إِذَا مِتُّ فَانْعِينِي بِمَا أَنَا أَهْلُهُ ... وَشُقِّي عَلَيَّ الْجَيْبَ يَا بِنْتَ مَعْبَدِ
Öldüğüm zaman layık olduğum vasıflarla bana ağıt yak ve ey Ma'bed'in kızı, benim için yakanı yırt!
وَقَالَ:
Ve şöyle demiştir:
إِلَى الْحَوْلِ ثُمَّ اسْمُ السَّلَامِ عَلَيْكُمَا ... وَمِنْ يَبْكِ حَوْلًا كَامِلًا فَقَدِ اعْتَذَرْ
Bir yıla kadar [ağla], sonra esenlik üzerinize olsun; zira tam bir yıl ağlayan kimse artık mazur sayılır.
وَإِلَى هَذَا نَحَا الْبُخَارِيُّ. وَقَدْ ذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمْ دَاوُدُ إِلَى اعْتِقَادِ ظَاهِرِ الْحَدِيثِ، وَأَنَّهُ إِنَّمَا يُعَذَّبُ بِنَوْحِهِمْ، لِأَنَّهُ أَهْمَلَ نَهْيَهُمْ عَنْهُ قَبْلَ مَوْتِهِ وَتَأْدِيبِهِمْ بِذَلِكَ، فَيُعَذَّبُ بِتَفْرِيطِهِ فِي ذَلِكَ، وَبِتَرْكِ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ مِنْ قَوْلِهِ:" قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا " لَا بِذَنْبِ غَيْرِهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا)
Buhârî de bu görüşe meyletmiştir. Dâvûd dahil ehl-i ilimden bir topluluk ise hadisin zahirine inanma yoluna gitmişlerdir; [onlara göre ölü] ölümünden önce yakınlarını bundan menetmeyi ve bu hususta onları eğitmeyi ihmal ettiği için onların ağıt yakmasıyla azap görür. Dolayısıyla o, başkasının günahı sebebiyle değil, bu husustaki ihmalkârlığı ve Allah'ın { قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا } “Kendinizi ve ailenizi yakıtı insanlar ve taşlar olan bir ateşten koruyun” emrini terk etmesi sebebiyle azap görür. Allah en iyisini bilir. Yüce Allah'ın: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz, bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz” kavline gelince;
أَيْ لَمْ نَتْرُكِ الْخَلْقَ سُدًى، بَلْ أَرْسَلْنَا الرُّسُلَ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْأَحْكَامَ لَا تَثْبُتُ إِلَّا بِالشَّرْعِ، خِلَافًا لِلْمُعْتَزِلَةِ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ الْعَقْلَ يُقَبِّحُ وَيُحَسِّنُ وَيُبِيحُ وَيَحْظُرُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ الْقَوْلُ فِيهِ. وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ هَذَا فِي حُكْمِ الدُّنْيَا، أَيْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُهْلِكُ أُمَّةً بِعَذَابٍ إِلَّا بَعْدَ الرِّسَالَةِ إِلَيْهِمْ وَالْإِنْذَارِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: هَذَا عَامٌّ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا". قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالَّذِي يُعْطِيهِ النَّظَرُ أَنَّ بَعْثَهُ آدَمَ ﵇ بِالتَّوْحِيدِ وَبَثَّ الْمُعْتَقِدَاتِ فِي بَنِيهِ مَعَ نَصْبِ الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى الصَّانِعِ مَعَ سَلَامَةِ الْفِطَرِ تُوجِبُ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِ الْإِيمَانَ وَاتِّبَاعَ شَرِيعَةِ اللَّهِ، ثُمَّ تَجَدَّدَ ذَلِكَ فِي زمن نوح ﵇ بعد
Yani Biz mahlûkatı başıboş bırakmadık, bilakis peygamberler gönderdik. Bunda, aklın çirkin (kabîh) ve güzel (hasen) gördüğünü, mubah kıldığını ve yasakladığını (hazr) iddia eden Mu‘tezile'nin aksine, hükümlerin ancak şeriat ile sabit olacağına dair bir delil vardır. Bakara sûresinde buna dair açıklama geçmişti. Cumhur ise bunun dünya hükmü hakkında olduğu kanaatindedir; yani Allah, kendilerine peygamber tebliği ve uyarı gelmedikçe hiçbir topluluğu azap ile helak etmez. Bir grup ise Yüce Allah'ın: { كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا } “Oraya her bir topluluk atıldıkça, oranın bekçileri onlara: «Size bir uyarıcı gelmedi mi?» diye sorarlar. Onlar: «Evet, doğrusu bize bir uyarıcı geldi...» derler” buyruğu sebebiyle bunun dünyada ve ahirette genel olduğu görüşünü benimsemiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Akıl yürütmenin (nazar) ortaya koyduğu neticeye göre; Allah Teâlâ'nın Âdem aleyhisselâm'ı tevhid ile göndermesi ve [onun vasıtasıyla] inanç esaslarını evlatları arasında yayması, Sâni‘e (yaratıcıya) delalet eden delilleri vazetmesi ve fıtratların selâmetiyle birlikte, âlemdeki herkesin iman etmesini ve Allah'ın şeriatına uymasını gerekli kılmaktadır. Sonra bu durum, Nûh aleyhisselâm döneminde [kâfirlerin] boğulmasından sonra...
غَرَقِ الْكُفَّارِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ أَيْضًا يُعْطِي احْتِمَالُ أَلْفَاظِهَا نَحْوَ هَذَا فِي الَّذِينَ لَمْ تَصِلْهُمْ رِسَالَةٌ، وَهُمْ أَهْلُ الْفَتَرَاتِ الَّذِينَ قَدْ قَدَّرَ وُجُودَهُمْ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَأَمَّا مَا رُوِيَ مِنْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَبْعَثُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَإِلَى الْمَجَانِينِ وَالْأَطْفَالِ فَحَدِيثٌ لَمْ يَصِحُّ، وَلَا يَقْتَضِي مَا تُعْطِيهِ الشَّرِيعَةُ مِنْ أَنَّ الْآخِرَةَ لَيْسَتْ دَارَ تَكْلِيفٍ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ اللَّهَ ﷿ يبعث يوم القيامة رسولا إلى أهل الفطرة وَالْأَبْكَمِ وَالْأَخْرَسِ وَالْأَصَمِّ، فَيُطِيعُهُ مِنْهُمْ مَنْ كَانَ يُرِيدُ أَنْ يُطِيعَهُ فِي الدُّنْيَا، وَتَلَا الْآيَةَ، رَوَاهُ مَعْمَرٌ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. قُلْتُ: هَذَا مَوْقُوفٌ، وَسَيَأْتِي مَرْفُوعًا فِي آخِرِ سُورَةِ طَهَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَلَا يَصِحُّ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ قَوْمٌ فِي أَنَّ أَهْلَ الْجَزَائِرِ إِذَا سَمِعُوا بِالْإِسْلَامِ وَآمَنُوا فَلَا تَكْلِيفَ عَلَيْهِمْ فِيمَا مَضَى، وَهَذَا صَحِيحٌ، وَمَنْ لَمْ تَبْلُغْهُ الدَّعْوَةُ فَهُوَ غَيْرُ مُسْتَحِقٍّ لِلْعَذَابِ مِنْ جِهَةِ الْعَقْلِ، والله أعلم.
Bu âyetin lafızlarının muhtemel anlamı da kendilerine peygamber tebliği ulaşmamış olanlar —ki bunlar bazı ilim ehlinin varlığını kabul ettiği fetret ehlidir— hakkında böyledir. Yüce Allah'ın kıyamet gününde onlara, delilere ve çocuklara elçi göndereceğine dair rivayet edilen hadis ise sahih değildir ve şeriatın âhiretin bir mükellefiyet yurdu olmadığına dair getirdiği hükümle bağdaşmaz. Mehdevî şöyle demiştir: Ebû Hüreyre'den, Allah Azze ve Celle'nin kıyamet gününde fetret ehline, dilsizlere ve sağırlara bir elçi göndereceği, dünyada O'na itaat etmek istemiş olanların ona itaat edeceği rivayet edilmiş ve bu âyeti okumuştur; bunu Ma'mer, İbn Tâvûs'tan, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; Nahhâs zikretmiştir. Derim ki: Bu mevkûftur; Tâhâ Sûresi'nin sonunda inşâallahu teâlâ merfû olarak gelecektir ve sahih değildir. Bir topluluk, ada halkının İslâm'ı duyduklarında iman ederlerse geçmişten dolayı kendilerine bir mükellefiyet olmadığına bununla delil getirmişlerdir; bu doğrudur. Kendisine davet ulaşmayan kimse de akıl cihetiyle azabı hak etmez. Allah en iyisini bilir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ١٦]
[İsrâ Sûresi (17), Âyet 16]
وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً (١٦)
{ وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً (١٦) } “Biz bir şehri helak etmek istediğimiz zaman, onun varlıklı ve şımarık ileri gelenlerine emrederiz; onlar orada yoldan çıkarlar. Böylece o şehir aleyhine hüküm hak olur da biz orayı yerle bir ederiz.”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الَّتِي قَبْلُ أَنَّهُ لَمْ يُهْلِكَ الْقُرَى قَبْلَ ابْتِعَاثِ الرُّسُلِ، لَا لِأَنَّهُ يَقْبُحُ مِنْهُ ذَلِكَ إِنْ فَعَلَ، وَلَكِنَّهُ وَعْدٌ مِنْهُ، وخلف فِي وَعْدِهِ. فَإِذَا أَرَادَ إِهْلَاكَ قَرْيَةٍ مَعَ تَحْقِيقِ وَعْدِهِ عَلَى مَا قَالَهُ تَعَالَى أَمَرَ مُتْرَفِيهَا بِالْفِسْقِ وَالظُّلْمِ فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ بالتدمير. يعلمك أن من هلك (فإنما) هَلَكَ بِإِرَادَتِهِ، فَهُوَ الَّذِي يُسَبِّبُ الْأَسْبَابَ وَيَسُوقُهَا إِلَى غَايَاتِهَا لِيَحِقَّ الْقَوْلُ السَّابِقُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمَرْنا)
Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah önceki âyette peygamberler göndermeden önce beldeleri helak etmediğini haber vermiştir; bu, öyle yapması hâlinde kendisinden çirkin bir fiil olacağından dolayı değil, bilakis O'nun bir vaadidir ve O vaadinden dönmez. Bir memleketi helak etmek istediğinde, Yüce Allah'ın buyurduğu üzere vaadini gerçekleştirmekle birlikte onun varlıklı şımarıklarına orada fıskı ve zulmü emreder de orası aleyhine helak sözü hak olur. Sana bildirir ki kim helak olmuşsa ancak O'nun iradesiyle helak olmuştur; zira Yüce Allah'tan önceden geçen sözün gerçekleşmesi için sebepleri var eden ve onları hedeflerine sevk eden O'dur. İkincisi: Yüce Allah'ın: (أَمَرْنا) kavli hakkında:
قَرَأَ أَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ وَأَبُو رَجَاءٍ وَأَبُو الْعَالِيَةِ، وَالرَّبِيعُ وَمُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ" أَمَّرْنَا" بِالتَّشْدِيدِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ عَلِيٍّ ﵁، أَيْ سَلَّطْنَا شِرَارهَا فَعَصَوْا فِيهَا، فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ أَهْلَكْنَاهُمْ. وَقَالَ أَبُو عثمان النهدي" أمرنا" بتشديد الميم، جعلناهم
Ebû Osmân en-Nehdî, Ebû Recâ', Ebu'l-Âliye, er-Rebî', Mücâhid ve el-Hasan [mîm harfini] şeddeleyerek "ammerna" (أَمَّرْنَا) şeklinde okumuşlardır. Bu, Ali radıyallâhu anh'ın da kıraatidir; yani "oraya şerlilerini musallat kıldık da orada isyan ettiler; onlar bunu yapınca da biz onları helak ettik" demektir. Ebû Osmân en-Nehdî mîm harfinin şeddelenmesiyle "ammerna" (أَمَّرْنَا) lafzı hakkında: "Onları...
أُمَرَاءَ مُسَلَّطِينَ، وَقَالَهُ ابْنُ عُزَيْزٍ. وَتَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ تَسَلَّطَ عَلَيْهِمْ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ أَيْضًا وَقَتَادَةُ وَأَبُو حَيْوَةَ الشَّامِيُّ وَيَعْقُوبُ وَخَارَجَةُ عَنْ نَافِعٍ وَحَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ وَعَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ بِاخْتِلَافٍ عَنْهُمَا" آمَرْنَا" بِالْمَدِّ وَالتَّخْفِيفِ، أَيْ أَكْثَرْنَا جَبَابِرَتَهَا وَأُمَرَاءَهَا، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: آمَرْتُهُ بِالْمَدِّ وَأَمَّرْتُهُ، لُغَتَانِ بِمَعْنَى كَثَّرْتِهِ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ" خَيْرُ الْمَالِ مُهْرَةٌ مَأْمُورَةٌ أَوْ سِكَّةٌ مَأْبُورَةٌ " أَيْ كَثِيرَةُ النِّتَاجِ وَالنَّسْلِ. وَكَذَلِكَ قَالَ ابْنُ عُزَيْزٍ: آمَرْنَا وَأَمَرْنَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ، أَيْ أَكْثَرْنَا. وَعَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا وَيَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ" أَمِرْنَا" بِالْقَصْرِ وَكَسْرِ الْمِيمِ عَلَى فَعِلْنَا، وَرُوِيَتْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ قَتَادَةُ وَالْحَسَنُ: الْمَعْنَى أَكْثَرْنَا، وَحَكَى نَحْوَهُ أَبُو زَيْدٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَأَنْكَرَهُ الْكِسَائِيُّ وَقَالَ: لَا يُقَالُ مِنَ الْكَثْرَةِ إِلَّا آمَرْنَا بِالْمَدِّ، قَالَ وَأَصْلُهَا" أَأْمَرْنَا" فَخُفِّفَ، حَكَاهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَفِي الصِّحَاحِ: وَقَالَ أَبُو الحسن أمر ماله (بالكسر) أي أكثره وَأَمِرَ الْقَوْمُ أَيْ كَثُرُوا، قَالَ الشَّاعِرُ:
...musallat kılınmış yöneticiler (ümerâ) yaptık anlamını vermiştir; İbn Uzeyz de böyle demiştir. "Te'ammere aleyhim" (تَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ), onlara musallat oldu demektir. Hasan, Katâde, Ebû Hayve eş-Şâmî, Ya'kûb, Nâfi'den Hârice, İbn Kesîr'den Hammâd b. Seleme ve Ali ile İbn Abbâs'tan gelen farklı rivayetlerde ise med ile ve şeddesiz olarak "âmernâ" (آمَرْنَا) şeklinde okunmuştur; yani onların zorbalarını ve yöneticilerini çoğalttık demektir; bunu Kisâî söylemiştir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Med ile "âmertuhû" (آمَرْتُهُ) ve "emmertuhû" (أَمَّرْتُهُ), onu çoğalttım anlamında iki lügattir. Hadiste geçen: "Malın en hayırlısı, çok doğuran kısrak (muhretun me'mûretun) yahut aşılanmış hurmalıktır (sikketun me'bûretun)" ifadesi de bundandır; yani dölü ve nesli çok olan demektir. Aynı şekilde İbn Uzeyz de: "Âmernâ ve emernâ aynı manadadır, yani çoğalttık demektir" demiştir. el-Hasan'dan ve Yahyâ b. Ya'mer'den de kasr ile ve mimin kesresiyle "fa'ilnâ" kalıbında "emirnâ" (أَمِرْنَا) şeklinde rivayet edilmiştir; bu İbn Abbâs'tan da rivayet olunmuştur. Katâde ve el-Hasan: "Manası çoğalttık demektir" demişlerdir; Ebû Zeyd ve Ebû Ubeyd de benzerini nakletmiştir. Kisâî ise bunu reddetmiş ve: "Çokluk için med ile 'âmernâ' (آمَرْنَا) denilmesinden başkası söylenmez; aslı 'e'mernâ' (أَأْمَرْنَا) idi, tahfif edildi" demiştir; bunu Mehdevî nakletmiştir. es-Sıhâh'ta şöyle geçer: Ebü'l-Hasan: "Emira mâluhû (أَمِرَ مَالُهُ) [kesre ile], malı çoğaldı demektir. Emire'l-kavmu (أَمِرَ الْقَوْمُ) ise topluluk çoğaldı demektir" demiştir. Şair şöyle demiştir:
أَمِرُونَ لَا يَرِثُونَ سَهْمَ الْقُعْدُدِ
Onlar sayıca çokturlar, [savaşa katılmayan] geridekilerin payını miras almazlar.
وَآمَرَ اللَّهُ مَالَهُ: (بِالْمَدِّ): الثَّعْلَبِيُّ: وَيُقَالُ لِلشَّيْءِ الْكَثِيرِ أَمِرٌ، وَالْفِعْلُ مِنْهُ: أَمِرَ الْقَوْمُ يَأْمَرُونَ أَمْرًا إِذَا كَثُرُوا. قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: كُنَّا نَقُولُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لِلْحَيِّ إِذَا كَثُرُوا: أَمِرَ أَمْرُ بَنِي فُلَانٍ، قال لبيد:
"Âmera'llâhu mâlehû (آمَرَ اللَّهُ مَالَهُ) [med ile]". Sa'lebî şöyle demiştir: Çok olan şey için "emir" (أَمِرٌ) denilir. Fiili ise çoğaldıkları zaman "Emire'l-kavmu ye'merûne emren" (أَمِرَ الْقَوْمُ يَأْمَرُونَ أَمْرًا) şeklinde gelir. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Biz Câhiliye döneminde bir kabile çoğaldığı zaman: "Emira emru benî fülân" (filanoğullarının sayısı çoğaldı) derdik. Lebîd şöyle demiştir:
كل بنى حرة مَصِيرُهُمْ ... قَلَّ وَإِنْ أَكْثَرَتَ مِنَ الْعَدَدِ
Bütün hür kadınların oğullarının varacağı son yer, sayılarını ne kadar çoğaltsan da azalmaktır.
إِنْ يُغْبَطُوا يَهْبِطُوا وَإِنْ أَمِرُوا ... يَوْمًا يَصِيرُوا لِلْهُلْكِ والنكد
Gıpta edilecek durumda olsalar [bile sonunda] düşüşe geçerler; [sayıları] çoğalsa bile bir gün helake ve sıkıntıya uğrarlar.
قُلْتُ: وَفِي حَدِيثِ هِرَقْلَ الْحَدِيثَ الصَّحِيحَ:" لَقَدْ أمر أمر، ابن أبى كبشة، لَيَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ" أَيْ كَثُرَ. وَكُلُّهُ غَيْرُ مُتَعَدٍّ وَلِذَلِكَ أَنْكَرَهُ الْكِسَائِيُّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَمَنْ قَرَأَ" أَمِرَ" فَهِيَ لُغَةٌ، وَوَجْهُ تَعْدِيَةِ" أَمِرَ" أَنَّهُ شَبَّهَهُ بِعَمِرَ مِنْ حيث كانت الكثرة أقرب شي إِلَى الْعِمَارَةِ، فَعُدِّيَ كَمَا عُدِّيَ عَمِرَ. الْبَاقُونَ" أَمَرْنا
Derim ki: Herakleios hadisinde sahih olarak şöyle geçmektedir: "İbn Ebî Kebşe'nin işi pek büyüdü/çoğaldı; Benî Asfar'ın hükümdarı dahi ondan korkuyor." Yani çoğaldı demektir. Bunların hepsi geçişsizdir; Kisâî'nin bunu inkâr etmesi de bu yüzdendir. Allah en iyisini bilir. Mehdevî şöyle demiştir: Kim "emira" (أَمِرَ) diye okursa bu bir lügattir. "Emira" fiilinin geçişli yapılmasının vechi ise; çokluk mâmur olmaya en yakın şey olduğu için "amira" (عَمِرَ) fiiline benzetilmesi ve tıpkı "amira" gibi müteaddi kılınmış olmasıdır. Diğer kıraat imamları ise { أَمَرْنا }...
" مِنَ الْأَمْرِ، أَيْ أَمَرْنَاهُمْ بِالطَّاعَةِ إِعْذَارًا وإنذارا وتخويفا ووعيدا. فَفَسَقُوا
...şeklinde emir kökünden okumuşlardır; yani mazeretleri ortadan kaldırmak, uyarmak, korkutmak ve sakındırmak maksadıyla onlara itaati emrettik. { فَفَسَقُوا } “onlar ise yoldan çıktılar”...
أي فأخرجوا عَنِ الطَّاعَةِ عَاصِينَ لَنَا. فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ
...yani bize isyan ederek itaatten çıktılar demektir. { فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ } “Böylece o şehir aleyhine hüküm hak oldu”...
فَوَجَبَ عَلَيْهَا الْوَعِيدُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ:" أَمَرْنا
...yani İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre azap tehdidi vacip oldu demektir. Bir rivayette de: "Emernâ" (أَمَرْنا)...
" جَعَلْنَاهُمْ أُمَرَاءَ، لِأَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: أَمِيرٌ غَيْرُ مَأْمُورٍ، أَيْ غَيْرُ مُؤْمَرٍ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ بعثنا مستكبريها. قال هارون: وهى قراءة أ، بي" بَعَثْنَا أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا فَفَسَقُوا" ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَحَكَى النَّحَّاسُ: وَقَالَ هَارُونُ فِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ:" وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً بَعَثْنَا فِيهَا أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا فَمَكَرُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" أَمَرْنا
...onları yönetici kıldık demektir; zira Araplar: "Emîrun gayru me'mûrin" yani yönetici kılınmamış emir derler. Bir görüşe göre manası: "Onların kibirlilerini gönderdik" demektir. Hârûn şöyle demiştir: Übey'in kıraatinde bu: "Beasnâ ekâbira mucrimîhâ fe-fesekû" (Onun büyük günahkârlarını gönderdik de yoldan çıktılar) şeklindedir; bunu Mâverdî zikretmiştir. Nahhâs ise şöyle nakletmiştir: Hârûn, Übey kıraatinde: "Biz bir şehri helak etmek istediğimiz zaman, orada büyük günahkârlarını göndeririz de onlar orada hile ve tuzak kurarlar; böylece aleyhine söz hak olur" şeklinde olduğunu söylemiştir. "Emernâ" (أَمَرْنا) kelimesinin...
" بِمَعْنَى أَكْثَرْنَا، وَمِنْهُ" خَيْرُ الْمَالِ مُهْرَةٌ مَأْمُورَةٌ" عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقَالَ قَوْمٌ: مَأْمُورَةٌ اتِّبَاعٌ لِمَأْبُورَةٍ، كَالْغَدَايَا وَالْعَشَايَا. وَكَقَوْلِهِ:" ارْجِعْنَ مَأْزُورَاتٍ غَيْرَ مَأْجُورَاتٍ". وَعَلَى هَذَا لَا يُقَالُ: أَمَرَهُمُ اللَّهُ، بِمَعْنَى كَثَّرَهُمْ، بَلْ يُقَالُ: آمَرَهُ وَأَمَرَهُ. وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَإِنَّمَا اخْتَرْنَا" أَمَرْنا
...daha önce geçtiği üzere "muhretun me'mûretun" hadisinde olduğu gibi çoğalttık manasında olması da caizdir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: "Me'mûratun", "gadâyâ ve aşâyâ" ifadelerinde olduğu gibi "me'bûratun" lafzına tebaiyet olsun diye getirilmiştir. Tıpkı: "Günahkâr olarak dönün, sevap kazanmış olarak değil" hadisindeki gibidir. Buna göre çoğalttı manasında "emerehümullâh" denilmez, bilakis "âmerehû ve emmerehû" denilir. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim cumhurun kıraatini tercih etmiştir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Bizim "emernâ" (أَمَرْنا)...
" لِأَنَّ الْمَعَانِيَ الثَّلَاثَةَ تَجْتَمِعُ فِيهَا مِنَ الْأَمْرِ وَالْإِمَارَةِ وَالْكَثْرَةِ. وَالْمُتْرَفُ: الْمُنَعَّمُ، وَخُصُّوا بِالْأَمْرِ لِأَنَّ غَيْرَهُمْ تَبَعٌ لَهُمْ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَدَمَّرْناها)
...kıraatini tercih edişimiz emir, yöneticilik ve çokluktan ibaret üç mananın onda toplanmasından ötürüdür. Mütref (الْمُتْرَفُ): Nimet içinde şımartılmış kimsedir; emrin özellikle onlara tahsis edilmesi ise başkalarının onlara tâbi olmasındandır. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { فَدَمَّرْناها } “orayı yerle bir ederiz” kavli:
أي استأصلناها بالهلاك. (تَدْمِيراً)
Yani onu helak ederek kökünü kazırız demektir. { تَدْمِيراً } “yerle bir ederek”:
ذكر الْمَصْدَرَ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْعَذَابِ الْوَاقِعِ بِهِمْ. وَفِي الصحيح من حديث بِنْتِ جَحْشٍ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَتْ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمًا فَزِعًا مُحْمَرًّا وَجْهُهُ يَقُولُ:" لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَيْلٌ لِلْعَرَبِ مِنْ شَرٍّ قَدِ اقْتَرَبَ فُتِحَ الْيَوْمَ مِنْ رَدْمِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مِثْلُ هَذِهِ" وَحَلَّقَ بِإِصْبَعِهِ الْإِبْهَامِ وَالَّتِي تَلِيهَا. قَالَتْ: فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، انهلك وفينا
Onların başına gelen azabın şiddetini belirtmek (mübalağa) için masdarı zikretmiştir. Sahîh'te Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi [Zeyneb] bint Cahş'ın hadisinden [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, yüzü kızarmış ve korku içinde çıkarak şöyle buyurdu: « لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَيْلٌ لِلْعَرَبِ مِنْ شَرٍّ قَدِ اقْتَرَبَ فُتِحَ الْيَوْمَ مِنْ رَدْمِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مِثْلُ هَذِهِ » «Lâ ilâhe illallâh! Yaklaşan bir şerden dolayı vay Arapların haline! Bugün Ye’cûc ve Me’cûc’un seddinden şu kadarı açıldı!» ve başparmağı ile yanındakini [işaret parmağını] halka yaptı. [Zeyneb] dedi ki: Ben: "Ey Allah'ın Resûlü, içimizde...
الصَّالِحُونَ؟ قَالَ:" نَعَمْ إِذَا كَثُرَ الْخَبَثُ". وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي هَذَا الْبَابِ، وَأَنَّ الْمَعَاصِيَ إِذَا ظَهَرَتْ وَلَمْ تُغَيَّرْ كَانَتْ سَبَبًا لِهَلَاكِ الجميع، والله اعلم.
...salihler varken de helak olur muyuz?" dedim. O: "Evet, kötülük çoğaldığı zaman!" buyurdu. Bu konudaki açıklama daha önce geçmişti; günahlar açığa çıktığında ve değiştirilmediğinde herkesin helakine sebep olur. Allah en iyisini bilir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ١٧]
[İsrâ Sûresi (17), Âyet 17]
وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَكَفى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (١٧)
{ وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَكَفى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (١٧) } “Nûh'tan sonra nice nesilleri helak ettik. Kullarının günahlarını hakkıyla bilen ve hakkıyla gören olarak Rabbin yeter.”
أَيْ كَمْ مِنْ قَوْمٍ كَفَرُوا حَلَّ بِهِمُ البوار. يخوف كفار مكة. وقد تقدم القول في القرن في أول سورة الانعام، والحمد لله. (وَكَفى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً) " خَبِيراً" عَلِيمًا بِهِمْ." بَصِيراً" يُبْصِرُ أَعْمَالَهُمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ.
Yani inkâr eden nice kavim helake uğramıştır. Mekke kâfirlerini korkutmaktadır. Karn (nesil) kelimesine dair açıklama En'âm Sûresi'nin başında geçmişti, Allah'a hamdolsun. { وَكَفى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً } “habîran”: onları hakkıyla bilendir; “basîran”: amellerini hakkıyla görendir; bu da daha önce geçmişti.
[سورة الإسراء (١٧): الآيات ١٨ الى ١٩]
[İsrâ Sûresi (17), Âyetler 18-19]
مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها مَا نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً (١٨) وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً (١٩)
{ مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها مَا نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً (١٨) وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً (١٩) } “Kim peşin olanı (dünyayı) isterse, dilediğimiz kimseye orada dilediğimiz kadarını çarçabuk veririz. Sonra da onun için kınanmış ve kovulmuş olarak gireceği cehennemi hazırlarız. Kim de mümin olarak âhireti ister ve onun için gereği gibi çaba gösterirse, işte onların çabası makbul olur.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ) يَعْنِي الدُّنْيَا، وَالْمُرَادُ الدَّارَ الْعَاجِلَةَ، فَعَبَّرَ بِالنَّعْتِ عَنِ الْمَنْعُوتِ. (عَجَّلْنا لَهُ فِيها مَا نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ) أَيْ لَمْ نُعْطِهِ مِنْهَا إِلَّا مَا نَشَاءُ ثُمَّ نُؤَاخِذُهُ بِعَمَلِهِ، وَعَاقِبَتُهُ دُخُولُ النَّارِ. (مَذْمُوماً مَدْحُوراً) أَيْ مُطْرَدًا مُبْعَدًا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ. وَهَذِهِ صِفَةُ الْمُنَافِقِينَ الْفَاسِقِينَ، وَالْمُرَائِينَ الْمُدَاجِينَ، يَلْبَسُونَ الْإِسْلَامَ وَالطَّاعَةَ لِيَنَالُوا عَاجِلَ الدُّنْيَا مِنَ الْغَنَائِمِ وَغَيْرِهَا، فَلَا يُقْبَلُ ذَلِكَ الْعَمَلُ مِنْهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلَا يُعْطَوْنَ فِي الدُّنْيَا إِلَّا مَا قُسِمَ لَهُمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" هُودٍ (أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تُقَيِّدُ الْآيَاتِ الْمُطْلَقَةِ، فَتَأَمَّلْهُ.) وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ أَيِ الدَّارَ الْآخِرَةَ. (وَسَعى لَها سَعْيَها) أَيْ عَمِلَ لَهَا عَمَلَهَا مِنَ الطَّاعَاتِ. (وَهُوَ مُؤْمِنٌ) لِأَنَّ الطَّاعَاتِ لَا تُقْبَلُ إِلَّا مِنْ مُؤْمِنٍ. (فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً) أي مقبولا غير
Yüce Allah'ın: { مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ } “Kim çarçabuk geçen peşin olanı (dünyayı) isterse” buyruğu dünyayı kastetmektedir. Bununla kastedilen "çarçabuk geçen diyar (ed-dâru'l-âcile)"dir. Dolayısıyla sıfat ile mevsuf (nitelenen) ifade edilmiştir. { عَجَّلْنا لَهُ فِيها مَا نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ } “Dilediğimiz kimseye orada dilediğimiz kadarını çarçabuk veririz” yani ona dünyadan ancak dilediğimiz kadarını veririz; sonra da onu ameli sebebiyle hesaba çekeriz ve onun varacağı son nokta cehenneme girmektir. { مَذْمُوماً مَدْحُوراً } “Kınanmış ve kovulmuş olarak” yani Allah'ın rahmetinden kovulup uzaklaştırılmış olarak demektir. Bu, ganimetler ve benzeri çarçabuk geçen dünya menfaatlerini elde etmek için İslam ve itaat kisvesine bürünen fasık münafıkların ve ikiyüzlü riyakârların vasfıdır. Dolayısıyla bu amel ahirette onlardan kabul edilmez ve dünyada da kendilerine takdir edilmiş olandan başkası verilmez. Bu ayetin mutlak ayetleri takyit ettiği (sınırlandırdığı) Hûd Sûresi'nde geçmişti, bunu iyice düşün! { وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ } “Kim de ahireti isterse” yani ahiret yurdunu isterse, { وَسَعى لَها سَعْيَها } “ve ona layık bir gayretle çalışırsa” yani onun için taat cinsinden amellerini işlerse, { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “mümin olarak”; zira taatler ancak müminden kabul edilir. { فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً } “İşte onların gayreti karşılık bulur (şükre değer görülür)” yani makbul olup geri...
مَرْدُودٍ. وَقِيلَ: مُضَاعَفًا، أَيْ تُضَاعَفُ لَهُمُ الْحَسَنَاتُ إِلَى عَشْرٍ، وَإِلَى سَبْعِينَ وَإِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ، وَإِلَى أَضْعَافٍ كَثِيرَةٍ، كَمَا رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَقَدْ قِيلَ لَهُ: أَسَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" إِنَّ اللَّهَ لَيَجْزِي عَلَى الْحَسَنَةِ الْوَاحِدَةِ أَلْفَ أَلْفِ حَسَنَةٍ"؟ فَقَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ:" إِنَّ اللَّهَ لَيَجْزِي عَلَى الْحَسَنَةِ الْوَاحِدَةِ أَلْفَيْ أَلْفِ حسنة".
...çevrilmez. Kat kat artırılır da denilmiştir; yani onlar için iyilikler on katına, yetmiş katına, yedi yüz katına ve pek çok katlara katlanır; nitekim Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre kendisine: "Resûlullah'ın ﷺ: 'Muhakkak ki Allah tek bir iyiliğe karşılık bir milyon iyilik mükâfatı verir' dediğini işittin mi?" diye sorulmuş, o da: "Ben onun: 'Muhakkak ki Allah tek bir iyiliğe karşılık iki milyon iyilik mükâfatı verir' dediğini işittim" demiştir.
[سورة الإسراء (١٧): الآيات ٢٠ الى ٢٢]
[İsrâ Sûresi (17), Âyetler 20-22]
كُلاًّ نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ وَما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً (٢٠) انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلاً (٢١) لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولاً (٢٢)
{ كُلاًّ نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ وَما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً (٢٠) انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلاً (٢١) لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولاً (٢٢) } “Hepsine, onlara da bunlara da Rabbinin bağışından ulaştırırız. Rabbinin bağışı kısıtlanmış değildir. Bak, onların kimini kimine nasıl üstün kıldık! Elbette âhiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür. Allah ile birlikte başka bir ilâh edinme; sonra kınanmış ve kendi başına terk edilmiş olarak kalırsın.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (كُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ) أَعْلَمَ أَنَّهُ يَرْزُقُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ. (وَما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً) أَيْ مَحْبُوسًا مَمْنُوعًا، مِنْ حَظَرَ يَحْظُرُ حَظْرًا وَحِظَارًا. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ وَالْعَمَلِ، فَمِنْ مُقِلٍّ وَمُكْثِرٍ. (وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا) أَيْ لِلْمُؤْمِنِينَ، فَالْكَافِرُ وَإِنْ وُسِّعَ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا مَرَّةً، وَقُتِّرَ عَلَى الْمُؤْمِنِ مَرَّةً فَالْآخِرَةُ لَا تُقْسَمُ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً بأعمالهم، فمن فاته شي مِنْهَا لَمْ يَسْتَدْرِكْهُ فِيهَا. وَقَوْلُهُ: (لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ) الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ. وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِلْإِنْسَانِ. (فَتَقْعُدَ) أَيْ تَبْقَى. (مَذْمُوماً مَخْذُولًا) لَا ناصر لك ولا وليا.
Yüce Allah'ın: { كُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ } “Hepsine, onlara da bunlara da Rabbinin bağışından ulaştırırız” kavli, müminleri de kâfirleri de rızıklandırdığını bildirmektedir. { وَما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً } “Rabbinin bağışı kısıtlanmış değildir”, yani engellenmiş ve yasaklanmış değildir; "hazara yahzuru hazran ve hızâran" kökündendir. Sonra Yüce Allah: Rızık ve amel hususunda, az alandan çok alana { انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “bak, onların kimini kimine nasıl üstün kıldık” buyurmuştur. { وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا } “Elbette âhiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür” yani müminler içindir; zira kâfire dünyada bazen genişlik verilip mümine bazen darlık verilse de âhiret amellerine göre ancak bir defa taksim edilir; binaenaleyh orada bir şeyi kaçıran kimse onu bir daha telafi edemez. { لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Allah ile birlikte başka bir ilâh edinme” buyruğunda hitap Peygamber'edir ﷺ, ancak kastedilen onun ümmetidir. Hitabın insana yönelik olduğu da söylenmiştir. { فَتَقْعُدَ } “sonra kalırsın”, yani kalakalırsın; { مَذْمُوماً مَخْذُولًا } “kınanmış ve kendi başına terk edilmiş olarak”, yardımcın ve dostun olmaksızın.
[سورة الإسراء (١٧): الآيات ٢٣ الى ٢٤]
[İsrâ Sûresi (17), Âyetler 23-24]
وَقَضى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَلا تَنْهَرْهُما وَقُلْ لَهُما قَوْلاً كَرِيماً (٢٣) وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً (٢٤)
{ وَقَضى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَلا تَنْهَرْهُما وَقُلْ لَهُما قَوْلاً كَرِيماً (٢٣) وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً (٢٤) } “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi ve ana babaya iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti. Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlanırsa, kendilerine 'öf!' bile deme; onları azarlama; ikisine de güzel ve tatlı söz söyle. Onlara merhamet ederek tevazu kanadını indir ve: 'Rabbim! Onlar beni küçükken nasıl terbiye edip yetiştirdilerse, sen de onlara öyle merhamet et' de.”
فيه ست عشرة مسألة: الاولى- (قَضى) أَيْ أَمَرَ وَأَلْزَمَ وَأَوْجَبَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ والحسن وقتادة: ليس هَذَا قَضَاءُ حُكْمٍ بَلْ هُوَ قَضَاءُ أَمْرٍ. وَفِي مُصْحَفِ ابْنِ مَسْعُودٍ" وَوَصَّى" وَهِيَ قِرَاءَةُ أَصْحَابِهِ وَقِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَعَلِيٍّ وَغَيْرِهِمَا، وَكَذَلِكَ عِنْدَ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّمَا هُوَ" وَوَصَّى رَبُّكَ" فَالْتَصَقَتْ إِحْدَى الْوَاوَيْنِ فَقُرِئَتْ" وَقَضى رَبُّكَ" إِذْ لَوْ كَانَ عَلَى الْقَضَاءِ مَا عَصَى اللَّهَ أَحَدٌ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: تَصَحَّفَتْ عَلَى قَوْمٍ" وَصَّى بِقَضَى" حِينَ اخْتَلَطَتِ الْوَاوُ بِالصَّادِ وَقْتَ كَتْبِ الْمُصْحَفِ. وَذَكَرَ أَبُو حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَ قَوْلِ الضَّحَّاكِ. وَقَالَ عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ عَلَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ لَنُورًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ " ثُمَّ أَبَى أَبُو حَاتِمٍ أَنْ يَكُونَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ ذَلِكَ. وَقَالَ: لَوْ قُلْنَا هَذَا لَطَعَنَ الزَّنَادِقَةُ فِي مُصْحَفِنَا، ثُمَّ قَالَ عُلَمَاؤُنَا الْمُتَكَلِّمُونَ وَغَيْرُهُمْ: الْقَضَاءُ يُسْتَعْمَلُ فِي اللُّغَةِ عَلَى وُجُوهٍ: فَالْقَضَاءُ بِمَعْنَى الْأَمْرِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ" مَعْنَاهُ أَمَرَ. وَالْقَضَاءُ بِمَعْنَى الْخَلْقِ، كَقَوْلِهِ:" فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ " يَعْنِي خَلَقَهُنَّ. وَالْقَضَاءُ بِمَعْنَى الْحُكْمِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَاقْضِ مَا أَنْتَ قاضٍ " يَعْنِي احْكُمْ مَا أَنْتَ تَحْكُمُ. وَالْقَضَاءُ بِمَعْنَى الْفَرَاغِ، كَقَوْلِهِ:" قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ ". أَيْ فُرِغَ مِنْهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى" فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ ". وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ ". وَالْقَضَاءُ بِمَعْنَى الْإِرَادَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ". وَالْقَضَاءُ بِمَعْنَى الْعَهْدِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ ". فَإِذَا كَانَ الْقَضَاءُ يَحْتَمِلُ هَذِهِ الْمَعَانِيَ فَلَا يَجُوزُ إِطْلَاقُ الْقَوْلِ بِأَنَّ الْمَعَاصِيَ بِقَضَاءِ اللَّهِ، لِأَنَّهُ إِنْ أُرِيدَ بِهِ الْأَمْرُ فَلَا خِلَافَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ ذَلِكَ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَأْمُرْ بها،
Burada on altı mesele bulunmaktadır: Birincisi: Kadâ (قَضى) [kelimesi]; emretti, bağlayıcı kıldı ve farz kıldı demektir. İbn Abbâs, Hasan ve Katâde şöyle demiştir: "Bu hüküm kazası (tekvinî/kaderî takdir) değil, emir kazasıdır (teşriî hükümdür)." İbn Mes'ûd'un mushafında ise "وَوَصَّى" (ve emretti/tavsiye etti) şeklindedir; bu, onun talebelerinin kıraati olduğu gibi aynı zamanda İbn Abbâs'ın, Ali'nin ve diğerlerinin de kıraatidir. Übey b. Ka'b'ın mushafında da böyledir. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Âyetin aslı 'وَوَصَّى رَبُّكَ' şeklindedir; [yazılırken] iki 'vav' harfinden biri [diğerine] bitişti de 'وَقَضى رَبُّكَ' diye okundu. Zira eğer bu [kaderî/tekvinî] kaza anlamında olsaydı, hiç kimse Allah'a isyan etmezdi." ed-Dahhâk da şöyle demiştir: "Mushaf yazıldığı sırada vav harfi sad harfine karıştığında bir topluluk 'vassâ' kelimesini 'kadâ' şeklinde tashif etti (yanlış yazdı/okudu)." Ebû Hâtim, İbn Abbâs'tan ed-Dahhâk'ın sözünün bir benzerini nakletmiştir. Yine o, Meymûn b. Mihrân'ın şöyle dediğini nakletmiştir: "Doğrusu İbn Abbâs'ın sözünde bir nur vardır; nitekim Yüce Allah: { شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Dinden Nûh'a tavsiye ettiğini ve sana vahyettiğimizi sizin için şeriat kıldı” buyurmuştur." Daha sonra Ebû Hâtim, İbn Abbâs'ın bunu söylemiş olduğunu kabul etmeyerek şöyle demiştir: "Eğer biz bunu söyleyecek olursak zındıklar mushafımıza dil uzatırlar." Sonra kelâm âlimlerimiz ve diğerleri şöyle demişlerdir: Kaza (el-kadâ) kelimesi dilde muhtelif manalarda kullanılır: Kaza 'emir' manasında kullanılır; Yüce Allah'ın: { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi emretti” âyetinde olduğu gibi; yani emretti demektir. Kaza 'yaratma' manasında kullanılır; Yüce Allah'ın: { فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ } “Böylece onları iki günde yedi gök olarak yarattı” âyetinde olduğu gibi; yani onları yarattı demektir. Kaza 'hüküm' manasında kullanılır; Yüce Allah'ın: { فَاقْضِ مَا أَنْتَ قاضٍ } “Vereceğin hükmü ver” âyetinde olduğu gibi; yani vereceğin hükmü ver demektir. Kaza 'tamamlama/bitirme' (ferağ) manasında kullanılır; Yüce Allah'ın: { قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ } “Hakkında fetva istediğiniz iş tamamlanıp bitirildi” âyetinde olduğu gibi; yani o işten fariğ olundu/bitirildi demektir. Yüce Allah'ın: { فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ } “Hac ibadetlerinizi tamamladığınızda” ve { فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ } “Namaz bitirildiğinde” âyetleri de bu kabildendir. Kaza 'irade' manasında kullanılır; Yüce Allah'ın: { إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir işi dilediğinde ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir” âyetinde olduğu gibi. Kaza 'ahid/bildirme' manasında kullanılır; Yüce Allah'ın: { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ } “Mûsâ'ya emri vahyedip bildirdiğimizde sen batı tarafında değildin” âyetinde olduğu gibi. Kaza kelimesi bu anlamlara ihtimalli olduğuna göre, günahların Allah'ın kazası ile olduğunu mutlak bir ifadeyle söylemek caiz değildir. Çünkü bununla emir kastedilirse, bunun caiz olmadığı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; zira Yüce Allah günahları emretmemiştir,
فَإِنَّهُ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ. وَقَالَ زَكَرِيَّا بْنُ سَلَّامٍ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى الْحَسَنِ فَقَالَ إِنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا. فَقَالَ: إِنَّكَ قَدْ عَصَيْتَ رَبَّكَ وَبَانَتْ مِنْكَ. فَقَالَ الرَّجُلُ: قَضَى اللَّهُ ذَلِكَ عَلَيَّ! فَقَالَ الْحَسَنُ وَكَانَ فَصِيحًا: مَا قَضَى اللَّهُ ذَلِكَ أَيْ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ:" وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ". الثَّانِيَةُ- أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِعِبَادَتِهِ وَتَوْحِيدِهِ، وَجَعَلَ بِرَّ الْوَالِدَيْنِ مَقْرُونًا بِذَلِكَ، كَمَا قَرَنَ شُكْرَهُمَا بِشُكْرِهِ فَقَالَ:" وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً". وَقَالَ:" أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ ". وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ النَّبِيَّ ﷺ أَيُّ الْعَمَلِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ ﷿؟ قَالَ:" الصَّلَاةُ عَلَى وَقْتِهَا" قَالَ: ثُمَّ أَيُّ؟ قَالَ:" ثُمَّ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ" قَالَ ثُمَّ أَيُّ؟ قَالَ:" الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ" فَأَخْبَرَ ﷺ أَنَّ بِرَّ الْوَالِدَيْنِ أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ بَعْدَ الصَّلَاةِ الَّتِي هِيَ أَعْظَمُ دَعَائِمِ الْإِسْلَامِ. وَرَتَّبَ ذَلِكَ" بِثُمَّ" الَّتِي تُعْطِي التَّرْتِيبَ وَالْمُهْلَةَ. الثَّالِثَةُ- مِنَ الْبِرِّ بِهِمَا وَالْإِحْسَانِ إِلَيْهِمَا أَلَّا يَتَعَرَّضَ لِسَبِّهِمَا وَلَا يَعُقَّهُمَا، فَإِنَّ ذَلِكَ مِنَ الْكَبَائِرِ بِلَا خِلَافٍ، وَبِذَلِكَ وَرَدَتِ السُّنَّةُ الثَّابِتَةُ، فَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" إِنَّ مِنَ الْكَبَائِرِ شَتْمَ الرَّجُلِ وَالِدَيْهِ" قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَهَلْ يَشْتُمُ الرَّجُلُ وَالِدَيْهِ؟ قَالَ" نَعَمْ. يَسُبُّ الرَّجُلُ أَبَا الرَّجُلِ فَيَسُبُّ أَبَاهُ وَيَسُبُّ أُمَّهُ فَيَسُبُّ أُمَّهُ". الرَّابِعَةُ- عُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ مُخَالَفَتُهُمَا فِي أَغْرَاضِهِمَا الْجَائِزَةِ لَهُمَا، كَمَا أَنَّ بِرَّهُمَا مُوَافَقَتُهُمَا عَلَى أَغْرَاضِهِمَا. وَعَلَى هَذَا إِذَا أَمَرَا أَوْ أَحَدُهُمَا وَلَدَهُمَا بِأَمْرٍ وَجَبَتْ طَاعَتُهُمَا فِيهِ، إِذَا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الْأَمْرُ مَعْصِيَةً، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ الْمَأْمُورُ بِهِ مِنْ قَبِيلِ الْمُبَاحِ فِي أَصْلِهِ، وَكَذَلِكَ إِذَا كَانَ مِنْ قَبِيلِ الْمَنْدُوبِ. وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ النَّاسِ إِلَى أَنَّ أَمْرَهُمَا بِالْمُبَاحِ يُصَيِّرُهُ فِي حَقِّ الْوَلَدِ مَنْدُوبًا إِلَيْهِ وَأَمْرَهُمَا بِالْمَنْدُوبِ يَزِيدُهُ تأكيدا في ندبيته.
Çünkü O, hayâsızlığı emretmez. Zekeriyyâ b. Sellâm şöyle demiştir: Bir adam el-Hasan'a gelip karısını üç talakla boşadığını söyledi. [el-Hasan]: "Sen Rabbine isyan etmişsin, o da senden [kesin olarak] ayrılmıştır" dedi. Adam: "Bunu bana Allah kaza etti (yazdı)!" deyince, fasih [bir dile sahip] olan el-Hasan şöyle dedi: "Allah bunu kaza etmedi; yani Allah bunu emretmedi." ve şu ayeti okudu: { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi emretti.” İkincisi: Allah Sübhânehu kendisine ibadet edilmesini ve birliğini (tevhidini) emretmiş, ana babaya iyilik yapmayı da buna bitişik kılmıştır; nitekim onlara şükretmeyi de kendisine şükretmeye bitiştirerek şöyle buyurmuştur: { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi ve ana babaya iyi davranmanızı emretti.” Yine şöyle buyurmuştur: { أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ } “Bana ve ana babana şükret; dönüş ancak banadır.” Sahîh-i Buhârî'de Abdullah'tan şöyle rivayet edilmiştir: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hangi amel Allah Azze ve Celle'ye daha sevimlidir?» diye sordum. «Vaktinde kılınan namazdır» buyurdu. «Sonra hangisi?» dedim. «Sonra ana babaya iyilik yapmaktır» buyurdu. «Sonra hangisi?» dedim. «Allah yolunda cihattır» buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, ana babaya iyilik yapmanın İslâm'ın en büyük direği olan namazdan sonraki en faziletli amel olduğunu bildirmiş ve bunu sıra ve mühlet bildiren "sümme" (ثُمَّ / sonra) [edatı] ile sıralamıştır. Üçüncüsü: Onlara iyilik ve ihsanda bulunmanın bir gereği de onların sövülmesine yol açmamak ve onlara asi olmamaktır; zira bu, ittifakla büyük günahlardandır. Sâbit sünnet de bu şekilde vârid olmuştur. Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Amr'dan [rivayet edildiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kişinin ana babasına sövmesi büyük günahlardandır.» Dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü, kişi hiç ana babasına söver mi?" «Evet, bir kimse başkasının babasına söver, o da onun babasına söver; annesine söver, o da onun annesine söver» buyurdu. Dördüncüsü: Ana babaya isyan (ukûk), onların meşru olan isteklerine muhalefet etmektir; nitekim onlara iyilik (birr) de onların isteklerine uymaktır. Buna göre, ikisi veya ikisinden biri çocuklarına bir şey emrettiğinde -bu emir bir günah olmadığı takdirde- emredilen şey aslında mubah kabilinden olsa bile, onlara itaat etmek vâcip olur. Aynı şekilde mendup kabilinden olduğunda da durum böyledir. Bazı âlimler, ana babanın mubah bir şeyi emretmesinin o şeyi evlat hakkında mendup kıldığı, mendup olan bir şeyi emretmelerinin ise onun mendupluğunu daha da pekiştirdiği görüşüne varmışlardır.
الخامسة- روى الترمذي عن عُمَرَ قَالَ: كَانَتْ تَحْتِي امْرَأَةٌ أُحِبُّهَا، وَكَانَ أَبِي يَكْرَهُهَا فَأَمَرَنِي أَنْ أُطَلِّقَهَا فَأَبَيْتُ، فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ:" يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ طَلِّقِ امْرَأَتَكَ". قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. السَّادِسَةُ- رَوَى الصَّحِيحُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: مَنْ أَحَقُّ النَّاسَ بِحُسْنِ صَحَابَتِي؟ قَالَ:" أُمُّكَ" قَالَ: ثُمَّ مَنْ؟ قَالَ:" ثُمَّ أُمُّكَ" قَالَ: ثُمَّ مَنْ؟ قَالَ:" ثُمَّ أُمُّكَ" قَالَ: ثُمَّ مَنْ؟ قَالَ:" ثُمَّ أَبُوكَ". فَهَذَا الْحَدِيثُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَحَبَّةَ الْأُمِّ وَالشَّفَقَةَ عَلَيْهَا يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ ثَلَاثَةَ أَمْثَالِ مَحَبَّةِ الْأَبِ، لِذِكْرِ النَّبِيِّ ﷺ الْأُمَّ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَذِكْرِ الْأَبِ فِي الرَّابِعَةِ فَقَطْ. وَإِذَا تَوَصَّلَ هَذَا الْمَعْنَى شَهِدَ لَهُ الْعَيَانُ. وَذَلِكَ أَنَّ صُعُوبَةَ الْحَمْلِ وَصُعُوبَةَ الْوَضْعِ وَصُعُوبَةَ الرَّضَاعِ وَالتَّرْبِيَةِ تَنْفَرِدُ بِهَا الْأُمُّ دُونَ الْأَبِ، فَهَذِهِ ثَلَاثُ مَنَازِلَ يَخْلُو مِنْهَا الْأَبُ. وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لَهُ: إِنَّ أَبِي فِي بَلَدِ السُّودَانِ، وَقَدْ كَتَبَ إِلَيَّ أَنْ أَقْدُمَ عَلَيْهِ، وَأُمِّي تَمْنَعُنِي مِنْ ذَلِكَ، فَقَالَ: أَطِعْ أَبَاكَ، وَلَا تَعْصِ أُمَّكَ. فَدَلَّ قَوْلُ مَالِكٍ هَذَا أَنَّ بِرَّهُمَا مُتَسَاوٍ عِنْدَهُ. وَقَدْ سُئِلَ اللَّيْثُ عَنْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَأَمَرَهُ بِطَاعَةِ الْأُمِّ، وَزَعَمَ أَنَّ لَهَا ثُلُثَيِ الْبِرِّ. وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لَهَا ثَلَاثَةَ أَرْبَاعِ الْبِرِّ، وَهُوَ الْحُجَّةُ عَلَى مَنْ خَالَفَ. وَقَدْ زَعَمَ الْمُحَاسِبِيُّ فِي (كِتَابِ الرِّعَايَةِ) لَهُ أَنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ لِلْأُمِّ ثَلَاثَةَ أَرْبَاعِ الْبِرِّ وَلِلْأَبِ الرُّبْعُ، عَلَى مُقْتَضَى حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّابِعَةُ- لَا يَخْتَصُّ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ بِأَنْ يَكُونَا مُسْلِمَيْنِ، بَلْ إِنْ كَانَا كَافِرَيْنِ يَبَرُّهُمَا وَيُحْسِنُ إِلَيْهِمَا إِذَا كَانَ لَهُمَا عَهْدٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ ". وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنْ أَسْمَاءَ قَالَتْ: قَدِمَتْ أُمِّي وَهِيَ مُشْرِكَةٌ فِي عَهْدِ قُرَيْشٍ وَمُدَّتِهِمْ إِذْ عَاهَدُوا النَّبِيَّ ﷺ مَعَ أَبِيهَا، فَاسْتَفْتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَقُلْتُ: إِنَّ أُمِّي قَدِمَتْ وَهِيَ رَاغِبَةٌ أَفَأَصِلُهَا؟ قَالَ:" نَعَمْ صِلِي أمك".
Beşincisi: Tirmizî, [İbn] Ömer'den [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: "Nikâhım altında sevdiğim bir kadın vardı; babam ise onu sevmiyor ve onu boşamamı emrediyordu. Ben de [bunu yapmaktan] kaçındım. Durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e arz ettim. Bunun üzerine: «Ey Abdullah b. Ömer! Eşini boşa» buyurdu." [Tirmizî]: "Bu hadis hasen sahihtir" demiştir. Altıncısı: Sahîh [el-Buhârî ve Müslim], Ebû Hüreyre'den [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir adam gelip: "İnsanlar arasında güzel muameleme en layık olan kimdir?" diye sordu. «Annendir» buyurdu. "Sonra kimdir?" dedi. «Sonra annendir» buyurdu. "Sonra kimdir?" dedi. «Sonra annendir» buyurdu. "Sonra kimdir?" dedi. «Sonra babandır» buyurdu. Bu hadis, anneye gösterilecek sevgi ve şefkatin, babaya gösterilecek sevginin üç katı olması gerektiğine delalet eder; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem anneyi üç defa, babayı ise sadece dördüncüsünde zikretmiştir. Bu manaya ulaşıldığında gözlem de buna şahitlik eder. Çünkü hamileliğin meşakkati, doğumun meşakkati, emzirme ve yetiştirmenin meşakkati babaya değil, sadece anneye mahsustur. İşte bunlar babanın dâhil olmadığı üç merhaledir. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre bir adam ona: "Babam Sûdan beldesindedir ve yanına gitmem için bana mektup yazdı; annem ise buna engel oluyor" demiştir. Bunun üzerine [İmam Mâlik]: "Babana itaat et, annene de isyan etme/karşı gelme" demiştir. Mâlik'in bu sözü, onun nezdinde her ikisine yapılacak iyiliğin eşit olduğuna delalet etmiştir. Leys'e de bu mesele sorulmuş; o ise anneye itaat edilmesini emretmiş ve iyiliğin üçte ikisinin anneye ait olduğunu savunmuştur. Ebû Hüreyre hadisi ise iyiliğin dörtte üçünün anneye ait olduğuna delalet etmektedir ve muhalif olan kimseye karşı delil de budur. Nitekim el-Muhâsibî de (Kitâbü'r-Riâye) adlı eserinde, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'ın hadisi gereğince iyiliğin dörtte üçünün anneye, dörtte birinin ise babaya ait olduğu hususunda âlimler arasında ihtilaf bulunmadığını ileri sürmüştür. Doğrusunu Allah bilir. Yedincisi: Anne babaya iyilik etmek onların Müslüman olması şartına bağlı değildir; bilakis kâfir bile olsalar, şayet bir ahitleri varsa onlara iyilik ve ihsanda bulunulur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ } “Allah, din konusunda sizinle savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayan kimselere iyilik etmenizi yasaklamaz”. Sahîh-i Buhârî'de Esmâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: "Kureyş'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile muahede yaptığı ahit ve mütareke döneminde annem, babasıyla birlikte müşrik olduğu halde geldi. Ben de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e fetva sorup: 'Annem [bana] arzu duyarak (yakınlık umarak) geldi; onunla sıla-i rahimde bulunayım mı?' dedim. «Evet, annenle sıla-i rahimde bulun» buyurdu."
وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ أَسْمَاءَ قَالَتْ: أَتَتْنِي أُمِّي رَاغِبَةً فِي عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ فَسَأَلْتُ النَّبِيَّ ﷺ أأصلها؟ قال:" نعم". قال ابن عينية: فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ فِيهَا:" لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ" الْأَوَّلُ مُعَلَّقٌ وَالثَّانِي مُسْنَدٌ. الثَّامِنَةُ- مِنَ الْإِحْسَانِ إِلَيْهِمَا وَالْبِرِّ بِهِمَا إِذَا لَمْ يَتَعَيَّنِ الْجِهَادُ أَلَّا يُجَاهَدَ إِلَّا بِإِذْنِهِمَا. رَوَى الصَّحِيحُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ يَسْتَأْذِنُهُ فِي الْجِهَادِ فَقَالَ:" أَحَيٌّ وَالِدَاكَ"؟ قَالَ نَعَمْ. قَالَ:" فَفِيهِمَا فَجَاهِدْ". لَفْظُ مُسْلِمٍ. فِي غَيْرِ الصَّحِيحِ قَالَ: نَعَمْ، وَتَرَكْتُهُمَا يَبْكِيَانِ. قَالَ:" اذْهَبْ فَأَضْحِكْهُمَا كَمَا أَبْكَيْتَهُمَا". وَفِي خَبَرٍ آخَرَ أَنَّهُ قَالَ:" نَوْمُكَ مَعَ أَبَوَيْكَ عَلَى فِرَاشِهِمَا يُضَاحِكَانِكَ وَيُلَاعِبَانِكَ أَفْضَلُ لَكَ مِنَ الْجِهَادِ مَعِي". ذَكَرَهُ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ. وَلَفْظُ الْبُخَارِيِّ فِي كِتَابِ بِرِّ الْوَالِدَيْنِ: أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ يُبَايِعُهُ عَلَى الْهِجْرَةِ، وَتَرَكَ أَبَوَيْهِ يَبْكِيَانِ فَقَالَ:" ارْجِعْ إِلَيْهِمَا فَأَضْحِكْهُمَا كَمَا أَبْكَيْتَهُمَا". قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: فِي هَذَا الْحَدِيثِ النَّهْيُ عَنِ الْخُرُوجِ بِغَيْرِ إِذْنِ الْأَبَوَيْنِ مَا لَمْ يَقَعِ النَّفِيرُ، فَإِذَا وَقَعَ وَجَبَ الْخُرُوجُ عَلَى الْجَمِيعِ. وَذَلِكَ بَيِّنٌ فِي حَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَ جَيْشَ الْأُمَرَاءِ ... ، فَذَكَرَ قِصَّةَ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ وَجَعْفَرِ بْنِ أبى طالب وابن رواحة وأن منادى وسول اللَّهِ ﷺ نَادَى بَعْدَ ذَلِكَ: أَنَّ الصَّلَاةَ جَامِعَةٌ، فَاجْتَمَعَ النَّاسُ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ:" أَيُّهَا النَّاسُ، اخْرُجُوا فَأَمِدُّوا إِخْوَانَكُمْ وَلَا يَتَخَلَّفَنَّ أَحَدٌ" فَخَرَجَ النَّاسُ مُشَاةً وَرُكْبَانًا فِي حَرٍّ شَدِيدٍ. فَدَلَّ قَوْلُهُ:" اخْرُجُوا فَأَمِدُّوا إِخْوَانَكُمْ" أَنَّ الْعُذْرَ فِي التخلف عن الجهاد إنما هما لَمْ يَقَعِ النَّفِيرُ، مَعَ قَوْلِهِ ﵇:" فَإِذَا اسْتُنْفِرْتُمْ فَانْفِرُوا". قُلْتُ: وَفِي هَذِهِ الْأَحَادِيثِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمَفْرُوضَ أَوِ الْمَنْدُوبَاتِ مَتَى اجْتَمَعَتْ قُدِّمَ الْأَهَمُّ مِنْهَا. وَقَدِ اسْتَوْفَى هَذَا الْمَعْنَى الْمُحَاسِبِيُّ فِي كِتَابِ الرِّعَايَةِ. التَّاسِعَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي الْوَالِدَيْنِ الْمُشْرِكَيْنِ هَلْ يَخْرُجُ بِإِذْنِهِمَا إِذَا كَانَ الْجِهَادُ مِنْ فَرَوْضِ الْكِفَايَةِ، فَكَانَ الثَّوْرِيُّ يَقُولُ: لَا يَغْزُو إِلَّا بِإِذْنِهِمَا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: له أن يغزو
Ayrıca Esmâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: "Annem, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde [benden iyilik] umarak bana geldi. Ben de Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onunla sıla-i rahimde bulunayım [ona iyilik edeyim] mi?' diye sordum. «Evet» buyurdu." İbn Uyeyne: "Bunun üzerine Allah Azze ve Celle onun hakkında: { لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ } “Allah, din konusunda sizinle savaşmayanlara...” [ayetini] indirdi" demiştir. Birincisi muallak, ikincisi ise müsneddir. Sekizincisi: Cihad [herkese] farz-ı ayn olmadıkça, anne babaya ihsanda bulunmanın ve iyilik etmenin [bir gereği de] ancak onların izniyle cihada çıkılmasıdır. Sahîh'te Abdullah b. Amr'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelerek cihada çıkmak için kendisinden izin istedi. [Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Anne baban hayatta mı?» buyurdu. Adam: "Evet" dedi. [Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «O halde onlar(a hizmet) hususunda cihad et!» buyurdu. Bu, Müslim'in lafzıdır. Sahîh dışındaki rivayetlerde ise adam: "Evet, fakat ikisini de ağlar halde bıraktım" dedi. [Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Git ve onları ağlattığın gibi güldür» buyurdu. Başka bir rivayette de şöyle buyurmuştur: «Anne babanla birlikte onların yatağında yatıp onların seni güldürmesi ve seninle oynaşması, senin için benimle birlikte cihad etmenden daha hayırlıdır.» Bunu İbn Huveyzimendâd zikretmiştir. Buhârî'nin *Kitâbü Birri'l-Vâlideyn*'deki lafzı ise şöyledir: Bize Ebû Nuaym anlattı, bize Süfyân, Atâ b. es-Sâib'den, o babasından, o da Abdullah b. Amr'dan nakletti; o şöyle demiştir: Bir adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hicret üzerine biat etmek üzere geldi ve anne babasını ağlar halde bırakmıştı. Bunun üzerine: «Onlara dön ve onları ağlattığın gibi güldür» buyurdu. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Bu hadiste, umumi seferberlik (nefîr) vuku bulmadığı müddetçe anne babanın izni olmaksızın [cihada] çıkmanın nehyedildiği [anlaşılmaktadır]. Umumi seferberlik vuku bulduğunda ise herkese sefere çıkmak vacip olur. Bu durum, Ebû Katâde'nin Rasûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem 'Ümerâ Ordusu'nu' (Mûte ordusunu) gönderdiğine dair hadisinde açıktır..." Ardından Zeyd b. Hârise, Ca'fer b. Ebî Tâlib ve İbn Revâha'nın kıssasını zikretti ve bundan sonra Rasûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem çağırıcısının: "Namaz toplayıcıdır (namaz için toplanın)!" diye nida ettiğini, insanların toplandığını, [Rasûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem] Allah'a hamd ve senâ edip sonra şöyle buyurduğunu aktardı: «Ey insanlar! Çıkın ve kardeşlerinize yardım edin, hiç kimse geride kalmasın!» Bunun üzerine insanlar şiddetli bir sıcakta yaya ve binitli olarak çıktılar. Rasûlullah'ın: «Çıkın ve kardeşlerinize yardım edin» buyruğu, cihaddan geri kalma mazeretinin ancak umumi seferberlik vuku bulmadığı sürece geçerli olduğuna delalet etmiştir; nitekim onun aleyhisselâm: «Seferberliğe çağrıldığınızda hemen savaşa çıkın» buyruğu da bunu teyit etmektedir. Ben de derim ki: Bu hadislerde, farzlar veya menduplar bir araya geldiğinde bunlardan daha önemli olanın öne alınacağına delil vardır. el-Muhâsibî bu konuyu *Kitâbü'r-Riâye* adlı eserinde etraflıca açıklamıştır. Dokuzuncusu: Cihad farz-ı kifâye olduğunda, müşrik olan anne babanın izniyle mi [cihada] çıkılacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Sevrî: "Ancak onların izniyle savaşa çıkar" derdi. Şâfiî ise: "Onların izni olmaksızın da savaşa çıkabilir" demiştir.
بِغَيْرِ إِذْنِهِمَا. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَالْأَجْدَادُ آبَاءٌ، وَالْجَدَّاتُ أُمَّهَاتٌ فَلَا يَغْزُو الْمَرْءُ إِلَّا بِإِذْنِهِمْ، وَلَا أَعْلَمُ دَلَالَةً تُوجِبُ ذَلِكَ لِغَيْرِهِمْ مِنَ الْأُخُوَّةِ وَسَائِرِ الْقِرَابَاتِ. وَكَانَ طَاوُسٌ يَرَى السَّعْيَ عَلَى الْأَخَوَاتِ أَفْضَلَ مِنَ الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ﷿. الْعَاشِرَةُ- مِنْ تَمَامِ بِرِّهِمَا صِلَةُ أَهْلِ وُدِّهِمَا، فَفِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" إِنَّ مِنْ أبر صِلَةُ الرَّجُلِ أَهْلَ وُدِّ أَبِيهِ بَعْدَ أَنْ يُوَلِّيَ". وَرَوَى أَبُو أُسَيْدٍ وَكَانَ بَدْرِيًّا قَالَ: كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ جَالِسًا فَجَاءَهُ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَلْ بَقِيَ مِنْ بِرِّ وَالِدِيَّ من بعد موتهما شي أَبِرُّهُمَا بِهِ؟ قَالَ:" نَعَمْ. الصَّلَاةُ عَلَيْهِمَا وَالِاسْتِغْفَارُ لَهُمَا وَإِنْفَاذُ عَهْدِهِمَا بَعْدَهُمَا وَإِكْرَامُ صَدِيقِهِمَا وَصِلَةُ الرَّحِمِ الَّتِي لَا رَحِمَ لَكَ إِلَّا مِنْ قِبَلِهِمَا فَهَذَا الَّذِي بَقِيَ عَلَيْكَ". وَكَانَ ﷺ يُهْدِي لِصَدَائِقِ خَدِيجَةَ بِرًّا بِهَا وَوَفَاءً لَهَا وَهِيَ زَوْجَتُهُ، فَمَا ظَنَّكَ بِالْوَالِدَيْنِ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما) خَصَّ حَالَةَ الْكِبَرِ لِأَنَّهَا الْحَالَةُ الَّتِي يَحْتَاجَانِ فِيهَا إِلَى بِرِّهِ لِتَغَيُّرِ الْحَالِ عَلَيْهِمَا بِالضَّعْفِ وَالْكِبَرِ، فَأُلْزِمَ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ مِنْ مُرَاعَاةِ أَحْوَالِهِمَا أَكْثَرَ مِمَّا أُلْزِمَهُ مِنْ قَبْلُ، لِأَنَّهُمَا فِي هَذِهِ الْحَالَةِ قَدْ صَارَا كَلًّا عَلَيْهِ، فَيَحْتَاجَانِ أَنْ يَلِيَ مِنْهُمَا فِي الْكِبَرِ مَا كَانَ يَحْتَاجُ فِي صِغَرِهِ أَنْ يَلِيَا مِنْهُ، فَلِذَلِكَ خَصَّ هَذِهِ الْحَالَةَ بِالذِّكْرِ. وَأَيْضًا فَطُولُ الْمُكْثِ لِلْمَرْءِ يُوجِبُ الِاسْتِثْقَالَ لِلْمَرْءِ عَادَةً وَيَحْصُلُ الْمَلَلُ وَيَكْثُرُ الضَّجَرُ فَيَظْهَرُ غَضَبُهُ عَلَى أَبَوَيْهِ وَتَنْتَفِخُ لَهُمَا أَوْدَاجُهُ، وَيَسْتَطِيلُ عَلَيْهِمَا بِدَالَّةِ الْبُنُوَّةِ وَقِلَّةِ الدِّيَانَةِ، وَأَقَلُّ الْمَكْرُوهِ مَا يُظْهِرُهُ بِتَنَفُّسِهِ الْمُتَرَدِّدِ مِنَ الضَّجَرِ. وَقَدْ أُمِرَ أَنْ يُقَابِلَهُمَا بِالْقَوْلِ الْمَوْصُوفِ بِالْكَرَامَةِ، وَهُوَ السَّالِمُ عَنْ كُلِّ عَيْبٍ فَقَالَ:" فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَلا تَنْهَرْهُما وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً". رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ الله ﷺ:" رَغِمَ أَنْفُهُ رَغِمَ أَنْفُهُ رَغِمَ أَنْفُهُ" قِيلَ: مَنْ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ:" مَنْ أَدْرَكَ وَالِدَيْهِ عِنْدَ الْكِبَرِ أَحَدَهُمَا أَوْ كِلَيْهِمَا ثُمَّ لَمْ يَدْخُلِ الْجَنَّةَ". وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي كِتَابِ الْوَالِدَيْنِ: حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:
İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Dedeler de baba, nineler de annedir; kişi ancak onların izniyle savaşa çıkar. Kardeşler ve diğer akrabalar hakkında bunu zorunlu kılan bir delil bilmiyorum. Tâvûs ise kız kardeşlerin geçimini sağlamak için çabalamayı Allah Azze ve Celle yolunda cihaddan daha faziletli görürdü. Onuncusu: Onlara yapılacak iyiliğin tam hali, sevdikleri kimselerle irtibatı sürdürmektir. Sahîh'te İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre: Resûlullah'ın ﷺ şöyle buyurduğunu işittim: "İyiliğin en üstünü, kişinin babası vefat ettikten sonra babasının sevdiği kimselerle ilişkisini sürdürmesidir." Bedir ehlinden olan Ebû Useyd'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Peygamber'in ﷺ yanında oturuyordum; Ensâr'dan bir adam gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, vefatlarından sonra ana babama yapabileceğim herhangi bir iyilik kaldı mı?" dedi. Peygamber: "Evet; onlara dua etmek, onlar için istiğfarda bulunmak, vefatlarından sonra ahitlerini yerine getirmek, dostlarına ikramda bulunmak ve ancak onlar vesilesiyle var olan akrabalık bağını gözetmektir; işte senin üzerinde kalan vazifeler bunlardır" buyurdu. Resûlullah ﷺ eşi olduğu halde Hatice'ye bir vefa ve iyilik olarak onun arkadaşlarına hediyeler gönderirdi; ya ana babaya yapılacak olanı var sen düşün! On birincisi: Yüce Allah'ın: { إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما } “Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlanırsa” kavli: Yaşlılık hâlini özellikle zikretmiştir; çünkü yaşlılık ve zaaf sebebiyle durumları değiştiğinden onun iyiliğine en muhtaç oldukları durum bu durumdur. Bu hâlde onların durumlarını gözetmek, daha önce üzerine vacip olandan daha fazla kendisine yüklenmiştir; zira bu durumda onlar artık onun üzerine bir yük olmuşlardır; çocukluğunda onların kendisine bakmasına ne kadar muhtaç idiyse yaşlılıklarında da onların kendisine bakmasına öyle muhtaçtırlar; işte bu sebeple bu hâli zikre tahsis etmiştir. Ayrıca kişinin uzun süre kalması âdeten insana ağırlık verir, bıkkınlık hâsıl olur ve can sıkıntısı artar; böylece ana babasına karşı öfkesi belirir, boyun damarları kabarır, evlatlık nazlanması ve dindarlığının azlığı sebebiyle onlara karşı büyüklenir; nahoş davranışların en hafifi ise can sıkıntısından ötürü iç çekip nefes vermesidir. Halbuki o, kusursuz ve her türlü ayıptan uzak kerim bir söz ile onlara muamele etmekle emrolunarak: { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَلا تَنْهَرْهُما وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً } “Kendilerine 'öf!' bile deme; onları azarlama; ikisine de güzel ve tatlı söz söyle” buyrulmuştur. Müslim, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ: "Burnu yere sürtülsün, burnu yere sürtülsün, burnu yere sürtülsün!" buyurdu. "Kimin ey Allah'ın Resûlü?" denildi. O da: "Ana babasından birinin yahut her ikisinin yaşlılığına yetişip de sonra cennete giremeyen kimsenin!" buyurdu. Buhârî Kitâbu'l-Vâlideyn'de şöyle demiştir: Bize Müsedded anlattı, bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, bize Abdurrahman b. İshak, Ebû Saîd el-Makburî'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den ﷺ rivayet etti; şöyle buyurdu:
" رَغِمَ أَنْفُ رَجُلٍ ذُكِرْتُ عِنْدَهُ فَلَمْ يُصَلِّ عَلَيَّ. رَغِمَ أَنْفُ رَجُلٍ أَدْرَكَ أَبَوَيْهِ عِنْدَ الْكِبَرِ أَوْ أَحَدَهُمَا فَلَمْ يُدْخِلَاهُ الْجَنَّةَ. وَرَغِمَ أَنْفُ رَجُلٍ دَخَلَ عَلَيْهِ رَمَضَانُ ثُمَّ انْسَلَخَ قَبْلَ أَنْ يُغْفَرَ لَهُ". حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي أويس حدثنا أَخِي عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلَالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بى هِلَالٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ السَّالِمِيِّ عَنْ أَبِيهِ ﵁ قَالَ: إِنَّ كَعْبَ بْنَ عُجْرَةَ ﵁ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" أَحْضِرُوا الْمِنْبَرَ" فَلَمَّا خَرَجَ رَقِيَ (إِلَى) الْمِنْبَرِ، فَرَقِيَ فِي أَوَّلِ دَرَجَةٍ مِنْهُ قَالَ آمِينَ ثُمَّ رَقِيَ فِي الثَّانِيَةِ فَقَالَ آمِينَ ثُمَّ لَمَّا رَقِيَ فِي الثَّالِثَةِ قَالَ آمِينَ، فَلَمَّا فَرَغَ وَنَزَلَ مِنَ الْمِنْبَرِ قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَقَدْ سَمِعْنَا مِنْكَ الْيَوْمَ شَيْئًا مَا كُنَّا نَسْمَعُهُ مِنْكَ؟ قَالَ:" وَسَمِعْتُمُوهُ"؟ قُلْنَا نَعَمْ. قَالَ:" إِنَّ جِبْرِيلَ ﵇ اعْتَرَضَ قَالَ: بَعُدَ مَنْ أَدْرَكَ رَمَضَانَ فَلَمْ يُغْفَرْ لَهُ فَقُلْتُ آمِينَ فَلَمَّا رَقَيْتُ فِي الثَّانِيَةِ قَالَ بَعُدَ مَنْ ذُكِرْتُ عِنْدَهُ فَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْكَ فَقُلْتُ آمِينَ فَلَمَّا رَقِيَتُ فِي الثَّالِثَةِ قَالَ بَعُدَ مَنْ أَدْرَكَ عِنْدَهُ أَبَوَاهُ الْكِبَرَ أَوْ أَحَدُهُمَا فَلَمْ يُدْخِلَاهُ الْجَنَّةَ قُلْتُ آمِينَ". حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ وَرْدَانَ سَمِعْتُ أَنَسًا ﵁ يَقُولُ: ارْتَقَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى الْمِنْبَرِ دَرَجَةً فَقَالَ آمِينَ ثُمَّ ارْتَقَى دَرَجَةً فَقَالَ آمِينَ ثُمَّ ارْتَقَى الدَّرَجَةَ الثَّالِثَةَ فَقَالَ آمِينَ، ثُمَّ اسْتَوَى وَجَلَسَ فَقَالَ أَصْحَابُهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، عَلَامَ أَمَّنْتَ؟ قَالَ:" أَتَانِي جِبْرِيلُ ﵇ فَقَالَ رَغِمَ أَنْفُ مَنْ ذكرت عنده فلم يصل عليك فقلت آمين وَرَغِمَ أَنْفُ مَنْ أَدْرَكَ أَبَوَيْهِ أَوْ أَحَدَهُمَا فَلَمْ يَدْخُلِ الْجَنَّةَ فَقُلْتُ آمِينَ" الْحَدِيثَ. فَالسَّعِيدُ الَّذِي يُبَادِرُ اغْتِنَامَ فُرْصَةِ بِرِّهِمَا لِئَلَّا تَفُوتُهُ بِمَوْتِهِمَا فَيَنْدَمَ عَلَى ذَلِكَ. وَالشَّقِيُّ مَنْ عَقَّهُمَا، لَا سِيَّمَا مَنْ بَلَغَهُ الْأَمْرُ بِبِرِّهِمَا. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ أَيْ لَا تَقُلْ لَهُمَا مَا يَكُونُ فِيهِ أَدْنَى تَبَرُّمٍ. وَعَنْ أَبِي رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيِّ قَالَ: الْأُفُّ الْكَلَامُ الْقَذِعُ الرَّدِيءُ الْخَفِيُّ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ إِذَا رَأَيْتَ مِنْهُمَا فِي حَالِ الشَّيْخِ الْغَائِطَ وَالْبَوْلَ الَّذِي رَأَيَاهُ مِنْكَ فِي الصِّغَرِ فَلَا تَقْذَرْهُمَا وَتَقُولَ أُفٍّ. وَالْآيَةُ أَعَمُّ مِنْ هَذَا. وَالْأُفُّ وَالتُّفُّ وَسَخُ الْأَظْفَارِ. وَيُقَالُ لِكُلِّ
"Yanında anıldığım halde bana salât getirmeyen adamın burnu yere sürtülsün! Ana babasının yahut onlardan birinin yaşlılığına yetişip de onu cennete sokamadıkları adamın burnu yere sürtülsün! Üzerine ramazan ayı girip de bağışlanmadan çıkan adamın burnu yere sürtülsün!" Bize İbn Ebî Üveys anlattı, bize kardeşim Süleymân b. Bilâl'den, o Muhammed b. Hilâl'den, o Sa'd b. İshak b. Ka'b b. Ucre es-Sâlimî'den, o da babasından radıyallâhu anh anlattı: Ka'b b. Ucre radıyallâhu anh dedi ki: Peygamber ﷺ: "Minberi yaklaştırın!" buyurdu. Dışarı çıkınca minbere çıktı; birinci basamağına çıktığında "Âmîn" dedi, ikinci basamağına çıktığında "Âmîn" dedi, üçüncü basamağına çıktığında ise "Âmîn" dedi. Minberden inip bitirince: "Ey Allah'ın Resûlü, bugün senden daha önce hiç işitmediğimiz bir şey işittik?" dedik. O da: "İşittiniz mi?" dedi. "Evet" dedik. Şöyle buyurdu: "Cibrîl aleyhisselâm karşıma çıkıp: 'Ramazana erişip de bağışlanmayan kimse uzak olsun!' dedi; ben de 'Âmîn' dedim. İkinci basamağa çıktığımda: 'Yanında anıldığın halde sana salât getirmeyen kimse uzak olsun!' dedi; ben de 'Âmîn' dedim. Üçüncü basamağa çıktığımda ise: 'Yanında ana babası yahut onlardan biri yaşlılığa eriştiği halde onu cennete sokamayan kimse uzak olsun!' dedi; ben de 'Âmîn' dedim." Bize Ebû Nuaym anlattı, bize Seleme b. Verdân anlattı; Enes'in radıyallâhu anh şöyle dediğini işittim: Resûlullah ﷺ minberin bir basamağına çıktı ve "Âmîn" dedi, sonra diğer basamağa çıktı ve "Âmîn" dedi, sonra üçüncü basamağa çıktı ve "Âmîn" dedi; ardından dosdoğru oturunca ashabı: "Ey Allah'ın Resûlü, neye âmin dedin?" dediler. Şöyle buyurdu: "Bana Cibrîl aleyhisselâm gelip: 'Yanında anıldığın halde sana salât getirmeyen kimsenin burnu yere sürtülsün' dedi; ben de 'Âmîn' dedim. 'Ana babasına yahut onlardan birine yetişip de cennete giremeyen kimsenin burnu yere sürtülsün' dedi; ben de 'Âmîn' dedim..." hadisi nakletti. Bahtiyar kimse, ölümleriyle elden kaçıp da pişman olmasın diye onlara iyilik yapma fırsatını ganimet bilip acele edendir. Bedbaht kimse ise, bilhassa kendilerine iyilik emri ulaştığı halde onlara isyan eden kimsedir. On ikincisi: Yüce Allah'ın: { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ } “onlara 'öf!' bile deme” kavli, yani onlara içinde en küçük bir bıkkınlık bulunan bir şey söyleme demektir. Ebû Recâ el-Utâridî'den şöyle nakledilmiştir: Üff (الْأُفُّ), kaba, kötü ve gizli sözdür. Mücâhid ise şöyle demiştir: Manası; yaşlılıklarında onlardan, çocukluğunda onların senden gördüğü dışkı ve idrarı gördüğünde onlardan iğrenme ve 'öf' deme! Âyet bundan daha umumidir. "Üff" ve "tüff", tırnak kiridir. Bıkkınlık veren...
مَا يُضْجِرُ وَيُسْتَثْقَلُ: أُفٍّ لَهُ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: والتف أيضا الشيء الحقير. وقرى" أُفٍّ" منونا
...ve ağır gelen her şeye "üffun lehû" denilir. Ezherî şöyle demiştir: "Tüff" aynı zamanda hakir şeydir. Âyette "üffin" (أُفٍّ) tenvinli olarak...
مَخْفُوضٌ، كَمَا تُخْفَضُ الْأَصْوَاتُ وَتُنَوَّنُ، تَقُولُ: صَهٍ وَمَهٍ. وَفِيهِ عَشْرُ لُغَاتٍ: أَفَّ، وَأَفُّ، وَأَفِّ، وأفا وَأُفٌّ، وَأُفَّهْ، وَإِفْ لَكَ (بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ)، وَأُفْ (بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَتَسْكِينِ الْفَاءِ)، وَأُفًا (مُخَفَّفَةَ الْفَاءِ). وَفِي الْحَدِيثِ:" فَأَلْقَى طَرَفَ ثَوْبِهِ عَلَى أَنْفِهِ ثُمَّ قَالَ أُفٍّ أُفٍّ". قَالَ أَبُو بَكْرٍ: مَعْنَاهُ اسْتِقْذَارٌ لِمَا شَمَّ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَعْنَى أف الاحتقار والاستقلال، أخذ من الاف وَهُوَ الْقَلِيلُ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: أَصْلُهُ نَفْخُكَ الشَّيْءَ يَسْقُطُ عَلَيْكَ مِنْ رَمَادٍ وَتُرَابٍ وَغَيْرِ ذَلِكَ، وللمكان تريد إماطة شي لِتَقْعُدَ فِيهِ، فَقِيلَتْ هَذِهِ الْكَلِمَةُ لِكُلِّ مُسْتَثْقَلٍ. وَقَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ: الْأُفُّ وَسَخٌ بَيْنَ الْأَظْفَارِ، وَالتُّفُّ قُلَامَتُهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى أُفٍّ النَّتْنُ. وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: الْأُفُّ وَسَخُ الْأُذُنِ، وَالتُّفُّ وَسَخُ الْأَظْفَارِ، فَكَثُرَ اسْتِعْمَالُهُ حَتَّى ذُكِرَ فِي كُلِّ مَا يُتَأَذَّى بِهِ. وَرُوِيَ مِنْ حديث على بن أبى طالب وضي اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَوْ عَلِمَ اللَّهُ مِنَ الْعُقُوقِ شَيْئًا أَرْدَأَ مِنْ" أُفٍّ" لَذَكَرَهُ فَلْيَعْمَلِ الْبَارُّ مَا شَاءَ أَنْ يَعْمَلَ فَلَنْ يَدْخُلَ النَّارَ. وَلْيَعْمَلِ الْعَاقُّ مَا شَاءَ أَنْ يَعْمَلَ فَلَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ". قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَإِنَّمَا صَارَتْ قولة" أف" للأبوين أردأ شي لِأَنَّهُ رَفَضَهُمَا رَفْضَ كُفْرِ النِّعْمَةِ، وَجَحَدَ التَّرْبِيَةَ ورد الوصية التي أوصاه في التنزيل. و" أف" كلمة مقولة لكل شي مَرْفُوضٍ، وَلِذَلِكَ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِقَوْمِهِ:" أُفٍّ لَكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ " أَيْ رَفْضٌ لَكُمْ وَلِهَذِهِ الْأَصْنَامِ مَعَكُمْ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَنْهَرْهُما النَّهْرُ: الزَّجْرُ وَالْغِلْظَةُ. وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً أَيْ لَيِّنًا لَطِيفًا، مِثْلَ: يَا أَبَتَاهُ وَيَا أُمَّاهُ، مِنْ غَيْرِ أَنْ يُسَمِّيَهُمَا وَيُكَنِّيَهُمَا، قَالَ عَطَاءٌ. وَقَالَ ابْنُ الْبَدَّاحِ التُّجِيبِيُّ: قُلْتُ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ كُلُّ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ بِرِّ الْوَالِدَيْنِ قَدْ عَرَفْتُهُ إِلَّا قَوْلَهُ:" وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً" مَا هَذَا الْقَوْلُ الْكَرِيمُ؟ قَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ: قَوْلُ العبد المذنب السيد الْفَظِّ الْغَلِيظِ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ) هَذِهِ اسْتِعَارَةٌ فِي الشَّفَقَةِ وَالرَّحْمَةِ بِهِمَا وَالتَّذَلُّلُ لَهُمَا تَذَلُّلُ الرَّعِيَّةِ لِلْأَمِيرِ وَالْعَبِيدِ لِلسَّادَةِ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ سعيد بن
...mecrûr [olarak okunmuştur]. Tıpkı ses bildiren isimlerin mecrûr kılınıp tenvinlenmesi gibi; nitekim "sahin" (صَهٍ / sus) ve "mehin" (مَهٍ / çekil, dur) dersin. Bunda on lehçe / söyleyiş vardır: "effe" (أَفَّ), "effu" (أَفُّ), "effi" (أَفِّ), "effen" (أَفًّا), "uffün" (أُفٌّ), "uffeh" (أُفَّهْ), hemzenin kesresiyle "if leke" (إِفْ لَكَ), hemzenin zammesi ve fâ harfinin sükûnu ile "uf" (أُفْ) ve fâ'nın şeddesiz haliyle "ufen" (أُفًا). Hadiste şöyle geçmektedir: «فَأَلْقَى طَرَفَ ثَوْبِهِ عَلَى أَنْفِهِ ثُمَّ قَالَ أُفٍّ أُفٍّ» «Elbisesinin ucunu burnunun üzerine kapattı, ardından: 'Üff, üff!' dedi.» Ebû Bekir şöyle demiştir: Bunun manası kokladığı şeyi pis/iğrenç bulmaktır. Bazıları ise şöyle demiştir: "Üf" kelimesinin anlamı hakir görmek ve azımsamaktır; nitekim "az" anlamına gelen "el-iff" (الإفّ) kelimesinden türetilmiştir. el-Kutebî ise şöyle demiştir: Aslı, üzerine dökülen kül, toprak ve benzeri şeyleri üflemen veya oturmak istediğin bir yerdeki şeyi uzaklaştırmak istemendir; bundan ötürü bu kelime ağır/sıkıntı veren her şey için söylenir olmuştur. Ebû Amr b. el-Alâ: "'Uff', tırnaklar arasındaki kirdir; 'tüff' ise tırnak kırpıntısıdır." demiştir. Zeccâc: "'Üff'ün anlamı pis kokudur." demiştir. Asmaî ise: "'Uff' kulak kiri, 'tüff' ise tırnak kiridir; bu sebeple kullanımı yaygınlaşmış ve nihayet eziyet veren her şey hakkında kullanılır olmuştur." demiştir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın rivayet ettiği bir hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «لَوْ عَلِمَ اللَّهُ مِنَ الْعُقُوقِ شَيْئًا أَرْدَأَ مِنْ "أُفٍّ" لَذَكَرَهُ فَلْيَعْمَلِ الْبَارُّ مَا شَاءَ أَنْ يَعْمَلَ فَلَنْ يَدْخُلَ النَّارَ. وَلْيَعْمَلِ الْعَاقُّ مَا شَاءَ أَنْ يَعْمَلَ فَلَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ» «Eğer Allah, anne babaya itaatsizlikte 'öf' demekten daha kötü bir şey bilseydi onu mutlaka zikrederdi. Artık anne babasına iyilik eden dilediğini yapsın, asla cehenneme girmeyecektir; onlara isyan eden de dilediğini yapsın, asla cennete girmeyecektir.» Âlimlerimiz şöyle demiştir: Anne babaya 'öf' demek, sırf nankörlük ederek onları reddetmiş, terbiyelerini inkâr etmiş ve Kur'an'da Allah'ın kendisine emrettiği tavsiyeyi geri çevirmiş olduğu için en kötü şey olmuştur. 'Öf' kelimesi reddedilen her şey için söylenen bir ifadedir; nitekim İbrâhim de kavmine: { أُفٍّ لَكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Yuh olsun size ve Allah'tan başka taptıklarınıza!” demiştir; yani size de sizinle beraber bu putlara da red/lanet olsun demektir. On Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَلا تَنْهَرْهُما } “Onları azarlama!” buyruğudur. Nehr (النَّهْرُ): Azarlamak ve kaba/sert davranmaktır. { وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً } “Onlara güzel/saygılı söz söyle!” âyeti; yani onların isimlerini ve künyelerini söylemeksizin 'ey babacığım', 'ey anneciğim' gibi yumuşak ve nazik [sözler söyle], demiştir Atâ. İbnü'l-Beddâh et-Tücîbî şöyle demiştir: Saîd b. el-Müseyyeb'e: 'Kur'an'da anne babaya iyilikle ilgili geçen her şeyi anladım; ancak { وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً } “Onlara güzel söz söyle!” âyeti müstesna; bu güzel/kerîm söz nedir?' diye sordum. İbnü'l-Müseyyeb: 'Günahkâr bir kölenin, sert ve kaba efendisine söylediği sözdür.' dedi. On Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ } “Onlara merhametten dolayı tevazu kanadını indir!” buyruğudur. Bu, tıpkı Saîd b. el-Müseyyeb'in işaret ettiği gibi, halkın emîre, kölelerin de efendilerine boyun eğip tevazu göstermesi misali onlara şefkat ve merhamet göstermede ve karşılarında alçakgönüllü davranmada yapılmış bir istiaredir.
الْمُسَيَّبِ. وَضَرَبَ خَفْضَ الْجَنَاحِ وَنَصْبَهُ مَثَلًا لِجَنَاحِ الطَّائِرِ حِينَ يَنْتَصِبُ بِجَنَاحِهِ لِوَلَدِهِ. وَالذُّلُّ: هُوَ اللِّينُ. وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ بِضَمِّ الذَّالِ، مَنْ ذَلَّ يَذِلُّ ذُلًّا وَذِلَّةً وَمَذَلَّةً فَهُوَ ذَالٌّ وَذَلِيلٌ. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ" الذِّلُّ" بِكَسْرِ الذَّالِ، وَرُوِيَتْ عَنْ عَاصِمٍ، مِنْ قَوْلِهِمْ: دَابَّةٌ ذَلُولٌ بَيِّنَةُ الذُّلِّ. وَالذِّلُّ فِي الدَّوَابِّ الْمُنْقَادُ السَّهْلُ دُونَ الصَّعْبِ. فَيَنْبَغِي بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يَجْعَلُ الْإِنْسَانُ نَفْسَهُ مَعَ أَبَوَيْهِ فِي خَيْرِ ذِلَّةٍ، فِي أَقْوَالِهِ وَسَكَنَاتِهِ وَنَظَرِهِ، وَلَا يُحِدُّ إِلَيْهِمَا بَصَرَهُ فَإِنَّ تِلْكَ هِيَ نَظْرَةُ الْغَاضِبِ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- الْخِطَابُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ بِهِ أُمَّتُهُ، إِذْ لَمْ يَكُنْ لَهُ ﵇ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَبَوَانِ. وَلَمْ يُذْكَرِ الذُّلُّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ " وَذَكَرَهُ هنا بحسب عظم الحق وتأكيده. و" مِنَ" فِي قَوْلِهِ:" مِنَ الرَّحْمَةِ" لِبَيَانِ الْجِنْسِ، أَيْ إِنَّ هَذَا الْخَفْضَ يَكُونُ مِنَ الرَّحْمَةِ الْمُسْتَكِنَّةِ فِي النَّفْسِ، لَا بِأَنْ يَكُونَ ذَلِكَ اسْتِعْمَالًا. وَيَصِحُّ أَنْ يَكُونَ لِانْتِهَاءِ الْغَايَةِ، ثُمَّ أَمَرَ تَعَالَى عِبَادَهُ بِالتَّرَحُّمِ عَلَى آبَائِهِمْ وَالدُّعَاءِ لَهُمْ، وأن ترحهما كَمَا رَحِمَاكَ وَتَرْفُقَ بِهِمَا كَمَا رَفَقَا بِكَ، إِذْ وَلِيَاكَ صَغِيرًا جَاهِلًا مُحْتَاجًا فَآثَرَاكَ عَلَى أَنْفُسِهِمَا، وَأَسْهَرَا لَيْلَهُمَا، وَجَاعَا وَأَشْبَعَاكَ، وَتَعَرَّيَا وَكَسَوَاكَ، فَلَا تَجْزِيهِمَا إِلَّا أَنْ يَبْلُغَا مِنَ الْكِبَرِ الحد الذي كنت فيه من الصغر، فتلا مِنْهُمَا مَا وَلِيَا مِنْكَ، وَيَكُونُ لَهُمَا حِينَئِذٍ فَضْلُ التَّقَدُّمِ. قَالَ ﷺ:" لَا يَجْزِي وَلَدٌ وَالِدًا إِلَّا أَنْ يَجِدَهُ مَمْلُوكًا فَيَشْتَرِيَهُ فَيُعْتِقَهُ". وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ" مَرْيَمَ " الْكَلَامُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى (كَما رَبَّيانِي) خَصَّ التَّرْبِيَةَ بِالذِّكْرِ لِيَتَذَكَّرَ العبد شفقة الأبوين وتبعهما فِي التَّرْبِيَةِ، فَيَزِيدُهُ ذَلِكَ إِشْفَاقًا لَهُمَا وَحَنَانًا عَلَيْهِمَا، وَهَذَا كُلُّهُ فِي الْأَبَوَيْنِ الْمُؤْمِنَيْنِ. وَقَدْ نَهَى الْقُرْآنُ عَنْ الِاسْتِغْفَارِ لِلْمُشْرِكِينَ الْأَمْوَاتِ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى، كَمَا تَقَدَّمَ. وَذُكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ أَنَّ هَذَا كُلَّهُ مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ:" مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ- إِلَى قَوْلِهِ- أَصْحابُ الْجَحِيمِ" فَإِذَا كان والدا المسلم ذميين استعمل
...el-Müseyyeb['in sözünü tiksindirici bulmaktır]. Kanat indirmeyi ve kaldırmayı, yavrusunun üzerine kanadını geren kuşun kanadına misal kılmıştır. Zül (الذُّلُّ) ise yumuşak başlılık demektir. Cumhûrun kıraati zâl harfinin zammesiyle [ez-Zullu] şeklindedir; "zele-yezillu-zullen ve zilleten ve mezalleten" kökünden gelir ki faili zâl ve zelîldir. Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs ve Urve b. ez-Zübeyr ise zâl harfinin kesresiyle "ez-Zill" (الذِّلُّ) şeklinde okumuşlardır; bu kıraat Âsım'dan da rivayet edilmiştir. Bu da Arapların "uysallığı açık binek hayvanı" (دَابَّةٌ ذَلُولٌ بَيِّنَةُ الذِّلِّ) sözünden gelir. Hayvanlarda zill (ez-zill), huysuz ve serkeş değil, itaatkâr ve uysal demektir. Dolayısıyla bu ayetin hükmü gereğince insanın sözlerinde, duruş ve hareketlerinde ve bakışında anne babasına karşı tam bir tevazu ve boyun eğiş içinde bulunması, onlara gözünü dikip dik dik bakmaması gerekir; zira bu, öfkeli kimsenin bakışıdır. On Beşinci [Mesele]- Bu ayetteki hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; ancak bununla ümmeti kastedilmiştir. Zira o sırada [Peygamber] aleyhisselâm'ın anne ve babası [hayatta] değildi. Yüce Allah'ın { وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Sana uyan müminlere kanadını indir” kavlinde 'züll' (alçakgönüllülük) kelimesi zikredilmemişken, burada hakkın büyüklüğüne ve önemine binaen zikredilmiştir. Yüce Allah'ın { مِنَ الرَّحْمَةِ } “merhametten” buyruğundaki 'min' (مِنْ) harfi cins beyanı içindir; yani bu kanat indirme, yapmacık ve zoraki bir tutumla değil, nefiste yerleşik olan merhametten kaynaklanmalıdır. Gaye bildirmek (intihâ-i gâye) için olması da caizdir. Sonra Yüce Allah kullarına, anne babalarına merhamet etmelerini ve onlar için dua etmelerini emretmiştir; nitekim onlar seni küçük, aciz ve muhtaç bir haldeyken himaye edip büyüttükleri, seni kendilerine tercih ettikleri, geceleri uykusuz kaldıkları, kendileri aç kalıp seni doyurdukları, kendileri giymeyip seni giydirdikleri gibi sen de onlara merhamet edip şefkat gösteresin. Onların bu hakkını ancak, senin küçüklüğünde bulunduğun acziyet derecesine onların yaşlılık sebebiyle ulaşmaları ve senin de onların sana baktığı gibi onlara bakıp ilgilenmenle ödeyebilirsin; o durumda bile öncelik fazileti yine anne babaya aittir. [Nitekim] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا يَجْزِي وَلَدٌ وَالِدًا إِلَّا أَنْ يَجِدَهُ مَمْلُوكًا فَيَشْتَرِيَهُ فَيُعْتِقَهُ » «Hiçbir evlat, babasının hakkını ödeyemez; meğerki onu köle olarak bulup satın alsın da azat etsin.» Bu hadis ile ilgili açıklama Meryem Suresi'nde gelecektir. On Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın { كَما رَبَّيانِي } “Beni yetiştirdikleri gibi” buyruğunda hususi olarak terbiyeyi zikretmesi, kulun anne babasının şefkatini ve terbiye hususundaki emeklerini hatırlaması, bunun da onlara yönelik şefkat ve merhametini artırması içindir. Bütün bunlar mümin olan anne baba hakkındadır. Nitekim Kur'an, daha önce geçtiği üzere, akraba bile olsalar ölmüş müşrikler için mağfiret dilemeyi yasaklamıştır. İbn Abbâs ve Katâde'den rivayet edildiğine göre bütün bunlar, { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ ... أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “Cehennemlik oldukları anlaşıldıktan sonra, akraba bile olsalar müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışır” ayetiyle neshedilmiştir. Müslümanın anne babası zimmî iseler...
مَعَهُمَا مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ هَاهُنَا، إِلَّا التَّرَحُّمَ لَهُمَا بَعْدَ مَوْتِهِمَا عَلَى الْكُفْرِ، لِأَنَّ هَذَا وَحْدَهُ نُسِخَ بِالْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ. وَقِيلَ: لَيْسَ هَذَا مَوْضِعُ نَسْخٍ، فَهُوَ دُعَاءٌ بِالرَّحْمَةِ الدُّنْيَوِيَّةِ لِلْأَبَوَيْنِ الْمُشْرِكَيْنِ مَا دَامَا حَيَّيْنِ، كَمَا تَقَدَّمَ. أَوْ يَكُونُ عُمُومُ هَذِهِ الْآيَةِ خُصَّ بِتِلْكَ، لَا رَحْمَةِ الْآخِرَةِ، لَا سِيَّمَا وَقَدْ قِيلَ إِنَّ قَوْلَهُ:" وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما" نَزَلَتْ فِي سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، فَإِنَّهُ أَسْلَمَ، فَأَلْقَتْ أُمُّهُ نَفْسَهَا فِي الرَّمْضَاءِ مُتَجَرِّدَةً، فَذُكِرَ ذَلِكَ لسعد فعال: لِتَمُتْ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَقِيلَ: الْآيَةُ خَاصَّةً فِي الدُّعَاءِ لِلْأَبَوَيْنِ الْمُسْلِمَيْنِ. وَالصَّوَابُ أَنَّ ذَلِكَ عُمُومٌ كَمَا ذَكَرْنَا، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" مَنْ أَمْسَى مُرْضِيًا لِوَالِدَيْهِ وَأَصْبَحَ أَمْسَى وَأَصْبَحَ وَلَهُ بَابَانِ مَفْتُوحَانِ مِنَ الْجَنَّةِ وَإِنْ وَاحِدًا فَوَاحِدًا. وَمَنْ أَمْسَى وَأَصْبَحَ مُسْخِطًا لِوَالِدَيْهِ أَمْسَى وَأَصْبَحَ وَلَهُ بَابَانِ مَفْتُوحَانِ إِلَى النَّارِ وَإِنْ وَاحِدًا فَوَاحِدًا" فَقَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَإِنْ ظَلَمَاهُ؟ قَالَ:" وَإِنْ ظَلَمَاهُ وَإِنْ ظَلَمَاهُ وَإِنْ ظَلَمَاهُ". وَقَدْ رُوِينَا بِالْإِسْنَادِ الْمُتَّصِلِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَ أَبِي أَخَذَ مَالِي. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِلرَّجُلِ:" فَأْتِنِي بِأَبِيكَ" فَنَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ:" إِنَّ اللَّهَ ﷿ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَيَقُولُ لك إذا جاءك الشيخ فاسأله عن شي قَالَهُ فِي نَفْسِهِ مَا سَمِعَتْهُ أُذُنَاهُ" فَلَمَّا جَاءَ الشَّيْخُ قَالَ لَهُ النَّبِيَّ ﷺ:" مَا بَالُ ابْنِكَ يَشْكُوكَ أَتُرِيدُ أَنْ تَأْخُذَ مَالَهُ"؟ فَقَالَ: سَلْهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَلْ أُنْفِقُهُ إِلَّا عَلَى إِحْدَى عَمَّاتِهِ أَوْ خَالَاتِهِ أَوْ عَلَى نَفْسِي! فَقَالَ لَهُ وسول اللَّهِ ﷺ:" إِيهِ، دَعْنَا من هذا أخبرني عن شي قُلْتَهُ فِي نَفْسِكَ مَا سَمِعَتْهُ أُذُنَاكَ"؟ فَقَالَ الشَّيْخُ: وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا زَالَ اللَّهُ ﷿ يَزِيدُنَا بِكَ يَقِينًا، لَقَدْ قُلْتُ فِي نَفْسِي شَيْئًا مَا سَمِعَتْهُ أُذُنَايَ. قال:" قل وأنا أسمع" قال قلت:
...Allah'ın burada kendisine emrettiği şeyleri o ikisine karşı [yerine getirir]; ancak küfür üzere ölümlerinden sonra onlar için rahmet dilemek müstesnadır. Çünkü sadece bu husus zikredilen ayetle neshedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Burası bir nesh yeri değildir; aksine daha önce geçtiği gibi, hayatta oldukları müddetçe müşrik anne baba için dünyevî rahmet dilemektir. Ya da bu ayetin umumi (genel) anlamı, ahiret rahmetine değil [dünya rahmetine yönelik olarak] o ayetle tahsis edilmiş olur. Özellikle de { وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما } “Ve de ki: Rabbim! O ikisine merhamet et” buyruğunun Sa‘d b. Ebî Vakkâs hakkında indiği söylenmiştir; nitekim o Müslüman olunca annesi çıplak bir hâlde kendini kızgın kumlara atmıştı. Bu durum Sa‘d'a anlatılınca o: "Ölsün!" dedi, bunun üzerine ayet indi. Bir görüşe göre de bu ayet, sadece Müslüman anne babaya dua etmeye mahsustur. Doğru olan ise zikrettiğimiz üzere bunun genel olmasıdır. İbn Abbâs'ın bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ أَمْسَى مُرْضِيًا لِوَالِدَيْهِ وَأَصْبَحَ أَمْسَى وَأَصْبَحَ وَلَهُ بَابَانِ مَفْتُوحَانِ مِنَ الْجَنَّةِ وَإِنْ وَاحِدًا فَوَاحِدًا. وَمَنْ أَمْسَى وَأَصْبَحَ مُسْخِطًا لِوَالِدَيْهِ أَمْسَى وَأَصْبَحَ وَلَهُ بَابَانِ مَفْتُوحَانِ إِلَى النَّارِ وَإِنْ وَاحِدًا فَوَاحِدًا » «Kim anne babasını razı etmiş olarak akşama ve sabaha ererse, cennetten kendisine açılmış iki kapı bulunduğu hâlde akşama ve sabaha erer; şayet biri [hayatta] ise bir kapı açılır. Kim de anne babasını öfkelendirmiş olarak akşama ve sabaha ererse, cehenneme açılmış iki kapı bulunduğu hâlde akşama ve sabaha erer; şayet biri [hayatta] ise bir kapı açılır.» Bunun üzerine bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! O ikisi ona zulmetmiş olsalar da mı?" diye sordu. O da: « وَإِنْ ظَلَمَاهُ وَإِنْ ظَلَمَاهُ وَإِنْ ظَلَمَاهُ » «Ona zulmetmiş olsalar da, ona zulmetmiş olsalar da, ona zulmetmiş olsalar da!» buyurdu. Bize muttasıl bir isnadla rivayet edildiğine göre Câbir b. Abdillâh radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, babam malımı aldı" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem adama: « فَأْتِنِي بِأَبِيكَ » «Bana babanı getir» buyurdu. Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e inip şöyle dedi: « إِنَّ اللَّهَ ﷿ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَيَقُولُ لك إذا جاءك الشيخ فاسأله عن شي قَالَهُ فِي نَفْسِهِ مَا سَمِعَتْهُ أُذُنَاهُ » «Şüphesiz Allah Azze ve Celle sana selam söylüyor ve sana: 'O yaşlı adam geldiğinde, ona kendi içinden söylediği ve kulaklarının işitmediği bir şeyi sor' buyuruyor.» Yaşlı adam geldiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: « مَا بَالُ ابْنِكَ يَشْكُوكَ أَتُرِيدُ أَنْ تَأْخُذَ مَالَهُ » «Oğlunun senden şikâyetçi olmasının sebebi nedir? Onun malını almak mı istiyorsun?» dedi. Yaşlı adam: "Ey Allah'ın Resûlü, ona sor; ben onu halalarından birine, teyzelerinden birine yahut kendime harcamaktan başka bir yere mi harcıyorum!" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: « إِيهِ، دَعْنَا من هذا أخبرني عن شي قُلْتَهُ فِي نَفْسِكَ مَا سَمِعَتْهُ أُذُنَاكَ » «Îh (bırak bunları/devam et), bizi bundan geç; bana kulaklarının işitmediği, içinden söylediğin şeyi haber ver!» buyurdu. Yaşlı adam: "Vallahi ey Allah'ın Resûlü! Allah Azze ve Celle senin sayende yakinimizi (inancımızı) artırmaya devam ediyor. Gerçekten de içimden kulaklarımın işitmediği bir şey söylemiştim" dedi. Peygamber: « قل وأنا أسمع » «Söyle, ben dinliyorum» buyurdu. Yaşlı adam: "[Şöyle] dedim" dedi:
غَذَوْتُكَ مَوْلُودًا وَمُنْتُكَ يَافِعًا ... تَعِلُّ بِمَا أَجْنِي عَلَيْكَ وَتَنْهَلُ
Bebekken seni besledim, genç bir delikanlıyken de nafakayı temin ettim; benim senin için kazandığımdan kana kana içiyor, nimetleniyordun.
إِذَا لَيْلَةٌ ضَافَتْكَ بِالسُّقْمِ لَمْ أَبِتْ ... لِسُقْمِكَ إِلَّا سَاهِرًا أَتَمَلْمَلُ
Bir gece hastalık sana misafir olduğunda, senin hastalığından ötürü uykusuz kalıp yatakta kıvranarak sabahladım.
كَأَنِّي أَنَا الْمَطْرُوقُ دُونَكَ بِالَّذِي ... طُرِقْتَ بِهِ دُونِي فَعَيْنِي تَهْمُلُ
Sana değil de sanki bana isabet etmiş gibi, senin başına gelen o derde ben uğramışım gibi gözüm yaş döküyordu.
تَخَافُ الرَّدَى نَفْسِي عَلَيْكَ وَإِنَّهَا ... لَتَعْلَمُ أَنَّ الْمَوْتَ وَقْتٌ مُؤَجَّلُ
Gönlüm senin üzerine helakten korkardı; halbuki o bilirdi ki ölüm vakti belirlenmiş [bir eceldir].
فَلَمَّا بَلَغْتَ السِّنَّ وَالْغَايَةَ الَّتِي ... إِلَيْهَا مَدَى مَا كُنْتُ فِيكَ أُؤَمِّلُ
Sen, senin hakkında umduğum hedefe ve o yaşa ulaştığında,
جَعَلْتَ جَزَائِي غِلْظَةً وَفَظَاظَةً ... كَأَنَّكَ أَنْتَ الْمُنْعِمُ الْمُتَفَضِّلُ
Bana karşılık olarak katılık ve kabalık gösterdin; sanki ihsanda bulunan ve lütfeden sendin.
فَلَيْتَكَ إِذْ لَمْ تَرْعَ حَقَّ أبوتى ... فعلت كما الجار المصاقب يفعل
Keşke babalık hakkımı gözetmediğin vakit, bari yakın bir komşunun davrandığı gibi davransaydın!
فأوليتني حَقَّ الْجِوَارِ وَلَمْ تَكُنْ ... عَلَيَّ بِمَالٍ دُونَ مَالِكَ تَبْخَلُ
Bana komşuluk hakkını verseydin de kendi malından başka bir mal ile bana cimrilik etmeseydin.
قَالَ: فَحِينَئِذٍ أَخَذَ النَّبِيُّ ﷺ بِتَلَابِيبِ ابْنِهِ وَقَالَ:" أَنْتَ وَمَالُكَ لِأَبِيكَ". قَالَ الطَّبَرَانِيُّ: اللَّخْمِيُّ لَا يَرْوِي- يَعْنِي هَذَا الْحَدِيثَ- عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ بِهَذَا التَّمَامِ وَالشِّعْرَ إِلَّا بِهَذَا الْإِسْنَادِ، وَتَفَرَّدَ بِهِ عبيد الله بن خلصه. والله اعلم.
Dedi ki: İşte o anda Peygamber ﷺ oğlunun yakasından tutup şöyle buyurdu: "Sen de malın da babana aitsiniz." Taberânî dedi ki: Lahmî, bu hadisi ve şiiri İbnü'l-Münkedir'den bu tamlıkta sadece bu isnadla rivayet etmiştir; Ubeydullah b. Halsa da bunda tek kalmıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٢٥]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 25]
رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً (٢٥)
{ رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً (٢٥) } “Rabbiniz içinizde olanı en iyi bilendir. Eğer siz salih kimseler olursanız, şüphesiz O da çokça tevbe edenleri bağışlayıcıdır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ) أَيْ مِنَ اعْتِقَادِ الرَّحْمَةِ بِهِمَا وَالْحُنُوِّ عَلَيْهِمَا، أَوْ مِنْ غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْعُقُوقِ، أَوْ مِنْ جَعْلِ ظَاهِرِ بِرِّهِمَا رِيَاءً. وَقَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ: يُرِيدُ الْبَادِرَةَ الَّتِي تَبْدُرُ، كَالْفَلْتَةِ وَالزَّلَّةِ، تَكُونُ مِنَ الرَّجُلِ إِلَى أَبَوَيْهِ أَوْ أَحَدِهِمَا، لَا يُرِيدُ بذلك بأسا، قال الله تعالى: (إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ) أَيْ صَادِقِينَ فِي نِيَّةِ البر بالوالدين فإن الله يغفر البادرة. وقوله: (فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً) وَعَدَ بِالْغُفْرَانِ مَعَ شرط الصلاح والأوبة
Yüce Allah'ın: { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ } “Rabbiniz içinizde olanı en iyi bilendir” buyruğu; yani onlara karşı merhamet besleme ve şefkat gösterme duygunuzu veya bunun dışındaki hayırsızlık/itaatsizliği (ukûk) yahut onlara yapılan iyiliği gösteriş (riya) haline getirmeyi [en iyi bilendir] demektir. İbn Cübeyr şöyle demiştir: [Bu ifadeyle], kişinin anne babasına ya da ikisinden birine karşı kötü bir niyet taşımaksızın gayriihtiyari yaptığı gaflet, hata ve sürçme gibi fevri davranışlar (bâdire) kastedilmektedir. Yüce Allah: { إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ } “Eğer siz salih kimseler olursanız” buyurmuştur; yani anne babaya iyilik etme niyetinde samimi olursanız, şüphesiz Allah bu tür fevri kusurları bağışlar. { فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً } “Şüphesiz O da çokça tevbe edenleri bağışlayıcıdır” buyruğuyla da dürüstlük/samimiyet (salâh) ve [Allah'a] yönelip tevbe etme (evbe) şartıyla mağfiret vaadinde bulunmuştur.
إِلَى طَاعَةِ اللَّهِ ﷾. قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: هُوَ الْعَبْدُ يَتُوبُ ثُمَّ يُذْنِبُ ثُمَّ يَتُوبُ ثُمَّ يُذْنِبُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: الْأَوَّابُ: الْحَفِيظُ الَّذِي إِذَا ذَكَرَ خَطَايَاهُ اسْتَغْفَرَ مِنْهَا. وَقَالَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ: هُمُ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ ذُنُوبَهُمْ فِي الْخَلَاءِ ثُمَّ يَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ ﷿. وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ مُتَقَارِبَةٌ. وَقَالَ عَوْنٌ الْعُقَيْلِيُّ: الْأَوَّابُونَ هُمُ الَّذِينَ يصلون صلاة الضحا. وَفِي الصَّحِيحِ:" صَلَاةُ الْأَوَّابِينَ حِينَ تَرْمَضُ الْفِصَالُ ". وحقيقة اللفظ (أنه من آب يؤوب إذا رجع.
Allah Azze ve Celle'nin itaatine [dönüş şartıyla]. Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: O, tevbe eden, sonra günah işleyen, sonra tevbe edip tekrar günah işleyen kuldur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ise: "Evvâb (الأوّاب), günahlarını hatırladığında onlardan ötürü istiğfar eden, kendini koruyandır" demiştir. Ubeyd b. Umeyr de: "Onlar, tenhada günahlarını hatırlayıp sonra Allah Azze ve Celle'den bağışlanma dileyenlerdir" demiştir. Bu görüşler birbirine yakındır. Avn el-Ukaylî: "Evvâblar, kuşluk namazı kılanlardır" demiştir. Sahih [hadis]te şöyle buyrulmuştur: "Evvâbların namazı, deve yavrularının ayaklarının [kumun sıcağından] yandığı zamandır." Bu lafzın asıl kökü (أنه) "döndü" anlamındaki آبَ - يَؤُوبُ (âbe - yeûbu) fiilindendir.
[سورة الإسراء (١٧): الآيات ٢٦ الى ٢٧]
[İsrâ Suresi (17): Âyetler 26-27]
وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً (٢٦) إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً (٢٧)
{ وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً (٢٦) إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً (٢٧) } “Akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını ver; saçıp savurma! Çünkü saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir. Şeytan ise Rabbine karşı pek nankördür.”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:) وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ) أَيْ كَمَا رَاعَيْتَ حَقَّ الْوَالِدَيْنِ فَصِلِ الرَّحِمَ، ثُمَّ تَصَدَّقْ عَلَى الْمِسْكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ. وقال عبن الْحُسَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ": هُمْ قَرَابَةُ النَّبِيِّ ﷺ، أَمَرَ ﷺ بِإِعْطَائِهِمْ حُقُوقَهُمْ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ، أَيْ مِنْ سَهْمِ ذَوِي الْقُرْبَى مِنَ الْغَزْوِ وَالْغَنِيمَةِ، وَيَكُونُ خِطَابًا لِلْوُلَاةِ أَوْ مَنْ قَامَ مَقَامَهُمْ. وَالْحَقُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَتَعَيَّنُ مِنْ صِلَةِ الرَّحِمِ، وَسَدِّ الْخَلَّةِ، وَالْمُوَاسَاةِ عِنْدَ الْحَاجَةِ بِالْمَالِ، وَالْمَعُونَةِ بِكُلِّ وَجْهٍ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تُبَذِّرْ) أَيْ لَا تُسْرِفُ فِي الْإِنْفَاقِ فِي غَيْرِ حَقٍّ. قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: وَالتَّبْذِيرُ إِنْفَاقُ الْمَالِ فِي غَيْرِ حَقِّهِ، وَلَا تَبْذِيرَ فِي عَمَلِ الْخَيْرِ. وَهَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ. وَقَالَ أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ: التَّبْذِيرُ هُوَ أَخْذُ الْمَالِ مِنْ حَقِّهِ وَوَضْعِهِ فِي غَيْرِ حَقِّهِ، وَهُوَ الْإِسْرَافُ، وَهُوَ حَرَامٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ" وقوله:
Bu ayette üç mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ } “Akrabaya hakkını ver” buyruğudur. Yani ana babanın hakkını gözettiğin gibi sıla-i rahimde bulun (akrabalık bağlarını gözet), ardından da yoksula ve yolda kalmışa sadaka ver. Ali b. el-Hüseyin Yüce Allah'ın: “Akrabaya hakkını ver” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Bunlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in akrabalarıdır. [Yüce Allah] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, gazve ve ganimetten elde edilen akraba payından yani Beytülmâl'den haklarının onlara verilmesini emretmiştir." Bu hitap idarecilere yahut onların makamında bulunan kimseleredir. Bu ayette geçen hak ise; sıla-i rahimde bulunmayı, ihtiyacı gidermeyi, gerektiğinde mal ile destek olmayı ve her türlü yardımı yapmayı gerektiren hususlardır. İkincisi: Yüce Allah'ın: { وَلا تُبَذِّرْ } “Saçıp savurma!” buyruğudur. Yani hak olmayan yerde harcama yaparak israfta bulunma demektir. İmam Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Tebzîr (saçıp savurma), malı hak olmayan yere harcamaktır; hayır işinde ise tebzîr olmaz." Bu, cumhurun görüşüdür. Eşheb de İmam Mâlik'ten şöyle rivayet etmiştir: "Tebzîr; malı hak ettiği yerden alıp hak etmediği yere koymaktır. Bu ise israftır ve Yüce Allah'ın: “Çünkü saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir” ve O'nun...
" إِخْوانَ" يَعْنِي أَنَّهُمْ فِي حُكْمِهِمْ، إِذِ الْمُبَذِّرُ سَاعٍ فِي إِفْسَادٍ كَالشَّيَاطِينِ، أَوْ أَنَّهُمْ يَفْعَلُونَ مَا تُسَوِّلُ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ، أَوْ أَنَّهُمْ يُقْرَنُونَ بِهِمْ غَدًا فِي النَّارِ، ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ. وَالْإِخْوَانُ هُنَا جَمْعُ أَخٍ مِنْ غَيْرِ النَّسَبِ، وَمِنْهُ قوله تعالى:" إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ". وقوله تعالى: (وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً) أي احذروا متابعة وَالتَّشَبُّهَ بِهِ فِي الْفَسَادِ. وَالشَّيْطَانُ اسْمُ الْجِنْسِ. وَقَرَأَ الضَّحَّاكُ" إِخْوَانَ الشَّيْطَانِ" عَلَى الِانْفِرَادِ، وَكَذَلِكَ ثَبَتَ فِي مُصْحَفِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁. الثَّالِثَةُ- مَنْ أَنْفَقَ مَالَهُ فِي الشهوات زائدة عَلَى قَدْرِ الْحَاجَاتِ وَعَرَّضَهُ بِذَلِكَ لِلنَّفَادِ فَهُوَ مُبَذِّرٌ. وَمَنْ أَنْفَقَ رِبْحَ مَالِهِ فِي شَهَوَاتِهِ وَحَفِظَ الْأَصْلَ أَوِ الرَّقَبَةَ فَلَيْسَ بِمُبَذِّرٍ. وَمَنْ أَنْفَقَ دِرْهَمًا فِي حَرَامٍ فَهُوَ مُبَذِّرٌ، وَيُحْجَرُ عَلَيْهِ فِي نَفَقَتِهِ الدِّرْهَمَ فِي الْحَرَامِ، وَلَا يُحْجَرُ عَلَيْهِ إِنْ بَذَلَهُ فِي الشَّهَوَاتِ إِلَّا إذا خيف عليه النفاد.
"Kardeşleridir" ifadesi; onların hükmünde oldukları anlamına gelir. Çünkü saçıp savuran kimse, şeytanlar gibi fesat çıkarmaya çalışmaktadır; yahut nefislerinin kendilerine süslü gösterdiği şeyleri yapmaktadırlar; ya da yarın cehennemde onlarla bir arada bulunacaklardır; bu üç görüştür. Buradaki ihvân (إخوان), nesep dışındaki kardeşliğin çoğuludur; Yüce Allah'ın: " Müminler ancak kardeştir" âyetindeki kullanım da böyledir. Yüce Allah'ın: (وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً) "Şeytan ise Rabbine karşı pek nankördür" buyruğu; yani ona uymaktan ve fesatta ona benzemekten sakınınız demektir. Buradaki şeytan cins ismidir. Dahhâk tekil olarak "şeytanın kardeşi" şeklinde okumuştur; Enes b. Mâlik'in radıyallâhu anh Mushaf'ında da bu şekilde sabittir. Üçüncüsü: Kim malını ihtiyaç miktarından fazla olarak şehvetlerine harcar ve böylece onu tükenme tehlikesiyle karşı karşıya bırakırsa, o saçıp savurandır. Kim de malının kârını şehvetlerine harcar ve ana parayı yahut asıl sermayeyi korursa, o saçıp savuran değildir. Kim bir dirhemi harama harcarsa o saçıp savurandır ve harama bir dirhem harcamasından ötürü tasarruftan kısıtlanır (hacir altına alınır); şehvetlere harcamasında ise tükenme korkusu olmadıkça kısıtlanmaz.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٢٨]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 28]
وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُوراً (٢٨)
{ وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُوراً (٢٨) } “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti aramak için onlardan yüz çevirmek zorunda kalırsan, o takdirde onlara gönül alıcı / tatlı bir söz söyle.”
فِيهِ ثَلَاثُ مسائل: الاولى- وهو أَنَّهُ ﷾ خَصَّ نَبِيَّهُ ﷺ بِقَوْلِهِ: (وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها). وَهُوَ تَأْدِيبٌ عَجِيبٌ وَقَوْلٌ لَطِيفٌ بَدِيعٌ، أَيْ لَا تُعْرِضُ عَنْهُمْ إِعْرَاضَ مُسْتَهِينٍ عَنْ ظَهْرِ الْغِنَى وَالْقُدْرَةِ فَتَحْرِمَهُمْ. وَإِنَّمَا يَجُوزُ أَنْ تُعْرِضَ عَنْهُمْ عِنْدَ عَجْزٍ يَعْرِضُ وَعَائِقٍ يَعُوقُ، وَأَنْتَ عِنْدُ ذَلِكَ تَرْجُو مِنَ اللَّهِ ﷾ فَتْحَ بَابِ الْخَيْرِ لِتَتَوَصَّلَ بِهِ إِلَى مُوَاسَاةِ السَّائِلِ، فَإِنْ قَعَدَ بِكَ الْحَالُ" فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً". الثَّانِيَةُ- فِي سَبَبِ نُزُولِهَا، قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي قَوْمٍ كَانُوا يَسْأَلُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَيَأْبَى أَنْ يُعْطِيَهُمْ، لِأَنَّهُ كَانَ يَعْلَمُ مِنْهُمْ نَفَقَةَ الْمَالِ فِي فساد،
Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem: { وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها } “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti aramak için onlardan yüz çevirmek zorunda kalırsan” buyruğunu tahsis etmesidir. Bu, hayranlık uyandırıcı bir terbiye ve son derece zarif, benzersiz bir ifadedir. Yani zenginlik ve güç kuvvet yerindeyken onları küçümseyen birinin yüz çevirmesi gibi yüz çevirip de onları mahrum bırakmayasın. Ancak ortaya çıkan bir acziyet veya engelleyen bir mâni sebebiyle onlardan yüz çevirmen caiz olur; sen bu esnada isteyen kimseye yardımda bulunabilmek için Yüce Allah'tan bir hayır kapısı açmasını umarsın. Eğer imkânın elvermezse: { فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً } “O takdirde onlara gönül alıcı / tatlı bir söz söyle.” İkincisi: Âyetin nüzul sebebi hakkındadır. İbn Zeyd şöyle demiştir: Bu âyet, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem [sürekli] bir şeyler isteyen, fakat malı fesat yolunda harcayacaklarını bildiği için [Resûlullah'ın] kendilerine vermekten kaçındığı bir topluluk hakkında inmiştir.
فَكَانَ يَعْرِضُ عَنْهُمْ رَغْبَةً فِي الْأَجْرِ فِي مَنْعِهِمْ لِئَلَّا يُعِينَهُمْ عَلَى فَسَادِهِمْ. وَقَالَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى" وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها" قَالَ: لَيْسَ هَذَا فِي ذِكْرِ الْوَالِدَيْنِ، جَاءَ نَاسٌ مِنْ مُزَيْنَةَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ يَسْتَحْمِلُونَهُ، فَقَالَ:" لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ" فَتَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها". والرحمة الفيء. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً) أَمَرَهُ بِالدُّعَاءِ لَهُمْ، أَيْ يَسِّرْ فَقْرَهُمْ عَلَيْهِمْ بِدُعَائِكَ لَهُمْ. وَقِيلَ: ادْعُ لَهُمْ دُعَاءً يَتَضَمَّنُ الْفَتْحَ لَهُمْ وَالْإِصْلَاحَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى" وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ" أَيْ إِنْ أَعْرَضْتَ يَا مُحَمَّدُ عَنْ إِعْطَائِهِمْ لِضِيقِ يَدٍ فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا، أَيْ أَحْسِنِ الْقَوْلَ وَابْسُطِ الْعُذْرَ، وَادْعُ لَهُمْ بِسَعَةِ الرِّزْقِ، وَقُلْ إِذَا وَجَدْتُ فَعَلْتُ وَأَكْرَمْتُ، فَإِنَّ ذَلِكَ يَعْمَلُ فِي مَسَرَّةِ نَفْسِهِ عَمَلَ الْمُوَاسَاةِ. وَكَانَ ﵊ إِذَا سُئِلَ وَلَيْسَ عِنْدَهُ مَا يُعْطِي سَكَتَ انْتِظَارًا لِرِزْقٍ يَأْتِي مِنَ اللَّهِ ﷾ كَرَاهَةَ الرَّدِّ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَكَانَ ﷺ إِذَا سُئِلَ وَلَيْسَ عِنْدَهُ مَا يُعْطِي قَالَ:" يَرْزُقُنَا اللَّهُ وَإِيَّاكُمْ مِنْ فَضْلِهِ". فَالرَّحْمَةُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ الرِّزْقُ الْمُنْتَظَرُ. وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ. وَ" قَوْلًا مَيْسُوراً" أَيْ لَيِّنًا لَطِيفًا طَيِّبًا، مَفْعُولٌ بِمَعْنَى الْفَاعِلِ، مِنْ لَفْظِ الْيُسْرِ كَالْمَيْمُونِ، أَيْ وَعْدًا جَمِيلًا، عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ. وَلَقَدْ أَحْسَنَ مَنْ قَالَ:
Onların fesatlarına yardım etmemek için, kendilerine engel olmakla ecir kazanma arzusuyla onlardan yüz çeviriyordu. Atâ el-Horasânî, Yüce Allah'ın: "Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti aramak için onlardan yüz çevirmek zorunda kalırsan" buyruğu hakkında şöyle demiştir: Bu, anne babanın zikri hakkında değildir. Müzeyne kabilesinden bazı insanlar binek temin etmesi için Peygamber'e ﷺ geldiler. Peygamber: "Sizi üzerine bindirecek bir binek bulamıyorum" dedi; onlar da üzüntüden gözlerinden yaşlar boşanarak geri döndüler. Bunun üzerine Yüce Allah: "Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti aramak için onlardan yüz çevirmek zorunda kalırsan" âyetini indirdi. Buradaki rahmet ganimettir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: (فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً) "Onlara gönül alıcı / tatlı bir söz söyle" buyruğudur. Allah, onlara dua etmesini emretmiştir; yani dualarınla onların fakirliğini kendilerine kolaylaştır. Şöyle de denilmiştir: Onlara, haklarında bir genişlik ve durumlarının düzelmesini içeren bir duada bulun. Şöyle de denilmiştir: Âyetin anlamı; şayet el darlığından dolayı onlara vermekten yüz çevirirsen ey Muhammed, onlara gönül alıcı, tatlı bir söz söyle; yani sözü güzelleştir, mazeretini güzelce açıkla, rızıklarının genişlemesi için onlara dua et ve 'Eğer elimde olursa veririm, ikram ederim' de. Zira bu, muhatabın gönlünü ferahlatmada bizzat yardım etmek gibi bir etki yapar. Peygamber aleyhisselâm kendisinden bir şey istendiğinde ve verecek bir şeyi olmadığında, geri çevirmekten hoşlanmadığı için Allah Azze ve Celle'den gelecek bir rızkı bekleyerek susardı. Bunun üzerine bu âyet indi. Artık Peygamber ﷺ kendisinden bir şey istenip de yanında verecek bir şey bulunmadığında şöyle derdi: "Allah bizi de sizi de lütfundan rızıklandırsın." Bu tefsire göre rahmet, beklenen rızıktır. Bu, İbn Abbâs, Mücâhid ve İkrime'nin görüşüdür. "Gönül alıcı / tatlı bir söz" (قَوْلًا مَيْسُوراً) ise; yumuşak, latif, güzel; tıpkı meymûn (uğurlu) kelimesi gibi yüsür (kolaylık) lafzından türemiş, fâil anlamında mef'ûldür; yani açıkladığımız üzere güzel bir vaaddir. Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:
إِلَّا تَكُنْ وَرِقٌ يَوْمًا أَجُودُ بِهَا ... لِلسَّائِلِينَ فَإِنِّي لَيِّنُ الْعُودِ
Bir gün isteyenlere cömertçe vereceğim gümüş param olmasa da, benim huyum yumuşaktır.
لَا يَعْدَمُ السَّائِلُونَ الْخَيْرَ مِنْ خُلُقِي ... إِمَّا نَوَالِي وَإِمَّا حُسْنُ مَرْدُودِي
İsteyenler benim ahlakımdan iyiliği asla eksik bulmazlar; ya ihsanımı alırlar ya da güzel geri çevirişimi.
تَقُولُ: يسرت لك كذا إذا أعددته.
Bir şeyi hazırladığın zaman: يسرت لك كذا (Senin için şunu kolaylaştırdım/hazırladım) dersin.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٢٩]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 29]
وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً (٢٩)
{ وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً } “Elini boynuna bağlanmış kılma (cimrilik etme), onu büsbütün de açıp saçma (israf etme); yoksa kınanmış ve eli boş (pişman bir halde) kalakalırsın.” (29)
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ) هَذَا مَجَازٌ عَبَّرَ بِهِ عَنِ الْبَخِيلِ الَّذِي لَا يَقْدِرُ من قلبه على إخراج شي مِنْ مَالِهِ، فَضَرَبَ لَهُ مَثَلَ الْغُلِّ الَّذِي يَمْنَعُ مِنَ التَّصَرُّفِ بِالْيَدِ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: ضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَثَلَ الْبَخِيلِ وَالْمُتَصَدِّقِ كَمَثَلِ رَجُلَيْنِ عَلَيْهِمَا جُبَّتَانِ من حديه قَدِ اضْطَرَّتْ أَيْدِيهُمَا إِلَى ثُدِيِّهِمَا وَتَرَاقِيهِمَا فَجَعَلَ الْمُتَصَدِّقُ كُلَّمَا تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ انْبَسَطَتْ عَنْهُ حَتَّى تَغْشَى أَنَامِلَهُ وَتَعْفُوَ أَثَرَهُ وَجَعَلَ الْبَخِيلُ كُلَّمَا هَمَّ بِصَدَقَةٍ قَلَصَتْ وَأَخَذَتْ كُلُّ حَلْقَةٍ بِمَكَانِهَا. قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁: فَأَنَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ بِأُصْبُعَيْهِ هَكَذَا فِي جَيْبِهِ فَلَوْ رَأَيْتَهُ يوسعها ولا تتوسع. الثانية- قوله تعالى: (وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ) ضَرَبَ بَسْطَ الْيَدِ مَثَلًا لِذَهَابِ الْمَالِ، فَإِنَّ قَبْضَ الْكَفِّ يَحْبِسُ مَا فِيهَا، وَبَسْطَهَا يُذْهِبُ مَا فِيهَا. وَهَذَا كُلُّهُ خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ، وَكَثِيرًا مَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا كَانَ سَيِّدَهُمْ وَوَاسِطَتَهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ عَبَّرَ بِهِ عَنْهُمْ عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ فِي ذَلِكَ. وَأَيْضًا فَإِنَّهُ ﵊ لَمْ يَكُنْ يَدَّخِرُ شَيْئًا لِغَدٍ، وَكَانَ يَجُوعُ حَتَّى يَشُدَّ الْحَجَرَ عَلَى بَطْنِهِ مِنَ الْجُوعِ. وَكَانَ كَثِيرٌ مِنَ الصَّحَابَةِ يُنْفِقُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ جَمِيعَ أَمْوَالِهِمْ، فَلَمْ يُعَنِّفْهُمُ النَّبِيُّ ﷺ وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِمْ لِصِحَّةِ يَقِينِهِمْ وَشِدَّةِ بَصَائِرِهِمْ. وَإِنَّمَا نَهَى اللَّهُ ﷾ عَنِ الْإِفْرَاطِ فِي الْإِنْفَاقِ، وَإِخْرَاجِ مَا حَوَتْهُ يَدُهُ مِنَ الْمَالِ مَنْ خِيفَ عَلَيْهِ الْحَسْرَةُ عَلَى مَا خَرَجَ مِنْ يَدِهِ، فَأَمَّا مَنْ وَثِقَ بِمَوْعُودِ اللَّهِ ﷿ وَجَزِيلِ ثَوَابِهِ فِيمَا أَنْفَقَهُ فَغَيْرُ مُرَادٍ بِالْآيَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ فِي خَاصَّةِ نَفْسِهِ، عَلَّمَهُ فِيهِ كَيْفِيَّةَ الْإِنْفَاقِ، وَأَمَرَهُ بِالِاقْتِصَادِ. قَالَ جَابِرٌ وَابْنُ مَسْعُودٍ: جَاءَ غُلَامٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: إن أمي
Bu ayette dört mesele bulunmaktadır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ } “Elini boynuna bağlanmış kılma” buyruğu, içinden malından bir şey çıkarmaya yanaşmayan cimri kimseden mecazi olarak ifade edilmiştir. Böylece ona, el ile tasarrufta bulunmayı engelleyen bukağı/boyunduruk mesel olarak getirilmiştir. Sahîh-i Buhârî ve Müslim'de Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) cimri ile sadaka verenin durumunu, üzerlerinde ellerini göğüslerine ve köprücük kemiklerine doğru sıkıştırmış demirden ikişer cübbe (zırh) bulunan iki adamın durumuna benzetti: Sadaka veren kimse her sadaka verdikçe cübbesi üzerinden genişler, yayılır; nihayet parmak uçlarını örter ve ayak izlerini siler. Cimri ise her sadaka vermeye niyetlendiğinde zırh büzüşüp daralır ve her halka yerini sımsıkı tutar. Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh) der ki: «Ben Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki parmağıyla yakasının içinde şu şekilde [işaret ederek] zırhı genişletmeye çalıştığını, fakat zırhın genişlemediğini görür gibiydim, şayet onu görseydin [şaşardın].» İkinci Mesele: Yüce Allah'ın { وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ } “Onu büsbütün de açıp saçma” buyruğunda ise, elin tamamen açılması malın tükenip gitmesine mesel kılınmıştır. Zira avucun yumulması içindekini tutar, büsbütün açılması ise içindekini yok eder. Bütün bu hitap Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yönelik olmakla birlikte kastedilen onun ümmetidir. Bu üslup Kur'an'da çokça yer almaktadır. Çünkü Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların efendisi ve Rablerine ulaştıran vasıtaları olduğu için, Arapların bu husustaki âdeti üzere onlar adına Peygamber ile hitap edilmiştir. Ayrıca o (aleyhisselâm) yarına hiçbir şey biriktirmezdi; açlıktan karnına taş bağlayacak kadar aç kalırdı. Sahabenin birçoğu da Allah yolunda bütün mallarını infak ederlerdi de yakînlerinin sıhhati ve basiretlerinin kuvveti sebebiyle Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onları azarlamaz ve yaptıklarını inkâr etmezdi (kınamazdı). Allah Teâlâ infakta aşırılığı ve elindeki bütün malı çıkarmayı, elinden çıkan şey sebebiyle pişmanlık ve hasret duymasından korkulan kimselere yasaklamıştır. Allah'ın (azze ve celle) vaadine ve infak ettiği şey hususunda vereceği bol mükâfata güvenen kimse ise bu ayetin kapsamı dışındadır; doğrusunu en iyi Allah bilir. Bir görüşe göre ise bu hitap bizzat Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şahsına yöneliktir; Allah bu ayette ona nasıl infak edeceğini öğretmiş ve iktisatlı olmayı emretmiştir. Câbir ve İbn Mes'ûd şöyle demişlerdir: Bir çocuk Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelerek: "Annem...
تَسْأَلُكَ كَذَا وَكَذَا. فَقَالَ:" مَا عِنْدَنَا الْيَوْمَ شي". قَالَ: فَتَقُولُ لَكَ اكْسُنِي قَمِيصَكَ، فَخَلَعَ قَمِيصَهُ فَدَفَعَهُ إِلَيْهِ وَجَلَسَ فِي الْبَيْتِ عُرْيَانًا. وَفِي رِوَايَةِ جَابِرٍ: فَأَذَّنَ بِلَالٌ لِلصَّلَاةِ وَانْتَظَرَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَخْرُجُ، وَاشْتَغَلَتِ الْقُلُوبُ، فَدَخَلَ بَعْضُهُمْ فَإِذَا هُوَ عَارٍ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَكُلُّ هَذَا فِي إِنْفَاقِ الْخَيْرِ. وَأَمَّا إِنْفَاقُ الْفَسَادِ فَقَلِيلُهُ وَكَثِيرُهُ حَرَامٌ، كَمَا تَقَدَّمَ. الثَّالِثَةُ- نَهَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَنِ اسْتِفْرَاغِ الْوُجْدِ فِيمَا يَطْرَأُ أَوَّلًا مِنْ سُؤَالِ الْمُؤْمِنِينَ، لِئَلَّا يَبْقَى مَنْ يَأْتِي بَعْدَ ذَلِكَ لَا شي لَهُ، أَوْ لِئَلَّا يُضَيِّعَ الْمُنْفِقُ عِيَالَهُ. وَنَحْوُهُ مِنْ كَلَامِ الْحِكْمَةِ: مَا رَأَيْتُ قَطُّ سَرَفًا إِلَّا وَمَعَهُ حَقٌّ مُضَيَّعٌ. وَهَذِهِ مِنْ آيَاتِ فِقْهِ الْحَالِ فَلَا يُبَيَّنُ حُكْمُهَا إِلَّا بِاعْتِبَارِ شَخْصٍ شَخْصٍ مِنَ النَّاسِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً) قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: يَقُولُ لَا تُسْرِفْ وَلَا تُتْلِفْ مَالَكَ فَتَبْقَى مَحْسُورًا مُنْقَطِعًا عَنِ النَّفَقَةِ وَالتَّصَرُّفِ، كَمَا يَكُونُ الْبَعِيرُ الْحَسِيرُ، وَهُوَ الَّذِي ذَهَبَتْ قُوَّتُهُ فَلَا انْبِعَاثَ بِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ " أَيْ كَلِيلٌ مُنْقَطِعٌ. وَقَالَ قَتَادَةُ: أَيْ نَادِمًا عَلَى مَا سَلَفَ مِنْكَ، فَجَعَلَهُ مِنَ الْحَسْرَةِ، وَفِيهِ بُعْدٌ، لِأَنَّ الْفَاعِلَ مِنَ الْحَسْرَةِ حَسِرٌ وَحَسْرَانُ وَلَا يُقَالُ مَحْسُورٌ. وَالْمَلُومُ: الَّذِي يُلَامُ عَلَى إِتْلَافِ مَالِهِ، أَوْ يلومه من لا يعطيه.
senden şunu ve şunu istiyor" dedi. Peygamber: "Bugün yanımızda hiçbir şey yok" buyurdu. Çocuk: "Annem sana 'Gömleğini bana giydirsin' diyor" dedi. Bunun üzerine Peygamber gömleğini çıkarıp ona verdi ve evde çıplak olarak oturdu. Câbir'in rivayetinde ise şöyledir: Bilâl namaz için ezan okudu ve Resûlullah'ın ﷺ çıkmasını bekledi. Gönüller endişelendi, bazısı içeri girdiğinde onun çıplak olduğunu gördü; bunun üzerine bu âyet indi. Bütün bunlar hayır yolunda infak hakkındadır. Fesat yolundaki infaka gelince; onun azı da çoğu da haramdır, nitekim daha önce geçmişti. Üçüncüsü: Bu âyet, müminlerin ilk gelen taleplerinde bütün varlığı tüketmeyi yasaklamıştır; ta ki sonradan gelen kimseye bir şey kalmaması veya infak edenin ailesini zayi etmesi durumu ortaya çıkmasın. Hikmetli sözlerden biri de şöyledir: "Zayi edilmiş bir hakkın eşlik etmediği hiçbir israf görmedim." Bu âyet durum fıkhına ait âyetlerdendir, dolayısıyla hükmü ancak insanların tek tek durumları göz önüne alınarak açıklanabilir. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: (فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً) "Sonra kınanmış ve eli boş (pişman) olarak oturup kalırsın" buyruğudur. İbn Afe şöyle demiştir: İsraf edip malını telef etme, yoksa yorgun düşüp harcamadan ve tasarruftan kesilmiş olarak kalırsın; tıpkı gücü tükenip hareket edemeyen yorgun deve (hasîr) gibi. Nitekim Yüce Allah'ın: " Göz hor ve hakir, yorgun düşmüş olarak sana geri döner" buyruğu da böyledir; yani bitkin ve kesilmiş olarak. Katâde ise: Yani senden geçmiş olan şeylere pişman olarak oturup kalırsın, diyerek bunu hasretten (pişmanlıktan) kılmıştır; ancak bu görüş uzaktır, çünkü hasret kelimesinin fâili hasir (حَسِر) ve hasrân (حَسْران) şeklinde gelir, mahsûr (مَحْسُور) denmez. Melûm (مَلُوم) ise; malını telef ettiği için kınanan yahut kendisine vermediği kimse tarafından kınanan kimsedir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٣٠]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 30]
إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٣٠)
{ إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٣٠) } “Şüphesiz Rabbin, dilediğine rızkı genişletir ve daraltır. Çünkü O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.”
[سورة الإسراء (١٧): آية ٣١]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 31]
وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً (٣١)
{ وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً (٣١) } “Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin. Onları da sizi de biz rızıklandırırız. Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır.”
فيه مسألتان: الاولى- قد مضى الكلام في هذه الآية في الانعام، والحمد لله. والإملاق: الْفَقْرُ وَعَدَمُ الْمِلْكِ. أَمْلَقَ الرَّجُلُ أَيْ لَمْ يَبْقَ لَهُ إِلَّا الْمَلَقَاتُ، وَهِيَ الْحِجَارَةُ الْعِظَامُ الْمُلْسُ. قَالَ الْهُذَلِيُّ يَصِفُ صَائِدًا:
Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Bu âyet hakkındaki açıklama En'âm Suresi'nde geçmişti, Allah'a hamdolsun. İmlâk (الْإِمْلَاق), fakirlik ve mülkiyetsizlik demektir. Kişi fakirleştiğinde: أَمْلَقَ الرَّجُلُ denir; yani elinde melekât'tan (الْمَلَقَات) başka bir şey kalmadı demektir. Bunlar da büyük, düz ve kaygan taşlardır. Hüzeylî bir avcıyı vasfederken şöyle demiştir:
أُتِيحَ لَهَا أُقَيْدِرُ ذُو حَشِيفٍ ... إِذَا سَامَتْ عَلَى الْمَلَقَاتِ سَامَا
Eski püskü elbiseli kısa boylu bir avcı ona musallat edildi; o av hayvanı kaygan taşlar üzerinde yürüdüğünde o da yürüdü.
الْوَاحِدَةُ مَلَقَةُ. وَالْأُقَيْدِرُ تَصْغِيرُ الْأَقْدَرِ، وَهُوَ الرَّجُلُ الْقَصِيرُ. وَالْحَشِيفُ مِنَ الثِّيَابِ: الْخَلَقُ. وَسَامَتْ مَرَّتْ. وَقَالَ شِمَرُ: أَمْلَقَ لَازِمٌ وَمُتَعَدٍّ، أَمْلَقَ إِذَا افْتَقَرَ، وَأَمْلَقَ الدَّهْرُ مَا بِيَدِهِ. قَالَ أوس:
Tekili malaka (مَلَقَة)dır. Ukaydir (الْأُقَيْدِر), kısa boylu adam anlamına gelen akder (الأَقْدَر) kelimesinin ism-i tasgiridir (küçültme ismidir). Elbisede haşîf (الْحَشِيف), eski püskü olandır. Sâmet (سَامَتْ) ise geçti, yürüdü demektir. Şemir şöyle demiştir: Emlaka (أَمْلَقَ) fiili hem geçişsiz (lâzım) hem geçişli (müteaddî) olarak kullanılır; fakirleştiğinde أَمْلَقَ denir; zaman elindekini yok edip tükettiğinde de أَمْلَقَ الدَّهْرُ مَا بِيَدِهِ denir. Evs şöyle demiştir:
وأملق ما عندي خطوب تنبل
Başıma gelen büyük musibetler elimdekileri tüketti.
الثانية- قوله تعالى: (خِطْأً) " خِطْأً" قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ بِكَسْرِ الْخَاءِ وَسُكُونِ الطَّاءِ وَبِالْهَمْزَةِ وَالْقَصْرِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ" خَطَأً" بِفَتْحِ الْخَاءِ وَالطَّاءِ وَالْهَمْزَةِ مَقْصُورَةً، وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي جَعْفَرٍ يَزِيدَ. وَهَاتَانِ قِرَاءَتَانِ مَأْخُوذَتَانِ مِنْ" خَطِئَ" إِذَا أَتَى الذَّنْبَ عَلَى عَمْدٍ. قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: يُقَالُ خَطِئَ فِي ذَنْبِهِ خَطَأً إِذَا أَثِمَ فِيهِ، وَأَخْطَأَ إِذَا سَلَكَ سَبِيلَ خَطَأٍ عَامِدًا أَوْ غَيْرَ عَامِدٍ. قَالَ: وَيُقَالُ خَطِئَ فِي مَعْنَى أَخْطَأَ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: يُقَالُ خَطِئَ يَخْطَأُ خِطْئًا إِذَا تَعَمَّدَ الْخَطَأَ، مِثْلَ أَثِمَ يَأْثَمُ إِثْمًا. وَأَخْطَأَ إِذَا لَمْ يَتَعَمَّدْ إِخْطَاءً وَخَطَأً. قَالَ الشَّاعِرُ:
İkincisi: Yüce Allah'ın: (خِطْأً) buyruğudur. Cumhurun kıraati; hâ harfinin kesresi, tı harfinin sükûnu, hemze ile ve maksûr (uzatmasız) olarak "hıt'en" (خِطْأً) şeklindedir. İbn Âmir ise hâ ve tı harflerinin fethası ve hemzenin maksûr olmasıyla "hataen" (خَطَأً) şeklinde okumuştur; bu Ebû Ca'fer Yezîd'in de kıraatidir. Bu iki kıraat, günahı kasten işlediğinde kullanılan "hatie" (خَطِئَ) fiilinden alınmıştır. İbn Arefe şöyle demiştir: Kişi günahında günahkâr olduğunda خَطِئَ فِي ذَنْبِهِ خَطَأً denir; kasten veya bilmeyerek hata yoluna girdiğinde ise أَخْطَأَ denir. Devamla der ki: خَطِئَ fiilinin أَخْطَأَ anlamında kullanıldığı da söylenir. Ezherî ise şöyle demiştir: Kişi hatayı kasten yaptığında, tıpkı أَثِمَ يَأْثَمُ إِثْمًا dendiği gibi خَطِئَ يَخْطَأُ خِطْئًا denir. Kasten yapmadığında ise mastar olarak إِخْطَاءً ve خَطَأً şeklinde أَخْطَأَ denir. Şair şöyle demiştir:
دَعِينِي إِنَّمَا خَطْئِي وَصَوْبِي ... عَلَيَّ وإن ما أهلكت مال
Beni bırak! Benim hatam da isabetim de bana aittir; telef ettiğim ise nihayetinde bir maldır.
وَالْخَطَأُ الِاسْمُ يَقُومُ مَقَامَ الْإِخْطَاءِ، وَهُوَ ضِدُّ الصَّوَابِ. وَفِيهِ لُغَتَانِ: الْقَصْرُ وَهُوَ الْجَيِّدُ، وَالْمَدُّ وَهُوَ قَلِيلٌ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا" خَطْأً" بِفَتْحِ الْخَاءِ وَسُكُونِ الطَّاءِ وَهَمْزَةٍ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ بِكَسْرِ الْخَاءِ وَفَتْحِ الطَّاءِ وَمَدِّ الْهَمْزَةِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا أَعْرِفُ لِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ وَجْهًا، وَلِذَلِكَ جَعَلَهَا أَبُو حَاتِمٍ غَلَطًا. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: هِيَ مَصْدَرٌ مِنْ خَاطَأَ يُخَاطِئُ، وَإِنْ كُنَّا لَا نَجِدُ خَاطَأَ، وَلَكِنْ وَجَدْنَا تَخَاطَأَ، وَهُوَ مُطَاوِعُ خَاطَأَ، فَدَلَّنَا عَلَيْهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Hata (الْخَطَأ) ismi ihdâ (الْإِخْطَاء) yerine geçer ve sevabın (doğrunun) zıddıdır. Onda iki lügat vardır: Biri fasih olan kasr (uzatmasız), diğeri ise az kullanılan med (uzatmalı) okuyuştur. İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ hâ harfinin fethası, tı harfinin sükûnu ve hemze ile "hat'en" (خَطْأً) şeklinde rivayet edilmiştir. İbn Kesîr ise hâ harfinin kesresi, tı harfinin fethası ve hemzenin meddi ile [kıtâen] okumuştur. Nehhâs: "Bu kıraatin bir yönünü bilmiyorum, bu sebeple Ebû Hâtim onu yanlış saymıştır" demiştir. Ebû Ali ise şöyle demiştir: Bu, خَاطَأَ يُخَاطِئُ fiilinin mastarıdır; gerçi biz خَاطَأَ kullanımına rastlamasak da onun mutâvaatı (dönüşlüsü) olan تَخَاطَأَ kullanımını bulduk; bu da ona delalet etmiştir. Şairin şu sözü bundandır:
تَخَاطَأَتِ النَّبْلُ أحشاءه ... وأخّر يومى فلم أعجل
Oklar onun bağrına isabet etmeyip şaştı; ecel günüm ise ertelendi, acele ettirilmedi.
وَقَوْلُ الْآخَرِ فِي وَصْفِ مَهَاةٍ:
Diğer bir şairin yabani sığırı vasfederken söylediği şu söz de böyledir:
تَخَاطَأَهُ الْقَنَّاصُ حَتَّى وَجَدْتُهُ ... وَخُرْطُومُهُ فِي مَنْقَعِ الْمَاءِ رَاسِبُ
Avcı onu vuramadı; nihayet onu burnu su birikintisine batmış vaziyette buldum.
الْجَوْهَرِيُّ: تَخَاطَأَهُ أَيْ أَخْطَأَهُ، وَقَالَ أَوْفَى بْنُ مَطَرٍ الْمَازِنِيُّ:
Cevherî: تَخَاطَأَهُ yani onu ıskaladı, şaştı demektir. Evfâ b. Matar el-Mâzinî şöyle demiştir:
أَلَا أَبْلِغَا خُلَّتِي جَابِرًا ... بِأَنَّ خَلِيلَكِ لَمْ يُقْتَلِ
Haber verin sevgilim Câbir'e; şüphesiz dostun öldürülmedi.
تَخَاطَأَتِ النَّبْلُ أَحْشَاءَهُ ... وَأُخِّرَ يَوْمِي فَلَمْ يَعْجَلِ
Oklar onun bağrına isabet etmeyip şaştı; ecel günüm ise ertelendi, acele ettirilmedi.
وَقَرَأَ الْحَسَنُ" خَطَاءً" بِفَتْحِ الْخَاءِ وَالطَّاءِ وَالْمَدِّ فِي الْهَمْزَةِ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: لَا يُعْرَفُ هَذَا فِي اللُّغَةِ وَهِيَ غَلَطٌ غَيْرُ جَائِزٍ. وَقَالَ أَبُو الْفَتْحِ: الْخَطَأُ مِنْ أَخْطَأْتُ بِمَنْزِلَةِ الْعَطَاءِ مِنْ أَعْطَيْتُ، هُوَ اسْمٌ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ، وَعَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا" خَطًّى" بفتح الخاء والطاء منونة من غير همزة.
Hasan ise hâ ve tı harflerinin fethası ve hemzede med ile "hatâen" (خَطَاءً) okumuştur. Ebû Hâtim: "Bu Arapçada bilinmez, bu caiz olmayan bir yanlıştır" demiştir. Ebu'l-Feth ise: "Hata (الْخَطَأ), أَعْطَيْتُ fiilinden türeyen الْعَطَاء gibidir; mastar anlamında bir isimdir" demiştir. Hasan'dan ayrıca hâ ve tı harflerinin fethasıyla, hemzesiz ve tenvinli olarak "haten" (خَطًّى) şeklinde de rivayet edilmiştir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٣٢]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 32]
وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلاً (٣٢)
{ وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلاً (٣٢) } “Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o, son derece çirkin bir hayasızlıktır ve çok kötü bir yoldur.”
فِيهِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ: قَالَ الْعُلَمَاءُ: قَوْلُهُ تَعَالَى (وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى) أَبْلَغُ مِنْ أَنْ يَقُولَ: وَلَا تَزْنُوا، فَإِنَّ معناه لا تدنوا من الزنى. والزنى يُمَدُّ وَيُقْصَرُ، لُغَتَانِ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Bunda tek bir mesele vardır: Âlimler şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: (وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى) "Zinaya yaklaşmayın" buyruğu, "Zina etmeyin" demesinden daha beliğdir; çünkü bunun anlamı, zinaya yaklaşmayın demektir. Zinâ (الزنى) kelimesi hem med ile hem de kasr ile okunur, iki lügattir. Şair şöyle demiştir:
كَانَتْ فَرِيضَةَ مَا تَقُولُ كَمَا ... كَانَ الزِّنَاءُ فَرِيضَةَ الرَّجْمِ
Senin söylediğin şey farz idi; tıpkı zinanın recm edilmeyi farz kıldığı gibi.
و (سَبِيلًا) نُصِبَ عَلَى التَّمْيِيزِ، التَّقْدِيرُ: وَسَاءَ سَبِيلُهُ سَبِيلًا. أي لأنه يؤدى إلى النار. والزنى مِنَ الْكَبَائِرِ، وَلَا خِلَافَ فِيهِ وَفِي قُبْحِهِ لَا سِيَّمَا بِحَلِيلَةِ الْجَارِ. وَيَنْشَأُ عَنْهُ اسْتِخْدَامُ ولد الغير
{ سَبِيلًا } [kelimesi] temyiz olarak mansub kılınmıştır. Takdiri: «Onun yolu ne kötü bir yoldur» (وَسَاءَ سَبِيلُهُ سَبِيلًا) şeklindedir. Yani ateşe götürdüğü için [böyle denilmiştir]. Zina büyük günahlardandır; bunda ve onun çirkinliğinde -özellikle komşunun helaliyle (hanımıyla) [yapıldığında]- hiçbir ihtilaf yoktur. Ondan [dolayı] başkasının çocuğunu hizmetçi edinmek meydana gelir
وَاتِّخَاذُهُ ابْنًا وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْمِيرَاثِ وَفَسَادِ الْأَنْسَابِ بِاخْتِلَاطِ الْمِيَاهِ. وَفِي الصَّحِيحِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أُتِيَ بِامْرَأَةٍ مُجِحٍّ عَلَى بَابِ فُسْطَاطٍ فَقَالَ:" لَعَلَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُلِمَ بِهَا" فَقَالُوا: نَعَمْ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَلْعَنَهُ لَعْنًا يَدْخُلُ مَعَهُ قَبْرَهُ كَيْفَ يُوَرِّثُهُ وهو لا يحل له كيف يستخدمونه وهو لا يحل له".
onu evlat edinmek, mirasla ilgili diğer hususlar ve neseplerin suların karışmasıyla bozulması gibi durumlar ortaya çıkar. Sahih [hadis]te rivayet edildiğine göre, çadırın kapısında karnı burnunda hamile bir kadın Peygamber'e ﷺ getirildi. Peygamber: "Herhalde [efendisi] onunla cinsel ilişkide bulunmak istiyor?" buyurdu. "Evet" dediler. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Ona öyle bir lanet etmek istedim ki onunla birlikte kabrine girsin! Kendisine helal olmadığı halde onu nasıl mirasçı yapacak? Kendisine helal olmadığı halde onu nasıl hizmetçi kullanacaklar?"