[سورة الإسراء (١٧): آية ٣٣]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 33]
وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً (٣٣)
{ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً (٣٣) } “Hak bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir; o da öldürmede aşırı gitmesin. Çünkü o, zaten yardım görmüştür.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ) قَدْ مَضَّى الْكَلَامُ فِيهِ فِي الْأَنْعَامِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً). فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً) أَيْ بِغَيْرِ سَبَبٍ يُوجِبُ الْقَتْلَ. (فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ) أي لمستحق دمه .. قال خويز: الْوَلِيُّ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ ذَكَرًا، لِأَنَّهُ أَفْرَدَهُ بِالْوِلَايَةِ بِلَفْظِ التَّذْكِيرِ. وَذَكَرَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ" مَا يَدُلُّ عَلَى خُرُوجِ الْمَرْأَةِ عَنْ مُطْلَقِ لَفْظِ الْوَلِيِّ، فَلَا جَرَمَ، لَيْسَ لِلنِّسَاءِ حَقٌّ فِي القصاص لذلك ولا أثر
Yüce Allah'ın: { وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ } “Hak bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın” buyruğuna dair açıklamalar daha önce el-En‘âm [Suresi'nde] geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً } “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir; o da öldürmede aşırı gitmesin. Çünkü o, zaten yardım görmüştür” buyruğunda üç mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً } “Kim haksız yere öldürülürse” buyruğu, öldürülmesini gerektiren bir sebep olmaksızın [öldürülürse] demektir. { فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ } “onun velisine... vermişizdir” yani kan [hakkı] sahibine... Huveyzmindâd demiştir ki: Veli mutlaka erkek olmalıdır; çünkü âyette velayet, eril (müzekker) lafızla tekil olarak zikredilmiştir. İsmâil b. İshâk da Yüce Allah'ın: “onun velisine... vermişizdir” buyruğu hakkında kadının mutlak veli lafzının kapsamı dışına çıktığına delalet eden açıklamada bulunmuştur. Bu sebeple kadınların bu gerekçeyle kısasta hiçbir hakkı ve [talepte] tesiri yoktur
وَلَيْسَ لَهَا الِاسْتِيفَاءُ. وَقَالَ الْمُخَالِفُ: إِنَّ الْمُرَادَ ها هنا بِالْوَلِيِّ الْوَارِثُ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى:" وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ "، وَقَالَ:" وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ
ve [hakkı bizzat] infaz etme yetkisi de bulunmaz. Karşı görüşte olanlar ise şöyle demiştir: Burada veliden kasıt mirascıdır. Nitekim Yüce Allah: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir” buyurmuş; yine: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ }
مِنْ شَيْءٍ"، وَقَالَ:" وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ" فَاقْتَضَى ذَلِكَ إِثْبَاتَ الْقَوَدِ لِسَائِرِ الْوَرَثَةِ، وَأَمَّا مَا ذَكَرُوهُ مِنْ أَنَّ الْوَلِيَّ فِي ظَاهِرِهِ عَلَى التَّذْكِيرِ وَهُوَ وَاحِدٌ، كَأَنَّ مَا كَانَ بِمَعْنَى الْجِنْسِ يَسْتَوِي الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ فِيهِ، وَتَتِمَّتُهُ فِي كُتُبِ الْخِلَافِ. (سُلْطاناً) أَيْ تَسْلِيطًا إِنْ شَاءَ قَتَلَ وَإِنْ شَاءَ عَفَا، وَإِنْ شَاءَ أَخَذَ الدِّيَةَ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا وَالضَّحَّاكُ وَأَشْهَبُ وَالشَّافِعِيُّ. وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ قَالَ مَالِكٌ: السُّلْطَانُ أَمْرُ اللَّهِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: السُّلْطَانُ الْحُجَّةُ. وَقِيلَ: السُّلْطَانُ طَلَبُهُ حَتَّى يُدْفَعَ إِلَيْهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ مُتَقَارِبَةٌ، وَأَوْضَحُهَا قَوْلُ مَالِكٍ: إِنَّهُ أَمْرُ اللَّهِ. ثُمَّ إِنَّ أَمْرَ اللَّهِ ﷿ لَمْ يَقَعْ نَصًّا فَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيهِ، فَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ: الْقَتْلُ خَاصَّةً. وَقَالَ أَشْهَبُ: الْخِيرَةُ، كَمَا ذَكَرْنَا آنِفًا، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَقَدْ مَضَى فِي سُورَةِ" الْبَقَرَةِ " هَذَا الْمَعْنَى. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ) فِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: لَا يَقْتُلُ غَيْرَ قَاتِلِهِ، قَالَهُ الْحَسَنُ وَالضَّحَّاكُ ومجاهد وصعيد بْنُ جُبَيْرٍ. الثَّانِي: لَا يَقْتُلُ بَدَلَ وَلِيِّهِ اثْنَيْنِ كَمَا كَانَتِ الْعَرَبُ تَفْعَلُهُ. الثَّالِثُ: لَا يُمَثَّلُ بِالْقَاتِلِ، قَالَهُ طَلْقُ بْنُ حَبِيبٍ، وَكُلُّهُ مُرَادٌ لِأَنَّهُ إِسْرَافٌ مَنْهِيٌّ عَنْهُ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ " الْقَوْلُ فِي هَذَا مُسْتَوْفًى. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ" يُسْرِفْ" بِالْيَاءِ، يُرِيدُ الْوَلِيَّ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" تُسْرِفْ" بِالتَّاءِ مِنْ فَوْقٍ، وَهِيَ قِرَاءَةُ حُذَيْفَةَ. وَرَوَى الْعَلَاءُ بْنُ عَبْدِ الْكَرِيمِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: هُوَ لِلْقَاتِلِ الْأَوَّلِ، وَالْمَعْنَى عِنْدَنَا فَلَا تُسْرِفْ أَيُّهَا الْقَاتِلُ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: هُوَ عَلَى مَعْنَى الْخِطَابِ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْأَئِمَّةِ مِنْ بَعْدِهِ. أَيْ لَا تَقْتُلُوا غَيْرَ الْقَاتِلِ. وَفِي حَرْفِ أُبَيٍّ" فلا تسرفوا في القتل".
{ مِنْ شَيْءٍ } “...hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur” ve: { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ } “Akraba olanlar, Allah'ın Kitabı'na göre birbirlerine [mirasta] daha önceliklidir” buyurmuştur. Bu da kısas hakkının diğer bütün mirasçılara tanınmasını gerektirir. Onların, "veli" kelimesinin zahiren müzekker ve tekil olduğunu belirtmelerine gelince; cins ismi manasında olan kelimelerde müzekker ile müennes birdir. Bunun ayrıntılı açıklaması ihtilaf kitaplarındadır. (سُلْطاناً) “Bir yetki” yani dilerse öldürür, dilerse affeder, dilerse de diyet alır şeklinde bir salahiyettir. Bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Dahhâk, Eşheb ve Şâfiî söylemiştir. İbn Vehb şöyle demiştir: Mâlik: "Sultan, Allah'ın emridir" dedi. İbn Abbâs: "Sultan, hüccettir (delildir)" demiştir. "Sultan, [katilin] kendisine teslim edilmesini talep etmesidir" de denilmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu görüşler birbirine yakındır; bunların en açığı Mâlik'in: 'O, Allah'ın emridir' şeklindeki sözüdür." Sonra Yüce Allah'ın bu emri nass ile [açıkça] belirlenmediği için âlimler bu hususta ihtilaf etmiştir. İbnü'l-Kâsım, Mâlik ve Ebû Hanîfe'den: "Sadece öldürme [kısas hakkı]dır" dediğini rivayet etmiştir. Eşheb ise az önce belirttiğimiz gibi: "Muhayyerliktir (seçim hakkıdır)" demiştir; Şâfiî de bu görüştedir. el-Bakara Suresi'nde bu mana geçmişti. İkincisi - Yüce Allah'ın: { فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ } “Öldürmede aşırı gitmesin” buyruğunda üç görüş vardır: [Birincisi]: Katilinden başkasını öldürmesin. Bunu Hasan[-ı Basrî], Dahhâk, Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr söylemiştir. İkincisi: Arapların yaptığı gibi kendi maktulüne karşılık iki kişiyi öldürmesin. Üçüncüsü: Katilin cesedine müsle (organlarını keserek işkence) yapılmasın. Bunu Talk b. Habîb söylemiştir. Bunların hepsi kastedilmiş olabilir; zira hepsi de yasaklanan israf (aşırılık) kapsamındadır. el-Bakara [Suresi]'nde bu konudaki açıklama eksiksiz olarak geçmişti. Cumhur, veliyi kastederek [fiili] ye ile { يُسْرِفْ } "yesrif" şeklinde okumuştur. İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî ise üstten te ile { تُسْرِفْ } "tüsrif" şeklinde okumuştur ki bu, Huzeyfe'nin de kıraatidir. el-Alâ b. Abdilkerîm'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: "Bu [hitap], ilk katiledir; bize göre mana: 'Ey katil, aşırı gitme!' şeklindedir" demiştir. Taberî ise şöyle demiştir: "Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ondan sonraki yöneticilere hitap anlamındadır. Yani: Katilden başkasını öldürmeyin demektir." Übeyy'in kıraatinde ise { فلا تسرفوا في القتل } "felâ tüsrifû fi'l-katl" şeklindedir.
الثالثة- قوله تعالى: (إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً) أَيْ مُعَانًا، يَعْنِي الْوَلِيَّ. فَإِنْ قِيلَ: وَكَمْ مِنْ وَلِيٍّ مَخْذُولٍ لَا يَصِلُ إِلَى حَقِّهِ. قُلْنَا: الْمَعُونَةُ تَكُونُ بِظُهُورِ الْحُجَّةِ تَارَةً وَبِاسْتِيفَائِهَا أُخْرَى، وَبِمَجْمُوعِهِمَا ثَالِثَةً، فَأَيُّهَا كَانَ فَهُوَ نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ ﷾. وَرَوَى ابْنُ كَثِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: إِنَّ الْمَقْتُولَ كَانَ مَنْصُورًا. النَّحَّاسُ: وَمَعْنَى قَوْلِهِ إِنَّ اللَّهَ نَصَرَهُ بِوَلِيِّهِ. وَرُوِيَ أَنَّهُ فِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ" فَلَا تُسْرِفُوا فِي الْقَتْلِ إِنَّ وَلِيَّ المقتول كان منصورا". قال النحاس: إلا بين بِالْيَاءِ وَيَكُونُ لِلْوَلِيِّ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا يُقَالُ: لَا يُسْرِفُ إِنْ كَانَ لَهُ أَنْ يَقْتُلَ، فَهَذَا لِلْوَلِيِّ. وَقَدْ يَجُوزُ بِالتَّاءِ وَيَكُونُ لِلْوَلِيِّ أَيْضًا، إِلَّا أَنَّهُ يَحْتَاجُ فِيهِ إِلَى تَحْوِيلِ الْمُخَاطَبَةِ. قَالَ الضَّحَّاكُ: هَذَا أَوَّلُ مَا نَزَلَ مِنَ القرآن في شأن القتل. وهى مكية.
Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: (إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً) “Çünkü o, zaten yardım görmüştür” buyruğu, yani yardım edilmiş demektir; veliyi kastetmektedir. Şayet: "Nice hakkına ulaşamayan, yardımsız bırakılmış veli vardır?" denilirse; şöyle deriz: Yardım bazen delilin ortaya çıkmasıyla, bazen hakkın bizzat alınmasıyla, bazen de her ikisinin birlikte gerçekleşmesiyle olur. Hangisi olursa olsun bu, Yüce Allah'tan bir yardımdır. İbn Kesîr, Mücâhid'den: "Öldürülen kimseye yardım edilmiştir" dediğini rivayet etmiştir. Nehhas ise: "Onun sözünün anlamı, Allah'ın ona velisi aracılığıyla yardım etmiş olmasıdır" demiştir. Übeyy'in kıraatinde bunun: "felâ tüsrifû fi'l-katli inne veliyye'l-maktûli kâne mensûrâ" (فَلَا تُسْرِفُوا فِي الْقَتْلِ إِنَّ وَلِيَّ المقتول كان منصورا) şeklinde olduğu rivayet edilmiştir. Nehhas şöyle demiştir: En açık olanı yâ iledir ve veli içindir; çünkü öldürme yetkisi varsa ancak o zaman "israf etmesin" denilir, bu da veli içindir. Tâ ile okunup yine veli için olması da caizdir, ancak bunda hitabın yönünü değiştirmeye ihtiyaç vardır. Dahhâk şöyle demiştir: Bu, öldürme konusunda Kur'an'dan ilk inen ayettir ve o Mekkîdir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٣٤]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 34]
وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلاً (٣٤)
{ وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلاً (٣٤) } “Rüşd çağına erişinceye kadar yetimin malına sadece en güzel bir şekilde yaklaşın. Ahdi de yerine getirin. Çünkü ahid sorumluluk gerektirir.”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ) قَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِيهِ فِي الْأَنْعَامِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ) قَدْ مَضَّى الْكَلَامُ فِيهِ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. قَالَ قَالَ الزَّجَّاجُ: كُلُّ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَنَهَى عَنْهُ فَهُوَ مِنَ الْعَهْدِ. (إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا) عَنْهُ، فَحُذِفَ، كَقَوْلِهِ:" وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ " بِهِ وَقِيلَ: إِنَّ الْعَهْدَ يُسْأَلُ تَبْكِيتًا لِنَاقِضِهِ فَيُقَالُ: لم نقضت؟ كما تسأل الموءودة تبكيتا لوائدها.
Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: (وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ) “Rüşd çağına erişinceye kadar yetimin malına sadece en güzel bir şekilde yaklaşın” buyruğuna dair açıklama el-En'âm [Suresi]nde geçmişti. İkincisi: Yüce Allah'ın: (وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ) “Ahdi de yerine getirin” buyruğuna dair açıklama birden fazla yerde geçmişti. Zeccâc: "Allah'ın emrettiği ve yasakladığı her şey ahid kapsamındadır" demiştir. (إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا) Ondan [sorulacaktır]; bu sebeple [zamir] hazfedilmiştir; tıpkı: { وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } “ve emrolundukları şeyleri yaparlar” buyruğunda olduğu gibi [zamir hazfedilmiştir]. Şöyle de denilmiştir: Ahdi bozan kimseyi azarlamak için ahde soru sorulur ve: "Niçin bozulup çiğnendin?" denilir; nitekim diri diri toprağa gömülen kız çocuğuna da onu gömen kişiyi azarlamak için soru sorulacaktır.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٣٥]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 35]
وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٣٥)
{ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً } “Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam yapın ve dosdoğru terazi ile tartın; bu, hem daha hayırlı hem de akıbet bakımından daha güzeldir.” (35)
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ) تقدم الكلام فيه أيضا في الانعام. وَتَقْتَضِي هَذِهِ الْآيَةُ أَنَّ الْكَيْلَ عَلَى الْبَائِعِ، وَقَدْ مَضَى فِي سُورَةِ" يُوسُفَ" فَلَا مَعْنَى للإعادة. وَالْقِسْطَاسُ (بِضَمِّ الْقَافِ وَكَسْرِهَا): الْمِيزَانُ بِلُغَةِ الرُّومِ، قَالَهُ ابْنُ عُزَيْزٍ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْقِسْطَاسُ: الْمِيزَانُ صَغِيرًا كَانَ أَوْ كَبِيرًا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْقِسْطَاسُ الْعَدْلُ، وَكَانَ يَقُولُ: هِيَ لُغَةٌ رُومِيَّةٌ، وَكَأَنَّ النَّاسَ قِيلَ لَهُمْ: زِنُوا بِمَعْدَلَةٍ فِي وَزْنِكُمْ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَنَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ" الْقُسْطَاسُ" بِضَمِّ الْقَافِ. وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ (بِالْقِسْطاسِ) (بِكَسْرِ الْقَافِ) وَهُمَا لُغَتَانِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا)
Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: (وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ) “Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam yapın” buyruğuna dair açıklama el-En'âm [Suresi]nde de geçmişti. Bu ayet, ölçmenin satıcıya ait olduğunu iktiza eder; bu husus Yûsuf Suresi'nde geçmişti, dolayısıyla tekrar etmenin anlamı yoktur. el-Kıstâs (الْقِسْطَاسُ - kāf harfinin dammesi ve kesresi ile): İbn Uzeyz'in belirttiğine göre Rumca'da terazi demektir. Zeccâc: "Kıstâs, ister küçük olsun ister büyük olsun terazidir" demiştir. Mücâhid: "Kıstâs adalettir" demiştir ve şöyle derdi: "Bu Rumca bir kelimedir; sanki insanlara: 'Tartınızda adaletle tartın' denilmiştir". İbn Kesîr, Ebû Amr, Nâfi', İbn Âmir ve Ebû Bekr rivayetinde Âsım, kāf harfinin dammesiyle "el-kustâs" (الْقُسْطَاسُ) okumuştur. Hamza, Kisâî ve Âsım'dan Hafs ise kāf harfinin kesresiyle (بِالْقِسْطاسِ) (el-kıstâs) okumuşlardır; bunlar iki ayrı lügattir. İkincisi: Yüce Allah'ın: (ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا) “Bu hem daha hayırlı hem de netice bakımından daha güzeldir” buyruğu,
أَيْ وَفَاءُ الْكَيْلِ وَإِقَامَةُ الْوَزْنِ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ وَأَبْرَكُ. (وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا) أَيْ عَاقِبَةً. قَالَ الْحَسَنُ: ذُكِرَ لَنَا أن رسول الله ﷺ قَالَ:" لَا يَقْدِرُ رَجُلٌ عَلَى حَرَامٍ ثُمَّ يَدَعُهُ لَيْسَ لَدَيْهِ إِلَّا مَخَافَةَ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا أَبْدَلَهُ اللَّهُ فِي عَاجِلِ الدُّنْيَا قَبْلَ الْآخِرَةِ مَا هُوَ خَيْرٌ لَهُ مِنْ ذَلِكَ".
yani ölçüyü tam yapmak ve tartıyı dosdoğru tutmak Rabbinizin katında daha hayırlı ve daha bereketlidir. (وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا) Yani akıbet bakımından [daha güzeldir]. Hasan şöyle demiştir: Bize nakledildiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Bir adam harama güç yetirir de yanında yalnızca Allah Teâlâ'nın korkusu bulunduğu için onu terk ederse, muhakkak Allah ahiretten önce peşin olan dünyada ona bundan daha hayırlısını verir."
[سورة الإسراء (١٧): آية ٣٦]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 36]
وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً (٣٦)
{ وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً (٣٦) } “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve kalp, bunların hepsi ondan sorumludur.”
فيه ست مسائل: الاولى- قوله تعالى: (وَلا تَقْفُ) أَيْ لَا تَتْبَعُ مَا لَا تَعْلَمُ وَلَا يَعْنِيكَ. قَالَ قَتَادَةُ: لَا تَقُلْ رَأَيْتُ وَأَنْتَ لَمْ تَرَ، وَسَمِعْتَ وَأَنْتَ لَمْ تَسْمَعْ، وَعَلِمْتَ وَأَنْتَ لَمْ تَعْلَمْ، وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄. قَالَ مُجَاهِدٌ: لَا تَذُمَّ أَحَدًا بِمَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ، وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ أَيْضًا. وَقَالَ مُحَمَّدُ ابْنُ الْحَنَفِيَّةِ: هِيَ شَهَادَةُ الزُّورِ. وقال القتبي: المعنى لا تتبع الحدس
Bu [ayette] altı mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَلا تَقْفُ } “[Hakkında bilgin olmayan şeyin] ardına düşme” buyruğudur; yani bilmediğin ve seni ilgilendirmeyen şeyin peşine düşme demektir. Katâde şöyle demiştir: Görmediğin halde 'gördüm', duymadığın halde 'duydum', bilmediğin halde 'bildim' deme. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ da böyle demiştir. Mücâhid: "Hakkında bilgin olmayan bir şeyle kimseyi yerme" demiştir. Bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ da söylemiştir. Muhammed b. el-Hanefiyye: "Bu, yalancı şahitliktir" demiştir. İbn Kuteybe ise: "Anlamı, sezgi..." demiştir.
وَالظُّنُونَ، وَكُلُّهَا مُتَقَارِبَةٌ. وَأَصْلُ الْقَفْوِ الْبُهْتُ وَالْقَذْفُ بِالْبَاطِلِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﵊:" نَحْنُ بنو النضر ابن كِنَانَةَ لَا نَقْفُو أُمَّنَا وَلَا نَنْتَفِي مِنْ أَبِينَا" أَيْ لَا نَسُبُّ أُمَّنَا. وَقَالَ الْكُمَيْتُ:
ve zanların ardına düşme demektir" demiştir. Bunların hepsi birbirine yakındır. Kafv (الْقَفْو) kelimesinin aslı bühtan ve batıl isnatta bulunmaktır. Resûlullah'ın aleyhisselâm şu sözü de bundandır: "Biz Nadr b. Kinâne oğullarıyız; annemize iftira atmayız (lâ nakfû) ve babamızı da reddetmeyiz." Yani annemize sövmeyiz demektir. Kümeyt şöyle demiştir:
فَلَا أَرْمِي الْبَرِيءَ بِغَيْرِ ذَنْبٍ ... وَلَا أَقْفُو الْحَوَاصِنَ إِنْ قُفِينَا
Masumu günahsız yere itham etmem / İffetli kadınlara iftira atılsa da ben iftira etmem (lâ akfû).
يُقَالُ: قَفَوْتُهُ أَقْفُوهُ، وَقُفْتُهُ أَقُوفُهُ، وَقَفَّيْتُهُ إِذَا اتَّبَعْتُ أَثَرَهُ. وَمِنْهُ الْقَافَةُ لتتبعهم الآثار وقافية كل شي آخِرُهُ، وَمِنْهُ قَافِيَةُ الشِّعْرِ، لِأَنَّهَا تَقْفُو الْبَيْتَ. وَمِنْهُ اسْمُ النَّبِيِّ ﷺ المقفى، لأنه جاء آخر الأنبياء. ومنه القائد، وَهُوَ الَّذِي يَتْبَعُ أَثَرَ الشَّبَهِ. يُقَالُ: قَافَ الْقَائِفُ يَقُوفُ إِذَا فَعَلَ ذَلِكَ. وَتَقُولُ: فَقُوتُ لِلْأَثَرِ، بِتَقْدِيمِ الْفَاءِ عَلَى الْقَافِ. ابْنُ عَطِيَّةَ: وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ تَلَعُّبِ الْعَرَبِ فِي بَعْضِ الْأَلْفَاظِ، كَمَا قَالُوا: رَعَمْلِي فِي لَعَمْرِي. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ عَنْ فِرْقَةٍ أَنَّهَا قَالَتْ: قَفَا وَقَافَ، مِثْلُ عَتَا وَعَاتَ. وَذَهَبَ مُنْذِرُ بْنُ سَعِيدٍ إِلَى أَنْ قَفَا وَقَافَ مِثْلُ جَبَذَ وَجَذَبَ. وَبِالْجُمْلَةِ فَهَذِهِ الْآيَةُ تَنْهَى عَنْ قَوْلِ الزُّورِ وَالْقَذْفِ، وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِنَ الْأَقْوَالِ الْكَاذِبَةِ وَالرَّدِيئَةِ. وَقَرَأَ بَعْضُ النَّاسِ فِيمَا حَكَى الْكِسَائِيُّ" تَقُفْ" بِضَمِّ الْقَافِ وَسُكُونِ الْفَاءِ. وَقَرَأَ الْجَرَّاحُ" وَالْفَآدُ " بِفَتْحِ الْفَاءِ، وَهِيَ لُغَةٌ لِبَعْضِ النَّاسِ، وَأَنْكَرَهَا أَبُو حَاتِمٍ وَغَيْرُهُ. الثَّانِيَةُ- قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْحُكْمَ بِالْقَافَةِ، لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ:" وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ" دَلَّ عَلَى جَوَازِ مَا لَنَا بِهِ عِلْمٌ، فَكُلُّ مَا عَلِمَهُ الْإِنْسَانُ أَوْ غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ جَازَ أَنْ يَحْكُمَ بِهِ، وَبِهَذَا احْتَجَجْنَا عَلَى إِثْبَاتِ الْقُرْعَةِ وَالْخَرْصِ، لِأَنَّهُ ضَرْبٌ مِنْ غَلَبَةِ الظَّنِّ، وَقَدْ يُسَمَّى عِلْمًا اتِّسَاعًا. فَالْقَائِفُ يُلْحِقُ الْوَلَدَ بِأَبِيهِ مِنْ طَرِيقِ الشَّبَهِ بَيْنَهُمَا كَمَا يُلْحِقُ الْفَقِيهُ الْفَرْعَ بِالْأَصْلِ مِنْ طَرِيقِ الشَّبَهِ. وَفِي الصَّحِيحِ عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ دَخَلَ عَلَيَّ مَسْرُورًا تَبْرُقُ أسارير وجهه فقال:" ألم ترى أَنَّ مُجَزِّزًا نَظَرَ إِلَى زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ عَلَيْهِمَا قَطِيفَةٌ قَدْ غَطَّيَا رُءُوسَهُمَا وَبَدَتْ أَقْدَامُهُمَا فَقَالَ إِنَّ بَعْضَ هَذِهِ الْأَقْدَامِ لَمِنْ بَعْضٍ". وَفِي حَدِيثِ يُونُسَ بْنِ يزيد:" وكان مجزز قائفا".
Bir kimsenin izini takip ettiğin zaman; kafevtühû akfûhu (قَفَوْتُهُ أَقْفُوهُ), kuftühû akūfuhu (قُفْتُهُ أَقُوفُهُ) ve kaffeytühû (قَفَّيْتُهُ) denir. İzleri takip ettikleri için iz sürücülere kâfe (الْقَافَة) denilmesi de bundandır. Her şeyin kāfiyesi (قَافِيَة) onun sonudur; beytin ardı sıra geldiği için şiirin kafiyesine de bu isim verilmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in isimlerinden biri olan Mukaffî (الْمُقَفَّى) de bundandır; zira o peygamberlerin sonuncusu olarak gelmiştir. Benzerliğin izini süren kimse olan kāif (الْقَائِف) de bu köktendir. İz sürücü bunu yaptığı zaman kāfe'l-kāifü yekūfu (قَافَ الْقَائِفُ يَقُوفُ) denir. Fâ harfini kāf harfinden önce getirerek fekūtü li'l-eser (فَقُوتُ لِلْأَثَرِ) de dersin. İbn Atıyye şöyle demiştir: "Bunun, Arapların —tıpkı le-amrî yerine ra'amlî demeleri gibi— bazı lafızlarla oynamasından (kalb/harf yerini değiştirme) olması muhtemeldir." Taberî bir gruptan nakille, atâ (عَتَا) ve âte (عَاتَ) gibi kafâ (قَفَا) ve kāfe (قَافَ) dendiğini aktarmıştır. Münzir b. Saîd ise cebeze (جَبَذَ) ile cezebe (جَذَبَ) gibi kafâ ile kāfe'nin aynı manada olduğu kanaatine varmıştır. Özetle bu ayet; yalan sözü, iftirayı (kazf) ve bunlara benzeyen asılsız ve çirkin sözleri yasaklamaktadır. Kisâî'nin aktardığına göre bazıları bu kelimeyi kāf harfinin dammesi ve fâ harfinin sükûnuyla tekuf (تَقُفْ) şeklinde okumuştur. Cerrâh ise fâ harfinin fethasıyla ve'l-feâde (وَالْفَآدُ) şeklinde okumuştur; bu bazı kabilelerin lehçesidir, ancak Ebû Hâtim ve başkaları bunu reddetmiştir. İkincisi: İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Bu ayet kāfe (iz sürücülük yoluyla nesep tayini) ile hükmetmeyi de ihtiva etmektedir. Zira { وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” buyurunca, bu ifade hakkında bilgimiz olan şeylerin caiz olduğuna delalet etmiştir. Dolayısıyla insanın bildiği yahut zann-ı gālibine dayanan her hususta hüküm vermesi caizdir. Biz kura ve tahminle kıymet biçme (hars) yöntemlerinin meşruiyetine de bununla delil getirdik; çünkü bu da bir nevi zann-ı gālibdir ve mecazen 'ilim' olarak da adlandırılabilir. Nitekim fakih aralarındaki benzerlik yoluyla fer'i asla bağladığı gibi, kāif (iz sürücü) de aralarındaki benzerlik yoluyla çocuğu babasına bağlar (nesebini tespit eder). Sahîh'te Âişe'den şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sevinçli bir hâlde, yüzünün çizgileri parıldayarak yanıma girdi ve şöyle buyurdu: «Görmedin mi? Mücezziz, üzerlerindeki bir kadife örtüyle başlarını örtmüş ve ayakları açıkta kalmış olan Zeyd b. Hârise ile Üsâme b. Zeyd'e baktı da: 'Şüphesiz bu ayakların bir kısmı diğerindendir' dedi.» Yûnus b. Yezîd'in rivayetinde ise: "Mücezziz bir kāif (iz sürücü/nesep uzmanı) idi" [ifadesi yer almaktadır].
الثَّالِثَةُ- قَالَ الْإِمَامُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْمَازِرِيُّ: كَانَتِ الْجَاهِلِيَّةُ تَقْدَحُ فِي نَسَبِ أُسَامَةَ لِكَوْنِهِ أَسْوَدُ شَدِيدُ السَّوَادِ، وَكَانَ زَيْدٌ أَبُوهُ أَبْيَضَ الْقُطْنِ، هَكَذَا ذَكَرَهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ صَالِحٍ. قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: وَقَالَ غَيْرُ أَحْمَدَ كَانَ زَيْدٌ أَزْهَرَ اللَّوْنِ، وَكَانَ أُسَامَةُ شَدِيدَ الْأُدْمَةِ، وَزَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ عَرَبِيٌّ صَرِيحٌ مِنْ كَلْبٍ، أَصَابَهُ سِبَاءٌ، حَسْبَمَا يَأْتِي فِي سُورَةِ" الْأَحْزَابِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الرَّابِعَةُ- اسْتَدَلَّ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى الرُّجُوعِ إِلَى الْقَافَةِ عِنْدَ التَّنَازُعِ فِي الْوَلَدِ، بِسُرُورِ النَّبِيِّ ﷺ بِقَوْلِ هَذَا الْقَائِفِ، وَمَا كَانَ ﵇ بِالَّذِي يُسَرُّ بِالْبَاطِلِ وَلَا يُعْجِبُهُ. وَلَمْ يَأْخُذْ بِذَلِكَ أَبُو حَنِيفَةَ وَإِسْحَاقُ وَالثَّوْرِيُّ وَأَصْحَابُهُمْ مُتَمَسِّكِينَ بِإِلْغَاءِ النَّبِيِّ ﷺ الشَّبَهَ فِي حَدِيثِ اللِّعَانِ، عَلَى مَا يَأْتِي فِي سُورَةِ" النُّورِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْآخِذُونَ بِأَقْوَالِ الْقَافَةِ، هَلْ يُؤْخَذُ بِذَلِكَ فِي أَوْلَادِ الْحَرَائِرِ وَالْإِمَاءِ أَوْ يَخْتَصُّ بِأَوْلَادِ الْإِمَاءِ، عَلَى قَوْلَيْنِ، فَالْأَوَّلُ: قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَمَالِكٍ ﵄ فِي رِوَايَةِ ابْنِ وَهْبٍ عَنْهُ، وَمَشْهُورُ مَذْهَبِهِ قَصْرُهُ عَلَى وَلَدِ الْأَمَةِ. وَالصَّحِيحُ مَا رَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنْهُ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁، لِأَنَّ الْحَدِيثَ الَّذِي هُوَ الْأَصْلُ فِي الْبَابِ إِنَّمَا وَقَعَ فِي الْحَرَائِرِ، فَإِنَّ أُسَامَةَ وَأَبَاهُ حُرَّانِ فَكَيْفَ يُلْغَى السَّبَبُ الَّذِي خَرَجَ عَلَيْهِ دَلِيلُ الْحُكْمِ وَهُوَ الْبَاعِثُ عَلَيْهِ، هَذَا مِمَّا لَا يَجُوزُ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ. وَكَذَلِكَ اخْتَلَفَ هَؤُلَاءِ، هَلْ يُكْتَفَى بِقَوْلِ وَاحِدٍ مِنَ الْقَافَةِ أَوْ لَا بُدَّ مِنَ اثْنَيْنِ لِأَنَّهَا شَهَادَةٌ، وَبِالْأَوَّلِ قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ وَهُوَ ظَاهِرُ الْخَبَرِ بَلْ نَصُّهُ. وَبِالثَّانِي قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ ﵄. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا) أَيْ يُسْأَلُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَمَّا اكْتَسَبَ، فَالْفُؤَادُ يُسْأَلُ عَمَّا افْتَكَرَ فِيهِ وَاعْتَقَدَهُ، وَالسَّمْعُ والبصر عما رأس مِنْ ذَلِكَ وَسَمِعَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ ﷾ يَسْأَلُ الْإِنْسَانَ عَمَّا حَوَاهُ سَمْعُهُ وَبَصَرُهُ وَفُؤَادُهُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ ﷺ:" كُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ"
Üçüncü [Mesele]- İmam Ebû Abdillâh el-Mâzerî şöyle demiştir: Câhiliye ehli, Üsâme'nin son derece siyah tenli, babası Zeyd'in ise pamuk gibi beyaz tenli olması sebebiyle Üsâme'nin nesebini ayıplar ve dil uzatırdı. Ebû Dâvûd bunu Ahmed b. Sâlih'ten bu şekilde nakletmiştir. Kādî İyâz ise şöyle demiştir: Ahmed'in dışındakiler, Zeyd'in ak benizli (ezher), Üsâme'nin ise koyu buğday tenli olduğunu belirtmişlerdir. Zeyd b. Hârise, Kelb kabilesinden saf bir Arap olup esir düşmüştü; nitekim bu husus inşâallâhu teâlâ Ahzâb Sûresi'nde gelecektir. Dördüncü [Mesele]- İlim ehlinin cumhuru, çocuk hakkında ihtilaf edildiğinde kâfeye (nesep ve iz uzmanına) başvurulacağına, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bu kâifin sözünden dolayı sevinmesini delil getirmişlerdir. Zira o aleyhisselâm, bâtıl olan bir şeye sevinecek ve onu beğenecek biri değildi. Ebû Hanîfe, İshâk, Sevrî ve onların mezhepdaşları ise Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem liân hadisinde benzerliği dikkate almayıp geçersiz saymasına dayanarak bu görüşü kabul etmemişlerdir; nitekim bu husus inşâallâhu teâlâ Nûr Sûresi'nde gelecektir. Beşinci [Mesele]- Kâfenin görüşüyle amel edenler, bu yola hür kadınların çocuklarında da câriyelerin çocuklarında da başvurulup vurulmayacağı, yoksa sadece câriye çocuklarına mı has olduğu hususunda iki görüşe ayrılmışlardır: Birincisi, Şâfiî'nin ve İbn Vehb'in kendisinden yaptığı rivayette Mâlik'in rahimehumallâh görüşüdür. [İmam Mâlik'in] mezhebinde meşhur olan ise bunun sadece câriye çocuğuna has kılınmasıdır. Sahih olan, İbn Vehb'in ondan rivayet ettiği ve Şâfiî'nin radıyallâhu anh söylediği görüştür. Çünkü bu bapta asıl dayanak olan hadis bizzat hürler hakkında gerçekleşmiştir; zira Üsâme de babası da hür kimselerdir. Hükmün delilinin üzerine bina edildiği ve ona sevk eden illet nasıl geçersiz sayılabilir ki? Usûlcülere göre bu câiz olmayan bir şeydir. Yine bu âlimler, kâfeden tek bir kişinin sözüyle yetinilip yetinilmeyeceği, yoksa bunun bir şahitlik olması sebebiyle iki kişinin bulunmasının zorunlu olup olmadığı hususunda da ihtilaf etmişlerdir: Birinci görüşü İbnü'l-Kāsım savunmuştur ki haberin zâhiri, hatta nassı da budur. İkinci görüşü ise Mâlik ve Şâfiî rahimehumallâh benimsemiştir. Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın: { إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا } “Şüphesiz kulak, göz ve gönül; bunların hepsi ondan sorumludur” buyruğunun anlamı; bunların her birinin kazandığı/yaptığı şeyden sorguya çekileceğidir. Buna göre gönül, düşündüğü ve inandığı şeylerden; kulak ve göz ise bunlardan gördüğü ve işittiği şeylerden sorgulanacaktır. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, Allah'ın azze ve celle insanı, kulağının, gözünün ve kalbinin barındırdığı her şeyden hesaba çekeceğidir. Bunun benzeri Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu hadisidir: « كُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ » «Hepiniz birer çobansınız ve hepiniz güttüklerinizden sorumlusunuz».
فَالْإِنْسَانُ رَاعٍ عَلَى جَوَارِحِهِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ كُلُّ هَذِهِ كَانَ الْإِنْسَانُ عَنْهُ مَسْئُولًا، فَهُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ. وَالْمَعْنَى الْأَوَّلُ أَبْلَغُ فِي الْحُجَّةِ، فَإِنَّهُ يَقَعُ تَكْذِيبُهُ مِنْ جَوَارِحِهِ، وَتِلْكَ غَايَةُ الْخِزْيِ، كَمَا قَالَ:" الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ "، وَقَوْلُهُ" شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ ". وَعَبَّرَ عَنِ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ وَالْفُؤَادِ بِأُولَئِكَ لِأَنَّهَا حَوَاسُّ لَهَا إِدْرَاكٌ، وَجَعَلَهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسْئُولَةٌ، فَهِيَ حَالَةُ مَنْ يَعْقِلُ، فَلِذَلِكَ عَبَّرَ عَنْهَا بِأُولَئِكَ. وَقَالَ سِيبَوَيْهِ ﵀ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ": إِنَّمَا قَالَ:" رَأَيْتُهُمْ" فِي نُجُومٍ، لِأَنَّهُ لَمَّا وَصَفَهَا بِالسُّجُودِ وَهُوَ مِنْ فِعْلِ مَنْ يَعْقِلُ عَبَّرَ عَنْهَا بِكِنَايَةِ مَنْ يَعْقِلُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَحَكَى الزَّجَّاجُ أَنَّ الْعَرَبَ تُعَبِّرُ عَمَّا يَعْقِلُ وَعَمَّا لَا يَعْقِلُ بِأُولَئِكَ، وَأَنْشَدَ هُوَ وَالطَّبَرِيُّ:
İnsan uzuvlarının çobanıdır. Sanki: "Bütün bunlardan insan sorumludur" buyurmuş gibidir; dolayısıyla burada hazfedilmiş bir muzâf (tamlanan) vardır. Birinci anlam hüccet olma bakımından daha beliğdir; çünkü yalanlaması bizzat kendi uzuvlarından gelecektir ve bu da rüsvaylığın zirvesidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Bugün onların ağızlarını mühürleriz; elleri bize konuşur, ayakları da kazandıklarına şahitlik eder” ve yine: { شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Kulakları, gözleri ve derileri yaptıkları işler hakkında aleyhlerine şahitlik etmiştir”. Kulak, göz ve kalpten "ülâike" (أُولئِكَ) diye bahsedilmiştir; çünkü bunlar idrak sahibi duyulardır ve bu ayette sorguya muhatap kılınmışlardır, bu ise akıl sahibinin durumudur; bundan dolayı onlardan "ülâike" ile bahsedilmiştir. Sîbeveyh rahimehullâh Yüce Allah'ın: { رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ } “onların bana secde ettiklerini gördüm” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Yıldızlar hakkında ancak: "Onları gördüm" (رَأَيْتُهُمْ) demiştir; çünkü onları secde etmekle nitelemiştir ki bu akıl sahibinin fiilindendir, bu sebeple onlardan akıl sahiplerinin zamiriyle bahsetmiştir; bu daha önce geçmişti. Zeccâc, Arapların hem akıl sahipleri hem de akıl sahibi olmayanlar için "ülâike" (أُولئِكَ) lafzını kullandıklarını nakletmiş, kendisi ve Taberî şu beyti inşad etmiştir:
ذُمَّ الْمَنَازِلَ بَعْدَ مَنْزِلَةِ اللِّوَى ... وَالْعَيْشَ بَعْدَ أُولَئِكَ الْأَيَّامِ
Liwâ konağından sonraki konakları ve o günlerden sonraki hayatı yer!
وَهَذَا أَمْرٌ يُوقَفُ عِنْدَهُ. وَأَمَّا البيت فالرواية فيه" الأقوام" والله اعلم.
Bu üzerinde durulması gereken bir husustur. Beyte gelince, oradaki rivayet "el-akvâm" (الأقوام - o topluluklar) şeklindedir, en doğrusunu Allah bilir.
[سورة الإسراء (١٧): الآيات ٣٧ الى ٣٨]
[İsrâ Suresi (17): Âyetler 37-38]
وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً (٣٧) كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً (٣٨)
{ وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً (٣٧) كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً (٣٨) } “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Çünkü sen yeri asla yaramazsın ve boyca da dağlara asla erişemezsin. Bütün bunların kötülüğü Rabbinin katında sevilmeyen bir şeydir.”
فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً) هَذَا نَهْيٌ عَنِ الْخُيَلَاءِ وَأَمْرٌ بِالتَّوَاضُعِ. وَالْمَرَحُ: شِدَّةُ الْفَرَحِ. وَقِيلَ: التَّكَبُّرُ فِي الْمَشْيِ. وَقِيلَ: تَجَاوُزُ الْإِنْسَانِ قَدْرَهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ الْخُيَلَاءُ فِي الْمَشْيِ. وَقِيلَ: هُوَ الْبَطَرُ وَالْأَشَرُ. وَقِيلَ: هُوَ النَّشَاطُ وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ مُتَقَارِبَةٌ وَلَكِنْهَا مُنْقَسِمَةٌ قِسْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا مَذْمُومٌ وَالْآخَرُ مَحْمُودٌ، فَالتَّكَبُّرُ وَالْبَطَرُ وَالْخُيَلَاءُ وَتَجَاوُزُ الْإِنْسَانِ قَدْرَهُ مَذْمُومٌ وَالْفَرَحُ وَالنَّشَاطُ مَحْمُودٌ. وَقَدْ وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى نَفْسَهُ بِأَحَدِهِمَا، ففي الحديث الصحيح" لله أفرج بتوبة العبد من رجل ... " الحديث. والكسل
Burada beş mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah’ın: { وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً } “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme” buyruğudur. Bu, kibirden bir nehiy (yasaklama) ve tevazuya bir emirdir. Merah (مَرَح), aşırı sevinç demektir. Yürüyüşteki kibir olduğu da söylenmiştir. İnsanın haddini aşması olduğu da söylenmiştir. Katâde: "O, yürüyüşte böbürlenmektir" demiştir. Şımarıklık ve taşkınlık olduğu da söylenmiştir. Canlılık ve zindelik olduğu da söylenmiştir. Bu görüşler birbirine yakındır; ancak iki kısma ayrılır: Biri yerilmiş (mezmûm), diğeri ise övülmüştür (mahmûd). Kibirlenmek, şımarıklık, böbürlenmek ve insanın haddini aşması yerilmiştir; sevinç ve canlılık ise övülmüştür. Nitekim Yüce Allah Kendisini bunlardan biriyle nitelemiştir. Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: « لله أفرج بتوبة العبد من رجل ... » «Allah'ın kulunun tövbesine olan sevinci, [binitini kaybedip sonra bulan] bir adamın [sevincinden] daha fazladır...» hadisi. Tembellik ise
مَذْمُومٌ شَرْعًا وَالنَّشَاطُ ضِدُّهُ. وَقَدْ يَكُونُ التَّكَبُّرُ وَمَا فِي مَعْنَاهُ مَحْمُودًا، وَذَلِكَ عَلَى أَعْدَاءِ اللَّهِ وَالظَّلَمَةِ. أَسْنَدَ أَبُو حَاتِمِ بْنُ حِبَّانٍ عَنِ ابْنِ جَابِرِ بْنِ عَتِيكٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" مِنَ الْغَيْرَةِ مَا يُبْغِضُ اللَّهُ ﷿ وَمِنْهَا مَا يُحِبُّ اللَّهُ ﷿ وَمِنَ الْخُيَلَاءِ مَا يُحِبُّ اللَّهُ ﷿ وَمِنْهَا مَا يُبْغِضُ اللَّهُ فَأَمَّا الْغَيْرَةُ الَّتِي يُحِبُّ اللَّهُ الْغَيْرَةُ فِي الدِّينِ وَالْغَيْرَةُ الَّتِي يُبْغِضُ اللَّهُ الْغَيْرَةُ فِي غَيْرِ دِينِهِ وَالْخُيَلَاءُ الَّتِي يُحِبُّ اللَّهُ اخْتِيَالُ الرَّجُلِ بِنَفْسِهِ عِنْدَ الْقِتَالِ وَعِنْدَ الصَّدَقَةِ وَالِاخْتِيَالُ الَّذِي يُبْغِضُ اللَّهُ الْخُيَلَاءُ فِي الْبَاطِلِ" وَأَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ فِي مُصَنَّفِهِ وَغَيْرِهِ. وَأَنْشَدُوا:
şeriatte yerilmiştir, canlılık ise onun zıddıdır. Bazen kibirlenmek ve bu anlamdaki tutumlar övülmüş de olabilir; bu da Allah'ın düşmanlarına ve zalimlere karşı olanıdır. Ebû Hâtim b. Hibbân, Câbir b. Atîk'in oğlundan, o da babasından Resûlullah'ın ﷺ şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Kıskançlığın (gayretin) öyle bir türü vardır ki Allah azze ve celle ondan buğzeder; bir türü de vardır ki Allah azze ve celle onu sever. Kibrin öyle bir türü vardır ki Allah azze ve celle onu sever; bir türü de vardır ki Allah ondan buğzeder. Allah'ın sevdiği gayret dindeki gayrettir; Allah'ın buğzettiği gayret ise dininin dışındaki gayrettir. Allah'ın sevdiği kibir, kişinin savaş esnasında ve sadaka verirken kendisini üstün görmesidir; Allah'ın buğzettiği böbürlenme ise bâtıldaki kibirdir." Bunu Ebû Dâvûd kendi Musannef'inde ve başkaları da rivayet etmiştir. Şairler şöyle demiştir:
وَلَا تَمْشِ فَوْقَ الأرض إلا تواضعا ... فكم تحتها قوم هموا مِنْكَ أَرْفَعُ
Yeryüzünde tevazu ile yürü; zira onun altında senden çok daha yüce olan nice kavimler vardır.
وَإِنْ كُنْتَ فِي عِزٍّ وَحِرْزٍ ومنعة ... فكم مات من قوم هموا مِنْكَ أَمْنَعُ
İzzet, korunma ve güç içinde olsan bile; senden çok daha güçlü nice kavimler öldü gitti.
الثَّانِيَةُ- إِقْبَالُ الْإِنْسَانِ عَلَى الصَّيْدِ وَنَحْوِهِ تَرَفُّعًا دُونَ حَاجَةٍ إِلَى ذَلِكَ دَاخِلٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَفِيهِ تَعْذِيبُ الْحَيَوَانِ وَإِجْرَاؤُهُ لِغَيْرِ مَعْنًى. وَأَمَّا الرَّجُلُ يَسْتَرِيحُ فِي الْيَوْمِ النَّادِرِ وَالسَّاعَةِ مِنْ يَوْمِهِ، وَيُجِمُّ فِيهَا نَفْسَهُ في اطرح وَالرَّاحَةِ لِيَسْتَعِينَ بِذَلِكَ عَلَى شُغْلٍ مِنَ الْبِرِّ، كَقِرَاءَةِ عِلْمٍ أَوْ صَلَاةٍ، فَلَيْسَ بِدَاخِلٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَرَحاً" قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ بِفَتْحِ الرَّاءِ. وَقِرَاءَةُ فِرْقَةٍ فِيمَا حَكَى يَعْقُوبُ بِكَسْرِ الرَّاءِ عَلَى بِنَاءِ اسْمِ الْفَاعِلِ. وَالْأَوَّلُ أَبْلَغُ، فَإِنَّ قَوْلَكَ: جَاءَ زَيْدٌ رَكْضًا أَبْلَغُ مِنْ قَوْلِكَ: جَاءَ زَيْدٌ رَاكِضًا، فَكَذَلِكَ قَوْلُكَ مَرَحًا. وَالْمَرَحُ الْمَصْدَرُ أَبْلَغُ مِنْ أَنْ يُقَالَ مَرِحًا. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ) يَعْنِي لَنْ تَتَوَلَّجَ بَاطِنَهَا فَتَعْلَمَ مَا فِيهَا (وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا) أَيْ لَنْ تُسَاوِيَ الْجِبَالَ بِطُولِكَ وَلَا تَطَاوُلِكَ. وَيُقَالُ: خَرَقَ الثَّوْبَ أَيْ شَقَّهُ، وَخَرَقَ الْأَرْضَ قَطَعَهَا. وَالْخَرْقُ: الْوَاسِعُ مِنَ الْأَرْضِ. أَيْ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ بِكِبْرِكَ وَمَشْيِكَ عَلَيْهَا. (وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا) بعظمتك، أي مقدرتك لَا تَبْلُغُ هَذَا الْمَبْلَغَ، بَلْ أَنْتَ عَبْدٌ ذَلِيلٌ، مُحَاطٌ بِكَ مِنْ تَحْتِكَ وَمِنْ فَوْقِكَ. والمحاط محصور ضعيف، لا يليق بك
İkincisi: Bir kimsenin bir ihtiyacı olmaksızın sırf böbürlenmek amacıyla ava ve benzeri şeylere yönelmesi bu ayetin kapsamına girer. Zira bunda hayvana eziyet etmek ve onu anlamsız yere koşturup yormak vardır. Nadir bir günde yahut günün bir saatinde, ilim okumak veya namaz kılmak gibi bir hayır ve taat işine güç yetirebilmek maksadıyla [meşgaleleri] bir kenara bırakıp rahatlayarak nefsini dinlendiren kimseye gelince; o, bu ayetin kapsamına girmez. Yüce Allah'ın: { مَرَحاً } “Şımarıkça” buyruğu hakkında cumhurun kıraati [râ] harfinin fethasıyladır. Ya'kûb'un naklettiğine göre bir grubun kıraatinde ise ism-i fâil kalıbında olmak üzere [râ] harfinin kesresiyledir (merihen). Birinci [kıraat] daha beliğdir. Zira senin: "Câe Zeydun rakdan" (Zeyd koşa koşa geldi) sözün, "Câe Zeydun râkidan" (Zeyd koşarak geldi) sözünden daha beliğdir; "merahan" sözün de böyledir. Masdar olan el-merah (الْمَرَح), "merihen" denilmesinden daha beliğdir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ } “Çünkü sen ne yeri yarabilirsin” buyruğu; yani onun içine nüfuz edip içinde ne olduğunu bilemezsin; { وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا } “ne de boyca dağlara ulaşabilirsin” buyruğu ise ne boyunla ne de boy göstermenle (üstünlük taslamanla) dağlara denk olabilirsin, demektir. "Haraka's-sevb" (خَرَقَ الثَّوْبَ) denilir ki 'elbiseyi yırttı' demektir; "haraka'l-ard" (خَرَقَ الْأَرْضَ) ise 'yeri katetti' manasındadır. el-Hark (الْخَرْق) ise yeryüzünün geniş olan yeridir. Yani kibrinle ve üzerinde yürümenle yeri yaramazsın. Azametinle { وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا } “ne de boyca dağlara ulaşabilirsin”; yani gücün bu dereceye ulaşmaz; bilakis sen boyun eğmiş (zelil) bir kulsun, altından ve üstünden kuşatılmışsın. Kuşatılan ise çaresiz ve zayıftır; sana
التَّكَبُّرُ وَالْمُرَادُ بِخَرْقِ الْأَرْضِ هُنَا نَقْبُهَا لَا قَطْعُهَا بِالْمَسَافَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: مَعْنَاهُ لَنْ تَقْطَعَهَا. النَّحَّاسُ: وَهَذَا أَبْيَنُ، لِأَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنَ الْخَرْقِ وَهِيَ الصَّحْرَاءُ الْوَاسِعَةُ. وَيُقَالُ: فُلَانٌ أَخْرَقُ مِنْ فُلَانٍ، أَيْ أَكْثَرُ سَفَرًا وَعِزَّةً وَمَنَعَةً. وَيُرْوَى أَنَّ سَبَأً دَوَّخَ الْأَرْضَ بِأَجْنَادِهِ شَرْقًا وَغَرْبًا وَسَهْلًا وَجَبَلًا، وَقَتَلَ سَادَةً وَسَبَى- وَبِهِ سُمِّيَ سَبَأٌ- وَدَانَ لَهُ الْخَلْقُ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ انْفَرَدَ عَنْ أَصْحَابِهِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ خَرَجَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ: إِنِّي لَمَّا نِلْتُ مَا لَمْ يَنَلْ أَحَدٌ رَأَيْتُ الِابْتِدَاءَ بِشُكْرِ هَذِهِ النِّعَمِ، فَلَمْ أَرَ أَوْقَعَ فِي ذَلِكَ مِنَ السُّجُودِ لِلشَّمْسِ إِذَا أَشْرَقَتْ، فَسَجَدُوا لَهَا، وَكَانَ ذَلِكَ أَوَّلُ عِبَادَةِ الشَّمْسِ، فَهَذِهِ عَاقِبَةُ الْخُيَلَاءِ وَالتَّكَبُّرِ وَالْمَرَحِ، نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ ذَلِكَ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً) " ذلِكَ" إِشَارَةٌ إِلَى جُمْلَةِ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِمَّا أَمَرَ بِهِ وَنَهَى عَنْهُ." ذلِكَ" يَصْلُحُ لِلْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ وَالْمُؤَنَّثِ وَالْمُذَكَّرِ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَمَسْرُوقٌ" سَيِّئُهُ" عَلَى إِضَافَةِ سَيِّئٍ إِلَى الضَّمِيرِ، وَلِذَلِكَ قَالَ:" مَكْرُوهاً" نُصِبَ عَلَى خَبَرِ كَانَ. وَالسَّيِّءُ: هُوَ الْمَكْرُوهُ، وَهُوَ الَّذِي لَا يَرْضَاهُ اللَّهُ ﷿ وَلَا يَأْمُرُ بِهِ. وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ ﷾ فِي هَذِهِ الْآيِ مِنْ قَوْلِهِ:" وَقَضى رَبُّكَ"- إِلَى قَوْلِهِ- كَانَ" سَيِّئُهُ" مَأْمُورَاتٌ بِهَا وَمُنْهَيَاتٌ عَنْهَا، فَلَا يُخْبِرُ عَنِ الْجَمِيعِ بِأَنَّهُ سَيِّئَةٌ فَيَدْخُلُ الْمَأْمُورُ بِهِ فِي الْمَنْهِيِّ عَنْهُ. وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ. وَلِأَنَّ فِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ." كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئَاتُهُ" فَهَذِهِ لَا تَكُونُ إِلَّا لِلْإِضَافَةِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو" سَيِّئَةً" بِالتَّنْوِينِ، أَيْ كُلُّ مَا نَهَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ عَنْهُ سَيِّئَةٌ. وَعَلَى هَذَا انْقَطَعَ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ:" وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا" ثُمَّ قَالَ:" وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ"،" وَلا تَمْشِ"، ثُمَّ قَالَ:" كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئَةً" بِالتَّنْوِينِ. وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ:" وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ" إِلَى هَذِهِ الْآيَةِ كَانَ سَيِّئَةً لَا حَسَنَةَ فِيهِ، فَجَعَلُوا" كُلًّا" مُحِيطًا بِالْمَنْهِيِّ عَنْهُ دُونَ غَيْرِهِ. وَقَوْلُهُ:" مَكْرُوهاً" لَيْسَ نَعْتًا لِسَيِّئَةٍ، بَلْ هُوَ بَدَلٌ مِنْهُ، وَالتَّقْدِيرُ: كَانَ سَيِّئَةً وَكَانَ مَكْرُوهًا. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ" مَكْرُوهاً" خَبَرٌ ثَانٍ لِكَانَ حُمِلَ عَلَى لَفْظِهِ كُلُّ، وَ" سَيِّئَةٌ" مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى فِي جَمِيعِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ قَبْلُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: وَهُوَ نَعْتٌ لِسَيِّئَةٍ، لِأَنَّهُ لَمَّا كان
...kibirlenmektir. Burada yeri yarmaktan (hark) maksat, onu delmektir; mesafeyi katetmek değildir. Doğrusunu Allah bilir. El-Ezherî şöyle demiştir: Bunun manası, 'onu asla kat edemezsin' demektir. En-Nehhâs: "Bu daha açıktır, çünkü bu [kelime], geniş çöl anlamına gelen el-hark (الْخَرْق) kökünden alınmıştır. Şöyle denilir: Falan kimse filandan daha ahraktır (أَخْرَقُ); yani daha çok seyahat eden, daha izzetli ve daha güçlüdür." Rivayet edilir ki Sebe', ordularıyla yeryüzünü doğudan batıya, ovadan dağa dize getirdi; nice önderleri öldürdü ve esirler aldı -zaten bu sebeple ona Sebe' adı verildi- ve mahlûkat ona boyun eğdi. Bunu görünce üç gün boyunca arkadaşlarından ayrı kaldı, sonra onların yanına çıkıp şöyle dedi: "Ben, hiç kimsenin elde edemediği şeyleri elde ettiğimde, bu nimetlere şükretmeye başlamak gerektiğini düşündüm ve bu hususta doğduğu vakit güneşe secde etmekten daha uygun bir şey görmedim." Bunun üzerine ona secde ettiler; işte bu, güneşe yapılan ilk ibadet oldu. İşte böbürlenmenin, kibrin ve şımarıklığın akıbeti budur. Bundan Allah'a sığınırız. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً } “Bütün bunların kötülüğü Rabbinin katında mekruhtur (hoş karşılanmaz).” buyruğudur. "ذلِكَ" (Bütün bunlar) ifadesi, emredilen ve yasaklananlardan daha önce zikredilenlerin tamamına bir işarettir. "ذلِكَ" tekil, çoğul, müennes ve müzekker için kullanılabilir. Âsım, İbn Âmir, Hamza, el-Kisâî ve Mesrûk, 'seyyi' kelimesini zamire izafetle { سَيِّئُهُ } şeklinde okumuşlardır. Bu sebeple { مَكْرُوهاً } kelimesi kâne'nin haberi olarak nasb edilmiştir. Seyyi' (kötü olan) mekruh olandır; o da Allah azze ve celle'nin razı olmadığı ve emretmediği şeydir. Allah celle ve alâ bu ayetlerde { وَقَضى رَبُّكَ } buyruğundan { كَانَ سَيِّئُهُ } buyruğuna kadar emredilen ve yasaklanan şeyleri zikretmiştir; dolayısıyla emredilen şey yasaklanan şeyin kapsamına girsin diye hepsinin birden seyyie (kötülük) olduğunu haber vermez. Bu kıraati Ebû Ubeyd tercih etmiştir. Zira Übeyy'in kıraatinde { كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئَاتُهُ } şeklindedir ki bu da ancak izafetle olur. İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr tenvin ile { سَيِّئَةً } şeklinde okumuşlardır; yani "Allah'ın ve Resûlü'nün yasakladığı her şey bir kötülüktür (seyyiedir)." Bu kıraate göre söz { وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } buyruğunda kesilmiş (hitama ermiş), sonra { وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ }, ardından { وَلا تَمْشِ } buyurmuş, sonra da tenvinle { كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئَةً } buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ } buyruğundan bu ayete kadar olan kısım bütünüyle bir kötülüktür (seyyiedir), içinde hiçbir iyilik (hasene) yoktur; dolayısıyla "küll" (bütün/hepsi) lafzını diğerlerini dışarıda bırakarak sadece yasaklananları kapsayıcı kılmışlardır. { مَكْرُوهاً } buyruğu 'seyyie'nin sıfatı değil, aksine ondan bedeldir; takdiri ise "kâne seyyieten ve kâne mekrûhen" (hem bir kötülük idi hem de mekruh idi) şeklindedir. "مَكْرُوهاً" kelimesinin, lafzı üzere "küll" kelimesine hamledilerek kâne'nin ikinci haberi olduğu, "seyyie"nin ise daha önce zikredilen bütün bu şeylerin manasına hamledildiği de söylenmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: O, 'seyyie'nin sıfatıdır; çünkü o...
تَأْنِيثُهَا غَيْرَ حَقِيقِيٍّ جَازَ أَنْ تُوصَفَ بِمُذَكَّرٍ. وَضَعَّفَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ هَذَا وَقَالَ: إِنَّ الْمُؤَنَّثَ إِذَا ذُكِّرَ فَإِنَّمَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مبعدة مُذَكَّرًا، وَإِنَّمَا التَّسَاهُلُ أَنْ يَتَقَدَّمَ الْفِعْلُ الْمُسْنَدُ إِلَى الْمُؤَنَّثِ وَهُوَ فِي صِيغَةِ مَا يُسْنَدُ إِلَى الْمُذَكَّرِ، أَلَا تَرَى قَوْلَ الشَّاعِرِ:
müennesliği hakiki olmayınca müzekker bir sıfatla nitelenmesi caiz olmuştur. Ebû Ali el-Fârisî bunu zayıf bulmuş ve şöyle demiştir: Müennes müzekker kılındığında ancak uzaklaştırılmış bir müzekker olması gerekir. Kolaylık gösterilen durum, müzekkere isnad edilen sîgada olan fiilin müennese isnad edilerek öne geçmesidir; şairin şu sözünü görmez misin:
فَلَا مُزْنَةَ وَدَقَتْ وَدْقَهَا ... وَلَا أَرْضَ أَبْقَلَ إِبْقَالَهَا
Ne bir bulut yağmurunu yağdırdı ne de bir yer bitkisini bitirdi.
مُسْتَقْبَحٌ عِنْدَهُمْ. وَلَوْ قَالَ قَائِلٌ: أَبْقَلَ أَرْضٌ لَمْ يَكُنْ قَبِيحًا. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَلَكِنْ يَجُوزُ فِي قَوْلِهِ" مَكْرُوهاً" أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنْ" سَيِّئَةٍ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنَ الضَّمِيرِ الَّذِي فِي" عِنْدَ رَبِّكَ" وَيَكُونُ" عِنْدَ رَبِّكَ" فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ لِسَيِّئَةٍ. الْخَامِسَةُ- اسْتَدَلَّ الْعُلَمَاءُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى ذَمِّ الرَّقْصِ وَتَعَاطِيهِ. قَالَ الْإِمَامُ أَبُو الْوَفَاءِ ابْنُ عَقِيلٍ: قَدْ نَصَّ الْقُرْآنُ عَلَى النَّهْيِ عَنِ الرَّقْصِ فَقَالَ:" وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً" وَذَمَّ الْمُخْتَالَ. والرقص أشد المرح والبطر. أو لسنا الذين قسنا النبيذ على الخمر لاتفاقها فِي الْإِطْرَابِ وَالسُّكْرِ، فَمَا بَالُنَا لَا نَقِيسُ الْقَضِيبَ وَتَلْحِينَ الشِّعْرِ مَعَهُ عَلَى الطُّنْبُورِ وَالْمِزْمَارِ والطبل لاجتماعها. فَمَا أَقْبَحَ مِنْ ذِي لِحْيَةٍ، وَكَيْفَ إِذَا كان شبيه، يَرْقُصُ وَيُصَفِّقُ عَلَى إِيقَاعِ الْأَلْحَانِ وَالْقُضْبَانِ، وَخُصُوصًا إِنْ كَانَتْ أَصْوَاتٌ لِنِسْوَانٍ وَمُرْدَانٍ، وَهَلْ يَحْسُنُ لِمَنْ بَيْنَ يَدَيْهِ الْمَوْتُ وَالسُّؤَالُ وَالْحَشْرُ وَالصِّرَاطُ، صم هُوَ إِلَى إِحْدَى الدَّارَيْنِ، يَشْمُسُ بِالرَّقْصِ شَمْسَ البهائم، ويصفق تصفيق النسوان، و (الله) لقد رَأَيْتُ مَشَايِخَ فِي عُمْرِي مَا بَانَ لَهُمْ سِنٌّ مِنَ التَّبَسُّمِ فَضْلًا عَنِ الضَّحِكِ مَعَ إدمان مخاطتي لَهُمْ. وَقَالَ أَبُو الْفَرَجِ ابْنُ الْجَوْزِيِّ ﵀: وَلَقَدْ حَدَّثَنِي بَعْضُ الْمَشَايِخِ عَنِ الْإِمَامِ الْغَزَالِيِّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: الرَّقْصُ حماقة بين الكتفين لا تزول إلا بالعب. وَسَيَأْتِي لِهَذَا الْبَابِ مَزِيدُ بَيَانٍ فِي" الْكَهْفِ " وغيرها إن شاء الله تعالى.
... onların nezdinde çirkin görülür. Şayet bir kimse: «أَبْقَلَ أَرْضٌ» (yer ot bitirdi) deseydi çirkin olmazdı. Ebû Ali şöyle demiştir: Ancak [Allah Teâlâ'nın] { مَكْرُوهاً } kavlinde [bu kelimenin], { سَيِّئَةٍ } kelimesinden bedel olması caizdir. { عِنْدَ رَبِّكَ } ifadesindeki zamirden hâl olması ve { عِنْدَ رَبِّكَ } ifadesinin de { سَيِّئَةٍ } kelimesi için sıfat konumunda bulunması da caizdir. Beşinci [Mesele]- Âlimler bu ayeti, raksın ve onunla meşgul olmanın yerilmesine delil getirmişlerdir. İmam Ebu'l-Vefâ İbn Akîl şöyle demiştir: Kur'an raksı yasakladığını açıkça ifade etmiş ve: { وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً } “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme!” buyurarak kibirlenen kimseyi yermiştir. Raks ise şımarıklığın ve taşkınlığın en şiddetlisidir. Coşku verme ve sarhoş etme noktasında birleştikleri için nebîzi şaraba kıyas eden bizler değil miyiz? O hâlde [ritim] çubuğunu ve onun eşliğinde şiiri nağmeli okumayı; bir araya geldiklerinde tambura, kavala ve davula niçin kıyas etmeyelim? Sakallı bir kimsenin -hele bir de yaşlı başlı ise- nağmelerin ve çubukların ritmine uyarak raks etmesi ve el çırpması ne kadar da çirkindir! Hele bir de [bu] sesler kadınlara ve bıyıksız gençlere ait olursa! Önünde ölüm, sorgu-sual, haşir ve sırat bulunan, sonra da [mutlaka] iki yurttan birine gidecek olan kimseye; raks ederek hayvanların hırçınlaşması gibi hırçınlaşması ve kadınların el çırpması gibi el çırpması hiç yakışır mı? (Allah'a) yemin olsun ki ömrümde öyle şeyhler gördüm ki kendileriyle sürekli birlikte bulunmama rağmen gülmek şöyle dursun, tebessüm sebebiyle dahi bir tek dişleri bile görünmemiştir. Ebu'l-Ferec İbnü'l-Cevzî rahimehullâh şöyle demiştir: Bazı şeyhler bana İmam Gazâlî'den radıyallâhu anh onun şöyle dediğini rivayet etti: «Raks, iki omuz arasında yer alan bir ahmaklıktır; ancak oynamakla zail olur.» Bu konunun daha geniş açıklaması inşâallâhu teâlâ 'Kehf [Suresi]' ve diğer yerlerde gelecektir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٣٩]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 39]
ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً (٣٩)
{ ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً (٣٩) } “İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdendir. Allah ile beraber başka bir ilah kılma; yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın.”
الْإِشَارَةُ" بِذَلِكَ" إِلَى هَذِهِ الْآدَابِ وَالْقِصَصِ وَالْأَحْكَامِ الَّتِي تَضَمَّنَتْهَا هَذِهِ الْآيَاتُ الْمُتَقَدِّمَةُ الَّتِي نَزَلَ بِهَا جِبْرِيلُ ﵇. أَيْ هَذِهِ مِنَ الْأَفْعَالِ الْمُحْكَمَةِ الَّتِي تَقْتَضِيهَا حِكْمَةُ اللَّهِ ﷿ فِي عِبَادِهِ، وَخَلْقُهَا لَهُمْ مِنْ مَحَاسِنِ الْأَخْلَاقِ وَالْحِكْمَةِ وَقَوَانِينِ الْمَعَانِي الْمُحْكَمَةِ وَالْأَفْعَالِ الْفَاضِلَةِ. ثُمَّ عَطَفَ قَوْلَهُ" وَلا تَجْعَلْ" عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ النَّوَاهِي. وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ الْمُرَادُ كُلُّ مَنْ سَمِعَ الْآيَةَ مِنَ الْبَشَرِ. وَالْمَدْحُورُ: الْمُهَانُ الْمُبْعَدُ الْمُقْصَى. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَيُقَالُ فِي الدُّعَاءِ: اللَّهُمَّ ادْحَرْ عَنَّا الشيطان، أي أبعده.
"Zâlike" (ذَلِكَ) ile yapılan işaret, Cebrâîl'in aleyhisselâm getirdiği daha önce geçen bu ayetlerin içerdiği edeplere, kıssalara ve hükümleredir. Yani bunlar; Yüce Allah'ın kulları hakkındaki hikmetinin gerektirdiği, onlar için ahlakın güzelliklerinden, hikmetten, muhkem manaların kurallarından ve faziletli amellerden yarattığı sağlamlaştırılmış fiillerdendir. Daha sonra: { وَلا تَجْعَلْ } “kılma” sözünü daha önce geçen nehiylere atfetmiştir. Hitap Peygamber'e ﷺ yöneliktir, fakat kastedilen bu ayeti işiten bütün insanlardır. el-Medhûr (الْمَدْحُورُ): Aşağılanmış, uzaklaştırılmış ve kovulmuş kimsedir; bu surede daha önce geçmişti. Duada: "Allâhümmedhar annâ'ş-şeytân" (Allah'ım şeytanı bizden uzaklaştır ve kov) denilir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٤٠]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 40]
أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيماً (٤٠)
{ أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيماً (٤٠) } “Rabbiniz oğulları size ayırdı da meleklerden kız çocukları mı edindi? Doğrusu siz pek büyük bir söz söylüyorsunuz.”
هَذَا يَرُدُّ عَلَى مَنْ قَالَ مِنَ الْعَرَبِ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ، وكان هم بَنَاتٌ أَيْضًا مَعَ النَّبِيِّينَ، وَلَكِنَّهُ أَرَادَ: أَفَأَخْلَصَ لَكُمُ الْبَنِينَ دُونَهُ وَجَعَلَ الْبَنَاتِ مُشْتَرَكَةً بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ. (إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيماً)
Bu, Araplardan: "Melekler Allah'ın kızlarıdır" diyen kimselere bir reddiyedir; peygamberlerle beraber onların da kızları vardı. Fakat [Allah] şunu kastetmiştir: [Rabbiniz] Kendisine değil de sadece size mi erkek çocuklarını tahsis etti ve kızları da sizinle Kendisi arasında ortak kıldı? (إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيماً) “Doğrusu siz pek büyük bir söz söylüyorsunuz”
أَيْ فِي الإثم عند الله ﷿.
yani Yüce Allah katında günahı pek büyük [bir söz söylüyorsunuz].
[سورة الإسراء (١٧): آية ٤١]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 41]
وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤١)
{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤١) } “Andolsun biz, öğüt alsınlar diye bu Kur'an'da türlü şekillerde açıkladık. Fakat bu, onların sadece kaçışlarını artırıyor.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ صَرَّفْنا) أي بينا. وقيل كررنا. (فِي هذَا الْقُرْآنِ) قِيلَ:" فِي" زَائِدَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ، مِثْلَ:" وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي " أي أصلح ذريتي. وَالتَّصْرِيفُ: صَرْفُ الشَّيْءِ مِنْ جِهَةٍ إِلَى جِهَةٍ. وَالْمُرَادُ بِهَذَا التَّصْرِيفِ الْبَيَانُ وَالتَّكْرِيرُ. وَقِيلَ: الْمُغَايَرَةُ، أَيْ غَايَرْنَا بَيْنَ الْمَوَاعِظِ لِيَذَّكَّرُوا وَيَعْتَبِرُوا وَيَتَّعِظُوا. وقراءة العامة" صَرَّفْنا"
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ صَرَّفْنا } “Andolsun biz türlü şekillerde açıkladık” buyruğu; yani açıkladık [demektir]. Tekrar tekrar ifade ettik de denilmiştir. { فِي هذَا الْقُرْآنِ } “Bu Kur'an'da” [ifadesindeki] “fî” edatının zâid olduğu ve takdirinin "وَلَقَدْ صَرَّفْنا هذَا الْقُرْآنَ" (Andolsun bu Kur'an'ı açıkladık) şeklinde olduğu söylenmiştir; tıpkı { وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي } “Benim için zürriyetimi de ıslah eyle” yani “zürriyetimi ıslah eyle” [ayetinde] olduğu gibi. Tasrîf: Bir şeyi bir yönden başka bir yöne çevirmektir. Bu tasrîf ile kastedilen; açıklamak ve tekrarlamaktır. Bunun çeşitlendirme olduğu da söylenmiştir; yani hatırlayıp düşünsünler, ibret ve öğüt alsınlar diye öğütleri çeşitlendirdik [demektir]. Genel kıraat [cumhurun okuyuşu], “صَرَّفْنا” [şeklindedir]
بِالتَّشْدِيدِ عَلَى التَّكْثِيرِ حَيْثُ وَقَعَ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ بالتخفيف. وَقَوْلُهُ:" فِي هذَا الْقُرْآنِ" يَعْنِي الْأَمْثَالَ وَالْعِبَرَ والحكم والمواعظ والأحكام والاعلام قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: سَمِعْتُ أَبَا الْقَاسِمِ الْحُسَيْنَ يَقُولُ بِحَضْرَةِ الْإِمَامِ الشَّيْخِ أَبِي الطَّيِّبِ: لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" صَرَّفْنا" مَعْنَيَانِ، أَحَدُهُمَا لَمْ يَجْعَلْهُ نَوْعًا وَاحِدًا بَلْ وَعْدًا وَوَعِيدًا وَمُحْكَمًا وَمُتَشَابِهًا وَنَهْيًا وَأَمْرًا وَنَاسِخًا وَمَنْسُوخًا وَأَخْبَارًا وَأَمْثَالًا، مِثْلَ تَصْرِيفِ الرِّيَاحِ من صبا ودبور وجنوب وشمال، وصريف الْأَفْعَالِ مِنَ الْمَاضِي وَالْمُسْتَقْبَلِ وَالْأَمْرِ وَالنَّهْي وَالْفِعْلِ وَالْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ وَنَحْوِهَا. وَالثَّانِي أَنَّهُ لَمْ يَنْزِلْ مَرَّةً وَاحِدَةً بَلْ نُجُومًا، نَحْوَ قَوْلِهِ" وَقُرْآناً فَرَقْناهُ " وَمَعْنَاهُ: أَكْثَرْنَا صَرْفَ جِبْرِيلَ ﵇ إليك. (لِيَذَّكَّرُوا) قِرَاءَةُ يَحْيَى وَالْأَعْمَشِ وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ" لِيَذَّكَّرُوا" مُخَفَّفًا، وَكَذَلِكَ فِي الْفُرْقَانِ" وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا ". الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ. وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ لِيَتَذَكَّرُوا وَلِيَتَّعِظُوا. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: مَنْ شَدَّدَ" لِيَذَّكَّرُوا" أَرَادَ التَّدَبُّرَ. وَكَذَلِكَ مَنْ قَرَأَ" لِيَذَّكَّرُوا". وَنَظِيرُ الْأَوَّلِ" وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ " وَالثَّانِي-" وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ " (وَما يَزِيدُهُمْ) أَيِ التَّصْرِيفُ وَالتَّذْكِيرُ. (إِلَّا نُفُوراً) أَيْ تَبَاعُدًا عَنِ الْحَقِّ وَغَفْلَةً عَنِ النَّظَرِ وَالِاعْتِبَارِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا فِي الْقُرْآنِ أَنَّهُ حِيلَةٌ وَسِحْرٌ وكهانة وشعر.
geçtiği her yerde çokluk ifade etmesi için şeddelidir. Hasan ise şeddesiz [sarafnâ] okumuştur. Yüce Allah'ın: "فِي هذَا الْقُرْآنِ" (bu Kur'an'da) buyruğu misalleri, ibretleri, hikmetleri, öğütleri, hükümleri ve alametleri kastetmektedir. Sa'lebî şöyle demiştir: İmam Şeyh Ebû't-Tayyib'in huzurunda Ebü'l-Kâsım el-Hüseyn'in şöyle dediğini işittim: Yüce Allah'ın: "صَرَّفْنا" buyruğunun iki anlamı vardır; birincisi: Onu tek bir tür kılmamış; bilakis vaad ve vaid, muhkem ve müteşabih, nehiy ve emir, nâsih ve mensûh, haberler ve meseller kılmıştır. Tıpkı rüzgârların sabâ, debûr, cenûb ve şimâl olarak yönlendirilmesi ve fiillerin geçmiş zaman, gelecek zaman, emir, nehiy, fiil, fail, meful ve benzeri şekillerde çekilmesi gibidir. İkincisi ise: Bir defada değil, { وَقُرْآناً فَرَقْناهُ } “Ve Kur'an'ı parça parça indirdik” buyruğunda olduğu gibi peyderpey inmiş olmasıdır; bunun anlamı: Sana Cebrâîl'in aleyhisselâm gelişini çokça tekrarladık demektir. (لِيَذَّكَّرُوا) “öğüt alsınlar diye” ifadesini Yahyâ, A'meş, Hamza ve Kisâî şeddesiz olarak "li-yezkürû" (لِيَذَّكَّرُوا) okumuşlardır; Furkân Suresi'nde geçen: { وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا } “Andolsun öğüt alsınlar diye onu aralarında türlü şekillerde açıkladık” ayetinde de böyledir. Geriye kalanlar ise şeddeli okumuşlardır. Ebû Ubeyd bunu tercih etmiştir; çünkü anlamı düşünüp öğüt alsınlar ve ibret alsınlar demektir. Mehdevî şöyle demiştir: "Li-yezzekkerû"yu şeddeli okuyan tefekkür etmeyi kastetmiştir; "li-yezkürû" şeklinde okuyan da böyledir. Birincisinin benzeri: { وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Andolsun düşünüp öğüt alsınlar diye sözü ardı ardına ulaştırdık” buyruğudur; ikincisinin benzeri ise: { وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ } “ve içindekini hatırlayın” buyruğudur. (وَما يَزِيدُهُمْ) “Fakat bu artırmıyor” yani bu açıklama ve hatırlatma [artırmıyor]. (إِلَّا نُفُوراً) “sadece kaçışlarını” yani haktan uzaklaşmalarını, bakıp ibret almaktan gafil olmalarını [artırıyor]; bu da Kur'an hakkında onun bir hile, sihir, kehanet ve şiir olduğuna inanmalarından dolayıdır.
[سورة الإسراء (١٧): الآيات ٤٢ الى ٤٣]
[İsrâ Suresi (17): Âyetler 42-43]
قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلاً (٤٢) سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً (٤٣)
{ قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلاً (٤٢) سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً (٤٣) } “De ki: 'Eğer dedikleri gibi O'nunla beraber ilahlar olsaydı, o zaman o ilahlar Arş'ın sahibine mutlaka bir yol ararlardı.' O, onların söylediklerinden münezzehtir ve son derece yücedir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ) هَذَا مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ" وَهُوَ رَدٌّ عَلَى عُبَّادِ الْأَصْنَامِ. (كَما يَقُولُونَ) قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ" يَقُولُونَ" بِالْيَاءِ. الْبَاقُونَ" تَقُولُونَ" بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ. (إِذاً لَابْتَغَوْا) يَعْنِي الْآلِهَةَ. (إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا) قَالَ ابْنُ الْعَبَّاسِ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا: لَطَلَبُوا مَعَ اللَّهِ مُنَازَعَةً وَقِتَالًا كَمَا تَفْعَلُ مُلُوكُ الدُّنْيَا بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ: الْمَعْنَى إِذًا لَطَلَبُوا
Yüce Allah'ın: { قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ } “De ki: 'Eğer O'nunla beraber ilahlar olsaydı...'” buyruğu, Yüce Allah'ın: { وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Allah ile beraber başka bir ilah edinme” buyruğuyla bağlantılıdır ve putperestlere bir reddiyedir. { كَما يَقُولُونَ } “Dedikleri gibi” ibaresini İbn Kesîr ve Hafs, [üçüncü şahıs olarak] yâ (ي) harfiyle “يَقُولُونَ” şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise muhatap kipi olarak tâ (ت) harfiyle “تَقُولُونَ” şeklinde okumuşlardır. { إِذاً لَابْتَغَوْا } “O takdirde mutlaka ararlardı” ifadesiyle ilahlar kastedilmektedir. { إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا } “Arş'ın sahibine bir yol...” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Dünya krallarının birbirlerine yaptığı gibi Allah ile de bir çekişme ve savaş [yolu] ararlardı. Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: Manası; o takdirde ararlardı...
طَرِيقًا إِلَى الْوُصُولِ إِلَيْهِ لِيُزِيلُوا مُلْكَهُ، لِأَنَّهُمْ شُرَكَاؤُهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْمَعْنَى إِذًا لَابْتَغَتِ الْآلِهَةُ الْقُرْبَةَ إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا، وَالْتَمَسَتِ الزُّلْفَةَ عِنْدَهُ لِأَنَّهُمْ دُونَهُ، وَالْقَوْمُ اعْتَقَدُوا أَنَّ الْأَصْنَامَ تُقَرِّبُهُمْ إِلَى اللَّهِ زُلْفَى، فَإِذَا اعْتَقَدُوا فِي الْأَصْنَامِ أَنَّهَا مُحْتَاجَةٌ إِلَى اللَّهِ ﷾ فَقَدْ بَطَلَ أَنَّهَا آلِهَةٌ. (سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً) نَزَّهَ سُبْحَانَهُ نَفْسَهُ وَقَدْسَهُ وَمَجْدَهُ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ. وَالتَّسْبِيحُ: التَّنْزِيهُ. وقد تقدم.
O'na ulaşmaya bir yol ararlardı; çünkü onlar O'nun ortakları olurlardı. Katâde ise şöyle demiştir: Anlamı; o takdirde o ilahlar Arş'ın sahibine yakınlaşmaya bir yol ararlar ve O'nun katında bir mevki dilerlerdi, çünkü onlar O'ndan aşağıdadırlar; oysa o topluluk putların kendilerini Allah'a daha çok yaklaştıracağına inanıyorlardı; putların Allah'a azze ve celle muhtaç olduğuna inandıklarında onların ilah olmaları zaten batıl olmuştur. (سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً) “O, onların söylediklerinden münezzehtir ve son derece yücedir”; Sübhân olan Allah Kendisini, Kendisine yakışmayan şeylerden tenzih etmiş, takdis etmiş ve yüceltmiştir. Tesbih (التَّسْبِيحُ): Tenzih etmektir; bu daha önce geçmişti.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٤٤]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 44]
تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤٤)
{ تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤٤) } “Yedi gök, yer ve bunların içindekiler O'nu tesbih ederler. O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; fakat siz onların tesbihlerini anlamazsınız. Şüphesiz O, Halîm'dir, çok bağışlayandır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ) أعاد على السموات وَالْأَرْضِ ضَمِيرَ مَنْ يَعْقِلُ، لَمَّا أَسْنَدَ إِلَيْهَا فعل العاقل وهو التسبيح. وقوله:" وَمَنْ فِيهِنَّ" يُرِيدُ الْمَلَائِكَةَ وَالْإِنْسَ وَالْجِنَّ، ثُمَّ عَمَّ بَعْدَ ذَلِكَ الْأَشْيَاءَ كُلَّهَا فِي قَوْلِهِ:" وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ". وَاخْتُلِفَ فِي هَذَا الْعُمُومِ، هَلْ هُوَ مُخَصَّصٌ أَمْ لَا، فَقَالَتْ فِرْقَةٌ: لَيْسَ مَخْصُوصًا وَالْمُرَادُ بِهِ تَسْبِيحُ الدَّلَالَةِ، وَكُلُّ مُحْدَثٍ يَشْهَدُ عَلَى نَفْسِهِ بِأَنَّ اللَّهَ ﷿ خَالِقٌ قَادِرٌ. وَقَالَتْ طائفة: هذا التسبيح حقيقة، وكل شي عَلَى الْعُمُومِ يُسَبِّحُ تَسْبِيحًا لَا يَسْمَعُهُ الْبَشَرُ وَلَا يَفْقَهُهُ، وَلَوْ كَانَ مَا قَالَهُ الْأَوَّلُونَ مِنْ أَنَّهُ أَثَرُ الصَّنْعَةِ وَالدَّلَالَةِ لَكَانَ أَمْرًا مَفْهُومًا، وَالْآيَةُ تَنْطِقُ بِأَنَّ هَذَا التَّسْبِيحَ لَا يُفْقَهُ. وَأُجِيبُوا بِأَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ:" لَا تَفْقَهُونَ" الْكُفَّارُ الَّذِينَ يُعْرِضُونَ عَنْ الِاعْتِبَارِ فَلَا يَفْقَهُونَ حِكْمَةَ اللَّهِ ﷾ فِي الْأَشْيَاءِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: قَوْلُهُ" مِنْ شَيْءٍ" عُمُومٌ، وَمَعْنَاهُ الْخُصُوصُ فِي كُلِّ حَيٍّ وَنَامٍ، وَلَيْسَ ذَلِكَ فِي الْجَمَادَاتِ. وَمِنْ هَذَا قَوْلُ عِكْرِمَةَ: الشَّجَرَةُ تُسَبِّحُ وَالْأُسْطُوانُ لَا يُسَبِّحُ. وَقَالَ يَزِيدُ الرَّقَاشِيُّ لِلْحَسَنِ وَهُمَا فِي طَعَامٍ وَقَدْ قُدِّمَ الْخِوَانُ: أَيُسَبِّحُ هَذَا الْخِوَانُ يَا أَبَا سَعِيدٍ؟ فَقَالَ: قَدْ كَانَ يُسَبِّحُ مَرَّةً، يُرِيدُ أَنَّ الشَّجَرَةَ فِي زَمَنِ ثَمَرِهَا وَاعْتِدَالِهَا كَانَتْ تُسَبِّحُ، وَأَمَّا الْآنَ فقد صار خوانا مدهونا.
Yüce Allah'ın: { تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ } “Yedi gök, yer ve bunların içindekiler O'nu tesbih ederler” buyruğunda; göklere ve yere, akıl sahiplerinin fiili olan tesbih isnat edilince, onlar için akıl sahiplerine ait zamir kullanılmıştır. “Ve bunların içindekiler” buyruğuyla melekleri, insanları ve cinleri kastetmektedir. Daha sonra: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } “O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur” buyruğunda bunu bütün varlıklara teşmil etmiştir. Bu umûmiliğin (genel ifadenin) tahsis edilip edilmediği hususunda ihtilaf edilmiştir. Bir grup şöyle demiştir: [Bu ifade] tahsis edilmemiştir; bununla kastedilen delalet tesbihidir. Yaratılmış olan her varlık, Allah Azze ve Celle'nin yaratıcı ve Kadîr olduğuna bizzat kendisi şahitlik eder. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Bu tesbih hakikattir; genel olarak her şey, insanların işitmediği ve anlamadığı bir tesbihle tesbih eder. Eğer öncekilerin dediği gibi sanatın eseri ve delalet [yoluyla tesbih] olsaydı, bu anlaşılan bir durum olurdu; oysa ayet bu tesbihin anlaşılamayacağını açıkça ifade etmektedir. Buna şöyle cevap verilmiştir: { لَا تَفْقَهُونَ } “[Siz onların tesbihlerini] anlamazsınız” buyruğundan maksat, ibret almaktan yüz çeviren ve bu sebeple Allah Azze ve Celle'nin varlıklardaki hikmetini kavramayan kâfirlerdir. Diğer bir grup da şöyle demiştir: [Ayetteki] “Hiçbir şey yoktur ki” (مِنْ شَيْءٍ) ifadesi umumîdir (geneldir), ancak anlamı her canlı ve büyüyüp gelişen [varlıklar] için hususidir (özeldir); bu [tesbih] cansız varlıklarda (cemâdât) söz konusu değildir. İkrime'nin: “Ağaç tesbih eder, [kesilip yapılmış] direk ise tesbih etmez” sözü de bu kabildendir. Yezîd er-Rakaşî, yemek yedikleri ve önlerine sofra tepsisi konulduğu sırada Hasan[-ı Basrî]'ye: “Ey Ebû Saîd! Bu sofra tepsisi tesbih eder mi?” diye sormuş, o da: “Bir zamanlar tesbih ederdi” demiştir. [Hasan-ı Basrî] bununla ağacın, meyve verdiği ve canlı olduğu dönemde tesbih ettiğini, şimdilerde ise yağlanmış bir sofra tepsisine dönüştüğünü kastetmiştir.
قُلْتُ: وَيُسْتَدَلُّ لِهَذَا الْقَوْلِ مِنَ السُّنَّةِ بِمَا ثَبَتَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَرَّ عَلَى قَبْرَيْنِ فَقَالَ:" إِنَّهُمَا لَيُعَذَّبَانِ وَمَا يُعَذَّبَانِ فِي كَبِيرٍ أَمَّا أَحَدُهُمَا فَكَانَ يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ وَأَمَّا الْآخَرُ فَكَانَ لَا يَسْتَبْرِئُ مِنَ الْبَوْلِ" قَالَ: فَدَعَا بِعَسِيبٍ رَطْبٍ فَشَقَّهُ اثْنَيْنِ، ثُمَّ غَرَسَ عَلَى هَذَا وَاحِدًا وَعَلَى هَذَا وَاحِدًا ثُمَّ قَالَ:" لَعَلَّهُ يُخَفِّفُ عَنْهُمَا مَا لَمْ يَيْبَسَا". فَقَوْلُهُ ﵊." مَا لَمْ يَيْبَسَا" إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمَا مَا دَامَا رَطْبَيْنِ يُسَبِّحَانِ، فَإِذَا يَبَسَا صَارَا جَمَادًا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَفِي مُسْنَدِ أَبِي دَاوُدَ الطَّيَالِسِيِّ: فَتُوضَعُ عَلَى أَحَدِهِمَا نِصْفًا وَعَلَى الْآخَرِ نِصْفًا وَقَالَ:" لَعَلَّهُ أَنْ يُهَوِّنَ عَلَيْهِمَا الْعَذَابَ مَا دَامَ فيهما من بلوتهما شي". قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَيُسْتَفَادُ مِنْ هَذَا غَرْسُ، الْأَشْجَارِ وَقِرَاءَةُ الْقُرْآنِ عَلَى الْقُبُورِ، وَإِذَا خُفِّفَ عَنْهُمْ بِالْأَشْجَارِ فَكَيْفَ بِقِرَاءَةِ الرَّجُلِ الْمُؤْمِنِ الْقُرْآنَ. وَقَدْ بَيَّنَّا هَذَا الْمَعْنَى فِي (كِتَابِ التَّذْكِرَةِ) بَيَانًا شَافِيًا، وَأَنَّهُ يَصِلُ إِلَى الْمَيِّتِ ثَوَابُ مَا يُهْدَى إِلَيْهِ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى ذَلِكَ. وَعَلَى التَّأْوِيلِ الثَّانِي لَا يُحْتَاجُ إِلَى ذَلِكَ، فَإِنَّ كل شي مِنَ الْجَمَادِ وَغَيْرِهِ يُسَبِّحُ. قُلْتُ: وَيُسْتَدَلُّ لِهَذَا التَّأْوِيلِ وَهَذَا الْقَوْلِ مِنَ الْكِتَابِ بِقَوْلِهِ ﷾:" وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ. إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْراقِ "، وَقَوْلُهُ:" وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ "- عَلَى قَوْلِ مُجَاهِدٍ-، وَقَوْلِهِ:" وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا. أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً ". وَذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ فِي (دَقَائِقِهِ) أَخْبَرَنَا مِسْعَرٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَاصِلٍ عَنْ عَوْفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ ﵁: إِنَّ الْجَبَلَ يَقُولُ لِلْجَبَلِ: يَا فُلَانُ، هَلْ مَرَّ بِكَ الْيَوْمَ ذَاكِرٌ لِلَّهِ ﷿؟ فَإِنْ قَالَ نَعَمْ سبه. ثُمَّ قَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ" وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً " الْآيَةَ. قَالَ: أَفَتَرَاهُنَّ يَسْمَعْنَ الزُّورَ وَلَا يَسْمَعْنَ الْخَيْرَ. وَفِيهِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁ قَالَ: مَا مِنْ صَبَاحٍ وَلَا رَوَاحَ إِلَّا تُنَادِي بِقَاعُ الْأَرْضِ بَعْضُهَا بَعْضًا. يَا جَارَاهُ، هَلْ مَرَّ بِكِ الْيَوْمَ عَبْدٌ فَصَلَّى لِلَّهِ أَوْ ذَكَرَ اللَّهَ عَلَيْكِ؟ فَمِنْ قَائِلَةٍ لَا، وَمِنْ قَائِلَةٍ نَعَمْ، فَإِذَا قَالَتْ نَعَمْ رَأَتْ لَهَا بِذَلِكَ فَضْلًا عَلَيْهَا. وقال رسول الله صلى
Derim ki: Sünnetten bu görüşe, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ sabit olan şu rivayet delil getirilir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem iki kabrin yanından geçti ve şöyle buyurdu: «Şüphesiz bu ikisi azap çekmektedirler; ama büyük [görünen] bir şeyden ötürü de azap çekmiyorlar. Bunlardan biri koğuculuk yapardı, diğeri ise idrardan sakınmazdı.» [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine [Hz. Peygamber] yaş bir hurma dalı istedi ve onu ikiye yardı. Sonra birini birinin, diğerini de diğerinin üzerine dikti. Ardından şöyle buyurdu: «Kurumadıkları müddetçe belki bu ikisinden [azap] hafifletilir.» Onun aleyhisselâm: «Kurumadıkları müddetçe» buyruğu, o iki dalın yaş kaldıkları sürece tesbih ettiklerine, kuruduklarında ise cansız bir varlık (cemâd) hâline geleceklerine işarettir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'nin Müsned'inde ise: «Birinin üzerine yarısı, diğerinin üzerine de diğer yarısı konuldu ve: “İçlerinde kendi ıslaklıklarından bir şey kaldığı müddetçe belki onlardan azap hafifletilir” buyurdu» şeklindedir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bundan, ağaç dikmenin ve kabirlerin başında Kur'ân okumanın [faydalı olacağı] anlaşılır. Eğer ağaçlar sebebiyle onlardan [azap] hafifletiliyorsa, mümin bir kimsenin Kur'ân okumasıyla nasıl olmasın! Biz bu anlamı Kitâbü't-Tezkire'de doyurucu bir şekilde ve ölüye hediye edilen şeyin sevabının ulaşacağını açıkladık. Bundan dolayı Allah'a hamdolsun. İkinci yoruma göre ise buna ihtiyaç yoktur; çünkü cansız ve diğer her şey tesbih etmektedir. Derim ki: Bu yoruma ve bu görüşe Kitap'tan, Yüce Allah'ın şu buyrukları delil getirilir: { وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ. إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْراقِ } “Güçlü kulumuz Dâvûd'u hatırla! Şüphesiz o, [daima Allah'a] yönelendi. Doğrusu biz, akşam ve sabah onunla birlikte tesbih eden dağları boyun eğdirmiştik” ve —Mücâhid'in görüşüne göre—: { وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Ve şüphesiz onlardan öyleleri vardır ki, Allah korkusundan aşağı yuvarlanır” ile { وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا. أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً } “Rahmân'a bir çocuk isnat ettiler diye dağlar yıkılıp parçalanır” buyruklarıdır. İbnü'l-Mübârek Dekâiku'l-Ahbâr adlı eserinde zikretti: Bize Mis'ar, Abdullah b. Vâsıl'dan, o Avf b. Abdillâh'tan haber verdi; o dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh şöyle dedi: “Dağ dağa: ‘Ey filan, bugün sana Yüce Allah'ı zikreden biri uğradı mı?’ diye seslenir. Şayet ‘Evet’ derse sevinir.” Sonra Abdullah: { وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً } “Rahmân çocuk edindi dediler” ayetini okudu ve şöyle dedi: “Görmüyor musun; onlar bâtılı duyuyorlar da hayrı duymazlar mı?” Yine bu eserde Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Hiçbir sabah ve akşam yoktur ki, yeryüzünün parçaları birbirine şöyle seslenmesin: ‘Ey komşum, bugün sana bir kul uğrayıp Allah için namaz kıldı mı veya senin üzerinde Allah'ı zikretti mi?’ Kimi ‘Hayır’ der, kimi de ‘Evet’ der. ‘Evet’ dediğinde ise, bundan dolayı kendisinin ona üstün olduğunu düşünür.” Resûlullah sallallâhu
اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ:" لَا يَسْمَعُ صَوْتَ الْمُؤَذِّنِ جن ولا إنس ولا شجر ولا حجر ولا مدر ولا شي إِلَّا شَهِدَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ". رَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ، وَمَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁. وَخَرَّجَ الْبُخَارِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ﵁ قَالَ: لَقَدْ كُنَّا نَسْمَعُ تَسْبِيحَ الطَّعَامِ وَهُوَ يُؤْكَلُ. فِي غَيْرِ هَذِهِ الرِّوَايَةِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ: كُنَّا نأكل مع وسول اللَّهِ ﷺ الطَّعَامَ وَنَحْنُ نَسْمَعُ تَسْبِيحَهُ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنِّي لَأَعْرِفُ حَجَرًا بِمَكَّةَ كَانَ يُسَلِّمُ عَلَيَّ قَبْلَ أَنْ أُبْعَثَ إِنِّي لَأَعْرِفُهُ الْآنَ". قِيلَ: إِنَّهُ الْحَجَرُ الْأَسْوَدُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالْأَخْبَارُ فِي هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ، وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَى جُمْلَةٍ مِنْهَا في اللمع اللؤلئية فِي شَرْحِ الْعِشْرِينِيَّاتِ النَّبَوِيَّةِ لِلْفَادَارِيِّ ﵀، وَخَبَرُ الْجِذْعِ أَيْضًا مَشْهُورٌ فِي هَذَا الْبَابِ خرجه البخاري في مواضع مِنْ كِتَابِهِ. وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ فِي جَمَادٍ وَاحِدٍ جَازَ فِي جَمِيعِ الْجَمَادَاتِ، وَلَا اسْتِحَالَةَ في شي من ذلك، فكل شي يُسَبِّحُ لِلْعُمُومِ. وَكَذَا قَالَ النَّخَعِيُّ وَغَيْرُهُ: هُوَ عَامٌّ فِيمَا فِيهِ رُوحٌ وَفِيمَا لَا رُوحَ فه حَتَّى صَرِيرَ الْبَابِ. وَاحْتَجُّوا بِالْأَخْبَارِ الَّتِي ذَكَرْنَا. وَقِيلَ: تَسْبِيحُ الْجَمَادَاتِ أَنَّهَا تَدْعُو النَّاظِرَ إِلَيْهَا إِلَى أَنْ يَقُولَ: سُبْحَانَ اللَّهِ! لِعَدَمِ الْإِدْرَاكِ مِنْهَا. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Müezzinin sesini cin, insan, ağaç, taş, toprak veya herhangi bir şey işitmez ki kıyamet gününde onun lehine şahitlik etmesin.” Bunu İbn Mâce Sünen'inde, Mâlik de Muvatta'ında Ebû Saîd el-Hudrî'nin radıyallâhu anh hadisinden rivayet etmiştir. Buhârî, Abdullah'tan radıyallâhu anh şöyle rivayet etmiştir: “Biz yenilirken yemeğin tesbihini işitirdik.” Bu rivayetin dışındaki bir rivayette İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh: “Biz Resûlullah ﷺ ile birlikte yemek yerken onun tesbihini işitirdik” demiştir. Sahîh-i Müslim'de Câbir b. Semüre'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: “Mekke'de bir taş bilirim ki bana peygamberlik verilmeden önce selâm verirdi; ben onu şu anda da biliyorum.” Onun Hacerülesved olduğu söylenmiştir, en doğrusunu Allah bilir. Bu manadaki haberler pek çoktur; el-Fâdârî'nin rahimehullâh el-İşrîniyyâtü'n-Nebeviyye şerhi olan el-Lüma'u'l-Lü'lüiyye adlı eserinde bunlardan bir kısmını zikrettik. Bu konuda kütük hadisi de meşhurdur, Buhârî onu kitabının çeşitli yerlerinde tahric etmiştir. Bu durum tek bir cansız varlık için sabit olduğunda, bütün cansız varlıklar için de caiz olur ve bunlardan hiçbirinde imkânsızlık yoktur. Dolayısıyla genel hüküm gereği her şey tesbih eder. en-Nehaî ve başkaları da şöyle demiştir: “Bu, ruhu olan ve ruhu olmayan şeylerde, hatta kapının gıcırtısında bile geneldir.” Onlar da zikrettiğimiz rivayetleri delil getirmişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Cansız varlıkların tesbihi, kendilerinde idrak bulunmadığından dolayı, onlara bakan kimseyi 'Sübhânallâh!' demeye sevk etmesidir. Şair şöyle demiştir:
تُلْقَى بِتَسْبِيحَةٍ مِنْ حَيْثُ مَا انْصَرَفَتْ ... وَتَسْتَقِرُّ حَشَا الرَّائِي بِتَرْعَادِ
Nereye dönse bir tesbih ile karşılanır ... ve bakanın içi bir ürpertiyle sarsılır.
أَيْ يَقُولُ مَنْ رَآهَا: سُبْحَانَ خَالِقِهَا. فَالصَّحِيحُ أَنَّ الْكُلَّ يُسَبِّحُ لِلْأَخْبَارِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ لَوْ كَانَ ذَلِكَ التَّسْبِيحُ تَسْبِيحَ دَلَالَةٍ فَأَيُّ تَخْصِيصٍ لِدَاوُدَ، وَإِنَّمَا ذَلِكَ تَسْبِيحُ الْمَقَالِ بِخَلْقِ الْحَيَاةِ وَالْإِنْطَاقِ بِالتَّسْبِيحِ كَمَا ذَكَرْنَا. وَقَدْ نَصَّتِ السُّنَّةُ عَلَى مَا دَلَّ عَلَيْهِ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ مِنْ تسبيح كل شي فَالْقَوْلُ بِهِ أَوْلَى. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ وَحَفْصٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ" تَفْقَهُونَ" بِالتَّاءِ لِتَأْنِيثِ الْفَاعِلِ. الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ، قَالَ: لِلْحَائِلِ بَيْنَ الْفِعْلِ وَالتَّأْنِيثِ. (إِنَّهُ كانَ حَلِيماً) عَنْ ذُنُوبِ عِبَادِهِ فِي الدنيا. (غَفُوراً) للمؤمنين في الآخرة.
Yani onu gören kimse: 'Yaratıcısı ne yücedir' der. Sahih olan ise, buna delalet eden rivayetler sebebiyle hepsinin tesbih ettiğidir; şayet bu tesbih delalet tesbihi olsaydı, Dâvûd için ne gibi bir ayrıcalık olurdu? Bu ancak zikrettiğimiz gibi hayat yaratılması ve tesbihin konuşturulması suretiyle sözlü (lisan-ı kāl ile) bir tesbihtir. Sünnet de Kur'an'ın zahirinin delalet ettiği her şeyin tesbih ettiği hükmünü açıkça belirtmiştir; bu sebeple bu görüşü benimsemek daha uygundur. En doğrusunu Allah bilir. Hasan, Ebû Amr, Ya'kūb, Hafs, Hamza, Kisâî ve Halef; fâilin müennes olması sebebiyle “تَفْقَهُونَ” kelimesini tâ ile okumuşlardır. Diğerleri ise yâ ile okumuş ve Ebû Ubeyd de fiil ile müennes arasına engel girmesi gerekçesiyle bunu tercih etmiştir. (إِنَّهُ كانَ حَلِيماً) “Şüphesiz O, Halîm'dir”; dünyada kullarının günahlarına karşı mühlet verendir. (غَفُوراً) “çok bağışlayandır”; ahirette ise müminleri bağışlayandır.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٤٥]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 45]
وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً (٤٥)
{ وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً (٤٥) } “Kur'an okuduğun zaman seninle ahirete inanmayanların arasına gizli bir perde çekeriz.”
عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا قَالَتْ: لَمَّا نَزَلَتْ سُورَةُ" تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ " أَقْبَلَتِ الْعَوْرَاءُ أُمُّ جَمِيلِ بِنْتُ حَرْبٍ وَلَهَا وَلْوَلَةٌ وَفِي يَدِهَا فِهْرٌ وَهِيَ تَقُولُ
Esmâ bint Ebî Bekir'den radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ ” (Ebû Leheb'in iki eli kurusun) suresi indiğinde, bir gözü şaşı olan Ümmü Cemîl bint Harb, feryat figan ederek ve elinde bir taş parçası olduğu halde şu şiiri söyleyerek geldi:
مُذَمَّمًا عَصَيْنَا ... وَأَمْرَهُ أَبَيْنَا
Yerilmiş olana isyan ettik ... ve emrini reddettik,
وَدِينَهُ قَلَيْنَا
Dinine de buğzettik.
وَالنَّبِيُّ ﷺ قَاعِدٌ فِي الْمَسْجِدِ وَمَعَهُ أَبُو بَكْرٍ ﵁، فَلَمَّا رَآهَا أَبُو بَكْرٍ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَقَدْ أَقْبَلَتْ وَأَنَا أَخَافُ أَنْ تَرَاكَ! قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّهَا لَنْ تَرَانِي" وَقَرَأَ قُرْآنًا فَاعْتَصَمَ بِهِ كَمَا قَالَ. وَقَرَأَ" وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً". فَوَقَفَتْ عَلَى أَبِي بَكْرٍ ﵁ وَلَمْ تَرَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: يَا أَبَا بَكْرٍ، أُخْبِرْتُ أَنَّ صَاحِبَكَ هَجَانِي! فَقَالَ: لَا وَرَبِّ هَذَا الْبَيْتِ مَا هَجَاكِ. قَالَ: فَوَلَّتْ وَهِيَ تَقُولُ: قَدْ عَلِمَتْ قُرَيْشُ أَنِّي ابْنَةُ سَيِّدِهَا. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ ﵁: لَمَّا نَزَلَتْ" تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ" جَاءَتِ امْرَأَةُ أَبِي لَهَبٍ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَمَعَهُ أَبُو بَكْرٍ ﵁، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: لَوْ تَنَحَّيْتَ عَنْهَا لِئَلَّا تُسْمِعَكَ مَا يُؤْذِيكَ، فَإِنَّهَا امْرَأَةٌ بَذِيَّةٌ. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" إِنَّهُ سَيُحَالُ بَيْنِي وَبَيْنَهَا" فَلَمْ تَرَهُ. فَقَالَتْ لِأَبِي بَكْرٍ: يَا أَبَا بَكْرٍ، هَجَانَا صَاحِبُكَ! فَقَالَ: وَاللَّهِ ما ينطق بالشعر ولا يقوله. فقالت: وإنك لَمُصَدِّقَةٌ، فَانْدَفَعَتْ رَاجِعَةً. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ﵁: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَمَا رَأَتْكَ؟ قَالَ:" لَا. مَا زَالَ مَلَكٌ بَيْنِي وَبَيْنَهَا يَسْتُرُنِي حَتَّى ذَهَبَتْ". وَقَالَ كَعْبٌ ﵁ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَسْتَتِرُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ بِثَلَاثِ آيَاتٍ: الْآيَةِ الَّتِي فِي الْكَهْفِ" إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً "، والآية التي في النحل
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid'de oturuyordu ve yanında Ebû Bekir radıyallâhu anh vardı. Ebû Bekir onu görünce: "Ey Allah'ın Resûlü, işte o geliyor! Seni görmesinden korkuyorum" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «O beni kesinlikle göremeyecektir» buyurdu ve Kur'an okuyarak, [kendisi de] buyurduğu gibi onunla [Allah'a] sığındı. { وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً } “Kur'an okuduğun zaman seninle ahirete inanmayanların arasına görünmez bir perde çekeriz” [ayetini] okudu. [Kadın] Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın başında durdu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i göremedi. Bunun üzerine: "Ey Ebû Bekir! Arkadaşının beni hicvettiği bana haber verildi!" dedi. [Ebû Bekir]: "Hayır, bu Beyt'in Rabbine yemin olsun ki o seni hicvetmedi" dedi. [Râvi] dedi ki: Kadın, "Kureyş benim onların efendisinin kızı olduğumu bilmektedir" diyerek arkasını dönüp gitti. Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh şöyle demiştir: { تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ } “Ebû Leheb'in iki eli kurusun; kurudu da!” [ayeti] nazil olunca, Ebû Leheb'in karısı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi; yanında da Ebû Bekir radıyallâhu anh vardı. Ebû Bekir: "Seni incitecek bir söz işittirmemesi için ondan uzaklaşsaydın; zira o ağzı bozuk bir kadındır" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Benimle onun arasına mutlaka bir engel konulacaktır» buyurdu ve kadın onu görmedi. Kadın Ebû Bekir'e: "Ey Ebû Bekir! Arkadaşın bizi hicvetti!" dedi. Ebû Bekir: "Allah'a yemin olsun ki o şiir terennüm etmez ve onu söylemez" dedi. Kadın: "Doğrusu sen [sözüne] inanılan birisin" deyip hızla geri döndü. Ebû Bekir radıyallâhu anh: "Ey Allah'ın Resûlü! Seni görmedi mi?" diye sordu. Peygamber: «Hayır, o gidinceye kadar bir melek benimle onun arasında durup beni örtmeye devam etti» buyurdu. Ka‘b radıyallâhu anh bu ayet hakkında şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklerden üç ayet ile gizlenirdi: Kehf [suresin]deki { إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً } “Şüphesiz biz, onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk” ayeti ve Nahl [suresin]deki ayet...
أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ، وَالْآيَةِ الَّتِي فِي الْجَاثِيَةِ " أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً " الْآيَةَ. فَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا قَرَّأَهُنَّ يَسْتَتِرُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ. قَالَ كَعْبٌ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ: فَحَدَّثْتُ بِهِنَّ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الشَّامِ، فَأَتَى أَرْضَ الرُّومِ فَأَقَامَ بِهَا زَمَانًا، ثُمَّ خَرَجَ هَارِبًا فَخَرَجُوا فِي طَلَبِهِ فَقَرَأَ بِهِنَّ فَصَارُوا يَكُونُونَ مَعَهُ عَلَى طَرِيقِهِ وَلَا يُبْصِرُونَهُ. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَهَذَا الَّذِي يَرْوُونَهُ عَنْ كَعْبٍ حَدَّثْتُ بِهِ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الرِّيِّ فَأُسِرَ بِالدَّيْلَمِ، فَمَكَثَ زَمَانًا ثُمَّ خَرَجَ هَارِبًا فَخَرَجُوا فِي طَلَبِهِ فَقَرَأَ بِهِنَّ حَتَّى جَعَلَتْ ثِيَابُهُنَّ لَتَلْمِسُ ثِيَابَهُ فَمَا يبصرونه. قلت: ويزاد إلى هذه الآية أَوَّلُ سُورَةِ يس إِلَى قَوْلِهِ" فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ ". فَإِنَّ فِي السِّيرَةِ فِي هِجْرَةِ النَّبِيِّ ﷺ وَمُقَامِ عَلِيٍّ ﵁ فِي فِرَاشِهِ قَالَ: وَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَخَذَ حَفْنَةً مِنْ تُرَابٍ فِي يَدِهِ، وَأَخَذَ اللَّهُ ﷿ عَلَى أَبْصَارِهِمْ عَنْهُ فَلَا يَرَوْنَهُ، فَجَعَلَ ينثر ذلك التراب على رؤوسهم وَهُوَ يَتْلُو هَذِهِ الْآيَاتِ مِنْ يس:" يس. وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ. إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ. عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ. تَنْزِيلَ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ."- إِلَى قَوْلِهِ-" وَجَعَلْنا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْناهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ". حَتَّى فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ، وَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ رَجُلٌ إِلَّا وَقَدْ وَضَعَ عَلَى رَأْسِهِ تُرَابًا، ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى حَيْثُ أَرَادَ أَنْ يَذْهَبَ. قُلْتُ: وَلَقَدِ اتَّفَقَ لِي بِبِلَادِنَا الْأَنْدَلُسِ بِحِصْنِ مَنْثُورٍ مِنْ أَعْمَالِ قُرْطُبَةَ مِثْلُ هَذَا. وَذَلِكَ أَنِّي هَرَبْتُ أَمَامَ الْعَدُوِّ وَانْحَزْتُ إِلَى نَاحِيَةٍ عَنْهُ، فَلَمْ أَلْبَثْ أَنْ خَرَجَ فِي طَلَبِي فَارِسَانِ وَأَنَا فِي فَضَاءٍ مِنَ الْأَرْضِ قَاعِدٌ لَيْسَ يَسْتُرُنِي عَنْهُمَا شي، وَأَنَا أَقْرَأُ أَوَّلَ سُورَةِ يس وَغَيْرَ ذَلِكَ مِنَ الْقُرْآنِ، فَعَبَرَا عَلَيَّ ثُمَّ رَجَعَا مِنْ حَيْثُ جَاءَا وَأَحَدُهُمَا يَقُولُ لِلْآخَرِ: هَذَا دَيْبَلَةٌ، يَعْنُونَ شَيْطَانًا. وَأَعْمَى اللَّهُ ﷿ أَبْصَارَهُمْ فَلَمْ يَرَوْنِي، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ حَمْدًا كَثِيرًا عَلَى ذلك. وقيل: الحجاب
{ أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ } “İşte onlar, Allah'ın kalplerini, işitme duyularını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir” [ayetini] ve Câsiye Suresi'ndeki { أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً } “Hevâ ve hevesini ilah edinen, Allah'ın bir bilgi üzerine kendisini saptırdığı, kulağını ve kalbini mühürleyip gözünün üzerine de bir perde çektiği kimseyi gördün mü?” ayetini [okudu]. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayetleri okuduğu vakit müşriklerden gizlenirdi. Ka'b radıyallâhu teâlâ anh dedi ki: Ben bu ayetleri Şam ehlinden bir adama haber verdim. O adam Bizans diyarına gidip orada bir müddet kaldı. Sonra firar edip kaçtı, onlar da arkasından aramaya çıktılar; o da bu ayetleri okudu, bunun üzerine adamlar onunla aynı yol üzerinde bulundukları halde onu göremediler. Sa'lebî dedi ki: Ka'b'dan rivayet edilen bu hadiseyi Rey ehlinden bir adama anlattım. O adam da Deylem'de esir düştü, bir müddet orada kaldı, sonra kaçarak kurtuldu. Peşinden aramaya çıktılar; o da bu ayetleri okudu, öyle ki adamların elbiseleri neredeyse onun elbisesine dokunacak kadar yaklaştığı halde onu göremediler. Derim ki: Bu ayetlere Yâsîn Suresi'nin başından { فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ } “Artık onlar görmezler” buyruğuna kadar olan kısım da ilave edilir. Zira Sîret'te, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicreti ve Ali radıyallâhu anh'ın onun yatağında kalması bahsinde şöyle denmektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çıktı ve eline bir avuç toprak aldı. Allah azze ve celle de onu görememeleri için gözlerini bağladı, bu yüzden onu göremediler. Resûlullah Yâsîn Suresi'nden şu ayetleri tilavet ederek o toprağı başlarına saçmaya başladı: { يس. وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ. إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ. عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ. تَنْزِيلَ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ. } “Yâsîn. Hikmet dolu Kur'an'a andolsun ki, şüphesiz sen gönderilen elçilerdensin; dosdoğru bir yol üzerindesin. [Bu Kur'an] Azîz ve Rahîm olan [Allah]'ın indirmesidir.” -tâ şu buyruğuna kadar- { وَجَعَلْنا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْناهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ } “Önlerinden bir set, arkalarından da bir set çektik de onları bürüdük; artık görmezler.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayetleri bitirdiğinde içlerinden başına toprak konulmamış tek bir adam bile kalmamıştı. Sonra gitmek istediği yöne doğru ayrılıp gitti. Derim ki: Memleketimiz Endülüs'te Kurtuba idari bölgesine bağlı Mensûr Kalesi'nde benim de başıma buna benzer bir hadise geldi. Şöyle ki: Ben düşmanın önünden kaçıp bir tarafa çekilmiştim. Çok geçmeden peşimden iki atlı çıka geldi; ben ise açık bir arazide oturuyordum ve beni onlardan gizleyen hiçbir şey yoktu. Bir yandan Yâsîn Suresi'nin başını ve Kur'an'dan başka kısımları okuyordum. Yanımdan geçip gittiler, sonra geldikleri yöne doğru geri döndüler; biri diğerine: “Bu bir deybeledir (diablo)” -yani şeytandır demek istiyorlardı- diyordu. Allah azze ve celle onların gözlerini kör etti ve beni göremediler. Bundan ötürü Allah'a çokça hamd olsun.
الْمَسْتُورُ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ حَتَّى لَا يَفْقَهُوهُ وَلَا يُدْرِكُوا مَا فِيهِ مِنَ الْحِكْمَةِ، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: أَيْ أَنَّهُمْ لِإِعْرَاضِهِمْ عَنْ قِرَاءَتِكَ وَتَغَافُلِهِمْ عَنْكَ كَمَنْ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ حِجَابٌ فِي عَدَمِ رُؤْيَتِهِ لَكَ حَتَّى كَأَنَّ عَلَى قُلُوبِهِمْ أَغْطِيَةٌ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ كَانُوا يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ، وَهُمْ أَبُو جَهْلٍ وَأَبُو سُفْيَانَ وَالنَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ وَأُمُّ جَمِيلٍ أَمْرَأَةُ أَبِي لَهَبٍ وَحُوَيْطِبٌ، فَحَجَبَ اللَّهُ ﷾ رَسُولَهُ ﷺ عَنْ أَبْصَارِهِمْ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ، وَكَانُوا يَمُرُّونَ بِهِ وَلَا يَرَوْنَهُ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ. وَهُوَ مَعْنَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ بِعَيْنِهِ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ فِي الْآيَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَوْلُهُ: (مَسْتُوراً) فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّ الْحِجَابَ مَسْتُورٌ عَنْكُمْ لَا تَرَوْنَهُ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْحِجَابَ سَاتِرٌ عَنْكُمْ مَا وَرَاءَهُ، وَيَكُونُ مستورا به بمعنى ساتر.
Kur'an'ı anlamasınlar ve içindeki hikmeti idrak etmesinler diye Allah'ın onların kalplerini mühürlemesidir; bunu Katâde söylemiştir. Hasan ise şöyle demiştir: Yani onlar senin okumandan yüz çevirmeleri ve seni görmezden gelmeleri sebebiyle, aranızda seni görmelerine engel bir perde bulunan kimse gibidirler; öyle ki kalplerinin üzerinde örtüler varmış gibidir. Şöyle de denilmiştir: Bu ayet, Kur'an okuduğu zaman Resûlullah'a ﷺ eziyet eden bir topluluk hakkında inmiştir; onlar da Ebû Cehil, Ebû Süfyân, Nadr b. el-Hâris, Ebû Leheb'in karısı Ümmü Cemîl ve Huveytıb'dır. Allah azze ve celle Kur'an okunduğunda Resûlü'nü ﷺ onların gözlerinden gizlemiş, yanından geçip gittikleri halde onu görememişlerdir; bunu Zeccâc ve başkaları söylemiştir. Bu, birinci görüşün bizzat kendisinin manasıdır ve ayette en açık olan da budur. En doğrusunu Allah bilir. Ayetteki: (مَسْتُوراً) “gizli” lafzında iki görüş vardır: Birincisi; perdenin sizden gizlenmiş olması ve onu görememenizdir. İkincisi; perdenin arkasındakileri sizden örtmesidir ve [bu durumda] 'mestûr' (örtülmüş), 'sâtir' (örten) anlamında olur.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٤٦]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 46]
وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً (٤٦)
{ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً (٤٦) } “Onu anlamasınlar diye kalplerine örtüler, kulaklarına da ağırlık koyduk. Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman nefretle arkalarını dönüp kaçarlar.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً) " أَكِنَّةً" جمع كنان، وهي ما يستر الشَّيْءَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْأَنْعَامِ " (أَنْ يَفْقَهُوهُ) أَيْ لِئَلَّا يَفْقَهُوهُ، أَوْ كَرَاهِيَةَ أَنْ يَفْقَهُوهُ، أَيْ أَنْ يَفْهَمُوا مَا فِيهِ مِنَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي وَالْحِكَمِ وَالْمَعَانِي. وَهَذَا رَدٌّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ. (وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً) أَيْ صَمَمًا وَثِقَلًا. وَفِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ، أَيْ أَنْ يَسْمَعُوهُ. (وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ) أَيْ قُلْتَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنْتَ تَتْلُو الْقُرْآنَ. وَقَالَ أَبُو الْجَوْزَاءِ أَوْسُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: لَيْسَ شي أَطْرَدُ لِلشَّيَاطِينِ مِنَ الْقَلْبِ مِنْ قَوْلِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، ثُمَّ تَلَا" وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً". وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ: هُوَ قَوْلُهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا في البسملة. (وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً) قيل: يعنى بذلك المشركين. وقيل: الشياطين. و" نُفُوراً" جَمْعُ نَافِرٍ، مِثْلُ شُهُودٍ جَمْعِ شَاهِدٍ، وَقُعُودٍ جَمْعِ قَاعِدٍ، فَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ. ويجوز أن يكون مصدورا عَلَى غَيْرِ الصَّدْرِ، إِذْ كَانَ قَوْلُهُ" وَلَّوْا" بمعنى نقروا،
Yüce Allah'ın: { وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً } “Kalplerine örtüler [koyduk]” buyruğundaki { أَكِنَّةً } (örtüler) kelimesi, “kınân”ın çoğuludur; o da bir şeyi örten/perdeleyen şeydir. Bu [konu] daha önce el-En'âm [Suresi'nde] geçmişti. { أَنْ يَفْقَهُوهُ } “Onu anlamasınlar diye” yani onu anlamamaları için yahut onu anlamalarını istemediği için [böyle yapmıştır]; yani onun içerdiği emirleri, yasakları, hikmetleri ve manaları anlamasınlar diye. Bu da Kaderiyye'ye bir reddiyedir. { وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً } “Kulaklarına da ağırlık [koyduk]” yani sağırlık ve ağırlık [koyduk]. Cümlede bir hazif (gizli öge) vardır; yani “onu işitmesinler diye” [demektir]. { وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ } “Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman” yani sen Kur'an okurken “Lâ ilâhe illallâh” (Allah'tan başka ilah yoktur) dediğin zaman [demektir]. Ebu'l-Cevzâ Evs b. Abdillâh şöyle demiştir: “Kalpten şeytanları kovmada 'Lâ ilâhe illallâh' sözünden daha etkili hiçbir şey yoktur.” Sonra: { وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً } “Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman nefretle arkalarını dönüp kaçarlar” [ayetini] okudu. Ali b. el-Hüseyin ise: “Bu, onun 'Bismillâhirrahmânirrahîm' sözüdür” demiştir. Bu husus daha önce besmele bahsinde geçmişti. { وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً } “Nefretle arkalarını dönüp kaçarlar” [ifadesi hakkında]; bununla müşriklerin kastedildiği söylenmiştir. Şeytanların kastedildiği de söylenmiştir. { نُفُوراً } kelimesi, tıpkı “şâhid”in çoğulu “şühûd” ve “kâid”in çoğulu “kuûd” olduğu gibi “nâfir”in (kaçıp uzaklaşan) çoğuludur; dolayısıyla hâl (durum zarfı) olarak mansubdur. Kendi lafzından türememiş bir masdar olması da caizdir; zira ayette geçen { وَلَّوْا } (yüz çevirip gittiler) ifadesi “kaçtılar/uzaklaştılar” anlamındadır.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٤٧]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 47]
نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُوراً (٤٧)
{ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُوراً (٤٧) } “Seni dinlediklerinde ne amaçla dinlediklerini ve kendi aralarında fısıldaşırlarken o zalimlerin: 'Siz büyülenmiş bir adamdan başkasına uymuyorsunuz' dediklerini biz çok iyi biliyoruz.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ) قِيلَ: الْبَاءُ زَائِدَةٌ فِي قَوْلِهِ" بِهِ" أَيْ يَسْتَمِعُونَهُ. وَكَانُوا يَسْتَمِعُونَ مِنَ النَّبِيِّ صَلَّى عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْقُرْآنَ ثُمَّ يَنْفِرُونَ فَيَقُولُونَ: هُوَ سَاحِرٌ وَمَسْحُورٌ، كَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ عَنْهُمْ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَغَيْرُهُ. (وَإِذْ هُمْ نَجْوى) أَيْ مُتَنَاجُونَ فِي أَمْرِكَ. قَالَ قَتَادَةُ: وَكَانَتْ نَجْوَاهُمْ قَوْلُهُمْ إِنَّهُ مَجْنُونٌ وَإِنَّهُ سَاحِرٌ وَإِنَّهُ يَأْتِي بِأَسَاطِيرِ الْأَوَّلِينَ، وَغَيْرُ ذَلِكَ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ حِينَ دَعَا عُتْبَةُ أَشْرَافَ قُرَيْشٍ إِلَى طَعَامٍ صَنَعَهُ لَهُمْ، فَدَخَلَ عَلَيْهِمُ النَّبِيُّ ﷺ وَقَرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ وَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ، فَتَنَاجَوْا، يَقُولُونَ سَاحِرٌ وَمَجْنُونٌ. وَقِيلَ: أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ عَلِيًّا أَنْ يَتَّخِذَ طَعَامًا وَيَدْعُوَ إِلَيْهِ أَشْرَافَ قُرَيْشٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَفَعَلَ ذَلِكَ عَلِيٌّ وَدَخَلَ عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ وَدَعَاهُمْ إِلَى التَّوْحِيدِ، وَقَالَ:" قُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ لِتُطِيعَكُمُ الْعَرَبُ وَتَدِينَ لَكُمُ الْعَجَمُ" فَأَبَوْا، وَكَانُوا يَسْتَمِعُونَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ وَيَقُولُونَ بَيْنَهُمْ مُتَنَاجِينَ: هُوَ سَاحِرٌ وَهُوَ مَسْحُورٌ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: النَّجْوَى اسْمٌ لِلْمَصْدَرِ، أَيْ وَإِذْ هُمْ ذُو نَجْوَى، أَيْ سِرَارٍ. (إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ) أَبُو جَهْلٍ وَالْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ وَأَمْثَالُهُمَا. (إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً) أَيْ مَطْبُوبًا قَدْ خَبَلَهُ السِّحْرُ فَاخْتَلَطَ عَلَيْهِ أَمْرُهُ، يَقُولُونَ ذَلِكَ لِيُنَفِّرُوا عَنْهُ النَّاسَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ:" مَسْحُوراً" أَيْ مَخْدُوعًا، مِثْلُ قَوْلِهِ:" فَأَنَّى تُسْحَرُونَ " أَيْ مِنْ أَيْنَ تُخْدَعُونَ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ:" مَسْحُوراً" مَعْنَاهُ أَنَّ لَهُ سَحْرًا، أَيْ رِئَةً، فَهُوَ لَا يَسْتَغْنِي عَنِ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ، فَهُوَ مِثْلُكُمْ وَلَيْسَ بِمَلَكٍ. وَتَقُولُ الْعَرَبُ لِلْجَبَانِ: قَدِ انْتَفَخَ سَحْرُهُ. وَلِكُلِّ مَنْ أَكَلَ مِنْ آدَمِيٍّ وَغَيْرِهِ أَوْ شَرِبَ مَسْحُورٌ وَمُسَحَّرٌ. قَالَ لَبِيَدٌ:
Yüce Allah'ın: (نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ) “Seni dinlediklerinde ne amaçla dinlediklerini... biz çok iyi biliyoruz” buyruğundaki “بِهِ” ifadesinde geçen bâ harf-i cerrinin fazladan (zâid) olduğu, yani 'neyi dinlediklerini' manasında olduğu söylenmiştir. Onlar Nebi'den ﷺ Kur'an'ı dinliyor, sonra da yüz çevirip Allah Teâlâ'nın kendilerinden haber verdiği gibi: 'O bir büyücüdür ve büyülenmiştir' diyorlardı; bunu Katâde ve başkaları söylemiştir. (وَإِذْ هُمْ نَجْوى) “kendi aralarında fısıldaşırlarken” yani senin durumun hakkında gizlice konuşurlarken. Katâde şöyle demiştir: Onların fısıldaşmaları; 'O bir delidir, o bir büyücüdür ve o öncekilerin masallarını getirmektedir' gibi sözleriydi. Şöyle de denilmiştir: Bu ayet, Utbe'nin Kureyş'in ileri gelenlerini kendileri için hazırladığı bir yemeğe davet ettiği, Nebi'nin ﷺ de yanlarına girip onlara Kur'an okuduğu ve onları Allah'a davet ettiği, onların da fısıldaşarak 'büyücüdür ve delidir' dedikleri vakit inmiştir. Bir diğer rivayette şöyle denilmiştir: Nebi ﷺ Ali'ye bir yemek hazırlamasını ve müşriklerden Kureyş'in ileri gelenlerini ona davet etmesini emretti; Ali bunu yaptı ve Resûlullah ﷺ yanlarına girip onlara Kur'an okudu ve onları tevhide davet ederek: “Lâ ilâhe illallâh deyin ki Araplar size itaat etsin, Acemler de size boyun eğsin” buyurdu. Onlar ise reddettiler ve Nebi'yi ﷺ dinleyip kendi aralarında fısıldaşarak: 'O bir büyücüdür ve büyülenmiştir' dediler. Bunun üzerine bu ayet indi. Zeccâc şöyle demiştir: 'en-Necvâ' bir mastar ismidir; yani gizli konuşma yapanlar, sırdaşlar demektir. (إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ) “o zalimlerin... dediklerini”; [bu zalimler] Ebû Cehil, Velîd b. el-Mugîre ve benzerleridir. (إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً) “'Siz büyülenmiş bir adamdan başkasına uymuyorsunuz'”; yani büyü yapılmış, büyü aklını karıştırmış da işi birbirine karışmış bir adam [demektir]. İnsanları ondan kaçırmak için böyle söylüyorlardı. Mücâhid: “مَسْحُوراً” lafzının “فَأَنَّى تُسْحَرُونَ ” (Nasıl da aldatılıyorsunuz?) kavlindeki gibi 'aldatılmış' anlamına geldiğini söylemiştir; yani nereden aldatılıyorsunuz demektir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: “مَسْحُوراً” kelimesinin anlamı; onun bir 'sahr'ı yani akciğeri vardır, dolayısıyla o yeme ve içmeden müstağni olamaz; o da sizin gibi biridir ve melek değildir demektir. Araplar korkak kimse için: 'Akciğeri şişti' (انْتَفَخَ سَحْرُهُ) derler. İnsan veya başka bir varlıktan yiyip içen herkese 'meshûr' (مَسْحُور) ve 'müsehhər' (مُسَحَّر) denir. Lebîd şöyle demiştir:
فَإِنْ تَسْأَلِينَا فِيمَ نَحْنُ فَإِنَّنَا ... عَصَافِيرُ مِنْ هَذَا الْأَنَامِ الْمُسَحَّرِ
Eğer bizim ne halde olduğumuzu sorarsan; şüphesiz bizler, [yiyip içmekle] beslenen (el-müsehhari) bu yaratılmışlardan [küçük] serçeleriz.
وقال امْرُؤُ الْقَيْسِ:
İmruü'l-Kays da şöyle demiştir:
أَرَانَا مُوضِعِينَ لِأَمْرِ غَيْبٍ ... وَنُسْحَرُ بِالطَّعَامِ وَبِالشَّرَابِ
Görüyorum ki biz bilinmeyen bir gayb işi için koşturuyoruz ... ve yiyecekle, içecekle besleniyoruz (nüsharu).
أَيْ نُغَذَّى وَنُعَلَّلُ. وَفِي الْحَدِيثِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: مَنْ هَذِهِ الَّتِي تُسَامِينِي مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ، وَقَدْ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ سحري ونحرى.
Yani beslenip oyalanıyoruz. Âişe'den radıyallâhu anhâ gelen hadiste o şöyle demiştir: “Nebi'nin ﷺ hanımlarından hangisi benimle boy ölçüşebilir ki; Resûlullah ﷺ benim ciğerimle göğsüm arasında vefat etti.”
[سورة الإسراء (١٧): آية ٤٨]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 48]
انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلاً (٤٨)
{ انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلاً (٤٨) } “Bak, senin için nasıl misaller verdiler de saptılar! Artık bir yol da bulamazlar.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ) عَجَّبَهُ مِنْ صُنْعِهِمْ كَيْفَ يَقُولُونَ تَارَةً سَاحِرٌ وَتَارَةً مَجْنُونٌ وَتَارَةً شَاعِرٌ. (فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا) أَيْ حِيلَةً فِي صَدِّ النَّاسِ عَنْكَ. وَقِيلَ: ضَلُّوا عَنِ الْحَقِّ فَلَا يَجِدُونَ سَبِيلًا، أَيْ إِلَى الْهُدَى. وَقِيلَ: مَخْرَجًا، لِتَنَاقُضِ كَلَامِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ: مَجْنُونٌ، سَاحِرٌ، شَاعِرٌ.
Yüce Allah'ın: (انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ) “Bak, senin için nasıl misaller verdiler” buyruğu, onların kah büyücü, kah deli, kah şair diyerek yaptıkları tutuma hayret etmesini bildirmektedir. (فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا) “de saptılar! Artık bir yol da bulamazlar”; yani insanları senden çevirmek için bir çare [bulamazlar]. Şöyle de denilmiştir: Haktan saptılar, artık hidayete giden bir yol bulamazlar. Deli, büyücü, şair şeklindeki sözlerinin çelişkili olmasından ötürü bir çıkış yolu bulamazlar, şeklinde de açıklanmıştır.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٤٩]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 49]
وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٤٩)
{ وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٤٩) } “Ve dediler ki: 'Biz kemik ve ufalanmış toprak olduktan sonra mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?'”
قوله تعالى: (أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً) أَيْ قَالُوا وَهُمْ يَتَنَاجَوْنَ لَمَّا سَمِعُوا الْقُرْآنَ وَسَمِعُوا أَمْرَ الْبَعْثِ: لَوْ لم يكن مسحورا لَمَا قَالَ هَذَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الرُّفَاتُ الْغُبَارُ. مُجَاهِدٌ: التُّرَابُ. وَالرُّفَاتُ مَا تَكَسَّرَ وَبَلِيَ من كل شي، كَالْفُتَاتِ وَالْحُطَامِ وَالرُّضَاضِ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ وَالْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ وَالْأَخْفَشِ. تَقُولُ مِنْهُ: رُفِتَ الشَّيْءُ رَفْتًا، أي حطم، فهو مرفوت. (أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً) " أَإِنَّا" استفهام والمراد به الجحد والإنكار. و" خَلْقاً" نُصِبَ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ، أَيْ بَعْثًا جَدِيدًا. وَكَانَ هذا غاية الإنكار منهم.
Yüce Allah'ın: { أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً } “Biz kemik ve ufalanmış toprak olduktan sonra mı...” buyruğu şu anlama gelmektedir: Onlar Kur'ân'ı ve yeniden dirilme emrini işittiklerinde aralarında fısıldaşarak: "Eğer büyülenmiş olmasaydı bunu söylemezdi" dediler. İbn Abbâs: "er-Rufât (الرُّفَاتُ), toz demektir" demiştir. Mücâhid: "Topraktır" demiştir. Ebû Ubeyde, Kisâî, Ferrâ ve Ahfeş'ten [nakledildiğine göre] rufât (الرُّفَاتُ); kırıntı (futât), çer çöp (hutâm) ve ufalanmış parça (radâd) gibi her şeyin kırılıp ufalanmış ve çürümüş olanıdır. Nitekim bu kökten hareketle: "رُفِتَ الشَّيْءُ رَفْتًا" (şey ufalandıkça ufalandı) denir; yani kırılıp parçalandı, dolayısıyla o "merfût"tur (مَرْفُوت - ufalanıp un ufak edilmiştir). { أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً } “...gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?” ifadesindeki { أَإِنَّا } "Biz mi?" lafzı bir istifham (soru) olup, bununla inkâr ve yalanlama kastedilmiştir. { خَلْقاً } lafzı ise masdar olduğu için mansub kılınmıştır; yani "yeni bir dirilişle [diriltileceğiz]" demektir. Bu da onların [dirilişi] inkârda vardıkları son noktaydı.
[سورة الإسراء (١٧): الآيات ٥٠ الى ٥١]
[İsrâ Suresi (17): Âyetler 50-51]
قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً (٥٠) أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً (٥١)
{ قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً (٥٠) أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً (٥١) } “De ki: 'İster taş olun, ister demir! Veya gönlünüzde büyüyen herhangi bir yaratık olun!' Diyecekler ki: 'Bizi kim yeniden diriltecek?' De ki: 'Sizi ilk defa yaratan!' Bunun üzerine sana başlarını sallayacak ve: 'Ne zaman o?' diyecekler. De ki: 'Yakın olması umulur!'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً) أَيْ قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ كُونُوا عَلَى جِهَةِ التَّعْجِيزِ حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا فِي الشِّدَّةِ وَالْقُوَّةِ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: أَيْ إِنْ عَجِبْتُمْ مِنْ إِنْشَاءِ اللَّهِ لَكُمْ عِظَامًا وَلَحْمًا فَكُونُوا أَنْتُمْ حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا إِنْ قَدَرْتُمْ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى: مَعْنَاهُ أَنَّكُمْ لَوْ كُنْتُمْ حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا لَمْ تَفُوتُوا اللَّهَ ﷿ إِذَا أَرَادَكُمْ، إِلَّا أَنَّهُ خَرَجَ مَخْرَجَ الْأَمْرِ، لِأَنَّهُ أَبْلَغُ فِي الْإِلْزَامِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَوْ كُنْتُمْ حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا لَأَعَادَكُمْ كَمَا بَدَأَكُمْ، وَلَأَمَاتَكُمْ ثُمَّ أَحْيَاكُمْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمَعْنَى كُونُوا مَا شِئْتُمْ فَسَتُعَادُونَ. النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، لِأَنَّهُمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يَكُونُوا حِجَارَةً، وَإِنَّمَا الْمَعْنَى أَنَّهُمْ قَدْ أَقَرُّوا بِخَالِقِهِمْ وَأَنْكَرُوا الْبَعْثَ فَقِيلَ لَهُمُ اسْتَشْعِرُوا أَنْ تَكُونُوا مَا شِئْتُمْ، فَلَوْ كُنْتُمْ حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا لَبُعِثْتُمْ كَمَا خُلِقْتُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ. (أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ) قال مجاهد: يعنى السموات وَالْأَرْضَ وَالْجِبَالَ لِعِظَمِهَا فِي النُّفُوسِ. وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ قَتَادَةَ. يَقُولُ: كُونُوا مَا شِئْتُمْ، فَإِنَّ اللَّهَ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ أَيْضًا وَعِكْرِمَةُ وَأَبُو صالح والضحاك: يعنى الموت، لأنه ليس شي أَكْبَرُ فِي نَفْسِ ابْنِ آدَمَ مِنْهُ، قَالَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ:
Yüce Allah'ın: (قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً) “De ki: 'İster taş olun, ister demir!'” buyruğu; yani ey Muhammed, onlara aciz bırakma amacıyla sertlik ve kuvvette taş veya demir olun, de demektir. Taberî şöyle demiştir: Yani Allah'ın sizi kemik ve et olarak yeniden yaratmasına şaşıyorsanız, gücünüz yetiyorsa siz taş veya demir olun. Ali b. Îsâ ise şöyle demiştir: Bunun manası şudur: Siz taş veya demir bile olsaydınız, Allah azze ve celle sizi [yaratmayı] dilediğinde O'nu aciz bırakamazdınız; ancak susturma ve delillendirmede daha beliğ olduğu için emir sîgasında gelmiştir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı; taş veya demir olsanız bile sizi ilk başta yarattığı gibi tekrar iade eder, sizi öldürür ve sonra diriltirdi. Mücâhid: 'Anlamı; dilediğiniz şey olun, muhakkak yeniden diriltileceksiniz demektir' demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu güzel bir görüştür; zira onlar taş olmaya güç yetiremezler. Asıl mana şudur: Onlar Yaratıcılarını kabul etmiş ancak yeniden dirilişi inkâr etmişlerdi; bunun üzerine onlara 'İçinizden ne olmak istiyorsanız öyle olduğunuzu varsayın, taş veya demir bile olsanız ilk defa yaratıldığınız gibi yine diriltileceksiniz' denilmiştir. (أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ) “Veya gönlünüzde büyüyen herhangi bir yaratık olun!”; Mücâhid: Nefislerdeki büyüklüğü sebebiyle gökleri, yeri ve dağları kastetmektedir demiştir. Katâde'nin sözünün anlamı da budur; yani 'Dilediğiniz şey olun, şüphesiz Allah sizi öldürecek sonra da diriltecektir' demektedir. İbn Abbâs, İbn Ömer, Abdullah b. Amr b. el-Âs, İbn Cübeyr, yine Mücâhid, İkrime, Ebû Sâlih ve Dahhâk ise: Ölümü kastetmektedir, çünkü âdemoğlunun nefsinde ölümden daha büyük hiçbir şey yoktur, demişlerdir. Ümeyye b. Ebi's-Salt şöyle demiştir:
وَلَلْمَوْتُ خَلْقٌ فِي النُّفُوسِ فَظِيعُ
Şüphesiz ölüm nefislerde pek korkunç bir mahlûktur.
يَقُولُ: إِنَّكُمْ لَوْ خُلِقْتُمْ مِنْ حِجَارَةٍ أَوْ حَدِيدٍ أَوْ كُنْتُمُ الْمَوْتَ لَأُمِيتَنَّكُمْ وَلَأَبْعَثَنَّكُمْ، لِأَنَّ الْقُدْرَةَ الَّتِي بِهَا أَنْشَأْتُكُمْ بِهَا نُعِيدُكُمْ. وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: (فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ). وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ" يُؤْتَى بِالْمَوْتِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي صُورَةِ كَبْشٍ أَمْلَحٍ فَيُذْبَحُ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ". وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ الْبَعْثَ، لِأَنَّهُ كَانَ أكبر في صدورهم، قاله الكلبي." فَطَرَكُمْ" خلقكم وأنشأكم. (فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ) أي يحركون رؤوسهم استهزاء، يقال:
Şöyle buyurmaktadır: Şayet siz taştan veya demirden yaratılmış olsaydınız yahut bizzat ölüm olsaydınız bile sizi mutlaka öldürür ve diriltirdim; çünkü sizi ilk başta yarattığım kudret ile sizi tekrar diriltiriz. Bu da: (فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ) “Diyecekler ki: 'Bizi kim yeniden diriltecek?' De ki: 'Sizi ilk defa yaratan!'” kavlinin manasıdır. Hadiste şöyle gelmiştir: “Kıyamet günü ölüm, alaca bir koç suretinde getirilir ve cennet ile cehennem arasında boğazlanır.” Bununla yeniden dirilişi kastettiği de söylenmiştir; çünkü o göğüslerinde daha büyüktü, bunu el-Kelbî söylemiştir. “فَطَرَكُمْ” sizi yarattı ve var etti demektir. (فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ) “Bunun üzerine sana başlarını sallayacak...” yani alay ederek başlarını oynatacaklardır. Şöyle denilir:
نَغَضَ رَأْسَهُ يَنْغُضُ وَيَنْغِضُ نَغْضًا وَنُغُوضًا، أَيْ تَحَرَّكَ. وَأَنْغَضَ رَأْسَهُ أَيْ حَرَّكَهُ، كَالْمُتَعَجِّبِ مِنَ الشيء، ومنه قوله تعالى: (فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ). قَالَ الرَّاجِزُ:
'Neğada re'sehû yenğudu ve yenğıdu nağdan ve nuğūdan' (نَغَضَ رَأْسَهُ يَنْغُضُ وَيَنْغِضُ نَغْضًا وَنُغُوضًا), yani [başı] hareket etti, sallandı demektir. 'Enğada re'sehû' (أَنْغَضَ رَأْسَهُ) ise bir şeye hayret eden kimse gibi başını salladı demektir; Yüce Allah'ın: (فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ) buyruğu da bu köktendir. Recez şairi şöyle demiştir:
أَنْغَضَ نَحْوِي رَأْسَهُ وَأَقْنَعَا
Bana doğru başını salladı ve yukarı kaldırdı.
وَيُقَالُ أَيْضًا: نَغَضَ فُلَانٌ رَأْسَهُ أَيْ حَرَّكَهُ، يَتَعَدَّى وَلَا يَتَعَدَّى، حَكَاهُ الْأَخْفَشُ. وَيُقَالُ: نَغَضَتْ سِنُّهُ، أي حركت وَانْقَلَعَتْ. قَالَ الرَّاجِزُ:
Yine 'Neğada fülânün re'sehû' da denilir; yani başını salladı demektir; [bu fiil] hem geçişli (müteaddî) hem de geçişsiz (lâzım) olarak kullanılır, bunu el-Ahfeş nakletmiştir. 'Neğadat sinnühû' da denilir; yani dişi sallandı ve yerinden oynadı demektir. Recez şairi şöyle demiştir:
وَنَغَضَتْ مِنْ هَرَمٍ أَسْنَانُهَا
İhtiyarlıktan dişleri sallandı,
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
لَمَّا رَأَتْنِي أَنْغَضَتْ لِيَ الرَّأْسَا
Beni görünce bana başını salladı.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir diğeri ise şöyle demiştir:
لَا مَاءَ فِي الْمَقْرَاةِ إِنْ لَمْ تَنْهَضِ ... بِمَسَدٍ فَوْقَ الْمِحَالِ النُّغَّضِ
Havuzda su yoktur şayet kalkıp ... sallanan makaraların üzerindeki iple çekmezsen.
الْمِحَالُ وَالْمِحَالَةُ: الْبَكَرَةُ الْعَظِيمَةُ الَّتِي يُسْتَقَى بِهَا الْإِبِلُ. (وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ) أَيِ الْبَعْثُ وَالْإِعَادَةُ وَهَذَا الْوَقْتُ. (قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً) أَيْ هو قريب، لان عسى وأحب، نَظِيرُهُ" وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً ". وَ" لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ ". وَكُلُّ، مَا هُوَ آت فهو قريب.
'el-Mihâl' ve 'el-mihâle' (الْمِحَالُ وَالْمِحَالَةُ): Develere su çekmek için kullanılan büyük makaradır. (وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ) “ve: 'Ne zaman o?' diyecekler”; yani bu diriliş, yeniden iade ve bu vakit [ne zamandır]? (قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً) “De ki: 'Yakın olması umulur!'”; yani o yakındır, çünkü [Allah katında] 'asâ' kesinlik bildirir; bunun benzeri: “وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً ” (Ne bilirsin, belki de kıyamet yakındır) ve “لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ ” (Belki de kıyamet yakındır) ayetleridir. Gelecek olan her şey ise yakındır.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٥٢]
[İsrâ Suresi (17): Âyet 52]
يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً (٥٢)
{ يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً (٥٢) } “Sizi çağıracağı gün, O'na hamd ederek davetine uyarsınız ve [kabirlerinizde] pek az kaldığınızı zannedersiniz.”
قوله تعالى: (يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ) الدُّعَاءَ: النِّدَاءُ إِلَى الْمَحْشَرِ بِكَلَامٍ تَسْمَعُهُ الْخَلَائِقُ، يَدْعُوهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فيه بالخروج. وَقِيلَ: بِالصَّيْحَةِ الَّتِي يَسْمَعُونَهَا، فَتَكُونُ دَاعِيَةً لَهُمْ إِلَى الِاجْتِمَاعِ فِي أَرْضِ الْقِيَامَةِ. قَالَ ﷺ:" إِنَّكُمْ تُدْعَوْنَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِأَسْمَائِكُمْ وَأَسْمَاءِ آبَائِكُمْ فَأَحْسِنُوا أَسْمَاءَكُمْ". (فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ) أي باستحقاقه الحمد على الأحياء.
Yüce Allah'ın: { يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ } “Sizi çağıracağı gün, O'na hamd ederek davetine uyarsınız” buyruğuyla ilgili olarak: Buradaki çağırma (ed-duâ), bütün mahlûkatın işiteceği bir kelam ile mahşere yapılan nidadır. Yüce Allah bu nida ile onları [kabirlerinden] çıkmaya çağırır. Bunun, işitecekleri bir sayha (korkunç ses) olduğu da söylenmiştir; böylece bu ses, onları kıyamet meydanında toplanmaya sevk eden bir davetçi olur. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّكُمْ تُدْعَوْنَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِأَسْمَائِكُمْ وَأَسْمَاءِ آبَائِكُمْ فَأَحْسِنُوا أَسْمَاءَكُمْ » «Şüphesiz siz kıyamet gününde kendi isimleriniz ve babalarınızın isimleriyle çağrılacaksınız; şu hâlde isimlerinizi güzel koyun.» { فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ } “O'na hamd ederek davetine uyarsınız” ifadesi ise, [kendilerini] diriltmesinden ötürü O'nun hamde lâyık olduğunu [itiraf ederek icabet edersiniz] demektir.
وَقَالَ أَبُو سَهْلٍ: أَيْ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، كَمَا قَالَ:
Ebû Sehl şöyle demiştir: Yani 'Allah'a hamdolsun' diyerek [icabet edersiniz], nitekim şair de şöyle demiştir:
فَإِنِّي بِحَمْدِ اللَّهِ لَا ثَوْبَ فَاجِرٍ ... لَبِسْتُ، ولا من غدرة أتقنع
Şüphesiz ben Allah'a hamdolsun ne bir günahkârın elbisesini ... giydim, ne de bir hıyanete büründüm.
وقيل: حامد تَعَالَى بِأَلْسِنَتِكُمْ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: تَخْرُجُ الْكُفَّارُ مِنْ قُبُورِهِمْ وَهُمْ يَقُولُونَ سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ، وَلَكِنْ لَا يَنْفَعُهُمُ اعْتِرَافُ ذَلِكَ الْيَوْمِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" بِحَمْدِهِ" بِأَمْرِهِ، أَيْ تُقِرُّونَ بِأَنَّهُ خَالِقُكُمْ. وَقَالَ قَتَادَةُ: بِمَعْرِفَتِهِ وَطَاعَتِهِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى بِقُدْرَتِهِ. وَقِيلَ: بِدُعَائِهِ إِيَّاكُمْ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَهُوَ الصَّحِيحُ، فَإِنَّ النَّفْخَ فِي الصُّوَرِ إِنَّمَا هُوَ سَبَبٌ لِخُرُوجِ أَهْلِ الْقُبُورِ، بِالْحَقِيقَةِ إِنَّمَا هُوَ خُرُوجُ الْخَلْقِ بِدَعْوَةِ الْحَقِّ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ" فَيَقُومُونَ يَقُولُونَ سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ. قَالَ: فَيَوْمُ الْقِيَامَةِ يَوْمٌ يُبْدَأُ بِالْحَمْدِ وَيُخْتَمُ بِهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ" وَقَالَ فِي آخَرَ" وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ ". (وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا) يَعْنِي بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْعَذَابَ يُكَفُّ عَنِ الْمُعَذَّبِينَ بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ، وَذَلِكَ أَرْبَعُونَ عَامًا فَيَنَامُونَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا " فَيَكُونُ خَاصًّا لِلْكُفَّارِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لِلْكَافِرِينَ هَجْعَةٌ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ يَجِدُونَ فِيهَا طَعْمَ النَّوْمِ، فَإِذَا صِيحَ بِأَهْلِ الْقُبُورِ قَامُوا مَذْعُورِينَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْمَعْنَى أَنَّ الدُّنْيَا تَحَاقَرَتْ فِي أَعْيُنِهِمْ وَقَلَّتْ حِينَ رَأَوْا يَوْمَ الْقِيَامَةِ. الْحَسَنُ:" وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا" فِي الدُّنْيَا لِطُولِ لُبْثكُمْ في الآخرة.
Dillerinizle Yüce [Allah]'a hamd ediciler olarak [icabet edersiniz] de denilmiştir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Kâfirler kabirlerinden 'Sübhâneke ve bihamdike' diyerek çıkarlar; fakat o günkü ikrarları kendilerine fayda vermez. İbn Abbâs: “بِحَمْدِهِ” ifadesinin 'O'nun emriyle' anlamına geldiğini, yani O'nun sizin yaratıcınız olduğunu ikrar edersiniz demek olduğunu söylemiştir. Katâde ise: 'O'nu bilerek ve O'na itaat ederek' demiştir. Anlamın 'O'nun kudretiyle' olduğu da söylenmiştir. 'O'nun sizi davetiyle' anlamına geldiği de söylenmiştir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Doğru olan da budur; zira Sûr'a üfürülmesi kabirdekilerin çıkması için sadece bir sebeptir, hakikatte ise mahlûkatın çıkışı Hakk'ın davetiyledir. Nitekim Allah Teâlâ: “يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ” buyurmuştur; onlar da kalkıp 'Sübhânekallâhümme ve bihamdik' derler. Dedi ki: Kıyamet günü hamd ile başlayan ve hamd ile biten bir gündür; Allah Teâlâ: “يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ” buyurmuş, bir başka ayette ise: “وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ ” (Aralarında adaletle hükmolunur ve 'Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun' denilir) buyurmuştur. (وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا) “ve [kabirlerinizde] pek az kaldığınızı zannedersiniz” buyruğu, iki Sûr üflemesi arasındaki zamanı kastetmektedir; zira iki üfleme arasında azap görenlerden azap kaldırılır; bu süre kırk yıldır ve uyurlar. İşte Allah Teâlâ'nın: “مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا ” (Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?) buyruğu da budur ve bu kâfirlere mahsustur. Mücâhid şöyle demiştir: Kâfirler için kıyamet gününden önce uykunun tadını alacakları kısa bir uyku (hec'a) vardır; kabir halkına seslenildiğinde dehşet içinde kalkarlar. Katâde şöyle demiştir: Anlamı; kıyamet gününü gördüklerinde dünyanın gözlerinde küçüldüğü ve azaldığıdır. Hasan[-ı Basrî]: “وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا” ifadesinin, ahiretteki kalışınızın uzunluğundan ötürü dünyada [pek az kaldığınızı zannedersiniz] anlamına geldiğini söylemiştir.