. Yahyâ şöyle dedi: Velîd b. Abdilmelik, insanları gözetleyip kendisine haber getiren casuslar görevlendirirdi. Dedi ki: Onlardan bir adam Recâ b. Hayve'nin meclisinde oturdu ve bazılarının Velîd'in aleyhinde konuştuğunu işitti. Durumu ona (Velîd'e) iletti. Bunun üzerine Velîd: "Ey Recâ! Senin meclisinde hakkımda kötü konuşuluyor da sen buna engel olmuyor musun?" dedi. Recâ: "Böyle bir şey olmadı ey Müminlerin Emîri!" dedi. Velîd ona: "Kendisinden başka ilah olmayan Allah hakkı için de!" dedi. Recâ da: "Kendisinden başka ilah olmayan Allah hakkı için" dedi. Bunun üzerine Velîd casus hakkında emir verip ona yetmiş kırbaç vurdurdu. O kimse Recâ ile karşılaştığında: "Ey Recâ! Senin yüzün suyu hürmetine yağmur istenir, ama benim sırtıma yetmiş kırbaç vuruldu!" derdi. Recâ da şöyle derdi: "Sırtına yetmiş kırbaç vurulması, Müslüman bir adamın öldürülmesinden senin için daha hayırlıdır." On dokuzuncusu: Âlimler ikrahın (zorlamanın) sınırında ihtilaf etmişlerdir. Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Korkuttuğun, bağladığın yahut vurduğun zaman kişi kendisinden emin değildir." İbn Mes'ûd da şöyle demiştir: "Benden iki kırbacı savacak hiçbir söz yoktur ki onu söylemeyeyim." Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "Takiyye, kıyamet gününe kadar mümin için caizdir; ancak Allah celle celâluhu öldürme fiilinde takiyyeye cevaz kılmamıştır." en-Nehaî ise: "Bağlamak ikrahtır, hapsetmek de ikrahtır" demiştir. Bu, Mâlik'in de görüşüdür. Ancak o şunu da eklemiştir: "Korkutucu tehdit de -henüz vuku bulmamış olsa bile- o haddi aşan kimsenin zulmü ve tehdit ettiği şeyi uygulayacağı kesinleştiğinde ikrahtır." Mâlik ve ashabına göre dayak ve hapis için belirli bir süre/miktar yoktur; bilakis acı veren her türlü dayak ve zorlanan kimseye darlık getiren her türlü hapis ikrahtır. Mâlik'e göre sultanın veya başkasının zorlaması da ikrahtır. Kûfeliler ise çelişkiye düşerek şarap içme ve leş yeme hususunda hapis ve bağlamayı ikrah saymamışlardır; zira bunlardan helak olma korkusu duyulmaz. Fakat kişinin 'Falancanın bende bin dirhemi vardır' diye ikrar etmesi hususunda bunları ikrah saymışlardır. İbn Sahnûn şöyle demiştir: "Şiddetli acı ve ıstırabın ikrah olduğu hususundaki icmaları, ikrahın can kaybı olmaksızın da gerçekleşebileceğine delalet eder." Mâlik, tehdit, hapis veya dayak ile bir yemine zorlanan kimsenin yemin edeceğine ve kendisine hiçbir günah/kefaret (hins) terettüp etmeyeceğine kani olmuştur. Bu görüş; Şâfiî, Ahmed, Ebû Sevr ve âlimlerin çoğunluğunun görüşüdür. Yirmincisi: Bu kabilden olmak üzere tarizli (üstü kapalı/dolaylı) ifadelerde yalandan kaçış imkânı olduğu sabittir. el-A'meş, İbrâhîm en-Nehaî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bir adam senin aleyhinde bir şey işittiğinde,
وَاللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا قُلْتُ فِيكَ من ذلك من شي. قَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ حَبِيبٍ: مَعْنَاهُ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنَّ الَّذِي قُلْتَ، وَهُوَ فِي ظَاهِرِهِ انْتِفَاءٌ مِنَ الْقَوْلِ، وَلَا حِنْثَ عَلَى مَنْ قَالَ ذَلِكَ فِي يَمِينِهِ وَلَا كَذِبَ عَلَيْهِ فِي كَلَامِهِ. وَقَالَ النَّخَعِيُّ: كَانَ لَهُمْ كَلَامٌ مِنْ أَلْغَازِ الْأَيْمَانِ يَدْرَءُونَ بِهِ عَنْ أَنْفُسِهِمْ، لَا يَرَوْنَ ذَلِكَ مِنَ الْكَذِبِ وَلَا يَخْشَوْنَ فِيهِ الْحِنْثَ. قَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ: وَكَانُوا يُسَمُّونَ ذَلِكَ الْمَعَارِيضَ مِنَ الْكَلَامِ، إِذَا كَانَ ذَلِكَ فِي غَيْرِ مَكْرٍ وَلَا خَدِيعَةٍ فِي حَقٍّ. وَقَالَ الْأَعْمَشُ: كَانَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ إِذَا أَتَاهُ أَحَدٌ يَكْرَهُ الْخُرُوجَ إِلَيْهِ جَلَسَ فِي مَسْجِدِ بَيْتِهِ وَقَالَ لِجَارِيَتِهِ: قُولِي لَهُ هُوَ وَاللَّهِ فِي الْمَسْجِدِ. وَرَوَى مُغِيرَةُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ أَنَّهُ كَانَ يُجِيزُ لِلرَّجُلِ مِنَ الْبَعْثِ إِذَا عُرِضُوا عَلَى أَمِيرِهِمْ أَنْ يَقُولَ: وَاللَّهِ مَا أَهْتَدِي إِلَّا مَا سَدَّدَ لِي غَيْرِي، وَلَا أَرْكَبُ إِلَّا مَا حَمَلَنِي غَيْرِي، وَنَحْوَ هَذَا مِنَ الْكَلَامِ. قَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ: يَعْنِي بِقَوْلِهِ:" غَيْرِي" اللَّهَ تَعَالَى، هُوَ مُسَدِّدُهُ وَهُوَ يَحْمِلُهُ، فَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَ عَلَى الرَّجُلِ فِي هَذَا حِنْثًا فِي يَمِينِهِ، وَلَا كَذِبًا فِي كَلَامِهِ، وَكَانُوا يَكْرَهُونَ أَنْ يُقَالَ هَذَا فِي خَدِيعَةٍ وظلم وجحد ان حَقٍّ فَمَنِ اجْتَرَأَ وَفَعَلَ أَثِمَ فِي خَدِيعَتِهِ وَلَمْ تَجِبْ عَلَيْهِ كَفَّارَةٌ فِي يَمِينِهِ. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ) أَيْ وَسَّعَهُ لِقَبُولِ الْكُفْرِ، وَلَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى ذَلِكَ إِلَّا اللَّهُ، فَهُوَ يَرُدُّ عَلَى القدرية. و" صَدْراً" نُصِبَ عَلَى الْمَفْعُولِ. (فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ) وهو عذاب جهنم.
'Vallahi Allah senin hakkında bunlardan bir şey söylemediğimi bilir.' Abdülmelik b. Habîb şöyle demiştir: Bunun manası; Allah söylediğin şeyi bilir demektir. Zahirinde ise bu sözü söylemediğini ifade eder; böyle diyen kimse ne yemininde hânis olur (yeminini bozmuş olur) ne de sözünde yalan söylemiş sayılır. en-Nehaî şöyle demiştir: Onların yemin muammalarından öyle sözleri vardı ki kendilerini onunla savunurlar, bunu yalandan saymazlar ve bunda yemin bozmaktan korkmazlardı. Abdülmelik dedi ki: Bir hak konusunda hile ve aldatma kastı olmaksızın yapıldığında buna sözde tevriye derlerdi. el-A‘meş şöyle demiştir: İbrâhîm en-Nehaî, yanına çıkmaktan hoşlanmadığı biri geldiğinde evinin mescidinde oturur ve cariyesine: 'Ona, vallahi o mesciddedir de' derdi. Mugîre, İbrâhîm'den rivayet ettiğine göre; o, askere sevk edilen kişilerin komutanlarının huzuruna çıkarıldıklarında: 'Vallahi başkası beni doğrultmadıkça doğru yolu bulamam, başkası beni bindirmedikçe binemem' ve benzeri sözler söylemesini caiz görürdü. Abdülmelik dedi ki: 'Başkası' sözüyle Yüce Allah'ı kastetmektedir; onu doğrultan O'dur ve onu bindiren O'dur. Bundan dolayı kişinin bu yemininde bir hânislik, sözünde de bir yalan görmezlerdi. Ancak bunun bir aldatma, zulüm ve bir hakkı inkâr etme hususunda söylenmesini hoş karşılamazlardı; kim buna cüret edip yaparsa aldatmasından dolayı günahkâr olur, fakat yemini sebebiyle üzerine kefaret gerekmez. Yirmi birincisi: Yüce Allah'ın: {وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ} “Fakat kim küfre [göğsünü] açarsa” buyruğu; yani küfrü kabul etmek için onu genişletirse demektir. Buna da Allah'tan başka kimse güç yetiremez; dolayısıyla bu, Kaderiyye'ye bir reddiyedir. {صَدْراً} [göğsünü] kelimesi meful olarak mansubdur. {فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ} “İşte Allah'ın gazabı onların üzerinedir ve onlar için büyük bir azap vardır” buyruğu ise cehennem azabıdır.
[سورة النحل (١٦): الآيات ١٠٧ الى ١٠٩]
[Nahl Suresi (16), Ayet 107-109]