وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْها وَإِذاً لَا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلاَّ قَلِيلاً (٧٦)
{ وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْها وَإِذاً لَا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلاَّ قَلِيلاً } “Neredeyse seni o topraktan çıkarmak için sürüp çıkaracaklardı. O takdirde onlar da senin ardından pek az kalabilirlerdi.”
هَذِهِ الْآيَةُ قِيلَ إِنَّهَا مَدَنِيَّةٌ، حَسْبَمَا تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: حَسَدَتِ الْيَهُودُ مُقَامَ النَّبِيِّ ﷺ بِالْمَدِينَةِ فَقَالُوا: إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ إِنَّمَا بُعِثُوا بِالشَّامِ، فَإِنْ كُنْتَ نَبِيًّا فَالْحَقْ بِهَا، فَإِنَّكَ إِنْ خَرَجَتْ إِلَيْهَا صَدَّقْنَاكَ وَآمَنَّا بِكَ، فَوَقَعَ ذَلِكَ فِي قَلْبِهِ لِمَا يُحِبُّ مِنْ إِسْلَامِهِمْ، فَرَحَلَ مِنَ الْمَدِينَةِ عَلَى مَرْحَلَةٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ غَنْمٍ: غَزَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ غَزْوَةً تَبُوكَ لَا يُرِيدُ إِلَّا الشَّامَ، فَلَمَّا نَزَلَ تَبُوكَ نَزَلَ (وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ) بَعْدَ مَا خُتِمَتِ السُّورَةُ، وَأُمِرَ بِالرُّجُوعِ. وَقِيلَ: إِنَّهَا مَكِّيَّةٌ. قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: نَزَلَتْ فِي هَمِّ أَهْلِ مَكَّةَ بِإِخْرَاجِهِ، وَلَوْ أَخْرَجُوهُ لَمَا أُمْهِلُوا وَلَكِنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ بِالْهِجْرَةِ فَخَرَجَ، وَهَذَا أَصَحُّ، لِأَنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ، وَلِأَنَّ مَا قَبْلَهَا خَبَرٌ عَنْ أَهْلِ مَكَّةَ، وَلَمْ يَجْرِ لِلْيَهُودِ ذِكْرٌ. وقول:" مِنَ الْأَرْضِ" يُرِيدُ أَرْضَ مَكَّةَ. كَقَوْلِهِ:" فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ " أَيْ أَرْضَ مِصْرَ، دَلِيلُهُ" وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ " يَعْنِي مَكَّةَ. مَعْنَاهُ: هَمَّ أَهْلُهَا بِإِخْرَاجِهِ، فَلِهَذَا أَضَافَ إِلَيْهَا وَقَالَ" أَخْرَجَتْكَ". وَقِيلَ: هَمَّ الْكُفَّارُ كُلُّهُمْ أَنْ يَسْتَخِفُّوهُ مِنْ أَرْضِ الْعَرَبِ بِتَظَاهُرِهِمْ عَلَيْهِ فَمَنَعَهُ اللَّهُ، وَلَوْ أَخْرَجُوهُ
Sûrenin başında geçtiği üzere bu âyetin Medenî olduğu söylenmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Yahudiler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'deki ikametini kıskandılar ve: "Peygamberler ancak Şam'da gönderilmiştir. Eğer sen bir peygamber isen oraya git; zira şayet oraya çıkıp gidersen seni tasdik eder ve sana iman ederiz" dediler. Onların Müslüman olmalarını arzuladığı için bu [söz] onun gönlüne yer etti ve Medine'den bir konaklık mesafe yol aldı; bunun üzerine Allah bu âyeti indirdi. Abdurrahman b. Ganm ise şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, sadece Şam'ı hedefleyerek Tebük Gazvesi'ne çıktı. Tebük'e ulaştığında, sûre tamamlanmış olduğu halde: { وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ } “Neredeyse seni o topraktan sürüp çıkaracaklardı” [âyeti] indi ve geri dönmesi emredildi. [Âyetin] Mekkî olduğu da söylenmiştir. Mücâhid ve Katâde şöyle demişlerdir: [Bu âyet] Mekkelilerin onu [yurdundan] çıkarma teşebbüsleri hakkında inmiştir. Şayet onlar onu çıkarsalardı kendilerine mühlet verilmezdi; fakat Allah ona hicret etmesini emretti, o da çıktı. Bu [görüş] daha sahihtir; çünkü sûre Mekkîdir ve bundan önceki kısım da Mekkeliler hakkında bir haberdir; Yahudilerin ise bahsi geçmemiştir. { مِنَ الْأَرْضِ } “[O] topraktan” ifadesiyle Mekke toprağını kastetmektedir. Nitekim: { فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ } “Artık bu topraktan asla ayrılmam” [âyetinde] Mısır toprağının kastedildiği gibidir. Bunun delili: { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ } “Seni çıkaran memleketinden çok daha güçlü nice şehirler vardı” [âyetidir] ki Mekke'yi kastetmektedir. Bunun anlamı: [Mekke] halkının onu çıkarmaya yeltenmesidir; bundan dolayı [fiili] şehre nispet etmiş ve: { أَخْرَجَتْكَ } “seni çıkaran” buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: Kâfirlerin tamamı birbirlerine arka çıkarak onu Arap topraklarından söküp atmaya (çıkarmaya) niyetlendiler; fakat Allah buna engel oldu. Şayet onlar onu çıkarsalardı
من أرض العرب لم يمهلوا، وهو معنى قوله: (وَإِذاً لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلَّا قَلِيلًا)، وقرا عطاء ابن أَبِي رَبَاحٍ" لَا يُلَبَّثُونَ" الْبَاءُ مُشَدَّدَةٌ،" خَلْفَكَ" نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو بَكْرٍ وَأَبُو عَمْرٍو، وَمَعْنَاهُ بَعْدَكَ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" خِلافَكَ" وَاخْتَارَهُ أَبُو حَاتِمٍ، اعْتِبَارًا بِقَوْلِهِ:" فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ" وَمَعْنَاهُ أَيْضًا بَعْدَكَ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Arap topraklarından çıkarsalardı kendilerine mühlet verilmezdi; O'nun: { وَإِذاً لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلَّا قَلِيلًا } “O takdirde onlar da senin ardından pek az kalabilirlerdi” buyruğunun anlamı budur. Atâ b. Ebî Rebâh bâ harfini şeddeli olarak 'lâ yülebbesûne' (لَا يُلَبَّثُونَ) şeklinde okumuştur. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Bekr ve Ebû Amr 'halfeke' (خَلْفَكَ) şeklinde okumuşlardır; bunun anlamı 'senin ardından' demektir. İbn Âmir, Hafs, Hamza ve el-Kisâî ise 'hılâfeke' (خِلافَكَ) şeklinde okumuşlardır; Ebû Hâtim de O'nun: { فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ } “[Savaştan] geri bırakılanlar, Allah Resûlü'nün arkasından oturup kalmalarına sevindiler” buyruğunu göz önüne alarak bu kıraati tercih etmiştir; bunun anlamı da 'senin ardından' demektir. Şair şöyle demiştir:
عَفَتِ الدِّيَارُ خِلَافَهُمْ فَكَأَنَّمَا ... بَسَطُ الشَّوَاطِبُ بَيْنَهُنَّ حَصِيرًا
Yurtlar onların ardından silinip gitti, sanki ... Yaprak yaran kadınlar aralarına bir hasır sermişti.
بَسَطَ الْبَوَاسِطُ، فِي الْمَاوَرْدِيِّ، يُقَالُ: شَطَبَتِ الْمَرْأَةُ الْجَرِيدَ إِذَا شفقة لِتَعْمَلَ مِنْهُ الْحُصْرَ- قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: ثُمَّ تُلْقِيهِ الشَّاطِبَةُ إِلَى الْمُنَقِّيَةِ. وَقِيلَ:" خَلْفَكَ" بِمَعْنَى بعدك و" خِلافَكَ" بِمَعْنَى مُخَالَفَتِكَ، ذَكَرَهُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ،" إِلَّا قَلِيلًا" فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّ الْمُدَّةَ الَّتِي لَبِثُوهَا بَعْدَهُ مَا بَيْنَ إِخْرَاجِهِمْ لَهُ إِلَى قَتْلِهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ، وَهَذَا قَوْلُ مَنْ ذَكَرَ أَنَّهُمْ قُرَيْشٌ الثَّانِي- مَا بَيْنَ ذَلِكَ وَقَتْلِ بَنِي قُرَيْظَةَ وَجَلَاءِ بَنِي النَّضِيرِ، وَهَذَا قَوْلُ مَنْ ذكر أنهم اليهود
el-Mâverdî'de 'hasır dokuyan kadınlar serdi' (بَسَطَ الْبَوَاسِطُ) şeklinde geçer. Şatabeti'l-mer'etü'l-cerîde (شَطَبَتِ الْمَرْأَةُ الْجَرِيدَ), kadın hasır yapmak için hurma dalını yardığı zaman kullanılır. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Sonra yarma işini yapan kadın (şâtıbe) onu temizleyip ayıran kadına (münakkıye) atar. İbnü'l-Enbârî'nin zikrettiğine göre; 'halfeke' (خَلْفَكَ) kelimesinin 'senin ardından', 'hılâfeke' (خِلافَكَ) kelimesinin ise 'senin muhalefetinden' anlamına geldiği de söylenmiştir. 'Pek az' ({ إِلَّا قَلِيلًا }) ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: Onların onun ardından kaldıkları sürenin, onu Mekke'den çıkarmaları ile Bedir günü öldürülmeleri arasındaki süre olmasıdır; bu, onların Kureyş olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. İkincisi: Bununla Kurayzaoğulları'nın öldürülmesi ve Nadîroğulları'nın sürgün edilmesi arasındaki süre olmasıdır; bu da onların Yahudiler olduğunu söyleyenlerin görüşüdür.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٧٧]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 77]
سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلاً (٧٧)
{ سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلاً (٧٧) } “[Bu,] senden önce gönderdiğimiz elçilerimizin sünnetidir (kanunudur). Bizim sünnetimizde hiçbir değişiklik bulamazsın.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا) أَيْ يُعَذَّبُونَ كَسُنَّةِ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا، فَهُوَ نُصِبَ بِإِضْمَارِ يُعَذَّبُونَ، فَلَمَّا سَقَطَ الْخَافِضُ عَمِلَ الْفِعْلُ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ، وَقِيلَ: انْتَصَبَ عَلَى مَعْنَى سَنَنَّا سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا، وَقِيلَ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ الْكَافِ، التَّقْدِيرُ لَا يَلْبَثُونَ خَلْفَكَ إِلَّا قَلِيلًا كَسُنَّةِ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا، فَلَا يُوقَفُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ عَلَى قَوْلِهِ:" إِلَّا قَلِيلًا" ويقف عَلَى الْأَوَّلِ وَالثَّانِي." قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا" وَقْفٌ حَسَنٌ، (وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلًا) أَيْ لَا خلف في وعدها.
Yüce [Allah]'ın: { سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا } “[Bu,] senden önce gönderdiğimiz elçilerimizin sünnetidir” buyruğu; yani 'gönderdiğimiz elçilerimizin sünneti gibi azap olunurlar' demektir. Bu kelime gizli bir 'yuazzebûne' (يُعَذَّبُونَ / azap olunurlar) fiili ile nasb edilmiştir; cer edici harf düşünce fiil amel etmiştir, bunu el-Ferrâ söylemiştir. 'Senden önce gönderdiğimiz elçilerimizin sünnetini sünnet kıldık' anlamıyla nasb edildiği de söylenmiştir. Kâf (كَ) harfinin hazfedilmesi takdiriyle mansub olduğu da söylenmiştir; takdiri şöyledir: 'Senden önce gönderdiğimiz elçilerimizin sünneti gibi senin ardından pek az kalabilirler.' Bu takdire göre O'nun: { إِلَّا قَلِيلًا } “pek az” sözü üzerinde durulmaz; birinci ve ikinci takdire göre ise durulur. { قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا } “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimiz” ifadesinde durmak güzel bir vakıftır (vakf-ı hasen). { وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلًا } “Bizim sünnetimizde hiçbir değişiklik bulamazsın” buyruğu ise; vaadinde cayma yoktur demektir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٧٨]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 78]
أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً (٧٨)
{ أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } “Güneşin batıya kaymasından gecenin karanlığına kadar namaz kıl ve sabah kur'anını (namazını) da [eda et]. Şüphesiz sabah kur'anı (namazı) şahitlidir.” (78)
فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ) لَمَّا ذَكَرَ مَكَايِدَ الْمُشْرِكِينَ أَمَرَ نَبِيَّهُ ﵇ بِالصَّبْرِ وَالْمُحَافَظَةِ عَلَى الصَّلَاةِ، وَفِيهَا طَلَبُ النَّصْرِ عَلَى الْأَعْدَاءِ. وَمِثْلُهُ" وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ، فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ ". وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مَعْنَى إِقَامَةِ الصَّلَاةِ فِي أَوَّلِ سورة البقرة. وهذا الْآيَةُ بِإِجْمَاعٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ إِشَارَةٌ إِلَى الصَّلَوَاتِ الْمَفْرُوضَةِ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الدُّلُوكِ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ زَوَالُ الشَّمْسِ عَنْ كَبِدِ السَّمَاءِ، قَالَهُ عُمَرُ وَابْنُهُ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَطَائِفَةٌ سِوَاهُمْ مِنْ عُلَمَاءِ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ. الثَّانِي- أن الدلوك هو المغرب، قَالَهُ عَلِيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: مَنْ جَعَلَ الدُّلُوكَ اسْمًا لِغُرُوبِهَا فَلِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَدْلُكُ عَيْنَيْهِ بِرَاحَتِهِ لِتَبَيُّنِهَا حَالَةَ الْمَغِيبِ، وَمَنْ جَعَلَهُ اسْمًا لِزَوَالِهَا فَلِأَنَّهُ يَدْلُكُ عَيْنَيْهِ لِشِدَّةِ شُعَاعِهَا. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: دُلُوكُهَا غُرُوبِهَا. وَدَلَكَتْ بَرَاحِ يَعْنِي الشَّمْسَ، أَيْ غَابَتْ وَأَنْشَدَ قُطْرُبٌ:
Bunda yedi mesele vardır: Birincisi: Yüce [Allah]'ın: { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } “Güneşin kaymasından ... namaz kıl” buyruğu. Müşriklerin tuzaklarını zikredince, Peygamberi aleyhisselâm'a sabretmeyi ve namazı korumayı emretti; namazda düşmanlara karşı zafer talebi vardır. Bunun benzeri şudur: { وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ، فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ } “Andolsun biliyoruz ki onların söyledikleri sebebiyle göğsün daralıyor. Sen Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol.” Namazı ikame etmenin anlamına dair açıklama Bakara sûresinin başında geçmişti. Müfessirlerin icmasıyla bu ayet farz namazlara bir işarettir. İlim adamları dülûk (دُلُوك) konusunda iki görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Güneşin göğün ortasından zevale ermesidir (batıya kaymasıdır); bunu Ömer, oğlu, Ebû Hüreyre, İbn Abbâs ve tâbiîn âlimlerinden ve başkalarından bir topluluk söylemiştir. İkincisi: Dülûk'un akşam vakti (batış) olmasıdır; bunu Ali, İbn Mes'ûd ve Übey b. Ka'b söylemiş, İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. el-Mâverdî şöyle demiştir: Dülûk'u güneşin batışı için bir isim kılan kimse, insanın batış anında güneşi seçebilmek için avucuyla gözlerini ovuşturması (deleke) sebebiyledir; onu zeval için bir isim kılan kimse ise, insanın güneşin ışınlarının şiddetinden dolayı gözlerini ovuşturması sebebiyledir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Dülûkühe (دُلُوكُهَا), onun batışıdır. Deleketi Berâhi (دَلَكَتْ بَرَاحِ) denir, yani güneş battı demektir. Kutrub şu beyti okumuştur:
هَذَا مَقَامُ قَدَمَيْ رَبَاحِ ... ذَبَّبَ حَتَّى دَلَكَتْ بَرَاحِ
İşte Rabâh'ın iki ayağının durduğu yer burasıdır ... Güneş batıncaya kadar [develeri] koruyup savundu.
بَرَاحِ (بِفَتْحِ الْبَاءِ) عَلَى وَزْنِ حَزَامِ وَقَطَامِ ورقاس اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ الشَّمْسِ. وَرَوَاهُ الْفَرَّاءُ (بِكَسْرِ الْبَاءِ) وَهُوَ جَمْعُ رَاحَةٍ وَهِيَ الْكَفُّ، أَيْ غَابَتْ وَهُوَ يَنْظُرُ إِلَيْهَا وَقَدْ جَعَلَ كَفَّهُ على حاجبه. ومنه قوله الْعَجَّاجِ:
Berâhi (بَرَاحِ - bâ harfinin fethasıyla), Hazâmi (حَزَامِ), Katâmi (قَطَامِ) ve Rekâsi (رَقَاسِ) vezninde olup güneşin isimlerinden bir isimdir. el-Ferrâ ise bunu (bâ harfinin kesresiyle) rivayet etmiştir ki bu, 'el ayası' anlamına gelen 'râha' (رَاحَة) kelimesinin çoğuludur; yani elini kaşının üzerine koymuş olarak ona bakarken battı demektir. el-Accâc'ın şu sözü de bundandır:
وَالشَّمْسُ قَدْ كَادَتْ تَكُونُ دَنَفَا ... أَدْفَعُهَا بِالرَّاحِ كَيْ تَزَحْلَفَا
Güneş neredeyse tükenip gidecekti ... Kayıp gitsin diye onu avucumla itiyorum.
قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الزُّحْلُوفَةُ مَكَانٌ مُنْحَدِرٌ أَمْلَسُ، لِأَنَّهُمْ يَتَزَحْلَفُونَ فِيهِ. قَالَ: وَالزَّحْلَفَةُ كَالدَّحْرَجَةِ وَالدَّفْعِ، يُقَالُ: زَحْلَفْتُهُ فَتَزَحْلَفَ. وَيُقَالُ: دَلَكَتِ الشَّمْسُ إِذَا غَابَتْ. قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:
İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Zuhlûfe (زُحْلُوفَة), kaygan ve inişli bir yerdir; çünkü insanlar orada kayarlar. Şöyle devam etti: Zehlefe (الزَّحْلَفَة), yuvarlamak ve itmek gibidir; 'zehleftühû fe-tezehlefe' (onu ittim de kaydı) denir. Güneş battığı zaman 'deleketi'ş-şems' (دَلَكَتِ الشَّمْسُ) denir. Zü'r-Rimme şöyle demiştir:
مَصَابِيحُ لَيْسَتْ بِاللَّوَاتِي تَقُودُهَا ... نُجُومٌ وَلَا بِالْآفِلَاتِ الدوالك
[Bunlar] öyle kandillerdir ki ne yıldızların sürüklediği [türdendir] ne de batıp kaybolan [güneşler/yıldızlar]dır (ed-devâlik).
قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: الدُّلُوكُ هُوَ الْمَيْلُ- فِي اللُّغَةِ- فَأَوَّلُ الدُّلُوكِ هُوَ الزَّوَالُ وَآخِرُهُ هُوَ الْغُرُوبُ. وَمِنْ وَقْتِ الزَّوَالِ إِلَى الْغُرُوبِ يُسَمَّى دُلُوكًا، لِأَنَّهَا فِي حَالَةِ مَيْلٍ. فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الصَّلَوَاتِ الَّتِي تَكُونُ فِي حَالَةِ الدُّلُوكِ وَعِنْدَهُ، فَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ الظُّهْرُ وَالْعَصْرُ وَالْمَغْرِبُ، وَيَصِحُّ أَنْ تَكُونَ الْمَغْرِبُ دَاخِلَةً فِي غَسَقِ اللَّيْلِ. وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ صَلَاةَ الظُّهْرِ يَتَمَادَى وَقْتُهَا مِنَ الزَّوَالِ إِلَى الْغُرُوبِ، لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَّقَ وُجُوبَهَا عَلَى الدُّلُوكِ، وَهَذَا دُلُوكٌ كُلُّهُ، قَالَهُ الْأَوْزَاعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ فِي تَفْصِيلٍ. وَأَشَارَ إِلَيْهِ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ فِي حَالَةِ الضَّرُورَةِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ رَوَى مَالِكٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: دُلُوكُ الشَّمْسِ مَيْلُهَا، وَغَسَقُ اللَّيْلِ اجْتِمَاعُ اللَّيْلِ وَظُلْمَتُهُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْغَسَقُ سَوَادُ اللَّيْلِ. قَالَ ابْنُ قَيْسِ الرُّقَيَّاتِ:
İbn Atıyye şöyle demiştir: Dülûk (دُلوك), dilde meyil demektir; dülûkun ilki zeval, sonu ise batıştır. Zeval vaktinden batışa kadar olan süre dülûk diye adlandırılır; çünkü güneş meyil halindedir. Dolayısıyla Allah Teâlâ dülûk halinde ve onun vaktinde olan namazları zikretmiştir; böylece öğle, ikindi ve akşam bu kapsama girer; akşamın gecenin karanlığına (gaseku'l-leyl) dahil olması da sahihtir. Bir topluluk, öğle namazının vaktinin zevalden batışa kadar uzadığı görüşüne varmıştır; zira O Sübhânehu, namazın farziyetini dülûka bağlamıştır ve bu [sürenin] tamamı dülûktur; bunu el-Evzâî ve detaylandırarak Ebû Hanîfe söylemiştir. Mâlik ve eş-Şâfiî de zaruret halinde buna işaret etmiştir. İkincisi: Yüce [Allah]'ın: { إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ } “Gecenin karanlığına kadar” buyruğu. Mâlik, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Güneşin dülûku meyletmesi, gecenin gasekı ise gecenin toplanması ve karanlığıdır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: el-Gasek (الْغَسَقُ), gecenin siyahlığıdır. İbn Kays er-Rukayyât şöyle demiştir:
إِنَّ هَذَا اللَّيْلَ قَدْ غَسَقَا ... وَاشْتَكَيْتُ الْهَمَّ وَالْأَرَقَا
Gerçekten bu gece iyice karardı ... Ben de kederden ve uykusuzluktan yakındım.
وَقَدْ قِيلَ: غَسَقُ اللَّيْلِ مَغِيبُ الشَّفَقِ. وَقِيلَ: إِقْبَالُ ظُلْمَتِهِ. قَالَ زُهَيْرٌ:
Gecenin gasekının şafağın kaybolması olduğu da söylenmiştir. Karanlığının basması olduğu da söylenmiştir. Züheyr şöyle demiştir:
ظَلَّتْ تَجُودُ يَدُهَا وَهِيَ لَاهِيَةٌ ... حَتَّى إِذَا جَنَحَ الْإِظْلَامُ وَالْغَسَقُ
O gafil bir haldeyken eli cömertçe vermeye devam etti ... Nihayet karanlık ve koyu gece bastırıncaya kadar.
يُقَالُ: غَسَقَ اللَّيْلِ غُسُوقًا. وَالْغَسَقُ اسْمٌ بِفَتْحِ السِّينِ. وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ مِنَ السَّيَلَانِ، يُقَالُ: غَسَقَتِ الْعَيْنُ إِذَا سَالَتْ، تَغْسِقُ. وَغَسَقَ الْجُرْحُ غَسَقَانًا، أَيْ سَالَ مِنْهُ مَاءٌ أَصْفَرُ. وَأَغْسَقَ الْمُؤَذِّنُ، أَيْ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ. وَحَكَى الْفَرَّاءُ: غَسَقَ اللَّيْلُ وأغسق، وظلم أظلم، وَدَجَا وَأَدْجَى، وَغَبَسَ وَأَغْبَسَ، وَغَبَشَ وَأَغْبَشَ. وَكَانَ الرَّبِيعُ بْنُ خُثَيْمٍ يَقُولُ لِمُؤَذِّنِهِ فِي يَوْمِ غَيْمٍ: أَغْسِقْ أَغْسِقْ. يَقُولُ: أَخِّرِ الْمَغْرِبَ حَتَّى يَغْسِقَ اللَّيْلُ، وَهُوَ إِظْلَامُهُ. الثَّالِثَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي آخِرِ وَقْتِ الْمَغْرِبِ، فَقِيلَ: وَقْتُهَا وَقْتٌ وَاحِدٌ لَا وَقْتَ لَهَا إِلَّا حِينَ تُحْجَبُ الشَّمْسُ، وَذَلِكَ بَيِّنٌ فِي إِمَامَةِ جِبْرِيلَ، فَإِنَّهُ صَلَّاهَا بِالْيَوْمَيْنِ لِوَقْتٍ وَاحِدٍ وَذَلِكَ غُرُوبَ الشَّمْسِ، وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ عِنْدَ أَصْحَابِهِ. وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ فِي الْمَشْهُورِ عَنْهُ أَيْضًا وَبِهِ قَالَ الثَّوْرِيُّ. وَقَالَ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ: فَإِذَا غَابَ الشَّفَقُ فَقَدْ خَرَجَتْ مِنْ وَقْتِ الْمَغْرِبِ وَدَخَلَ وَقْتُ الْعِشَاءِ. وَبِهَذَا قَالَ أبو حنيفة وأصحابه والحسن
[Arapçada] gaseka'l-leylu gusûkan (غَسَقَ اللَّيْلِ غُسُوقًا) denir. el-Gasek (الْغَسَقُ) ise sîn harfinin fethasıyla [okunan] bir isimdir. Kelimenin aslı akmaktan gelmektedir; nitekim göz aktığı zaman gasekati'l-ayn (غَسَقَتِ الْعَيْنُ), [muzârisi] tegsiku (تَغْسِقُ) denir. Gaseka'l-curhu gasekânen (غَسَقَ الْجُرْحُ غَسَقَانًا) ise yaradan sarı su aktı demektir. Agseka'l-müezzin (أَغْسَقَ الْمُؤَذِّنُ) ise, müezzin akşam namazını gecenin karanlığına (gasek) kadar geciktirdi demektir. el-Ferrâ [hem sülâsî hem if'âl kalıbında kullanılan fiilleri] şöyle nakletmiştir: Gaseka'l-leylu ve agseka (غَسَقَ اللَّيْلُ وأغسق), zaleme ve azleme (ظلم أظلم), decâ ve edcâ (دَجَا وَأَدْجَى), gabese ve agbese (غَبَسَ وَأَغْبَسَ), gabeşe ve agbeşe (غَبَشَ وَأَغْبَشَ). er-Rebî‘ b. Huseym bulutlu bir günde müezzinine: "Geciktir, geciktir (ağsik, ağsik)!" derdi; yani "Akşam namazını gece kararana kadar geciktir" demek isterdi ki o da [gecenin] kararmasıdır. Üçüncü Mesele: İlim adamları akşam namazının son vakti hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre onun tek bir vakti vardır; güneşin gözden kaybolduğu andan başka vakti yoktur. Bu husus Cibrîl'in imamlığında açıkça görülmektedir; zira o, [akşam namazını] her iki günde de tek bir vakitte, yani güneşin batışında kıldırmıştır. Mâlik'in mezhebinden talebelerine göre zahir olan da budur. Bu, eş-Şâfiî'nin kendisinden meşhur olan iki görüşünden biri olup es-Sevrî de bu görüştedir. Mâlik el-Muvatta'da şöyle demiştir: "Şafak kaybolduğunda akşam namazının vaktinden çıkılmış ve yatsı namazının vakti girmiş olur." Ebû Hanîfe, ashabı ve el-Hasan
بْنُ حَيٍّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَدَاوُدُ، لِأَنَّ وَقْتَ الْغُرُوبِ إِلَى الشَّفَقِ غَسَقٌ كُلُّهُ. وَلِحَدِيثِ أَبِي مُوسَى، وَفِيهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى بِالسَّائِلِ الْمَغْرِبَ فِي اليوم الثاني فأخر حتى كان سُقُوطِ الشَّفَقِ. خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. قَالُوا: وَهَذَا أَوْلَى من أخبار إمامة جبريل، لأنه متأخر بالمدنية وَإِمَامَةُ جِبْرِيلَ بِمَكَّةَ، وَالْمُتَأَخِّرُ أَوْلَى مِنْ فِعْلِهِ وَأَمْرِهِ، لِأَنَّهُ نَاسِخٌ لِمَا قَبْلَهُ. وَزَعَمَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ هُوَ الْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَقَوْلُهُ فِي مُوَطَّئِهِ الَّذِي أَقْرَأهُ طُولَ عُمْرِهِ وَأَمْلَاهُ فِي حَيَاتِهِ. وَالنُّكْتَةُ فِي هَذَا أَنَّ الْأَحْكَامَ الْمُتَعَلِّقَةَ بِالْأَسْمَاءِ هَلْ تَتَعَلَّقُ بِأَوَائِلِهَا أَوْ بِآخِرِهَا أَوْ يَرْتَبِطُ الْحُكْمُ بِجَمِيعِهَا؟ وَالْأَقْوَى فِي النَّظَرِ أَنْ يَرْتَبِطَ الْحُكْمُ بِأَوَائِلِهَا لِئَلَّا يَكُونَ ذِكْرُهَا لَغْوًا فَإِذَا ارْتَبَطَ بِأَوَائِلِهَا جَرَى بَعْدَ ذَلِكَ النَّظَرُ فِي تَعَلُّقِهِ بِالْكُلِّ إِلَى الْآخَرِ. قُلْتُ: الْقَوْلُ بِالتَّوْسِعَةِ أَرْجَحُ. وَقَدْ خَرَّجَ الْإِمَامُ الْحَافِظُ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْغَنِيِّ بْنُ سَعِيدٍ مِنْ حَدِيثِ الْأَجْلَحِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْكِنْدِيِّ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ مَكَّةَ قَرِيبًا مِنْ غُرُوبِ الشَّمْسِ فَلَمْ يُصَلِّ الْمَغْرِبَ حَتَّى أَتَى سَرِفَ، وَذَلِكَ تِسْعَةُ أَمْيَالٍ. وَأَمَّا الْقَوْلُ بِالنَّسْخِ فَلَيْسَ بِالْبَيِّنِ وَإِنْ كَانَ التَّارِيخُ مَعْلُومًا، فَإِنَّ الْجَمْعَ مُمْكِنٌ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: تُحْمَلُ أَحَادِيثُ جِبْرِيلَ عَلَى الْأَفْضَلِيَّةِ فِي وَقْتِ الْمَغْرِبِ، وَلِذَلِكَ اتَّفَقَتِ الْأُمَّةُ فِيهَا عَلَى تَعْجِيلِهَا وَالْمُبَادَرَةِ إِلَيْهَا فِي حِينِ غُرُوبِ الشَّمْسِ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ: وَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ تَأَخَّرَ بِإِقَامَةِ الْمَغْرِبِ فِي مَسْجِدِ جَمَاعَةٍ عَنْ وَقْتِ غُرُوبِ الشَّمْسِ. وَأَحَادِيثُ التَّوْسِعَةِ تُبَيِّنُ وَقْتَ الْجَوَازِ، فَيَرْتَفِعُ التَّعَارُضُ وَيَصِحُّ الْجَمْعُ، وَهُوَ أَوْلَى مِنَ التَّرْجِيحِ بِاتِّفَاقِ الْأُصُولِيِّينَ، لِأَنَّ فِيهِ إِعْمَالُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الدَّلِيلَيْنِ، وَالْقَوْلُ بِالنَّسْخِ أَوِ التَّرْجِيحِ فِيهِ إِسْقَاطُ أَحَدِهِمَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُرْآنَ الْفَجْرِ) انْتَصَبَ" قُرْآنَ" مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى الصَّلَاةِ، الْمَعْنَى: وَأَقِمْ قُرْآنَ الْفَجْرَ أَيْ صَلَاةَ الصُّبْحِ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَقَالَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ. انْتَصَبَ عَلَى الْإِغْرَاءِ، أَيْ فَعَلَيْكَ بِقُرْآنِ الفجر، قال الزَّجَّاجُ. وَعَبَّرَ عَنْهَا بِالْقُرْآنِ
b. Hayy, Ahmed, İshâk, Ebû Sevr ve Dâvûd da bu görüştedir; çünkü batış vaktinden şafağa kadar olan sürenin tamamı gasektır. Ayrıca Ebû Mûsâ'nın şu hadisi sebebiyledir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem soru soran kimseye ikinci gün akşam namazını kıldırdı ve şafak kayboluncaya kadar geciktirdi; bunu Müslim tahric etmiştir. Dediler ki: Bu, Cibrîl'in imamlığı rivayetlerinden daha evladır; çünkü bu Medine'de sonradan olmuştur, Cibrîl'in imamlığı ise Mekke'dedir; onun sonraki fiili ve emri, öncekinin nâsihi (hükmü kaldıranı) olduğu için daha evladır. İbnü'l-Arabî bu görüşün Mâlik'in mezhebindeki meşhur görüş olduğunu ve ömrü boyunca okuttuğu ve hayatında dikte ettirdiği el-Muvatta'ındaki sözü olduğunu ileri sürmüştür. Bu konudaki ince nükte şudur: İsimlere bağlı olan hükümler o isimlerin başlangıcına mı, sonuna mı bağlıdır, yoksa hüküm hepsine birden mi bağlanır? Akli bakışta en kuvvetli olan, zikirlerinin boşuna (lağv) olmaması için hükmün isimlerin başlangıcına bağlanmasıdır; başlangıcına bağlandıktan sonra, hükmün tamamına veya sonuna kadar bağlanıp bağlanmadığına bakılır. Derim ki: Genişlik bildiren görüş (vaktin uzaması) daha racihtir. İmam Hâfız Ebû Muhammed Abdülganî b. Saîd, el-Eclah b. Abdillâh el-Kindî yoluyla Ebü'z-Zübeyr'den, o da Câbir'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'den güneş batmaya yakın bir vakitte çıktı ve dokuz mil mesafedeki Serife varıncaya kadar akşam namazını kılmadı. Nesh görüşüne gelince, tarih bilinse bile bu açık ve kesin değildir; çünkü iki rivayeti cem etmek mümkündür. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Cibrîl hadisleri akşam vaktindeki fazilete hamledilir; bu yüzden ümmet, güneşin batış anında akşam namazını acele kılmak ve ona erken davranmak hususunda ittifak etmiştir. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Müslümanlardan hiçbir kimsenin bir cemaat mescidinde akşam namazını ikame etmeyi güneşin batış vaktinden tehir ettiğini bilmiyoruz. Vaktin genişliğini bildiren hadisler ise caiz olan vakti açıklar; böylece çelişki kalkar ve cem etmek sahih olur. Usul âlimlerinin ittifakıyla cem etmek, tercihten daha evladır; zira cemde her iki delil ile de amel edilmiş olur, nesh veya tercih görüşünde ise delillerden biri düşürülmüş olur. Doğrusunu Allah bilir. Dördüncüsü: Yüce [Allah]'ın: { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } “ve sabah Kur'an'ını” buyruğu. 'Kur'ân' kelimesi iki vecihten dolayı mansub olmuştur: Birincisi: 'es-Salât' üzerine matuf olmasıdır; anlamı şöyledir: 'Sabah Kur'an'ını yani sabah namazını da kıl'; bunu el-Ferrâ söylemiştir. Basralılar ise şöyle demiştir: Teşvik (iğrâ) üzere nasb edilmiştir, yani: 'Sabah Kur'an'ına sarıl' demektir; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. Diğer namazlar arasından
خَاصَّةً دُونَ غَيْرِهَا مِنَ الصَّلَوَاتِ، لِأَنَّ الْقُرْآنَ هُوَ أَعْظَمُهَا، إِذْ قِرَاءَتُهَا طَوِيلَةٌ مَجْهُورٌ بِهَا حَسْبَمَا هُوَ مَشْهُورٌ مَسْطُورٌ، عَنِ الزَّجَّاجِ أَيْضًا. قُلْتُ: وَقَدِ اسْتَقَرَّ عَمَلُ الْمَدِينَةِ عَلَى اسْتِحْبَابِ إِطَالَةِ الْقِرَاءَةِ فِي الصُّبْحِ قَدْرًا لَا يَضُرُّ بِمَنْ خَلْفَهُ- يَقْرَأُ فِيهَا بِطِوَالِ الْمُفَصَّلِ، وَيَلِيهَا فِي ذَلِكَ الظُّهْرُ وَالْجُمْعَةُ- وَتَخْفِيفِ الْقِرَاءَةِ فِي الْمَغْرِبِ وَتَوَسُّطِهَا فِي الْعَصْرِ وَالْعِشَاءِ. وَقَدْ قِيلَ فِي الْعَصْرِ: إِنَّهَا تُخَفَّفُ كَالْمَغْرِبِ. وَأَمَّا مَا وَرَدَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ مِنَ الْإِطَالَةِ فِيمَا اسْتَقَرَّ فِيهِ التَّقْصِيرُ، أَوْ مِنَ التَّقْصِيرِ فِيمَا اسْتَقَرَّتْ فِيهِ الْإِطَالَةُ، كَقِرَاءَتِهِ فِي الْفَجْرِ الْمُعَوِّذَتَيْنِ- كَمَا رَوَاهُ النَّسَائِيُّ- وَكَقِرَاءَةِ الْأَعْرَافِ وَالْمُرْسَلَاتِ وَالطُّورِ فِي الْمَغْرِبِ، فَمَتْرُوكٌ بِالْعَمَلِ. وَلِإِنْكَارِهِ عَلَى مُعَاذٍ التَّطْوِيلَ، حِينَ أَمَّ قَوْمَهُ فِي الْعِشَاءِ فَافْتَتَحَ سُورَةَ الْبَقَرَةِ. خَرَّجَهُ الصَّحِيحُ. وَبِأَمْرِهِ الْأَئِمَّةَ بِالتَّخْفِيفِ فَقَالَ:" أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ مِنْكُمْ مُنَفِّرِينَ فَأَيُّكُمْ أَمَّ النَّاسَ فَلْيُخَفِّفْ فَإِنَّ فِيهِمُ الصَّغِيرَ وَالْكَبِيرَ وَالْمَرِيضَ وَالسَّقِيمَ وَالضَّعِيفَ وَذَا الْحَاجَةِ". وَقَالَ:" فَإِذَا صَلَّى أَحَدُكُمْ وَحْدَهُ فَلْيُطَوِّلْ مَا شَاءَ". كُلُّهُ مَسْطُورٌ فِي صَحِيحِ الْحَدِيثِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقُرْآنَ الْفَجْرِ" دَلِيلٌ عَلَى أَنْ لَا صَلَاةَ إِلَّا بِقِرَاءَةٍ، لِأَنَّهُ سَمَّى الصَّلَاةَ قُرْآنًا. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْقِرَاءَةِ فِي الصَّلَاةِ فَذَهَبَ جُمْهُورُهُمْ إِلَى وُجُوبِ قِرَاءَةِ أُمِّ الْقُرْآنِ للإمام والقذ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ. وَهُوَ مَشْهُورُ قَوْلِ مَالِكٍ. وَعَنْهُ أَيْضًا أَنَّهَا وَاجِبَةٌ فِي جُلِّ الصَّلَاةِ. وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ. وَعَنْهُ أَيْضًا تَجِبُ فِي رَكْعَةٍ وَاحِدَةٍ، قَالَهُ الْمُغِيرَةُ وَسَحْنُونٌ. وَعَنْهُ أَنَّ القراءة لا تجب في شي مِنَ الصَّلَاةِ. وَهُوَ أَشَذُّ الرِّوَايَاتِ عَنْهُ. وَحُكِيَ عَنْ مَالِكٍ أَيْضًا أَنَّهَا تَجِبُ فِي نِصْفِ الصَّلَاةِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْأَوْزَاعِيُّ. وَعَنِ الْأَوْزَاعِيِّ أَيْضًا وَأَيُّوبَ أَنَّهَا تَجِبُ عَلَى الْإِمَامِ وَالْفَذِّ وَالْمَأْمُومِ عَلَى كُلِّ حَالٍ. وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ. وقد مضى في (الفاتحة مستوفى. السادسة- قوله تعالى:) كانَ مَشْهُوداً رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ:" وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً" قال:" تشهده
Diğer namazlar değil de özellikle [sabah namazı bu şekilde isimlendirilmiştir]; çünkü onun en büyük rüknü Kur'an'dır (kıraattir). Zira meşhur ve kitaplarda yazılı olduğu üzere, onda kıraat uzun tutulur ve cehrî (açıktan) yapılır. Bu [açıklama] ez-Zeccâc'dan da [nakledilmiştir]. Derim ki: Medine ehlinin uygulaması, sabah namazında arkasındakilere zarar vermeyecek ölçüde kıraati uzatmanın -bunda tıvâl-i mufassal (uzun sûreler) okunur; uzunlukta bunu öğle ve cuma namazı takip eder-, akşam namazında kıraati kısa tutmanın, ikindi ve yatsıda ise orta uzunlukta tutmanın müstehap olduğu şeklinde yerleşmiştir. İkindi namazında da akşam gibi hafifletileceği (kısa tutulacağı) söylenmiştir. Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde, kısalığı yerleşmiş namazlarda uzun okunduğuna veya uzunluğu yerleşmiş olanlarda kısa okunduğuna dair rivayet edilenlere gelince -Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sabah namazında Muavvizeteyn sûrelerini okuması (en-Nesâî'nin rivayet ettiği gibi) ve akşam namazında A'râf, Mürselât ve Tûr sûrelerini okuması gibi- amel ile terk edilmiştir. Ayrıca [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in], kavmine yatsı namazını kıldırırken Bakara sûresine başlayan Muâz'a namazı uzatmasından ötürü itiraz etmesi sebebiyle de [terk edilmiştir]. Bunu Sahîh tahric etmiştir. İmamların [namazı] hafif tutmalarını emrederek şöyle buyurmuştur: «Ey insanlar! Şüphesiz içinizde nefret ettirenler var. Sizden kim insanlara imamlık yaparsa hafif kıldırsın; zira onların arasında küçük, büyük, hasta, rahatsız, zayıf ve iş güç sahibi kimseler vardır.» Ve şöyle buyurmuştur: «Biriniz tek başına kıldığı vakit ise dilediği kadar uzatsın.» Bunların hepsi sahih hadislerde yazılıdır. Beşinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } “...ve sabah Kur'an'ını...” buyruğu, kıraatsiz namaz olmayacağına delildir; zira namazı Kur'an (kıraat) diye isimlendirmiştir. İlim ehli, namazda kıraat konusunda ihtilaf etmiştir. Cumhur, imamın ve tek başına kılanın her rekâtta Ümmü'l-Kur'an'ı (Fâtiha sûresini) okumasının vacip (farz) olduğu görüşüne varmıştır. Mâlik'in meşhur kavli de budur. Ondan, Fâtiha'nın namazın çoğunda vacip olduğuna dair bir görüş de rivayet edilmiştir ki İshâk'ın görüşü de budur. Yine ondan, tek bir rekâtta vacip olduğu da rivayet edilmiştir; el-Mugîre ve Sahnûn bunu söylemiştir. Ondan, kıraatin namazın hiçbir yerinde vacip olmadığı da rivayet edilmiştir ki bu, ondan gelen rivayetlerin en şazz (kural dışı) olanıdır. Mâlik'ten, namazın yarısında vacip olduğu da nakledilmiştir; el-Evzâî bu görüşe gitmiştir. el-Evzâî ve Eyyûb'dan, imam, münferid (tek başına kılan) ve imama uyan kimse için her halükarda vacip olduğu da rivayet edilmiştir; bu da eş-Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. Bu konu Fâtiha sûresinde etraflıca geçmişti. Altıncı Mesele: Yüce Allah'ın: { كَانَ مَشْهُودًا } “...şahit olunandır.” buyruğu hakkında et-Tirmizî, Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den; { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا } “...sabah namazının Kur'an'ını da [kıl]; çünkü sabah namazının Kur'an'ı şahit olunandır.” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Ona şahitlik ederler...»
مَلَائِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلَائِكَةُ النَّهَارِ" هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَرَوَاهُ عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَرَوَى الْبُخَارِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" فَضْلُ صَلَاةِ الْجَمِيعِ عَلَى صَلَاةِ الْوَاحِدِ خَمْسٌ وَعِشْرُونَ دَرَجَةً وَتَجْتَمِعُ مَلَائِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلَائِكَةُ النَّهَارِ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ". يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ: اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ" وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً". وَلِهَذَا الْمَعْنَى أَيْضًا قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: التَّغْلِيسُ بِالصُّبْحِ أَفْضَلُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: الْأَفْضَلُ الْجَمْعُ بين التغليس والاسقار، فَإِنْ فَاتَهُ ذَلِكَ فَالْإِسْفَارُ أَوْلَى مِنَ التَّغْلِيسِ. وَهَذَا مُخَالِفٌ لِمَا كَانَ ﵇ يَفْعَلُهُ مِنَ الْمُدَاوَمَةِ عَلَى التَّغْلِيسِ، وَأَيْضًا فَإِنَّ فِيهِ تَفْوِيتُ شُهُودِ مَلَائِكَةِ اللَّيْلِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّابِعَةُ- اسْتَدَلَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِقَوْلِهِ ﷺ:" تَشْهَدُهُ مَلَائِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلَائِكَةُ النَّهَارِ" عَلَى أَنَّ صَلَاةَ الصُّبْحِ لَيْسَتْ مِنْ صَلَاةِ اللَّيْلِ وَلَا مِنْ صَلَاةِ النَّهَارِ. قُلْتُ: وَعَلَى هَذَا فَلَا تَكُونُ صَلَاةُ الْعَصْرِ أَيْضًا لَا مِنْ صَلَاةِ اللَّيْلِ وَلَا مِنْ صَلَاةِ النَّهَارِ، فَإِنَّ فِي الصَّحِيحِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ الْفَصِيحِ ﵇ فِيمَا رَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ:" يَتَعَاقَبُونَ فِيكُمْ مَلَائِكَةٌ بِاللَّيْلِ وَمَلَائِكَةٌ بِالنَّهَارِ فَيَجْتَمِعُونَ فِي صَلَاةِ الْعَصْرِ وَصَلَاةِ الْفَجْرِ" الْحَدِيثَ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ صَلَاةَ الْعَصْرِ مِنَ النَّهَارِ فَكَذَلِكَ تَكُونُ صَلَاةُ الْفَجْرِ مِنَ اللَّيْلِ وَلَيْسَ كَذَلِكَ، وَإِنَّمَا هِيَ مِنَ النَّهَارِ كَالْعَصْرِ بِدَلِيلِ الصِّيَامِ وَالْإِيمَانِ، وهذا واضح.
gece melekleri ile gündüz melekleri şahitlik eder.” Bu, hasen sahih bir hadistir. Bunu Ali b. Müshir, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre ve Ebû Saîd'den, onlar da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. el-Buhârî, Ebû Hüreyre'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Cemaatle kılınan namazın tek başına kılınan namaza üstünlüğü yirmi beş derecedir. Sabah namazında ise gece melekleri ile gündüz melekleri toplanırlar.” Ebû Hüreyre şöyle demektedir: 'İsterseniz: “Sabah Kur'an'ını [da kıl]. Çünkü sabah Kur'an'ı (namazı) şahitlidir” ayetini okuyunuz.' Bu anlamdan dolayı Mâlik ve eş-Şâfiî şöyle demiştir: Sabah namazını karanlıkta (tağlîs ile) kılmak daha faziletlidir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Faziletli olan, tağlîs ile isfârı (ortalık aydınlanmasını) birleştirmektir; şayet bunu kaçırırsa isfâr tağlîsten daha evladır. Bu görüş, aleyhisselâm'ın sürekli olarak tağlîs üzere amel etmesine muhaliftir; ayrıca bunda gece meleklerinin şahitliğini kaçırmak da vardır. Doğrusunu Allah bilir. Yedincisi: Bazı ilim adamları, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Ona gece melekleri ve gündüz melekleri şahitlik eder” buyruğundan yola çıkarak sabah namazının ne gece ne de gündüz namazlarından olmadığına delil getirmişlerdir. Derim ki: Bu mantığa göre ikindi namazının da ne gece ne de gündüz namazlarından olmaması gerekir; zira fasih Peygamber aleyhisselâm'dan gelen es-Sahîh'te Ebû Hüreyre'nin rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmaktadır: “Gece melekleri ile gündüz melekleri aranızda nöbetleşe gelirler; ikindi namazında ve sabah namazında toplanırlar...” Hadis. Bilinmektedir ki ikindi namazı gündüzdendir; aynı şekilde sabah namazı da geceden [sayılmalıdır], fakat öyle değildir; o, oruç ve yemin deliliyle tıpkı ikindi gibi gündüzdendir ve bu gayet açıktır.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٧٩]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 79]
وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً (٧٩)
{ وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً (٧٩) } “Gecenin bir kısmında da sana mahsus bir nafile olmak üzere onunla teheccüde kalk! Umulur ki Rabbin seni övülmüş bir makama (Makâm-ı Mahmûd'a) ulaştırır.”
فِيهِ سِتُّ مسائل: الاولى- قوله تعالى: (مِنَ اللَّيْلِ) " مِنَ" لِلتَّبْعِيضِ. وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ" فَتَهَجَّدْ" نَاسِقَةٌ عَلَى مُضْمَرٍ، أَيْ قُمْ فَتَهَجَّدْ. (بِهِ) أَيْ بِالْقُرْآنِ. وَالتَّهَجُّدُ مِنَ الْهُجُودِ وَهُوَ مِنَ الْأَضْدَادِ. يُقَالُ: هَجَدَ نَامَ، وَهَجَدَ سَهِرَ، عَلَى الضِّدِّ. قال الشاعر:
Bunda altı mesele vardır: Birincisi: Yüce [Allah]'ın: { مِنَ اللَّيْلِ } “Gecenin [bir kısmında]” buyruğundaki 'min' (مِنَ) teb'îz (kısmilik) içindir. { فَتَهَجَّدْ } “teheccüde kalk” sözündeki fâ harfi gizli bir fiile atfedilmiştir; yani 'kalk ve teheccüd kıl' demektir. { بِهِ } “onunla” yani Kur'an ile demektir. et-Teheccüd (التَّهَجُّد), el-hucûd (الْهُجُود) kelimesinden gelir ve zıt anlamlı kelimelerdendir (ezdâd). Zıt anlamlı olarak hem uyudu anlamında 'hecede' (هَجَدَ نَامَ), hem de uykusuz kaldı anlamında 'hecede' (هَجَدَ سَهِرَ) denir. Şair şöyle demiştir:
ألا زارت أهل مِنًى هُجُودُ ... وَلَيْتَ خَيَالَهَا بِمِنًى يَعُودُ
Minâ ehli uykudayken o [sevgili] ziyarete geldi ... Keşke hayali Minâ'da bir daha geri gelse!
آخَرُ:
Bir diğeri:
أَلَا طَرَقَتْنَا وَالرِّفَاقُ هُجُودُ ... فَبَاتَتْ بِعَلَّاتِ النَّوَالِ تَجُودُ
Yol arkadaşları uykudayken gece vakti çıkageldi ... Gece boyunca türlü türlü ihsanlarda bulundu.
يَعْنِي نِيَامًا. وَهَجَدَ وَتَهَجَّدَ بِمَعْنًى. وَهَجَّدْتُهُ أَيْ أَنَمْتُهُ، وَهَجَّدْتُهُ أَيْ أَيْقَظْتُهُ. وَالتَّهَجُّدُ التَّيَقُّظُ بَعْدَ رَقْدَةٍ، فَصَارَ اسْمًا لِلصَّلَاةِ، لِأَنَّهُ يَنْتَبِهُ لَهَا. فَالتَّهَجُّدُ الْقِيَامُ إِلَى الصَّلَاةِ مِنَ النَّوْمِ. قَالَ مَعْنَاهُ الْأَسْوَدُ وَعَلْقَمَةُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْأَسْوَدِ وَغَيْرُهُمْ. وَرَوَى إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ الْقَاضِي مِنْ حَدِيثِ الْحَجَّاجِ بْنِ عُمَرَ صَاحِبِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: أَيَحْسِبُ أَحَدُكُمْ إِذَا قَامَ مِنَ اللَّيْلِ كُلِّهِ أَنَّهُ قَدْ تَهَجَّدَ! إِنَّمَا التَّهَجُّدُ الصَّلَاةُ بَعْدَ رَقْدَةٍ ثُمَّ الصَّلَاةُ بَعْدَ رَقْدَةٍ ثُمَّ الصَّلَاةُ بَعْدَ رَقْدَةٍ. كَذَلِكَ كَانَتْ صَلَاةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقِيلَ: الْهُجُودُ النَّوْمُ. يُقَالُ: تَهَجَّدَ الرَّجُلُ إِذَا سَهِرَ، وَأَلْقَى الْهُجُودَ وَهُوَ النَّوْمُ. وَيُسَمَّى مَنْ قَامَ إِلَى الصَّلَاةِ مُتَهَجِّدًا، لِأَنَّ الْمُتَهَجِّدَ هُوَ الَّذِي يُلْقِي الْهُجُودَ الَّذِي هُوَ النَّوْمُ عَنْ نَفْسِهِ. وَهَذَا الْفِعْلُ جَارٍ مَجْرَى تَحَوَّبَ وَتَحَرَّجَ وَتَأَثَّمَ وَتَحَنَّثَ وَتَقَذَّرَ وَتَنَجَّسَ، إِذَا أَلْقَى ذَلِكَ عَنْ نَفْسِهِ. وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ " مَعْنَاهُ تَنْدَمُونَ، أَيْ تَطْرَحُونَ الْفُكَاهَةَ عَنْ أَنْفُسِكُمْ، وَهِيَ انْبِسَاطُ النُّفُوسِ وَسُرُورُهَا. يُقَالُ: رَجُلٌ فَكِهٌ إِذَا كَانَ كَثِيرَ السُّرُورِ وَالضَّحِكِ. وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: وَوَقْتًا مِنَ اللَّيْلِ اسْهَرْ بِهِ فِي صَلَاةٍ وَقِرَاءَةٍ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (نافِلَةً لَكَ) أَيْ كَرَامَةً لَكَ، قَالَهُ مُقَاتِلٌ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَخْصِيصِ النَّبِيِّ ﷺ بِالذِّكْرِ دُونَ أُمَّتِهِ، فَقِيلَ: كَانَتْ صَلَاةُ اللَّيْلِ فَرِيضَةٌ عَلَيْهِ لِقَوْلِهِ:" نافِلَةً لَكَ" أَيْ فَرِيضَةً زَائِدَةً عَلَى الْفَرِيضَةِ الْمُوَظَّفَةِ عَلَى الْأُمَّةِ. قُلْتُ: وَفِي هَذَا التَّأْوِيلِ بُعْدٌ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- تَسْمِيَةُ الْفَرْضِ بِالنَّفْلِ، وَذَلِكَ مَجَازٌ لَا حَقِيقَةٌ. الثَّانِي- قَوْلُهُ ﷺ:" خَمْسُ صَلَوَاتٍ فَرَضَهُنَّ اللَّهُ عَلَى الْعِبَادِ"، وقوله تعالى: هن خمس وهن خمسون" ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ" وَهَذَا نَصٌّ، فَكَيْفَ يُقَالُ: افترض عليه صلاة زائدة على خمس، هَذَا مَا لَا يَصِحُّ، وَإِنْ كَانَ قَدْ روى عنه ﵇:"
Yani uykudadırlar. Hecede (هَجَدَ) ve teheccede (تَهَجَّدَ) aynı anlamdadır. Heccedtühû (هَجَّدْتُهُ); onu uyuttum, [aynı zamanda] heccedtühû; onu uyandırdım demektir. Teheccüd, bir miktar uyuduktan sonra uyanmaktır. Kendisi için uyanıldığından dolayı [gece] namazının ismi olmuştur. Dolayısıyla teheccüd, uykudan kalkıp namaza durmaktır. Bu anlamı el-Esved, Alkame, Abdurrahman b. el-Esved ve başkaları söylemiştir. Kādî İsmâil b. İshâk, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Haccâc b. Amr'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Sizden biri bütün geceyi ibadetle geçirdiğinde teheccüd kıldığını mı sanıyor! Teheccüd ancak bir miktar uykunun ardından kılınan namaz, sonra yine uykunun ardından kılınan namaz, sonra yine uykunun ardından kılınan namazdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in namazı işte böyleydi.» Şöyle de denilmiştir: Hücûd (الْهُجُودُ), uyku demektir. Kişi uykusuz kalıp hücûdu yani uykuyu üzerinden attığı zaman تَهَجَّدَ الرَّجُلُ (adam teheccüde kalktı) denilir. Namaza kalkan kimseye de 'müteheccid' denir; zira müteheccid, hücûdu yani uykuyu kendisinden uzaklaştıran kimsedir. Bu fiil; kişi günahı, darlığı, günahkârlığı, günah işlemeyi, pisliği ve necaseti üzerinden attığında kullanılan tehavvebe (تَحَوَّبَ), teharrece (تَحَرَّجَ), teess̱eme (تَأَثَّمَ), tehanneş̱e (تَحَنَّثَ), tekazzere (تَقَذَّرَ) ve teneccese (تَنَجَّسَ) fiilleri gibidir. Bunun bir benzeri de Yüce Allah'ın: { فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ } “Şaşırıp kalırsınız” buyruğudur; anlamı: 'Pişmanlık duyarsınız', yani gönüllerin ferahlığı ve sevinci demek olan fükâheyi (neşeyi) üzerinizden atarsınız. Çok sevinçli ve güleç kimseye رَجُلٌ فَكِهٌ (neşeli adam) denir. Ayetteki anlam ise: Geceleyin bir vakitte namaz ve kıraatle uyanık kal, demektir. İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { نَافِلَةً لَكَ } “Sana mahsus bir nafile olarak” buyruğu, sana bir ikram olarak, demektir; bunu Mukātil söylemiştir. Âlimler, ümmeti anılmaksızın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in tahsis edilerek zikredilmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre { نَافِلَةً لَكَ } “Sana mahsus bir nafile olarak” buyruğundan ötürü gece namazı ona farzdı; yani ümmete yüklenen farza ilave bir farzdı. Ben derim ki: Bu tevil iki yönden [hakikatten] uzaktır: Birincisi, farzın 'nafile' olarak isimlendirilmesidir ki bu hakikat değil mecazdır. İkincisi, [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Allah'ın kullarına farz kıldığı beş vakit namazdır» buyruğu ile Yüce Allah'ın: «Onlar [amelde] beş, [sevapta] ellidir. { مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ } “Benim katımda söz değiştirilmez”» buyruğudur. Bu açık bir nassdır; hâl böyleyken ona beş vakitten fazla namaz farz kılındığı nasıl söylenebilir? Bu sahih olmayan bir sözdür. Her ne kadar ondan aleyhisselâm şöyle rivayet edilmiş olsa da:
" ثَلَاثٌ عَلَيَّ فَرِيضَةً وَلِأُمَّتِي تَطَوُّعٌ قِيَامُ اللَّيْلِ وَالْوِتْرُ وَالسِّوَاكُ". وَقِيلَ: كَانَتْ صَلَاةُ اللَّيْلِ تَطَوُّعًا مِنْهُ وَكَانَتْ فِي الِابْتِدَاءِ وَاجِبَةً عَلَى الْكُلِّ، ثُمَّ نُسِخَ الْوُجُوبُ فَصَارَ قِيَامُ اللَّيْلِ تَطَوُّعًا بَعْدَ فَرِيضَةٍ، كَمَا قَالَتْ عَائِشَةُ، عَلَى مَا يَأْتِي مُبَيَّنًا فِي سُورَةِ" الْمُزَّمِّلِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْأَمْرُ بِالتَّنَفُّلِ عَلَى جِهَةِ النَّدْبِ وَيَكُونُ الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ، لِأَنَّهُ مَغْفُورٌ لَهُ. فَهُوَ إِذَا تَطَوَّعَ بِمَا لَيْسَ بِوَاجِبٍ عَلَيْهِ كَانَ ذَلِكَ زِيَادَةٌ فِي الدَّرَجَاتِ. وَغَيْرُهُ مِنَ الْأُمَّةِ تَطَوُّعُهُمْ كَفَّارَاتٌ وَتَدَارُكٌ لِخَلَلٍ يَقَعُ فِي الْفَرْضِ، قَالَ مَعْنَاهُ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ. وَقِيلَ: عَطِيَّةٌ، لِأَنَّ الْعَبْدَ لَا يَنَالُ مِنَ السَّعَادَةِ عَطَاءٌ أَفْضَلَ مِنَ التَّوْفِيقِ فِي الْعِبَادَةِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً) اخْتُلِفَ فِي الْمَقَامِ الْمَحْمُودِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- وَهُوَ أَصَحُّهَا- الشَّفَاعَةُ لِلنَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، قَالَهُ حُذَيْفَةُ بْنُ الْيَمَانِ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: إِنَّ النَّاسَ يَصِيرُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ جُثًا كُلُّ أُمَّةٍ تَتْبَعُ نَبِيَّهَا تَقُولُ: يَا فُلَانُ اشْفَعْ، حَتَّى تَنْتَهِيَ الشَّفَاعَةُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَذَلِكَ يَوْمُ يَبْعَثُهُ اللَّهُ الْمَقَامَ الْمَحْمُودَ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ ﷺ قَالَ:" إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ مَاجَ النَّاسُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ لَهُ اشْفَعْ لِذُرِّيَّتِكَ فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِإِبْرَاهِيمَ ﵇ فَإِنَّهُ خَلِيلُ اللَّهِ فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيمَ فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِمُوسَى فَإِنَّهُ كَلِيمُ اللَّهِ فَيُؤْتَى مُوسَى فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِعِيسَى ﵇ فَإِنَّهُ رُوحُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ فَيُؤْتَى عِيسَى فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ فَأُوتَى فَأَقُولُ أَنَا لَهَا" وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه فِي قَوْلِهِ:" عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً" سُئِلَ عَنْهَا قَالَ:" هِيَ الشَّفَاعَةُ" قَالَ: هذا حديث حسن صحيح.
«Üç şey bana farz, ümmetime ise nafiledir: Gece namazı (kıyâmü'l-leyl), vitir ve misvak.» Şöyle de denilmiştir: Gece namazı onun için nafile idi; başlangıçta ise herkese farzdı. Sonra bu farziyet neshedildi ve Âişe'nin de belirttiği üzere gece namazı, farz kılındıktan sonra nafile haline geldi; bu husus, inşallah Müzzemmil Sûresi'nde açıklanacağı üzeredir. Buna göre nafile kılma emri mendupluk kabilinden olur ve hitap da [geçmiş ve gelecek günahları] bağışlanmış olduğu için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir. O, üzerine farz olmayan bir ibadeti nafile olarak yaptığında bu, [onun için] derecelerin artması [vesilesi] olur. Ümmetten onun dışındakilerin nafileleri ise [günahlara] kefaret ve farzlarda meydana gelen eksiklikleri telafi etmektir. Mücâhid ve başkaları bu anlamda söz söylemişlerdir. Bir görüşe göre de 'bağış/lütuf' demektir; zira bir kul, saadetten ibadete muvaffak kılınmaktan daha üstün bir bağışa nail olamaz. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın { عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا } “Rabbinin seni Makâm-ı Mahmûd'a ulaştırması umulur” buyruğudur. Makâm-ı Mahmûd hakkında dört farklı görüş ileri sürülmüştür: Birincisi -ki en sahih olanıdır-: Kıyamet gününde insanlara şefaat etmektir. Bunu Huzeyfe b. el-Yemân söylemiştir. Sahîh-i Buhârî'de İbn Ömer'den [şöyle dediği] rivayet edilmiştir: «Kıyamet gününde insanlar diz üstü çökmüş cemaatler hâline gelirler. Her ümmet kendi peygamberinin peşine düşerek: 'Ey falan! Şefaat et!' der. Nihayet şefaat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşır. İşte o gün, Allah'ın onu Makâm-ı Mahmûd'a ulaştıracağı gündür.» Sahîh-i Müslim'de Enes'ten rivayet edildiğine göre, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bize şöyle buyurdu: «Kıyamet günü olduğunda insanlar birbirine karışıp dalgalanırlar. Âdem'e gelip ona: 'Zürriyetine şefaat et!' derler. O da: 'Ben bu makamın ehli değilim; fakat siz İbrâhim'e aleyhisselâm gidin, zira o Halîlullah'tır' der. İbrâhim'e gelirler, o da: 'Ben bu makamın ehli değilim; fakat siz Mûsâ'ya gidin, zira o Kelîmullah'tır' der. Mûsâ'ya gelinir, o da: 'Ben bu makamın ehli değilim; fakat siz Îsâ'ya aleyhisselâm gidin, zira o Rûhullah ve O'nun kelimesidir' der. Îsâ'ya gelinir, o da: 'Ben bu makamın ehli değilim; fakat siz Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem gidin' der. Bunun üzerine bana gelinir ve ben: 'Ben bu makamın ehliyim' derim.» [Ravi] hadisin devamını zikretti. et-Tirmizî'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, { عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا } buyruğu hakkında kendisine sorulduğunda: «O, şefaattir» buyurmuştur. [et-Tirmizî]: "Bu hadis hasen sahihtir" demiştir.
إِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْمَقَامَ الْمَحْمُودَ هُوَ أَمْرُ الشَّفَاعَةِ الَّذِي يَتَدَافَعُهُ الْأَنْبِيَاءُ ﵈، حَتَّى يَنْتَهِيَ الْأَمْرُ إِلَى نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ فَيَشْفَعُ هَذِهِ الشَّفَاعَةَ لِأَهْلِ الْمَوْقِفِ ليعجل حسابهم ويراحوا من هول موقفهم، وهو الْخَاصَّةُ بِهِ ﷺ، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ قَالَ:" أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ وَلَا فَخْرَ". قَالَ النَّقَّاشُ: لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثَلَاثُ شَفَاعَاتٍ: الْعَامَّةُ، وَشَفَاعَةٌ فِي السب إِلَى الْجَنَّةِ، وَشَفَاعَةٌ فِي أَهْلِ الْكَبَائِرِ. ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالْمَشْهُورُ أَنَّهُمَا شَفَاعَتَانِ فَقَطْ: الْعَامَّةُ، وَشَفَاعَةٌ فِي إِخْرَاجِ الْمُذْنِبِينَ مِنَ النَّارِ. وَهَذِهِ الشَّفَاعَةُ الثَّانِيَةُ لَا يَتَدَافَعُهَا الْأَنْبِيَاءُ بَلْ يَشْفَعُونَ وَيَشْفَعُ الْعُلَمَاءُ. وَقَالَ الْقَاضِي أَبُو الْفَضْلِ عِيَاضٌ: شَفَاعَاتُ نَبِيِّنَا ﷺ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خَمْسُ شَفَاعَاتٍ: الْعَامَّةُ. وَالثَّانِيَةُ فِي إِدْخَالِ قَوْمٍ الْجَنَّةَ دُونَ حِسَابٍ. الثَّالِثَةُ فِي قَوْمٍ مِنْ مُوَحِّدِي أُمَّتِهِ اسْتَوْجَبُوا النَّارَ بِذُنُوبِهِمْ فَيَشْفَعُ فِيهَا نَبِيُّنَا ﷺ، وَمَنْ شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَشْفَعَ وَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ. وَهَذِهِ الشَّفَاعَةُ هِيَ الَّتِي أَنْكَرَتْهَا الْمُبْتَدِعَةُ: الْخَوَارِجُ وَالْمُعْتَزِلَةُ، فَمَنَعَتْهَا عَلَى أُصُولِهِمُ الْفَاسِدَةِ، وَهِيَ الِاسْتِحْقَاقُ الْعَقْلِيُّ الْمَبْنِيُّ عَلَى التَّحْسِينِ وَالتَّقْبِيحِ. الرَّابِعَةُ فِيمَنْ دَخَلَ النَّارَ مِنَ الْمُذْنِبِينَ فَيَخْرُجُونَ بِشَفَاعَةِ نَبِيِّنَا ﷺ وَغَيْرِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمَلَائِكَةِ وَإِخْوَانِهِمُ الْمُؤْمِنِينَ. الْخَامِسَةُ فِي زِيَادَةِ الدَّرَجَاتِ فِي الْجَنَّةِ لِأَهْلِهَا وَتَرْفِيعِهَا، وَهَذِهِ لَا تُنْكِرُهَا الْمُعْتَزِلَةُ وَلَا تنكر شفاعة الحشر الأول. قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: وَعُرِفَ بِالنَّقْلِ الْمُسْتَفِيضِ سُؤَالُ السَّلَفِ الصَّالِحِ لِشَفَاعَةِ النَّبِيِّ ﷺ وَرَغْبَتُهُمْ فِيهَا، وَعَلَى هَذَا لَا يُلْتَفَتُ لِقَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ يُكْرَهُ أَنْ تَسْأَلَ اللَّهَ أَنْ يَرْزُقَكَ شَفَاعَةَ النَّبِيِّ ﷺ، لِأَنَّهَا لَا تَكُونُ إِلَّا لِلْمُذْنِبِينَ، فَإِنَّهَا قَدْ تَكُونُ كَمَا قَدَّمْنَا لِتَخْفِيفِ الْحِسَابِ وَزِيَادَةِ الدَّرَجَاتِ. ثُمَّ كُلُّ عَاقِلٍ مُعْتَرِفٌ بِالتَّقْصِيرِ مُحْتَاجٌ إِلَى الْعَفْوِ غَيْرُ مُعْتَدٍّ بِعَمَلِهِ مُشْفِقٌ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ، وَيَلْزَمُ هَذَا الْقَائِلَ أَلَّا يَدْعُوَ بِالْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ، لِأَنَّهَا لِأَصْحَابِ الذُّنُوبِ أَيْضًا، وَهَذَا كُلُّهُ خِلَافُ مَا عُرِفَ مِنْ دُعَاءِ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ. رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" مَنْ قَالَ حِينَ يَسْمَعُ النِّدَاءَ اللَّهُمَّ رَبِّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ والصلاة القائمة آت محمدا- ﷺ الْوَسِيلَةَ وَالْفَضِيلَةَ وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِي وَعَدْتَهُ، حَلَّتْ لَهُ شَفَاعَتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ".
Makâm-ı Mahmûd'un, peygamberlerin aleyhimüsselâm birbirlerine havale ettikleri ve nihayet işin Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştığı şefaat meselesi olduğu sabit olunca; o da mahşer ehlinin hesabı çabuk görülsün ve duruş yerinin dehşetinden rahatlasınlar diye bu şefaati yapar; bu sadece ona sallallâhu aleyhi ve sellem mahsustur ve bu sebeple: “Ben Âdemoğlunun efendisiyim, övünmek yok” buyurmuştur. en-Nakkâş şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üç şefaati vardır: Umumi şefaat, cennete ilk girenler hakkındaki şefaat ve büyük günah sahipleri hakkındaki şefaat. İbn Atıyye: Meşhur olan, bunların sadece iki şefaat olduğudur: Umumi şefaat ve günahkarların cehennemden çıkarılmasına dair şefaat. Bu ikinci şefaatte peygamberler birbirlerine havale etmezler; bilakis onlar da şefaat eder, âlimler de şefaat eder. Kâdı Ebu'l-Fazl İyâz ise şöyle demiştir: Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıyamet günündeki şefaatleri beş tanedir: Birincisi umumi şefaat. İkincisi bir topluluğun hesapsız cennete girdirilmesi hakkındaki şefaat. Üçüncüsü, ümmetinin muvahhidlerinden günahları sebebiyle ateşi hak etmiş bir topluluk hakkındaki şefaattir; bunda Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ve Allah'ın şefaat etmesini dilediği kimseler şefaat eder ve onlar cennete girerler. İşte bidatçilerin -Hâricîler ve Mu'tezile- inkar ettiği şefaat budur; hüsün ve kubuh (aklen iyi ve kötü) esasına dayanan bozuk usullerine göre buna engel olmuşlardır. Dördüncüsü, günahkarlardan ateşe girmiş olanlar hakkındadır; bunlar Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in, diğer peygamberlerin, meleklerin ve mümin kardeşlerinin şefaatiyle oradan çıkarlar. Beşincisi, cennet ehlinin cennetteki derecelerinin artırılması ve yükseltilmesi hakkındadır; bunu ne Mu'tezile inkar eder ne de ilk haşir şefaatini inkar eder. Kâdı İyâz şöyle demiştir: Selef-i Sâlihîn'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şefaatini istemeleri ve buna rağbet etmeleri müstefîz (çok yaygın) nakil ile bilinmiştir. Buna göre: 'Allah'tan sana Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şefaatini nasip etmesini istemek mekruhtur; zira şefaat ancak günahkarlar içindir' diyen kimsenin sözüne itibar edilmez; çünkü daha önce belirttiğimiz gibi şefaat hesabın hafifletilmesi ve derecelerin artırılması için de olabilir. Sonra her akıl sahibi kusurunu itiraf eder, affa muhtaçtır, ameline güvenmez ve helak olanlardan olmaktan korkar. Bu sözü söyleyen kimseye göre bağışlanma ve rahmet için de dua etmemesi gerekir; zira bunlar da günah sahipleri içindir. Bütün bunlar ise selef ve haleften bilinen dualara aykırıdır. el-Buhârî, Câbir b. Abdillâh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Kim ezanı işittiğinde: 'Ey bu eksiksiz davetin ve kılınacak namazın Rabbi olan Allahım! Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem vesileyi ve fazileti ver; onu vaat ettiğin Makâm-ı Mahmûd'a ulaştır' derse, kıyamet gününde ona şefaatim helal olur.”
الْقَوْلُ الثَّانِي- أَنَّ الْمَقَامَ الْمَحْمُودَ إِعْطَاؤُهُ لِوَاءَ الْحَمْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. قُلْتُ: وَهَذَا الْقَوْلُ لَا تَنَافُرَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْأَوَّلِ، فَإِنَّهُ يَكُونُ بِيَدِهِ لِوَاءُ الْحَمْدِ وَيَشْفَعُ. رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا فَخْرَ وَبِيَدِي لِوَاءُ الْحَمْدِ وَلَا فَخْرَ وَمَا مِنْ نَبِيٍّ آدَمُ فَمَنْ سِوَاهُ إِلَّا تَحْتَ لِوَائِي" الْحَدِيثَ. الْقَوْلُ الثَّالِثُ- مَا حَكَاهُ الطَّبَرِيُّ عَنْ فِرْقَةٍ، مِنْهَا مُجَاهِدٌ، أَنَّهَا قَالَتْ: الْمَقَامُ الْمَحْمُودُ هُوَ أَنْ يُجْلِسَ الله تعالى محمد ﷺ مَعَهُ عَلَى كُرْسِيِّهِ، وَرَوَتْ فِي ذَلِكَ حَدِيثًا. وَعَضَّدَ الطَّبَرِيُّ جَوَازَ ذَلِكَ بِشَطَطٍ مِنَ الْقَوْلِ، وَهُوَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا عَلَى تَلَطُّفٍ فِي الْمَعْنَى، وَفِيهِ بُعْدٌ. وَلَا يُنْكَرُ مَعَ ذَلِكَ أَنْ يُرْوَى، وَالْعِلْمُ يَتَأَوَّلُهُ. وَذَكَرَ النَّقَّاشُ عَنْ أَبِي دَاوُدَ السِّجِسْتَانِيِّ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَنْكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ فَهُوَ عِنْدَنَا مُتَّهَمٌ، مَا زَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ يَتَحَدَّثُونَ بِهَذَا، مَنْ أَنْكَرَ جَوَازَهُ عَلَى تَأْوِيلِهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ وَمُجَاهِدٌ: وَإِنْ كَانَ أَحَدُ الْأَئِمَّةِ يَتَأَوَّلُ الْقُرْآنَ فَإِنَّ لَهُ قَوْلَيْنِ مَهْجُورَيْنِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَحَدُهُمَا هَذَا وَالثَّانِي فِي تَأْوِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ. إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ " قال: تنتظر الثواب، ليس من النظر. قلت. ذكر هذا في باب ابْنُ شِهَابٍ فِي حَدِيثِ التَّنْزِيلِ. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: يُجْلِسُهُ عَلَى الْعَرْشِ. وَهَذَا تَأْوِيلٌ غَيْرُ مُسْتَحِيلٍ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَانَ قَبْلَ خَلْقِهِ الْأَشْيَاءَ كُلَّهَا وَالْعَرْشَ قَائِمًا بِذَاتِهِ، ثُمَّ خَلَقَ الْأَشْيَاءَ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَيْهَا، بَلْ إِظْهَارًا لِقُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ، وَلِيُعْرَفَ وُجُودُهُ وَتَوْحِيدُهُ وَكَمَالُ قُدْرَتِهِ وَعِلْمُهُ بِكُلِّ أَفْعَالِهِ الْمُحْكَمَةِ، وَخَلَقَ لِنَفْسِهِ عَرْشًا اسْتَوَى عَلَيْهِ كَمَا شَاءَ مِنْ غَيْرِ أَنْ صَارَ لَهُ مُمَاسًّا، أَوْ كَانَ الْعَرْشُ لَهُ مَكَانًا. قِيلَ: هُوَ الْآنَ عَلَى الصِّفَةِ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا مِنْ قَبْلِ أَنْ يَخْلُقَ الْمَكَانَ وَالزَّمَانَ، فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ سَوَاءٌ فِي الْجَوَازِ أَقَعَدَ مُحَمَّدٌ عَلَى الْعَرْشِ أَوْ عَلَى الْأَرْضِ، لِأَنَّ اسْتِوَاءَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْعَرْشِ لَيْسَ بِمَعْنَى الِانْتِقَالِ وَالزَّوَالِ وَتَحْوِيلِ الْأَحْوَالِ مِنَ الْقِيَامِ وَالْقُعُودِ وَالْحَالِ الَّتِي تَشْغَلُ الْعَرْشَ، بَلْ هُوَ
İkinci görüş: Makâm-ı Mahmûd'un, kıyamet gününde ona Hamd Sancağı'nın verilmesi olduğudur. Derim ki: Bu görüş ile birinci görüş arasında bir çelişki yoktur; zira Hamd Sancağı onun elinde olur ve şefaat eder. et-Tirmizî'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kıyamet gününde Âdemoğlunun efendisi benim, övünmek yok. Hamd Sancağı elimdedir, övünmek yok. Âdem de dahil olmak üzere hiçbir peygamber yoktur ki benim sancağımın altında olmasın...” Hadis. Üçüncü görüş: et-Taberî'nin, aralarında Mücâhid'in de bulunduğu bir fırkadan naklettiği görüştür; onlar şöyle demiştir: Makâm-ı Mahmûd, Allah Teâlâ'nın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i Kendisiyle birlikte Kürsî'sine oturtmasıdır; bu konuda bir hadis de rivayet etmişlerdir. et-Taberî, aşırı bazı sözlerle bunun caiz olduğunu desteklemiştir; oysa bu ancak manada çok ince bir yoruma gidilerek açıklanabilir ve bunda bir uzaklık vardır. Bununla birlikte rivayet edilmiş olması ve ilmin bunu tevil etmesi yadırganamaz. en-Nakkâş'ın Ebû Dâvûd es-Sicistânî'den zikrettiğine göre o şöyle demiştir: 'Bu hadisi inkar eden kimse bizim nezdimizde töhmet altındadır; ilim ehli, teviline binaen bunun cevazını inkar eden kimselere karşı bunu anlatıp durmuştur.' Ebû Ömer ve Mücâhid şöyle demiştir: Mücâhid Kur'an'ı tevil eden imamlardan biri olsa da, ilim ehli nezdinde terkedilmiş iki görüşü vardır: Biri bu, ikincisi ise Yüce [Allah]'ın: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ. إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler parıl parıldır. Rablerine bakarlar” buyruğunun tevilinde: 'Sevabı beklerler, görmekten değildir' demesidir. Derim ki: Bunu İbn Şihâb nüzûl hadisi babında zikretmiştir. Bu ayet hakkında Mücâhid'den: 'Onu Arş'ın üzerine oturtur' dediği de rivayet edilmiştir. Bu imkansız olmayan bir tevildir; çünkü Allah Teâlâ bütün eşyayı ve Arş'ı yaratmadan önce zâtıyla kâimdi; sonra eşyayı onlara hiçbir ihtiyacı olmaksızın, bilakis kudret ve hikmetini izhar etmek, varlığının, birliğinin, kudretinin ve bütün muhkem fiillerine dair ilminin kemalinin bilinmesi için yarattı. Kendisi için bir Arş yarattı ve ona temas etmeksizin veya Arş Kendisine bir mekan olmaksızın dilediği gibi onun üzerine istivâ etti. Denilmiştir ki: O, mekânı ve zamanı yaratmadan önce hangi sıfatta idiyse şimdi de o sıfattadır. Bu söze göre Muhammed'in Arş'ın üzerine veya yerin üzerine oturtulması cevaz bakımından eşittir; zira Allah Teâlâ'nın Arş'a istivâsı; intikal, zeval ve kıyam, kuûd gibi hallerin değişmesi ve Arş'ı kaplayan bir hal anlamında değildir; bilakis O,
مُسْتَوٍ عَلَى عرشه
[O,] Arşı üzerine istivâ etmiştir
كَمَا أَخْبَرَ عَنْ نَفْسِهِ بِلَا كَيْفٍ. وَلَيْسَ إِقْعَادُهُ مُحَمَّدًا عَلَى الْعَرْشِ مُوجِبًا لَهُ صِفَةَ الرُّبُوبِيَّةِ أَوْ مُخْرِجًا لَهُ عَنْ صِفَةِ الْعُبُودِيَّةِ، بَلْ هُوَ رَفْعٌ لِمَحَلِّهِ وَتَشْرِيفٌ لَهُ عَلَى خَلْقِهِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ فِي الْإِخْبَارِ:" مَعَهُ" فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ:" إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ "، وَ" رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ "." وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ " وَنَحْوِ ذَلِكَ. كُلُّ ذَلِكَ عَائِدٌ إِلَى الرُّتْبَةِ وَالْمَنْزِلَةِ وَالْحُظْوَةِ وَالدَّرَجَةِ الرَّفِيعَةِ، لَا إِلَى الْمَكَانِ. الرَّابِعُ- إِخْرَاجُهُ مِنَ النَّارِ بِشَفَاعَتِهِ مَنْ يَخْرُجُ، قَالَهُ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ. ذَكَرَهُ مُسْلِمٌ. وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي (كِتَابِ التَّذْكِرَةِ) وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ. السَّادِسَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي كَوْنِ الْقِيَامِ بِاللَّيْلِ سَبَبًا لِلْمَقَامِ الْمَحْمُودِ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْبَارِئَ تَعَالَى يَجْعَلُ مَا شَاءَ مِنْ فِعْلِهِ سَبَبًا لِفَضْلِهِ مِنْ غَيْرِ مَعْرِفَةٍ بِوَجْهِ الْحِكْمَةِ فِيهِ، أَوْ بِمَعْرِفَةِ وَجْهِ الْحِكْمَةِ. الثَّانِي: أَنَّ قِيَامَ اللَّيْلِ فِيهِ الْخَلْوَةُ مَعَ الْبَارِئِ وَالْمُنَاجَاةُ دُونَ النَّاسِ، فَأُعْطِيَ الْخَلْوَةَ بِهِ وَمُنَاجَاتَهُ فِي قِيَامِهِ وَهُوَ الْمَقَامُ الْمَحْمُودُ. وَيَتَفَاضَلُ فِيهِ الْخَلْقُ بِحَسَبِ دَرَجَاتِهِمْ، فَأَجَلُّهُمْ فِيهِ دَرَجَةً مُحَمَّدٌ ﷺ، فَإِنَّهُ يُعْطَى مَا لَا يُعْطَى أَحَدٌ وَيَشْفَعُ ما لا يشفع أحد. و" عَسى " من الله ﷿ واجبة. و" مَقاماً" نُصِبَ عَلَى الظَّرْفِ. أَيْ فِي مَقَامٍ أَوْ إِلَى مَقَامٍ. وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" الْمَقَامُ الْمَحْمُودُ هُوَ الْمَقَامُ الَّذِي أَشْفَعُ فِيهِ لِأُمَّتِي". فَالْمَقَامُ الْمَوْضِعُ الَّذِي يَقُومُ فِيهِ الْإِنْسَانُ لِلْأُمُورِ الْجَلِيلَةِ كَالْمَقَامَاتِ بَيْنَ يَدَيِ الْمُلُوكِ.
Kendisi hakkında haber verdiği gibi keyfiyetsizdir. Muhammed'i Arş'a oturtması, onun için bir rubûbiyyet sıfatını gerektirmez veya onu kulluk sıfatından çıkarmaz; bilakis bu, onun makamını yükseltmek ve yaratılmışlara karşı ona bir şereftir. Haberde geçen: 'Kendisiyle birlikte' (مَعَهُ) sözüne gelince; bu, O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ } “Rabbinin katında olanlar”, { رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ } “Rabbim! Katında bana cennette bir ev yap”, { وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah iyilik edenlerle beraberdir” ve benzeri buyrukları mesabesindedir. Bütün bunlar mekâna değil; mertebeye, makama, yakınlığa ve yüce dereceye racidir. Dördüncüsü: Çıkacak olan kimseleri şefaatiyle cehennemden çıkarmasıdır; bunu Câbir b. Abdillâh söylemiştir, Müslim bunu zikretmiştir. Biz de bunu et-Tezkire kitabında zikrettik; muvaffak kılan Allah'tır. Altıncısı: İlim adamları gece namazının Makâm-ı Mahmûd'a sebep olması konusunda iki görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Bârî Teâlâ, hikmet ciheti bilinsin veya bilinmesin, dilediği fiilini lütfuna bir sebep kılar. İkincisi: Gece kıyamında insanlardan uzak olarak Bârî ile baş başa kalma (halvet) ve münacat vardır; böylece kıyamındaki baş başa kalış ve münacatı sebebiyle ona [özel bir makam] verilmiştir ki o da Makâm-ı Mahmûd'dur. İnsanlar onda derecelerine göre üstünlük kazanırlar; onların bu makamdaki en yüce derecelisi ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; zira ona hiç kimseye verilmeyen şeyler verilir ve hiç kimsenin yapamayacağı şefaati yapar. Allah azze ve celle'den gelen 'asâ' (عَسى) kelimesi [kesinlik bildirip] vaciptir. 'Makâmen' (مَقاماً) kelimesi zarf olarak nasb edilmiştir; yani bir makamda veya bir makama demektir. et-Taberî'nin Ebû Hüreyre'den zikrettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Makâm-ı Mahmûd, ümmetime şefaat edeceğim makamdır.” Makam (الْمَقَامُ); kralların huzurundaki duruşlar gibi insanın büyük işler için durduğu yerdir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٨٠]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 80]
وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً (٨٠)
{ وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً (٨٠) } “Ve de ki: Rabbim! Beni dürüstlükle girdirilecek yere girdir ve dürüstlükle çıkarılacak yerden çıkar; katından bana yardımcı bir kuvvet/delil ver!”
قِيلَ: الْمَعْنَى أَمِتْنِي إِمَاتَةَ صِدْقٍ، وَابْعَثْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَبْعَثَ صِدْقٍ، لِيَتَّصِلَ بِقَوْلِهِ:" عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً". كَأَنَّهُ لَمَّا وَعَدَهُ ذلك أمره أن يدعو لينجز له
Şöyle denilmiştir: [Âyetteki] mana; "Beni dosdoğru/hayırlı bir ölümle vefat ettir ve kıyamet günü dosdoğru/hayırlı bir dirilişle dirilt" demektir; tâ ki { عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً } “Umulur ki Rabbin seni övgüye değer bir makama ulaştırır” sözüne bağlansın. Sanki [Allah], O'na bunu vaad edince, bu vaadin kendisine tahakkuk etmesi için dua etmesini emretmiş [gibidir].
الْوَعْدَ. وَقِيلَ: أَدْخِلْنِي فِي الْمَأْمُورِ وَأَخْرِجْنِي مِنَ الْمَنْهِيِّ. وَقِيلَ: عَلَّمَهُ مَا يَدْعُو بِهِ فِي صَلَاتِهِ وَغَيْرِهَا مِنْ إِخْرَاجِهِ مِنْ بَيْنِ الْمُشْرِكِينَ وَإِدْخَالِهِ مَوْضِعَ الْأَمْنِ، فَأَخْرَجَهُ مِنْ مَكَّةَ وَصَيَّرَهُ إِلَى الْمَدِينَةِ. وَهَذَا الْمَعْنَى رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ بِمَكَّةَ ثُمَّ أُمِرَ بِالْهِجْرَةِ فَنَزَلَتْ" وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً" قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هُوَ خُرُوجُهُ مِنْ مَكَّةَ وَدُخُولُهُ مَكَّةَ يَوْمَ الْفَتْحِ آمِنًا. أَبُو سَهْلٍ: حِينَ رَجَعَ مِنْ تَبُوكَ وَقَدْ قَالَ الْمُنَافِقُونَ:" لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ " يَعْنِي إِدْخَالَ عِزٍّ وَإِخْرَاجَ نَصْرٍ إِلَى مَكَّةَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَدْخِلْنِي فِي الْأَمْرِ الَّذِي أَكْرَمْتَنِي بِهِ مِنَ النُّبُوَّةِ مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مِنْهُ مُخْرَجَ صِدْقٍ إِذَا أَمَتَّنِي، قَالَ مَعْنَاهُ مُجَاهِدٌ. وَالْمُدْخَلُ وَالْمُخْرَجُ (بِضَمِّ الْمِيمِ) بِمَعْنَى الْإِدْخَالِ وَالْإِخْرَاجِ، كَقَوْلِهِ:" أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبارَكاً " أَيْ إِنْزَالًا لَا أَرَى فِيهِ مَا أَكْرَهُ. وَهِيَ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ وَنَصْرُ بْنُ عَاصِمٍ" مدخل" و" مخرج". بِفَتْحِ الْمِيمَيْنِ بِمَعْنَى الدُّخُولِ وَالْخُرُوجِ، فَالْأَوَّلُ رُبَاعِيٌّ وَهَذَا ثَلَاثِيٌّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَدْخِلْنِي الْقَبْرَ مُدْخَلَ صِدْقٍ عِنْدَ الْمَوْتِ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ عِنْدَ الْبَعْثِ. وَقِيلَ: أَدْخِلْنِي حَيْثُمَا أَدْخَلْتَنِي بِالصِّدْقِ وَأَخْرِجْنِي بِالصِّدْقِ، أَيْ لَا تَجْعَلُنِي مِمَّنْ يَدْخُلُ بِوَجْهٍ وَيَخْرُجُ بِوَجْهٍ، فَإِنَّ ذَا الْوَجْهَيْنِ لَا يَكُونُ وَجِيهًا عِنْدَكَ. وَقِيلَ: الْآيَةُ عَامَّةٌ فِي كُلِّ مَا يُتَنَاوَلُ مِنَ الْأُمُورِ وَيُحَاوَلُ مِنَ الْأَسْفَارِ وَالْأَعْمَالِ، وَيُنْتَظَرُ مِنْ تَصَرُّفِ الْمَقَادِيرِ فِي الْمَوْتِ وَالْحَيَاةِ. فَهِيَ دُعَاءٌ، وَمَعْنَاهُ: رَبِّ أَصْلِحْ لي وردي في كل الأمور وقوله: (وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً) قَالَ الشَّعْبِيُّ وَعِكْرِمَةُ: أَيْ حُجَّةً ثَابِتَةً. وَذَهَبَ الْحَسَنُ إِلَى أَنَّهُ الْعِزُّ وَالنَّصْرُ وَإِظْهَارُ دِينِهِ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ. قَالَ: فَوَعَدَهُ اللَّهُ لَيَنْزِعَنَّ مُلْكَ فارس والروم وغيرها فيجعله له.
gibidir. Şöyle de denilmiştir: 'Beni emredilen şeye girdir ve yasaklanan şeyden çıkar.' Şöyle de denilmiştir: Müşriklerin arasından çıkarılması ve güvenli bir yere girdirilmesi hususunda namazında ve diğer hallerinde yapacağı duayı ona öğretti; böylece onu Mekke'den çıkardı ve Medine'ye ulaştırdı. Bu anlamı et-Tirmizî İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; İbn Abbâs şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de idi, sonra ona hicret emredildi ve: { وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً } “Ve de ki: Rabbim! Beni dürüstlükle girdirilecek yere girdir ve dürüstlükle çıkarılacak yerden çıkar; katından bana yardımcı bir kuvvet ver!” ayeti indi. Tirmizî: 'Bu, hasen sahih bir hadistir' demiştir. ed-Dahhâk şöyle demiştir: Bu, Mekke'den çıkışı ve fetih günü güven içinde Mekke'ye girişidir. Ebû Sehl ise: Tebük'ten döndüğü zaman münafıkların: { لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ } “Daha aziz olan, daha zelil olanı oradan mutlaka çıkaracaktır” dedikleri vakittir; yani Mekke'ye bir izzet girişi ve bir zafer çıkışıdır. Şöyle de denilmiştir: Anlamı; peygamberlikten bana ikram ettiğin işe beni dürüstlükle girdir ve beni öldürdüğün zaman beni ondan dürüstlükle çıkar demektir; bunun anlamını Mücâhid söylemiştir. Müdhal (مُدْخَل) ve muhrec (مُخْرَج) kelimeleri (mîm harfinin dammesiyle) girdirmek ve çıkarmak anlamındadır; nitekim O'nun: { أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبارَكاً } “Beni bereketli bir indirişle indir” yani içinde hoşlanmayacağım bir şey görmeyeceğim bir indirişle indir buyruğunda olduğu gibidir. Genel kıraat (cumhurun kıraati) böyledir. el-Hasen, Ebü'l-Âliye ve Nasr b. Âsım ise girmek ve çıkmak anlamında olmak üzere iki mîm'in fethasıyla 'medhal' ve 'mahrec' (مدخل ve مخرج) şeklinde okumuşlardır; birincisi dört harfli fiilden (rubâî), bu ise üç harfli fiildendir (sülâsî). İbn Abbâs şöyle demiştir: Ölüm anında beni kabre dosdoğru bir girişle girdir ve diriliş anında beni dosdoğru bir çıkışla çıkar. Şöyle de denilmiştir: Beni nereye girdirirsen doğrulukla girdir ve beni doğrulukla çıkar; yani beni bir yüzle girip başka bir yüzle çıkan kimselerden kılma; çünkü iki yüzlü olan kimse Senin katında itibarlı olamaz. Ayetin, girişilen bütün işler, teşebbüs edilen yolculuklar ve ameller ile ölüm ve hayatta kaderin tasarruflarından beklenen her şey hakkında genel olduğu da söylenmiştir. Dolayısıyla bu bir duadır ve anlamı şudur: Rabbim! Bütün işlerde benim girişimi ve çıkışımı düzelt. O'nun: { وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً } “ve katından bana yardımcı bir kuvvet/delil ver” buyruğu hakkında eş-Şa'bî ve İkrime: Yani sabit ve kesin bir delil (hüccet) ver, demişlerdir. el-Hasen ise bunun izzet, zafer ve dininin bütün dinlere üstün kılınması olduğu görüşüne varmıştır. O şöyle demiştir: Allah ona Fars'ın, Rum'un ve diğerlerinin mülkünü söküp alacağını ve onu kendisine vereceğini vaat etti.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٨١]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 81]
وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً (٨١)
{ وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا } “De ki: Hak geldi, batıl yok olup gitti. Şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur.” (81)
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- رَوَى الْبُخَارِيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: دَخَلَ النَّبِيُّ ﷺ مَكَّةَ عَامَ الْفَتْحِ وَحَوْلَ الْكَعْبَةِ ثَلَاثُمِائَةٍ وَسِتُّونَ نُصُبًا، فَجَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ يَطْعَنُهَا بِمِخْصَرَةٍ فِي يَدِهِ- وَرُبَّمَا قَالَ بِعُودٍ- وَيَقُولُ:" جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً."" جاءَ الْحَقُّ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ " لَفْظُ التِّرْمِذِيِّ. وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَكَذَا فِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ" نُصُبًا". وَفِي رِوَايَةٍ صَنَمًا. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِنَّمَا كَانَتْ بِهَذَا الْعَدَدِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُعَظِّمُونَ فِي يَوْمٍ صَنَمًا وَيَخُصُّونَ أَعْظَمَهَا بِيَوْمَيْنِ. وَقَوْلُهُ:" فَجَعَلَ يَطْعَنُهَا بِعُودٍ فِي يَدِهِ" يُقَالُ إِنَّهَا كَانَتْ مُثَبَّتَةً بِالرَّصَاصِ وَأَنَّهُ كُلَّمَا طَعَنَ مِنْهَا صَنَمًا فِي وَجْهِهِ خَرَّ لِقَفَاهُ، أَوْ فِي قَفَاهُ خَرَّ لِوَجْهِهِ. وَكَانَ يَقُولُ:" جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً" حَكَاهُ أَبُو عُمَرَ وَالْقَاضِي عِيَاضٌ. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: فَمَا بَقِيَ مِنْهَا صَنَمٌ إِلَّا خَرَّ لِوَجْهِهِ، ثُمَّ أَمَرَ بِهَا فَكُسِرَتْ. الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى كَسْرِ نُصُبِ الْمُشْرِكِينَ وَجَمِيعِ الأوثان إذا غلب عليهم، ويخل بِالْمَعْنَى كَسْرُ آلَةِ الْبَاطِلِ كُلِّهِ، وَمَا لَا يَصْلُحُ إِلَّا لِمَعْصِيَةِ اللَّهِ كَالطَّنَابِيرِ وَالْعِيدَانِ وَالْمَزَامِيرِ الَّتِي لَا مَعْنَى لَهَا إِلَّا اللَّهْوُ بِهَا عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَفِي مَعْنَى الْأَصْنَامِ الصُّوَرُ الْمُتَّخَذَةُ مِنَ الْمَدَرِ وَالْخَشَبِ وَشَبَهِهَا، وَكُلُّ مَا يَتَّخِذُهُ النَّاسُ مِمَّا لَا مَنْفَعَةَ فِيهِ إِلَّا اللَّهْوُ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ. ولا يجوز بيع شي مِنْهُ إِلَّا الْأَصْنَامَ الَّتِي تَكُونُ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْحَدِيدِ وَالرَّصَاصِ، إِذَا غُيِّرَتْ عَمَّا هِيَ عَلَيْهِ وَصَارَتْ نُقَرًا أَوْ قِطَعًا فَيَجُوزُ بَيْعُهَا وَالشِّرَاءُ بِهَا. قَالَ الْمُهَلِّبُ: وَمَا كُسِرَ مِنَ آلَاتِ الْبَاطِلِ وَكَانَ فِي حَبْسِهَا بَعْدَ كَسْرِهَا مَنْفَعَةٌ فَصَاحِبُهَا أَوْلَى بِهَا مَكْسُورَةً، إِلَّا أَنْ يَرَى الْإِمَامُ حَرْقَهَا بِالنَّارِ عَلَى مَعْنَى التَّشْدِيدِ وَالْعُقُوبَةِ فِي الْمَالِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ حَرْقُ ابْنِ عُمَرَ ﵁. وَقَدْ هَمَّ النَّبِيُّ ﷺ بِتَحْرِيقِ دُورِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْ صَلَاةِ الْجَمَاعَةِ. وَهَذَا أَصْلٌ فِي الْعُقُوبَةِ فِي الْمَالِ مَعَ قَوْلِهِ ﵇ في الناقة التي لعنتها صاحبتها:
Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi: Buhârî ve Tirmizî, İbn Mes‘ûd'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem fetih yılında Mekke'ye girdiğinde Kâbe'nin etrafında üç yüz altmış dikili taş [put] vardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem elindeki bir bastonla -bazen de bir değnekle dedi- onlara vurup dürtüyor ve: «Hak geldi, bâtıl yok olup gitti. Zaten bâtıl yok olmaya mahkûmdur.» «Hak geldi; bâtıl ne [yeni bir şey] ortaya koyabilir ne de [yok olanı] geri getirebilir.» diyordu. Bu, Tirmizî'nin lafzıdır. Tirmizî: "Bu, hasen-sahih bir hadistir" demiştir. Müslim'in hadisinde de bu şekilde "nüsüb (dikili taş)" olarak geçmektedir. Bir rivayette ise "sanem (put)" şeklindedir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: [Putların] bu sayıda olması, onların her gün bir puta tazim etmeleri ve en büyüklerine de iki gün tahsis etmelerinden dolayı idi. Hadisteki: «Elindeki bir değnekle onları dürtmeye başladı» ifadesine gelince; denilir ki onlar kurşunla [yere] sabitlenmişti. O, bu putlardan birinin yüzüne doğru dürttüğünde put ensesi üstüne düşüyor, ensesine doğru dürttüğünde ise yüzüstü düşüyordu. Bir yandan da: «Hak geldi, bâtıl yok olup gitti. Zaten bâtıl yok olmaya mahkûmdur» diyordu. Bunu Ebû Ömer ve Kādî İyâz nakletmiştir. Kuşeyrî ise şöyle demiştir: "Onlardan yüzüstü devrilmedik hiçbir put kalmadı, sonra [Resûlullah] emretti ve hepsi kırıldı." İkincisi: Bu ayette, müşriklere galip gelindiğinde onların dikili taşlarının ve bütün putlarının kırılması gerektiğine delil vardır. Anlam bakımından; bütün bâtıl aletlerin ve Allah Teâlâ'yı zikretmekten alıkoyan eğlenceden başka gayesi bulunmayan, Allah'a isyandan başka bir işe yaramayan tamburlar, udlar ve kavallar gibi aletlerin kırılması da bu kapsama girer. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Çamurdan, ahşaptan ve benzeri maddelerden yapılan tasvirler ile insanların edindiği, nehyedilmiş eğlenceden başka hiçbir faydası olmayan her şey putlar hükmündedir. Bunlardan hiçbir şeyin satılması caiz değildir. Ancak altın, gümüş, demir ve kurşundan yapılan putlar bundan müstesnadır; şayet mevcut şekilleri değiştirilip külçe veya parçalar haline getirilirse, bunların satılması ve bunlarla alışveriş yapılması caiz olur. Mühelleb şöyle demiştir: Kırılan bâtıl aletlerin kırıldıktan sonra elde tutulmasında bir menfaat bulunuyorsa, kırılmış haliyle [onları tasarruf etmeye] sahibi daha layıktır; meğerki devlet başkanı, caydırıcılık ve mâlî ceza maksadıyla onları ateşte yakmayı uygun görsün. İbn Ömer radıyallâhu anh'ın [böyle bir şeyi] yakması daha önce geçmişti. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de cemaatle namaza katılmayan kimselerin evlerini yakmaya niyetlenmişti. Bu, sahibesinin lanet ettiği deve hakkında aleyhisselâm'ın şu buyruğuyla birlikte mâlî cezada bir esastır:
" دَعُوهَا فَإِنَّهَا مَلْعُونَةٌ" فَأَزَالَ مُلْكَهَا عَنْهَا تَأْدِيبًا لِصَاحِبَتِهَا، وَعُقُوبَةً لَهَا فِيمَا دَعَتْ عَلَيْهِ بِمَا دَعَتْ بِهِ. وَقَدْ أَرَاقَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ لَبَنًا شِيبَ بِمَاءٍ عَلَى صَاحِبِهِ. الثَّالِثَةُ- مَا ذَكَرْنَا مِنْ تَفْسِيرِ الْآيَةِ يُنْظَرُ إِلَى قَوْلِهِ ﷺ:" والله لينزلن عيسى بن مَرْيَمَ حَكَمًا عَادِلًا فَلَيَكْسِرَنَّ الصَّلِيبَ وَلَيَقْتُلَنَّ الْخِنْزِيرَ وَلَيَضَعَنَّ الْجِزْيَةَ وَلَتُتْرَكَنَّ الْقِلَاصُ فَلَا يُسْعَى عَلَيْهَا" الْحَدِيثَ. خَرَّجَهُ الصَّحِيحَانِ. وَمِنْ هَذَا الْبَابِ هَتْكُ النَّبِيِّ ﷺ السِّتْرِ الَّذِي فِيهِ الصُّوَرُ، وَذَلِكَ أَيْضًا دَلِيلٌ عَلَى إِفْسَادِ الصُّوَرِ وَآلَاتِ الْمَلَاهِي كَمَا ذَكَرْنَا. وَهَذَا كُلُّهُ يحظر الْمَنْعَ مِنَ اتِّخَاذِهَا وَيُوجِبُ التَّغْيِيرَ عَلَى صَاحِبِهَا. إِنَّ أَصْحَابَ هَذِهِ الصُّوَرِ يُعَذَّبُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيُقَالُ لَهُمْ: أَحْيُوا مَا خَلَقْتُمْ، وَحَسْبُكَ! وَسَيَأْتِي هَذَا الْمَعْنَى فِي" النَّمْلِ، " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ أَيِ الْإِسْلَامُ. وَقِيلَ: الْقُرْآنُ، قَالَ مُجَاهِدٌ. وَقِيلَ: الْجِهَادُ. (وَزَهَقَ الْباطِلُ) قِيلَ الشِّرْكُ. وَقِيلَ الشَّيْطَانُ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَالصَّوَابُ تَعْمِيمُ اللَّفْظِ بِالْغَايَةِ الْمُمْكِنَةِ، فَيَكُونُ التَّفْسِيرُ جَاءَ الشَّرْعُ بِجَمِيعِ مَا انْطَوَى فِيهِ." وَزَهَقَ الْباطِلُ": بَطَلَ الْبَاطِلُ. وَمِنْ هَذَا زُهُوقُ النَّفْسِ وَهُوَ بُطْلَانُهَا. يُقَالُ زَهَقَتْ نَفْسُهُ تَزْهَقُ زُهُوقًا، وَأَزْهَقْتُهَا. (إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً) أَيْ لا بقاء له والحق الذي يثبت.
“Bırakın onu, zira o lanetlenmiştir!” Böylece sahibesini terbiye etmek ve beddua ettiği şey sebebiyle ona bir ceza olmak üzere devenin mülkiyetini ondan kaldırmıştır. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh da içine su karıştırılmış sütü sahibinin aleyhine yere dökmüştür. Üçüncüsü: Ayetin tefsirinden zikrettiğimiz hususlar, sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözüne dayanır: “Allah'a yemin olsun ki Meryem oğlu Îsâ adil bir hakem olarak mutlaka inecek; haçı mutlaka kıracak, domuzu mutlaka öldürecek, cizyeyi kaldıracak ve genç dişi develer başıboş bırakılacak da kimse onların peşinden koşmayacaktır...” Hadis. Bunu Sahîhayn tahric etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerinde suretler bulunan perdeyi yırtıp atması da bu baptandır; bu da zikrettiğimiz gibi suretlerin ve çalgı aletlerinin ifsad edilmesine (hükümsüz kılınmasına) delildir. Bütün bunlar bunların edinilmesini yasaklar ve sahibine bunları değiştirmeyi vacip kılar. Kıyamet gününde bu suretleri yapanlara azap edilecek ve onlara: 'Hadi yarattıklarınıza can verin!' denilecektir; bu sana yeter! Bu anlam inşâallahu teâlâ Neml sûresinde gelecektir. Yüce [Allah]'ın: { وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ } “Ve de ki: Hak geldi” buyruğu; yani İslam geldi demektir. Kur'an olduğu da söylenmiştir; bunu Mücâhid söylemiştir. Cihad olduğu da söylenmiştir. { وَزَهَقَ الْباطِلُ } “batıl yok olup gitti” buyruğunda şirk olduğu söylenmiştir. Şeytan olduğu da söylenmiştir, bunu Mücâhid söylemiştir. Doğru olan, lafzı mümkün olan en geniş kapsamda tutmaktır; buna göre tefsir: Şeriat içerdiği her şeyle birlikte geldi şeklinde olur. 'Ve zeheka'l-bâtıl' (وَزَهَقَ الْباطِلُ): Batıl hükümsüz kaldı, boşa çıktı demektir. Ruhun çıkıp gitmesine de 'zuhûku'n-nefs' denir ki bu da onun yok olup gitmesidir. 'Zehekat nefsühû tezheku zühûkan' (زَهَقَتْ نَفْسُهُ تَزْهَقُ زُهُوقًا) ve 'ezhektühâ' (canını çıkardım) denir. { إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً } “Zaten batıl yok olmaya mahkumdur” buyruğu; yani onun kalıcılığı yoktur, kalıcı ve sabit olan ise haktır.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٨٢]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 82]
وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلاَّ خَساراً (٨٢)
{ وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلاَّ خَساراً (٨٢) } “Biz Kur'an'dan, müminler için bir şifa ve bir rahmet olan şeyleri indiriyoruz. O, zalimlerin ise sadece ziyanını artırır.”
فِيهِ سبع مسائل: الاولى- قوله تعالى: (وَنُنَزِّلُ) قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِالنُّونِ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ" وَيُنْزِلُ" بالياء خفيفة، ورواها المروزي عن حفص. و" مِنَ" لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، وَيَصِحُّ أَنْ تَكُونَ لِبَيَانِ الْجِنْسِ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَنُنَزِّلُ مَا فِيهِ شِفَاءٌ مِنَ الْقُرْآنِ. وَفِي الْخَبَرِ" مَنْ لَمْ يَسْتَشْفِ بِالْقُرْآنِ
Bunda yedi mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَنُنَزِّلُ } “Ve indiriyoruz” buyruğudur. Cumhûr [harfi] nûn ile okumuştur. Mücâhid ise hafif (şeddesiz) yâ ile “وَيُنْزِلُ” şeklinde okumuştur; bunu el-Mervezî de Hafs'tan rivayet etmiştir. [Âyetteki] “min (مِنَ)” edatı ibtidâ-i gaye (başlangıç bildirmek) içindir; beyân-ı cins (tür açıklamak) için olması da sahihtir; sanki: “Kur'an'dan, içinde şifa olan şeyleri indiriyoruz” demiştir. Rivayette [şöyle buyrulmuştur]: « مَنْ لَمْ يَسْتَشْفِ بِالْقُرْآنِ » “Kim Kur'an ile şifa aramazsa
فَلَا شَفَاهُ اللَّهُ". وَأَنْكَرَ بَعْضُ الْمُتَأَوِّلِينَ أَنْ تَكُونَ" مِنَ" لِلتَّبْعِيضِ، لِأَنَّهُ يُحْفَظُ مِنْ أَنْ يَلْزَمَهُ أَنَّ بَعْضَهُ لَا شِفَاءَ فِيهِ. ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَيْسَ يَلْزَمُهُ هَذَا، بَلْ يَصِحُّ أَنْ تَكُونَ لِلتَّبْعِيضِ بِحَسَبِ أَنَّ إِنْزَالَهُ إِنَّمَا هُوَ مُبَعَّضٌ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ شَيْئًا شفاء، ما فيه كله شفاء. الثَّانِيَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي كَوْنِهِ شِفَاءً عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ شِفَاءٌ لِلْقُلُوبِ بِزَوَالِ الْجَهْلِ عَنْهَا وَإِزَالَةِ الرَّيْبِ، وَلِكَشْفِ غِطَاءِ الْقَلْبِ مِنْ مَرَضِ الْجَهْلِ لِفَهْمِ الْمُعْجِزَاتِ وَالْأُمُورِ الدَّالَّةِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى. الثَّانِي: شِفَاءٌ مِنَ الْأَمْرَاضِ الظَّاهِرَةِ بِالرُّقَى وَالتَّعَوُّذِ وَنَحْوِهِ. وَقَدْ رَوَى الْأَئِمَّةُ- وَاللَّفْظُ لِلدَّارَقُطْنِيِّ- عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ في سَرِيَّةٍ ثَلَاثِينَ رَاكِبًا قَالَ: فَنَزَلْنَا عَلَى قَوْمٍ مِنَ الْعَرَبِ فَسَأَلْنَاهُمْ أَنْ يُضَيِّفُونَا فَأَبَوْا، قَالَ: فَلُدِغَ سَيِّدُ الْحَيِّ، فَأَتَوْنَا فَقَالُوا: فِيكُمْ أَحَدٌ يَرْقِي مِنَ الْعَقْرَبِ؟ فِي رِوَايَةِ ابْنِ قَتَّةَ: إِنَّ الْمَلِكَ يَمُوتُ. قَالَ: قُلْتُ أَنَا نَعَمْ، وَلَكِنْ لَا أَفْعَلُ حَتَّى تُعْطُونَا. فَقَالُوا: فَإِنَّا نُعْطِيكُمْ ثَلَاثِينَ شَاةً. قَالَ: فَقَرَآتُ عَلَيْهِ" الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ" سَبْعَ مَرَّاتٍ فَبَرَأَ. فِي رِوَايَةِ سُلَيْمَانَ بْنِ قَتَّةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ: فَأَفَاقَ وَبَرَأَ. فَبَعَثَ إِلَيْنَا بِالنُّزُلِ وَبَعَثَ إِلَيْنَا بِالشَّاءِ، فَأَكَلْنَا الطَّعَامَ أَنَا وَأَصْحَابِي وَأَبَوْا أَنْ يَأْكُلُوا مِنَ الْغَنَمِ، حَتَّى أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرْتُهُ الْخَبَرَ فَقَالَ:" وَمَا يُدْرِيكَ أَنَّهَا رُقْيَةٌ" قُلْتُ: يَا رَسُولَ الله، شي أُلْقِيَ فِي رُوعِي. قَالَ:" كُلُوا وَأَطْعِمُونَا مِنَ الْغَنَمِ" خَرَّجَهُ فِي كِتَابِ السُّنَنِ. وَخَرَّجَ فِي (كِتَابِ الْمَدِيحِ مِنْ حَدِيثِ السَّرِيِّ بْنِ يَحْيَى قَالَ: حَدَّثَنِي الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" يَنْفَعُ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الْبَرَصِ وَالْجُنُونِ وَالْجُذَامِ وَالْبَطْنِ وَالسُّلِّ وَالْحُمَّى وَالنَّفْسِ أَنْ تَكْتُبَ بِزَعْفَرَانٍ أَوْ بِمِشْقٍ- يَعْنِي الْمَغْرَةُ- أَعُوَّذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ وَأَسْمَائِهِ كُلِّهَا عامة من شر السامة والعامة وَمِنْ شَرِّ الْعَيْنِ اللَّامَّةِ وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ وَمِنْ أَبِي فَرْوَةَ وَمَا وَلَدَ". كَذَا قَالَ، وَلَمْ يَقُلْ مِنْ شَرِّ أَبِي قِتْرَةَ. الْعَيْنُ اللَّامَّةُ: الَّتِي تُصِيبُ بِسُوءٍ. تَقُولُ: أُعِيذُهُ مِنْ كُلِّ هَامَّةٍ لَامَّةٍ. وَأَمَّا قَوْلُهُ:
«...Allah ona şifa vermesin» [hadisinin devamıdır]. Müteevvillerden (yorumculardan) bazıları, Kur'an'ın bir kısmında şifa olmadığı manasının doğmasından sakınarak 'min' (مِنَ) edatının teb'îz (kısmîlik bildirme) için olduğunu kabul etmemiştir. İbn Atıyye ise [şöyle demiştir]: Bu [sonuç] zorunlu olarak gerekmez; bilakis onun indirilmesinin parça parça olması hasebiyle teb'îz için olması sahihtir. Sanki şöyle buyurmuştur: "Biz Kur'an'dan şifa olan şeyler indiriyoruz"; zira onun içindeki her şey şifadır. İkincisi: Âlimler, onun şifa olması hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: O; cehaletin giderilmesi, şüphenin bertaraf edilmesi ve mucizeleri ile Yüce Allah'a delalet eden hususları kavramak üzere kalpten cehalet hastalığı perdesinin kaldırılması suretiyle kalpler için bir şifadır. İkincisi: Rukye (okuma yoluyla tedavi), sığınma duaları ve benzeri yollarla zâhirî hastalıklara karşı bir şifadır. Nitekim imamlar —lafız ed-Dârekutnî'ye ait olmak üzere— Ebû Saîd el-Hudrî'den [şöyle] rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi otuz süvarilik bir müfreze halinde gönderdi. [Ebû Saîd] dedi ki: Arap kabilelerinden bir topluluğa konakladık ve bizi misafir etmelerini istedik; fakat kabul etmediler. Derken o kabilenin reisini akrep soktu. Bunun üzerine bize gelip: "İçinizde akrep [zehrine] karşı rukye yapan biri var mı?" dediler. İbn Katte'nin rivayetinde: "Hükümdar ölmek üzeredir" [ifadesi yer alır]. [Ebû Saîd] dedi ki: Ben: "Evet, fakat bize bir karşılık verinceye kadar bunu yapmam" dedim. Onlar: "O halde size otuz koyun veririz" dediler. [Ebû Saîd] dedi ki: Bunun üzerine ona yedi defa { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” [suresini] okudum ve iyileşti. Süleyman b. Katte'nin Ebû Saîd'den rivayetinde ise: "Kendine geldi ve iyileşti. Bize ziyafet yemeği ve koyunları gönderdi. Ben ve arkadaşlarım yemekten yedik, fakat koyunlardan yemekten çekindiler; nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldik ve durumu ona anlattım. Bunun üzerine: « وَمَا يُدْرِيكَ أَنَّهَا رُقْيَةٌ » «Onun bir rukye (şifa vesilesi) olduğunu sana ne bildirdi?» buyurdu. Ben: "Ey Allah'ın Resûlü, kalbime doğan bir şeydi" dedim. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: « كُلُوا وَأَطْعِمُونَا مِنَ الْغَنَمِ » «Yiyin ve o koyunlardan bize de ikram edin» buyurdu." [Dârekutnî] bunu Kitâbü's-Sünen'de tahric etmiştir. Yine (Kitâbü'l-Medîh) adlı eserde es-Serî b. Yahyâ'nın hadisinden tahric etmiştir; o şöyle demiştir: Bana Mu'temir b. Süleyman, Leys b. Ebî Süleym'den, o Hasan'dan, o Ebû Ümâme'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etti: « يَنْفَعُ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الْبَرَصِ وَالْجُنُونِ وَالْجُذَامِ وَالْبَطْنِ وَالسُّلِّ وَالْحُمَّى وَالنَّفْسِ أَنْ تَكْتُبَ بِزَعْفَرَانٍ أَوْ بِمِشْقٍ- يَعْنِي الْمَغْرَةُ- أَعُوَّذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ وَأَسْمَائِهِ كُلِّهَا عامة من شر السامة والعامة وَمِنْ شَرِّ الْعَيْنِ اللَّامَّةِ وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ وَمِنْ أَبِي فَرْوَةَ وَمَا وَلَدَ » «Alaca, delilik, cüzzam, karın hastalığı, verem, humma (yüksek ateş) ve nefes darlığı/nazar illetine karşı safranla yahut mışk ile —yani aşı boyası (el-mağra) ile— şunları yazmak Allah Teâlâ'nın izniyle fayda verir: "Allah'ın tastamam kelimelerine ve istisnasız bütün isimlerine sığınırım; özel ve genel [bütün mahlukatın] şerrinden, isabet eden kötü gözün (el-aynü'l-lâmme) şerrinden, haset ettiği vakit hasetçinin şerrinden, Ebû Ferve'den ve doğurduklarından Allah'a sığınırım."» Rivayet bu şekilde geçmiş olup "Ebû Kıtre'nin şerrinden" dememiştir. el-Aynü'l-lâmme (الْعَيْنُ اللَّامَّةُ): Kötülük ve zarar isabet ettiren gözdür. Nitekim: "Onu isabet edici her türlü zararlı şeyden Allah'a sığındırırım" dersin. Şairin şu sözüne gelince:
أُعِيذُهُ مِنْ حَادِثَاتِ اللَّمَّةِ فَيَقُولُ: هُوَ الدَّهْرُ. وَيُقَالُ الشِّدَّةُ. وَالسَّامَّةُ: الْخَاصَّةُ. يُقَالُ: كَيْفَ السَّامَّةُ وَالْعَامَّةُ. وَالسَّامَّةُ السُّمُّ. وَمِنْ أَبِي فَرْوَةَ وَمَا وَلَدَ. وَقَالَ: ثَلَاثَةٌ وَثَلَاثُونَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَتَوْا رَبَّهُمْ ﷿ فَقَالُوا: وَصَبٌ بِأَرْضِنَا. فَقَالَ: خُذُوا تُرْبَةً مِنْ أَرْضِكُمْ فَامْسَحُوا نَوَاصِيَكُمْ. أَوْ قال: نواصيكم رُقْيَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ لَا أَفْلَحَ مَنْ كَتَمَهَا أَبَدًا أَوْ أَخَذَ عَلَيْهَا صفدا. ثم تكتب فاتحة الكتاب وأربع ءايات مِنْ أَوَّلِ الْبَقَرَةِ، وَالْآيَةَ الَّتِي فِيهَا تَصْرِيفُ الرِّيَاحِ وَآيَةَ الْكُرْسِيِّ وَالْآيَتَيْنِ اللَّتَيْنِ بَعْدَهَا، وَخَوَاتِيمَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ مِنْ مَوْضِعِ" لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ" إِلَى آخِرِهَا، وَعَشْرًا مِنْ أَوَّلِ" آلِ عِمْرَانَ" وَعَشْرًا مِنْ آخِرِهَا، وَأَوَّلَ آيَةٍ مِنَ النِّسَاءِ، وَأَوَّلَ آيَةٍ مِنَ الْمَائِدَةِ، وَأَوَّلَ آيَةٍ مِنَ الْأَنْعَامِ، وَأَوَّلَ آيَةٍ مِنَ الْأَعْرَافِ، وَالْآيَةَ الَّتِي فِي الْأَعْرَافِ" إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ " حَتَّى تَخْتِمَ الْآيَةَ، وَالْآيَةَ الَّتِي فِي يُونُسَ مِنْ مَوْضِعِ" قالَ مُوسى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ ". وَالْآيَةَ الَّتِي فِي طَه" وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى "، وَعَشْرًا مِنْ أَوَّلِ الصَّافَّاتِ، وَ" قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ"، وَالْمُعَوِّذَتَيْنِ. تُكْتَبُ فِي إِنَاءٍ نَظِيفٍ ثُمَّ تُغْسَلُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ بِمَاءٍ نَظِيفٍ ثُمَّ يَحْثُو مِنْهُ الْوَجِعُ ثَلَاثَ حَثَوَاتٍ ثُمَّ يتوضأ منه كوضوئه للصلاة ويتوضأ قبل وضوئه لِلصَّلَاةِ حَتَّى يَكُونَ عَلَى طُهْرٍ قَبْلَ أَنْ يَتَوَضَّأَ بِهِ ثُمَّ يَصُبُّ عَلَى رَأْسِهِ وَصَدْرِهِ وَظَهْرِهِ وَلَا يَسْتَنْجِي بِهِ ثُمَّ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ يَسْتَشْفِي اللَّهَ ﷿، يَفْعَلُ ذَلِكَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، قَدْرَ مَا يَكْتُبُ فِي كُلِّ يَوْمٍ كِتَابًا. فِي رِوَايَةٍ: وَمِنْ شَرِّ أَبِي قِتْرَةٍ وَمَا وَلَدَ. وَقَالَ:" فَامْسَحُوا نَوَاصِيَكُمْ " وَلَمْ يَشُكَّ. وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَنْفُثُ عَلَى نَفْسِهِ فِي الْمَرَضِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ بِالْمُعَوِّذَاتِ فَلَمَّا ثَقُلَ كُنْتُ أَنْفُثُ عَلَيْهِ بِهِنَّ وَأَمْسَحُ بِيَدِ نَفْسِهِ لِبَرَكَتِهَا. فَسَأَلْتُ الزُّهْرِيَّ كَيْفَ كَانَ يَنْفُثُ؟ قَالَ: كَانَ يَنْفُثُ عَلَى يَدَيْهِ ثُمَّ يَمْسَحُ بِهِمَا وَجْهَهُ. وَرَوَى مَالِكٌ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ إِذَا اشْتَكَى قَرَأَ عَلَى نفسه
«Onu lemme (musibet ve belaların) hadiselerinden korurum» der ve şöyle buyurur: Lemme, zamandır. Şiddet ve sıkıntı olduğu da söylenmiştir. Sâmme ise havass (özel kimseler) demektir; nitekim 'Sâmme ve âmme nasıldır?' (özel ve genel durum nasıldır) denilir. Sâmme aynı zamanda zehir anlamına da gelir. 'Ve Ebû Ferve ile neslinin [şerrinden]' [diye dua edilir]. Şöyle demiştir: Meleklerden otuz üç tanesi Rableri azze ve celle'ye gelip: 'Yeryüzümüzde hastalık/ağrı (vasab) vardır' dediler. O da: 'Toprağınızdan bir miktar toprak alın ve alınlarınızı meshedin' buyurdu. Veyahut: 'Alınlarınıza Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in rukyesini [okuyun]. Onu gizleyen veya karşılığında bir bahşiş/ücret alan asla felah bulmaz' dedi. Sonra Fâtiha sûresi, Bakara sûresinin başından dört ayet, rüzgârların sevk edilmesinin (tasrîfi'r-riyâh) geçtiği ayet, Âyetü'l-Kürsî ve ondan sonraki iki ayet, Bakara sûresinin son kısımları { لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır” kısmından sûrenin sonuna kadar olan yer, Âl-i İmrân sûresinin başından on ayet ve sonundan on ayet, Nisâ sûresinin ilk ayeti, Mâide sûresinin ilk ayeti, En'âm sûresinin ilk ayeti, A'râf sûresinin ilk ayeti ve A'râf sûresinde geçen { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ } “Şüphesiz ki Rabbiniz, gökleri ve yeri yaratan Allah'tır” ayeti sonuna kadar, Yûnus sûresinde geçen { قَالَ مُوسَىٰ مَا جِئْتُم بِهِ السِّحْرُ ۖ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ ۖ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ } “Mûsâ dedi ki: 'Sizin getirdiğiniz şey sihirdir. Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır. Muhakkak ki Allah bozguncuların işini düzeltmez'” ayeti, Tâhâ sûresinde geçen { وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا ۖ إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ ۖ وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَىٰ } “Sağ elindekini at da onların yaptıklarını yutsun. Zira onların yaptıkları ancak bir büyücü hilesidir. Büyücü ise nereye varsa felah bulamaz” ayeti, Sâffât sûresinin başından on ayet, { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” sûresi ve Muavvizeteyn yazılır. Bunlar temiz bir kaba yazılır, sonra temiz bir su ile üç defa yıkanır. Ardından ağrısı/hastalığı olan kişi o sudan üç avuç içer, sonra namaz abdesti alır gibi abdest alır. O sudan abdest almadan önce de namaz için abdest alır; böylece o suyla abdest almadan önce taharet üzere olmuş olur. Sonra [o suyu] başına, göğsüne ve sırtına döker; onunla istincâ yapmaz. Ardından iki rekât namaz kılar ve Allah azze ve celle'den şifa diler. Bunu, her gün bir nüsha yazacak miktarda olmak üzere üç gün yapar. Bir rivayette: 'Ebû Kıtre ve neslinin şerrinden' şeklindedir. Şüphe etmeksizin: «Alınlarınızı meshediniz» demiştir. Buhârî, Âişe'den [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiği hastalığında Muavvizât'ı [okuyup] kendi üzerine üflerdi. Durumu ağırlaşınca ben onları ona üfler ve bereketi sebebiyle kendi eliyle [vücudunu] meshederdim. Zührî'ye nasıl üflediğini sordum; o da: 'İki eline üfler, sonra ikisiyle yüzünü meshederdi' dedi. Mâlik de İbn Şihâb'dan, o Urve'den, o da Âişe'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in rahatsızlandığı zaman kendi üzerine...
الْمُعَوِّذَتَيْنِ وَتَفَلَ أَوْ نَفَثَ. قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْأَنْبَارِيِّ: قَالَ اللُّغَوِيُّونَ تَفْسِيرُ" نَفَثَ" نَفَخَ نفحا لَيْسَ مَعَهُ رِيقٌ. وَمَعْنَى" تَفَلَ" نَفَخَ نَفْخًا مَعَهُ رِيقٌ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Muavvizeteyn'i okur ve tükürür gibi üflerdi (tefele) veya üflerdi (nefese). Ebû Bekr b. el-Enbârî şöyle demiştir: Dilciler 'nefese' (نَفَثَ) fiilinin tefsirinde: Tükürüksüz olarak üflemektir, demişlerdir. 'Tefele' (تَفَلَ) fiilinin anlamı ise: Beraberinde hafif tükürük bulunan bir üflemedir. Şair şöyle demiştir:
فَإِنْ يَبْرَأْ فَلَمْ أُنْفِثْ عَلَيْهِ ... وَإِنْ يَفْقِدْ فَحَقَّ لَهُ الْفُقُودُ
Eğer iyileşirse, ben ona üflemedim (nefeste bulunmadım)... Eğer helak olursa, helak olmak ona hak olmuştur.
وَقَالَ ذُو الرُّمَّةِ:
Zü'r-Rimme de şöyle demiştir:
وَمِنْ جَوْفِ مَاءٍ عَرْمَضِ الْحَوْلِ فَوْقَهُ ... مَتَى يَحْسُ مِنْهُ مَائِحُ الْقَوْمِ يَتْفُلِ
Ve bir suyun içinden ki üzerinde bir yıllık su yosunu vardır... Kavmin su çekeni ondan ne zaman yudumlasa [hemen] tükürür.
أَرَادَ يَنْفُخُ بِرِيقٍ. وَسَيَأْتِي مَا لِلْعُلَمَاءِ فِي النَّفْثِ فِي سُورَةِ الْفَلَقِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّالِثَةُ- رَوَى ابْنُ مَسْعُودٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كان يَكْرَهُ الرُّقَى إِلَّا بِالْمُعَوِّذَاتِ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: وَهَذَا حَدِيثٌ لَا يَجُوزُ الِاحْتِجَاجُ بِمِثْلِهِ فِي الدِّينِ، إِذْ فِي نَقَلَتِهِ مَنْ لَا يُعْرَفُ. وَلَوْ كَانَ صَحِيحًا لَكَانَ إِمَّا غَلَطًا وَإِمَّا مَنْسُوخًا، لِقَوْلِهِ ﵇ فِي الْفَاتِحَةِ" مَا أَدْرَاكَ أَنَّهَا رُقْيَةٌ". وَإِذَا جَازَ الرَّقْيُ بِالْمُعَوِّذَتَيْنِ وَهُمَا سُورَتَانِ مِنَ الْقُرْآنِ كَانَتِ الرُّقْيَةُ بِسَائِرِ الْقُرْآنِ مِثْلَهُمَا فِي الْجَوَازِ إِذْ كُلُّهُ قُرْآنٌ. وَرُوِيَ عنه ﵇ أنه قال:" شفاء أمته فِي ثَلَاثٍ آيَةٍ، مِنْ كِتَابِ اللَّهِ أَوْ لَعْقَةٍ مِنْ عَسَلٍ أَوْ شَرْطَةٍ مِنْ مِحْجَمٍ". وَقَالَ رَجَاءٌ الْغَنَوِيُّ: وَمَنْ لَمْ يَسْتَشْفِ بِالْقُرْآنِ فَلَا شِفَاءَ لَهُ. الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي النُّشْرَةِ، وَهِيَ أَنْ يَكْتُبَ شَيْئًا مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ أَوْ مِنَ الْقُرْآنِ ثُمَّ يَغْسِلُهُ بِالْمَاءِ ثُمَّ يَمْسَحُ بِهِ الْمَرِيضَ أَوْ يَسْقِيهُ، فَأَجَازَهَا سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ. قِيلَ لَهُ: الرَّجُلُ يُؤْخَذُ عَنِ امْرَأَتِهِ أَيُحَلُّ عَنْهُ وَيُنْشَرُ؟ قَالَ: لَا بَأْسَ بِهِ، وَمَا يَنْفَعُ لَمْ يُنْهَ عَنْهُ. وَلَمْ يَرَ مُجَاهِدٌ أَنْ تُكْتَبَ آيَاتٌ مِنَ الْقُرْآنِ ثُمَّ تُغْسَلُ ثُمَّ يُسْقَاهُ صَاحِبُ الْفَزَعِ. وَكَانَتْ عَائِشَةُ تَقْرَأُ بِالْمُعَوِّذَتَيْنِ فِي إِنَاءٍ ثُمَّ تَأْمُرُ أَنْ يُصَبَّ عَلَى الْمَرِيضِ. وَقَالَ الْمَازِرِيَّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: النُّشْرَةُ أَمْرٌ مَعْرُوفٌ عِنْدَ أَهْلِ التَّعْزِيمِ، وَسُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا تَنْشُرُ عَنْ صَاحِبِهَا أَيْ تَحُلُّ. وَمَنَعَهَا الْحَسَنُ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، قَالَ النَّخَعِيُّ: أَخَافُ أَنْ يُصِيبَهُ بَلَاءٌ، وَكَأَنَّهُ ذهب إلى أنه ما محي به القرآن فهو
[Şair burada] tükürüklü olarak üflemeyi kastetmiştir. Üfleme (nefs) hakkında âlimlerin görüşleri, inşâallâhu teâlâ Felâk Suresi'nde gelecektir. Üçüncü [Mesele]- İbn Mes‘ûd'un rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Muavvizât (koruyucu sureler) dışındaki rukyelerden hoşlanmazdı. et-Taberî şöyle demiştir: Bu, ravileri arasında tanınmayan kimseler bulunduğu için dinde benzeriyle delil getirilmesi caiz olmayan bir hadistir. Şayet sahih olsaydı bile, Fâtiha hakkında aleyhisselâm'ın: «Onun bir rukye (şifa vesilesi) olduğunu sana ne bildirdi?» buyurmasından dolayı ya bir hata yahut mensuh (hükmü kaldırılmış) olurdu. Muavvizeteyn (Felâk ve Nâs sureleri) ile rukye yapmak caiz olduğuna göre -ki bunlar Kur'an'dan iki suredir- Kur'an'ın geri kalanıyla rukye yapmak da caizlik bakımından onlar gibidir; zira hepsi Kur'an'dır. Ondan [Peygamber] aleyhisselâm'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Ümmetimin şifası üç şeydedir: Allah'ın Kitabı'ndan bir ayet, bir yudum bal veya hacamat aletinin bir çiziği.» Recâ el-Ganevî ise şöyle demiştir: Kur'an ile şifa aramayana şifa yoktur. Dördüncü [Mesele]- Âlimler nüşre (yazılan ayetlerin suyunu içirme/sürme) konusunda ihtilaf etmişlerdir. Nüşre; Allah'ın isimlerinden veya Kur'an'dan bir şey yazıp ardından onu suyla yıkamak, sonra da onunla hastayı mesh etmek yahut [suyu] ona içirmektir. Saîd b. el-Müseyyeb buna cevaz vermiştir. Ona: 'Büyü ile hanımından bağlanan kimsenin bu bağı çözülüp nüşre yapılabilir mi?' diye sorulunca; 'Bunda bir sakınca yoktur; fayda veren şey yasaklanmamıştır' demiştir. Mücâhid ise Kur'an'dan ayetlerin yazılıp ardından yıkanmasını ve [bu suyun] korku/panik geçiren kimseye içirilmesini uygun görmemiştir. Âişe [radıyallâhu anhâ] ise bir kaba Muavvizeteyn'i okur, sonra da onun hastanın üzerine dökülmesini emrederdi. Ebû Abdillâh el-Mâzerî şöyle demiştir: Nüşre, rukye/efsun ehli katında bilinen bir uygulamadır. Sahibinden [bağı] dağıttığı, yani çözdüğü için bu isimle anılmıştır. el-Hasan ve İbrâhîm en-Nehaî ise bunu yasaklamıştır. en-Nehaî: 'Ona bir bela isabet etmesinden korkarım' demiştir. Sanki o, Kur'an'ın kendisiyle silindiği şeyin...
إلى أن يعب بَلَاءً أَقْرَبُ مِنْهُ إِلَى أَنْ يُفِيدَ شِفَاءً. وَقَالَ الْحَسَنُ: سَأَلْتُ أَنَسًا فَقَالَ: ذَكَرُوا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهَا مِنَ الشَّيْطَانِ. وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ النُّشْرَةِ فَقَالَ:" مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ". قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ. وَهَذِهِ آثَارٌ لَيِّنَةٌ وَلَهَا وُجُوهٌ مُحْتَمَلَةٌ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَى مَا إِذَا كَانَتْ خَارِجَةً عَمَّا فِي كِتَابِ اللَّهِ وسنة رسوله ﵇، وعى الْمُدَاوَاةِ الْمَعْرُوفَةِ. وَالنُّشْرَةُ مِنْ جِنْسِ الطِّبِّ فَهِيَ غسالة شي لَهُ فَضْلٌ، فَهِيَ كَوُضُوءِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقَالَ ﷺ:" لَا بَأْسَ بِالرُّقَى مَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ شِرْكٌ وَمَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمْ أَنْ يَنْفَعَ أَخَاهُ فَلْيَفْعَلْ". قُلْتُ: قَدْ ذَكَرْنَا النَّصَّ فِي النُّشْرَةِ مَرْفُوعًا وَأَنَّ ذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ فَلْيُعْتَمَدْ عَلَيْهِ. الْخَامِسَةُ- قَالَ مَالِكٌ: لَا بَأْسَ بِتَعْلِيقِ الْكُتُبِ الَّتِي فِيهَا أَسْمَاءُ اللَّهِ ﷿ عَلَى أَعْنَاقِ الْمَرْضَى عَلَى وَجْهِ التَّبَرُّكِ بِهَا إِذَا لَمْ يُرِدْ مُعَلِّقُهَا بِتَعْلِيقِهَا مُدَافَعَةَ الْعَيْنِ. وَهَذَا مَعْنَاهُ قَبْلَ أن ينزل به شي مِنَ الْعَيْنِ. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ جَمَاعَةُ أَهْلِ الْعِلْمِ، لَا يَجُوزُ عِنْدَهُمْ أَنْ يُعَلَّقَ عَلَى الصحيح من البهائم أو بنى آدم شي مِنَ الْعَلَائِقِ خَوْفَ نُزُولِ الْعَيْنِ، وَكُلُّ مَا يُعَلَّقُ بَعْدَ نُزُولِ الْبَلَاءِ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ ﷿ وَكِتَابِهِ رَجَاءَ الْفَرَجِ وَالْبُرْءِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَهُوَ كَالرُّقَى الْمُبَاحِ الَّذِي وَرَدَتِ السُّنَّةُ بِإِبَاحَتِهِ مِنَ الْعَيْنِ وَغَيْرِهَا. وَقَدْ رَوَى عبد الله بن عمرو قال قال وسول اللَّهِ ﷺ: (إِذَا فَزِعَ أَحَدُكُمْ فِي نَوْمِهِ فَلْيَقُلْ أَعُوَذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ مِنْ غَضَبِهِ وَسُوءِ عِقَابِهِ وَمِنْ شَرِّ الشَّيَاطِينِ وَأَنْ يَحْضُرُونِ (. وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ يُعَلِّمُهَا وَلَدَهُ مَنْ أَدْرَكَ مِنْهُمْ، وَمَنْ لَمْ يُدْرِكْ كَتَبَهَا وَعَلَّقَهَا عَلَيْهِ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ رُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" مَنْ عَلَّقَ شَيْئًا وُكِلَ إِلَيْهِ". وَرَأَى ابْنُ مَسْعُودٍ عَلَى أُمِّ وَلَدِهِ تَمِيمَةً مَرْبُوطَةً فَجَبَذَهَا جَبْذًا شَدِيدًا فَقَطَعَهَا وَقَالَ: إِنَّ آلَ ابْنِ مَسْعُودٍ لَأَغْنِيَاءٌ عَنِ الشِّرْكِ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ التَّمَائِمَ وَالرُّقَى وَالتِّوَلَةَ مِنَ الشِّرْكِ. قِيلَ: مَا التِّوَلَةُ؟ قَالَ: مَا تَحَبَّبَتْ بِهِ لِزَوْجِهَا. وَرُوِيَ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْجُهَنِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" مَنْ عَلَّقَ تَمِيمَةً فَلَا أَتَمَّ اللَّهُ له
şifa sağlamaktan ziyade bir musibet getirmeye daha yakın olduğu görüşüne meyletmiştir. el-Hasan şöyle demiştir: Enes'e sordum; o da: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun şeytandan olduğunu zikrettiler' dedi. Ebû Dâvûd, Câbir b. Abdillâh'ın hadisinden rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e nüşre hakkında soruldu; o da: "Şeytanın amelindendir" buyurdu. İbn Abdilberr şöyle demiştir: Bunlar zayıf rivayetlerdir ve muhtemel yönleri vardır. Şöyle de denilmiştir: Bu, Allah'ın Kitabı'nda ve Resûlü'nün aleyhisselâm sünnetinde bulunanın dışındaki ve bilinen tedavi yollarının haricindeki şeylere hamledilir. Nüşre de tıbbın bir türüdür; fazileti olan bir şeyin yıkantısıdır, bu bakımdan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in abdest suyu gibidir. sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İçinde şirk olmadığı sürece rukyelerde bir beis yoktur; sizden kim kardeşine fayda vermeye güç yetirirse bunu yapsın." Derim ki: Nüşre hususunda merfû metni ve bunun ancak Allah'ın Kitabı'ndan olabileceğini zikretmiştik; binaenaleyh buna itimat edilmelidir. Beşinci [Mesele]- Mâlik şöyle demiştir: Takan kişi bununla nazarı defetmeyi kastetmediği takdirde, bereket ummak maksadıyla içinde Allah azze ve celle'nin isimleri bulunan yazıların hastaların boyunlarına asılmasında bir beis yoktur. Bunun anlamı, nazar isabet etmeden önce asılmasıdır. İlim ehlinin çoğunluğu da bu görüştedir; onlara göre nazarın isabet etmesi korkusuyla, isabet etmeden önce hayvanlardan veya insanlardan sağlıklı olanın üzerine herhangi bir şeyin asılması caiz değildir. Musibet isabet ettikten sonra Allah azze ve celle'nin isimlerinden ve O'nun Kitabı'ndan kurtuluş ve Allah Teâlâ'dan şifa umarak asılan her şey ise, sünnette nazardan ve diğer şeylerden dolayı caiz kılındığı varit olan mubah rukye gibidir. Abdullah b. Amr rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Biriniz uykusunda korkarsa: Allah'ın gazabından, azabının kötülüğünden, şeytanların şerrinden ve yanımda hazır bulunmalarından O'nun tastamam kelimelerine sığınırım, desin." Abdullah bunu çocuklarından aklı erenlere öğretir, aklı ermeyenler için ise yazar ve üzerine asardı. Eğer: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Kim bir şey asarsa, ona havale edilir" buyurduğu rivayet edilmiştir, denilirse; İbn Mes'ûd da çocuk doğuran cariyesinin üzerinde bağlı bir muska gördü, onu şiddetle çekip kopardı ve: 'İbn Mes'ûd ailesi şirkten uzaktır' dedi, sonra da: 'Muskalar, efsunlar ve tivele şirktendir' dedi. 'Tivele nedir?' denildi. O: 'Kadının kocasına kendisini sevdirmek için yaptığı şeydir' dedi. Ukbe b. Âmir el-Cühenî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Kim bir muska asarsa, Allah onun işini tamamlamasın;
وَمَنْ عَلَّقَ وَدَعَةً فَلَا وَدَعَ اللَّهُ لَهُ قَلْبًا". قَالَ الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ: التَّمِيمَةُ قِلَادَةٌ فِيهَا عُوَذٌ، وَالْوَدَعَةُ خَرَزٌ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: التَّمِيمَةُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْقِلَادَةُ، وَمَعْنَاهُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مَا عُلِّقَ فِي الْأَعْنَاقِ مِنَ القلائد خشية العين أو غيرها من أنواع البلاء وكان المعنى في الحديث من يعلق خشية ما عسى من تَنْزِلَ أَوْ لَا تَنْزِلَ قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ. فَلَا أَتَمَّ اللَّهُ عَلَيْهِ صِحَّتَهُ وَعَافِيَتَهُ، وَمَنْ تَعَلَّقَ وَدَعَةً- وَهِيَ مِثْلُهَا فِي الْمَعْنَى- فَلَا وَدَعَ اللَّهُ لَهُ، أَيْ فَلَا بَارَكَ اللَّهُ لَهُ مَا هُوَ فِيهِ مِنَ الْعَافِيَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَهَذَا كُلُّهُ تَحْذِيرٌ مِمَّا كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَصْنَعُونَهُ مِنْ تَعْلِيقِ التَّمَائِمِ وَالْقَلَائِدِ، وَيَظُنُّونَ أَنَّهَا تَقِيهُمْ وَتَصْرِفُ عَنْهُمُ الْبَلَاءَ، وَذَلِكَ لَا يَصْرِفُهُ إِلَّا اللَّهُ ﷿، وَهُوَ الْمُعَافِي وَالْمُبْتَلِي، لَا شَرِيكَ لَهُ. فَنَهَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَمَّا كَانُوا يَصْنَعُونَ مِنْ ذَلِكَ فِي جَاهِلِيَّتِهِمْ. وَعَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: مَا تَعَلَّقَ بَعْدَ نُزُولِ الْبَلَاءِ فَلَيْسَ مِنَ التَّمَائِمِ. وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ تَعْلِيقَ التَّمِيمَةِ عَلَى كُلِّ حَالٍ قَبْلَ نُزُولِ الْبَلَاءِ وَبَعْدَهُ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ فِي الْأَثَرِ وَالنَّظَرِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ يَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ بِمَا كُرِهَ تعليقه غير القرآن أشياء مأخوذة عن العراقيين وَالْكُهَّانِ، إِذْ الِاسْتِشْفَاءُ بِالْقُرْآنِ مُعَلَّقًا وَغَيْرَ مُعَلَّقٍ لَا يَكُونُ شِرْكًا، وَقَوْلُهُ ﵇:" مَنْ عَلَّقَ شَيْئًا وُكِلَ إِلَيْهِ" فَمَنْ عَلَّقَ الْقُرْآنَ يَنْبَغِي أَنْ يَتَوَلَّاهُ اللَّهُ وَلَا يَكِلَهُ إِلَى غَيْرِهِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْمَرْغُوبُ إِلَيْهِ وَالْمُتَوَكَّلُ عليه في الاستشفاء بالقرآن. وسيل ابْنُ الْمُسَيَّبِ عَنِ التَّعْوِيذِ أَيُعَلَّقُ؟ قَالَ: إِذَا كَانَ فِي قَصَبَةٍ أَوْ رُقْعَةٍ يُحْرَزُ فَلَا بَأْسَ بِهِ. وَهَذَا عَلَى أَنَّ الْمَكْتُوبَ قُرْآنٌ. وَعَنِ الضَّحَّاكِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ يَرَى بَأْسًا أَنْ يُعَلِّقَ الرَّجُلُ الشَّيْءَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ إِذَا وَضَعَهُ عِنْدَ الْجِمَاعِ وَعِنْدَ الْغَائِطِ. وَرَخَّصَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ فِي التَّعْوِيذِ يُعَلَّقُ عَلَى الصِّبْيَانِ. وَكَانَ ابْنُ سِيرِينَ لَا يَرَى بَأْسًا بِالشَّيْءِ مِنَ الْقُرْآنِ يُعَلِّقُهُ الْإِنْسَانُ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ) تَفْرِيجُ الْكُرُوبِ وَتَطْهِيرُ الْعُيُوبِ
kim bir nazarlık asarsa, Allah onun kalbine huzur vermesin." el-Halîl b. Ahmed şöyle demiştir: Temîme (muska), içinde sığınma duaları bulunan kolyedir; vede'a (nazarlık) ise deniz kabuğudur/boncuktur. Ebû Ömer şöyle demiştir: Arapların kelâmında temîme, kolyedir. İlim ehli katında bunun manası; nazar veya diğer bela türleri korkusuyla boyunlara asılan kolyelerdir. Hadisteki mana ise, inmesi muhtemel olan veya inmeyecek olan bir şeyden dolayı, o şey inmeden önce asan kimsedir; binaenaleyh Allah onun sıhhatini ve afiyetini tamamlamasın. Kim bir vede'a (nazarlık) takarsa -ki mana bakımından temîme gibidir- Allah ona huzur vermesin, yani içinde bulunduğu afiyeti Allah ona mübarek kılmasın. Doğrusunu Allah bilir. Bütün bunlar, Câhiliye ehlinin muskalar ve kolyeler takarak bunların kendilerini koruyacağını ve belayı kendilerinden savacağını zannettikleri uygulamalarına karşı bir uyarıdır; halbuki bunu ancak Allah azze ve celle savar, O hiçbir ortağı olmaksızın afiyet veren ve imtihan edendir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem câhiliyelerinde yaptıkları bu şeylerden onları nehyetmiştir. Âişe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Bela indikten sonra takılan şey temîmelerden (yasak muskalardan) değildir.' İlim ehlinden bazıları ise belanın inişinden önce ve sonra olmak üzere her halükarda muska takmayı mekruh görmüştür. Birinci görüş, nakil ve akıl açısından inşâallahu teâlâ daha sahihtir. İbn Mes'ûd'dan rivayet edilen hususta, takılması mekruh olan şeylerle Kur'ân dışındaki, kâhinlerden ve arrâflardan alınan şeyleri kastetmiş olması caizdir; zira Kur'ân ile şifa aramak asılmış olsun veya olmasın şirk değildir. O'nun aleyhisselâm: "Kim bir şey asarsa ona havale edilir" sözüne gelince; Kur'ân'ı asan kimseyi Allah'ın bizzat üstlenmesi ve onu başkasına havale etmemesi gerekir, zira Kur'ân ile şifa aramada yönelinen ve kendisine tevekkül edilen sadece O Teâlâ'dır. İbnü'l-Müseyyeb'e muskanın asılıp asılamayacağı sorulduğunda: 'Bir kamış veya muhafaza edilen bir kâğıt içinde olduğu takdirde bunda bir beis yoktur' demiştir. Bu da yazılan şeyin Kur'ân olması şartına bağlıdır. ed-Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre o, cinsi münasebet ve helâya girme anında çıkardığı takdirde kişinin Allah'ın Kitabı'ndan bir şeyi [üzerine] asmasında bir sakınca görmezdi. Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali çocukların üzerine muska takılmasına ruhsat vermiştir. İbn Sîrîn de insanın Kur'ân'dan bir şeyi asmasında bir sakınca görmezdi. Altıncı [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } “ve müminler için bir rahmettir” ayeti; sıkıntıların giderilmesi, ayıpların temizlenmesi,
وَتَكْفِيرُ الذُّنُوبِ مَعَ مَا تَفَضَّلَ بِهِ تَعَالَى مِنَ الثَّوَابِ فِي تِلَاوَتِهِ، كَمَا رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَنْ قَرَأَ حَرْفًا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ فَلَهُ بِهِ حَسَنَةٌ وَالْحَسَنَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا لَا أَقُولُ الم حَرْفٌ بَلْ أَلْفٌ حَرْفٌ وَلَامٌ حَرْفٌ وَمِيمٌ حَرْفٌ". قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. (وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً) لتكذيبهم. قال
[ve] onun okunmasındaki Allah Teâlâ'nın lütfettiği sevap ile birlikte günahlara kefarettir. Nitekim Tirmizî, Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kim Allah'ın Kitabı'ndan bir harf okursa, bununla kendisine bir sevap (hasene) verilir; her bir sevap da on misliyledir. Ben 'Elif, Lâm, Mîm' bir harftir demiyorum; aksine elif bir harf, lâm bir harf ve mîm de bir harftir.» [Tirmizî]: 'Bu, hasen, sahih, garib bir hadistir' demiştir. [Bu rivayet] daha önce geçmişti. { وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً } “Zalimlerin ise ancak ziyanını artırır” [buyruğu], yalanlamaları sebebiyledir. [Katâde] şöyle
قَتَادَةُ: مَا جَالَسَ أَحَدٌ الْقُرْآنَ إِلَّا قَامَ عَنْهُ بِزِيَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ، ثُمَّ قَرَأَ:" وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ" الْآيَةَ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ:" قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى ". وَقِيلَ: شِفَاءٌ فِي الْفَرَائِضِ وَالْأَحْكَامِ لِمَا فِيهِ مِنَ البيان.
Katâde: Hiç kimse Kur'ân ile oturup kalkmamıştır ki, yanından bir artış veya bir eksilişle kalkmış olmasın. Sonra: { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Biz Kur'ân'dan, müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz” ayetini okudu. Bu ayetin bir benzeri de O'nun şu buyruğudur: { قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى } “De ki: O, iman edenler için bir hidayet ve bir şifadır. İnanmayanların ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o kendilerine karşı bir körlüktür.” Şöyle de denilmiştir: İçindeki açıklamalardan ötürü farzlar ve hükümlerde bir şifadır.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٨٣]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 83]
وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ كانَ يَؤُساً (٨٣)
{ وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ كانَ يَؤُساً (٨٣) } “İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir ve yan çizer. Kendisine bir şer dokunduğunda ise pek umutsuz olur.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ) أَيْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَزِيدُهُمُ الْقُرْآنُ خَسَارًا صِفَتُهُمُ الْإِعْرَاضُ عَنْ تَدَبُّرِ آيَاتِ اللَّهِ وَالْكَفْرَانِ لِنِعَمِهِ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ. وَمَعْنَى" نَأى بِجانِبِهِ" أَيْ تَكَبَّرَ وَتَبَاعَدَ. وَنَاءَ مَقْلُوبٌ مِنْهُ، وَالْمَعْنَى: بَعُدَ عَنِ الْقِيَامِ بِحُقُوقِ اللَّهِ ﷿، يُقَالُ: نَأَى الشَّيْءُ أي بعد. ونائتة وَنَأَيْتُ عَنْهُ بِمَعْنًى، أَيْ بَعُدْتُ. وَأَنْأَيْتُهُ فَانْتَأَى، أَيْ أَبْعَدْتُهُ فَبَعُدَ. وَتَنَاءَوْا تَبَاعَدُوا. وَالْمُنْتَأَى: الْمَوْضِعُ الْبَعِيدُ. قَالَ النَّابِغَةُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ } “İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir ve yan çizer” buyruğunun anlamı şudur: Kur'ân'ın kendilerinin hüsranını artırdığı kimselerin vasfı, Allah'ın ayetlerini tefekkür etmekten yüz çevirmek ve O'nun nimetlerine karşı nankörlük etmektir. el-Velîd b. el-Mugîre hakkında indiği de söylenmiştir. { نَأى بِجانِبِهِ } “yan çizer” ifadesinin manası; kibirlendi ve uzaklaştı, demektir. { نَاءَ } kelimesi de bundan harf değişimiyle türetilmiştir; manası, Allah azze ve celle'nin haklarını yerine getirmekten uzaklaştı, demektir. 'Şey ne'e' (نَأَى الشَّيْءُ) denilir ki uzaklaştı manasındadır. 'Ne'aytühü' (نَأَيْتُهُ) ve 'Ne'eytü anhü' (نَأَيْتُ عَنْهُ) aynı anlamda olup, uzaklaştım demektir. 'En'aytühü fen-te'â' (أَنْأَيْتُهُ فَانْتَأَى) yani onu uzaklaştırdım o da uzaklaştı demektir. 'Tene'ev' (تَنَاءَوْا), uzaklaştılar demektir. el-Münte'â (الْمُنْتَأَى) ise uzak mekân anlamına gelir. en-Nâbiga şöyle demiştir:
فَإِنَّكَ كَاللَّيْلِ الَّذِي هُوَ مُدْرِكِي ... وَإِنْ خِلْتُ أَنَّ الْمُنْتَأَى عَنْكَ وَاسِعُ
Şüphesiz sen bana erişecek olan gece gibisin... Senden uzaklaşılacak yerin geniş olduğunu sansam bile.
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ فِي رِوَايَةِ ابْنِ ذَكْوَانَ" نَاءَ" مِثْلُ بَاعَ، الْهَمْزَةُ مُؤَخَّرَةٌ، وَهُوَ عَلَى طَرِيقَةِ الْقَلْبِ مِنْ نَأَى، كَمَا يُقَالُ: رَاءَ وَرَأَى. وَقِيلَ: هُوَ مِنَ النَّوْءِ وَهُوَ النُّهُوضُ وَالْقِيَامُ. وَقَدْ يُقَالُ أَيْضًا لِلْوُقُوعِ وَالْجُلُوسِ نَوْءٌ، وهو من الأضداد. وقرى" وَنَئِيَ" بِفَتْحِ النُّونِ وَكَسْرِ الْهَمْزَةِ. وَالْعَامَّةُ" نَأى " فِي وَزْنِ رَأَى. (وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ كانَ يَؤُساً) أَيْ إِذَا نَالَهُ شِدَّةٌ مِنْ فَقْرٍ أَوْ سَقَمٍ أَوْ بُؤْسٍ يَئِسَ وَقَنَطَ، لِأَنَّهُ لَا يثق بفضل الله تعالى.
İbn Âmir, İbn Zekvân rivayetinde hemzeyi sona alarak { بَاعَ } vezninde { نَاءَ } şeklinde okumuştur. Bu, tıpkı { رَاءَ } ve { رَأَى } denildiği gibi { نَأَى } kelimesinden harf yer değiştirmesi (kalb) yoluyladır. Bunun ayağa kalkmak ve doğrulmak anlamına gelen 'en-nev'' (النَّوْءُ) kökünden olduğu da söylenmiştir; yere düşmek ve oturmak için de 'nev'' denilebilir ki bu zıt anlamlı kelimelerdendir. Nûn'un fethası ve hemzenin kesresi ile { وَنَئِيَ } şeklinde de okunmuştur. Genel kıraat ise { رَأَى } vezninde { نَأى } şeklindedir. { وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ كانَ يَؤُساً } “Kendisine bir şer dokunduğunda ise pek umutsuz olur” ayeti; yani fakirlik, hastalık veya darlık gibi bir sıkıntıya maruz kaldığında Allah Teâlâ'nın lütfuna güvenmediği için ümidini keser ve yeise düşer.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٨٤]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 84]
قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلاً (٨٤)
{ قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلاً } “De ki: Herkes kendi karakterine göre hareket eder. Rabbiniz kimin daha doğru yolda olduğunu en iyi bilendir.” (84)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَاحِيَتُهُ. وَقَالَهُ الضَّحَّاكُ. مُجَاهِدٌ: طَبِيعَتُهُ. وَعَنْهُ: حِدَتُهُ. ابْنُ زَيْدٍ: عَلَى دِينِهِ. الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: نِيَّتُهُ. مُقَاتِلٌ: جِبِلَّتُهُ. الْفَرَّاءُ: عَلَى طَرِيقَتِهِ وَمَذْهَبِهِ الَّذِي جُبِلَ عَلَيْهِ. وَقِيلَ. قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى مَا هُوَ أَشْكَلُ عِنْدَهُ وَأَوْلَى بِالصَّوَابِ فِي اعْتِقَادِهِ. وَقِيلَ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الشَّكْلِ، يُقَالُ: لَسْتَ عَلَى شَكْلِي وَلَا شَاكِلَتِي. قَالَ الشَّاعِرُ:
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ } “De ki: Herkes kendi karakterine göre hareket eder” buyruğunda İbn Abbâs: Kendi cihetine göre, demiştir. ed-Dahhâk da böyle demiştir. Mücâhid: Kendi tabiatına göre, demiştir. Ondan [gelen diğer bir rivayette]: Kendi mizacına göre, denilmiştir. İbn Zeyd: Kendi dinine göre, demiştir. el-Hasan ve Katâde: Kendi niyetine göre, demiştir. Mukâtil: Kendi cibilliyetine göre, demiştir. el-Ferrâ: Kendi gidişatına ve yaratılıştan sahip olduğu mezhebine göre, demiştir. Şöyle de denilmiştir: De ki: Herkes kendi nezdinde daha uygun ve inancında doğruya daha yakın olana göre hareket eder. Bunun şekil kökünden alındığı da söylenmiştir; 'Sen benim şeklimde ve şeklimin gereği üzere değilsin' (لَسْتَ عَلَى شَكْلِي وَلَا شَاكِلَتِي) denilir. Şair şöyle demiştir:
كُلُّ امْرِئٍ يُشْبِهُهُ فِعْلُهُ ... مَا يَفْعَلُ الْمَرْءُ فَهُوَ أَهْلُهُ
Her insana fiili benzer... İnsan ne yaparsa, o ona lâyıktır.
فَالشَّكْلُ هُوَ الْمِثْلُ وَالنَّظِيرُ وَالضَّرْبُ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ ". الشِّكْلُ (بِكَسْرِ الشِّينِ): الْهَيْئَةُ. يُقَالُ: جَارِيَةٌ حَسَنَةٌ الشِّكْلِ. وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ كُلُّهَا مُتَقَارِبَةٌ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْمَلُ عَلَى مَا يُشَاكِلُ أَصْلَهُ وَأَخْلَاقَهُ الَّتِي أَلِفَهَا، وَهَذَا ذَمٌّ لِلْكَافِرِ وَمَدْحٌ لِلْمُؤْمِنِ. وَالْآيَةُ وَالَّتِي قَبْلَهَا نَزَلَتَا فِي الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ. (فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلًا) أَيْ بِالْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ وَمَا سَيَحْصُلُ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ. وَقِيلَ:" أَهْدى سَبِيلًا" أَيْ أَسْرَعُ قَبُولًا. وَقِيلَ: أَحْسَنُ دِينًا. وَحُكِيَ أَنَّ الصَّحَابَةَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ تَذَاكَرُوا الْقُرْآنَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁: قَرَأَتُ الْقُرْآنَ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرِهِ فَلَمْ أَرَ فِيهِ آيَةً أَرْجَى وأحسن من قوله ﵎:" قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ" فإنه لا يشاكل بالعبد إلا العصيان ولا يشاكل بالرب إلا الغفران. وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁: قَرَأَتُ الْقُرْآنَ مِنْ أَوَّلِهِ إلى آخره فلم أرى فِيهِ آيَةً أَرْجَى وَأَحْسَنَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ. حم. تَنْزِيلُ الْكِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ. غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقابِ ذِي الطَّوْلِ " قَدَّمَ غُفْرَانَ الذُّنُوبِ عَلَى قَبُولِ التَّوْبَةِ، وَفِي هَذَا إِشَارَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ. وَقَالَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ ﵁: قَرَأَتُ جَمِيعَ الْقُرْآنِ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرِهِ فَلَمْ أَرَ آيَةً أَحْسَنَ وَأَرْجَى مِنْ قوله تَعَالَى:" نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ ". وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁:
eş-Şekl (şîn harfinin fethasıyla): Benzer, denk ve tür demektir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ } “Ve onun türünden diğer çiftler [çeşit çeşit azaplar] da vardır” buyruğunda da bu anlamdadır. eş-Şikl ise (şîn harfinin kesresiyle): Dış görünüş, suret ve heyet demektir. Nitekim "dış görünüşü güzel cariye" denilir. Bütün bu görüşler birbirine yakındır. Anlamı şudur: Herkes kendi aslına ve alışageldiği ahlâkına uygun olanı yapar. Bu [ifade], kâfiri yerme, mümini ise övmedir. Bu ayet ile bir önceki ayet el-Velîd b. el-Muğîre hakkında inmiştir; bunu el-Mehdevî zikretmiştir. { فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلًا } “Rabbiniz kimin en doğru yolda olduğunu daha iyi bilir”; yani mümini de kâfiri de ve her birinden neyin sadır olacağını [en iyi O bilir]. { أَهْدى سَبِيلًا } "en doğru yolda" ifadesinin; [hakkı] daha çabuk kabul eden anlamına geldiği söylenmiştir. Dini daha güzel olan, anlamına geldiği de söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre ashâb-ı kiram -rıdvânullâhi aleyhim- Kur'ân'ı müzakere ettiler. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh şöyle dedi: "Kur'ân'ı başından sonuna kadar okudum; onda [yüce Allah'ın]: { قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ } “De ki: Herkes kendi karakterine göre hareket eder” buyruğundan daha ümit verici ve daha güzel bir ayet görmedim. Çünkü kula ancak isyan yaraşır, Rabbe ise ancak bağışlama yaraşır." Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle dedi: "Kur'ân'ı başından sonuna kadar okudum; onda Allah Teâlâ'nın: { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ. حم. تَنْزِيلُ الْكِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ. غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقابِ ذِي الطَّوْلِ } “Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Hâ-Mîm. Bu Kitab'ın indirilişi; Azîz ve Alîm olan, günahı bağışlayan, tövbeyi kabul eden, cezası çetin ve lütfu bol olan Allah'tandır” buyruğundan daha ümit verici ve daha güzel bir ayet görmedim. [Burada] günahların bağışlanmasını tövbenin kabulünden öne almıştır; bunda müminler için bir işaret vardır." Osmân b. Affân radıyallâhu anh ise şöyle dedi: "Kur'ân'ın tamamını başından sonuna kadar okudum; Allah Teâlâ'nın: { نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “Kullarıma haber ver ki, muhakkak Ben, çok bağışlayanım, çok merhamet edenim” buyruğundan daha güzel ve daha ümit verici bir ayet görmedim." Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ise şöyle dedi:
قَرَأَتُ الْقُرْآنَ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرِهِ فَلَمْ أَرَ آيَةً أَحْسَنَ وَأَرْجَى مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ ". قُلْتُ: وَقَرَأَتُ الْقُرْآنَ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرِهِ فَلَمْ أَرَ آيَةً أَحْسَنَ وَأَرْجَى مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ ".
Kur'ân'ı başından sonuna kadar okudum, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “De ki: Ey nefislerine karşı haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Muhakkak ki O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğundan daha güzel ve daha çok ümit veren bir ayet görmedim. [Kurtubî olarak] derim ki: Ben de Kur'ân'ı başından sonuna kadar okudum, Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ } “İman edip de imanlarına hiçbir zulüm karıştırmayanlar var ya, işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır” buyruğundan daha güzel ve daha çok ümit veren bir ayet görmedim.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٨٥]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 85]
وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً (٨٥)
{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً (٨٥) } “Sana ruhtan sorarlar. De ki: Ruh Rabbimin emrindendir. Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir.”
رَوَى الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: بَيْنَا أَنَا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَرْثٍ وَهُوَ مُتَّكِئٌ عَلَى عَسِيبٍ إِذْ مَرَّ الْيَهُودُ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: سَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ. فَقَالَ: مَا رَابَكُمْ إِلَيْهِ؟ وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يَسْتَقْبِلُكُمْ بِشَيْءٍ تَكْرَهُونَهُ. فَقَالُوا: سَلُوهُ. فَسَأَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ فَأَمْسَكَ النَّبِيُّ ﷺ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِمْ شَيْئًا، فَعَلِمْتُ أَنَّهُ يُوحَى إِلَيْهِ، فَقُمْتُ مَقَامِي، فَلَمَّا نَزَلَ الوحى قال:" وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا" لَفْظُ الْبُخَارِيِّ. وَفِي مُسْلِمٍ: فَأَسْكَتَ النَّبِيُّ ﷺ. وَفِيهِ: وَمَا أُوتُوا. وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الرُّوحِ الْمَسْئُولِ عَنْهُ، أَيُّ الرُّوحِ هُوَ؟ فَقِيلَ: هُوَ جِبْرِيلُ، قَالَهُ قَتَادَةُ. قَالَ: وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَكْتُمُهُ. وَقِيلَ هُوَ عِيسَى. وَقِيلَ الْقُرْآنُ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي آخِرِ الشُّورَى. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: هُوَ مَلَكٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لَهُ سَبْعُونَ أَلْفَ وَجْهٍ، فِي كُلِّ وَجْهٍ سَبْعُونَ أَلْفَ لِسَانٍ، فِي كُلِّ لِسَانٍ سَبْعُونَ أَلْفَ لُغَةٍ، يُسَبِّحُ اللَّهَ تَعَالَى بِكُلِّ تِلْكَ اللُّغَاتِ، يَخْلُقُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ كُلِّ تَسْبِيحَةٍ مَلَكًا يَطِيرُ مَعَ الْمَلَائِكَةِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. ذَكَرَهُ الطَّبَرِيُّ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَمَا أَظُنُّ الْقَوْلَ يَصِحُّ عَنْ عَلِيٍّ ﵁. قُلْتُ: أَسْنَدَ الْبَيْهَقِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو زَكَرِيَّا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ الطَّرَائِفِيُّ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ سَعِيدٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بن صالح عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ
Buhârî, Müslim ve Tirmizî, Abdullah [b. Mes‘ûd]'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Ben bir ekin tarlasında Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdim; o, bir hurma dalına dayanıyordu. O sırada Yahudiler geçtiler ve birbirlerine: “Ona ruhtan sorun!” dediler. [İçlerinden biri]: “Sizi ona [böyle bir soru sormaya] sevk eden sebep nedir?” dedi. Bir kısmı da: “Hoşlanmayacağınız bir şeyle karşılık vermesin!” dedi. Nihayet: “Ona sorun!” dediler ve ona ruhtan sordular. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem duraksadı ve onlara hiçbir karşılık vermedi. Ben ona vahiy gelmekte olduğunu anladım ve olduğum yerde durdum. Vahiy inince şöyle buyurdu: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Sana ruhtan sorarlar. De ki: Ruh Rabbimin emrindendir. Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir.” [Bu], Buhârî'nin lafzıdır. Müslim'in rivayetinde ise: «فَأَسْكَتَ النَّبِيُّ ﷺ» “Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem sustu” şeklindedir ve orada { وَمَا أُوتُوا } “Onlara verilmedi” [lafzı yer almaktadır]. İnsanlar hakkında soru sorulan ruhun hangi ruh olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bunun Cebrâil olduğu söylenmiştir; bunu Katâde söylemiştir. Katâde: “İbn Abbâs bunu gizlerdi” demiştir. Bunun Îsâ olduğu söylenmiştir. Bunun Kur'ân olduğu da söylenmiştir; nitekim bunun açıklaması Şûrâ Sûresi'nin sonunda gelecektir. Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: “O, meleklerden bir melektir; onun yetmiş bin yüzü vardır. Her yüzde yetmiş bin dil, her dilde yetmiş bin lisan vardır; Allah Teâlâ'yı bütün bu lisanlarla tesbih eder. Allah Teâlâ da her tesbihten kıyamet gününe kadar meleklerle beraber uçacak bir melek yaratır.” Bunu et-Taberî zikretmiştir. İbn Atiyye: “Bu sözün Ali radıyallâhu anh'tan sahih olarak geldiğini zannetmiyorum” demiştir. Ben derim ki: Beyhakî isnadıyla rivayet etmiştir: Bize Ebû Zekeriyyâ, Ebû İshak'tan bildirdi; bize Ebü'l-Hasen et-Tarâifî bildirdi; bize Osmân b. Saîd anlattı; bize Abdullah b. Sâlih, Muâviye b. Sâlih'ten, o Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn
عباس في قوله:" وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ" يَقُولُ: الرُّوحُ مَلَكٌ. وَبِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ حَدَّثَنِي أَبُو هِرَّانٍ (بِكَسْرِ الْهَاءِ) يَزِيدُ بْنُ سَمُرَةَ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَّهُ قَالَ فِي قوله تعالى:" وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ" فال: هُوَ مَلَكٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لَهُ سَبْعُونَ أَلْفَ وَجْهٍ ... الْحَدِيثَ بِلَفْظِهِ وَمَعْنَاهُ. وَرَوَى عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الرُّوحُ مَلَكٌ لَهُ أَحَدَ عَشَرَ أَلْفَ جَنَاحٍ وَأَلْفُ وَجْهٍ، يُسَبِّحُ اللَّهَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. وَعَنْهُ: جُنْدٌ مِنْ جُنُودِ اللَّهِ لَهُمْ أَيْدٍ وَأَرْجُلٌ يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ، ذَكَرَهُ الْغَزْنَوِيُّ. وَقَالَ الْخَطَّابِيُّ: وَقَالَ بَعْضُهُمْ، هُوَ مَلَكٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ بِصِفَةٍ وَضَعُوهَا مِنْ عِظَمِ الْخِلْقَةِ. وَذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ التَّأْوِيلِ إِلَى أَنَّهُمْ سَأَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ الَّذِي يَكُونُ بِهِ حَيَاةُ الْجَسَدِ. وَقَالَ أَهْلُ النَّظَرِ مِنْهُمْ: إِنَّمَا سَأَلُوهُ عَنْ كَيْفِيَّةِ الرُّوحِ وَمَسْلَكِهِ فِي بَدَنِ الْإِنْسَانِ، وَكَيْفَ امْتِزَاجُهُ بِالْجِسْمِ وَاتِّصَالُ الْحَيَاةِ بِهِ، وهذا شي لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ ﷿. وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ: الرُّوحُ خَلْقٌ كَخَلْقِ بَنِي آدَمَ وَلَيْسُوا بِبَنِي آدَمَ، لَهُمْ أَيْدٍ وَأَرْجُلٌ. وَالصَّحِيحُ الْإِبْهَامُ لِقَوْلِهِ:" قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي" دليل على خلق الروح أَيْ هُوَ أَمْرٌ عَظِيمٌ وَشَأْنٌ كَبِيرٌ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، مُبْهِمًا لَهُ وَتَارِكًا تَفْصِيلَهُ، لِيَعْرِفَ الْإِنْسَانُ عَلَى الْقَطْعِ عَجْزَهُ عَنْ عِلْمِ حَقِيقَةِ نَفْسِهِ مَعَ الْعِلْمِ بِوُجُودِهَا. وَإِذَا كَانَ الْإِنْسَانُ فِي مَعْرِفَةِ نَفْسِهِ هَكَذَا كَانَ بِعَجْزِهِ عَنْ إِدْرَاكِ حَقِيقَةِ الْحَقِّ أَوْلَى. وَحِكْمَةُ ذَلِكَ تَعْجِيزُ الْعَقْلِ عَنْ إِدْرَاكِ مَعْرِفَةِ مَخْلُوقٍ مُجَاوِرٍ لَهُ، دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ عَنْ إِدْرَاكِ خَالِقِهِ أَعْجَزُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا اخْتُلِفَ فِيمَنْ خُوطِبَ بِذَلِكَ، فَقَالَتْ فِرْقَةٌ: السَّائِلُونَ فَقَطْ. وَقَالَ قَوْمٌ: الْمُرَادُ الْيَهُودُ بِجُمْلَتِهِمْ. وَعَلَى هَذَا هِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ" وَمَا أُوتُوا" وَرَوَاهَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْمُرَادُ الْعَالَمُ كُلُّهُ. وَهُوَ الصَّحِيحُ، وَعَلَيْهِ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ" وَما أُوتِيتُمْ". وَقَدْ قَالَتِ الْيَهُودُ لِلنَّبِيِّ ﷺ: كيف لم نوت مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا وَقَدْ أُوتِينَا التَّوْرَاةَ وَهِيَ الْحِكْمَةُ، وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا؟ فَعَارَضَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِعِلْمِ اللَّهِ فَغُلِبُوا. وَقَدْ نَصَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِقَوْلِهِ فِي بَعْضِ الْأَحَادِيثِ:" كُلًّا" يَعْنِي أَنَّ الْمُرَادَ ب" ما أُوتِيتُمْ" جميع
[İbn] Abbâs Yüce Allah'ın: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ } “Sana ruhtan sorarlar” buyruğu hakkında: “Ruh bir melektir” demektedir. Kendi isnadıyla Muâviye b. Sâlih'ten rivayet edildiğine göre [o şöyle demiştir]: Bana Ebû Hırrân (hâ harfinin kesresiyle) Yezîd b. Semure, Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet eden kimseden anlattı ki o, Yüce Allah'ın: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ } “Sana ruhtan sorarlar” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “O meleklerden bir melektir; yetmiş bin yüzü vardır...” diyerek hadisi lafzı ve anlamıyla [sonuna kadar] zikretti. Atâ da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: “Ruh bir melektir; on bir bin kanadı ve bin yüzü vardır, kıyamet gününe kadar Allah'ı tesbih eder.” Bunu en-Nehhâs zikretmiştir. Yine ondan [İbn Abbâs'tan] şöyle nakledilmiştir: “Onlar Allah'ın ordularından bir ordudur; elleri ve ayakları vardır, yemek yerler.” Bunu da el-Gaznevî zikretmiştir. el-Hattâbî ise şöyle demiştir: “Bazıları, onun yaratılışının büyüklüğüne dair nitelikler belirttikleri meleklerden bir melek olduğunu söylemişlerdir.” Müfessirlerin çoğunluğu ise onların, cesedin kendisiyle hayat bulduğu ruhtan sordukları görüşüne varmışlardır. Onlardan kelâm/nazar ehli olanlar şöyle demişlerdir: “Onlar ancak ruhun keyfiyetinden, insan bedenindeki işleyiş yolundan, bedenle nasıl kaynaştığından ve hayatın onunla nasıl irtibatlandığından sormuşlardır; bu ise Allah Azze ve Celle'den başkasının bilemeyeceği bir şeydir.” Ebû Sâlih de şöyle demiştir: “Ruh, Âdemoğullarının yaratılışı gibi bir yaratılıştır; ancak Âdemoğlu değillerdir, elleri ve ayakları vardır.” Doğru olan ise [ayetin zahirinde olduğu gibi] müphem bırakılmasıdır; zira { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “De ki: Ruh Rabbimin emrindendir” buyruğu ruhun yaratılışına dair bir delildir. Yani o, Allah Teâlâ'nın emrinden büyük bir emir ve muazzam bir iştir. İnsanın, varlığını bildiği halde kendi nefsinin hakikatini bilmekten aciz olduğunu kesin olarak anlaması için onu müphem bırakmış ve tafsilatını terk etmiştir. İnsan kendi nefsini bilme hususunda bu şekilde aciz olunca, Hakk'ın hakikatini kavramaktan aciz olması evleviyetle gerekir. Bunun hikmeti, aklı yanı başındaki bir mahluku kavramaktan aciz bırakarak, Yaratıcısını kavramaktan çok daha aciz olduğunu göstermektir. Yüce Allah'ın: { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” buyruğunda kimin muhatap alındığı hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir grup, “Sadece soru soranlardır” demiştir. Bir topluluk ise, “Bununla bütünüyle Yahudiler kastedilmiştir” demiştir. Buna göre İbn Mes'ûd'un kıraati { وَمَا أُوتُوا } (“Onlara ancak pek az verilmiştir”) şeklindedir ve bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Bir grup da, “Bütün âlem (tüm insanlık) kastedilmiştir” demiştir. Doğru olan da budur ve cumhurun { وَما أُوتِيتُمْ } (“Size ancak pek az verilmiştir”) kıraati de bu doğrultudadır. Nitekim Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Bize Tevrat verilmişken -ki o hikmettir ve kime hikmet verilirse şüphesiz ona pek çok hayır verilmiştir- nasıl olur da ilimden ancak pek az verilmiş olur?” demişlerdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın ilmini [onların ilmine] mukabil getirerek delil sundu da onlar mağlup oldular. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bazı hadislerinde: « كُلًّا » «Hepsi» buyurarak nass ile belirtmiştir; yani “size verilen” ile kastedilen bütün
الْعَالَمِ. وَذَلِكَ أَنَّ يَهُودَ قَالَتْ لَهُ: نَحْنُ عَنَيْتَ أَمْ قَوْمَكَ؟. فَقَالَ:" كُلًّا". وَفِي هَذَا الْمَعْنَى نَزَلَتْ" وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ " حَكَى ذَلِكَ الطَّبَرِيُّ ﵀ وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ السَّائِلِينَ عَنِ الرُّوحِ هُمْ قُرَيْشٌ، قَالَتْ لَهُمُ الْيَهُودُ: سَلُوهُ عَنْ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَعَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ وَعَنِ الرُّوحِ فَإِنْ أَخْبَرَكُمْ عَنِ اثْنَيْنِ وَأَمْسَكَ عَنْ وَاحِدَةٍ فَهُوَ نَبِيٌّ، فَأَخْبَرَهُمْ خَبَرَ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَخَبَرَ ذِي الْقَرْنَيْنِ عَلَى مَا يَأْتِي. وَقَالَ فِي الرُّوحِ:" قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي" أَيْ مِنَ الْأَمْرِ الَّذِي لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ. ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ وَغَيْرُهُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.
insanlıktır. Zira Yahudiler ona: 'Bizi mi kastettin yoksa kendi kavmini mi?' demişlerdi. O da: "Herkesi" buyurdu. Bu anlamda: { وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ } “Eğer yeryüzündeki bütün ağaçlar kalem olsaydı...” ayeti indi; bunu et-Taberî rahimehullâh nakletmiştir. Ruhtan soranların Kureyş olduğu da söylenmiştir; nitekim Yahudiler onlara: 'Ona Ashâb-ı Kehf'i, Zülkarneyn'i ve ruhu sorun; şayet ikisini haber verir birinden susarsa o bir peygamberdir' demişlerdi. Peygamber onlara ileride geleceği üzere Ashâb-ı Kehf'in haberini ve Zülkarneyn'in haberini bildirdi. Ruh hakkında ise: { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “De ki: Ruh Rabbimin emrindendir” yani ancak Allah'ın bildiği emirlerdendir, dedi. Bunu el-Mehdevî ve diğer müfessirler İbn Abbâs'tan nakletmişlerdir.
[سورة الإسراء (١٧): الآيات ٨٦ الى ٨٧]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 86-87]
وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنا وَكِيلاً (٨٦) إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً (٨٧)
{ وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنا وَكِيلاً (٨٦) إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً (٨٧) } “Yemin olsun ki, eğer dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz; sonra bize karşı kendine bir vekil (koruyucu) de bulamazsın. Ancak Rabbinden bir rahmet müstesnadır. Şüphesiz O'nun senin üzerindeki lütfu çok büyüktür.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ) يَعْنِي الْقُرْآنَ. أَيْ كَمَا قَدَرْنَا عَلَى إِنْزَالِهِ نَقْدِرُ عَلَى إِذْهَابِهِ حَتَّى يَنْسَاهُ الْخَلْقُ. وَيَتَّصِلُ هَذَا بِقَوْلِهِ:" وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا" أَيْ وَلَوْ شِئْتُ أَنْ أَذْهَبَ بِذَلِكَ الْقَلِيلِ لَقَدَرْتُ عَلَيْهِ. (ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنا وَكِيلًا) أَيْ نَاصِرًا يَرُدُّهُ عَلَيْكَ. (إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ) يَعْنِي لكن لإنشاء ذَلِكَ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ، فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ. وَقِيلَ: إِلَّا أَنْ يَرْحَمَكَ رَبُّكَ فَلَا يَذْهَبَ بِهِ. (إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً) إِذْ جَعَلَكَ سَيِّدَ وَلَدِ آدَمَ، وَأَعْطَاكَ الْمَقَامَ الْمَحْمُودَ وَهَذَا الْكِتَابَ الْعَزِيزَ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: أَوَّلُ مَا تَفْقِدُونَ مِنْ دِينِكُمُ الْأَمَانَةَ، وَآخِرُ مَا تَفْقِدُونَ الصَّلَاةَ، وَأَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ كَأَنَّهُ قَدْ نُزِعَ مِنْكُمْ، تُصْبِحُونَ يوما وما معكم منه شي. فَقَالَ رَجُلٌ: كَيْفَ يَكُونُ ذَلِكَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ! وَقَدْ ثَبَّتْنَاهُ فِي قُلُوبِنَا وَأَثْبَتْنَاهُ فِي مَصَاحِفِنَا، نُعَلِّمُهُ أَبْنَاءَنَا وَيُعَلِّمُهُ أَبْنَاؤُنَا أَبْنَاءَهُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ! قَالَ: يُسْرَى بِهِ فِي لَيْلَةٍ فَيَذْهَبُ بِمَا فِي الْمَصَاحِفِ وَمَا فِي الْقُلُوبِ، فَتُصْبِحُ النَّاسُ كَالْبَهَائِمِ. ثُمَّ قَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ" وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ" الْآيَةَ. أَخْرَجَهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ بِمَعْنَاهُ قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو الْأَحْوَصِ عَنْ عَبْدِ العزيز ابن رفيع عن
Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Yemin olsun ki, eğer dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz” buyruğundan kasıt Kur'ân'dır. Yani onu indirmeye güç yetirdiğimiz gibi, insanların onu unutacağı şekilde gidermeye de güç yetiririz. Bu ifade, { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir” buyruğuna bağlıdır. Yani o az olanı da gidermek isteseydim buna elbette güç yetirirdim. { ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنا وَكِيلاً } “Sonra bize karşı kendine bir vekil (koruyucu) de bulamazsın” yani onu sana geri getirecek bir yardımcı [bulamazsın]. { إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } “Ancak Rabbinden bir rahmet müstesnadır”; yani fakat onun bırakılması Rabbinden bir rahmettir. Dolayısıyla bu, [münkatı' bir] istisnadır, evvelki ifadeden değildir. Şöyle de denilmiştir: Ancak Rabbin sana merhamet eder de onu gidermez. { إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً } “Şüphesiz O'nun senin üzerindeki lütfu çok büyüktür”; çünkü seni Âdemoğlunun efendisi kılmış, sana Makâm-ı Mahmûd'u ve bu yüce Kitab'ı vermiştir. Abdullah b. Mes'ûd [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: “Dininizden ilk kaybedeceğiniz şey emanet, son kaybedeceğiniz şey ise namazdır. Bu Kur'ân da sanki sizden çekilip alınmış gibi olacaktır; öyle bir gün sabahlayacaksınız ki yanınızda ondan hiçbir şey kalmamış olacaktır.” Bir adam: “Bu nasıl olur ey Ebû Abdirrahmân! Biz onu kalplerimize yerleştirdik, mushaflarımıza yazdık; onu çocuklarımıza öğretiyoruz, çocuklarımız da kıyamet gününe kadar kendi çocuklarına öğretecekler!” dedi. [İbn Mes'ûd] şöyle dedi: “Bir gece ansızın yürütülüp (kaldırılıp) götürülür; böylece mushaflarda ve kalplerde olan her şey gider ve insanlar hayvanlar gibi sabahlar.” Sonra Abdullah: { وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Yemin olsun ki, eğer dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz...” ayetini okudu. Bunu Ebû Bekr b. Ebî Şeybe mana olarak tahric etmiştir; şöyle demiştir: Bize Ebu'l-Ahvas, Abdülazîz b. Rufey'den, o da...
شَدَّادِ بْنِ مَعْقِلٍ قَالَ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ- يَعْنِي ابْنَ مَسْعُودٍ-: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ الَّذِي بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ يُوشِكُ أَنْ يُنْزَعَ مِنْكُمْ. قَالَ: قُلْتُ كَيْفَ يُنْزَعُ مِنَّا وَقَدْ أَثْبَتَهُ اللَّهُ فِي قُلُوبِنَا وَثَبَّتْنَاهُ فِي مَصَاحِفِنَا! قَالَ: يُسْرَى عَلَيْهِ فِي لَيْلَةٍ وَاحِدَةٍ فَيُنْزَعُ مَا فِي الْقُلُوبِ وَيَذْهَبُ مَا فِي الْمَصَاحِفِ وَيُصْبِحُ النَّاسُ مِنْهُ فُقَرَاءَ. ثُمَّ قَرَأَ" لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ" وَهَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ. وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ: لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى يَرْجِعُ الْقُرْآنُ مِنْ حَيْثُ نَزَلَ، لَهُ دَوِيٌّ كَدَوِيِّ النَّحْلِ، فَيَقُولُ اللَّهُ مَا بَالُكَ. فَيَقُولُ: يَا رَبِّ مِنْكَ خَرَجْتُ وَإِلَيْكَ أَعُودُ، أُتْلَى فَلَا يُعْمَلُ بِي، أُتْلَى وَلَا يُعْمَلُ بِي. قُلْتُ: قَدْ جَاءَ مَعْنَى هَذَا مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَحُذَيْفَةَ. قَالَ حُذَيْفَةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" يَدْرُسُ الْإِسْلَامُ كَمَا يَدْرُسُ وَشْيُ الثَّوْبِ حَتَّى لَا يُدْرَى مَا صِيَامٌ وَلَا صَلَاةٌ وَلَا نُسُكٌ وَلَا صَدَقَةٌ فَيُسْرَى عَلَى كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى فِي لَيْلَةٍ فَلَا يَبْقَى مِنْهُ فِي الْأَرْضِ آيَةٌ وَتَبْقَى طَوَائِفُ مِنَ النَّاسِ الشَّيْخُ الْكَبِيرُ وَالْعَجُوزُ يَقُولُونَ أَدْرَكْنَا آبَاءَنَا عَلَى هَذِهِ الْكَلِمَةِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَهُمْ لَا يَدْرُونَ مَا صَلَاةٌ وَلَا صِيَامٌ وَلَا نُسُكٌ وَلَا صَدَقَةٌ". قَالَ لَهُ صِلَةُ: مَا تُغْنِي عَنْهُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ! وَهُمْ لَا يَدْرُونَ مَا صَلَاةٌ وَلَا صِيَامٌ وَلَا نُسُكٌ وَلَا صَدَقَةٌ، فَأَعْرَضَ عَنْهُ حُذَيْفَةُ، ثُمَّ رَدَّدَهَا ثَلَاثًا، كُلُّ ذَلِكَ يُعْرِضُ عَنْهُ حُذَيْفَةُ. ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْهِ حُذَيْفَةُ فَقَالَ: يَا صِلَةُ! تُنْجِيهِمْ مِنَ النَّارِ، ثَلَاثًا. خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي السُّنَنِ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: خَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ وَهُوَ مَعْصُوبُ الرَّأْسِ مِنْ وَجَعٍ فَضَحِكَ، فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ:" أَيُّهَا النَّاسُ مَا هَذِهِ الْكُتُبُ الَّتِي تَكْتُبُونَ أَكِتَابٌ غَيْرَ كِتَابِ اللَّهِ يُوشِكُ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ لِكِتَابِهِ فَلَا يَدَعُ وَرَقًا وَلَا قَلْبًا إِلَّا أُخِذَ مِنْهُ" قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَكَيْفَ بِالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ يَوْمئِذٍ؟ قَالَ:" مَنْ أَرَادَ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا أَبْقَى فِي قَلْبِهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ" ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ وَالْغَزْنَوِيُّ وَغَيْرُهُمَا في التفسير.
Şeddâd b. Ma'kıl'den bildirdi ki o şöyle dedi: Abdullah -yani İbn Mes'ûd- şöyle dedi: 'Aralarınızda bulunan bu Kur'ân'ın pek yakında sizden çekilip alınması muhtemeldir.' Ben: 'Allah onu kalplerimizde sabit kılmış ve biz de onu mushaflarımızda tespit etmişken bizden nasıl çekilip alınır!' dedim. O: 'Bir gecede onun üzerine gelinir (kaldırılır); böylece kalplerdeki sökülüp alınır, mushaflardaki silinip gider ve insanlar ondan yoksun kalır' dedi. Sonra: { لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Yemin olsun ki, eğer dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz” ayetini okudu. Bu sahih bir senettir. İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre: Kur'ân indiği yere, arı uğultusu gibi bir uğultuyla dönmedikçe kıyamet kopmaz. Allah: 'Neyin var?' diye sorar. O da: 'Yâ Rabbi! Senden çıktım ve Sana dönüyorum; bana tilavet olunuyor ama benimle amel edilmiyor, bana tilavet olunuyor ama benimle amel edilmiyor' der. [Kurtubî olarak] derim ki: Bunun anlamı merfû olarak Abdullah b. Amr b. el-Âs ve Huzeyfe'nin hadisinden gelmiştir. Huzeyfe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Elbisenin nakışlarının silinip gittiği gibi İslâm da silinip gider; öyle ki oruç nedir, namaz nedir, kurban/ibadet nedir, sadaka nedir bilinmez hale gelir. Bir gecede Allah Teâlâ'nın Kitabı'na yürünür de yeryüzünde ondan tek bir ayet dahi kalmaz. İnsanlardan yaşlı erkekler ve kocakarılar gibi zümreler kalır da: 'Biz babalarımızı şu 'Lâ ilâhe illallâh' kelimesi üzerinde bulduk [biz de onu söyleriz]' derler; halbuki onlar namaz nedir, oruç nedir, ibadet nedir, sadaka nedir bilmezler." Sıla ona: 'Onlar namaz nedir, oruç nedir, ibadet nedir, sadaka nedir bilmezken Lâ ilâhe illallâh onlara ne fayda verir ki!' dedi. Huzeyfe ondan yüz çevirdi. Sıla bunu üç kez tekrarladı; Huzeyfe her defasında ondan yüz çevirdi. Sonra Huzeyfe ona yönelerek: 'Ey Sıla! Onları ateşten kurtarır' buyurdu ve bunu üç defa tekrarladı. Bunu İbn Mâce Sünen'inde tahric etmiştir. Abdullah b. Ömer şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem başı ağrıdan sarılı olduğu halde çıktı ve tebessüm etti, minbere çıkıp Allah'a hamd ve senâda bulundu, sonra şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Nedir bu yazdığınız kitaplar? Allah'ın Kitabı'ndan başka bir kitap mı? Allah'ın kendi Kitabı için gazaplanıp ne bir yaprak ne de bir kalp bırakmaksızın hepsinden onu çekip alması yakındır." Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, o gün mümin erkekler ve mümin kadınların hali ne olur?' Şöyle buyurdu: "Allah her kime bir hayır murat ederse onun kalbinde Lâ ilâhe illallâh'ı baki kılar." Bunu es-Sa'lebî, el-Gaznevî ve tefsirlerinde diğerleri zikretmiştir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٨٨]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 88]
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً (٨٨)
{ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً } “De ki: 'Andolsun, insanlar ve cinler bu Kur'ân'ın bir benzerini getirmek üzere bir araya gelseler, birbirlerine arka çıksalar (yardımcı olsalar) dahi onun bir benzerini getiremezler.'” (88)
أي عوينا ونصيرا، مثل ما يَتَعَاوَنُ الشُّعَرَاءُ عَلَى بَيْتِ شِعْرٍ فَيُقِيمُونَهُ. نَزَلَتْ حِينَ قَالَ الْكُفَّارُ: لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا، فَأَكْذَبَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي إِعْجَازِ الْقُرْآنِ فِي أَوَّلِ الْكِتَابِ: وَالْحَمْدُ لله. ولا يَأْتُونَ جَوَابُ الْقَسَمِ فِي" لَئِنِ" وَقَدْ يُجْزَمُ عَلَى إِرَادَةِ الشَّرْطِ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Yani tıpkı şairlerin bir beyit üzerinde yardımlaşıp onu düzeltmeleri gibi, yardımcı ve destekçi olsalar bile [getiremezler]. Kâfirlerin: 'Dileseydik biz de bunun benzerini söylerdik' demeleri üzerine inmiş, Allah Teâlâ da onları yalanlamıştır. Kur'ân'ın i'câzı (mucizeliği) hakkındaki açıklama kitabın başında geçmişti; hamd Allah'a mahsustur. { لَا يَأْتُونَ } ifadesi, { لَئِنِ } kelimesindeki yeminin cevabıdır; bazen şart kastedilerek meczum da kılınabilir. Şair şöyle demiştir:
لَئِنْ كَانَ مَا حُدِّثْتُهُ الْيَوْمَ صَادِقًا ... أُقِمْ فِي نَهَارِ القيظ للشمس باديا
Eğer bugün bana anlatılan şey doğruysa... Şiddetli yaz sıcağında güneşe karşı dikilir kalırım.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٨٩]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 89]
وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً (٨٩)
{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً (٨٩) } “Yemin olsun ki, biz bu Kur'ân'da insanlar için her türlü misali türlü şekillerde açıkladık; fakat insanların çoğu inkârcılıktan başkasına yanaşmadı.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ) أَيْ وَجَّهْنَا الْقَوْلَ فِيهِ بِكُلِّ مَثَلٍ يَجِبُ بِهِ الِاعْتِبَارُ، مِنَ الْآيَاتِ وَالْعِبَرِ وَالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ، وَالْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي وَأَقَاصِيصِ الْأَوَّلِينَ، وَالْجَنَّةِ وَالنَّارِ وَالْقِيَامَةِ. (فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً) يُرِيدُ أَهْلَ مَكَّةَ، بَيَّنَ لَهُمُ الْحَقَّ وَفَتَحَ لَهُمْ وَأَمْهَلَهُمْ حَتَّى تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ، فَأَبَوْا إِلَّا الْكُفْرَ وَقْتَ تَبَيُّنِ الْحَقِّ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَلَا حُجَّةَ لِلْقَدَرِيِّ فِي قَوْلِهِمْ: لَا يُقَالُ أَبَى إِلَّا لِمَنْ أَبَى فِعْلَ مَا هُوَ قَادِرٌ عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْكَافِرَ وَإِنْ كَانَ غَيْرَ قَادِرٍ عَلَى الْإِيمَانِ بِحُكْمِ اللَّهِ عَلَيْهِ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُ وَطَبْعِهِ عَلَى قَلْبِهِ، فَقَدْ كَانَ قَادِرًا وَقْتَ الْفُسْحَةِ وَالْمُهْلَةِ عَلَى طلب الحق وتمييزه من الباطل.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “Yemin olsun ki, biz bu Kur'ân'da insanlar için her türlü misali türlü şekillerde açıkladık” buyruğunun anlamı; ayetlerden, ibretlerden, teşvik ve korkutmalardan, emir ve yasaklardan, öncekilerin kıssalarından, cennet, cehennem ve kıyametten ibret alınması gereken her misali onda türlü yönleriyle beyan ettik, demektir. { فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً } “Fakat insanların çoğu inkârcılıktan başkasına yanaşmadı” ifadesi Mekke ehlini kastetmektedir. Onlara hakkı açıkladı, [yollarını] açtı ve hakkın hak olduğu kendilerine apaçık belli oluncaya kadar onlara mühlet verdi; onlar ise hakkın ortaya çıkması anında inkârdan başkasına yanaşmadılar. el-Mehdevî şöyle demiştir: Kaderiyye'nin 'Eba (direndi/yanaşmadı) kelimesi ancak güç yetirdiği bir şeyi yapmaktan kaçınan kimse için kullanılır' şeklindeki sözlerinde bir delil yoktur; çünkü kâfir, Allah'ın kendisinden yüz çevirmesine ve kalbini mühürlemesine dair hükmü sebebiyle [sonradan] imana güç yetiremez hale gelmiş olsa bile, mühlet ve genişlik vaktinde hakkı aramaya ve onu batıldan ayırt etmeye güç yetirmekteydi.
[سورة الإسراء (١٧): الآيات ٩٠ الى ٩٣]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 90-93]
وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً (٩٠) أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ خِلالَها تَفْجِيراً (٩١) أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلاً (٩٢) أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلاَّ بَشَراً رَسُولاً (٩٣)
{ وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً (٩٠) أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ خِلالَها تَفْجِيراً (٩١) أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلاً (٩٢) أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلاَّ بَشَراً رَسُولاً (٩٣) } “Ve dediler ki: «Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız. (90) Yahut senin hurmalardan ve üzümlerden bir bahçen olup aralarından şarıl şarıl nehirler fışkırtmadıkça; (91) yahut iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşürmedikçe veya Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe; (92) yahut altından bir evin olmadıkça yahut göğe yükselmedikçe [sana asla inanmayacağız]. Bize okuyacağımız bir kitap indirmedikçe senin yükselmene de asla inanmayız.» De ki: «Rabbimi tenzih ederim! Ben yalnızca elçi olan bir beşer değil miyim?» (93)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً) الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي رُؤَسَاءِ قُرَيْشٍ مِثْلِ عُتْبَةَ وَشَيْبَةَ ابْنَيْ رَبِيعَةَ، وَأَبِي سُفْيَانَ وَالنَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ، وَأَبِي جَهْلٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ، وَأُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ وَأَبِي الْبَخْتَرِيِّ، وَالْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَغَيْرِهِمْ. وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمَّا عَجَزُوا عَنْ مُعَارَضَةِ الْقُرْآنِ وَلَمْ يَرْضَوْا بِهِ مُعْجِزَةً، اجْتَمَعُوا- فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَغَيْرُهُ- بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ عِنْدَ ظَهْرِ الْكَعْبَةِ، ثُمَّ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: ابْعَثُوا إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ فَكَلِّمُوهُ وَخَاصِمُوهُ حَتَّى تُعْذَرُوا فِيهِ، فَبَعَثُوا إِلَيْهِ أَنَّ أَشْرَافَ قَوْمِكَ قَدِ اجْتَمَعُوا إِلَيْكَ لِيُكَلِّمُوكَ فَأْتِهِمْ، فَجَاءَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ يَظُنُّ أَنْ قَدْ بَدَا لَهُمْ فِيمَا كَلَّمَهُمْ فِيهِ بَدْوٌ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَرِيصًا يُحِبُّ رُشْدَهُمْ وَيَعِزُّ عَلَيْهِ عَنَتْهُمْ، حَتَّى جَلَسَ إِلَيْهِمْ فَقَالُوا لَهُ: يَا مُحَمَّدُ! إِنَّا قَدْ بَعَثْنَا إِلَيْكَ لِنُكَلِّمَكَ، وَإِنَّا وَاللَّهِ مَا نَعْلَمُ رَجُلًا مِنَ الْعَرَبِ أَدْخَلَ عَلَى قَوْمِهِ مَا أَدْخَلْتَ عَلَى قَوْمِكَ، لَقَدْ شَتَمْتَ الْآبَاءَ وَعِبْتَ الدِّينَ وَشَتَمْتَ الْآلِهَةَ وَسَفَّهْتَ الْأَحْلَامَ وَفَرَّقْتَ الْجَمَاعَةَ، فَمَا بَقِيَ أَمْرٌ قَبِيحٌ إِلَّا قَدْ جِئْتَهُ فِيمَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ، أَوْ كَمَا قَالُوا لَهُ. فَإِنْ كُنْتَ إِنَّمَا جِئْتَ بِهَذَا الْحَدِيثِ تَطْلُبُ بِهِ مَالًا جَمَعْنَا لَكَ مِنْ أَمْوَالِنَا حَتَّى تَكُونَ أَكْثَرَنَا مَالًا، وَإِنْ كُنْتَ إِنَّمَا تَطْلُبُ بِهِ الشَّرَفَ فِينَا فَنَحْنُ نُسَوِّدُكَ عَلَيْنَا، وَإِنْ كُنْتَ تُرِيدُ بِهِ مُلْكًا مَلَّكْنَاكَ عَلَيْنَا، وَإِنْ كَانَ هَذَا الَّذِي يَأْتِيكَ رَئِيًّا تَرَاهُ قَدْ غَلَبَ عَلَيْكَ- وَكَانُوا يُسَمُّونَ التَّابِعَ مِنَ الْجِنِّ رَئِيًّا- فَرُبَّمَا كَانَ ذَلِكَ بَذَلْنَا أَمْوَالَنَا فِي طَلَبِ الطِّبِّ لَكَ حَتَّى نُبْرِئَكَ مِنْهُ أَوْ نُعْذَرَ فِيكَ. فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَا بِي مَا تَقُولُونَ مَا جِئْتُ بِمَا جِئْتُكُمْ بِهِ أَطْلُبُ أَمْوَالَكُمْ وَلَا الشَّرَفَ فِيكُمْ وَلَا الْمُلْكَ عَلَيْكُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ بَعَثَنِي إِلَيْكُمْ رَسُولًا وَأَنْزَلَ عَلَيَّ كِتَابًا وَأَمَرَنِي أَنْ أَكُونَ لَكُمْ بَشِيرًا وَنَذِيرًا فَبَلَّغْتُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَإِنْ تَقْبَلُوا مِنِّي مَا جِئْتُكُمْ بِهِ فَهُوَ حَظُّكُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَإِنْ تَرُدُّوهُ عَلَيَّ أَصْبِرُ لِأَمْرِ اللَّهِ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ" أَوْ كَمَا قَالَ ﷺ. قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ، فَإِنْ كُنْتَ غَيْرَ قَابِلٍ مِنَّا شَيْئًا مِمَّا عَرَضْنَاهُ عَلَيْكَ، فَإِنَّكَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ لَيْسَ مِنَ النَّاسِ أَحَدٌ أَضْيَقَ بَلَدًا وَلَا أَقَلَّ مَاءً وَلَا أَشَدَّ عَيْشًا مِنَّا، فَسَلْ لَنَا رَبَّكَ الَّذِي بَعَثَكَ بِمَا بَعَثَكَ بِهِ، فَلْيُسَيِّرْ
Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } “Ve dediler ki: Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız” ayeti; Rebîa'nın oğulları Utbe ve Şeybe, Ebû Süfyân, en-Nadr b. el-Hâris, Ebû Cehil, Abdullah b. Ebî Ümeyye, Ümeyye b. Halef, Ebu'l-Bahterî, el-Velîd b. el-Mugîre ve başkaları gibi Kureyş'in ileri gelenleri hakkında inmiştir. Şöyle ki onlar Kur'ân'a nazire getirmekten aciz kalınca ve onu bir mucize olarak kabul etmeyince -İbn İshâk ve diğerlerinin zikrettiğine göre- güneş battıktan sonra Kâbe'nin arkasında toplandılar. Sonra birbirlerine: 'Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem haber gönderin, onunla konuşun ve tartışın ki onun hakkında mazeretiniz bulunsun' dediler. Ona: 'Kavminin ileri gelenleri seninle konuşmak üzere toplandılar, yanlarına gel' diye haber gönderdiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendileriyle konuştuğu hususlarda onlara bir fikir değişikliği zahir olduğunu zannederek yanlarına geldi; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların hidayet bulmalarına çok düşkündü ve sıkıntıya düşmeleri ona ağır gelirdi. Yanlarına oturunca ona şöyle dediler: 'Ey Muhammed! Biz seninle konuşmak için seni çağırttık. Vallahi biz Araplar arasında kendi kavmine senin getirdiğin şeylerin benzerini sokmuş bir adam bilmiyoruz; atalarımıza sövdün, dinimizi ayıpladın, ilahlarımıza hakaret ettin, akıllarımızı kıt gördün ve birliğimizi dağıttın. Aramızda işlemediğin hiçbir çirkin iş bırakmadın' -veya ona benzer sözler söylediler-. 'Eğer bu getirdiğin sözlerle mal elde etmek istiyorsan, mallarımızdan sana toplayalım da aramızda en çok malı olan sen ol. Eğer içimizde şeref istiyorsan seni başımıza efendi yapalım. Eğer bununla bir saltanat istiyorsan seni üzerimize kral yapalım. Eğer sana gelen bu şey galebe çalmış bir cin görüntüsü (re'iyy) ise -ki cinlerden olan yoldaşa re'iyy derlerdi- böyle bir durum varsa seni ondan kurtarıncaya kadar veya senin hakkında mazur görülünceye kadar tedavi arayışında mallarımızı harcayalım.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurdu: "Bende sizin söylediğiniz şeylerden hiçbiri yoktur; size getirdiğim şeyleri mallarınızı istemek, aranızda şeref kazanmak veya üzerinize kral olmak için getirmedim. Fakat Allah beni size bir elçi olarak gönderdi, üzerime bir Kitap indirdi ve bana sizin için bir müjdeci ve bir uyarıcı olmamı emretti. Ben de Rabbimin risaletlerini size tebliğ ettim ve size nasihatte bulundum. Size getirdiğim şeyi benden kabul ederseniz, o sizin dünyada ve ahiretteki payınızdır; eğer onu bana geri çevirirseniz, Allah benimle sizin aranızda hükmünü verinceye kadar Allah'ın emrine sabrederim" veya sallallâhu aleyhi ve sellem buna benzer buyurdu. Dediler ki: 'Ey Muhammed! Eğer sana sunduğumuz şeylerden hiçbirini bizden kabul etmeyeceksen, pekâlâ biliyorsun ki insanlardan beldesi bizden daha dar, suyu bizden daha az ve geçimi bizden daha zor hiç kimse yoktur. Seni gönderdiği şeyle gönderen Rabbine bizim için dua et de
عَنَّا هَذِهِ الْجِبَالَ الَّتِي قَدْ ضُيِّقَتْ عَلَيْنَا، وَلْيَبْسُطْ لَنَا بِلَادَنَا وَلْيَخْرِقْ لَنَا فِيهَا أَنْهَارًا كَأَنْهَارِ الشَّامِ، وَلْيَبْعَثْ لَنَا مَنْ مَضَى مِنْ آبَائِنَا، وَلْيَكُنْ فِيمَنْ يَبْعَثُ لَنَا قُصَيُّ بْنُ كِلَابٍ، فَإِنَّهُ كَانَ شَيْخَ صِدْقٍ فَنَسْأَلْهُمْ عَمَّا تَقُولُ، أَحَقٌّ هُوَ أَمْ بَاطِلٌ، فَإِنْ صَدَّقُوكَ وَصَنَعْتَ مَا سَأَلْنَاكَ صَدَّقْنَاكَ، وَعَرَفْنَا بِهِ مَنْزِلَتَكَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّهُ بَعَثَكَ رَسُولًا كَمَا تَقُولُ. فَقَالَ لَهُمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَسَلَامُهُ:" مَا بِهَذَا بُعِثْتُ إِلَيْكُمْ إِنَّمَا جِئْتُكُمْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِمَا بَعَثَنِي بِهِ وَقَدْ بَلَّغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ فَإِنْ تَقْبَلُوهُ فَهُوَ حَظُّكُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَإِنْ تَرُدُّوهُ عَلَيَّ أَصْبِرُ لِأَمْرِ اللَّهِ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ". قَالُوا: فَإِذَا لَمْ تَفْعَلْ هَذَا لَنَا فَخُذْ لِنَفْسِكَ! سَلْ رَبَّكَ أَنْ يَبْعَثَ مَعَكَ مَلَكًا يُصَدِّقُكَ بِمَا تَقُولُ وَيُرَاجِعَنَا عَنْكَ، وَاسْأَلْهُ فَلْيَجْعَلْ لَكَ جِنَانًا وَقُصُورًا وَكُنُوزًا مِنْ ذَهَبٍ وَفِضَّةٍ يُغْنِيَكَ بِهَا عَمَّا نَرَاكَ تَبْتَغِي، فَإِنَّكَ تَقُومُ بِالْأَسْوَاقِ وَتَلْتَمِسُ الْمَعَاشَ كَمَا نَلْتَمِسُ، حَتَّى نَعْرِفَ فَضْلَكَ وَمَنْزِلَتَكَ مِنْ رَبِّكَ إِنْ كُنْتَ رَسُولًا كَمَا تَزْعُمُ. فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ:" مَا أَنَا بِفَاعِلٍ وَمَا أَنَا بِالَّذِي يَسْأَلُ رَبَّهُ هَذَا وَمَا بُعِثْتُ بِهَذَا إِلَيْكُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ بَعَثَنِي بَشِيرًا وَنَذِيرًا- أَوْ كَمَا قَالَ- فَإِنْ تَقْبَلُوا مِنِّي مَا جِئْتُكُمْ بِهِ فَهُوَ حَظُّكُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَإِنْ تَرُدُّوهُ عَلَيَّ أَصْبِرُ لِأَمْرِ اللَّهِ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ" قَالُوا: فَأَسْقِطِ السَّمَاءَ عَلَيْنَا كِسَفًا كَمَا زَعَمْتَ أَنَّ رَبَّكَ إِنْ شَاءَ فَعَلَ، فَإِنَّا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ إِلَّا أَنْ تَفْعَلَ. قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" ذَلِكَ إِلَى اللَّهِ ﷿ إِنْ شَاءَ أَنْ يَفْعَلَهُ بِكُمْ فَعَلَ" قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ، فَمَا عَلِمَ رَبُّكَ أَنَّا سَنَجْلِسُ مَعَكَ وَنَسْأَلُكَ عما سألنا عَنْهُ وَنَطْلُبُ مِنْكَ مَا نَطْلُبُ، فَيَتَقَدَّمَ إِلَيْكَ فَيُعْلِمَكَ بِمَا تُرَاجِعَنَا بِهِ، وَيُخْبِرَكَ مَا هُوَ صَانِعٌ فِي ذَلِكَ بِنَا إِذْ لَمْ نَقْبَلْ مِنْكَ مَا جِئْتِنَا بِهِ. إِنَّهُ قَدْ بَلَغَنَا إِنَّمَا يُعْلِّمُكَ هَذَا رَجُلٌ
bizi sıkıştıran bu dağları bizden uzaklaştırsın, topraklarımızı genişletsin, orada bizim için Şam nehirleri gibi nehirler fışkırtsın ve geçmiş atalarımızı bizim için diriltsin; diriltecekleri arasında Kusayy b. Kilâb da olsun, çünkü o doğru sözlü bir ihtizardı. Biz de onlara söylediğin şeyin hak mı yoksa batıl mı olduğunu soralım. Eğer onlar seni doğrular ve sen de senden istediklerimizi yaparsan, seni doğrularız ve böylece senin Allah Teâlâ katındaki dereceni ve söylediğin gibi O'nun seni bir elçi olarak gönderdiğini anlarız.' Allah'ın salât ve selâmı üzerine olan Peygamber onlara şöyle dedi: "Ben size bununla gönderilmedim; ben size ancak Allah Teâlâ'dan beni kendisiyle gönderdiği şeyi getirdim ve size gönderildiğim şeyi tebliğ ettim. Eğer onu kabul ederseniz, o sizin dünyada ve ahiretteki payınızdır; eğer onu bana geri çevirirseniz, Allah benimle sizin aranızda hükmünü verinceye kadar Allah'ın emrine sabrederim." Dediler ki: 'Bizim için bunu yapmıyorsan bari kendin için bir şeyler al! Rabbinden, söylediklerinde seni doğrulayacak ve senin adına bize cevap verecek bir melek göndermesini iste; O'na sor da senin için bahçeler, saraylar, altından ve gümüşten hazineler var etsin ki, senin peşinde koştuğunu gördüğümüz şeylerden seni müstağni kılsın. Zira sen de çarşılarda dolaşıyor, bizim aradığımız gibi geçimlik arıyorsun. Böylece iddia ettiğin gibi bir elçi isen Rabbinden olan üstünlüğünü ve mertebeni anlayalım.' Resûlullah onlara: "Ben bunu yapacak değilim, Rabbinden bunu isteyecek de değilim; ben size bunun için gönderilmedim. Fakat Allah beni bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdi" -veya buyurduğu gibi- "size getirdiğim şeyi benden kabul ederseniz, o sizin dünyada ve ahiretteki payınızdır; eğer onu bana geri çevirirseniz, Allah benimle sizin aranızda hükmünü verinceye kadar Allah'ın emrine sabrederim" dedi. Dediler ki: 'O halde Rabbinin dilerse yapacağını iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşür; çünkü sen bunu yapmadıkça sana asla inanmayacağız.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu Allah azze ve celle'ye aittir; eğer size bunu yapmak dilerse yapar" buyurdu. Dediler ki: 'Ey Muhammed! Rabbin bizim seninle oturacağımızı, sorduklarımızı soracağımızı ve senden talep ettiklerimizi talep edeceğimizi bilmedi mi ki önceden sana gelip bize vereceğin cevapları sana öğretsin ve getirdiğin şeyi senden kabul etmediğimiz takdirde bize ne yapacağını sana haber versin? Bize ulaştığına göre bunu sana öğreten ancak
مِنَ الْيَمَامَةِ يُقَالُ لَهُ الرَّحْمَنُ، وَإِنَّا وَاللَّهِ لَا نُؤْمِنُ بِالرَّحْمَنِ أَبَدًا، فَقَدْ أَعْذَرْنَا إِلَيْكَ يَا مُحَمَّدُ، وَإِنَّا وَاللَّهِ لَا نَتْرُكُكَ وَمَا بَلَغْتَ مِنَّا حَتَّى نُهْلِكَكَ أَوْ تُهْلِكَنَا. وَقَالَ قَائِلُهُمْ: نَحْنُ نَعْبُدُ الْمَلَائِكَةَ وَهِيَ بَنَاتُ اللَّهِ. وَقَالَ قَائِلُهُمْ: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا. فَلَمَّا قَالُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، قَامَ عَنْهُمْ وَقَامَ مَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ مَخْزُومٍ، وَهُوَ ابْنُ عَمَّتِهِ، هُوَ لِعَاتِكَةَ بِنْتِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، فقال له: يا محمد عرض عليك
Yemâme'den kendisine Rahmân denen [bir kimsedir]. Vallahi biz Rahmân'a asla inanmayız. Ey Muhammed, sana karşı mazeretimizi açıkça belirttik. Vallahi biz, ya sen bizi helak edinceye veya biz seni helak edinceye kadar seni ve bize yaptıklarını asla kendi haline bırakmayacağız." Onlardan biri: "Biz meleklere tapıyoruz, onlar ise Allah'ın kızlarıdır" dedi. Bir başkaları da: "Sen bize Allah'ı ve melekleri açıkça (kefil olarak) getirmedikçe sana asla inanmayacağız" dedi. Onlar bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediklerinde, [Resûlullah] onların yanından kalktı; onunla beraber halasının -ki halası Âtike bint Abdilmuttalib'dir- oğlu olan Abdullah b. Ebî Ümeyye b. el-Mugîre b. Abdillâh b. Ömer b. Mahzûm da kalktı ve ona şöyle dedi: "Ey Muhammed! Kavmin sana
قَوْمُكَ مَا عَرَضُوا فَلَمْ تَقْبَلْهُ مِنْهُمْ، ثُمَّ سَأَلُوكَ لِأَنْفُسِهِمْ أُمُورًا لِيَعْرِفُوا بِهَا مَنْزِلَتَكَ مِنَ اللَّهِ كَمَا تَقُولُ، وَيُصَدِّقُوكَ وَيَتَّبِعُوكَ فَلَمْ تَفْعَلْ ثُمَّ سَأَلُوكَ أَنْ تَأْخُذَ لِنَفْسِكَ مَا يَعْرِفُونَ بِهِ فَضْلَكَ عَلَيْهِمْ وَمَنْزِلَتَكَ مِنَ اللَّهِ فَلَمْ تَفْعَلْ ثُمَّ سَأَلُوكَ أَنْ تُعَجِّلَ لَهُمْ بَعْضَ مَا تُخَوِّفُهُمْ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ فَلَمْ تَفْعَلْ- أو كما قال له- فوالله لا أؤمن بِكَ أَبَدًا حَتَّى تَتَّخِذَ إِلَى السَّمَاءِ سُلَّمًا، ثُمَّ تَرْقَى فِيهِ وَأَنَا أَنْظُرُ حَتَّى تَأْتِيَهَا، ثُمَّ تَأْتِي مَعَكَ بِصَكٍّ مَعَهُ أَرْبَعَةٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يَشْهَدُونَ لَكَ أَنَّكَ كَمَا تَقُولُ. وَايْمُ اللَّهِ لَوْ فَعَلْتَ ذَلِكَ مَا ظَنَنْتُ أَنِّي أُصَدِّقُكَ ثُمَّ انْصَرَفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَانْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى أَهْلِهِ حَزِينًا آسِفًا لِمَا فَاتَهُ مِمَّا كَانَ يَطْمَعُ بِهِ مِنْ قَوْمِهِ حِينَ دَعَوْهُ، وَلِمَا رَأَى مِنْ مُبَاعَدَتِهِمْ إِيَّاهُ، كُلُّهُ لَفْظُ ابْنِ إِسْحَاقَ. وَذَكَرَ الْوَاحِدِيُّ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً) "." يَنْبُوعاً" يَعْنِي الْعُيُونَ، عَنْ مُجَاهِدٍ. وَهِيَ يَفْعُولٌ، مِنْ نَبَعَ يَنْبَعُ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" تَفْجُرَ لَنَا" مُخَفَّفَةً، وَاخْتَارَهُ أَبُو حَاتِمٍ لِأَنَّ الْيَنْبُوعَ وَاحِدٌ. وَلَمْ يَخْتَلِفُوا فِي تَفَجُّرِ الْأَنْهَارَ أَنَّهُ مُشَدَّدٌ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَالْأُولَى مِثْلُهَا. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ. لَيْسَتْ مِثْلَهَا، لِأَنَّ الْأُولَى بَعْدَهَا يَنْبُوعٌ وَهُوَ وَاحِدٌ، وَالثَّانِيَةُ بَعْدَهَا الْأَنْهَارُ وَهِيَ جَمْعٌ، وَالتَّشْدِيدُ يَدُلُّ عَلَى التَّكْثِيرِ. أُجِيبَ بِأَنَّ" يَنْبُوعاً" وَإِنْ كَانَ وَاحِدًا فَالْمُرَادُ بِهِ الْجَمْعُ، كَمَا قَالَ مُجَاهِدٌ. الْيَنْبُوعُ عَيْنُ الْمَاءِ، وَالْجَمْعُ الْيَنَابِيعُ. وَقَرَأَ قتادة" أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ". (خِلالَها) أَيْ وَسَطَهَا. (أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ" أَوْ يَسْقُطَ السَّمَاءُ" عَلَى إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى السَّمَاءِ. (كِسَفاً) قِطَعًا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. وَالْكِسَفُ (بِفَتْحِ السِّينِ) جَمْعُ كِسْفَةٍ، وَهِيَ قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَابْنِ عَامِرٍ وَعَاصِمٍ. الْبَاقُونَ" كِسَفاً" بِإِسْكَانِ السِّينِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: مَنْ قَرَأَ كِسْفًا مِنَ السَّمَاءِ جَعَلَهُ وَاحِدًا، وَمَنْ قَرَأَ كِسَفًا جَعَلَهُ جَمْعًا. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَمَنْ أَسْكَنَ السِّينَ جَازَ أَنْ يَكُونَ جَمْعُ كِسْفَةٍ وَجَازَ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا، مِنْ كَسَفْتُ الشَّيْءَ إِذَا غَطَّيْتُهُ. فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا: أَسْقِطْهَا طَبَقًا عَلَيْنَا. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ. الْكِسْفَةُ الْقِطْعَةُ مِنَ الشَّيْءِ، يُقَالُ: أَعْطِنِي كِسْفَةً مِنْ ثَوْبِكَ، وَالْجَمْعُ كِسَفٌ وَكِسْفٌ. وَيُقَالُ: الْكِسْفَةُ وَاحِدٌ.
sunduğu şeyleri sundu, onlardan kabul etmedin; sonra kendileri için birtakım şeyler istediler ki söylediğin gibi Allah katındaki mertebeni bilsinler, seni doğrulasınlar ve sana uysunlar, yapmadın; sonra senin üzerlerindeki üstünlüğünü ve Allah katındaki mertebeni bilecekleri şeyleri kendin için elde etmeni istediler, yapmadın; sonra kendilerini tehdit ettiğin azaptan bir kısmını onlara çabuklaştırmanı istediler, yapmadın' -veya ona söylediği gibi- 'Vallahi göğe bir merdiven dayayıp ben bakarken oraya yükselmedikçe ve sonra da yanında senin söylediğin gibi olduğuna dair şahitlik eden dört melekle birlikte bir fermanla gelmedikçe sana asla iman etmeyeceğim. Allah'a yemin olsun ki, bunu yapsan dahi seni doğrulayacağımı zannetmiyorum.' Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından ayrıldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de, kendisini çağırdıklarında kavminden ümit ettiği şeyin boşa çıkması ve onların kendisinden uzaklaşmalarını görmesi sebebiyle hüzünlü ve kederli bir halde ailesine döndü; tamamı İbn İshâk'ın lafzıdır. el-Vâhidî'nin İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayetine göre: Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } ayetini indirdi. Mücâhid'den [rivayetle]: 'Yenbû' (يَنْبُوعاً), pınarlar demektir. O, 'nebe'a yenbe'u' fiilinden gelen 'yef'ûl' veznindedir. Âsım, Hamza ve el-Kisâî 'yenbû' tekil olduğu için şeddesiz olarak { تَفْجُرَ لَنَا } şeklinde okumuşlardır ve Ebû Hâtim de bunu tercih etmiştir. Nehirlerin fışkırtılması ({ تَفَجُّرَ الْأَنْهَارِ }) ifadesinde ise şeddeli olduğu hususunda ihtilaf etmemişlerdir. Ebû Ubeyd: 'Birincisi de onun gibidir' demiştir. Ebû Hâtim: 'Onun gibi değildir; zira birincisinin ardından tekil olan 'yenbû' gelmektedir, ikincisinin ardından ise çoğul olan 'enhâr' gelmektedir, şedde ise çokluğa delalet eder' demiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: 'Yenbû' tekil olsa da Mücâhid'in dediği gibi onunla çoğul kastedilmiştir. Yenbû' su pınarıdır, çoğulu ise yenâbî' gelir. Katâde { أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ } şeklinde okumuştur. { خِلالَها } “aralarından” yani ortalarından. { أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ } genel kıraattir. Mücâhid ise fiili semaya isnat ederek { أَوْ يَسْقُطَ السَّمَاءُ } şeklinde okumuştur. { كِسَفاً } “parça parça”; İbn Abbâs ve diğerlerinden nakledildiğine göre parçalar halinde demektir. Sîn harfinin fethasıyla { الْكِسَفُ }, 'kısfe'nin çoğuludur; bu Nâfi, İbn Âmir ve Âsım'ın kıraatidir. Geri kalanlar ise sînin sükûnu ile { كِسْفاً } şeklinde okumuşlardır. el-Ahfeş şöyle demiştir: Göğü 'kısfen' okuyan onu tekil kılmıştır, 'kisefen' okuyan ise çoğul kılmıştır. el-Mehdevî: 'Sîni sakin okuyan kimseye göre bu 'kısfe'nin çoğulu da olabilir, bir şeyi örttüğünde 'keseftü'ş-şey'e' denilmesinden mastar da olabilir; sanki 'üzerimize bir tabaka halinde düşür' demiş gibidirler' demiştir. el-Cevherî ise şöyle demiştir: Kısfe bir şeyden olan parçadır; 'Elbisenden bana bir parça ver' (أَعْطِنِي كِسْفَةً مِنْ ثَوْبِكَ) denir; çoğulu 'kisef' ve 'kısf' şeklinde gelir. 'el-Kısfe'nin tekil olduğu da söylenmiştir.
(أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا) أَيْ مُعَايَنَةً، عَنْ قَتَادَةَ وَابْنِ جُرَيْجٍ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَابْنُ عَبَّاسٍ: كَفِيلًا. قَالَ مُقَاتِلٌ: شَهِيدًا. مُجَاهِدٌ: هُوَ جَمْعُ الْقَبِيلَةِ، أَيْ بِأَصْنَافِ الْمَلَائِكَةِ قَبِيلَةً قَبِيلَةً. وَقِيلَ: ضُمَنَاءَ يَضْمَنُونَ لَنَا إِتْيَانَكَ بِهِ. (أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ) أَيْ مِنْ ذَهَبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. وَأَصْلُهُ الزِّينَةُ. وَالْمُزَخْرَفُ الْمُزَيَّنُ. وَزَخَارِفُ الْمَاءِ طَرَائِقُهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: كُنْتُ لَا أَدْرِي مَا الزُّخْرُفُ حَتَّى رَأَيْتُهُ فِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ" بَيْتٌ مِنْ ذَهَبٍ" أَيْ نَحْنُ لَا نَنْقَادُ لَكَ مَعَ هَذَا الْفَقْرِ الَّذِي نَرَى. (أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ) أَيْ تَصْعَدُ، يُقَالُ: رَقِيتُ فِي السُّلَّمِ أَرْقَى رُقِيًّا وَرَقْيًا إِذَا صَعِدْتُ. وَارْتَقَيْتُ مِثْلُهُ. (وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ) أَيْ مِنْ أَجْلِ رُقِيِّكَ، وَهُوَ مَصْدَرٌ، نَحْوُ مَضَى يَمْضِي مُضِيًّا، وَهَوَى يَهْوِي هُوِيًّا، كَذَلِكَ رَقِيَ يَرْقَى رُقِيًّا. (حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ) أَيْ كِتَابًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى كُلِّ رَجُلٍ مِنَّا، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً ". (قُلْ سُبْحانَ رَبِّي) وَقَرَأَ أَهْلُ مَكَّةَ وَالشَّامِ" قَالَ سُبْحَانَ رَبِّي" يَعْنِي النَّبِيَّ ﷺ، أَيْ قَالَ ذَلِكَ تَنْزِيهًا لِلَّهِ ﷿ عَنْ أَنْ يعجز عن شي وَعَنْ أَنْ يُعْتَرَضَ عَلَيْهِ فِي فِعْلٍ. وَقِيلَ: هَذَا كُلُّهُ تَعَجُّبٌ عَنْ فَرْطِ كُفْرِهِمْ وَاقْتِرَاحَاتِهِمْ. الْبَاقُونَ" قُلْ" عَلَى الْأَمْرِ، أَيْ قُلْ لَهُمْ يا محمد (هَلْ كُنْتُ) أَيْ مَا أَنَا (إِلَّا بَشَراً رَسُولًا) أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي، وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي لَيْسَتْ فِي قُدْرَةِ الْبَشَرِ، فَهَلْ سَمِعْتُمْ أَحَدًا مِنَ الْبَشَرِ أَتَى بِهَذِهِ الْآيَاتِ وَقَالَ بَعْضُ الْمُلْحِدِينَ: لَيْسَ هَذَا جَوَابًا مُقْنِعًا، وَغَلِطُوا، لِأَنَّهُ أَجَابَهُمْ فَقَالَ: إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ لَا أَقْدِرُ عَلَى شي مِمَّا سَأَلْتُمُونِي، وَلَيْسَ لِي أَنْ أَتَخَيَّرَ عَلَى رَبِّي، وَلَمْ تَكُنِ الرُّسُلُ قَبْلِي يَأْتُونَ أُمَمَهُمْ بِكُلِّ مَا يُرِيدُونَهُ وَيَبْغُونَهُ، وَسَبِيلِي سَبِيلُهُمْ، وَكَانُوا يَقْتَصِرُونَ عَلَى مَا أَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ آيَاتِهِ الدَّالَّةِ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِمْ، فَإِذَا أَقَامُوا عَلَيْهِمُ الْحُجَّةَ لَمْ يَجِبْ لِقَوْمِهِمْ أَنْ يَقْتَرِحُوا غَيْرَهَا، وَلَوْ وَجَبَ عَلَى اللَّهِ أَنْ يَأْتِيَهُمْ بِكُلِّ مَا يَقْتَرِحُونَهُ مِنَ الْآيَاتِ لَوَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يَأْتِيَهُمْ بِمَنْ يَخْتَارُونَهُ مِنَ الرُّسُلِ، وَلَوَجَبَ لِكُلِّ إنسان أن يقول: لا أو من حَتَّى أُوتَى
{ أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا } “yahut Allah'ı ve melekleri kefil (karşımıza) getirmedikçe” ifadesi Katâde ve İbn Cüreyc'den [nakledildiğine göre]: 'Gözle görülür şekilde (açıkça)' demektir. ed-Dahhâk ve İbn Abbâs: 'Kefil olarak' demiştir. Mukâtil: 'Şahit olarak' demiştir. Mücâhid: 'O, kabîlenin çoğuludur; yani meleklerin sınıflarını kabile kabile [getirmedikçe]' demiştir. 'Onu getireceğine dair bize garanti veren kefiller' anlamına geldiği de söylenmiştir. { أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ } “Ya da altından bir evin olmadıkça” İbn Abbâs ve diğerlerinden nakledildiğine göre: Altından demektir. Aslı ziynettir. Müzahref, süslenmiş olandır. Zaharifü'l-mâ' ise suyun üzerindeki çizgilerdir. Mücâhid şöyle demiştir: 'İbn Mes'ûd'un kıraatinde { بَيْتٌ مِنْ ذَهَبٍ } ("Altından bir ev") ifadesini görünceye kadar zuhrufün ne olduğunu bilmiyordum.' Yani: Gördüğümüz bu fakirlikle beraber biz sana boyun eğmeyiz. { أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ } “yahut göğe yükselmedikçe” yani çıkmadıkça. Çıktığım zaman 'Merdivenden çıktım' (رَقِيتُ فِي السُّلَّمِ أَرْقَى رُقِيًّا وَرَقْيًا) denir; 'irtekaytü' de bunun gibidir. { وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ } “senin yükselmene de asla inanmayacağız” yani yükselmenden ötürü [inanmayacağız]; bu bir mastardır; tıpkı 'medâ yemzî mudiyyen' ve 'hevâ yehvî huviyyen' gibi, 'rakiye yerkâ rukiyyen' de böyledir. { حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ } “bize okuyacağımız bir kitap indirmedikçe” yani Allah Teâlâ'dan her birimize hitaben bir kitap; nitekim O Teâlâ: { بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً } “Aksine onlardan her biri, kendisine açılmış sahifeler verilmesini ister” buyurmuştur. { قُلْ سُبْحانَ رَبِّي } Mekke ve Şam ehli Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem kastederek { قَالَ سُبْحَانَ رَبِّي } şeklinde okumuşlardır; yani o bunu, Allah azze ve celle'nin herhangi bir şeyden aciz kalmaktan ve fiilinde kendisine itiraz edilmekten tenzih etmek için söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Bütün bunlar onların aşırı küfürlerinden ve mesnetsiz tekliflerinden duyulan bir hayrettir. Geri kalanlar ise emir sîgasıyla { قُلْ } şeklinde okumuşlardır; yani onlara de ki: Ey Muhammed! { هَلْ كُنْتُ } yani ben sadece { إِلَّا بَشَراً رَسُولاً } “elçi olan bir beşerden başkası mıyım?” Rabbimden bana vahyolunana uyarım; Allah ise insanların gücü dahilinde olmayan bu şeylerden dilediğini yapar. Siz beşerden herhangi birinin bu ayetleri getirdiğini işittiniz mi? Bazı mülhidler: 'Bu ikna edici bir cevap değildir' demiş ve yanılmışlardır; zira o kendilerine şöyle cevap vermiştir: Ben sadece bir insanım, benden istediklerinizden hiçbirine güç yetiremem ve Rabbime karşı tercih ileri sürme hakkım yoktur. Benden önceki peygamberler de kavimlerine onların her diledikleri ve istedikleri şeyi getirmemişlerdir; benim yolum da onların yoludur. Onlar peygamberliklerinin doğruluğuna delalet eden Allah'ın kendilerine verdiği ayetlerle yetinirlerdi. Onlara karşı delili ortaya koyduklarında artık kavimlerinin başka şeyler teklif etme hakkı kalmazdı. Şayet onların teklif ettiği her ayeti getirmek Allah'a vacip olsaydı, onların seçeceği elçileri göndermek de O'na vacip olurdu ve her insanın: 'Başkalarının istediğinden farklı
بِآيَةٍ خِلَافَ مَا طَلَبَ غَيْرِي. وَهَذَا يَؤُولُ إِلَى أَنْ يَكُونَ التَّدْبِيرُ إِلَى الناس، وإنما التدبير إلى الله تعالى.
...benden başkasının istediğinden farklı bir mucize ile [gelmemi ister]. Bu ise tedbirin insanlara ait olması sonucuna varır; oysa tedbir ancak Yüce Allah'a aittir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٩٤]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 94]
وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلاَّ أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولاً (٩٤)
{ وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلاَّ أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولاً (٩٤) } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten alıkoyan şey, sadece: 'Allah bir insanı mı elçi gönderdi?' demeleridir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى) يَعْنِي الرُّسُلَ وَالْكُتُبَ من عند الله بالدعاء إليه. (إِلَّا أَنْ قالُوا) جهلا منهم. (أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا) أي الله أجل من أن يكون رسوله من البشر. فبين الله تعالى فرط عنادهم لأنهم قالوا: أنت مثلنا فلا يلزمنا الانقياد، وغفلوا عن المعجزة." فَأَنْ" الْأُولَى فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِإِسْقَاطِ حَرْفِ الْخَفْضِ. وَ" أَنْ" الثَّانِيَةُ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ ب" مَنَعَ" أَيْ وَمَا مَنَعَ النَّاسَ مِنْ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا قَوْلُهُمْ أَبَعَثَ اللَّهُ بشر رسولا.
Allah Teâlâ'nın: { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten alıkoyan şey” buyruğunda hidayet ile kastedilen; Allah katından O'na davet eden peygamberler ve kitaplardır. { إِلَّا أَنْ قالُوا } “sadece [...] demeleridir” kendi cehaletlerinden dolayı. { أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا } “Allah bir insanı mı elçi gönderdi?” Yani Allah, elçisinin insan olmasından çok daha yücedir [zannettiler]. Allah Teâlâ onların inatlarının aşırılığını açıkladı; zira onlar: 'Sen bizim gibisin, dolayısıyla sana boyun eğmemiz gerekmez' dediler ve mucizeyi görmezden geldiler. Birinci 'en' ({ أَنْ }) harfi cer hazfedildiği için nasb mahallindedir. İkinci 'en' ({ أَنْ }) ise { مَنَعَ } fiilinin faili olarak ref mahallindedir; yani kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten alıkoyan şey, sadece onların: 'Allah bir insanı mı elçi gönderdi?' demeleridir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٩٥]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 95]
قُلْ لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولاً (٩٥)
{ قُلْ لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولاً (٩٥) } “De ki: Eğer yeryüzünde huzur içinde yürüyen melekler olsaydı, elbette onlara gökten melek olan bir elçi indirirdik.”
أعلم أن اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الْمَلَكَ إِنَّمَا يُرْسَلُ إِلَى الْمَلَائِكَةِ، لِأَنَّهُ لَوْ أَرْسَلَ مَلَكًا إِلَى الْآدَمِيِّينَ لَمْ يَقْدِرُوا أَنْ يَرَوْهُ عَلَى الْهَيْئَةِ الَّتِي خُلِقَ عَلَيْهَا، وَإِنَّمَا أَقْدَرَ الْأَنْبِيَاءَ عَلَى ذَلِكَ وَخَلَقَ فِيهِمْ مَا يَقْدِرُونَ بِهِ، لِيَكُونَ ذَلِكَ آيَةً لَهُمْ وَمُعْجِزَةً. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْأَنْعَامِ" نظير هذه الآية، وهو قوله:" وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ. وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا " وقد تقدم الكلام فيه.
Allah Teâlâ meleğin ancak meleklere gönderileceğini bildirdi; zira Âdemoğullarına bir melek gönderseydi, onu yaratıldığı surette görmeye güç yetiremezlerdi. Ancak peygamberleri buna muktedir kılmış ve kendilerine bir ayet ve mucize olsun diye onlarda buna güç yetirecek bir kabiliyet yaratmıştır. Bu ayetin bir benzeri el-En'âm sûresinde geçmişti ki o da O'nun şu buyruğudur: { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ. وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا } “Ve dediler ki: 'Ona bir melek indirilseydi ya!' Eğer bir melek indirseydik iş bitirilmiş olurdu, sonra kendilerine mühlet de verilmezdi. Eğer onu bir melek kılsaydık, elbette onu bir adam suretinde kılardık.” Bu husustaki açıklama daha önce geçmişti.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٩٦]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 96]