[سورة الإسراء (١٧): آية ٥٣]
[İsrâ Sûresi (17), Âyet 53]
وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً (٥٣)
{ وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً (٥٣) } “Kullarıma söyle: En güzel olanı söylesinler! Çünkü şeytan aralarını bozar. Şüphesiz şeytan, insan için apaçık bir düşmandır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ) تَقَدَّمَ إِعْرَابُهُ. وَالْآيَةُ نَزَلَتْ فِي عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ. وَذَلِكَ أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْعَرَبِ شَتَمَهُ، وَسَبَّهُ عُمَرُ وَهَمَّ بِقَتْلِهِ، فَكَادَتْ تُثِيرُ فِتْنَةً فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ:" وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ" ذَكَرَهُ الثعلبي والماوردي
Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Kullarıma söyle: En güzel olanı söylesinler!” buyruğunun irabı daha önce geçmişti. Bu ayet, Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh] hakkında inmiştir. Şöyle ki: Araplardan bir adam ona hakaret etmiş, Ömer de ona karşılık vermiş ve onu öldürmeye kastetmişti. Neredeyse bir fitne çıkacaktı; bunun üzerine Allah Teâlâ bu hususta: { وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Kullarıma söyle: En güzel olanı söylesinler!” [ayetini] indirdi. Bunu es-Sa‘lebî ve el-Mâverdî zikretmiştir.
وَابْنُ عَطِيَّةَ وَالْوَاحِدِيُّ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ لَمَّا قَالَ المسلمون: ائذن لَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ فِي قِتَالِهِمْ فَقَدْ طَالَ إِيذَاؤُهُمْ إِيَّانَا، فَقَالَ:" لَمْ أُومَرْ بَعْدُ بِالْقِتَالِ" فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ"، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى قُلْ لِعِبَادِي الَّذِينَ اعْتَرَفُوا بِأَنِّي خَالِقُهُمْ وَهُمْ يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ، يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ مِنْ كَلِمَةِ التَّوْحِيدِ وَالْإِقْرَارِ بِالنُّبُوَّةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَقُلْ لِعِبَادِي الْمُؤْمِنِينَ إِذَا جَادَلُوا الْكُفَّارَ فِي التَّوْحِيدِ، أَنْ يَقُولُوا الْكَلِمَةَ الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ. كَمَا قَالَ:" وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ ". وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ أَنْ يَقُولَ لِلْكَافِرِ إِذَا تَشَطَّطَ: هَدَاكَ اللَّهُ! يَرْحَمُكَ اللَّهُ! وَهَذَا قَبْلَ أَنْ أُمِرُوا بِالْجِهَادِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى قُلْ لَهُمْ يَأْمُرُوا بِمَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَيَنْهَوْا عَمَّا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ، وَعَلَى هَذَا تَكُونُ الْآيَةُ عَامَّةً فِي الْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ، أَيْ قُلْ لِلْجَمِيعِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمُؤْمِنِينَ فِيمَا بَيْنَهُمْ خَاصَّةً، بِحُسْنِ الْأَدَبِ وَإِلَانَةِ الْقَوْلِ، وَخَفْضِ الْجَنَاحِ وَإِطْرَاحِ نَزَغَاتِ الشَّيْطَانِ، وَقَدْ قَالَ ﷺ:" وَكُونُوا عِبَادَ اللَّهِ إِخْوَانًا". وَهَذَا أَحْسَنُ، وَتَكُونُ الآية محكمة. قوله تعالى:" (إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ) " أَيْ بِالْفَسَادِ وَإِلْقَاءِ الْعَدَاوَةِ وَالْإِغْوَاءِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي آخِرِ الْأَعْرَافِ وَيُوسُفَ. يُقَالُ: نَزَغَ بَيْنَنَا أَيْ أَفْسَدَ، قَالَهُ الْيَزِيدِيُّ. وَقَالَ غَيْرُهُ النَّزْغُ الْإِغْرَاءُ. (إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً) أَيْ شَدِيدَ الْعَدَاوَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. وَفِي الْخَبَرِ" أَنَّ قَوْمًا جَلَسُوا يَذْكُرُونَ اللَّهَ، ﷿ فَجَاءَ الشَّيْطَانُ لِيَقْطَعَ مَجْلِسَهُمْ فَمَنَعَتْهُ الْمَلَائِكَةُ فَجَاءَ إِلَى قَوْمٍ جَلَسُوا قَرِيبًا مِنْهُمْ لَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ فَحَرَّشَ بَيْنَهُمْ فَتَخَاصَمُوا وَتَوَاثَبُوا فَقَالَ هَؤُلَاءِ الذَّاكِرُونَ قُومُوا بِنَا نُصْلِحُ بَيْنَ إِخْوَانِنَا فَقَامُوا وَقَطَعُوا مَجْلِسَهُمْ وَفَرِحَ بِذَلِكَ الشَّيْطَانُ". فَهَذَا مِنْ بَعْضِ عداوته.
[Bunu] İbn Atiyye ve el-Vâhidî de zikretmiştir. Bir diğer görüşe göre ise [bu ayet] Müslümanların: “Ey Allah'ın Resûlü! Onlarla savaşmamıza izin ver, çünkü bize verdikleri eziyet çok uzadı!” dediklerinde, [Resûlullah'ın] da: «Bana henüz savaş emredilmedi» buyurması üzerine inmiştir; bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Kullarıma söyle: En güzel olanı söylesinler!” [ayetini] indirmiştir. Bunu el-Kelbî söylemiştir. Bir diğer görüşe göre mana şöyledir: Putlara taptıkları halde benim kendilerinin yaratıcısı olduğumu itiraf eden kullarıma söyle; tevhid kelimesi ve peygamberliği ikrar etmek gibi en güzel olan sözü söylesinler. Bir diğer görüşe göre mana şöyledir: Mümin kullarıma söyle; kâfirlerle tevhid konusunda tartıştıkları zaman en güzel olan sözü söylesinler. Nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki, onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler.” el-Hasan şöyle demiştir: Bu, kâfir haddi aşıp taşkınlık yaptığında ona: “Allah sana hidayet versin! Allah sana merhamet etsin!” demektir. Bu da kendilerine cihad emredilmeden önceydi. Bir diğer görüşe göre mana şöyledir: Onlara söyle; Allah'ın emrettiği şeyleri emretsinler, Allah'ın yasakladığı şeylerden de sakındırsınlar. Buna göre ayet, mümin ve kâfir hakkında genel olur; yani “hepsine söyle” [demektir]. Doğrusunu Allah bilir. Bir grup [âlim] de şöyle demiştir: Allah Teâlâ bu ayette özellikle müminlere kendi aralarında güzel edep takınmalarını, yumuşak söz söylemelerini, alçakgönüllü davranmalarını ve şeytanın kışkırtmalarını bir kenara bırakmalarını emretmiştir. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Allah'ın kulları! Kardeş olun!» buyurmuştur. Bu [açıklama] daha güzeldir ve ayet de muhkem olur. Yüce [Allah]'ın: { إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ } “Çünkü şeytan aralarını bozar” buyruğu; yani bozgunculuk çıkarmak, düşmanlık sokmak ve ayartmak suretiyle [aralarını bozar demektir]. Bu [ifadenin açıklaması] daha önce el-A‘râf'ın sonunda ve Yûsuf [sûresinde] geçmişti. el-Yezîdî'nin belirttiğine göre; “Aramızı bozdu” anlamında “نزغ بيننا” denilir. Başkası ise: “Nezğ (نَزْغ), kışkırtıp ayartmaktır” demiştir. { إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً } “Şüphesiz şeytan, insan için apaçık bir düşmandır” [buyruğu] ise; yani düşmanlığı pek şiddetli olandır [demektir]. Bu da daha önce el-Bakara [sûresinde] geçmişti. Rivayette [şöyle] gelmiştir: «Bir topluluk oturmuş azîz ve celîl olan Allah'ı zikrediyorlardı. Şeytan onların meclisini dağıtmak için geldi, melekler ona engel oldu. Bunun üzerine şeytan, onların yakınında oturup Allah'ı zikretmeyen bir topluluğun yanına gitti ve aralarını kışkırttı. Onlar da kavgaya tutuşup birbirlerinin üzerine yürüdüler. Zikir yapanlar ise: “Kalkın gidelim, kardeşlerimizin arasını düzeltelim” dediler; kalkıp meclislerini dağıttılar. Şeytan da buna çok sevindi.» İşte bu da onun düşmanlığının bir parçasıdır.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٥٤]
[İsrâ Sûresi (17), Âyet 54]
رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (٥٤)
{ رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (٥٤) } “Rabbiniz sizi çok daha iyi bilir; dilerse size merhamet eder veya dilerse size azap eder. Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ) هَذَا خِطَابٌ لِلْمُشْرِكِينَ، وَالْمَعْنَى: إِنْ يَشَأْ يُوَفِّقْكُمْ لِلْإِسْلَامِ فَيَرْحَمْكُمْ، أو يميتكم على الشرك فيعذبكم، قاله ابن جريج. و" أَعْلَمُ" بِمَعْنَى عَلِيمٍ، نَحْوَ قَوْلِهِمْ: اللَّهُ أَكْبَرُ، بِمَعْنَى كَبِيرٌ. وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ، أَيْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ بِأَنْ يَحْفَظَكُمْ مِنْ كُفَّارِ مَكَّةَ، أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ بِتَسْلِيطِهِمْ عَلَيْكُمْ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ. (وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا) أَيْ وَمَا وَكَّلْنَاكَ فِي مَنْعِهِمْ مِنَ الْكُفْرِ وَلَا جَعَلْنَا إِلَيْكَ إِيمَانَهُمْ. وَقِيلَ: مَا جَعَلْنَاكَ كَفِيلًا لَهُمْ تُؤْخَذُ بِهِمْ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce [Allah]'ın: (رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ) “Rabbiniz sizi çok daha iyi bilir; dilerse size merhamet eder veya dilerse size azap eder” buyruğu, müşriklere bir hitaptır. Anlamı: Dilerse sizi İslâm'a muvaffak kılar da size merhamet eder veya [dilerse] sizi şirk üzere öldürür de size azap eder; bunu İbn Cüreyc söylemiştir. 'A‘lem' (أَعْلَمُ) kelimesi, tıpkı 'kebîr' (büyük) anlamındaki 'Allâhu ekber' sözlerinde olduğu gibi 'alîm' (bilen) anlamındadır. Hitabın müminlere olduğu da söylenmiştir; yani dilerse sizi Mekke kâfirlerinden korumak suretiyle size merhamet eder veya dilerse onları üzerinize musallat etmek suretiyle size azap eder; bunu el-Kelbî söylemiştir. (وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا) “Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik” yani seni onların küfrüne engel olmakla görevlendirmedik ve onların imanını sana bırakmadık. Seni, yaptıklarından dolayı sorumlu tutulacağın bir kefil kılmadık da denilmiştir; bunu el-Kelbî söylemiştir. Şair şöyle demiştir:
ذَكَرْتُ أَبَا أَرْوَى فَبِتُّ كَأَنَّنِي ... بِرَدِّ الْأُمُورِ الْمَاضِيَاتِ وَكِيلُ
Ebû Ervâ'yı andım da geceledim sanki ben ... Geçmiş işleri geri çevirmeye bir vekilim.
أي كفيل.
Yani bir kefilim.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٥٥]
[İsrâ Sûresi (17), Âyet 55]
وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (٥٥)
{ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (٥٥) } “Rabbin, göklerde ve yerde olanları çok daha iyi bilir. Andolsun ki peygamberlerin kimini kimine üstün kıldık ve Dâvûd'a da Zebûr'u verdik.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ) أَعَادَ بَعْدَ أَنْ قَالَ:" رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ" لِيُبَيِّنَ أَنَّهُ خَالِقُهُمْ وَأَنَّهُ جَعَلَهُمْ مُخْتَلِفِينَ فِي أَخْلَاقِهِمْ وَصُوَرِهِمْ وَأَحْوَالِهِمْ وَمَالِهِمْ" أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ ". وَكَذَا النَّبِيُّونَ فُضِّلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ عَنْ عِلْمٍ مِنْهُ بِحَالِهِمْ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذَا فِي" الْبَقَرَةِ ". (وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً) الزَّبُورُ: كِتَابٌ لَيْسَ فِيهِ حَلَالٌ وَلَا حَرَامٌ، وَلَا فَرَائِضٌ وَلَا حُدُودٌ، وَإِنَّمَا هُوَ دُعَاءٌ وَتَحْمِيدٌ وَتَمْجِيدٌ. أَيْ كَمَا آتَيْنَا دَاوُدَ الزَّبُورَ فَلَا تُنْكِرُوا أَنْ يُؤْتَى مُحَمَّدٌ الْقُرْآنَ. وهو في محاجة اليهود.
Yüce [Allah]'ın: { وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ } “Rabbin, göklerde ve yerde olanları çok daha iyi bilir. Andolsun ki peygamberlerin kimini kimine üstün kıldık” buyruğu; kendisinin onların yaratıcısı olduğunu ve onları ahlakları, suretleri, halleri ve malları bakımından farklı kıldığını beyan etmek için { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ } “Rabbiniz sizi çok daha iyi bilir” buyurduktan sonra bunu tekrarlamıştır; { أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ } “Yaratan hiç bilmez mi?”. Peygamberler de böyledir; durumlarına dair bir bilgiden ötürü bir kısmı diğerine üstün kılınmıştır. Bu konudaki açıklama 'el-Bakara'da geçmişti. (وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً) “Ve Dâvûd'a da Zebûr'u verdik”. ez-Zebûr (الزَّبُورُ); içinde helal, haram, farzlar ve had cezaları bulunmayan, sadece dua, tahmid ve temcidden ibaret olan bir kitaptır. Yani Dâvûd'a Zebûr'u verdiğimiz gibi, Muhammed'e de Kur'an verilmesini inkâr etmeyin. Bu, Yahudilerle yapılan bir tartışma hakkındadır.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٥٦]
[İsrâ Sûresi (17), Âyet 56]
قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلاً (٥٦)
{ قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلاً } “De ki: O'ndan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın! Onlar, sizden ne sıkıntıyı gidermeye güç yetirebilirler ne de [onu başka bir tarafa] çevirmeye.” (56)
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ) لَمَّا ابْتُلِيَتْ قُرَيْشٌ بِالْقَحْطِ وَشَكَوْا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ، أَيِ ادْعُوا الَّذِينَ تَعْبُدُونَ من دونه وَزَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ آلِهَةً. وَقَالَ الْحَسَنُ: يَعْنِي الْمَلَائِكَةَ وَعِيسَى وَعُزَيْرًا. ابْنُ مَسْعُودٍ: يَعْنِي الْجِنَّ (فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ) أَيِ الْقَحْطِ سَبْعَ سِنِينَ، عَلَى قَوْلِ مُقَاتِلٍ. (وَلا تَحْوِيلًا) مِنَ الْفَقْرِ إِلَى الْغِنَى وَمِنَ السَّقَمِ إِلَى الصِّحَّةِ.
Yüce [Allah]'ın: { قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ } “De ki: O'ndan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın” buyruğu; Kureyş kıtlıkla imtihan olunup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyette bulunduklarında Allah bu ayeti indirdi. Yani O'ndan başka ibadet ettiğiniz ve ilah olduklarını ileri sürdüğünüz kimseleri çağırın. Hasan[-ı Basrî]: Melekleri, Îsâ'yı ve Üzeyr'i kastetmektedir demiştir. İbn Mes‘ûd ise: Cinleri kastetmektedir demiştir. (فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ) “onlar sizden ne sıkıntıyı gidermeye... güç yetirebilirler” yani Mukâtil'in görüşüne göre yedi yıllık kıtlığı [gidermeye güç yetiremezler]. (وَلا تَحْوِيلًا) “ne de çevirmeye” fakirlikten zenginliğe, hastalıktan sağlığa [çevirmeye güç yetiremezler].
[سورة الإسراء (١٧): آية ٥٧]
[İsrâ Sûresi (17), Âyet 57]
أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً (٥٧)
{ أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً (٥٧) } “O yalvardıkları kimseler bile, 'hangisi daha yakın' diye Rablerine vesile ararlar; O'nun rahmetini umarlar ve azabından korkarlar. Şüphesiz Rabbinin azabı, sakınılması gereken bir şeydir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ) " أُولئِكَ" مُبْتَدَأٌ" الَّذِينَ" صِفَةُ" أُولئِكَ" وَضَمِيرُ الصِّلَةِ مَحْذُوفٌ، أَيْ يَدْعُونَهُمْ. يَعْنِي أُولَئِكَ المدعوون. و" يَبْتَغُونَ" خَبَرٌ، أَوْ يَكُونُ حَالًا، وَ" الَّذِينَ يَدْعُونَ" خبر، أي يدعون إليه عبادا [أو عباده] إِلَى عِبَادَتِهِ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ" تَدْعُونَ" بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ. الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ عَلَى الْخَبَرِ. وَلَا خِلَافَ فِي" يَبْتَغُونَ" أَنَّهُ بِالْيَاءِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ كِتَابِ التَّفْسِيرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ ﷿:" أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ" قَالَ: نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ أَسْلَمُوا وَكَانُوا يَعْبُدُونَ، فَبَقِيَ الَّذِينَ كَانُوا يَعْبُدُونَ عَلَى عِبَادَتِهِمْ وَقَدْ أَسْلَمَ النَّفَرُ مِنَ الْجِنِّ. فِي رِوَايَةٍ قَالَ: نَزَلَتْ فِي نَفَرٍ مِنَ الْعَرَبِ كَانُوا يَعْبُدُونَ نَفَرًا من الجن فأسلم الجنيون و (الانس الَّذِينَ كَانُوا يَعْبُدُونَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ، فَنَزَلَتْ" أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ". وَعَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُمُ الْمَلَائِكَةُ كَانَتْ تَعْبُدُهُمْ قَبَائِلُ مِنَ الْعَرَبِ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: عزير وعيسى. و" يَبْتَغُونَ" يَطْلُبُونَ مِنَ اللَّهِ الزُّلْفَةَ وَالْقُرْبَةَ، وَيَتَضَرَّعُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي طَلَبِ الْجَنَّةِ، وَهِيَ الْوَسِيلَةُ. أَعْلَمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الْمَعْبُودِينَ يَبْتَغُونَ الْقُرْبَةَ إِلَى رَبِّهِمْ. وَالْهَاءُ وَالْمِيمُ فِي" رَبِّهِمُ" تَعُودُ عَلَى الْعَابِدِينَ أَوْ عَلَى الْمَعْبُودِينَ أَوْ عَلَيْهِمْ جميعا. وأما" يَدْعُونَ" فعلى العابدين. و" يَبْتَغُونَ" عَلَى الْمَعْبُودِينَ. (أَيُّهُمْ أَقْرَبُ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَيَجُوزُ أن يكون" أَيُّهُمْ أَقْرَبُ"
Yüce Allah'ın: (أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ) “O yalvardıkları kimseler...” buyruğunda: "أُولئِكَ" mübtedadır. "الَّذِينَ" [ise] "أُولئِكَ"nin sıfatıdır ve sıla zamiri mahzuftur; yani "يَدْعُونَهُمْ" (onlara yalvarıyorlar) takdirindedir. Yani 'o kendilerine yalvarılanlar' demektir. "يَبْتَغُونَ" ise haberdir; yahut hal olması da caizdir; [bu durumda] "الَّذِينَ يَدْعُونَ" haber olur; yani 'kulları [veya kullarını] O'na ibadete çağırırlar' anlamındadır. İbn Mes'ûd [radıyallâhu anh] muhatap kipi olarak 'te' ile "تَدْعُونَ" şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise haber kipi olarak 'ye' ile okumuşlardır. "يَبْتَغُونَ" kelimesinin 'ye' ile olduğu hususunda ise hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Sahîh-i Müslim'in Tefsir Kitabı'nda Abdullah b. Mes'ûd'dan [radıyallâhu anh], Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ } “O yalvardıkları kimseler bile, Rablerine vesile ararlar” buyruğu hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Cinlerden bir topluluk Müslüman olmuştu; oysa kendilerine ibadet ediliyordu. O cin topluluğu Müslüman olduğu halde, onlara ibadet eden kimseler ise ibadetlerine devam ettiler.» Bir rivayette ise şöyle demiştir: «Bu âyet, cinlerden bir topluluğa ibadet eden Araplardan bir topluluk hakkında inmiştir. Cinler Müslüman oldu; onlara ibadet eden insanlar ise bunun farkında değillerdi. Bunun üzerine: { أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ } “O yalvardıkları kimseler bile, Rablerine vesile ararlar” âyeti indi.» Yine ondan rivayet edildiğine göre bunların, Araplardan birtakım kabilelerin kendilerine ibadet ettiği melekler olduğu da belirtilmiştir; bunu el-Mâverdî zikretmiştir. İbn Abbâs ve Mücâhid ise: “Üzeyr ve Îsâ'dır” demişlerdir. "يَبْتَغُونَ" ifadesi; Allah'tan yakınlık ve kurbiyet talep ederler, vesile olan cenneti istemek için Allah Teâlâ'ya yalvarıp yakarırlar demektir. Allah Teâlâ onlara, kendisine ibadet edilenlerin bizzat Rablerine yakınlık aradıklarını bildirmiştir. "رَبِّهِمُ" kelimesindeki 'hâ' ve 'mîm' [zamiri] ibadet edenlere veya ibadet edilenlere yahut hepsine birden râcidir. "يَدْعُونَ" fiili ibadet edenlere, "يَبْتَغُونَ" fiili ise ibadet edilenlere aittir. (أَيُّهُمْ أَقْرَبُ) “Hangisi daha yakın” ifadesi mübteda ve haberdir. "أَيُّهُمْ أَقْرَبُ" ifadesinin...
بَدَلًا مِنَ الضَّمِيرِ فِي" يَبْتَغُونَ"، وَالْمَعْنَى يَبْتَغِي أَيُّهُمْ أَقْرَبُ الْوَسِيلَةَ إِلَى اللَّهِ. (وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً) أي مخوفا لا أما لِأَحَدٍ مِنْهُ، فَيَنْبَغِي أَنْ يُحْذَرُ مِنْهُ وَيُخَافُ. وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: الرَّجَاءُ وَالْخَوْفُ زَمَانَانِ عَلَى الْإِنْسَانِ، فَإِذَا اسْتَوَيَا اسْتَقَامَتْ أَحْوَالُهُ، وإن رجح أحدهما بطل الآخر.
“يَبْتَغُونَ” kelimesindeki zamirden bedel olması da caizdir; anlamı da şudur: Hangisi daha yakınsa o, Allah'a vesile arar. (وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً) “O'nun rahmetini umarlar ve azabından korkarlar. Şüphesiz Rabbinin azabı, sakınılması gereken bir şeydir.” Yani korkulan, hiç kimsenin kendisinden güvende olamayacağı bir şeydir; binaenaleyh ondan sakınılması ve korkulması gerekir. Sehl b. Abdillâh şöyle demiştir: Recâ (ümit) ve havf (korku) insan üzerindeki iki vakittir; eşit olduklarında halleri istikamete erer, biri diğerine ağır basarsa öbürü batıl olur.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٥٨]
[İsrâ Sûresi (17), Âyet 58]
وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً (٥٨)
{ وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً (٥٨) } “Kıyamet gününden önce helak etmeyeceğimiz veya şiddetli bir azapla azaplandırmayacağımız hiçbir memleket yoktur. Bu, Kitap'ta yazılmıştır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوها) أَيْ مُخَرِّبُوهَا. (قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً) قَالَ مُقَاتِلٌ: أَمَّا الصَّالِحَةُ فَبِالْمَوْتِ، وَأَمَّا الطَّالِحَةُ فبالعذاب. وقال ابن مسعود: إذا ظهر الزنى وَالرِّبَا فِي قَرْيَةٍ أَذِنَ اللَّهُ فِي هَلَاكِهِمْ. فَقِيلَ: الْمَعْنَى وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ ظَالِمَةٍ، يُقَوِّي ذَلِكَ قَوْلُهُ:" وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ ". أَيْ فَلْيَتَّقِ الْمُشْرِكُونَ، فَإِنَّهُ مَا مِنْ قَرْيَةٍ كَافِرَةٍ إِلَّا سَيَحُلُّ بِهَا الْعَذَابُ. (كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ) أَيْ فِي اللَّوْحِ. (مَسْطُوراً) أَيْ مَكْتُوبًا. وَالسَّطْرُ: الْخَطُّ وَالْكِتَابَةُ وَهُوَ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرٌ. وَالسَّطَرُ بِالتَّحْرِيكِ، مِثْلُهُ. قَالَ جَرِيرٌ:
Yüce [Allah]'ın: (وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوها) “Helak etmeyeceğimiz hiçbir memleket yoktur” buyruğu, yani harap etmeyeceğimiz [hiçbir memleket yoktur] demektir. (قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً) “Kıyamet gününden önce... veya şiddetli bir azapla azaplandırmayacağımız”. Mukâtil şöyle demiştir: Salih olanlar ölümle, günahkâr olanlar ise azapla [helak edilir]. İbn Mes‘ûd da şöyle demiştir: Bir memlekette zina ve faiz açığa çıktığı zaman Allah onların helakine izin verir. Anlamın 'zulmeden hiçbir memleket yoktur ki...' şeklinde olduğu da söylenmiştir; O'nun: { وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ } “Biz halkı zalim olanlardan başkasının memleketlerini helak edici değiliz” buyruğu bunu desteklemektedir. Yani müşrikler sakınsınlar; zira hiçbir kâfir memleket yoktur ki başına azap gelecek olmasın. (كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ) “Bu, Kitap'ta” yani Levh'te, (مَسْطُوراً) “yazılmıştır”. Satr (السَّطْرُ); çizgi ve yazı demektir, aslen masdardır. Harekeli olarak 'es-satar' (السَّطَرُ) da aynı anlamdadır. Cerîr şöyle demiştir:
مَنْ شَاءَ بَايَعْتُهُ مَالِي وَخُلْعَتَهُ ... مَا تُكْمِلُ التَّيْمُ فِي دِيوَانِهِمْ سَطَرَا
Dileyene satarım malımı ve en kıymetlisini ... Teym divanlarında bir satırı bile tamamlayamazken.
الْخُلْعَةُ" بِضَمِّ الخاء": خيار المال. والسطر جمع أَسْطَارٍ، مِثْلُ سَبَبٍ وَأَسْبَابُ، ثُمَّ يُجْمَعُ عَلَى أَسَاطِيرَ. وَجَمْعُ السَّطْرِ أَسْطُرٌ وَسُطُورٌ، مِثْلُ أَفْلُسٍ وَفُلُوسٍ. وَالْكِتَابُ هُنَا يُرَادُ بِهِ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ.
el-Hul‘a (الْخُلْعَةُ) -hâ harfinin dammesiyle-: Malın en seçkini demektir. Satr (سَطْر) kelimesinin çoğulu 'estâr'dır (أَسْطَار); tıpkı 'sebeb' (سَبَب) ve 'esbâb' (أَسْبَاب) gibi; sonra da 'esâtîr' (أَسَاطِير) şeklinde çoğul yapılır. Satr kelimesinin diğer çoğulları ise 'estur' (أَسْطُر) ve 'sutûr'dur (سُطُور); tıpkı 'eflus' (أَفْلُس) ve 'fulûs' (فُلُوس) gibi. Buradaki Kitap ile Levh-i Mahfûz kastedilmektedir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٥٩]
[İsrâ Sûresi (17), Âyet 59]
وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلاَّ أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلاَّ تَخْوِيفاً (٥٩)
{ وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلاَّ أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلاَّ تَخْوِيفاً } “Bizi [istenen] mucizeleri göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır. Semûd [kavmine] de apaçık bir delil (mucize) olarak o dişi deveyi vermiştik de ona [karşı inkâr ve haksızlıkla] zulmettiler. Biz o mucizeleri ancak korkutup sakındırmak için göndeririz.” (59)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ) فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ الَّتِي اقْتَرَحُوهَا إِلَّا أَنْ يُكَذِّبُوا بِهَا فَيَهْلِكُوا كَمَا فُعِلَ بِمَنْ كَانَ قَبْلَهُمْ. قَالَ مَعْنَاهُ قَتَادَةُ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَغَيْرُهُمَا. فَأَخَّرَ اللَّهُ تَعَالَى الْعَذَابَ عَنْ كُفَّارِ قُرَيْشٍ لِعِلْمِهِ أَنَّ فِيهِمْ مَنْ يُؤْمِنُ وَفِيهِمْ مَنْ يُولَدُ مُؤْمِنًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْأَنْعَامِ " وَغَيْرِهَا أَنَّهُمْ طَلَبُوا أَنْ يُحَوِّلَ اللَّهُ لَهُمُ الصَّفَا ذَهَبًا وَتَتَنَحَّى الْجِبَالُ عَنْهُمْ، فَنَزَلَ جِبْرِيلُ وَقَالَ:" إِنْ شِئْتَ كَانَ مَا سَأَلَ قَوْمُكَ وَلَكِنَّهُمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا لَمْ يُمْهَلُوا وَإِنْ شِئْتَ اسْتَأْنَيْتُ بِهِمْ". فَقَالَ:" لا بل استأن بهم". و" أَنْ" الْأُولَى فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِوُقُوعِ الْمَنْعِ عَلَيْهِمْ، و" أَنْ" الثَّانِيَةُ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ. وَالْبَاءُ فِي" بِالْآياتِ" زَائِدَةٌ. وَمَجَازُ الْكَلَامِ: وَمَا مَنَعَنَا إِرْسَالَ الْآيَاتِ إِلَّا تَكْذِيبُ الْأَوَّلِينَ، وَاللَّهُ تَعَالَى لَا يَكُونُ ممنوعا عن شي، فَالْمَعْنَى الْمُبَالَغَةُ فِي أَنَّهُ لَا يَفْعَلُ، فَكَأَنَّهُ قَدْ مُنِعَ عَنْهُ. ثُمَّ بَيَّنَ مَا فَعَلَ بِمَنْ سَأَلَ الْآيَاتِ فَلَمْ يُؤْمِنْ بِهَا فَقَالَ: (وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً) أَيْ آيَةً دَالَّةً مُضِيئَةً نَيِّرَةً عَلَى صِدْقِ صَالِحٍ، وَعَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ. (فَظَلَمُوا بِها) أَيْ ظَلَمُوا بِتَكْذِيبِهَا. وَقِيلَ: جَحَدُوا بِهَا وَكَفَرُوا أَنَّهَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَاسْتَأْصَلَهُمُ اللَّهُ بِالْعَذَابِ. (وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً) فِيهِ خَمْسَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- الْعِبَرُ وَالْمُعْجِزَاتُ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ عَلَى أَيْدِي الرُّسُلِ مِنْ دَلَائِلِ الْإِنْذَارِ تَخْوِيفًا لِلْمُكَذِّبِينَ. الثَّانِي- أَنَّهَا آيَاتُ الِانْتِقَامِ تَخْوِيفًا مِنَ الْمَعَاصِي. الثَّالِثُ- أَنَّهَا تَقَلُّبُ الْأَحْوَالِ مِنْ صِغَرٍ إِلَى شَبَابٍ ثُمَّ إِلَى تَكَهُّلٍ ثُمَّ إِلَى مَشِيبٍ، لِتَعْتَبِرَ بِتَقَلُّبِ أَحْوَالِكَ فَتَخَافَ عَاقِبَةَ أَمْرِكَ، وَهَذَا قَوْلُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ ﵁. الرابع- القرآن. الخامس- الموت الذريع، قال الحسن.
Yüce [Allah]'ın: (وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ) “Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır” buyruğunda bir hazif vardır. Takdiri şöyledir: Bizi onların teklif ettikleri mucizeleri göndermekten alıkoyan şey, ancak onları yalanlayıp kendilerinden öncekilere yapıldığı gibi helak olmaları ihtimalidir. Bu anlamı Katâde, İbn Cüreyc ve başkaları söylemiştir. Allah Teâlâ, aralarında iman edecek olanların ve soylarından mümin olarak doğacak olanların bulunduğunu bildiği için Kureyş kâfirlerinden azabı ertelemiştir. 'el-En'âm' ve diğer sûrelerde, onların Allah'ın Safâ tepesini kendileri için altına dönüştürmesini ve dağları kendilerinden uzaklaştırmasını istedikleri, bunun üzerine Cibrîl'in inip şöyle dediği geçmişti: “Dilersen kavminin istediği şey olur; fakat iman etmezlerse kendilerine mühlet verilmez. Dilersen de onlara mühlet tanırım.” Bunun üzerine [Resûlullah]: “Hayır, bilakis onlara mühlet tanı” buyurdu. İlk “أَنْ” men etme fiilinin üzerine vaki olması sebebiyle nasb mahallindedir, ikinci “أَنْ” ise ref mahallindedir. “بِالْآياتِ” ifadesindeki bâ harf-i cerri zaiddir. İfadenin mecazi manası şudur: Bizi mucizeleri göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin yalanlamasıdır. Allah Teâlâ ise hiçbir şeyden men edilemez; buradaki anlam, O'nun bunu yapmayacağı hususunda mübalağadır, sanki O bundan men edilmiş gibidir. Sonra mucizeleri isteyip de onlara iman etmeyenlere ne yaptığını açıklayarak şöyle buyurdu: (وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً) “Semûd'a da apaçık bir mucize olarak o dişi deveyi vermiştik” yani Sâlih'in doğruluğuna ve Allah Teâlâ'nın kudretine delalet eden, aydınlatıcı ve apaçık bir mucize olarak vermiştik. Bu daha önce geçmişti. (فَظَلَمُوا بِها) “de ona zulmettiler” yani onu yalanlamak suretiyle zulmettiler. Onu inkâr ettiler ve Allah katından olduğunu kabul etmeyerek kâfir oldular, Allah da onları azapla kökten yok etti de denilmiştir. (وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً) “Biz o mucizeleri ancak korkutmak için göndeririz” ifadesinde beş görüş vardır: Birincisi: Yalanlayanları korkutmak maksadıyla uyarı delilleri olarak Allah'ın resullerin ellerinde var ettiği ibretler ve mucizelerdir. İkincisi: Günahlardan korkutmak için gelen intikam ayetleridir (azaplardır). Üçüncüsü: Hallerinin değişiminden ibret alıp akıbetinden korkman için çocukluktan gençliğe, sonra olgunluğa, sonra da ihtiyarlığa doğru hallerin değişmesidir; bu Ahmed b. Hanbel radıyallâhu anh'ın görüşüdür. Dördüncüsü: Kur'an'dır. Beşincisi: Salgın/toplu ölümdür; bunu Hasan[-ı Basrî] söylemiştir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٦٠]
[İsrâ Sûresi (17), Âyet 60]
وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ طُغْياناً كَبِيراً (٦٠)
{ وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ طُغْياناً كَبِيراً } “Hani sana: 'Şüphesiz Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır' demiştik. Sana gösterdiğimiz o rüyayı ve Kur'an'da lânetlenen ağacı da yalnızca insanlar için bir imtihan kıldık. Biz onları korkutuyoruz; fakat bu, onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şeyi artırmıyor.” (60)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: النَّاسُ هُنَا أَهْلُ مَكَّةَ، وَإِحَاطَتُهُ بِهِمْ إِهْلَاكُهُ إِيَّاهُمْ، أَيْ إِنَّ اللَّهَ سَيُهْلِكُهُمْ. وَذَكَرَهُ بِلَفْظِ الْمَاضِي لِتَحَقُّقِ كَوْنِهِ. وَعَنَى بِهَذَا الْإِهْلَاكِ الْمَوْعُودِ مَا جَرَى يَوْمَ بَدْرٍ وَيَوْمَ الْفَتْحِ. وَقِيلَ: مَعْنَى" أَحاطَ بِالنَّاسِ" أَيْ أَحَاطَتْ قُدْرَتُهُ بِهِمْ، فَهُمْ فِي قَبْضَتِهِ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى الْخُرُوجِ مِنْ مَشِيئَتِهِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَابْنُ أَبِي نَجِيحٍ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: الْمَعْنَى أَحَاطَ عِلْمُهُ بِالنَّاسِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ عِصْمَتُهُ مِنَ النَّاسِ أَنْ يَقْتُلُوهُ حَتَّى يُبَلِّغَ رِسَالَةَ رَبِّهِ، أَيْ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا، بَلْ عَلَيْكَ التَّبْلِيغُ، فَبَلِّغْ بِجِدِّكَ فَإِنَّا نَعْصِمُكَ مِنْهُمْ وَنَحْفَظُكَ، فَلَا تَهَبْهُمْ، وَامْضِ لِمَا آمُرُكَ بِهِ مِنْ تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ، فَقُدْرَتُنَا مُحِيطَةٌ بِالْكُلِّ، قَالَ مَعْنَاهُ الْحَسَنُ وَعُرْوَةُ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ) لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ إِنْزَالَ آيَاتِ الْقُرْآنِ تَتَضَمَّنُ التَّخْوِيفَ ضَمَّ إِلَيْهِ ذِكْرَ آيَةِ الْإِسْرَاءِ، وَهِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي صَدْرِ السُّورَةِ. وَفِي الْبُخَارِيِّ وَالتِّرْمِذِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ" قَالَ: هِيَ رُؤْيَا عَيْنٍ أُرِيَهَا النَّبِيُّ ﷺ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ. قَالَ:" وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ" هِيَ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ. قَالَ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ. وَبِقَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَتْ عَائِشَةُ وَمُعَاوِيَةُ وَالْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالضَّحَّاكُ وَابْنُ أَبِي نَجِيحٍ وَابْنُ زَيْدٍ. وَكَانَتِ الْفِتْنَةُ ارْتِدَادَ قَوْمٍ كَانُوا أَسْلَمُوا حِينَ أَخْبَرَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ أَنَّهُ أُسْرِيَ بِهِ. وَقِيلَ: كَانَتْ رُؤْيَا نَوْمٍ. وَهَذِهِ الْآيَةُ تَقْضِي بِفَسَادِهِ، وَذَلِكَ أَنَّ رُؤْيَا الْمَنَامِ لَا فِتْنَةَ فِيهَا، وَمَا كَانَ أَحَدٌ لِيُنْكِرَهَا. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الرُّؤْيَا الَّتِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ هِيَ رُؤْيَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ يَدْخُلُ مَكَّةَ فِي سَنَةِ الْحُدَيْبِيَةِ، فَرُدَّ فَافْتُتِنَ الْمُسْلِمُونَ لِذَلِكَ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، فَلَمَّا كَانَ الْعَامُّ الْمُقْبِلُ دَخَلَهَا، وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى" لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ ". وَفِي هَذَا التَّأْوِيلِ ضَعْفٌ، لِأَنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ وَتِلْكَ الرُّؤْيَا كَانَتْ بِالْمَدِينَةِ. وَقَالَ فِي رِوَايَةٍ ثَالِثَةٍ: إِنَّهُ ﵇ رَأَى في المنام بنى مروان ينزون
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ } “Hani sana: 'Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır' demiştik” buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Buradaki "insanlar" Mekke halkıdır; O'nun onları kuşatması ise onları helak etmesidir. Yani şüphesiz Allah onları helak edecektir. [Helakin] gerçekleşeceğinin kesinliğinden dolayı geçmiş zaman lafzıyla zikretmiştir. Bu vaad edilen helak ile de Bedir günü ve Fetih günü meydana gelen olayları kastetmiştir. Denildi ki: { أَحاطَ بِالنَّاسِ } “İnsanları çepeçevre kuşattı” ifadesinin anlamı, O'nun kudretinin onları kuşattığıdır. Dolayısıyla onlar O'nun kabzasındadırlar; O'nun meşietinin (dilemesinin) dışına çıkmaya güç yetiremezler. Bunu Mücâhid ve İbn Ebî Necîh söylemiştir. el-Kelbî ise şöyle demiştir: Anlamı, O'nun ilminin insanları kuşattığıdır. Denildi ki: Kasıt, Rabbinin elçiliğini tebliğ edinceye kadar insanların onu öldürmesinden korunmasıdır (ismetidir). Yani: Biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik; bilakis senin vazifen tebliğdir. O halde bütün gayretinle tebliğ et; zira biz seni onlardan koruyacak ve muhafaza edeceğiz. Onlardan korkma ve elçiliği tebliğ hususunda sana emrettiğim şeye devam et; zira kudretimiz her şeyi kuşatmıştır. Bu anlamı el-Hasan, Urve, Katâde ve başkaları söylemiştir. Yüce Allah'ın: { وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ } “Sana gösterdiğimiz o rüyayı da ancak insanlar için bir imtihan kıldık” buyruğuna gelince; Kur'an ayetlerinin indirilmesinin korkutma içerdiğini beyan edince, bunun yanına sûrenin başında zikredilen İsrâ ayetinin zikrini eklemiştir. Buhârî ve Tirmizî'de İbn Abbâs'tan, Yüce Allah'ın: { وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ } “Sana gösterdiğimiz o rüyayı da ancak insanlar için bir imtihan kıldık” buyruğu hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Beytü'l-Makdis'e gece yürütüldüğü gece bizzat gözüyle gördüğü şeydir. [İbn Abbâs]: { وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ } “ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da” [ifadesi hakkında da] o zakkum ağacıdır, demiştir. Ebû Îsâ et-Tirmizî: "Bu hadis sahihtir" dedi. İbn Abbâs'ın bu görüşünü Âişe, Muâviye, el-Hasan, Mücâhid, Katâde, Saîd b. Cübeyr, ed-Dahhâk, İbn Ebî Necîh ve İbn Zeyd de söylemiştir. Bu fitne (imtihan), Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinin gece yürütüldüğünü haber verdiği zaman, daha önce Müslüman olmuş bulunan bir topluluğun dinden dönmesi (irtidad etmesi) idi. Denildi ki: O bir uyku rüyasıydı. Ancak bu ayet bu görüşün geçersiz olduğuna hükmetmektedir. Çünkü uyku rüyasında bir fitne (sınanma) olmaz ve hiç kimse bunu inkâr etmezdi. İbn Abbâs'tan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: Bu ayetteki rüya, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hudeybiye senesinde Mekke'ye gireceğine dair gördüğü rüyadır. [O yıl Mekke'ye girmekten] geri çevrilince Müslümanlar bundan dolayı fitneye (sınanmaya) düştüler ve bu ayet indi. Ertesi yıl olunca oraya girdi ve Yüce Allah: { لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ } “Andolsun ki Allah, Resulünün gördüğü rüyayı hak ile doğruladı” ayetini indirdi. Ancak bu yorumda bir zayıflık vardır; çünkü sûre Mekkîdir, o rüya ise Medine'de görülmüştür. Üçüncü bir rivayette şöyle demiştir: O aleyhisselâm rüyasında Mervânoğullarının sıçradıklarını gördü
عَلَى مِنْبَرِهِ نَزْوَ الْقِرَدَةِ، فَسَاءَهُ ذَلِكَ فَقِيلَ: إِنَّمَا هِيَ الدُّنْيَا أُعْطُوهَا، فَسُرِّيَ عَنْهُ، وَمَا كَانَ لَهُ بِمَكَّةَ مِنْبَرٌ وَلَكِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَرَى بِمَكَّةَ رُؤْيَا الْمِنْبَرِ بِالْمَدِينَةِ. وَهَذَا التَّأْوِيلُ الثَّالِثُ قَالَهُ أَيْضًا سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ ﵁. قَالَ سَهْلٌ إِنَّمَا هَذِهِ الرُّؤْيَا هِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَرَى بَنِي أُمَيَّةَ يَنْزُونَ عَلَى مِنْبَرِهِ نَزْوَ الْقِرَدَةِ، فَاغْتَمَّ لِذَلِكَ، وَمَا اسْتَجْمَعَ ضَاحِكًا مِنْ يَوْمئِذٍ حَتَّى مَاتَ ﷺ. فَنَزَلَتِ الْآيَةُ مُخْبِرَةً أَنَّ ذَلِكَ مِنْ تَمَلُّكِهِمْ وَصُعُودِهِمْ يَجْعَلُهَا اللَّهُ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَامْتِحَانًا. وَقَرَأَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ فِي خُطْبَتِهِ فِي شَأْنِ بَيْعَتِهِ لِمُعَاوِيَةَ:" وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ ". قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَفِي هَذَا التَّأْوِيلِ نَظَرٌ، وَلَا يَدْخُلُ فِي هَذِهِ الرُّؤْيَا عُثْمَانُ وَلَا عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَلَا مُعَاوِيَةُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ) فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ مَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ. وَفِتْنَتُهَا أَنَّهُمْ لَمَّا خُوِّفُوا بِهَا قَالَ أَبُو جَهْلٍ اسْتِهْزَاءً: هَذَا مُحَمَّدٌ يَتَوَعَّدُكُمْ بِنَارٍ تُحْرِقُ الْحِجَارَةَ، ثُمَّ يَزْعُمُ أَنَّهَا تُنْبِتُ الشَّجَرَ وَالنَّارُ تَأْكُلُ الشَّجَرَ، وَمَا نَعْرِفُ الزَّقُّومَ إِلَّا التَّمْرَ وَالزُّبْدَ، ثُمَّ أَمَرَ أَبُو جَهْلٍ جَارِيَةً فَأَحْضَرَتْ تَمْرًا وَزُبْدًا وَقَالَ لِأَصْحَابِهِ: تَزَقَّمُوا. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْقَائِلَ مَا نَعْلَمُ الزَّقُّومَ إِلَّا التَّمْرَ وَالزُّبْدَ ابْنُ الزِّبَعْرَى حَيْثُ قَالَ: كَثَّرَ اللَّهُ مِنَ الزَّقُّومِ فِي دَارِكُمْ، فَإِنَّهُ التَّمْرُ بِالزُّبْدِ بِلُغَةِ الْيَمَنِ. وَجَائِزٌ أَنْ يَقُولَ كِلَاهُمَا ذَلِكَ. فَافْتُتِنَ أَيْضًا لِهَذِهِ الْمَقَالَةِ بَعْضُ الضُّعَفَاءِ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ ﵇ أَنَّهُ إِنَّمَا جَعَلَ الْإِسْرَاءَ وَذِكْرَ شَجَرَةِ الزَّقُّومِ فِتْنَةً وَاخْتِبَارًا لِيَكْفُرَ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْكُفْرُ وَيُصَدِّقَ مَنْ سَبَقَ لَهُ الْإِيمَانُ. كَمَا رُوِيَ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ ﵁ قِيلَ لَهُ صَبِيحَةَ الْإِسْرَاءِ: إِنَّ صَاحِبَكَ يَزْعُمُ أَنَّهُ جَاءَ الْبَارِحَةَ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَقَالَ: إِنْ كَانَ قَالَ ذَلِكَ فَلَقَدْ صَدَقَ. فَقِيلَ لَهُ: أَتُصَدِّقُهُ قَبْلَ أَنْ تسمع منه؟ فقال: أبن عُقُولُكُمْ؟ أَنَا أُصَدِّقُهُ بِخَبَرِ السَّمَاءِ، فَكَيْفَ لَا أُصَدِّقُهُ بِخَبَرِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَالسَّمَاءُ أَبْعَدُ مِنْهَا بكثير.
[... minberine maymunların sıçrayışı gibi sıçradıklarını gördü], bu durum onu üzdü. Bunun üzerine: "Bu, kendilerine verilmiş olan dünyalıktan ibarettir" denildi de [Resûlullah'ın] kederi dağıldı. Mekke'de onun bir minberi yoktu; fakat Medine'deki minberi Mekke'de rüyada görmüş olması caizdir. Bu üçüncü yorumu Sehl b. Sa'd radıyallâhu anh da söylemiştir. Sehl şöyle demiştir: Bu rüya, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Emevîoğulları'nı minberine maymunların sıçraması gibi sıçrarlarken görmesinden ibarettir. Bundan dolayı kederlenmiş ve sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edene kadar bir daha ağız dolusu gülmemiştir. Bunun üzerine ayet-i kerime, onların bu şekilde hükümran olmalarının ve [minbere] çıkmalarının, Allah tarafından insanlar için bir fitne ve imtihan kılınacağını haber vererek indi. el-Hasan b. Ali de Muâviye'ye biat etmesi hususundaki hutbesinde: { وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } “Bilmem; belki de bu sizin için bir imtihan ve belli bir süreye kadar bir faydalanmadır” [ayetini] okumuştur. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu yorumda [eleştiriye açık] bir yön vardır; Osman, Ömer b. Abdilazîz ve Muâviye bu rüyaya dâhil değildir. Yüce [Allah]'ın: (وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ) “Ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da” buyruğunda bir takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; yani: 'Sana gösterdiğimiz o rüyayı ve Kur'an'da lanetlenen ağacı insanlar için ancak bir fitne/imtihan kıldık' [demektir]. Onun fitne (imtihan) oluşu ise şöyledir: Onlar bununla korkutulduklarında Ebû Cehil alay ederek: "İşte Muhammed! Sizi taşları bile yakan bir ateşle tehdit ediyor, sonra da o ateşin ağaç bitirdiğini iddia ediyor; oysa ateş ağacı yakıp yok eder! Biz zakkum diye ancak hurma ile tereyağını biliriz" dedi. Sonra Ebû Cehil bir cariyesine emretti, o da hurma ile tereyağı getirdi; [Ebû Cehil de] arkadaşlarına: "Zakkumlanın (yiyin)!" dedi. "Biz zakkum diye ancak hurma ile tereyağını biliriz" sözünü İbnü'z-Ziba'râ'nın söylediği de rivayet edilmiştir; zira o: "Allah evinizde zakkumu çoğaltsın! Çünkü o, Yemen lügatinde tereyağlı hurmadır" demiştir. Bu sözü her ikisinin birden söylemiş olması da mümkündür. İşte bu söz sebebiyle [inancı] zayıf kimselerden bazıları da fitneye düştü (şüpheye kapıldı). Bunun üzerine Yüce Allah Peygamberi'ne aleyhisselâm, İsrâ olayını ve zakkum ağacının zikredilmesini; hakkında küfür hükmü geçmiş olanların inkâr etmesi, hakkında iman hükmü geçmiş olanların ise tasdik etmesi için sadece bir fitne ve sınama kıldığını haber verdi. Nitekim rivayet edildiğine göre İsrâ sabahında Ebû Bekir es-Sıddîk'a radıyallâhu anh: "Arkadaşın dün gece Beytü'l-Makdis'e gidip geldiğini iddia ediyor!" denilince o: "Eğer o bunu söylediyse kesinlikle doğru söylemiştir" dedi. Kendisine: "Ondan bizzat duymadan önce onu tasdik mi ediyorsun?" denilince, o şöyle dedi: "Aklınız nerede sizin? Ben onu gökten gelen haber hususunda tasdik ediyorum; gök ondan çok daha uzak iken, Beytü'l-Makdis haberinde onu nasıl tasdik etmem?!"
قُلْتُ: ذَكَرَ هَذَا الْخَبَرَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَنَصُّهُ: قَالَ كَانَ مِنَ الْحَدِيثِ فِيمَا بَلَغَنِي عَنْ مَسْرَاهُ ﷺ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَعَائِشَةَ وَمُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ وَالْحَسَنِ بْنِ أَبِي الْحَسَنِ وَابْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيِّ وَقَتَادَةَ وَغَيْرِهِمْ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَأُمِّ هَانِئٍ بِنْتِ أَبِي طَالِبٍ، مَا اجْتَمَعَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ، كُلٌّ يُحَدِّثُ عنه بعض ما ذكر مِنْ أَمْرِهِ حِينَ أُسْرِيَ بِهِ ﷺ، وَكَانَ فِي مَسْرَاهُ وَمَا ذُكِرَ عَنْهُ بَلَاءٌ وَتَمْحِيصٌ وَأَمْرٌ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ ﷿ فِي قُدْرَتِهِ وَسُلْطَانِهِ فِيهِ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ، وَهُدًى وَرَحْمَةٌ وَثَبَاتٌ لِمَنْ آمَنَ وَصَدَّقَ وَكَانَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى يَقِينٍ، فَأَسْرَى بِهِ ﷺ كَيْفَ شَاءَ وَكَمَا شَاءَ لِيُرِيَهُ مِنْ آيَاتِهِ مَا أَرَادَ، حَتَّى عَايَنَ مَا عَايَنَ مِنْ أَمْرِهِ وَسُلْطَانِهِ الْعَظِيمِ، وَقُدْرَتِهِ الَّتِي يَصْنَعُ بِهَا مَا يُرِيدُ. وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ فِيمَا بَلَغَنِي عَنْهُ يَقُولُ: أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِالْبُرَاقِ- وَهِيَ الدَّابَّةُ الَّتِي كَانَتْ تُحْمَلُ عَلَيْهَا الْأَنْبِيَاءُ قَبْلَهُ تَضَعُ حَافِرَهَا فِي مُنْتَهَى طَرَفِهَا- فَحُمِلَ عَلَيْهَا، ثُمَّ خَرَجَ بِهِ صَاحِبُهُ يَرَى الْآيَاتِ فِيمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، حَتَّى انْتَهَى إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، فَوَجَدَ فِيهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى فِي نَفَرٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ قَدْ جُمِعُوا لَهُ فَصَلَّى بِهِمْ ثُمَّ أُتِيَ بِثَلَاثَةِ آنِيَةٍ: إِنَاءٍ فِيهِ لَبَنٌ وَإِنَاءٍ فِيهِ خَمْرٌ، وَإِنَاءٍ فِيهِ مَاءٌ. قَالَ: فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" فَسَمِعْتُ قَائِلًا يَقُولُ حِينَ عُرِضَتْ عَلَيَّ إِنْ أَخَذَ الْمَاءَ فَغَرِقَ وَغَرِقَتْ أُمَّتُهُ وَإِنْ أَخَذَ الْخَمْر فَغَوِيَ وَغَوَتْ أُمَّتُهُ وَإِنْ أَخَذَ اللَّبَنَ فَهُدِيَ وَهُدِيَتْ أُمَّتُهُ قَالَ فَأَخَذْتُ إِنَاءَ اللَّبَنِ فشربت فقال لي جِبْرِيلُ هُدِيتَ وَهُدِيَتْ أُمَّتُكَ يَا مُحَمَّدُ". قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: وَحُدِّثْتُ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" بَيْنَمَا أَنَا نَائِمٌ فِي الْحِجْرِ جَاءَنِي جِبْرِيلُ ﵇ فَهَمَزَنِي بِقَدَمِهِ فَجَلَسْتُ فَلَمْ أَرَ شَيْئًا ثُمَّ عُدْتُ لِمَضْجَعِي فَجَاءَنِي الثَّانِيَةَ فَهَمَزَنِي بِقَدَمِهِ فَجَلَسْتُ فَلَمْ أَرَ شَيْئًا فَعُدْتُ لِمَضْجَعِي فَجَاءَنِي الثَّالِثَةَ فَهَمَزَنِي بِقَدَمِهِ فَجَلَسْتُ فَأَخَذَ بِعَضُدَيَّ فَقُمْتُ مَعَهُ فَخَرَجَ إِلَى بَابِ الْمَسْجِدِ فَإِذَا دَابَّةٌ أَبْيَضُ بَيْنَ الْبَغْلِ وَالْحِمَارِ فِي فَخِذَيْهِ جَنَاحَانِ يَحْفِزُ بِهِمَا رِجْلَيْهِ يَضَعُ حَافِرَهُ فِي مُنْتَهَى طَرْفِهِ فَحَمَلَنِي عَلَيْهِ ثُمَّ خَرَجَ مَعِي لَا يَفُوتُنِي وَلَا أَفُوتُهُ".
Derim ki: Bu haberi İbn İshâk zikretmiştir; metni şöyledir: Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gece yürütülmesi hakkında Abdullah b. Mes‘ûd, Ebû Saîd el-Hudrî, Âişe, Muâviye b. Ebî Süfyân, el-Hasan b. Ebi'l-Hasan, İbn Şihâb ez-Zührî, Katâde ve diğer ilim ehlinden ve Ümmü Hânî bnt. Ebî Tâlib'den bana ulaşan rivayetlerde bu hadiste toplanan hususlar şunlardır; her biri sallallâhu aleyhi ve sellem gece yürütüldüğü zamanki durumuna dair zikredilenlerin bir kısmını rivayet etmektedir. Onun gece yürütülüşünde ve buna dair anlatılanlarda bir imtihan, bir arınma, Allah Teâlâ'nın kudret ve hâkimiyetine dair işlerinden bir iş vardı; bunda akıl sahipleri için bir ibret, iman edip tasdik eden ve Allah Teâlâ'nın emri hususunda yakîn üzere olan kimseler için bir hidayet, bir rahmet ve bir sebat vardı. [Allah] ona ayetlerinden dilediğini göstermek için onu sallallâhu aleyhi ve sellem dilediği gibi ve dilediği şekilde gece yürüttü; nihayet O'nun azametli işinden ve hâkimiyetinden, dilediğini yaptığı kudretinden gördüğü şeyleri bizzat müşahede etti. Abdullah b. Mes‘ûd'dan bana ulaştığına göre o şöyle diyordu: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Burak getirildi -ki o, kendisinden önceki peygamberlerin üzerine bindirildiği, tırnağını gözünün gördüğü en son noktaya basan bir hayvandır-. Onun üzerine bindirildi, sonra arkadaşı [Cibrîl] gökle yer arasındaki ayetleri görsün diye onu alıp götürdü; nihayet Beytü'l-Makdis'e vardı. Orada kendisi için toplanmış bir grup peygamber içinde İbrâhim, Mûsâ ve Îsâ'yı buldu ve onlara namaz kıldırdı. Sonra kendisine üç kap getirildi: Birinde süt bulunan bir kap, birinde şarap bulunan bir kap ve birinde su bulunan bir kap. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bunlar bana sunulduğu sırada bir sözcünün şöyle dediğini işittim: 'Eğer suyu alırsa hem kendisi boğulur hem de ümmeti boğulur; şarabı alırsa hem kendisi azar hem de ümmeti azar; sütü alırsa hem kendisi hidayete erer hem de ümmeti hidayete erer.' Dedi ki: Süt kabını aldım ve içtim. Cibrîl bana: 'Ey Muhammed! Sen hidayete erdin, ümmetin de hidayete erdi' dedi.” İbn İshâk dedi ki: Bana Hasan'dan rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Ben Hicr'de uyumakta iken Cibrîl aleyhisselâm bana geldi ve ayağıyla beni dürttü. Oturdum fakat hiçbir şey göremedim; sonra yatağıma geri döndüm. İkinci defa geldi ve ayağıyla beni dürttü; oturdum fakat hiçbir şey göremedim, yatağıma geri döndüm. Üçüncü defa geldi ve ayağıyla beni dürttü; oturdum, pazularımdan tuttu, onunla beraber kalktım. Mescidin kapısına çıktı; bir de baktım ki katırla eşek arası beyaz bir binek; butlarında ayaklarını ileri fırlattığı iki kanadı var, tırnağını gözünün gördüğü en son noktaya basıyor. Beni onun üzerine bindirdi, sonra benimle beraber çıktı; ne o beni geçiyordu ne de ben onu geçiyordum.”
قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: وَحُدِّثْتُ عَنْ قَتَادَةَ أَنَّهُ قَالَ: حُدِّثْتُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" لَمَّا دَنَوْتُ مِنْهُ لِأَرْكَبَهُ شَمَسَ فَوَضَعَ جِبْرِيلُ يَدَهُ عَلَى مَعْرَفَتِهِ ثُمَّ قَالَ أَلَا تَسْتَحِي يَا بُرَاقُ مِمَّا تَصْنَعُ فَوَاللَّهِ مَا رَكِبَكَ عَبْدٌ لِلَّهِ قَبْلَ مُحَمَّدٍ أَكْرَمُ عَلَيْهِ مِنْهُ قَالَ فَاسْتَحْيَا حَتَّى ارْفَضَّ عَرَقًا ثُمَّ قَرَّ حَتَّى رَكِبْتُهُ". قَالَ الْحَسَنُ فِي حَدِيثِهِ: فَمَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَمَضَى مَعَهُ (جِبْرِيلُ) حَتَّى انْتَهَى إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، فَوَجَدَ فِيهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى فِي نَفَرٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، فَأَمَّهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَصَلَّى بِهِمْ ثُمَّ أُتِيَ بِإِنَاءَيْنِ: فِي أَحَدِهِمَا خَمْرٌ وَفِي الْآخَرِ لَبَنٌ، قَالَ: فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِنَاءَ اللَّبَنِ فَشَرِبَ مِنْهُ وَتَرَكَ إِنَاءَ الْخَمْرِ. قَالَ: فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: هُدِيتَ الْفِطْرَةَ وَهُدِيَتْ أُمَّتُكَ وَحُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْخَمْرُ. ثُمَّ انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى مَكَّةَ، فَلَمَّا أَصْبَحَ غَدَا عَلَى قُرَيْشٍ فَأَخْبَرَهُمُ الْخَبَرَ، فَقَالَ أَكْثَرُ النَّاسِ: هَذَا وَاللَّهِ الْأَمْرُ الْبَيِّنُ وَاللَّهِ إِنَّ الْعِيرَ لَتُطْرَدُ شَهْرًا مِنْ مَكَّةَ إِلَى الشَّامِ، مُدْبِرَةً شَهْرًا وَمُقْبِلَةً شَهْرًا، فَيَذْهَبُ ذَلِكَ مُحَمَّدٌ فِي لَيْلَةٍ وَاحِدَةٍ وَيَرْجِعُ إِلَى مَكَّةَ قَالَ: فَارْتَدَّ كَثِيرٌ مِمَّنْ كَانَ أَسْلَمَ، وَذَهَبَ النَّاسُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالُوا: هَلْ لَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ فِي صَاحِبِكَ يَزْعُمُ أَنَّهُ قَدْ جَاءَ هَذِهِ اللَّيْلَةَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ، وَصَلَّى فِيهِ وَرَجَعَ إِلَى مَكَّةَ. قَالَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁: إِنَّكُمْ تَكْذِبُونَ عَلَيْهِ. فَقَالُوا: بَلَى، هَا هُوَ ذَا فِي الْمَسْجِدِ يُحَدِّثُ بِهِ النَّاسَ. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: وَاللَّهِ لَئِنْ كَانَ قَالَهُ لَقَدْ صَدَقَ فَمَا يُعْجِبُكُمْ مِنْ ذَلِكَ فَوَاللَّهِ إِنَّهُ لَيُخْبِرُنِي أَنَّ الْخَبَرَ لَيَأْتِيِهِ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ فِي سَاعَةٍ مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ فَأُصَدِّقُهُ، فَهَذَا أَبْعَدُ مِمَّا تَعْجَبُونَ مِنْهُ. ثُمَّ أَقْبَلَ حَتَّى انْتَهَى إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ، أَحَدَّثْتَ هَؤُلَاءِ أَنَّكَ جِئْتَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ هَذِهِ اللَّيْلَةَ؟ قَالَ" نَعَمْ" قَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ، فَصِفْهُ لِي فَإِنِّي قَدْ جِئْتُهُ؟ فَقَالَ الْحَسَنُ: فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" رُفِعَ لِي حَتَّى نَظَرْتُ إِلَيْهِ" فَجَعَلَ
İbn İshâk dedi ki: Bana Katâde'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu bana rivayet edildi: “Binmek için ona yaklaştığımda hırçınlaştı. Bunun üzerine Cibrîl elini onun yelesine koydu ve: 'Ey Burak! Bu yaptığından utanmıyor musun? Allah'a yemin olsun ki senden önce Allah'ın hiçbir kulu Muhammed'den daha değerli olarak sana binmemiştir' dedi. Dedi ki: Bunun üzerine [Burak] o kadar utandı ki ter döktü, sonra ben bininceye kadar sakinleşti.” Hasan rivayetinde şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gitti, Cibrîl de onunla beraber gitti; nihayet Beytü'l-Makdis'e vardı. Orada bir grup peygamber içinde İbrâhim, Mûsâ ve Îsâ'yı buldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara imam oldu ve onlara namaz kıldırdı. Sonra kendisine iki kap getirildi: Birinde şarap, diğerinde süt vardı. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem süt kabını aldı, ondan içti ve şarap kabını bıraktı. Dedi ki: Cibrîl ona: 'Fıtrata iletildin, ümmetin de hidayete erdirildi ve şarap size haram kılındı' dedi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye döndü. Sabah olunca erkenden Kureyş'in yanına vardı ve onlara haberi bildirdi. İnsanların çoğu: 'Allah'a yemin olsun ki bu apaçık bir [yalan] iştir! Allah'a yemin olsun ki kervan Mekke'den Şam'a bir ayda gider, bir ayda döner; Muhammed ise oraya bir gecede gidip Mekke'ye dönüyor öyle mi?' dedi. Dedi ki: Müslüman olmuş kimselerden birçoğu dinden döndü. İnsanlar Ebû Bekir'e gidip: 'Ey Ebû Bekir! Bu gece Beytü'l-Makdis'e gittiğini, orada namaz kıldığını ve Mekke'ye döndüğünü iddia eden arkadaşın hakkında ne dersin?' dediler. Dedi ki: Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh: 'Siz ona iftira ediyorsunuz' dedi. Onlar: 'Hayır, işte mescittedir, bunu insanlara anlatıyor' dediler. Ebû Bekir: 'Allah'a yemin olsun ki eğer o bunu söylemişse kesinlikle doğru söylemiştir. Bunda şaşılacak ne görüyorsunuz? Allah'a yemin olsun ki o bana gecenin veya gündüzün herhangi bir vaktinde gökten yere vahiy geldiğini haber veriyor da ben onu tasdik ediyorum; bu sizin şaştığınız şeyden çok daha uzaktır' dedi. Sonra yönelip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardı ve: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Sen bu gece Beytü'l-Makdis'e gittiğini bu insanlara anlattın mı?' dedi. [Resûlullah]: “Evet” buyurdu. [Ebû Bekir]: 'Ey Allah'ın Peygamberi, orayı bana tarif et; zira ben oraya gitmiştim' dedi. Hasan dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Gözümün önüne getirildi, nihayet ona baktım.”
رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَصِفُهُ لِأَبِي بَكْرٍ وَيَقُولُ أَبُو بَكْرٍ ﵁: صَدَقْتَ، أَشْهَدُ إِنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ. كلما
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu Ebû Bekir'e tarif ediyor, Ebû Bekir radıyallâhu anh da: “Doğru söyledin, şehadet ederim ki sen Allah'ın Resûlüsün” diyordu. Ne zaman ki
وَصَفَ لَهُ مِنْهُ شَيْئًا قَالَ: صَدَقْتَ، أَشْهَدُ إِنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ. قَالَ: حَتَّى إِذَا انْتَهَى قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَبِي بَكْرٍ ﵁:" وَأَنْتَ يَا أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقُ" فَيَوْمئِذٍ سَمَّاهُ الصِّدِّيقُ. قَالَ الْحَسَنُ: وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيمَنِ ارْتَدَّ عَنِ الْإِسْلَامِ لِذَلِكَ:" وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً كَبِيراً". فَهَذَا حَدِيثُ الْحَسَنِ عَنْ مَسْرَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَمَا دَخَلَ فِيهِ مِنْ حَدِيثِ قَتَادَةَ. وَذَكَرَ بَاقِي الْإِسْرَاءِ عَمَّنْ تَقَدَّمَ فِي السِّيرَةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذِهِ الشَّجَرَةُ بَنُو أُمَيَّةَ، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَفَى الْحَكَمَ. وَهَذَا قَوْلٌ ضَعِيفٌ مُحْدَثٌ وَالسُّورَةُ مَكِّيَّةٌ، فَيَبْعُدُ هَذَا التَّأْوِيلُ، إِلَّا أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ مَدَنِيَّةٌ وَلَمْ يَثْبُتْ ذَلِكَ. وَقَدْ قَالَتْ عَائِشَةُ لِمَرْوَانَ: لَعَنَ اللَّهُ أَبَاكَ وَأَنْتَ فِي صُلْبِهِ فَأَنْتَ بَعْضٌ مِنْ لَعْنَةِ اللَّهِ. ثُمَّ قَالَ:" وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ" ولم يجز فِي الْقُرْآنِ لَعْنُ هَذِهِ الشَّجَرَةِ، وَلَكِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكُفَّارَ وَهُمْ آكِلُوهَا. وَالْمَعْنَى: وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ آكِلُوهَا. وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ هَذَا عَلَى قَوْلِ الْعَرَبِ لِكُلِّ طَعَامٍ مَكْرُوهٍ ضَارٍ: مَلْعُونٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الشَّجَرَةُ الْمَلْعُونَةُ هِيَ هَذِهِ الشَّجَرَةُ الَّتِي تَلْتَوِي عَلَى الشَّجَرِ فَتَقْتُلُهُ، يَعْنِي الْكَشُوثَ. (وَنُخَوِّفُهُمْ) أَيْ بِالزَّقُّومِ. (فَما يَزِيدُهُمْ) التخويف إلا الكفر.
bir şey tarif ettikçe: 'Doğru söyledin, şehadet ederim ki sen Allah'ın Resûlüsün' diyordu. Dedi ki: Tarif bitince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir radıyallâhu anh'a: “Ve sen de ey Ebû Bekir, es-Sıddîk'sın (dosdoğru tasdik edensin)” buyurdu. İşte o gün ona es-Sıddîk adını verdi. Hasan dedi ki: Allah Teâlâ bundan dolayı İslâm'dan dönenler hakkında: { وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً كَبِيراً } “Sana gösterdiğimiz o rüyayı/vizyonu ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da ancak insanlar için bir imtihan kıldık. Biz onları korkutuyoruz; fakat bu onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmıyor” [ayetini] indirdi. İşte bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gece yürütülüşüne dair Hasan'ın hadisi ve buna dâhil olan Katâde hadisidir. İsrâ'nın geri kalanını ise Siyer'de geçen kimselerden zikretti. İbn Abbâs: Bu ağaç Emevîlerdir ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem el-Hakem'i sürgün etmiştir demiştir. Bu zayıf ve sonradan uydurulmuş bir görüştür; sûre ise Mekkî'dir, dolayısıyla bu ayet Medenî olmadıkça bu yorum uzak bir ihtimaldir; bu da sabit olmamıştır. Nitekim Âişe, Mervân'a: 'Sen babanın sulbünde iken Allah babana lanet etti; dolayısıyla sen Allah'ın lanetinden bir parçasın' demiştir. Sonra [Allah]: { وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ } “ve Kur'an'da lanetlenen ağacı” buyurmuştur. Kur'an'da bu ağacın bizzat kendisine lanet edilmiş olması söz konusu değildir; ancak Allah kâfirlere lanet etmiştir ki onlar da o ağaçtan yiyenlerdir. Anlamı şudur: 'Kur'an'da yiyenleri lanetlenen ağaç'. Bunun, Arapların hoşa gitmeyen ve zararlı her yiyeceğe 'mel'ûn' (lanetli) demesi kabilinden olması da mümkündür. İbn Abbâs şöyle demiştir: Lanetlenen ağaç, ağaçlara sarılıp onları öldüren bu ağaçtır; yani cinsaçıdır (keşûs). (وَنُخَوِّفُهُمْ) “Biz onları korkutuyoruz” yani zakkum ile. (فَما يَزِيدُهُمْ) Korkutma onlara ancak küfrü artırıyor.
[سورة الإسراء (١٧): الآيات ٦١ الى ٦٢]
[İsrâ Sûresi (17), Âyetler 61-62]
وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ قالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً (٦١) قالَ أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلاَّ قَلِيلاً (٦٢)
{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ قالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً (٦١) قالَ أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلاَّ قَلِيلاً (٦٢) } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin!' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişti. O: 'Çamurdan yarattığın kimseye mi secde edeyim?' demişti. Dedi ki: 'Benden üstün kıldığın şu kimseye bir baksana! Eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı müstesna onun zürriyetini mutlaka hükmüm altına alacağım/kökünü kazıyacağım.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ) تَقَدَّمَ ذِكْرُ كَوْنِ الشَّيْطَانِ عَدُوَّ الْإِنْسَانِ، فَانْجَرَّ الْكَلَامُ إِلَى ذِكْرِ آدَمَ. وَالْمَعْنَى: اذْكُرْ بِتَمَادِي هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ وَعُتُوِّهِمْ عَلَى رَبِّهِمْ قِصَّةَ إِبْلِيسَ حِينَ عَصَى رَبَّهُ وَأَبَى السُّجُودَ، وَقَالَ مَا قَالَ، وَهُوَ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي قوله تعالى:
Yüce Allah'ın: (وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ) “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin!' demiştik” buyruğu: Şeytanın insanın apaçık düşmanı olduğu hususu daha önce geçmişti; bu sebeple söz Âdem'in anılmasına intikal etmiştir. Âyetin anlamı şudur: Bu müşriklerin [küfürde] diretip Rablerine karşı haddi aşmaları vesilesiyle, İblis'in Rabbine isyan ettiği, secde etmekten kaçındığı ve söylediği o sözleri söylediği andaki kıssasını hatırla! Bu da Yüce Allah'ın şu âyetinde haber verdiği husustur:
(فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً) أَيْ مِنْ طِينٍ. وَهَذَا اسْتِفْهَامُ إِنْكَارٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي خَلْقِ آدَمَ فِي" البقرة، والانعام " مُسْتَوْفًى. (قالَ أَرَأَيْتَكَ) أَيْ قَالَ إِبْلِيسُ. وَالْكَافُ تَوْكِيدٌ لِلْمُخَاطَبَةِ. (هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ) أَيْ فَضَّلْتَهُ عَلَيَّ. وَرَأَى جَوْهَرَ النَّارِ خَيْرًا مِنْ جَوْهَرِ الطِّينِ وَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ الْجَوَاهِرَ مُتَمَاثِلَةٌ. وقد تقدم هذا في الأعراف. و" هذَا" نُصِبَ بِ أَرَأَيْتَ." الَّذِي" نَعْتُهُ. وَالْإِكْرَامُ: اسْمٌ جَامِعٌ لِكُلِّ مَا يُحْمَدُ. وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ تَقْدِيرُهُ: أَخْبِرْنِي عَنْ هَذَا الَّذِي فَضَّلْتَهُ عَلَيَّ، لِمَ فَضَّلْتَهُ وَقَدْ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ؟ فَحُذِفَ لِعِلْمِ السَّامِعِ. وَقِيلَ: لَا حَاجَةَ إِلَى تَقْدِيرِ الْحَذْفِ، أَيْ أَتَرَى هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَهُ عَلَيَّ لَأَفْعَلَنَّ بِهِ كَذَا وَكَذَا. وَمَعْنَى (لَأَحْتَنِكَنَّ) فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ: لَأَسْتَوْلِيَنَّ عَلَيْهِمْ. وَقَالَهُ الْفَرَّاءُ. مُجَاهِدٌ: لَأَحْتَوِيَنَّهُمْ. ابْنُ زَيْدٍ: لَأُضِلَّنَّهُمْ. وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ، أَيْ لَأَسْتَأْصِلَنَّ ذُرِّيَّتَهُ بِالْإِغْوَاءِ وَالْإِضْلَالِ، وَلَأَجْتَاحَنَّهُمْ. وَرُوِيَ عَنِ الْعَرَبِ: احْتَنَكَ الْجَرَادُ الزَّرْعَ إِذَا ذَهَبَ بِهِ كُلَّهُ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَأَسُوقَنَّهُمْ حَيْثُ شِئْتُ وَأَقُودَنَّهُمْ حَيْثُ أَرَدْتُ. وَمِنْ قَوْلِهِمْ: حَنَكْتُ الْفَرَسَ أَحْنِكُهُ وَأَحْنُكُهُ حَنَكًا إِذَا جَعَلْتُ فِي فِيهِ الرَّسَنَ. وَكَذَلِكَ احْتَنَكَهُ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ قَرِيبٌ مِنْ هَذَا، لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَأْتِي عَلَى الزَّرْعِ بِالْحَنَكِ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
(فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً) “İblis hariç hepsi secde etmişti. O: 'Çamurdan yarattığın kimseye mi secde edeyim?' demişti” yani çamurdan yarattığın kimseye mi? Bu bir inkâr istifhamıdır. Âdem'in yaratılışına dair açıklama 'el-Bakara' ve 'el-En'âm'da eksiksiz olarak geçmişti. (قالَ أَرَأَيْتَكَ) “Dedi ki: Bir baksana!” yani İblis dedi. Kâf harfi muhataplık tekididir. (هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ) “benden üstün kıldığın şu kimseye” yani benden üstün tuttuğun kimseye. O, ateşin cevherini çamurun cevherinden daha hayırlı gördü; oysa cevherlerin birbirine denk olduğunu bilemedi. Bu husus A'râf'ta geçmişti. “هذَا” kelimesi “أَرَأَيْتَ” fiili ile mensubdur, “الَّذِي” ise onun sıfatıdır. İkrâm (kerm); övülen her şeyi kapsayan bir isimdir. Sözde bir hazif vardır; takdiri şöyledir: Bana benden üstün tuttuğun şu kimseyi haber ver; beni ateşten, onu ise çamurdan yaratmışken onu niçin bana üstün tuttun? Dinleyenin bunu bilmesinden ötürü bu kısım hazfedilmiştir. Hazfin takdir edilmesine gerek olmadığı da söylenmiştir; yani benden üstün tuttuğun şu kimseyi görüyor musun? Andolsun ki ona şöyle şöyle yapacağım demektir. İbn Abbâs'ın kavline göre (لَأَحْتَنِكَنَّ) ifadesinin anlamı: Onları mutlaka hükmüm altına alıp istila edeceğim demektir; el-Ferrâ da böyle demiştir. Mücâhid: Onları mutlaka kuşatacağım; İbn Zeyd ise: Onları mutlaka saptıracağım demiştir. Anlamlar birbirine yakındır; yani onun zürriyetini ayartarak ve saptırarak kökünü kazıyacağım, onları helak edeceğim demektir. Araplardan şöyle rivayet edilmiştir: Çekirge ekini tamamen silip süpürdüğünde 'ihteneke'l-cerâdü'z-zer'a' (احْتَنَكَ الْجَرَادُ الزَّرْعَ) denir. Anlamının; onları dilediğim yere sevk edeceğim ve istediğim yere güdeceğim şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bu, atın ağzına yular taktığında söyledikleri 'hanektü'l-ferese ehnikuhû ve ehnukuhû haneken' (حَنَكْتُ الْفَرَسَ أَحْنِكُهُ وَأَحْنُكُهُ حَنَكًا) sözünden gelir; aynı şekilde 'ihtenekehu' (احْتَنَكَهُ) da denir. İlk görüş de buna yakındır; çünkü [çekirge] ekini ancak çenesiyle (hanek) tüketir. Şair şöyle demiştir:
أَشْكُو إِلَيْكَ سَنَةً قَدْ أَجْحَفَتْ ... جَهْدًا إِلَى جَهْدٍ بِنَا وَأَضْعَفَتْ
Haddi aşan bir kuraklık yılını şikâyet ederim sana ... Bize zorluk üstüne zorluk yükleyen ve bizi zayıf düşüren,
وَاحْتَنَكَتْ أَمْوَالَنَا وَاجْتَلَفَتْ
Mallarımızı silip süpüren ve kökünü kazıyan.
(إِلَّا قَلِيلًا) يَعْنِي الْمَعْصُومِينَ، وَهُمُ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ فِي قَوْلِهِ:" إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ" وَإِنَّمَا قَالَ إِبْلِيسُ ذَلِكَ ظَنًّا، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ " أَوْ عَلِمَ مِنْ طَبْعِ الْبَشَرِ تَرَكُّبَ الشَّهْوَةِ فِيهِمْ، أَوْ بَنَى عَلَى قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ:" أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها". وَقَالَ الْحَسَنُ: ظَنَّ ذَلِكَ لِأَنَّهُ وَسْوَسَ إِلَى آدَمَ ﵇ فَلَمْ يجد له عزما.
(إِلَّا قَلِيلًا) “pek azı müstesna” yani korunmuş olanlar (masumlar) müstesna; bunlar Allah'ın: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” buyruğunda zikrettiği kimselerdir. İblis bunu ancak bir zan olarak söylemiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ } “Andolsun İblis onlar hakkındaki zannını doğruladı” buyurmuştur. Yahut insanın tabiatında şehvetin yerleştirildiğini bildiğinden veya meleklerin: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?” sözüne dayanarak böyle söylemiştir. Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demiştir: Böyle zannetti; çünkü Âdem aleyhisselâm'a vesvese vermiş ve onda bir azim bulamamıştı.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٦٣]
[İsrâ Sûresi (17), Âyet 63]
قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً (٦٣)
{ قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً } “[Allah] buyurdu ki: Git! Onlardan kim sana uyarsa, şüphesiz cehennem tastamam bir ceza olarak sizin cezanızdır.” (63)
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ (اذْهَبْ) هَذَا أَمْرُ إِهَانَةٍ، أي اجهد جهدك فقد أنظرناك أَيْ أَطَاعَكَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ. (فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً) أَيْ وَافِرًا، عَنْ مُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِ. وَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، يُقَالُ: وَفَرْتُهُ أَفِرُهُ وَفْرًا، وَوَفَرَ الْمَالُ بِنَفْسِهِ يَفِرُ وُفُورًا فهو وافر، فهو لازم ومتعد.
Yüce [Allah]'ın: (قالَ اذْهَبْ) “[Allah] buyurdu ki: Git!” buyruğu, bir aşağılama emridir; yani elinden gelen çabayı sarf et, sana mühlet verdik demektir. [Onlardan kim sana uyarsa], yani Âdem'in zürriyetinden kim sana itaat ederse. (فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً) “şüphesiz cehennem tastamam bir ceza olarak sizin cezanızdır” yani Mücâhid ve başkalarından rivayetle bol/eksiksiz bir ceza demektir. Bu masdar olarak nasb edilmiştir. 'Vefertühû efiruhû vefran' (وَفَرْتُهُ أَفِرُهُ وَفْرًا) denir; mal bizzat çoğaldığında da 'vefera'l-mâlü bi-nefsihî yefiru vufûran fe-huve vâfirun' (وَفَرَ الْمَالُ بِنَفْسِهِ يَفِرُ وُفُورًا فهو وافر) denir; dolayısıyla fiil hem lâzım (geçişsiz) hem de müteaddî (geçişli) olarak kullanılır.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٦٤]
[İsrâ Sûresi (17), Âyet 64]
وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ وَعِدْهُمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (٦٤)
{ وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ وَعِدْهُمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (٦٤) } “Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynat/ayart; süvarilerin ve piyadelerinle üzerlerine çullan; mallarda ve çocuklarda onlara ortak ol ve onlara vaatlerde bulun! Şeytan onlara bir aldatmadan başka ne vaat eder?”
فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاسْتَفْزِزْ) أَيِ اسْتَزِلَّ وَاسْتَخِفَّ. وَأَصْلُهُ الْقَطْعُ، وَمِنْهُ تَفَزَّزَ الثَّوْبُ إِذَا انْقَطَعَ. وَالْمَعْنَى اسْتَزِلَّهُ بِقَطْعِكَ إِيَّاهُ عَنِ الْحَقِّ. واستفزه الخوف أي استخفه. وقعد مستفزا أَيْ غَيْرَ مُطْمَئِنٍّ." وَاسْتَفْزِزْ" أَمْرُ تَعْجِيزٍ، أَيْ أَنْتَ لَا تَقْدِرُ عَلَى إِضْلَالِ أَحَدٍ، وَلَيْسَ لَكَ عَلَى أَحَدٍ سُلْطَانٌ فَافْعَلْ مَا شِئْتَ. الثانية- قوله تعالى: (بِصَوْتِكَ) وَصَوْتُهُ كُلُّ دَاعٍ يَدْعُو إِلَى مَعْصِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. مُجَاهِدٌ: الْغِنَاءُ وَالْمَزَامِيرُ وَاللَّهْوُ. الضَّحَّاكُ: صَوْتُ الْمِزْمَارِ. وَكَانَ آدَمُ ﵇ أسكن أولادها بيل أَعْلَى الْجَبَلِ، وَوَلَدَ قَابِيلَ أَسْفَلَهُ، وَفِيهِمْ بَنَاتٌ حِسَانٌ، فَزَمَّرَ اللَّعِينُ فَلَمْ يَتَمَالَكُوا أَنِ انْحَدَرُوا فَزَنَوْا ذَكَرَهُ الْغَزْنَوِيُّ. وَقِيلَ:" بِصَوْتِكَ" بِوَسْوَسَتِكَ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ) أَصْلُ الْإِجْلَابِ السَّوْقُ بِجَلَبَةٍ مِنَ السَّائِقِ، يُقَالُ: أَجْلَبَ إِجْلَابًا. وَالْجَلَبُ وَالْجَلَبَةُ: الْأَصْوَاتُ، تَقُولُ مِنْهُ: جَلَّبُوا بِالتَّشْدِيدِ. وَجَلَبَ الشَّيْءَ يَجْلِبُهُ وَيَجْلُبُهُ جَلْبًا وَجَلَبًا. وَجَلَبْتُ الشَّيْءَ إِلَى نَفْسِي وَاجْتَلَبْتُهُ بِمَعْنًى. وَأَجْلَبَ على العدو إجلابا، أي جمع عليهم. معنى فال أَجْمِعْ عَلَيْهِمْ كُلَّ مَا تَقْدِرُ عَلَيْهِ مِنْ مكايدك.
Bu [âyette] altı mesele bulunmaktadır: Birinci Mesele: Yüce [Allah]'ın: (وَاسْتَفْزِزْ) “yerinden oynat/ayart” buyruğu; yani ayaklarını kaydır ve telaşa düşür/hafife al demektir. Kelimenin aslı kesmektir; elbise yırtılıp kesildiğinde kullanılan "tefezzeze's-sevb" (تَفَزَّزَ الثَّوْبُ) tabiri de buradan gelir. Anlamı ise: Onu haktan koparıp uzaklaştırarak ayağını kaydır, demektir. Korku onu telaşa düşürdü anlamında "istefezzehu'l-havf" (استفزه الخوف) denir. Tedirgin/huzursuz bir şekilde oturdu anlamında "kaade mustefizzen" (وقعد مستفزا) denilir. (وَاسْتَفْزِزْ) “yerinden oynat” [ifadesi] bir ta'cîz (aciz bırakma) emridir; yani sen hiç kimseyi saptırmaya güç yetiremezsin ve hiç kimse üzerinde bir hâkimiyetin yoktur; artık dilediğini yap! demektir. İkinci Mesele: Yüce [Allah]'ın: (بِصَوْتِكَ) “sesinle” buyruğu; İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre onun sesi, Allah Teâlâ'ya isyana çağıran her bir davetçidir. Mücâhid: Şarkı, çalgılar ve eğlencedir, demiştir. Dahhâk: Çalgı sesidir, demiştir. Âdem aleyhisselâm, Hâbil'in çocuklarını dağın yukarısına, Kâbil'in çocuklarını ise dağın aşağısına yerleştirmişti. Aralarında güzel kızlar vardı. Lanetli [İblis] çalgı çaldı; [yukarıdakiler] kendilerine hâkim olamayarak aşağı indiler ve zina ettiler. Bunu el-Gaznevî zikretmiştir. (بِصَوْتِكَ) “sesinle” [ifadesinin] vesvesenle anlamına geldiği de söylenmiştir. Üçüncü Mesele: Yüce [Allah]'ın: (وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ) “süvarilerin ve piyadelerinle üzerlerine çullan” buyruğu; İclâb (إِجْلَاب) kelimesinin aslı, sürücünün bağırıp çağırarak [hayvanı] sürmesidir. "Ecbele iclâben" (أَجْلَبَ إِجْلَابًا) denilir. Celeb (الْجَلَب) ve celebe (الْجَلَبَة) sesler/gürültüler demektir; bundan türetilerek şeddeli olarak "cellebû" (جَلَّبُوا) denir. Bir şeyi çekti/getirdi anlamında "celebe'ş-şey'e yeclibuhu ve yeclubuhu celben ve celeben" (جَلَبَ الشَّيْءَ يَجْلِبُهُ وَيَجْلُبُهُ جَلْبًا وَجَلَبًا) denir. "Celebtü'ş-şey'e ilâ nefsî" (جَلَبْتُ الشَّيْءَ إِلَى نَفْسِي) ile "ictelebtühû" (وَاجْتَلَبْتُهُ) aynı anlamdadır. Düşmanın üzerine toplandı/hücum etti anlamında "ecbele ale'l-aduvvi iclâben" (وَأَجْلَبَ على العدو إجلابا) denilir; yani onların aleyhine [kuvvetlerini] topladı demektir. Buna göre anlam: Tuzaklarından güç yetirebildiğin her şeyi onların üzerine topla/yığ! demektir.
وَقَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: يُرِيدُ كُلَّ رَاكِبٍ وَمَاشٍ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: إِنَّ لَهُ خَيْلًا وَرَجِلًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ. فَمَا كَانَ مِنْ رَاكِبٍ وَمَاشٍ يُقَاتِلُ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ فَهُوَ مِنْ خَيْلِ إِبْلِيسٍ وَرِجَالَتِهِ. وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كُلُّ خَيْلٍ سَارَتْ في معصية الله، وكل رجل مشى فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ، وَكُلُّ مَالٍ أُصِيبَ مِنْ حَرَامٍ، وَكُلُّ وَلَدِ بَغِيَّةٍ فَهُوَ لِلشَّيْطَانِ. وَالرَّجْلُ جَمْعُ رَاجِلٍ، مِثْلُ صَحْبٍ وَصَاحِبٍ. وَقَرَأَ حَفْصٌ" وَرَجِلِكَ" بِكَسْرِ الْجِيمِ وَهُمَا لُغَتَانِ، يُقَالُ: رَجِلٌ وَرَجْلٌ بِمَعْنَى رَاجِلٍ. وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ وَقَتَادَةُ" وَرِجِالِكَ" عَلَى الْجَمْعِ. الرَّابِعَةُ- (وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ) أَيِ اجْعَلْ لِنَفْسِكَ شَرِكَةً فِي ذَلِكَ. فَشَرِكَتُهُ فِي الْأَمْوَالِ إِنْفَاقُهَا فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ، قَالَهُ الْحَسَنُ. وَقِيلَ: هِيَ الَّتِي أَصَابُوهَا مِنْ غَيْرِ حِلِّهَا، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا كَانُوا يُحَرِّمُونَهُ مِنَ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْوَصِيلَةِ وَالْحَامِ. وَقَالَهُ قَتَادَةُ. الضَّحَّاكُ: مَا كَانُوا يَذْبَحُونَهُ لِآلِهَتِهِمْ. وَالْأَوْلَادُ قيل: هم أولاد الزنى، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ. وَعَنْهُ أَيْضًا: هُوَ مَا قَتَلُوا مِنْ أَوْلَادِهِمْ وَأَتَوْا فِيهِمْ مِنَ الْجَرَائِمِ. وَعَنْهُ أَيْضًا: هُوَ تَسْمِيَتُهُمْ عَبْدَ الْحَارِثِ وَعَبْدَ الْعُزَّى وَعَبْدَ اللَّاتِ وَعَبْدَ الشَّمْسِ وَنَحْوَهُ. وَقِيلَ: هُوَ صِبْغَةُ أَوْلَادِهِمْ فِي الْكُفْرِ حَتَّى هَوَّدُوهُمْ وَنَصَّرُوهُمْ، كَصُنْعِ النَّصَارَى بِأَوْلَادِهِمْ بِالْغَمْسِ فِي الْمَاءِ الَّذِي لَهُمْ، قَالَ قَتَادَةُ. وَقَوْلٌ خَامِسٌ- رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: إِذَا جَامَعَ الرَّجُلُ وَلَمْ يُسَمِّ انْطَوَى الْجَانُّ عَلَى إِحْلِيلِهِ فَجَامَعَ مَعَهُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ " وَسَيَأْتِي. وَرَوَى مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّ فِيكُمْ مُغَرِّبِينَ" قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا الْمُغَرِّبُونَ؟ قَالَ:" الَّذِينَ يَشْتَرِكُ فِيهِمُ الْجِنُّ". رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي (نَوَادِرِ الْأُصُولِ). قَالَ الْهَرَوِيُّ: سُمُّوا مُغَرِّبِينَ لِأَنَّهُ دَخَلَ فِيهِمْ عِرْقٌ غَرِيبٌ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ: فَلِلْجِنِّ مُسَامَاةٌ بِابْنِ آدَمَ فِي الْأُمُورِ وَالِاخْتِلَاطِ، فَمِنْهُمْ مَنْ يَتَزَوَّجُ فِيهِمْ، وَكَانَتْ بِلْقِيسُ مَلِكَةُ سَبَأٍ أَحَدُ أَبَوَيْهَا مِنَ الْجِنِّ. وسيأتي بيانه إن شاء الله تعالى.
Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: [Bundan kasıt], Allah Teâlâ'ya isyan yolundaki her binekli ve yayadır. İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde şöyle demiştir: Şüphesiz onun cinlerden ve insanlardan süvarileri ve piyadeleri vardır. Dolayısıyla Allah'a isyan yolunda savaşan her binekli ve yaya, İblis'in süvarilerinden ve piyadelerindendir. Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah'a isyan yolunda giden her süvari, Allah'a isyan yolunda yürüyen her yaya, haramdan kazanılan her mal ve gayrimeşru ilişkiden doğan her çocuk şeytana aittir. er-Racl (الرَّجْلُ); sahb (صَحْبٌ) ve sâhib (صَاحِبٌ) kelimelerinde olduğu gibi râcil (رَاجِلٌ: yaya) kelimesinin çoğuludur. Hafs, cîm harfinin kesresiyle "ve racilik" (وَرَجِلِكَ) şeklinde okumuştur; bunlar iki ayrı lehçedir; râcil (yaya) anlamında hem racil (رَجِلٌ) hem de recl (رَجْلٌ) denir. İkrime ve Katâde ise çoğul olarak "ve ricâlik" (وَرِجَالِكَ) şeklinde okumuşlardır. Dördüncü Mesele: (وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ) “mallarda ve çocuklarda onlara ortak ol”; yani bu hususlarda kendine bir ortaklık payı çıkar demektir. Hasan[-ı Basrî]'nin belirttiğine göre, onun mallardaki ortaklığı, malların Allah'a isyan yolunda harcanmasıdır. Mücâhid'in belirttiğine göre ise bunların helal olmayan yollardan elde edilmesidir, denilmiştir. İbn Abbâs ve Katâde: [Cahiliye döneminde] bahîre, sâibe, vasîle ve hâm olarak haram kıldıkları şeylerdir, demiştir. Dahhâk: İlahları için kurban ettikleri şeylerdir, demiştir. Çocuklar [hususundaki ortaklığa gelince]: Mücâhid, Dahhâk ve Abdullah b. Abbâs'ın belirttiğine göre bunların zina çocukları olduğu söylenmiştir. Yine ondan rivayet edildiğine göre bu, onların [cahiliye adetleriyle] öldürdükleri çocukları ve haklarında işledikleri cinayetlerdir. Yine ondan gelen bir rivayete göre ise bu, çocuklarına Abdülhâris, Abdüluzzâ, Abdüllât, Abdüşşems ve benzeri isimler vermeleridir. Katâde ise şöyle demiştir: Onların çocuklarını küfürle boyamaları, hatta Hristiyanların çocuklarını kendilerine mahsus suya daldırarak vaftiz ettikleri gibi çocuklarını Yahudileştirmeleri ve Hristiyanlaştırmalarıdır. Beşinci bir görüş olarak Mücâhid'den şöyle rivayet edilmiştir: Kişi [eşiyle] cinsel ilişkide bulunurken besmele çekmezse cin onun tenasül uzvuna sarılır ve onunla birlikte cima eder. İşte Allah Teâlâ'nın: { لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ } “Onlara kendilerinden önce ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur” buyruğu [buna işaret etmektedir]. Bunun açıklaması ileride gelecektir. Âişe'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ فِيكُمْ مُغَرِّبِينَ » «Şüphesiz aranızda muğarribûn (soylarına yabancı karışanlar) vardır.» Ben: "Ey Allah'ın Resûlü! Muğarribûn nedir?" dedim. Şöyle buyurdu: « الَّذِينَ يَشْتَرِكُ فِيهِمُ الْجِنُّ » «Cinlerin kendilerine ortak olduğu kimselerdir.» Bunu Hakîm et-Tirmizî, Nevâdirü'l-Usûl'de rivayet etmiştir. Herevî şöyle der: Kendilerine yabancı bir damar (soy) karıştığı için bunlara 'muğarribûn' denilmiştir. Hakîm et-Tirmizî der ki: Cinlerin insanlarla işlerde ve karışımda bir yarışması/denkleşmesi vardır; onlardan insanlarla evlenenler dahi olur. Nitekim Sebe Melikesi Belkıs'ın anne-babasından biri cinlerdendi. Bunun açıklaması inşallah Teâlâ gelecektir.
الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعِدْهُمْ) أَيْ مَنِّهِمُ الْأَمَانِيَّ الْكَاذِبَةَ، وَأَنَّهُ لَا قِيَامَةَ وَلَا حِسَابَ، وَأَنَّهُ إِنْ كَانَ حِسَابٌ وَجَنَّةٌ وَنَارٌ فَأَنْتُمْ أَوْلَى بِالْجَنَّةِ مِنْ غَيْرِكُمْ. يُقَوِّيهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً " أَيْ باطلا. وقبل" وَعِدْهُمْ" أي عدهم النصر عَلَى مَنْ أَرَادَهُمْ بِسُوءٍ. وَهَذَا الْأَمْرُ لِلشَّيْطَانِ تَهَدُّدٌ وَوَعِيدٌ لَهُ. وَقِيلَ: اسْتِخْفَافٌ بِهِ وَبِمَنِ اتبعه. السادسة- في فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى تَحْرِيمِ الْمَزَامِيرِ وَالْغِنَاءِ وَاللَّهْوِ، لِقَوْلِهِ:" وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ" عَلَى قَوْلِ مُجَاهِدٍ وَمَا كَانَ مِنْ صَوْتِ الشَّيْطَانِ أَوْ فِعْلِهِ وَمَا يتحسنه فَوَاجِبٌ التَّنَزُّهِ عَنْهُ. وَرَوَى نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ سَمِعَ صَوْتَ زَمَّارَةٍ فَوَضَعَ أُصْبُعَيْهِ في أذنيه، وعدل راحته عَنِ الطَّرِيقِ وَهُوَ يَقُولُ: يَا نَافِعُ! أَتَسْمَعُ؟ فَأَقُولُ نَعَمْ، فَمَضَى حَتَّى قُلْتُ لَهُ لَا، فَوَضَعَ يَدَيْهِ وَأَعَادَ رَاحِلَتَهُ إِلَى الطَّرِيقِ وَقَالَ: رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سَمِعَ [صَوْتَ] زَمَّارَةِ رَاعٍ فَصَنَعَ مِثْلَ هَذَا. وقال عُلَمَاؤُنَا: إِذَا كَانَ هَذَا فِعْلُهُمْ فِي حَقِّ صَوْتٍ لَا يَخْرُجُ عَنْ الِاعْتِدَالِ، فَكَيْفَ بِغِنَاءِ أَهْلِ هَذَا الزَّمَانِ وَزَمْرِهِمْ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي سُورَةِ" لُقْمَانَ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تعالى.
Beşinci Mesele: Yüce [Allah]'ın: (وَعِدْهُمْ) “ve onlara vaatlerde bulun!” buyruğu; yani onlara kıyametin ve hesabın olmadığını, şayet hesap, cennet ve cehennem varsa cennete başkalarından daha layık olduklarını söyleyerek yalan ümitler ver demektir. Allah Teâlâ'nın: { يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً } “[Şeytan] onlara vaat eder ve onları kuruntulara düşürür. Halbuki şeytan onlara bir aldatmadan başka ne vaat eder?” -yani batıldan başka ne vaat eder- buyruğu bunu desteklemektedir. “وَعِدْهُمْ” ifadesinin, kendilerine kötülük etmek isteyen kimselere karşı onlara zafer vaat et anlamına geldiği de söylenmiştir. Şeytana yönelik bu emir, onun için bir tehdit ve azarlamadır. Onunla ve ona uyanlarla alay etme olduğu da söylenmiştir. Altıncı Mesele: Ayette, Mücâhid'in görüşüne göre: { وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ } “Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynat/ayart; üzerlerine çullan” buyruğundan ötürü çalgı aletlerinin, şarkının ve eğlencenin haram olduğuna delalet eden hususlar vardır. Şeytanın sesinden veya fiilinden olan ve onun güzel gördüğü her şeyden sakınmak vaciptir. Nâfi‘, İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o, bir kaval sesi işitince iki parmağını kulaklarına tıkadı ve devesini yoldan çevirdi; bir yandan da: 'Ey Nâfi‘! İşitiyor musun?' diyordu. Ben 'Evet' diyordum; nihayet ben ona 'Hayır' deyinceye kadar yürüdü. Bunun üzerine ellerini indirdi, devesini tekrar yola çevirdi ve şöyle dedi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir çobanın kaval [sesini] işitip böyle yaptığını gördüm.” Âlimlerimiz şöyle demiştir: İtidali aşmayan bir ses hakkında onların tavrı böyle olduğuna göre, bu zamanın insanlarının şarkı ve çalgılarına ne demeli! İnşâallahu Teâlâ buna dair daha geniş açıklama 'Lokmân' sûresinde gelecektir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٦٥]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 65]
إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلاً (٦٥)
{ إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلاً (٦٥) } “Şüphesiz ki kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur. Vekil olarak Rabbin yeter.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِيهِ. (وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلًا) أَيْ عَاصِمًا مِنَ الْقَبُولِ مِنْ إِبْلِيسَ، وحافظا من كيده وسوء مكره.
Yüce [Allah]'ın: (إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ) “Şüphesiz ki kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” buyruğu hakkında İbn Abbâs: "Onlar müminlerdir" demiştir. Buna dair açıklama daha önce geçmişti. (وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلًا) “Vekil olarak Rabbin yeter” buyruğu ise; İblis'e uymaktan koruyucu, onun tuzağından ve kötü hilesinden muhafaza edici olarak [demektir].
[سورة الإسراء (١٧): آية ٦٦]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 66]
رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٦٦)
{ رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٦٦) } “Rabbiniz, lütfundan [rızık] arayasınız diye denizde sizin için gemileri yüzdüren (sevk eden)dir. Şüphesiz O, size karşı çok merhametlidir. (66)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ) الْإِزْجَاءُ: السَّوْقُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ". وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce [Allah]'ın: (رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ) “Denizde sizin için gemileri yürüten Rabbinizdir” buyruğundaki İzcâ (الْإِزْجَاءُ); sevk etmek, yürütmektir. Yüce [Allah]'ın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً } “Görmedin mi Allah bulutları sürükler” buyruğu da bu köktendir. Şair de şöyle demiştir:
يَا أَيُّهَا الرَّاكِبُ الْمُزْجِي مَطِيَّتَهُ ... سَائِلٌ بَنِي أَسَدٍ مَا هَذِهِ الصَّوْتُ
Ey bineğini sürüp sevk eden süvari! / Esedoğullarına sor, bu ses nedir?
وَإِزْجَاءُ الْفُلْكِ: سَوْقُهُ بِالرِّيحِ اللَّيِّنَةِ. وَالْفُلْكُ هُنَا جَمْعٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَالْبَحْرُ الْمَاءُ الْكَثِيرُ عَذْبًا كَانَ أَوْ ملحا، وقد غلب هذا الاسم على المشهور وَهَذِهِ الْآيَةُ تَوْقِيفٌ عَلَى آلَاءِ اللَّهِ وَفَضْلِهِ عِنْدَ عِبَادِهِ، أَيْ رَبُّكُمُ الَّذِي أَنْعَمَ عَلَيْكُمْ بِكَذَا وَكَذَا فَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا. (لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ) أَيْ فِي التِّجَارَاتِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. (إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً).
Geminin yürütülmesi (izcâuhu), hafif bir rüzgârla sevk edilmesidir. Buradaki el-Fülk (الْفُلْكُ) kelimesi çoğuldur; açıklaması daha önce geçmişti. Deniz (el-Bahr) ise tatlı olsun tuzlu olsun çok olan sudur; bu isim meşhur olan [tuzlu suya] galip gelmiştir. Bu ayet, Allah'ın kulları üzerindeki nimetlerine ve lütfuna dikkat çekmektedir; yani size şöyle şöyle nimetler veren Rabbinizdir, o hâlde O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın [demektir]. (لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ) “Lütfundan arayasınız diye” buyruğu; yani ticaretler yoluyla [demektir]. Bu da daha önce geçmişti. (إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً) “Şüphesiz O, size karşı çok merhametlidir.”
[سورة الإسراء (١٧): آية ٦٧]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 67]
وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاَّ إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً (٦٧)
{ وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاَّ إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً (٦٧) } “Denizde size bir sıkıntı dokunduğu zaman, O'ndan başka yalvardıklarınız kaybolup gider. Fakat O sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çevirirsiniz. İnsan pek nankördür!”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ) " الضُّرُّ" لَفْظٌ يَعُمُّ خَوْفَ الْغَرَقِ وَالْإِمْسَاكَ عَنِ الْجَرْيِ. وَأَهْوَالُ حَالَاتِهِ اضْطِرَابُهُ وَتَمَوُّجُهُ. (ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ) " ضَلَّ" مَعْنَاهُ تَلِفَ وَفُقِدَ، وَهِيَ عِبَارَةُ تَحْقِيرٍ لِمَنْ يَدَّعِي إِلَهًا مِنْ دُونِ اللَّهِ. الْمَعْنَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ إِنَّمَا يَعْتَقِدُونَ فِي أَصْنَامِهِمْ أَنَّهَا شَافِعَةٌ، وَأَنَّ لَهَا فَضْلًا. وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِالْفِطْرَةِ يَعْلَمُ عِلْمًا لَا يَقْدِرُ عَلَى مُدَافَعَتِهِ أَنَّ الْأَصْنَامَ لَا فِعْلَ لَهَا فِي الشَّدَائِدِ الْعِظَامِ، فَوَقَفَهُمُ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ عَلَى حَالَةِ الْبَحْرِ حَيْثُ تَنْقَطِعُ الْحِيَلُ. (فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ) أَيْ عَنِ الْإِخْلَاصِ. (وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً) الْإِنْسَانُ هُنَا الْكَافِرُ. وَقِيلَ: وَطُبِعَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا لِلنِّعَمِ إِلَّا مَنْ عصمه الله، فالإنسان لفظ الجنس.
Yüce [Allah]'ın: (وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ) “Denizde size bir sıkıntı dokunduğu zaman” buyruğundaki ed-Durr (الضُّرُّ) lafzı, boğulma korkusunu ve geminin akıp gitmeyip durmasını kapsar. Denizin dehşetli hâlleri ise çalkantısı ve dalgalanmasıdır. (ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ) “O'ndan başka yalvardıklarınız kaybolup gider” buyruğundaki dalle (ضَلَّ) kelimesinin anlamı helak oldu, kayboldu demektir; Allah'tan başka ilah iddia eden kimseleri küçümseme ifadesidir. Bu ayetteki anlam şudur: Kafirler putlarının ancak şefaatçi olduğuna ve bir üstünlükleri bulunduğuna inanırlar. Halbuki onların her biri fıtraten ve reddedemeyecekleri kesin bir bilgiyle bilir ki, büyük sıkıntılarda putların hiçbir tesiri yoktur. İşte Allah, bütün çarelerin tükendiği deniz hâlini hatırlatarak onları bu gerçeğe yöneltmiştir. (فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ) “Fakat O sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çevirirsiniz” yani ihlastan yüz çevirirsiniz. (وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً) “İnsan pek nankördür!” Buradaki el-İnsân, kafir kimsedir. Allah'ın koruduğu kimseler müstesna, insanın nimetlere karşı çok nankör olarak yaratıldığı da söylenmiştir; bu takdirde el-İnsân cins lafzıdır.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٦٨]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 68]
أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلاً (٦٨)
{ أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلاً } “[O'nun] sizi karanın bir tarafında yerin dibine geçirmesinden yahut üzerinize taş savuran bir fırtına göndermesinden, sonra da kendinize hiçbir vekil (koruyucu) bulamamanızdan güvende mi oldunuz? (68)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ) بَيَّنَ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى هَلَاكِهِمْ فِي الْبَرِّ وَإِنْ سَلِمُوا مِنَ الْبَحْرِ. وَالْخَسْفُ: أَنْ تَنْهَارَ الْأَرْضُ بِالشَّيْءِ، يُقَالُ: بِئْرٌ خَسِيفٌ إِذَا انْهَدَمَ أَصْلُهَا. وَعَيْنٌ خَاسِفٌ أَيْ غَارَتْ حَدَقَتُهَا فِي الرَّأْسِ. وَعَيْنٌ مِنَ الْمَاءِ خَاسِفَةٌ أَيْ غاز مَاؤُهَا. وَخَسَفَتِ الشَّمْسُ أَيْ غَابَتْ عَنِ الْأَرْضِ. وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو: وَالْخَسِيفُ الْبِئْرُ الَّتِي تُحْفَرُ فِي الْحِجَارَةِ فَلَا يَنْقَطِعُ مَاؤُهَا كَثْرَةً. وَالْجَمْعُ خُسُفٌ. وَجَانِبُ الْبَرِّ: نَاحِيَةُ الْأَرْضِ، وَسَمَّاهُ جَانِبًا لِأَنَّهُ يَصِيرُ بَعْدَ الْخَسْفِ جَانِبًا. وَأَيْضًا فَإِنَّ الْبَحْرَ جَانِبٌ وَالْبَرَّ جَانِبٌ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ كَانُوا عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ، وَسَاحِلُهُ جَانِبُ الْبَرِّ، وَكَانُوا فِيهِ آمِنِينَ مِنْ أَهْوَالِ الْبَحْرِ، فَحَذَّرَهُمْ مَا أَمِنُوهُ مِنَ الْبَرِّ كَمَا حَذَّرَهُمْ مَا خَافُوهُ مِنَ الْبَحْرِ. (أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً) يَعْنِي رِيحًا شَدِيدَةً، وَهِيَ الَّتِي تَرْمِي بِالْحَصْبَاءِ، وَهِيَ الْحَصَى الصِّغَارُ، قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْقُتَبِيُّ. وَقَالَ قَتَادَةُ: يَعْنِي حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ تَحْصِبُهُمْ، كَمَا فُعِلَ بِقَوْمِ لُوطٍ. وَيُقَالُ لِلسَّحَابَةِ الَّتِي تَرْمِي بالبرد: صاحب، وَلِلرِّيحِ الَّتِي تَحْمِلُ التُّرَابَ وَالْحَصْبَاءُ حَاصِبٌ وَحَصِبَةٌ أَيْضًا. قَالَ لَبِيَدٌ:
Yüce [Allah]'ın: (أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ) “O'nun sizi karanın bir tarafında yerin dibine geçirmeyeceğinden... güvende misiniz?” buyruğu, denizden kurtulsalar bile onları karada da helak etmeye kadir olduğunu açıklamaktadır. el-Hasf (الْخَسْفُ), yerin bir şeyi içine çökertmesidir. Tabanı çöken kuyu için 'bi'run hasîf' denilir. Çukura batan göz bebeği için 'aynun hâsife' denilir. Suyu çekilip kaybolan su pınarı için 'aynun hâsifetün' denilir. Güneş tutulduğu veya battığı zaman 'hasefeti'ş-şems' denilir. Ebû Amr şöyle dedi: el-Hasîf, kayalar oyularak kazılan ve çokluğundan dolayı suyu hiç kesilmeyen kuyudur; çoğulu husuf (خُسُفٌ) gelir. Cânibü'l-berr (جَانِبُ الْبَرِّ) ise yeryüzünün bir tarafıdır; yerin dibine geçirilmeden sonra bir taraf (kenar) hâline geleceği için ona cânib denmiştir. Ayrıca deniz bir taraf, kara da bir taraftır. Şöyle de denilmiştir: Onlar deniz sahilindeydiler; sahil ise karanın bir kenarıdır. Orada denizin dehşetinden güvendeydiler; bu yüzden Allah, denizde korktukları şeyden onları sakındırdığı gibi karada güvende saydıkları şeyden de onları sakındırdı. (أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً) “Yahut üzerinize taş yağdıran bir fırtına göndermeyeceğinden” yani çakıl taşları fırlatan şiddetli bir rüzgâr göndermesinden [güvende misiniz?] demektir. Hasbâ (الْحَصْبَاءِ) küçük çakıl taşlarıdır; bunu Ebû Ubeyde ve İbn Kuteybe söylemiştir. Katâde ise şöyle demiştir: Yani Lût kavmine yapıldığı gibi üzerlerine taş yağdıran semavi taşlar [demektir]. Dolu yağdıran buluta hâsıb dendiği gibi, toz ve çakıl taşı savuran rüzgâra da hâsıb ve hasabe denir. Lebîd şöyle demiştir:
جَرَّتْ عَلَيْهَا أَنْ خَوَتْ مِنْ أَهْلِهَا ... أَذْيَالُهَا كُلُّ عَصُوفٍ حَصِبَهْ
Sakinlerinden boşaldığı için oraya / Taş savuran her şiddetli fırtına eteklerini sürdü.
وَقَالَ الْفَرَزْدَقُ:
el-Ferazdak da şöyle demiştir:
مُسْتَقْبِلِينَ شَمَالَ الشَّامِ يَضْرِبُنَا ... بِحَاصِبٍ كَنَدِيفِ الْقُطْنِ مَنْثُورِ
Şam'ın kuzeyine yönelmişken vuruyor bize / Atılmış pamuk gibi savrulan bir fırtına.
(ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا) أَيْ حَافِظًا وَنَصِيرًا يَمْنَعُكُمْ مِنْ بَأْسِ اللَّهِ.
(ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا) “Sonra da kendinize bir vekil bulamayacağınızdan” yani sizi Allah'ın azabından koruyacak bir muhafız ve yardımcı [bulamayacağınızdan güvende misiniz?].
[سورة الإسراء (١٧): آية ٦٩]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 69]
أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِما كَفَرْتُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً (٦٩)
{ أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِما كَفَرْتُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً (٦٩) } “Yoksa sizi bir kez daha oraya döndürüp üzerinize kırıp geçiren bir kasırga göndererek inkârınız sebebiyle sizi boğmayacağından, sonra da bize karşı kendinize bir takipçi/öç alıcı bulamayacağınızdan güvende misiniz?”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى) يَعْنِي فِي الْبَحْرِ. (فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ) الْقَاصِفُ: الرِّيحُ الشَّدِيدَةُ الَّتِي تَكْسِرُ بِشِدَّةٍ، مِنْ قَصَفَ الشَّيْءَ يَقْصِفُهُ، أَيْ كَسَرَهُ بِشِدَّةٍ. وَالْقَصْفُ: الْكَسْرُ، يُقَالُ: قَصَفَتِ الريح السفينة. وريح قاصف:
Yüce Allah'ın: { أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى } “Yoksa sizi bir kez daha oraya döndürmesinden... güvende misiniz?” buyruğu; yani denize [döndürmesinden] demektir. { فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ } “Üzerinize kırıp geçiren bir kasırga göndermesinden...” buyruğunda geçen el-Kāsıf (الْقَاصِفُ): Şiddetle kıran sert rüzgârdır. Bir şeyi şiddetle kırmak anlamına gelen "kasefe'ş-şey'e yaksifuhû" (قَصَفَ الشَّيْءَ يَقْصِفُهُ) ifadesinden gelir. el-Kasf (الْقَصْفُ) ise kırmak demektir; nitekim "Kasefeti'r-rîhu's-sefînete" (قَصَفَتِ الريح السفينة / Rüzgâr gemiyi parçaladı) denilir. Rîhun kāsıf (ريح قاصف) ise:
شَدِيدَةٌ. وَرَعْدٌ قَاصِفٌ: شَدِيدُ الصَّوْتِ. يُقَالُ: قَصَفَ الرَّعْدُ وَغَيْرُهُ قَصِيفًا. وَالْقَصِيفُ: هَشِيمُ الشَّجَرِ. وَالتَّقَصُّفُ التَّكَسُّرُ. وَالْقَصْفُ أَيْضًا: اللَّهْوُ وَاللَّعِبُ، يُقَالُ: إِنَّهَا مُوَلَّدَةٌ. (فَيُغْرِقَكُمْ بِما كَفَرْتُمْ) أَيْ بِكُفْرِكُمْ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو" نَخْسِفَ بِكُمْ"" أَوْ نُرْسِلَ عَلَيْكُمْ"" أَنْ نُعِيدَكُمْ"" فَنُرْسِلَ عَلَيْكُمْ"" فَنُغْرِقَكُمْ" بِالنُّونِ فِي الْخَمْسَةِ عَلَى التَّعْظِيمِ، لِقَوْلِهِ:" عَلَيْنا" الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ، لِقَوْلِهِ فِي الْآيَةِ قَبْلُ:" إِيَّاهُ". وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةَ وَرُوَيْسٍ وَمُجَاهِدٍ" فَتُغْرِقَكُمْ" بِالتَّاءِ نَعْتًا لِلرِّيحِ. وَعَنِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ" فَيُغْرِقَكُمْ" بِالْيَاءِ مَعَ التَّشْدِيدِ فِي الرَّاءِ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ" الرِّيَاحِ" هُنَا وَفِي كُلِّ الْقُرْآنِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْقَاصِفَ الْمُهْلِكَةُ فِي الْبَرِّ، وَالْعَاصِفَ الْمُغْرِقَةُ فِي الْبَحْرِ، حَكَاهُ الْمَاوَرْدِيُّ. (ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً) قَالَ مُجَاهِدٌ: ثَائِرًا. النَّحَّاسُ: وَهُوَ مِنَ الثَّأْرِ. وَكَذَلِكَ يُقَالُ لِكُلِّ مَنْ طُلِبَ بِثَأْرٍ أَوْ غَيْرِهِ: تَبِيعٌ وَتَابِعٌ، ومنه" فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ " أي مطالبة.
şiddetli [rüzgâr] demektir. Ra'dün kāsıf ise sesi şiddetli gök gürültüsüdür; gök gürültüsü ve benzeri için 'kasefe'r-ra'dü kasîfen' denilir. el-Kasîf (الْقَصِيفُ), kırılmış ağaç dallarıdır. et-Tekassuf (التَّقَصُّفُ) kırılmaktır. el-Kasf ayrıca eğlence ve oyun anlamına da gelir; bu kelimenin sonradan türetilmiş (müvelled) olduğu söylenir. (فَيُغْرِقَكُمْ بِما كَفَرْتُمْ) “İnkârınız sebebiyle sizi boğmayacağından” yani küfrünüzden ötürü [demektir]. İbn Kesîr ve Ebû Amr; { عَلَيْنا } buyruğundan ötürü tazim için beş fiili de nun ile “نَخْسِفَ بِكُمْ”, “أَوْ نُرْسِلَ عَلَيْكُمْ”, “أَنْ نُعِيدَكُمْ”, “فَنُرْسِلَ عَلَيْكُمْ”, “فَنُغْرِقَكُمْ” şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise önceki ayette geçen { إِيَّاهُ } lafzından ötürü ya ile okumuşlardır. Ebû Ca'fer, Şeybe, Ruveys ve Mücâhid, rüzgârın sıfatı olarak te ile “فَتُغْرِقَكُمْ” şeklinde okumuşlardır. el-Hasan ve Katâde'den ise ra harfinin şeddesiyle ve ya ile “فَيُغَرِّقَكُمْ” şeklinde rivayet edilmiştir. Ebû Ca'fer burada ve Kur'an'ın tamamında “الرِّيَاحِ” şeklinde çoğul okumuştur. Şöyle de denilmiştir: Kāsıf karada helak eden, âsıf ise denizde boğan rüzgârdır; bunu el-Mâverdî nakletmiştir. (ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً) “Sonra da bize karşı kendinize bir takipçi/öç alıcı bulamayacağınızdan [güvende misiniz?]”. Mücâhid: "Öç alıcı (sâir)" demiştir. en-Nehhâs: "Bu, intikam (se'r) kökündendir. Kendisinden öç veya başka bir hak talep edilen herkese tebî' ve tâbi' denir. Nitekim { فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ } 'Güzellikle talep etmek' buyruğu da bu kabildendir" demiştir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٧٠]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 70]
وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلاً (٧٠)
{ وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلاً (٧٠) } “Andolsun biz Âdemoğullarını şerefli kıldık. Onları karada ve denizde taşıdık, kendilerine temiz rızıklar verdik ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık.”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قوله تعالى: (وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ) لَمَّا ذَكَرَ مِنَ التَّرْهِيبِ مَا ذَكَرَ بَيَّنَ النِّعْمَةَ عَلَيْهِمْ أَيْضًا." كَرَّمْنا" تَضْعِيفُ كَرَمَ، أَيْ جَعَلْنَا لَهُمْ كَرَمًا أَيْ شَرَفًا وَفَضْلًا. وَهَذَا هُوَ كَرَمُ نَفْيِ النُّقْصَانِ لَا كَرَمَ الْمَالِ. وَهَذِهِ الْكَرَامَةُ يَدْخُلُ فِيهَا خَلْقُهُمْ عَلَى هَذِهِ الْهَيْئَةِ فِي امْتِدَادِ الْقَامَةِ وَحُسْنِ الصُّورَةِ، وَحَمْلُهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ مِمَّا لَا يَصِحُّ لِحَيَوَانٍ سِوَى بَنِي آدَمَ أَنْ يَكُونَ يَتَحَمَّلُ بِإِرَادَتِهِ وَقَصْدِهِ وَتَدْبِيرِهِ. وَتَخْصِيصِهِمْ بِمَا خَصَّهُمْ بِهِ مِنَ الْمَطَاعِمِ وَالْمَشَارِبِ وَالْمَلَابِسِ، وَهَذَا لَا يَتَّسِعُ فِيهِ حَيَوَانٌ اتِّسَاعَ بَنِي آدَمَ، لِأَنَّهُمْ يَكْسِبُونَ الْمَالَ خَاصَّةً دُونَ الْحَيَوَانِ، وَيَلْبَسُونَ الثِّيَابَ وَيَأْكُلُونَ الْمُرَكَّبَاتِ مِنَ الْأَطْعِمَةِ. وَغَايَةُ كُلِّ حَيَوَانٍ يَأْكُلُ لَحْمًا نيئا أو طعاما غير
Burada üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } “Andolsun biz Âdemoğullarını şerefli kıldık” buyruğudur. [Yüce Allah] korkutucu hususlardan zikrettiklerini zikrettikten sonra, kendilerine olan nimetini de beyan etmiştir. “Kerremnâ” (كَرَّمْنَا), “kerume” (كَرُمَ) fiilinin şeddeli hâlidir (tef'îl veznidir); yani onlara bir kerem, diğer bir ifadeyle şeref ve üstünlük verdik demektir. Bu ise mal cömertliği değil, noksanlığın nefyedilmesi (kusursuz kılınma) şerefidir. Bu üstünlük ve şerefin kapsamına; onların boylarının dikliği ve suretlerinin güzelliği üzere bu heyette yaratılmaları, karada ve denizde Âdemoğlundan başka hiçbir canlının kendi iradesi, kastı ve tedbiriyle gerçekleştiremeyeceği şekilde taşınmaları girmektedir. Yine yiyecek, içecek ve giyeceklerden kendilerine tahsis edilenlerle özel kılınmaları da bu şerefe dâhildir. Bu hususta hiçbir canlı Âdemoğlunun ulaştığı genişliğe ve zenginliğe ulaşamaz; zira onlar hayvanlardan farklı olarak özellikle mal kazanırlar, elbiseler giyerler ve bileşik (terkip edilmiş) yemekleri yerler. Diğer bütün hayvanların [yiyecek konusundaki] nihai sınırı ise çiğ et veya terkip edilmemiş (basit)
مُرَكَّبٍ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ عَنْ جَمَاعَةٍ أَنَّ التَّفْضِيلَ هُوَ أَنْ يَأْكُلَ بِيَدِهِ وَسَائِرُ الْحَيَوَانِ بِالْفَمِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ وَالنَّحَّاسُ، وَهُوَ قَوْلُ الْكَلْبِيِّ وَمُقَاتِلٍ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: كَرَّمَهُمْ بِالنُّطْقِ وَالتَّمْيِيزِ. عَطَاءٌ: كَرَّمَهُمْ بِتَعْدِيلِ الْقَامَةِ وَامْتِدَادِهَا. يَمَانٍ: بِحُسْنِ الصُّورَةِ. مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: بِأَنْ جَعَلَ مُحَمَّدًا ﷺ مِنْهُمْ. وَقِيلَ أَكْرَمَ الرِّجَالَ بِاللِّحَى وَالنِّسَاءَ بِالذَّوَائِبِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: بِتَسْلِيطِهِمْ عَلَى سَائِرِ الْخَلْقِ، وَتَسْخِيرِ سَائِرِ الْخَلْقِ لَهُمْ. وَقِيلَ: بِالْكَلَامِ وَالْخَطِّ. وَقِيلَ: بِالْفَهْمِ وَالتَّمْيِيزِ. وَالصَّحِيحُ الَّذِي يُعَوَّلُ عَلَيْهِ أَنَّ التَّفْضِيلَ إِنَّمَا كَانَ بِالْعَقْلِ الَّذِي هُوَ عُمْدَةُ التَّكْلِيفِ،. وَبِهِ يُعْرَفُ اللَّهُ وَيُفْهَمُ كَلَامُهُ، وَيُوصَلُ إِلَى نَعِيمِهِ وَتَصْدِيقِ رُسُلِهِ، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَنْهَضْ بِكُلِّ الْمُرَادِ مِنَ الْعَبْدِ بُعِثَتِ الرُّسُلُ وَأُنْزِلَتِ الْكُتُبُ. فَمِثَالُ الشَّرْعِ الشَّمْسُ، وَمِثَالُ الْعَقْلِ الْعَيْنُ، فَإِذَا فُتِحَتْ وَكَانَتْ سَلِيمَةً رَأَتِ الشَّمْسَ وَأَدْرَكَتْ تَفَاصِيلَ الْأَشْيَاءِ. وَمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَقْوَالِ بَعْضُهُ أَقْوَى مِنْ بَعْضٍ. وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ فِي بَعْضِ الْحَيَوَانِ خِصَالًا يَفْضُلُ بِهَا ابْنَ آدَمَ أَيْضًا، كَجَرْيِ الْفَرَسِ وَسَمْعِهِ وَإِبْصَارِهِ، وَقُوَّةِ الْفِيلِ وَشَجَاعَةِ الْأَسَدِ وَكَرَمِ الدِّيكِ. وَإِنَّمَا التَّكْرِيمُ وَالتَّفْضِيلُ بِالْعَقْلِ كَمَا بَيَّنَّاهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةُ- قَالَتْ فِرْقَةٌ: هَذِهِ الْآيَةُ تَقْتَضِي تَفْضِيلَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى الْإِنْسِ وَالْجِنِّ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمُ الْمُسْتَثْنَوْنَ فِي قَوْلِهِ تعالى:"- لَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ
yiyecek yemektir. et-Taberî bir topluluktan, bu üstünlüğün Âdemoğlunun eliyle yemesi, diğer hayvanların ise ağzıyla yemesi olduğunu nakletmiştir. Bu, İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş olup el-Mehdevî ve en-Nehhâs tarafından zikredilmiştir; el-Kelbî ve Mukâtil'in de kavlidir ve el-Mâverdî tarafından zikredilmiştir. ed-Dahhâk: "Onları konuşma ve ayırt etme yeteneğiyle üstün kıldı" demiştir. Atâ: "Boylarının düzgünlüğü ve dikliğiyle üstün kıldı" demiştir. Yemân: "Suret güzelliğiyle" demiştir. Muhammed b. Ka'b: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i onlardan kılmakla" demiştir. Erkeklere sakallarla, kadınlara ise örgülü saçlarla ikramda bulunduğu da söylenmiştir. Muhammed b. Cerîr et-Taberî: "Onları diğer varlıklar üzerine musallat kılmak ve diğer varlıkları onların hizmetine vermekle" demiştir. Konuşma ve yazı ile olduğu da söylenmiştir. Anlayış ve ayırt etme gücü ile olduğu da söylenmiştir. İtimat edilen sahih görüşe göre ise üstünlük; mükellefiyetin esası olan akıl iledir. Allah onunla tanınır, kelamı onunla anlaşılır, O'nun nimetine ve peygamberlerinin tasdikine onunla ulaşılır. Ne var ki akıl, kuldan istenen her şeyi tek başına karşılayamadığı için peygamberler gönderilmiş ve kitaplar indirilmiştir. Şeriatın misali güneş, aklın misali ise gözdür; göz açıldığında ve sağlam olduğunda güneşi görür ve eşyanın ayrıntılarını idrak eder. Geçen görüşlerin bazısı bazısından daha kuvvetlidir. Allah bazı hayvanlara Âdemoğlundan daha üstün oldukları hasletler de vermiştir; atın koşması, işitmesi ve görmesi, filin kuvveti, aslanın cesareti ve horozun cömertliği gibi. Ancak asıl ikram ve üstün kılma, açıkladığımız gibi akıl iledir. Doğrusunu Allah bilir. İkinci Mesele: Bir grup şöyle demiştir: Bu ayet, meleklerin insanlardan ve cinlerden üstün olmasını gerektirir; çünkü onlar Yüce [Allah]'ın: "—Mukarreb melekler hariç" buyruğunda istisna edilenlerdir
وَهَذَا غَيْرُ لَازِمٍ مِنَ الْآيَةِ، بَلِ التَّفْضِيلُ فِيهَا بَيْنَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ، فَإِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا عَدَّدَ اللَّهُ فِيهَا عَلَى بَنِي آدَمَ مَا خَصَّهُمْ بِهِ مِنْ سَائِرِ الْحَيَوَانِ، وَالْجِنِّ هُوَ الْكَثِيرُ الْمَفْضُولُ، وَالْمَلَائِكَةُ هُمُ الْخَارِجُونَ عَنِ الْكَثِيرِ الْمَفْضُولِ، وَلَمْ تَتَعَرَّضِ الْآيَةُ لَذِكْرِهِمْ، بَلْ يَحْتَمِلُ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ أَفْضَلُ، وَيَحْتَمِلُ الْعَكْسَ، وَيَحْتَمِلُ التَّسَاوِيَ، وَعَلَى الْجُمْلَةِ فَالْكَلَامُ لَا يَنْتَهِي فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ إِلَى الْقَطْعِ. وَقَدْ تَحَاشَى قَوْمٌ مِنَ الْكَلَامِ فِي هَذَا كَمَا تَحَاشَوْا مِنَ الْكَلَامِ فِي تَفْضِيلِ بَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَى بَعْضٍ، إِذْ فِي الْخَبَرِ" لَا تُخَايِرُوا بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ وَلَا تُفَضِّلُونِي عَلَى يُونُسَ بْنِ متى". وهذا ليس بشيء، لوجود
Bu, ayetten zorunlu olarak çıkan bir sonuç değildir. Bilakis ayetteki üstün kılma, insan ile cin arasındadır. Çünkü Allah bu ayette Âdemoğullarına, diğer canlılardan [farklı olarak] kendilerine has kıldığı özellikleri saymıştır. Cinler ise kendilerine üstünlük sağlanan çokluktur; melekler ise kendilerine üstünlük sağlanan bu çokluğun dışındadırlar. Ayet meleklerin zikrine değinmemiştir; bilakis meleklerin daha üstün olması da aksinin olması da eşit olmaları da muhtemeldir. Özetle bu meseledeki söz kesin bir sonuca ulaşmaz. Bir topluluk, peygamberlerin bazısını bazısına üstün kılmaktan çekindikleri gibi bu konuda konuşmaktan da çekinmişlerdir. Zira rivayette: « لَا تُخَايِرُوا بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ وَلَا تُفَضِّلُونِي عَلَى يُونُسَ بْنِ متى » «Peygamberler arasında üstünlük yarıştırmayın ve beni Yûnus b. Mettâ'ya üstün tutmayın» [buyrulmuştur]. Ancak bu [çekinme] bir şey ifade etmez; çünkü...
النَّصِّ فِي الْقُرْآنِ فِي التَّفْضِيلِ بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ. وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي الْبَقَرَةِ وَمَضَى فِيهَا الْكَلَامُ فِي تَفْضِيلِ الْمَلَائِكَةِ وَالْمُؤْمِنِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ) يعنى لذيذ المطاعم المشارب. قَالَ مُقَاتِلٌ: السَّمْنُ وَالْعَسَلُ وَالزُّبْدُ وَالتَّمْرُ وَالْحَلْوَى، وَجَعَلَ رِزْقَ غَيْرِهِمْ مَا لَا يَخْفَى عَلَيْكُمْ مِنْ التِّبْنِ وَالْعِظَامِ وَغَيْرِهَا. (وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا) أَيْ عَلَى الْبَهَائِمِ وَالدَّوَابِّ وَالْوَحْشِ وَالطَّيْرِ بِالْغَلَبَةِ وَالِاسْتِيلَاءِ، وَالثَّوَابِ وَالْجَزَاءِ وَالْحِفْظِ وَالتَّمْيِيزِ وَإِصَابَةِ الْفِرَاسَةِ. الرَّابِعَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ تَرُدُّ مَا رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" احْرِمُوا أَنْفُسَكُمْ طَيِّبَ الطَّعَامِ فَإِنَّمَا قَوِيَ الشَّيْطَانُ أَنْ يَجْرِيَ فِي الْعُرُوقِ مِنْهَا". وَبِهِ يَسْتَدِلُّ كَثِيرٌ مِنَ الصُّوفِيَّةِ فِي تَرْكِ أَكْلِ الطَّيِّبَاتِ، وَلَا أَصْلَ لَهُ، لِأَنَّ الْقُرْآنَ يَرُدُّهُ، وَالسُّنَّةَ الثَّابِتَةَ بِخِلَافِهِ، عَلَى مَا تَقَرَّرَ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. وَقَدْ حَكَى أَبُو حَامِدٍ الطُّوسِيُّ قَالَ: كَانَ سَهْلٌ يَقْتَاتُ مِنْ وَرَقِ النَّبْقِ مُدَّةً. وَأَكَلَ دُقَاقَ وَرَقِ التِّينِ ثَلَاثَ سِنِينَ. وذكر إبراهيم ابن الْبَنَّا قَالَ: صَحِبْتُ ذَا النُّونِ مِنْ إِخْمِيمَ إِلَى الْإِسْكَنْدَرِيَّةِ، فَلَمَّا كَانَ وَقْتُ إِفْطَارِهِ أَخْرَجْتُ قُرْصًا وَمِلْحًا كَانَ مَعِي، وَقُلْتُ: هَلُمَّ. فَقَالَ لِي: مِلْحُكَ مَدْقُوقٌ؟ قُلْتُ نَعَمْ. قَالَ: لَسْتَ تُفْلِحُ! فَنَظَرْتُ إِلَى مِزْوَدِهِ وَإِذَا فِيهِ قَلِيلُ سَوِيقِ شَعِيرٍ يَسَفُّ مِنْهُ. وَقَالَ أَبُو يَزِيدَ: مَا أَكَلْتُ شَيْئًا مِمَّا يَأْكُلُهُ بَنُو آدَمَ أَرْبَعِينَ سَنَةً. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَهَذَا مِمَّا لَا يَجُوزُ حَمْلُ النَّفْسِ عَلَيْهِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَكْرَمَ الْآدَمِيَّ بِالْحِنْطَةِ وَجَعَلَ قُشُورَهَا لِبَهَائِمِهِمْ، فَلَا يَصِحُّ مُزَاحَمَةُ الدَّوَابِّ فِي أَكْلِ التِّبْنِ، وَأَمَّا سَوِيقُ الشَّعِيرِ فَإِنَّهُ يُورِثُ الْقُولَنْجَ، وَإِذَا اقْتَصَرَ الْإِنْسَانُ عَلَى خُبْزِ الشَّعِيرِ وَالْمِلْحِ الْجَرِيشِ فَإِنَّهُ يَنْحَرِفُ مِزَاجُهُ، لِأَنَّ خُبْزَ الشَّعِيرِ بَارِدٌ مُجَفَّفٌ، وَالْمِلْحُ يَابِسٌ قَابِضٌ يَضُرُّ الدِّمَاغَ وَالْبَصَرَ. وَإِذَا مَالَتِ النَّفْسُ إِلَى مَا يُصْلِحُهَا فَمُنِعَتْ فَقَدْ قُووِمَتْ حِكْمَةُ الْبَارِئِ سُبْحَانَهُ بِرَدِّهَا، ثُمَّ يُؤَثِّرُ ذَلِكَ فِي الْبَدَنِ، فَكَانَ هَذَا الْفِعْلُ مُخَالِفًا للشرع والعقل. ومعلوم أن البدن
...peygamberler arasındaki üstünlük konusunda Kur'an'daki açık nass [gereğidir]. Biz bunu Bakara sûresinde açıklamıştık; meleklerin ve müminin üstünlüğü konusundaki açıklama da orada geçmişti. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } “ve onları temiz şeylerden rızıklandırdık” buyruğu, lezzetli yiyecekler ve içecekler demektir. Mukâtil şöyle demiştir: [Bunlar] sadeyağ, bal, tereyağı, hurma ve tatlıdır. Onların dışındakilerin rızkını ise size gizli olmayan saman, kemik ve benzeri şeyler kılmıştır. { وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا } “ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldıkça kıldık” buyruğu ise; üstün gelme, egemenlik kurma, sevap, mükâfat, [ilahi] koruma, ayırt etme (temyiz) kabiliyeti ve firasetin isabetli olması bakımından ehli hayvanlara, binek hayvanlarına, vahşi hayvanlara ve kuşlara üstün kıldık [demektir]. Dördüncü [Mesele]- Bu ayet, Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edilen: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « احْرِمُوا أَنْفُسَكُمْ طَيِّبَ الطَّعَامِ فَإِنَّمَا قَوِيَ الشَّيْطَانُ أَنْ يَجْرِيَ فِي الْعُرُوقِ مِنْهَا » «Nefislerinizi güzel ve lezzetli yemeklerden mahrum bırakın; zira şeytan ancak bunlardan dolayı damarlarda dolaşmak için güç bulur» buyurdu şeklindeki rivayeti reddetmektedir. Pek çok mutasavvıf, temiz ve lezzetli şeyleri yemeyi terk etme hususunda buna dayanmaktadır; oysa bunun hiçbir aslı yoktur. Zira pek çok yerde sabit olduğu üzere Kur'an bunu reddetmekte, sabit sünnet de bunun aksini ortaya koymaktadır. Ebû Hâmid et-Tûsî şöyle nakletmiştir: Sehl bir süre sidr ağacı yaprağı ile beslendi. Üç yıl boyunca da ufalanmış incir yaprağı yedi. İbrâhim b. el-Bennâ ise şöyle anlatmıştır: Zünnûn ile İhmîm'den İskenderiye'ye kadar arkadaşlık ettim. İftar vakti olunca yanımdaki bir yufka ekmeği ve tuzu çıkarıp: "Buyur" dedim. Bana: "Tuzun öğütülmüş mü?" diye sordu. Ben: "Evet" deyince, "Sen asla felah bulmazsın!" dedi. Azık torbasına baktığımda içinde kuru olarak yediği az bir arpa kavudu (sevîk) vardı. Ebû Yezîd de şöyle demiştir: "Kırk yıl boyunca Âdemoğullarının yediği hiçbir şeyi yemedim." Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu, nefse yüklenmesi caiz olmayan şeylerdendir. Çünkü Yüce Allah Âdemoğluna buğday ikram etmiş, kepeğini ve kabuğunu da hayvanlarına bırakmıştır; dolayısıyla saman yeme konusunda hayvanlara ortak olmak doğru değildir. Arpa kavuduna gelince; o kulunca (kolik sancısına) yol açar. İnsan sadece arpa ekmeği ve iri taneli tuz ile yetinirse mizacı bozulur; çünkü arpa ekmeği soğuk ve kurutucudur, tuz ise kuru ve büzücüdür; beyne ve göze zarar verir. Nefis kendisini ıslah edecek şeylere meylettiğinde bundan menedilirse, Yüce Yaratıcı'nın (el-Bârî) hikmeti geri çevrilerek ona karşı konulmuş olur; sonra da bu durum bedene tesir eder. Dolayısıyla bu fiil, şeriata ve akla aykırıdır. Malumdur ki beden
مَطِيَّةُ الْآدَمِيِّ، وَمَتَى لَمْ يَرْفُقْ بِالْمَطِيَّةِ لَمْ تَبْلُغْ. وَرُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَدْهَمَ أَنَّهُ اشْتَرَى زُبْدًا وَعَسَلًا وَخُبْزَ حُوَّارَى، فَقِيلَ لَهُ: هَذَا كُلُّهُ؟ فَقَالَ: إِذَا وَجَدْنَا أَكَلْنَا أَكْلَ الرِّجَالِ، وَإِذَا عَدِمْنَا صَبَرْنَا صَبْرَ الرِّجَالِ. وَكَانَ الثَّوْرِيُّ يَأْكُلُ اللَّحْمَ وَالْعِنَبَ وَالْفَالُوذَجَ ثُمَّ يَقُومُ إِلَى الصَّلَاةِ. وَمِثْلُ هَذَا عَنِ السَّلَفِ كَثِيرٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مِنْهُ مَا يَكْفِي فِي الْمَائِدَةِ وَالْأَعْرَافِ وَغَيْرِهِمَا. وَالْأَوَّلُ غُلُوٌّ فِي الدِّينِ إِنْ صَحَّ عَنْهُمْ." وَرَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها مَا كَتَبْناها عَلَيْهِمْ ".
Âdemoğlunun bineğidir; binek hayvanına yumuşak davranılmadığı takdirde hedefe varamaz. İbrâhim b. Edhem'den rivayet edildiğine göre o; tereyağı, bal ve has undan yapılmış beyaz ekmek satın almıştı. Kendisine: 'Bunların hepsi birden mi?' denilince şöyle demiştir: 'Bulduğumuz zaman adamlar gibi yeriz, bulamadığımız zaman da adamlar gibi sabrederiz.' es-Sevrî de et, üzüm ve fâlüzec (bir çeşit tatlı) yer, sonra namaza kalkardı. Selef-i sâlihînden buna dair örnekler çoktur. Mâide ve A'râf ile diğer sûrelerde buna dair kâfi miktar geçmişti. İlki ise -eğer onlardan rivayeti sahihse- dinde aşırılıktır. { وَرَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها مَا كَتَبْناها عَلَيْهِمْ } “İcat ettikleri ruhbanlığa gelince, onu üzerlerine biz farz kılmadık.”
[سورة الإسراء (١٧): آية ٧١]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 71]
يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧١)
{ يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧١) } “Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız o günde; kimin kitabı sağına verilirse, işte onlar kitaplarını okurlar ve kıl kadar haksızlığa uğratılmazlar.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ) رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ في قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ قَالَ:" يُدْعَى أَحَدُهُمْ فَيُعْطَى كِتَابُهُ بِيَمِينِهِ، وَيَمُدُّ لَهُ فِي جِسْمِهِ سِتُّونَ ذِرَاعًا، وَيَبْيَضُّ وَجْهُهُ وَيُجْعَلُ عَلَى رَأْسِهِ تَاجٌ مِنْ لُؤْلُؤٍ يَتَلَأْلَأُ فَيَنْطَلِقُ إِلَى أَصْحَابِهِ فَيَرَوْنَهُ مِنْ بَعِيدٍ فَيَقُولُونَ اللَّهُمَّ ائْتِنَا بِهَذَا وَبَارِكْ لَنَا فِي هَذَا حَتَّى يَأْتِيَهُمْ فَيَقُولُ أَبْشِرُوا لِكُلٍّ مِنْكُمْ مِثْلُ هَذَا- قَالَ- وَأَمَّا الْكَافِرُ فَيَسْوَدُّ وَجْهُهُ وَيُمَدُّ له في جسمه ستون ذرعا عَلَى صُورَةِ آدَمَ وَيُلْبَسُ تَاجًا فَيَرَاهُ أَصْحَابُهُ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ هَذَا! اللَّهُمَّ لَا تَأْتِنَا بِهَذَا. قَالَ: فَيَأْتِيهِمْ فَيَقُولُونَ اللَّهُمَّ أَخِّرْهُ. فَيَقُولُ أَبْعَدَكُمُ اللَّهُ فَإِنَّ لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْكُمْ مِثْلُ هَذَا". قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَنَظِيرُ هَذَا قَوْلُهُ:" وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ". وَالْكِتَابُ يُسَمَّى إِمَامًا، لِأَنَّهُ يُرْجَعُ إِلَيْهِ فِي تَعَرُّفِ أَعْمَالِهِمْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ:" بِإِمامِهِمْ" أَيْ بِكِتَابِهِمْ، أَيْ بِكِتَابِ كُلِّ إِنْسَانٍ مِنْهُمُ الَّذِي فِيهِ عَمَلُهُ، دَلِيلُهُ" فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ". وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: بِالْكِتَابِ الْمُنَزَّلِ عليهم. أي يدعى كل إنسان
Yüce [Allah]'ın: (يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ) “Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız o günde...” buyruğu hakkında Tirmizî, Ebû Hüreyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yüce [Allah]'ın: { يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ } “Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız o günde...” buyruğu hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « يُدْعَى أَحَدُهُمْ فَيُعْطَى كِتَابُهُ بِيَمِينِهِ، وَيَمُدُّ لَهُ فِي جِسْمِهِ سِتُّونَ ذِرَاعًا، وَيَبْيَضُّ وَجْهُهُ وَيُجْعَلُ عَلَى رَأْسِهِ تَاجٌ مِنْ لُؤْلُؤٍ يَتَلَأْلَأُ فَيَنْطَلِقُ إِلَى أَصْحَابِهِ فَيَرَوْنَهُ مِنْ بَعِيدٍ فَيَقُولُونَ اللَّهُمَّ ائْتِنَا بِهَذَا وَبَارِكْ لَنَا فِي هَذَا حَتَّى يَأْتِيَهُمْ فَيَقُولُ أَبْشِرُوا لِكُلٍّ مِنْكُمْ مِثْلُ هَذَا- قَالَ- وَأَمَّا الْكَافِرُ فَيَسْوَدُّ وَجْهُهُ وَيُمَدُّ له في جسمه ستون ذرعا عَلَى صُورَةِ آدَمَ وَيُلْبَسُ تَاجًا فَيَرَاهُ أَصْحَابُهُ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ هَذَا! اللَّهُمَّ لَا تَأْتِنَا بِهَذَا. قَالَ: فَيَأْتِيهِمْ فَيَقُولُونَ اللَّهُمَّ أَخِّرْهُ. فَيَقُولُ أَبْعَدَكُمُ اللَّهُ فَإِنَّ لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْكُمْ مِثْلُ هَذَا » «Onlardan biri çağrılır ve kitabı sağına verilir; boyu altmış arşına uzatılır, yüzü apak olur ve başına parıldayan inciden bir taç konur. Bunun üzerine arkadaşlarının yanına gider. Onu uzaktan görürler ve: 'Allahım, bunu bize ulaştır ve bunu hakkımızda bereketli kıl!' derler. Nihayet yanlarına varır ve: 'Müjdeler olsun, her biriniz için bunun bir benzeri vardır!' der. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: Kâfire gelince; yüzü kararır, Âdem'in sureti üzere boyu altmış arşına uzatılır ve ona bir taç giydirilir. Arkadaşları onu görünce: 'Bunun şerrinden Allah'a sığınırız! Allahım, bunu bize getirme!' derler. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: Yanlarına gelince: 'Allahım, onu uzaklaştır!' derler. O da: 'Allah sizi kahretsin (rahmetinden uzaklaştırsın)! Zira her biriniz için bunun bir benzeri vardır' der.» Ebû Îsâ [et-Tirmizî]: "Bu, hasen garîb bir hadistir" demiştir. Bunun bir benzeri de Yüce [Allah]'ın şu buyruğudur: { وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün. Her ümmet kendi kitabına çağrılır: 'Bugün yaptıklarınızın karşılığı verilecektir!'”. Kitap, amellerin bilinmesi hususunda kendisine başvurulduğu için "imam" diye isimlendirilmiştir. İbn Abbâs, el-Hasan, Katâde ve ed-Dahhâk: “بِإِمامِهِمْ” yani kitaplarıyla, yani her bir insanın içinde ameli yazılı olan kitabıyla [çağrılacaktır] demişlerdir. Bunun delili: { فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ } “Kimin kitabı sağına verilirse” buyruğudur. İbn Zeyd ise: "Kendilerine indirilen kitapla [çağrılacaktır]" demiştir. Yani her bir insan
بِكِتَابِهِ الَّذِي كَانَ يَتْلُوهُ، فَيُدْعَى أَهْلُ التَّوْرَاةِ بالتوراة، واهل القرآن بالقرآن، فيقال: يأهل القرآن، ماذا عملتم، هل امتثلتم أو مرأة هَلِ اجْتَنَبْتُمْ نَوَاهِيَهُ! وَهَكَذَا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ:" بِإِمامِهِمْ" بِنَبِيِّهِمْ، وَالْإِمَامُ مَنْ يُؤْتَمُّ بِهِ. فَيُقَالُ: هَاتُوا مُتَّبِعِي إِبْرَاهِيمَ ﵇، هَاتُوا مُتَّبِعِي مُوسَى ﵇، هَاتُوا مُتَّبِعِي الشَّيْطَانِ، هَاتُوا مُتَّبِعِي الْأَصْنَامِ. فَيَقُومُ أَهْلُ الْحَقِّ فَيَأْخُذُونَ كِتَابَهُمْ بِأَيْمَانِهِمْ، وَيَقُومُ أَهْلُ الْبَاطِلِ فَيَأْخُذُونَ كِتَابَهُمْ بِشِمَالِهِمْ. وَقَالَهُ قَتَادَةُ. وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: بِإِمَامِ عَصْرِهِمْ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ في قوله:" يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ" فَقَالَ:" كُلٌّ يُدْعَى بِإِمَامِ زَمَانِهِمْ وَكِتَابِ رَبِّهِمْ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِمْ فَيَقُولُ هَاتُوا مُتَّبِعِي إِبْرَاهِيمَ هَاتُوا مُتَّبِعِي مُوسَى هَاتُوا مُتَّبِعِي عِيسَى هَاتُوا مُتَّبِعِي مُحَمَّدٍ- عَلَيْهِمْ أَفْضَلُ الصَّلَوَاتِ وَالسَّلَامُ- فَيَقُومُ أَهْلُ الْحَقِّ فَيَأْخُذُونَ كِتَابَهُمْ بِأَيْمَانِهِمْ، وَيَقُولُ: هَاتُوا مُتَّبِعِي الشَّيْطَانِ هَاتُوا مُتَّبِعِي رُؤَسَاءِ الضَّلَالَةِ إِمَامَ هُدًى وَإِمَامُ ضَلَالَةٍ". وَقَالَ الْحَسَنُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ:" بِإِمامِهِمْ" أَيْ بِأَعْمَالِهِمْ. وَقَالَهُ ابْنُ عباس. فيقال: أين الراضون بالمقدور، أين الصابون عَنِ الْمَحْذُورِ. وَقِيلَ: بِمَذَاهِبِهِمْ، فَيُدْعَوْنَ بِمَنْ كَانُوا يَأْتَمُّونَ بِهِ فِي الدُّنْيَا: يَا حَنَفِيُّ، يَا شَافِعِيُّ، يَا مُعْتَزِلِيُّ، يَا قَدَرِيُّ، وَنَحْوُهُ، فَيَتَّبِعُونَهُ فِي خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ أَوْ عَلَى حَقٍّ أو باطل، وهذا معنى قوله أَبِي عُبَيْدَةَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: يدعى أهل الصداقة من باب الصداقة، وَأَهْلُ الْجِهَادِ مِنْ بَابِ الْجِهَادِ ... ، الْحَدِيثَ بِطُولِهِ. أَبُو سَهْلٍ: يُقَالُ أَيْنَ فُلَانٌ الْمُصَلِّي وَالصَّوَّامُ، وَعَكْسُهُ الدَّفَّافُ وَالنَّمَّامُ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ:" بِإِمامِهِمْ" بِأُمَّهَاتِهِمْ. وَإِمَامٌ جَمْعُ آمٍّ. قَالَتِ الْحُكَمَاءُ: وَفِي ذَلِكَ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ مِنَ الْحِكْمَةِ، أَحَدُهَا- لِأَجْلِ عِيسَى. وَالثَّانِي- إِظْهَارٌ لِشَرَفِ الْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ. والثالث- لئلا يفتضح أولاد الزنى. قُلْتُ: وَفِي هَذَا الْقَوْلِ نَظَرٌ، فَإِنَّ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِذَا جَمَعَ اللَّهُ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ يَوْمَ القيام يُرْفَعُ لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ فَيُقَالُ هَذِهِ غَدْرَةُ فُلَانِ بْنِ فُلَانٍ" خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ وَالْبُخَارِيُّ. فَقَوْلُهُ:" هذه غدرة فلان ابن فلان"
okuduğu kitabı ile [çağrılacaktır]. Tevrat ehli Tevrat ile, Kur'an ehli Kur'an ile çağrılır ve şöyle denilir: “Ey Kur'an ehli! Ne amel işlediniz? Emirlerine uydunuz mu, yasaklarından kaçındınız mı?” ve benzeri [sorular sorulur]. Mücâhid şöyle demiştir: “«Önderleriyle» [ifadesi], peygamberleriyle [çağrılacaklardır, demektir]. İmam, kendisine uyulan kimsedir.” Şöyle denilir: “İbrâhim'e aleyhisselâm uyanları getirin! Mûsâ'ya aleyhisselâm uyanları getirin! Şeytana uyanları getirin! Putlara uyanları getirin!” Bunun üzerine hak ehli kalkar ve kitaplarını sağ elleriyle alırlar; bâtıl ehli de kalkar ve kitaplarını sol elleriyle alırlar. Katâde de böyle demiştir. Ali radıyallâhu anh ise: “Kendi çağlarının önderiyle [çağrılırlar].” demiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Yüce [Allah]'ın: { يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ } “Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız o günde” buyruğu hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Herkes zamanının imamı, Rablerinin kitabı ve peygamberlerinin sünnetiyle çağrılır. Şöyle denilir: 'İbrâhim'e uyanları getirin! Mûsâ'ya uyanları getirin! Îsâ'ya uyanları getirin! Muhammed'e -onların üzerine en faziletli salât ve selâm olsun- uyanları getirin!' Bunun üzerine hak ehli kalkar ve kitaplarını sağ elleriyle alırlar. [Sonra] şöyle denilir: 'Şeytana uyanları getirin! Sapıklık önderlerine uyanları getirin!' [Zira biri] hidayet önderi, [diğeri] sapıklık önderidir.» el-Hasan ve Ebü'l-Âliye: “«Önderleriyle» yani amelleriyle [çağrılırlar].” demişlerdir. İbn Abbâs da böyle demiştir. Şöyle denilir: “Kadere rıza gösterenler nerede? Sakıncalı şeylerden sakınanlar nerede?” Bir görüşe göre: Mezhepleriyle [çağrılırlar]. Dünyada kime uyuyor idiyseler onunla çağrılırlar: “Ey Hanefî!”, “Ey Şâfiî!”, “Ey Mûtezilî!”, “Ey Kaderî!” ve benzeri şekilde [çağrılırlar]. Hayırda veya şerde, hakta veya bâtılda ona uyarlar. Ebû Ubeyde'nin sözünün anlamı da budur; daha önce geçmişti. Ebû Hüreyre şöyle demiştir: “Sadaka ehli sadaka kapısından, cihad ehli cihad kapısından çağrılır...” hadisi uzunca zikretmiştir. Ebû Sehl şöyle demiştir: “Namaz kılan ve çokça oruç tutan falan nerede?” denilir. Bunun zıddı ise tef çalan (defâf) ve koğuculuk yapandır. Muhammed b. Kâ'b şöyle demiştir: “«Önderleriyle» yani anneleriyle [çağrılırlar]. İmam (إِمام), ümm (آمّ / anne) kelimesinin çoğuludur.” Hikmet ehli şöyle demiştir: “Bunda üç hikmet yönü vardır: Birincisi Îsâ'dan dolayı; ikincisi Hasan ile Hüseyin'in şerefini ortaya koymak için; üçüncüsü ise zina çocuklarının rezil olmaması içindir.” Ben derim ki: Bu görüşte tutarsızlık/eleştiriye açık bir yön vardır. Zira İbn Ömer'den gelen sahih hadiste şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah kıyamet gününde öncekileri ve sonrakileri topladığı zaman, her ahdini bozan kimse için bir sancak dikilir ve: 'Bu, falan oğlu falanın vefasızlığıdır/hıyanetidir.' denilir.» Bunu Müslim ve Buhârî tahric etmiştir. Dolayısıyla onun: «Bu, falan oğlu falanın...» sözü,
دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ النَّاسَ يُدْعَوْنَ فِي الْآخِرَةِ بِأَسْمَائِهِمْ وَأَسْمَاءِ آبَائِهِمْ، وَهَذَا يَرُدُّ عَلَى مَنْ قَالَ: إِنَّمَا يُدْعَوْنَ بِأَسْمَاءِ أُمَّهَاتِهِمْ لِأَنَّ فِي ذَلِكَ سَتْرًا عَلَى آبَائِهِمْ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ) هَذَا يُقَوِّي قَوْلَ مَنْ قَالَ:" بِإِمامِهِمْ" بِكِتَابِهِمْ. وَيُقَوِّيهِ أَيْضًا قَوْلُهُ:" وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ ". (فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا) الْفَتِيلُ الَّذِي فِي شق النواة. وقد مضى في" النساء ".
insanların ahirette kendi isimleri ve babalarının isimleriyle çağrılacaklarına delildir. Bu da, babalarını örtbas etmek için sadece annelerinin isimleriyle çağrılacaklarını söyleyen kimseleri reddetmektedir. Doğrusunu Allah bilir. Yüce [Allah]'ın: (فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ) “Kimin kitabı sağına verilirse” buyruğu, “بِإِمامِهِمْ” ifadesini "kitaplarıyla" diye açıklayanların görüşünü güçlendirmektedir. Yine [Allah'ın]: { وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ } “Biz her şeyi apaçık bir kitapta (imamda) sayıp kaydettik” buyruğu da bunu teyit eder. (فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا) “İşte onlar kitaplarını okurlar ve kıl kadar haksızlığa uğratılmazlar.” Fetîl (الْفَتِيلُ), hurma çekirdeğinin yarığındaki ipliksi lif demektir. Açıklaması Nisâ sûresinde geçmişti.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٧٢]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 72]
وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى وَأَضَلُّ سَبِيلاً (٧٢)
{ وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى وَأَضَلُّ سَبِيلاً (٧٢) } “Kim burada kör ise ahirette de kördür ve yol bakımından daha da sapkındır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى) أَيْ فِي الدُّنْيَا عن وإبصار الحق. (فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ) (أَعْمى). وَقَالَ عِكْرِمَةُ: جَاءَ نَفَرٌ مِنْ أهل اليمين إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَسَأَلُوهُ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: اقْرَءُوا مَا قَبْلَهَا رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ - إِلَى- تَفْضِيلًا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَنْ كَانَ فِي هَذِهِ النِّعَمِ وَالْآيَاتِ الَّتِي رَأَى أَعْمَى فَهُوَ عَنِ الْآخِرَةِ الَّتِي لَمْ يُعَايِنْ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى مَنْ عَمِيَ عَنِ النِّعَمِ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ عَنْ نِعَمِ الْآخِرَةِ أَعْمَى. وَقِيلَ: الْمَعْنَى مَنْ كَانَ فِي الدُّنْيَا الَّتِي أُمْهِلَ فِيهَا وَفُسِحَ لَهُ وَوُعِدَ بِقَبُولِ التَّوْبَةِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا. وَقِيلَ: وَمَنْ كَانَ فِي الدُّنْيَا أَعْمَى عَنْ حُجَجِ اللَّهِ بَعَثَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى، كَمَا قَالَ:" وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى " الْآيَاتِ. وَقَالَ:" وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ". وَقِيلَ: الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ" فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى " فِي جَمِيعِ الْأَقْوَالِ: أَشَدُّ عَمًى، لِأَنَّهُ مِنْ عَمَى الْقَلْبِ، وَلَا يُقَالُ مِثْلُهُ فِي عَمَى الْعَيْنِ. قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: لِأَنَّهُ خِلْقَةٌ بمنزلة
Yüce Allah'ın: { وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى } “Kim burada kör ise” yani dünyada hakkı görmekten yana [kör ise], { فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى } “ahirette de kördür” buyruğudur. İkrime şöyle demiştir: Yemen ehlinden bir grup İbn Abbâs'a gelip ona bu ayeti sordular. Bunun üzerine [İbn Abbâs]: "{ رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ } “Rabbiniz, [lütfundan nasip arayasınız diye] denizde sizin için gemileri yüzdürendir...” [ayetinden] { تَفْضِيلًا } “...üstün kıldık” [kısmına] kadar olan önceki ayetleri okuyun." dedi. İbn Abbâs şöyle devam etti: "Kim bizzat gördüğü bu nimetler ve ayetler karşısında kör kalmışsa, henüz gözleriyle müşahede etmediği ahiret hususunda büsbütün kör ve yol bakımından daha da sapkındır." Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; Allah'ın dünyada kendisine bahşettiği nimetlere karşı körlük eden kimse, ahiret nimetlerine karşı da kördür. Yine şöyle denilmiştir: Bunun anlamı; kendisine mühlet tanınan, mühleti genişletilen ve tövbesinin kabul edileceği vaat edilen dünyada kör olan kimse, ahirette de kördür ve yol bakımından daha da sapkındır. Yine şöyle denilmiştir: Dünyada Allah'ın delillerine karşı kör olan kimseyi, Allah kıyamet gününde de kör olarak diriltir; nitekim [Allah Teâlâ]: { وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى } “...ve onu kıyamet gününde kör olarak haşrederiz” ayetlerinde ve yine: { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “Onları kıyamet gününde yüzüstü, körler, dilsizler ve sağırlar olarak haşrederiz; onların varacağı yer cehennemdir” buyurmuştur. Bütün bu görüşlere göre { فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى } “ahirette de kördür” buyruğundaki mananın "daha şiddetli kördür" demek olduğu da söylenmiştir; zira bu, kalp körlüğünden gelmektedir. Göz körlüğünde ise benzer şekilde söylenmez. el-Halîl ve Sîbeveyh şöyle demiştir: Çünkü bu, yaratılıştan gelen bir durum olup...
الْيَدِ وَالرِّجْلِ. فَلَمْ يَقُلْ مَا أَعْمَاهُ كَمَا لَا يُقَالُ مَا أَيْدَاهُ. الْأَخْفَشُ: لَمْ يَقُلْ فِيهِ ذَلِكَ لِأَنَّهُ عَلَى أَكْثَرِ مِنْ ثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ، وَأَصْلُهُ أَعْمَى. وَقَدْ أَجَازَ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ مَا أَعْمَاهُ وَمَا أَعْشَاهُ، لِأَنَّ فِعْلَهُ عَمِيَ وَعَشَى. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: حَدَّثَنِي بِالشَّامِ شَيْخٌ بَصْرِيٌّ أَنَّهُ سَمِعَ الْعَرَبَ تَقُولُ: مَا أَسْوَدَ شَعْرَهُ. قَالَ الشَّاعِرُ:
gelen bir durumdur. 'Eli ne kadar da eldir' denilemeyeceği gibi 'O ne kadar da kördür' (mâ a'mâhu) denilmemiştir. el-Ahfeş ise: Üç harften fazla olduğu ve aslı a'mâ olduğu için böyle denilmemiştir, demiştir. Bazı nahivciler ise fiili 'amiye' ve 'aşiye' olduğu için 'mâ a'mâhu' ve 'mâ a'şâhu' demeyi caiz görmüşlerdir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Şam'da Basralı bir şeyh bana, Arapların 'saçı ne kadar da siyahtır' (mâ esvede şa'rahu) dediğini işittiğini rivayet etti. Şair şöyle demiştir:
مَا فِي الْمَعَالِي لَكُمْ ظِلٌّ وَلَا ثَمَرُ ... وَفِي الْمَخَازِي لَكُمْ أَشْبَاحُ أَشْيَاخِ
Yüceliklerde sizin için ne bir gölge vardır ne bir meyve / Rezilliklerde ise şeyhlerinizin karaltıları vardır.
أَمَّا الْمُلُوكُ فَأَنْتَ الْيَوْمَ أَلْأَمُهُمْ ... لُؤْمًا وَأَبْيَضُهُمْ سِرْبَالَ طَبَّاخِ
Hükümdarlara gelince, bugün sen onların alçaklıkça en alçağısın / Aşçı önlüğü gibi [lekelerle] onların en beyazısın!
وَأَمَالَ أَبُو بَكْرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وخلف الحرفين" أعمى" و" أعمى" وَفَتَحَ الْبَاقُونَ. وَأَمَالَ أَبُو عَمْرٍو الْأَوَّلَ وَفَتَحَ الثَّانِي. (وَأَضَلُّ سَبِيلًا) يَعْنِي أَنَّهُ لَا يَجِدُ طريقا إلى الهداية.
Ebû Bekr, Hamza, el-Kisâî ve Halef her iki "أعمى" ve "أعمى" kelimelerini imâle ile okumuş, diğerleri ise fetha ile okumuştur. Ebû Amr birincisini imâle ile ikincisini fetha ile okumuştur. (وَأَضَلُّ سَبِيلًا) “ve yol bakımından daha da sapkındır” buyruğu; yani hidayete giden hiçbir yol bulamaz demektir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٧٣]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 73]
وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَإِذاً لاتَّخَذُوكَ خَلِيلاً (٧٣)
{ وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَإِذاً لاتَّخَذُوكَ خَلِيلاً (٧٣) } “Az kalsın seni, sana vahyettiğimizden saptırıp ayartarak bize karşı başka bir şey uydurmanı sağlayacaklardı ve o takdirde seni dost edineceklerdi.”
قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَسْتَلِمُ الْحَجَرَ الْأَسْوَدَ فِي طَوَافِهِ، فَمَنَعَتْهُ قُرَيْشٌ وَقَالُوا: لَا نَدَعُكَ تَسْتَلِمُ حَتَّى ت، لم بِآلِهَتِنَا. فَحَدَّثَ نَفْسَهُ وَقَالَ:" مَا عَلَيَّ أَنْ أُلِمَّ بِهَا بَعْدَ أَنْ يَدَعُونِي أَسْتَلِمَ الْحَجَرَ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي لَهَا كَارِهٌ" فَأَبَى اللَّهُ تعالى ذلك وأنزل عليه هذه الآية، قال مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ: نَزَلَتْ فِي وَفْدِ ثَقِيفٍ، أَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ فَسَأَلُوهُ شَطَطًا وَقَالُوا: مَتِّعْنَا بِآلِهَتِنَا سَنَةً حَتَّى نَأْخُذَ مَا يُهْدَى لَهَا، فَإِذَا أَخَذْنَاهُ كَسَرْنَاهَا وَأَسْلَمْنَا، وَحَرِّمْ وَادِينَا كَمَا حَرَّمْتَ مَكَّةَ، حَتَّى تَعْرِفَ الْعَرَبُ فَضْلَنَا عَلَيْهِمْ، فَهَمَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُعْطِيَهُمْ ذَلِكَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَقِيلَ: هُوَ قَوْلُ أَكَابِرِ قُرَيْشٍ لِلنَّبِيِّ ﷺ: اطْرُدْ عَنَّا هَؤُلَاءِ السُّقَّاطَ وَالْمَوَالِيَ حَتَّى نَجْلِسَ مَعَكَ وَنَسْمَعَ مِنْكَ، فَهَمَّ بِذَلِكَ حَتَّى نُهِيَ عَنْهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ ذُكِرَ لَنَا أَنَّ قُرَيْشًا خَلَوْا بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ ذَاتَ لَيْلَةٍ إِلَى الصُّبْحِ يُكَلِّمُونَهُ وَيُفَخِّمُونَهُ، وَيُسَوِّدُونَهُ وَيُقَارِبُونَهُ، فَقَالُوا: إِنَّكَ تَأْتِي بِشَيْءٍ لَا يَأْتِي بِهِ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ، وأنت سيدنا يا سدنا، وَمَا زَالُوا بِهِ حَتَّى كَادَ يُقَارِبَهُمْ فِي بعض ما يريدون،
Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tavafında Hacerülesved'i istilâm ederdi (selamlayıp öperdi). Kureyş ona engel oldu ve: "İlahlarımıza dokunmadıkça Hacerülesved'i istilâm etmene izin vermeyiz." dediler. [Bunun üzerine Peygamber] içinden şöyle geçirip dedi ki: "Onlar Hacer'i istilâm etmeme müsaade ettikten sonra [ilahlarına] dokunsam bana ne zararı olur ki? Zira Allah onlardan nefret ettiğimi bilmektedir." Ancak Allah Teâlâ buna razı olmadı ve ona bu ayeti indirdi. Bunu Mücâhid ve Katâde söylemiştir. İbn Abbâs da Atâ'nın rivayetinde [şöyle] demiştir: [Bu ayet] Sakîf heyeti hakkında inmiştir. Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip aşırı (haddi aşan) taleplerde bulundular ve: "İlahlarımıza sunulan hediyeleri alıncaya kadar bize onlardan bir yıl [daha] yararlanma imkânı tanı. Onları aldıktan sonra putları kırar ve Müslüman oluruz. Ayrıca Mekke'yi dokunulmaz kıldığın gibi vadimizi de dokunulmaz kıl ki Araplar bizim onlara olan üstünlüğümüzü bilsinler." dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onlara bu istediklerini vermeye niyetlendi; bunun üzerine bu ayet indi. Şöyle de denilmiştir: Bu, Kureyş'in ileri gelenlerinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Seninle birlikte oturup seni dinleyebilmemiz için bu düşkün kimseleri ve mevlâları (azatlıları) yanımızdan kov!" demeleridir. O da [bu hususta] yasaklanıncaya kadar bunu yapmaya niyetlenmişti. Katâde ise şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre Kureyş, bir gece sabaha kadar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile baş başa kalıp onunla konuştular; onu yücelttiler, ululadılar ve ona yakınlık gösterdiler. Şöyle dediler: "Sen insanlardan hiç kimsenin getirmediği bir şey getiriyorsun; sen bizim efendimizsin, ey efendimiz!" İstedikleri bazı hususlarda neredeyse onlara yaklaşacak (isteklerine meyledecek) raddeye gelinceye kadar onunla uğraşmaya devam ettiler,
ثُمَّ عَصَمَهُ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ. وَمَعْنَى (لَيَفْتِنُونَكَ) أَيْ يُزِيلُونَكَ. يُقَالُ: فَتَنْتُ الرَّجُلَ عَنْ رَأْيِهِ إِذَا أَزَلْتُهُ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ، قَالَهُ الْهَرَوِيُّ. وَقِيلَ يَصْرِفُونَكَ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. (عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ) أَيْ حُكْمَ الْقُرْآنِ، لِأَنَّ فِي إِعْطَائِهِمْ مَا سَأَلُوهُ مُخَالَفَةً لِحُكْمِ الْقُرْآنِ. (لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ) أَيْ لِتَخْتَلِقَ عَلَيْنَا غَيْرَ مَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ، وَهُوَ قَوْلُ ثَقِيفٍ: وَحَرِّمْ وَادِينَا كَمَا حَرَّمْتَ مَكَّةَ، شَجَرَهَا وَطَيْرهَا وَوَحْشَهَا، فَإِنْ سَأَلَتْكَ الْعَرَبُ لِمَ خَصَصْتَهُمْ فَقُلِ اللَّهُ أَمَرَنِي بِذَلِكَ حَتَّى يَكُونَ عُذْرًا لَكَ. (وَإِذاً لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا) أَيْ لَوْ فَعَلْتَ مَا أَرَادُوا لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا، أَيْ وَالَوْكَ وصافوك، مأخوذ من النخلة (بِالضَّمِّ) وَهِيَ الصَّدَاقَةُ لِمُمَايَلَتِهِ لَهُمْ. وَقِيلَ:" لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا" أَيْ فَقِيرًا. مَأْخُوذٌ مِنَ الْخَلَّةِ (بِفَتْحِ الخاء) وهى الفقر لحاجته إليهم.
sonra Allah onu bundan korudu ve Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. (لَيَفْتِنُونَكَ) buyruğunun anlamı; seni vazgeçirecekler, kaydıracaklar demektir. Bir kimseyi bulunduğu tutumdan vazgeçirdiğinde 'fetentü'r-racüle an re'yihî' denilir; bunu el-Herevî söylemiştir. Seni çevireceklerdi diye de açıklanmıştır; mana birdir. (عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ) “Sana vahyettiğimizden” yani Kur'an'ın hükmünden [saptıracaklardı]; çünkü istedikleri şeyi onlara vermek Kur'an'ın hükmüne muhalefettir. (لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ) “Bize karşı başka bir şey uydurman için” yani sana vahyettiğimizden başkasını bize iftira edip uydurman için [demektir]. Bu da Sakîf'in şu sözüdür: 'Ağaçlarıyla, kuşlarıyla ve vahşi hayvanlarıyla Mekke'yi harem kıldığın gibi vadimizi de harem kıl; eğer Araplar seni neden onlara tahsis ettin diye sorarlarsa, senin için bir mazeret olsun diye Allah bana böyle emretti de!' (وَإِذاً لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا) “Ve o takdirde seni dost edineceklerdi.” Yani onların istediğini yapsaydın seni dost edinirlerdi; sana sevgi gösterip samimi olurlardı. Bu da onlara meyletmesinden dolayı dostluk anlamına gelen el-Hulle (الْخُلَّة - hı harfinin zammesiyle) kelimesinden alınmıştır. “لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا” ifadesinin 'seni fakir/muhtaç kılarlardı' anlamına geldiği de söylenmiştir; bu da onlara olan ihtiyacından dolayı fakirlik anlamına gelen el-Halle (الْخَلَّة - hı harfinin fethasıyla) kelimesinden alınmıştır.
[سورة الإسراء (١٧): الآيات ٧٤ الى ٧٥]
[İsrâ Sûresi (17): Âyetler 74-75]
وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلاً (٧٤) إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً (٧٥)
{ وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلاً (٧٤) إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً (٧٥) } “Eğer seni sağlamlaştırmamış olsaydık, andolsun ki onlara neredeyse birazcık meyledecektin. O takdirde sana hayatın da kat kat [azabını], ölümün de kat kat [azabını] tattırırdık. Sonra bize karşı kendine hiçbir yardımcı da bulamazdın.”
قَوْلُهُ تعالى: (وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ) أَيْ عَلَى الْحَقِّ وَعَصَمْنَاكَ مِنْ مُوَافَقَتِهِمْ. (لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ) أَيْ تَمِيلَ. (شَيْئاً قَلِيلًا) أَيْ رُكُونًا قَلِيلًا. قَالَ قَتَادَةُ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ ﵇:" اللهم لا تكلني نَفْسِي طَرْفَةَ عَيْنٍ". وَقِيلَ: ظَاهِرُ الْخِطَابِ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَبَاطِنُهُ إِخْبَارٌ عَنْ ثَقِيفٍ. وَالْمَعْنَى: وَإِنْ كَادُوا لَيَرْكَنُونَكَ، أَيْ كَادُوا يُخْبِرُونَ عَنْكَ بِأَنَّكَ مِلْتَ إِلَى قَوْلِهِمْ، فَنَسَبَ فِعْلَهُمْ إِلَيْهِ مَجَازًا وَاتِّسَاعًا، كَمَا تَقُولُ لِرَجُلٍ: كِدْتَ تَقْتُلُ نَفْسَكَ، أَيْ كَادَ النَّاسُ يَقْتُلُونَكَ بِسَبَبِ مَا فَعَلْتَ، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَقِيلَ مَا كَانَ مِنْهُ هَمٌّ بِالرُّكُونِ إِلَيْهِمْ، بَلِ الْمَعْنَى: وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ لَكَانَ مِنْكَ مَيْلٌ إِلَى مُوَافَقَتِهِمْ، وَلَكِنْ تَمَّ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ فَلَمْ تَفْعَلْ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَعْصُومًا، وَلَكِنْ هَذَا تَعْرِيفٌ لِلْأُمَّةِ لِئَلَّا يَرْكَنَ أحد منهم إلى المشركين في شي من أحكام الله تعالى وشرائعه.
Yüce [Allah]'ın: (وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ) “Eğer seni sağlamlaştırmamış olsaydık” buyruğu; yani hak üzerinde [tutmasaydık] ve onlara uymaktan seni korumasaydık demektir. (لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ) “Andolsun ki onlara neredeyse meyledecektin” yani meyledecektin. (شَيْئاً قَلِيلًا) “birazcık” yani az bir meyil ile. Katâde: Bu ayet indiğinde [Peygamber] aleyhisselâm: “Allahım, beni göz açıp kapayıncaya kadar bile nefsime bırakma!” dedi. Şöyle de denilmiştir: Hitabın zahiri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, batını ise Sakîf hakkındaki bir haberdir. Anlamı: 'Onlar neredeyse seni meylettireceklerdi'; yani senin onların sözüne meylettiğini neredeyse etrafa yayacaklardı; mecaz ve anlatım genişliği yoluyla onların fiili ona nispet edilmiştir; nitekim bir adama: 'Neredeyse kendini öldürüyordun' dersin, yani yaptığın şey sebebiyle insanlar neredeyse seni öldürecekti demektir; bunu el-Mehdevî zikretmiştir. Ondan onlara meyletme yönünde bir meyil vuku bulmadığı, bilakis anlamın: 'Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu olmasaydı onlara uyma yönünde bir meylin olurdu; fakat Allah'ın sana olan lütfu kemale erdiği için bunu yapmadın' şeklinde olduğu da söylenmiştir; bunu el-Kuşeyrî zikretmiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mâsumdu; ancak bu, ümmetten hiç kimse Allah Teâlâ'nın hükümlerinden ve şeriatından herhangi bir şeyde müşriklere meyletmesin diye ümmete bir öğretidir.
وقوله تَعَالَى: إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ أَيْ لَوْ رَكَنْتَ لَأَذَقْنَاكَ مِثْلَيْ عَذَابِ الْحَيَاةِ فِي الدُّنْيَا وَمِثْلَيْ عَذَابِ الْمَمَاتِ فِي الْآخِرَةِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمَا. وَهَذَا غَايَةُ الْوَعِيدِ. وَكُلَّمَا كَانَتِ الدَّرَجَةُ أَعْلَى كَانَ الْعَذَابُ عند المخالقة أعظم. قال الله تَعَالَى:" يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ " وَضِعْفُ الشَّيْءِ مِثْلُهُ مَرَّتَيْنِ، وَقَدْ يَكُونُ الضِّعْفُ النَّصِيبُ، كَقَوْلِهِ ﷿:" لِكُلٍّ ضِعْفٌ" أَيْ نَصِيبٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الأعراف ..
Yüce [Allah]'ın: { إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ } “O takdirde sana hayatın da kat kat [azabını], ölümün de kat kat [azabını] tattırırdık” buyruğu; yani şayet meyletseydin sana dünyadaki hayat azabının iki katını ve ahiretteki ölüm azabının iki katını tattırırdık demektir; bunu İbn Abbâs, Mücâhid ve başkaları söylemiştir. Bu, tehdidin en son noktasıdır. Derece ne kadar yüksek olursa, muhalefet anında azap da o kadar büyük olur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } “Ey Peygamber'in hanımları! Sizden kim apaçık bir çirkinlik yaparsa, onun cezası iki katına çıkarılır.” Bir şeyin dı'fı (ضِعْفُ الشَّيْءِ), onun iki katı benzeridir. Dı'f kelimesi pay/nasip anlamına da gelebilir; nitekim O azze ve celle'nin: { لِكُلٍّ ضِعْفٌ } “Her biri için bir kat (nasip) vardır” buyruğunda olduğu gibi; yani nasip demektir. Bu açıklama A'râf sûresinde geçmişti.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٧٦]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 76]