قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٩٦)
{ قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٩٦) } “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.”
يُرْوَى أَنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ قَالُوا حِينَ سَمِعُوا قَوْلَهُ" هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا": فَمَنْ يَشْهَدُ لَكَ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ. فَنَزَلَ" قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً".
Rivayet edildiğine göre Kureyş kâfirleri, [Resûlullah'ın] { هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا } “Ben, peygamber olan bir beşerden başkası mıyım ki?” sözünü işittiklerinde: “Peki senin Allah'ın elçisi olduğuna kim şahitlik edecek?” dediler. [Bunun üzerine]: { قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً } “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir” [ayeti] indi.
[سورة الإسراء (١٧): آية ٩٧]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 97]
وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً (٩٧)
{ وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً (٩٧) } “Allah kime hidayet verirse işte doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa, artık onlar için O'ndan başka dostlar bulamazsın. Kıyamet günü onları körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzüstü haşrederiz. Onların barınağı cehennemdir; [ateşi] her dindiğinde onlara çılgın alevi artırırız.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ) أَيْ لَوْ هَدَاهُمُ اللَّهُ لَاهْتَدَوْا. (وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ) أَيْ لَا يَهْدِيهِمْ أَحَدٌ. (وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ) فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّ ذَلِكَ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِسْرَاعِ بِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ، مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: قَدِمَ الْقَوْمُ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِذَا أَسْرَعُوا. الثَّانِي- أَنَّهُمْ يُسْحَبُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ كَمَا يُفْعَلُ فِي الدُّنْيَا بِمَنْ يُبَالَغُ فِي هَوَانِهِ وَتَعْذِيبِهِ. وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ، لِحَدِيثِ أَنَسٍ أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ، أَيُحْشَرُ الْكَافِرُ عَلَى وَجْهِهِ؟ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ" أَلَيْسَ الَّذِي أَمَشَاهُ عَلَى الرِّجْلَيْنِ قَادِرًا عَلَى أَنْ يُمْشِيَهُ عَلَى وَجْهِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ": قَالَ قَتَادَةُ حِينَ بَلَغَهُ: بَلَى وَعِزَّةِ رَبِّنَا. أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ. وَحَسْبُكَ. (عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ: أَيْ عُمْيٌ عَمَّا يَسُرُّهُمْ، بُكْمٌ عَنِ التَّكَلُّمِ بِحُجَّةٍ، صُمٌّ عَمَّا يَنْفَعُهُمْ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ حَوَاسُّهُمْ بَاقِيَةٌ عَلَى مَا كَانَتْ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ يُحْشَرُونَ عَلَى الصِّفَةِ الَّتِي وَصَفَهُمُ اللَّهُ بِهَا، لِيَكُونَ ذَلِكَ زِيَادَةٌ فِي عَذَابِهِمْ، ثُمَّ يُخْلَقُ ذَلِكَ لَهُمْ فِي النَّارِ، فَأَبْصَرُوا، لِقَوْلِهِ تَعَالَيْ:" وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها "، وَتَكَلَّمُوا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" دَعَوْا هُنالِكَ ثُبُوراً "، وَسَمِعُوا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" سَمِعُوا لَها تَغَيُّظاً وَزَفِيراً ". وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ سليمان: إذا قيل لهم" اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ " صَارُوا عُمْيًا لَا يُبْصِرُونَ صُمًّا لَا يَسْمَعُونَ بُكْمًا لَا يَفْقَهُونَ. وَقِيلَ: عَمُوا حِينَ دَخَلُوا النَّارَ لِشِدَّةِ سَوَادِهَا، وَانْقَطَعَ كَلَامُهُمْ حِينَ قِيلَ لَهُمْ: اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ. وَذَهَبَ الزَّفِيرُ وَالشَّهِيقُ بِسَمْعِهِمْ فَلَمْ يَسْمَعُوا شَيْئًا. (مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ) أَيْ مُسْتَقَرُّهُمْ وَمُقَامُهُمْ. (كُلَّما خَبَتْ) أي سكنت، عن الضحاك
Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ } “Allah kime hidayet verirse işte doğru yolu bulan odur” kavli, yani şayet Allah onlara hidayet etseydi doğru yola ererlerdi [demektir]. { وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ } “Kimi de saptırırsa, artık onlar için O'ndan başka dostlar bulamazsın” yani onlara hiç kimse hidayet veremez. { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ } “Kıyamet günü onları yüzleri üzere haşrederiz” [ifadesi] hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bunun, onların cehenneme süratle sevk edilmesinden kinaye olmasıdır. Nitekim Araplar, bir topluluk acele ettiğinde: "Kavim yüzleri üzere geldi (قَدِمَ الْقَوْمُ عَلَى وُجُوهِهِمْ)" derler. İkincisi: Dünyada kendisine aşırı hakaret ve azap edilmek istenen kimseye yapıldığı gibi, kıyamet gününde cehenneme yüzleri üzere sürüklenmeleridir. Sahih olan da budur; zira Enes'in rivayet ettiğine göre bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Yüzleri üzere haşredilecek olanlar... Kâfir yüzü üzerinde mi haşredilecek?" diye sordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « أَلَيْسَ الَّذِي أَمَشَاهُ عَلَى الرِّجْلَيْنِ قَادِرًا عَلَى أَنْ يُمْشِيَهُ عَلَى وَجْهِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ » «Onu [dünyada] iki ayağı üzerinde yürüten [Allah], kıyamet gününde yüzü üzerinde yürütmeye kādir değil midir?» buyurdu. Katâde bu rivayet kendisine ulaştığında: "Evet, Rabbimizin izzetine yemin olsun ki [öyledir]!" dedi. Bunu Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir; bu sana yeter. { عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } “Körler, dilsizler ve sağırlar olarak” [kavli hakkında] İbn Abbâs ve el-Hasen şöyle demiştir: Yani kendilerini sevindirecek şeyleri görmezler, bir delille konuşmaktan dilsizdirler, kendilerine fayda verecek şeyleri işitmekten sağırdırlar. Bu görüşe göre duyuları olduğu gibi baki kalmaktadır. Bir diğer görüşe göre: Azaplarının daha da artması için Allah'ın onları nitelediği bu vasıf üzere haşredilirler; sonra ateşte bu [duyular] onlar için [yeniden] yaratılır da; Yüce Allah'ın: { وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها } “Günahkârlar ateşi görmüş ve muhakkak oraya düşeceklerini anlamışlardır” kavlinden ötürü görürler, Yüce Allah'ın: { دَعَوْا هُنالِكَ ثُبُوراً } “Orada helakı çağırırlar” kavlinden ötürü konuşurlar ve Yüce Allah'ın: { سَمِعُوا لَها تَغَيُّظاً وَزَفِيراً } “Onun öfkesini ve uğultusunu işitirler” kavlinden ötürü de işitirler. Mukātil b. Süleyman şöyle demiştir: Kendilerine { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Yıkılıp gidin orada ve benimle konuşmayın!” denildiğinde, görmeyen körler, işitmeyen sağırlar, akletmeyen dilsizler haline gelirler. Denildi ki: Ateşin koyu karanlığından ötürü ateşe girdiklerinde körleşmişlerdir; kendilerine: "Yıkılıp gidin orada ve benimle konuşmayın!" denildiğinde konuşmaları kesilmiştir; [ateşin] uğultusu ve soluması da işitmelerini alıp götürmüş, böylece hiçbir şey işitmez olmuşlardır. { مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “Onların barınağı cehennemdir” yani durakları ve ikametgâhlarıdır. { كُلَّما خَبَتْ } “[Ateş] dindikçe” yani sakinleştiğinde... Dahhâk
وَغَيْرِهِ. مُجَاهِدٌ طَفِئَتْ. يُقَالُ: خَبَتِ النَّارُ تَخْبُو خَبْوًا أَيْ طَفِئَتْ، وَأَخْبَيْتُهَا أَنَا. (زِدْناهُمْ سَعِيراً) أي نار تَتَلَهَّبُ. وَسُكُونُ الْتِهَابِهَا مِنْ غَيْرِ نُقْصَانٍ فِي آلَامِهِمْ وَلَا تَخْفِيفٍ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهِمْ. وَقِيلَ: إِذَا أَرَادَتْ أَنْ تَخْبُوَ. كَقَوْلِهِ:" وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ ".
ve başkalarından [rivayet edilmiştir]. Mücâhid: Söndüğünde [demiştir]. Ateş söndüğünde (خَبَتِ النَّارُ تَخْبُو خَبْوًا) denir, 'ben onu söndürdüm' (أَخْبَيْتُهَا أَنَا) denilir. { زِدْناهُمْ سَعِيراً } “onlara çılgın alevi artırırız” yani alevlenen bir ateş [artırırız]. Ateşin alevinin durulması, onların acılarında bir eksilme ve azaplarında bir hafifleme olmaksızın gerçekleşir. Denildi ki: [Anlamı] sönmek istediğinde [demektir]; nitekim O'nun: { وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ } “Kur'ân okuduğun zaman” buyruğu gibidir.
[سورة الإسراء (١٧): الآيات ٩٨ الى ٩٩]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 98-99]
ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٩٨) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لَا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُوراً (٩٩)
{ ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٩٨) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لَا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُوراً (٩٩) } “Ayetlerimizi inkâr etmeleri ve: 'Biz kemik ve ufalanmış toprak olduktan sonra gerçekten yeni bir yaratılışla mı diriltileceğiz?' demeleri sebebiyle onların cezası işte budur. Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, kendilerinin benzerini yaratmaya kādir olduğunu ve onlar için şüphe olmayan bir ecel takdir ettiğini görmediler mi? Fakat zalimler inkârdan başkasına yanaşmadılar.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا) أي ذلك العذاب جزاء كفرهم. (وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً) أي ترابا. (أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً) فَأَنْكَرُوا الْبَعْثَ فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فَقَالَ: (أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ) قيل: في الكلام تقديم وتأخير، أي أو لم يروا أن الله الذي خلق السموات وَالْأَرْضَ، وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ. وَالْأَجَلُ: مُدَّةُ قِيَامِهِمْ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ مَوْتُهُمْ، وَذَلِكَ مَا لَا شَكَّ فِيهِ إِذْ هُوَ مُشَاهَدٌ. وَقِيلَ: هُوَ جَوَابُ قَوْلِهِمْ:" أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً". وَقِيلَ: وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ. (فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُوراً) أَيِ الْمُشْرِكُونَ إِلَّا جُحُودًا بِذَلِكَ الْأَجَلِ وَبِآيَاتِ اللَّهِ. وَقِيلَ: ذَلِكَ الْأَجَلُ هُوَ وَقْتُ الْبَعْثِ، وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يشك فيه.
Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi inkâr etmeleri sebebiyle onların cezası işte budur” buyruğu; yani bu azap, onların inkârlarının karşılığıdır. { وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً } “Ve: 'Biz kemik ve ufalanmış toprak olduktan sonra” yani toprak [olduktan sonra], { أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً } “gerçekten yeni bir yaratılışla mı diriltileceğiz?' dediler.” Böylece yeniden dirilmeyi inkâr ettiler. Allah Teâlâ da onlara cevap vererek şöyle buyurdu: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ } “Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, kendilerinin benzerini yaratmaya kādir olduğunu ve onlar için şüphe olmayan bir ecel takdir ettiğini görmediler mi?” İfadede bir takdim ve tehir olduğu söylenmiştir; yani gökleri ve yeri yaratan ve kendileri için şüphe olmayan bir ecel takdir eden Allah'ın, onların benzerini yaratmaya kādir olduğunu görmediler mi? Ecel: Onların dünyada kalış süreleri, ardından ölümleridir; bu da müşahede edildiği için kendisinde şüphe olmayan bir şeydir. Denildi ki: Bu, onların: 'Yahut iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşüresin' sözlerine bir cevaptır. Bunun kıyamet günü olduğu da söylenmiştir. { فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُوراً } “Fakat zalimler inkârdan başkasına yanaşmadılar” yani müşrikler, o eceli ve Allah'ın ayetlerini inkâr etmekten başka bir şeye yanaşmadılar. Denildi ki: Bu ecel, yeniden dirilme vaktidir ve onda şüphe edilmemesi gerekir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ١٠٠]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 100]
قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً (١٠٠)
{ قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً } “De ki: 'Rabbimin rahmet hazinelerine eğer siz sahip olsaydınız, o takdirde harcanıp tükenir korkusuyla mutlaka cimrilik ederdiniz. İnsan pek cimridir.'” (100)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي) أَيْ خَزَائِنَ الْأَرْزَاقِ. وَقِيلَ: خَزَائِنَ النِّعَمِ، وَهَذَا أَعَمُّ. (إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ) مِنَ الْبُخْلِ، وَهُوَ جَوَابُ قَوْلِهِمْ:" لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً" حَتَّى نَتَوَسَّعَ فِي الْمَعِيشَةِ. أَيْ لَوْ تَوَسَّعْتُمْ لَبَخِلْتُمْ أَيْضًا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَوْ مَلَكَ أَحَدُ الْمَخْلُوقِينَ خَزَائِنَ اللَّهِ لَمَا جَادَ بِهَا كَجُودِ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ لَا بُدَّ أَنْ يُمْسِكَ مِنْهَا لِنَفَقَتِهِ وَمَا يَعُودُ بِمَنْفَعَتِهِ. الثَّانِي- أَنَّهُ يَخَافُ الْفَقْرَ وَيَخْشَى الْعَدَمَ. وَاللَّهُ تَعَالَى يَتَعَالَى فِي جُودِهِ عَنْ هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ. وَالْإِنْفَاقُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِمَعْنَى الْفَقْرِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ. وَحَكَى أَهْلُ اللُّغَةِ أَنْفَقَ وَأَصْرَمَ وَأَعْدَمَ وَأَقْتَرَ إِذَا قَلَّ مَالُهُ. (وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً) أَيْ بَخِيلًا مُضَيِّقًا. يُقَالُ: قَتَرَ عَلَى عِيَالِهِ يَقْتُرُ وَيُقْتِرُ قَتْرًا وَقُتُورًا إِذَا ضَيَّقَ عَلَيْهِمْ فِي النَّفَقَةِ، وَكَذَلِكَ التَّقْتِيرُ وَالْإِقْتَارُ، ثَلَاثُ لُغَاتٍ. وَاخْتُلِفَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْمُشْرِكِينَ خَاصَّةً، قَالَهُ الْحَسَنُ. وَالثَّانِي- أَنَّهَا عَامَّةٌ، وَهُوَ قَوْلُ الجمهور، وذكره الماوردي.
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي } “De ki: Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız” buyruğu; yani rızık hazinelerine [sahip olsaydınız demektir]. Nimet hazinelerine [sahip olsaydınız] da denilmiştir ki bu daha kapsamlıdır. { إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ } “o takdirde harcanıp tükenir korkusuyla mutlaka cimrilik ederdiniz” yani cimrilikten dolayı [tutardınız]. Bu, onların maişette bolluğa kavuşmak için söyledikleri: 'Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana inanmayacağız' sözlerine bir cevaptır; yani bolluğa kavuşsanız dahi yine de cimrilik ederdiniz. Şöyle de denilmiştir: Anlamı; yaratılmışlardan biri Allah'ın hazinelerine sahip olsaydı iki sebepten ötürü Allah Teâlâ'nın cömertliği gibi cömertlik gösteremezdi: Birincisi: Kendi nafakası ve kendisine fayda sağlayacak şeyler için o hazinelerden bir kısmını mutlaka tutması gerekir. İkincisi: O, fakirlikten korkar ve yokluktan çekinir. Allah Teâlâ ise cömertliğinde bu iki halden münezzehtir. Bu ayetteki infak (الْإِنْفَاقِ), fakirlik anlamındadır; bunu İbn Abbâs ve Katâde söylemiştir. Dil âlimleri, malı azaldığında (أَنْفَقَ), (أَصْرَمَ), (أَعْدَمَ) ve (أَقْتَرَ) ifadelerinin kullanıldığını nakletmişlerdir. { وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً } “Zaten insan çok cimridir” yani cimridir, eli sıkıdır. Geçim konusunda aile fertlerinin nafakasını kıstığı zaman (قَتَرَ عَلَى عِيَالِهِ يَقْتُرُ وَيُقْتِرُ قَتْرًا وَقُتُورًا) denir; aynı şekilde (التَّقْتِيرُ) ve (الْإِقْتَارُ) da kullanılır, üç ayrı söyleyiştir. Bu ayet hakkında iki görüş ileri sürülmüştür: Birincisi: Ayetin özellikle müşrikler hakkında indiğidir; bunu el-Hasen söylemiştir. İkincisi: Ayetin umumi olduğudur; cumhurun görüşü budur ve bunu el-Mâverdî zikretmiştir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ١٠١]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 101]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُوراً (١٠١)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُوراً (١٠١) } “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet (mucize) verdik. İsrailoğullarına sor; [Mûsâ] onlara geldiğinde Firavun ona: 'Ey Mûsâ! Doğrusu ben senin büyülenmiş olduğunu sanıyorum' demişti.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ) اخْتُلِفَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ، فَقِيلَ: هِيَ بِمَعْنَى آيَاتُ الْكِتَابِ، كَمَا رَوَى التِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ الْمُرَادِيِّ أَنَّ يَهُودِيَّيْنِ قَالَ أَحَدَهُمَا لِصَاحِبِهِ: اذْهَبْ بِنَا إِلَى هَذَا النَّبِيِّ نَسْأَلْهُ، فَقَالَ: لَا تَقُلْ لَهُ نَبِيٌّ فَإِنَّهُ إِنْ سَمِعَنَا كَانَ لَهُ أَرْبَعَةُ أَعْيُنٍ، فَأَتَيَا النَّبِيَّ ﷺ فَسَأَلَاهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ" فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا تَزْنُوا وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا تَسْرِقُوا وَلَا تسحروا ولا تمشوا ببري إلى السلطان فَيَقْتُلَهُ وَلَا تَأْكُلُوا الرِّبَا وَلَا تَقْذِفُوا مُحْصَنَةً وَلَا تَفِرُّوا مِنَ الزَّحْفِ- شَكَّ شُعْبَةُ- وَعَلَيْكُمْ [يَا مَعْشَرَ] الْيَهُودِ خَاصَّةً أَلَّا تَعْدُوَا فِي السَّبْتِ" فَقَبَّلَا يَدَيْهِ وَرِجْلَيْهِ وَقَالَا: نَشْهَدُ أَنَّكَ نبى. قال:
Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ } “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet verdik” buyruğunda geçen bu ayetler hakkında ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: Bunlar Kitab'ın ayetleri anlamındadır; nitekim Tirmizî ve Nesâî'nin Safvân b. Assâl el-Murâdî'den rivayet ettiğine göre iki Yahudi'den biri arkadaşına: "Bizi şu Peygamber'e götür de ona soralım" dedi. Diğeri: "Ona peygamber deme; zira bizi duyarsa dört gözlü olur (pek sevinir)" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip ona Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ } “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet verdik” buyruğunu sordular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayın, zina etmeyin, Allah'ın haram kıldığı canı haklı bir sebep olmaksızın öldürmeyin, hırsızlık yapmayın, sihir yapmayın, öldürsün diye suçsuz birini sultana götürmeyin, faiz yemeyin, namuslu kadına iftira atmayın, savaştan kaçmayın -Şu'be şüphe etti- ve özellikle siz [ey] Yahudi [topluluğu]! Cumartesi yasağını çiğnemeyin." Bunun üzerine iki elini ve iki ayağını öptüler ve: "Şahitlik ederiz ki sen bir peygambersin" dediler. [Resûlullah]:
" فَمَا يَمْنَعُكُمَا أَنْ تُسْلِمَا" قَالَا: إِنَّ دَاوُدَ دَعَا اللَّهَ أَلَّا يَزَالَ فِي ذُرِّيَّتِهِ نَبِيٌّ وَإِنَّا نَخَافُ إِنْ أَسْلَمْنَا أَنْ تَقْتُلَنَا الْيَهُودُ. قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَقَدْ مَضَى فِي الْبَقَرَةِ. وَقِيلَ: الْآيَاتُ بِمَعْنَى الْمُعْجِزَاتِ وَالدَّلَالَاتِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ: الْآيَاتُ التِّسْعُ الْعَصَا وَالْيَدُ وَاللِّسَانُ وَالْبَحْرُ وَالطُّوفَانُ وَالْجَرَادُ وَالْقُمَّلُ وَالضَّفَادِعُ وَالدَّمُ، آيَاتٌ مُفَصَّلَاتٌ. وَقَالَ الْحَسَنُ والشعبي: الخمس المذكورة في" الأعراف "، يَعْنِيَانِ الطُّوفَانَ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ، وَالْيَدَ وَالْعَصَا وَالسِّنِينَ وَالنَّقْصَ مِنَ الثَّمَرَاتِ. وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنِ الْحَسَنِ، إِلَّا أَنَّهُ يَجْعَلُ السِّنِينَ وَالنَّقْصَ مِنَ الثَّمَرَاتِ وَاحِدَةً، وَجَعَلَ التَّاسِعَةَ تَلْقُّفُ الْعَصَا مَا يَأْفِكُونَ. وَعَنْ مَالِكٍ كَذَلِكَ، إِلَّا أَنَّهُ جَعَلَ مَكَانَ السِّنِينَ وَالنَّقْصِ مِنَ الثَّمَرَاتِ، الْبَحْرَ وَالْجَبَلَ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: هِيَ الْخَمْسُ الَّتِي فِي [الْأَعْرَافِ] وَالْبَحْرُ وَالْعَصَا وَالْحَجَرُ وَالطَّمْسُ عَلَى أَمْوَالِهِمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ شَرْحُ هَذِهِ الْآيَاتِ مُسْتَوْفًى والحمد لله. (فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ) أَيْ سَلْهُمْ يَا مُحَمَّدُ إِذْ جَاءَهُمْ مُوسَى بِهَذِهِ الْآيَاتِ، حَسْبَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي يُونُسَ. وَهَذَا سُؤَالُ اسْتِفْهَامٍ لِيَعْرِفَ الْيَهُودُ صِحَّةَ مَا يَقُولُ مُحَمَّدٌ ﷺ. (فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُوراً) أَيْ سَاحِرًا بِغَرَائِبِ أَفْعَالِكَ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ. فَوَضَعَ الْمَفْعُولَ مَوْضِعَ الْفَاعِلِ، كَمَا تَقُولُ: هَذَا مَشْئُومٌ وَمَيْمُونٌ، أَيْ شَائِمٌ وَيَامِنٌ. وَقِيلَ مَخْدُوعًا. وَقِيلَ مَغْلُوبًا، قَالَهُ مُقَاتِلٌ. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وأبى نهيك أنهما قرءا" فسأل بَنِي إِسْرَائِيلَ" عَلَى الْخَبَرِ، أَيْ سَأَلَ مُوسَى فِرْعَوْنَ أَنْ يُخَلِّيَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَيُطْلِقَ سَبِيلَهُمْ ويرسلهم معه.
"O halde Müslüman olmanıza ne engel oluyor?" dedi. Onlar: "Dâvûd, neslinden bir peygamberin eksik olmaması için Allah'a dua etti. Biz Müslüman olursak Yahudilerin bizi öldürmesinden korkuyoruz" dediler. Ebû Îsâ: Bu hadis hasen sahihtir, dedi. Bu husus el-Bakara sûresinde geçmişti. Denildi ki: Ayetler, mucizeler ve deliller anlamındadır. İbn Abbâs ve ed-Dahhâk şöyle demiştir: Dokuz ayet; asa, el, dil, deniz, tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kandır; bunlar ayrı ayrı mucizelerdir. El-Hasen ve eş-Şa'bî: [Bunlar] el-A'râf sûresinde zikredilen beş şeydir; tufan ve ona atfedilenleri, el, asa, kuraklık yılları ve ürünlerin noksanlığını kastederler. El-Hasen'den de buna benzer bir rivayet gelmiştir; ancak o, kuraklık yılları ile ürünlerin noksanlığını bir saymış, dokuzuncuyu ise asanın onların uydurduklarını yutması kılmıştır. Mâlik'ten de bu şekilde rivayet edilmiştir; ancak o, kuraklık yılları ile ürünlerin noksanlığı yerine deniz ve dağı koymuştur. Muhammed b. Ka'b şöyle demiştir: Bunlar el-A'râf sûresinde geçen beş şey ile deniz, asa, taş ve mallarının silinip yok edilmesidir. Bu ayetlerin açıklaması eksiksiz olarak daha önce geçmişti, Allah'a hamdolsun. { فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ } “İsrailoğullarına sor; onlara geldiğinde” yani ey Muhammed, Yûnus sûresinde açıklandığı üzere, Mûsâ kendilerine bu ayetlerle geldiği vakti onlara sor. Bu, Yahudilerin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediğinin doğruluğunu bilmeleri için bir istifham (soru) hitabıdır. { فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُوراً } “Firavun ona: 'Ey Mûsâ! Doğrusu ben senin büyülenmiş olduğunu sanıyorum' demişti.” el-Ferrâ ve Ebû Ubeyde'ye göre: Yani yaptığın garip işlerle bir büyücüsün [demiştir]. Tıpkı 'uğursuzluk getiren' ve 'uğur getiren' anlamında (مَشْئُومٌ) ve (مَيْمُونٌ) denmesi gibi, mef'ûl ismi fâil yerine konulmuştur. Aldatılmış [anlamında olduğu] da söylenmiştir. Mukātil'in belirttiğine göre mağlup edilmiş [anlamında olduğu] da söylenmiştir. Bundan başka açıklamalar da yapılmıştır ve daha önce geçmiştir. İbn Abbâs ve Ebû Neheyk'ten nakledildiğine göre her ikisi haber sîgasıyla (فَسَأَلَ بَنِي إِسْرَائِيلَ) şeklinde okumuşlardır; yani Mûsâ, Firavun'dan İsrailoğullarını serbest bırakmasını, yollarını açmasını ve kendisiyle birlikte göndermesini istedi [demektir].
[سورة الإسراء (١٧): آية ١٠٢]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 102]
قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلاَّ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً (١٠٢)
{ قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلاَّ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً (١٠٢) } “[Mûsâ] dedi ki: 'Andolsun bildin ki bunları birer ibret belgesi olarak ancak göklerin ve yerin Rabbi indirmiştir. Ey Firavun! Doğrusu ben de seni helak olmuş sanıyorum.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ) يعنى الآيات التسع. و" أَنْزَلَ" بِمَعْنَى أَوْجَدَ. (إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ) أَيْ دَلَالَاتٍ يُسْتَدَلُّ بِهَا عَلَى قُدْرَتِهِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ.
Allah Teâlâ'nın: { قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Andolsun bildin ki bunları... indirmiştir'” buyruğu, dokuz ayeti (mucizeyi) kastetmektedir. “İndirdi” (أَنْزَلَ / enzele) kelimesi ise var etti anlamındadır. { إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ } “...ancak göklerin ve yerin Rabbi birer ibret belgesi olarak [indirmiştir]” ifadesi; yani O'nun kudretine ve birliğine kendileriyle delil getirilen deliller olarak [var etmiştir] demektir.
وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" عَلِمْتَ" بِفَتْحِ التَّاءِ خِطَابًا لِفِرْعَوْنَ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ بِضَمِّ التَّاءِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ عَلِيٍّ [بْنِ أَبِي طَالِبٍ] ﵁، وَقَالَ: وَاللَّهِ مَا عَلِمَ عَدُوُّ اللَّهِ وَلَكِنَّ مُوسَى هُوَ الَّذِي يَعْلَمُ، فَبَلَغَتِ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ: إِنَّهَا" لَقَدْ عَلِمْتَ"، وَاحْتَجَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا ". وَنَسَبَ فِرْعَوْنَ إِلَى الْعِنَادِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَالْمَأْخُوذُ بِهِ عِنْدَنَا فَتْحُ التَّاءِ، وَهُوَ الْأَصَحُّ لِلْمَعْنَى الَّذِي احْتَجَّ بِهِ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَلِأَنَّ مُوسَى لَا يُحْتَجُّ بِقَوْلِهِ: عَلِمْتُ أَنَا، وَهُوَ الرَّسُولُ الدَّاعِي، وَلَوْ كَانَ مَعَ هَذَا كُلِّهِ تَصِحُّ بِهِ الْقِرَاءَةُ عَنْ عَلِيٍّ لَكَانَتْ حُجَّةً، وَلَكِنْ لَا تَثْبُتُ عَنْهُ، إِنَّمَا هِيَ عَنْ كُلْثُومٍ الْمُرَادِيِّ وَهُوَ مَجْهُولٌ لَا يُعْرَفُ، وَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا قَرَأَ بِهَا غَيْرَ الْكِسَائِيِّ. وَقِيلَ: إِنَّمَا أَضَافَ مُوسَى إِلَى فِرْعَوْنَ الْعِلْمَ بِهَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ، لِأَنَّ فِرْعَوْنَ قَدْ عَلِمَ مِقْدَارَ مَا يَتَهَيَّأُ لِلسَّحَرَةِ فِعْلُهُ، وَأَنَّ مِثْلَ مَا فَعَلَ مُوسَى لَا يَتَهَيَّأُ لِسَاحِرٍ، وَأَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى فِعْلِهِ إِلَّا مَنْ يَفْعَلُ الأجسام ويملك السموات وَالْأَرْضَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: دَخَلَ مُوسَى عَلَى فِرْعَوْنَ فِي يَوْمٍ شَاتٍ وَعَلَيْهِ قَطِيفَةٌ لَهُ، فَأَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ، فَرَأَى فِرْعَوْنُ جَانِبَيِ الْبَيْتِ بَيْنَ فُقْمَيْهَا، فَفَزِعَ وَأَحْدَثَ فِي قطيفته. [الفقم بالضم اللحى، وفى الحديث" من حفظ ما بين فقميه" أي ما بين لحييه]. (وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً) الظَّنُّ هُنَا بِمَعْنَى التَّحْقِيقِ. وَالثُّبُورُ: الْهَلَاكُ وَالْخُسْرَانُ أَيْضًا. قَالَ الْكُمَيْتُ:
Cumhurun kıraati, Firavun'a hitap olmak üzere tâ harfinin fethasıyla { عَلِمْتَ } şeklindedir. El-Kisâî ise tâ'nın dammesiyle ({ عَلِمْتُ }) okumuştur ki bu Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın kıraatidir; o şöyle demiştir: "Allah'a yemin olsun ki Allah'ın düşmanı bilmedi, aksine bilen Mûsâ idi." Bu söz İbn Abbâs'a ulaşınca o: "Ayet { لَقَدْ عَلِمْتَ } şeklindedir" dedi ve Allah Teâlâ'nın: { وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا } “Vicdanları bunlara kesin olarak inandığı halde, zulüm ve kibirlerinden ötürü onları inkâr ettiler” buyruğunu delil getirdi ve Firavun'u inatçılıkla niteledi. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Bizce benimsenen kıraat tâ'nın fethasıyladır; İbn Abbâs'ın delil getirdiği anlam sebebiyle en sahih olanı da budur. Zira davetçi bir elçi olan Mûsâ'nın 'ben bildim' demesi delil olarak ileri sürülmez. Bütün bunlarla birlikte bu kıraat Ali'den sahih olsaydı bir hüccet olurdu; ancak ondan sübût bulmamıştır, bu yalnızca tanınmayan meçhul biri olan Gülsüm el-Murâdî'den gelmektedir ve el-Kisâî dışında bu şekilde okuyan birini de bilmiyoruz. Denildi ki: Mûsâ'nın bu mucizeleri bilmeyi Firavun'a nispet etmesi, Firavun'un büyücülerin yapabileceği şeylerin miktarını bilmesinden ve Mûsâ'nın yaptığının benzerini hiçbir büyücünün yapamayacağını, bunu ancak cisimleri yaratan, göklerin ve yerin sahibi olan zâtın yapmaya kādir olduğunu bilmesinden ötürüdür. Mücâhid şöyle demiştir: Mûsâ, soğuk bir günde üzerinde kendine ait bir kadife örtü varken Firavun'un yanına girdi. Mûsâ asasını attı, bir de baktı ki o bir ejderhadır; Firavun evin iki tarafını onun iki çenesi arasında gördü, dehşete kapıldı ve kadife örtüsünün içine pisledi. [Damme ile (الفقم), çene kemiğidir. Hadiste: 'İki çenesi arasındakini koruyan kimse' yani iki çene kemiği arasındakini koruyan kimse denilmiştir]. { وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً } “Ey Firavun! Doğrusu ben de seni helak olmuş sanıyorum” [ifadesindeki] zan burada kesin bilgi (tahkik) anlamındadır. Sübûr (الثُّبُورُ) helak olmak ve aynı zamanda hüsran demektir. El-Kümeyt şöyle demiştir:
وَرَأَتْ قُضَاعَةُ فِي الْأَيَا ... مِنِ رَأْيَ مَثْبُورٍ وَثَابِرْ
Ve Kudâa, Eymen kabilesi hakkında ... hüsrana uğramış ve helak olmuş kimsenin görüşünü gördü.
أَيْ مَخْسُورٍ وَخَاسِرٍ، يَعْنِي فِي انْتِسَابِهَا إِلَى الْيَمَنِ. وَقِيلَ: مَلْعُونًا. رَوَاهُ الْمِنْهَالِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وقال أَبَانُ بْنُ تَغْلِبَ. وَأَنْشَدَ:
Yani Yemen'e intisap etmesi hususunda hüsrana uğramış ve kaybetmiş [demektir]. Lanetlenmiş [anlamında olduğu] da söylenmiştir; bunu el-Minhâl, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Ebân b. Tağlib de [böyle] demiş ve şu beyti okumuştur:
يَا قَوْمَنَا لَا تروموا حربنا سقها ... إِنَّ السَّفَاهَ وَإِنَّ الْبَغْيَ مَثْبُورُ
Ey kavmimiz, bizimle savaşmayı istemeyin ... Şüphesiz beyinsizlik ve azgınlık lanetlenmiştir.
أَيْ مَلْعُونٌ. وَقَالَ مَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:" مَثْبُوراً" نَاقِصَ الْعَقْلِ. وَنَظَرَ الْمَأْمُونُ رَجُلًا فَقَالَ لَهُ: يَا مَثْبُورُ، فَسَأَلَ عَنْهُ قَالَ. قَالَ الرَّشِيدُ قَالَ الْمَنْصُورُ لِرَجُلٍ: مَثْبُورٌ، فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ: حَدَّثَنِي مَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ ... فَذَكَرَهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ هالكا. وعنه أيضا والحسن
Yani lanetlenmiş [demektir]. Meymûn b. Mihrân, İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] nakletmiştir: “Mesbûr (مَثْبُورًا) aklı kıt [demektir].” Me’mûn bir adama bakıp ona: “Ey mesbûr!” dedi. Kendisine [bu kelimenin anlamı] sorulunca şöyle dedi: “Reşîd dedi ki: Mansûr bir adama ‘mesbûr’ demişti; ben ona [bunun anlamını] sordum, o da: ‘Bana Meymûn b. Mihrân rivayet etti...’ diyerek bunu nakletti.” Katâde ise: “Helak olmuş [demektir]” dedi. Yine ondan ve Hasan[-ı Basrî]'den de
وَمُجَاهِدٌ. مُهْلَكًا. وَالثُّبُورُ: الْهَلَاكُ، يُقَالُ: ثَبَرَ اللَّهُ الْعَدُوَّ ثُبُورًا أَهْلَكَهُ. وَقِيلَ: مَمْنُوعًا مِنَ الْخَيْرِ حَكَى أَهْلُ اللُّغَةِ: مَا ثَبَرَكَ عَنْ كَذَا أي ما منعك منه. وثبره الله يثبره [ويثبره لغتان]. قَالَ ابْنُ الزِّبَعْرَى:
ve Mücâhid'den: Helak edilmiş [demektir]. Sübûr (الثُّبُورُ) helak olmaktır. Allah düşmanı helak ettiğinde (ثَبَرَ اللَّهُ الْعَدُوَّ ثُبُورًا) denir. Hayırdan engellenmiş [anlamında olduğu] da söylenmiştir. Dil ehli: 'Seni bundan ne engelledi?' anlamında (مَا ثَبَرَكَ عَنْ كَذَا) sözünü nakletmiştir. Allah onu engellediğinde (ثَبَرَهُ اللَّهُ يَثْبُرُهُ) [ve (يَثْبِرُهُ) denir ki iki söyleyiştir]. İbnü'z-Ziba'râ şöyle demiştir:
إِذْ أُجَارِي الشَّيْطَانَ فِي سَنَنِ الْغَ ... يِّ وَمَنْ مَالَ مَيْلَهُ مَثْبُورُ
Azgınlık yollarında şeytana uyup gittiğim zaman ... Oysa onun meyl ettiği tarafa meyleden kimse helak olmuştur.
الضَّحَّاكُ:" مَثْبُوراً" مَسْحُورًا. رَدَّ عَلَيْهِ مِثْلَ مَا قَالَ لَهُ بِاخْتِلَافِ اللَّفْظِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ:" مَثْبُوراً" مخبولا لا عقل له.
Ed-Dahhâk: { مَثْبُوراً } büyülenmiş [demektir], demiştir. [Firavun'un] kendisine söylediği sözün benzerini farklı bir lafızla ona iade etmiştir. İbn Zeyd ise: { مَثْبُوراً } aklı gitmiş, aklı olmayan [demektir], demiştir.
[سورة الإسراء (١٧): الآيات ١٠٣ الى ١٠٤]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 103-104]
فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً (١٠٣) وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً (١٠٤)
{ فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً (١٠٣) وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً (١٠٤) } “Bunun üzerine [Firavun] onları o yerden sürüp çıkarmak istedi; biz de onu ve beraberindekilerin hepsini suda boğduk. Arkasından da İsrailoğullarına: 'O topraklarda oturun. Ahiret vaadi geldiğinde hepinizi bir araya toplayıp getireceğiz' dedik.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ) أَيْ أَرَادَ فِرْعَوْنُ أَنْ يَخْرُجَ موسى وبنى إسرائيل من أرض مصر [إما] بِالْقَتْلِ أَوِ الْإِبْعَادِ، فَأَهْلَكَهُ اللَّهُ ﷿. (وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ) أَيْ مِنْ بَعْدِ إِغْرَاقِهِ. (لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ) أَيْ أَرْضَ الشَّأْمِ وَمِصْرَ. (فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ) أَيِ الْقِيَامَةِ. (جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً) أَيْ مِنْ قُبُورِكُمْ مُخْتَلَطِينَ مِنْ كُلِّ مَوْضِعٍ، قَدِ اخْتَلَطَ الْمُؤْمِنُ بِالْكَافِرِ لَا يَتَعَارَفُونَ وَلَا يَنْحَازُ أَحَدٌ مِنْكُمْ إِلَى قَبِيلَتِهِ وَحَيِّهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ: جِئْنَا بِكُمْ جَمِيعًا مِنْ جِهَاتٍ شَتَّى. وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَاللَّفِيفُ مَا اجْتَمَعَ مِنَ النَّاسِ مِنْ قَبَائِلَ شَتَّى، يُقَالُ: جَاءَ الْقَوْمُ بِلَفِّهِمْ وَلَفِيفِهِمْ، أَيْ وَأَخْلَاطِهِمْ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى" جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً" أَيْ مُجْتَمَعِينَ مُخْتَلَطِينَ. وَطَعَامٌ لَفِيفٌ إِذَا كَانَ مَخْلُوطًا مِنْ جِنْسَيْنِ فَصَاعِدًا. وَفُلَانٌ لَفِيفُ فُلَانٍ أَيْ صَدِيقُهُ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: اللَّفِيفُ جَمْعٌ وَلَيْسَ لَهُ وَاحِدٌ، وَهُوَ مِثْلُ الْجَمِيعِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يَخْرُجُونَ وَقْتَ الْحَشْرِ مِنَ الْقُبُورِ كَالْجَرَادِ المنتشر، مختلطين لا يتعارفون. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ:" فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ" يَعْنِي مجيء عيسى ﵇ من السماء.
Yüce Allah'ın: { فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “Bunun üzerine [Firavun] onları o yerden sürüp çıkarmak istedi” ayeti; yani Firavun, Mûsâ'yı ve İsrailoğullarını Mısır topraklarından [ya] öldürerek veya uzaklaştırarak (sürgün ederek) çıkarmak istedi; bunun üzerine aziz ve celil olan Allah onu helak etti, demektir. { وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ } “Arkasından da... dedik”; yani onun suda boğulmasının ardından, { لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ } “İsrailoğullarına: 'O topraklarda oturun' [dedik]”; yani Şam ve Mısır topraklarında. { فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ } “Ahiret vaadi geldiği zaman”; yani kıyamet [koptuğunda], { جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً } “hepinizi darmadağınık bir halde [bir araya] getiririz”; yani her taraftan birbirinize karışmış halde kabirlerinizden [getiririz]. Mümin kâfire karışmıştır; ne birbirlerini tanırlar ne de sizden biri kabilesinin veya mahallesinin yanına çekilebilir. İbn Abbâs ve Katâde şöyle demiştir: "Sizi muhtelif yönlerden hep birlikte getiririz." Anlam birdir. el-Cevherî şöyle demiştir: Lefîf (اللَّفِيف), çeşitli kabilelerden bir araya gelmiş insan topluluğudur. Nitekim: «جَاءَ الْقَوْمُ بِلَفِّهِمْ وَلَفِيفِهِمْ» “Topluluk, çer çöpü ve derme çatma kalabalığıyla geldi”, yani karışık kalabalıklarıyla geldi, denir. Yüce Allah'ın: { جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً } buyruğu da toplanmış ve birbirine karışmış halde [getiririz] demektir. Şayet iki veya daha fazla cinsten karıştırılmış ise buna "طَعَامٌ لَفِيفٌ" (karışık yemek) denir. "فُلَانٌ لَفِيفُ فُلَانٍ" ifadesi ise "falan kişi falanın dostudur" anlamına gelir. el-Asmaî şöyle demiştir: "el-Lefîf (اللَّفِيف) bir topluluk ismidir ve tekili yoktur; 'el-cemî‘' (الْجَمِيع) kelimesi gibidir." Anlam şudur: Onlar haşir vaktinde kabirlerinden, etrafa yayılmış çekirgeler gibi birbirine karışmış ve birbirlerini tanımaz bir vaziyette çıkarlar. el-Kelbî ise şöyle demiştir: { فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ } “Ahiret vaadi geldiği zaman” ifadesi, Îsâ aleyhisselâm'ın gökten inişi demektir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ١٠٥]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 105]
وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (١٠٥)
{ وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (١٠٥) } “Biz onu hak olarak indirdik ve o da hak ile indi. Seni de ancak bir müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ) هَذَا مُتَّصِلٌ بِمَا سَبَقَ مِنْ ذِكْرِ الْمُعْجِزَاتِ وَالْقُرْآنِ. وَالْكِنَايَةُ تَرْجِعُ إِلَى الْقُرْآنِ. وَوَجْهُ التَّكْرِيرِ فِي قَوْلِهِ" وَبِالْحَقِّ نَزَلَ" يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الْأَوَّلِ: أَوْجَبْنَا إِنْزَالَهُ بِالْحَقِّ. وَمَعْنَى الثَّانِي: وَنَزَلَ وَفِيهِ الْحَقُّ، كَقَوْلِهِ خَرَجَ بِثِيَابِهِ، أَيْ وَعَلَيْهِ ثِيَابُهُ. وَقِيلَ الْبَاءُ فِي" وَبِالْحَقِّ" الْأَوَّلُ بِمَعْنَى مَعَ، أَيْ مَعَ الْحَقِّ، كَقَوْلِكَ رَكِبَ الْأَمِيرُ بِسَيْفِهِ أَيْ مَعَ سَيْفِهِ." وَبِالْحَقِّ نَزَلَ" أَيْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، أَيْ نَزَلَ عَلَيْهِ، كَمَا تَقُولُ نَزَلْتُ بِزَيْدٍ. وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَبِالْحَقِّ قَدَّرْنَا أن ينزل، وكذلك نزل.
Allah Teâlâ'nın: { وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ } “Biz onu hak olarak indirdik ve o da hak ile indi” buyruğu, daha önce geçen mucizeler ve Kur'ân bahsi ile bağlantılıdır. Zamir Kur'ân'a aittir. { وَبِالْحَقِّ نَزَلَ } sözündeki tekrarın gerekçesi şudur: Birincisinin manasının 'onun indirilmesini hak kıldık/farz kıldık', ikincisinin manasının ise 'içinde hak bulunduğu halde indi' olması caizdir; nitekim 'elbiseleri üzerinde olduğu halde çıktı' anlamında 'elbiseleriyle çıktı' (خَرَجَ بِثِيَابِهِ) denilmesi gibidir. Birinci { وَبِالْحَقِّ } ifadesindeki bâ harfinin birliktelik (مع) anlamında olduğu da söylenmiştir; yani tıpkı 'komutan kılıcıyla (kılıcı yanında olduğu halde) bindi' (رَكِبَ الْأَمِيرُ بِسَيْفِهِ) sözünde olduğu gibi 'hak ile beraber' demektir. { وَبِالْحَقِّ نَزَلَ } ise; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile indi yani ona indi demektir; nitekim 'Zeyd'in yanına indim' (نَزَلْتُ بِزَيْدٍ) denilir. Şöyle de denilmiştir: Anlamın 'onu hak olarak inmesini takdir ettik ve o da bu şekilde indi' olması da caizdir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ١٠٦]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 106]
وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلاً (١٠٦)
{ وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلاً (١٠٦) } “İnsanlara dura dura okuyasın diye onu bir Kur'ân olarak parçalara ayırdık ve onu peyderpey indirdik.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ) مَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ أَنَّ" قُرْآناً" مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ يُفَسِّرُهُ الظَّاهِرُ. وَقَرَأَ جُمْهُورُ النَّاسِ" فَرَقْناهُ" بِتَخْفِيفِ الرَّاءِ، وَمَعْنَاهُ بَيَّنَّاهُ وَأَوْضَحْنَاهُ، وَفَرَّقْنَا فِيهِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، قَالَهُ الْحَسَنُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَصَّلْنَاهُ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَلِيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَقَتَادَةُ وَأَبُو رَجَاءٍ وَالشَّعْبِيُّ" فرقناه" بالتشديد، أي أنزلناه شيئا بعد شي لَا جُمْلَةً وَاحِدَةً، إِلَّا أَنَّ فِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأُبَيٍّ" فَرَقْنَاهُ عَلَيْكَ". وَاخْتُلِفَ فِي كَمْ نَزَلَ الْقُرْآنُ مِنَ الْمُدَّةِ، فَقِيلَ: فِي خَمْسٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً. ابْنُ عَبَّاسٍ: فِي ثَلَاثٍ وَعِشْرِينَ. أَنَسٌ: فِي عِشْرِينَ. وَهَذَا بِحَسَبِ الْخِلَافِ فِي سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَلَا خِلَافَ أَنَّهُ نَزَلَ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا جُمْلَةً وَاحِدَةً. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" الْبَقَرَةِ ". (عَلى مُكْثٍ) أَيْ تَطَاوُلٍ فِي الْمُدَّةِ شيئا بعد شي. وَيَتَنَاسَقُ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ، أَيْ أَنْزَلْنَاهُ آيَةً آيَةً وَسُورَةً سُورَةً. وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ فَيَكُونُ" عَلى مُكْثٍ" أَيْ عَلَى تَرَسُّلٍ فِي التِّلَاوَةِ وَتَرْتِيلٍ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُرَيْجٍ. فَيُعْطِي الْقَارِئُ الْقِرَاءَةَ حقها
Yüce Allah'ın: { وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ } "İnsanlara dura dura okuyasın diye onu bir Kur'ân olarak parçalara ayırdık..." buyruğuna gelince; Sîbeveyh'in mezhebine göre { قُرْآناً } kelimesi, açıkta bulunan [fiilin] açıkladığı gizli bir fiil sebebiyle mensubdur (üstünlüdür). Çoğunluk (cumhur) { فَرَقْناهُ } kelimesini râ harfini şeddesiz (hafîf) okumuştur. Bunun anlamı: Onu açıkladık, beyan ettik ve onda hak ile batılı birbirinden ayırdık, demektir; bunu el-Hasan söylemiştir. İbn Abbâs ise: "Onu ayrıntılı kıldık (açıkladık)" demiştir. İbn Abbâs, Ali, İbn Mes'ûd, Übey b. Ka'b, Katâde, Ebû Recâ ve eş-Şa'bî ise şedde ile { فَرَّقْنَاهُ } şeklinde okumuşlardır; yani onu toptan bir defada değil, parça parça peyderpey indirdik demektir. Ancak İbn Mes'ûd ve Übey'in kıraatinde: { فَرَقْنَاهُ عَلَيْكَ } ("onu sana peyderpey indirdik") şeklindedir. Kur'ân'ın ne kadarlık bir sürede indirildiği konusunda ihtilaf edilmiştir: Yirmi beş senede indirildiği söylenmiştir. İbn Abbâs: "Yirmi üç senede", Enes: "Yirmi senede" demiştir. Bu durum, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaşı hakkındaki ihtilafa göredir. Onun dünya semasına bir defada toptan indiği hususunda ise hiçbir ihtilaf yoktur; nitekim bu husus el-Bakara Sûresi'nde geçmişti. { عَلى مُكْثٍ } yani sürenin uzamasıyla peyderpey, parça parça [demektir]. Bu Kur'ân lafzı İbn Mes'ûd'un kıraatine göre [bu mana ile] uyumludur; yani onu ayet ayet, sûre sûre indirdik [anlamındadır]. İlk görüşe göre ise { عَلى مُكْثٍ } tilavette yavaş yavaş ve tertîl üzere (aheste aheste) [okuman için] demektir; bunu Mücâhid, İbn Abbâs ve İbn Cüreyc söylemiştir. Böylece okuyan kişi kıraatin hakkını verir,
تَرْتِيلِهَا وَتَحْسِينِهَا وَتَطْيِيبِهَا بِالصَّوْتِ الْحَسَنِ مَا أَمْكَنَ مِنْ غَيْرِ تَلْحِينٍ وَلَا تَطْرِيبٍ مُؤَدٍّ إِلَى تَغْيِيرِ لَفْظِ الْقُرْآنِ بِزِيَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ فَإِنَّ ذَلِكَ حَرَامٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ أَوَّلَ الْكِتَابِ. وَأَجْمَعَ الْقُرَّاءُ عَلَى ضَمِّ الْمِيمِ مِنْ" مُكْثٍ" إِلَّا ابْنَ مُحَيْصِنٍ فَإِنَّهُ قَرَأَ" مَكْثٍ" بِفَتْحِ الميم. ويقال: مكث ومكت وَمِكْثٌ، ثَلَاثُ لُغَاتٍ. قَالَ مَالِكٌ:" عَلى مُكْثٍ" عَلَى تَثَبُّتٍ وَتَرَسُّلٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا) مُبَالَغَةٌ وَتَأْكِيدٌ بِالْمَصْدَرِ لِلْمَعْنَى الْمُتَقَدِّمِ، أَيْ أَنْزَلْنَاهُ نَجْمًا بَعْدَ نَجْمٍ، وَلَوْ أَخَذُوا بِجَمِيعِ الْفَرَائِضِ في وقت واحد لنفروا.
Kur'ân'ın lafzını fazlalık veya eksiklikle değiştirmeye yol açacak bir nağme ve aşırı teganni olmaksızın, gücü yettiğince güzel sesle onu tertîl üzere okur, güzelleştirir ve tatlılaştırır. Zira kitabın başında geçtiği üzere bu haramdır. İbn Muhaysın hariç bütün kurrâ { مُكْثٍ } kelimesindeki mîm harfini dammeli okuma hususunda icmâ etmiştir; o ise mîm harfinin fethasıyla { مَكْثٍ } okumuştur. (مُكْثٌ), (مَكْثٌ) ve (مِكْثٌ) denir ki üç ayrı söyleyiştir. Mâlik şöyle demiştir: { عَلى مُكْثٍ }; teenniyle ve ağır ağır [demektir]. Allah Teâlâ'nın: { وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا } “ve onu peyderpey indirdik” buyruğu, önceki anlamı mastarla pekiştiren bir mübalağa ve tekittir; yani onu kısım kısım indirdik. Eğer bütün farzları bir defada alsalardı mutlaka nefret edip kaçarlardı.
[سورة الإسراء (١٧): آية ١٠٧]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 107]
قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً (١٠٧)
{ قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً (١٠٧) } “De ki: İster ona inanın, ister inanmayın. Şüphesiz bundan önce kendilerine ilim verilenlere [Kur'ân] okunduğu zaman, çeneleri üstü secdeye kapanırlar.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا) يَعْنِي الْقُرْآنَ. وَهَذَا مِنَ اللَّهِ ﷿ عَلَى وَجْهِ التَّبْكِيتِ لَهُمْ وَالتَّهْدِيدِ لَا عَلَى وَجْهِ التَّخْيِيرِ. (إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ) أَيْ مِنْ قَبْلِ نُزُولِ الْقُرْآنِ وَخُرُوجِ النَّبِيِّ ﷺ، وَهُمْ مُؤْمِنُو أَهْلِ الْكِتَابِ، فِي قَوْلِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَغَيْرِهِ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: مَعْنَى (إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ) كِتَابُهُمْ. وَقِيلَ القرآن. (يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً) قيل: هُمْ قَوْمٌ مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ تَمَسَّكُوا بِدِينِهِمْ إِلَى أَنْ بَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى النَّبِيَّ ﵇، مِنْهُمْ زَيْدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ وَوَرَقَةُ بْنُ نَوْفَلٍ. وَعَلَى هَذَا لَيْسَ يُرِيدُ أُوتُوا الْكِتَابَ بَلْ يُرِيدُ أُوتُوا عِلْمَ الدِّينِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّهُمْ نَاسٌ مِنَ الْيَهُودِ، وَهُوَ أَظْهَرُ لِقَوْلِهِ" مِنْ قَبْلِهِ"." إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ" يَعْنِي الْقُرْآنَ فِي قَوْلِ مُجَاهِدٍ. كَانُوا إِذَا سَمِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْقُرْآنِ سَجَدُوا وَقَالُوا:" سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا". وَقِيلَ: كَانُوا إِذَا تَلَوْا كِتَابَهُمْ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مِنَ الْقُرْآنِ خَشَعُوا وَسَجَدُوا وَسَبَّحُوا، وَقَالُوا: هَذَا هُوَ الْمَذْكُورُ فِي التَّوْرَاةِ، وَهَذِهِ صِفَتُهُ، وَوَعْدُ اللَّهِ بِهِ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ، وَجَنَحُوا إِلَى الْإِسْلَامِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِيهِمْ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْمُرَادُ بالذين أوتوا العلم من قبله
Yüce Allah'ın: { قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا } “De ki: İster ona inanın, ister inanmayın” buyruğunda [kastedilen] Kur'ân'dır. Bu, azîz ve celîl olan Allah'tan, muhayyer bırakma (serbest kılma) kastıyla değil, onları susturup kınamak ve tehdit etmek amacıyla [söylenmiş bir söz]dür. { إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ } “Şüphesiz bundan önce kendilerine ilim verilenler” yani İbn Cüreyc ve başkalarının görüşüne göre, Kur'ân'ın indirilmesinden ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ortaya çıkışından önce [kendilerine ilim verilenler]dir ki bunlar Ehl-i Kitap'tan iman edenlerdir. İbn Cüreyc dedi ki: { إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ } “kendilerine okunduğu zaman” buyruğunun anlamı, kendi kitaplarıdır. Kur'ân olduğu da söylenmiştir. { يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً } “çeneleri üstü secdeye kapanırlar.” Denildi ki: Bunlar, İsmâil'in soyundan olup Yüce Allah Peygamber aleyhisselâm'ı gönderinceye kadar dinlerine sımsıkı sarılmış bir topluluktur; Zeyd b. Amr b. Nüfeyl ve Varaka b. Nevfel onlardandır. Buna göre [âyet], kendilerine Kitap verilenleri değil, din ilmi verilenleri kastetmektedir. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Kendilerine ilim verilenler, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir. Mücâhid ise şöyle demiştir: Onlar Yahudilerden birtakım kimselerdir. { مِنْ قَبْلِهِ } “bundan önce” buyruğu sebebiyle en açık/kuvvetli olan [görüş] de budur. Mücâhid'in görüşüne göre { إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ } “onlara okunduğu zaman” buyruğunda Kur'ân kastedilmektedir. Onlar, Yüce Allah'ın Kur'ân'dan indirdiği şeyleri işittiklerinde secde eder ve { سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا } “Rabbimizi tenzih ederiz. Rabbimizin vaadi elbette gerçekleşmiştir” derlerdi. Şöyle de denilmiştir: Onlar kendi kitaplarını ve O'na Kur'ân'dan indirilenleri okudukları zaman huşû duyar, secde eder ve tesbihte bulunurlardı; “Tevrat'ta bahsedilen budur, onun niteliği budur ve Allah'ın onun hakkındaki vaadi mutlaka gerçekleşecektir” derler ve İslâm'a meylederlerdi. Bunun üzerine âyet onlar hakkında nâzil oldu. Bir grup da şöyle demiştir: “Kendilerine bundan önce ilim verilenler” ile kastedilen...
مُحَمَّدٌ ﷺ، وَالضَّمِيرُ فِي" قَبْلِهِ" عَائِدٌ عَلَى الْقُرْآنِ حَسْبَ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ" قُلْ آمِنُوا بِهِ". وَقِيلَ: الضَّمِيرَانِ لِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَاسْتَأْنَفَ ذِكْرَ الْقُرْآنِ في قوله:" إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ".
Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; { قَبْلِهِ } lafzındaki zamir ise { قُلْ آمِنُوا بِهِ } buyruğundaki zamir gibi Kur'ân'a racidir. İki zamirin de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu ve { إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ } “onlara okunduğu zaman” buyruğunda Kur'ân zikrinin yeniden başlatıldığı da söylenmiştir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ١٠٨]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 108]
وَيَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولاً (١٠٨)
{ وَيَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولاً (١٠٨) } “Ve derler ki: Rabbimizi tenzih ederiz; şüphesiz Rabbimizin vaadi mutlaka gerçekleşecektir.”
دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ التَّسْبِيحِ فِي السُّجُودِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُكْثِرُ أَنْ يَقُولَ فِي سجوده وركوعه" سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ [رَبَّنَا] وَبِحَمْدِكَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي".
[Bu ayet] secdede tesbih getirmenin caiz olduğuna delildir. Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem secdesinde ve rükûunda sıkça: "Allah'ım, [Rabbimiz] Seni hamdinle tenzih ederim. Allah'ım, beni bağışla" derdi.
[سورة الإسراء (١٧): آية ١٠٩]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 109]
وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً (١٠٩)
{ وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً (١٠٩) } “Ağlayarak çeneleri üstü secdeye kapanırlar ve bu onların huşûunu artırır.”
فِيهِ أَرْبَعُ مسائل: الاولى- قوله تعالى: (وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ) هَذِهِ مُبَالَغَةٌ فِي صِفَتِهِمْ وَمَدْحٌ لَهُمْ. وَحُقَّ لِكُلِّ مَنْ تَوَسَّمَ بِالْعِلْمِ وَحَصَلَ مِنْهُ شَيْئًا أَنْ يَجْرِيَ إِلَى هَذِهِ الْمَرْتَبَةِ، فَيَخْشَعَ عِنْدَ اسْتِمَاعِ الْقُرْآنِ وَيَتَوَاضَعَ وَيَذِلَّ. وَفِي مُسْنَدِ الدَّارِمِيِّ أَبِي مُحَمَّدٍ عَنِ التَّيْمِيِّ قَالَ: مَنْ أُوتِيَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يُبْكِهِ لَخَلِيقٌ أَلَّا يَكُونَ أُوتِيَ عِلْمًا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَعَتَ الْعُلَمَاءَ، ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ. ذَكَرَهُ الطَّبَرِيُّ أَيْضًا. وَالْأَذْقَانُ جَمْعُ ذَقَنٍ، وَهُوَ مُجْتَمَعُ اللِّحْيَيْنِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: الْأَذْقَانُ عِبَارَةٌ عَنِ اللِّحَى. أَيْ يَضَعُونَهَا عَلَى الْأَرْضِ فِي حَالِ السُّجُودِ، وَهُوَ غَايَةُ التَّوَاضُعِ. وَاللَّامُ بِمَعْنَى عَلَى، تَقُولُ: سَقَطَ لَفِيهِ أَيْ عَلَى فِيهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً" أَيْ لِلْوُجُوهِ. وَإِنَّمَا خَصَّ الْأَذْقَانَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ الذقن أقرب شي فمن وجه الإنسان. قال ابن خويز منداد: ولا يجوز السُّجُودُ عَلَى الذَّقَنِ. لَأَنَّ الذَّقَنَ هَاهُنَا عِبَارَةٌ عَنِ الْوَجْهِ، وَقَدْ يُعَبَّرُ بِالشَّيْءِ عَمَّا جَاوَرَهُ وَبِبَعْضِهِ عَنْ جَمِيعِهِ. فَيُقَالُ: خَرَّ لِوَجْهِهِ سَاجِدًا وإن كان لم يسجد على خده ولا عينه. ألا ترى إلى قوله: خر صريعا على وجهه ويديه.
Burada dört mesele bulunmaktadır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ } “Ağlayarak çeneleri üstü secdeye kapanırlar” buyruğu, onların niteliklerinde bir mübalağa ve onlar için bir övgüdür. İlimle muttasıf olan ve ondan bir nasip elde eden herkesin bu mertebeye ulaşması, Kur'an'ı dinlediğinde huşû duyması, tevazu gösterip boyun eğmesi gerekir. Ebû Muhammed ed-Dârimî'nin Müsned'inde et-Teymî'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: “Kendisine, kendisini ağlatmayan bir ilim verilen kimsenin, [hakikatte] kendisine ilim verilmemiş olması pek muhtemeldir. Zira Allah Teâlâ âlimleri [böyle] vasfetmiştir.” Ardından bu ayeti okudu. Bunu Taberî de zikretmiştir. Ezkân (الْأَذْقَانُ), zekan (ذَقَن) kelimesinin çoğuludur; o da iki çene kemiğinin birleştiği yerdir (çenedir). Hasan[-ı Basrî]: “Ezkân, sakallardan kinayedir.” demiştir. Yani secde hâlinde sakallarını yere koyarlar; bu da tevazuun zirvesidir. [Ayeteki] lâm harf-i cerri “alâ” (عَلَى / üzerine) anlamındadır; nitekim “ağzının üstüne düştü” manasında « سَقَطَ لَفِيهِ » denilir. İbn Abbâs: “{ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً } yani yüzleri üstü [secdeye kapanırlar]” demiştir. Çenelerin özellikle zikredilmesinin sebebi, insanın yüzünde [yere] en yakın uzvun çene olmasıdır. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: “Çene üzerine secde etmek caiz değildir. Çünkü buradaki çene yüzden kinayedir; bazen bir şey bitişiğindeki şeyin adıyla, bazen de bir parça bütünün adıyla anılır. Nitekim yanağı veya gözü üzerine secde etmemiş olsa bile ‘Yüzü üstü secdeye kapandı’ denilir. ‘Yüzü ve elleri üstüne yere serildi’ denildiğini görmez misin?”
الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَبْكُونَ) دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الْبُكَاءِ فِي الصَّلَاةِ مِنْ خَوْفِ اللَّهِ تَعَالَى، أَوْ عَلَى مَعْصِيَتِهِ فِي دِينِ اللَّهِ، وَأَنَّ ذَلِكَ لَا يَقْطَعُهَا وَلَا يَضُرُّهَا. ذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ عَنْ مُطَرِّفُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ وَهُوَ يُصَلِّي وَلِجَوْفِهِ أَزِيزٌ كَأَزِيزِ الْمِرْجَلِ مِنَ الْبُكَاءِ. وَفِي كِتَابِ أَبِي دَاوُدَ: وَفِي صَدْرِهِ أَزِيزٌ كَأَزِيزِ الرَّحَى مِنَ الْبُكَاءِ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي الْأَنِينِ، فَقَالَ مَالِكٌ: الْأَنِينُ لَا يَقْطَعُ الصَّلَاةَ لِلْمَرِيضِ، وَأَكْرَهُهُ لِلصَّحِيحِ، وَبِهِ قَالَ الثَّوْرِيُّ. وَرَوَى ابْنُ الْحَكَمِ عَنْ مَالِكٍ: التَّنَحْنُحُ وَالْأَنِينُ وَالنَّفْخُ لَا يَقْطَعُ الصَّلَاةَ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: يَقْطَعُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِنْ كَانَ لَهُ حُرُوفٌ تُسْمَعُ وَتُفْهَمُ يَقْطَعُ الصَّلَاةَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ كَانَ مِنْ خَوْفِ اللَّهِ لَمْ يَقْطَعْ، وَإِنْ كَانَ مِنْ وَجَعٍ قَطَعَ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي يُوسُفَ أَنَّ صَلَاتَهُ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ تَامَّةٌ، لِأَنَّهُ لَا يَخْلُو مَرِيضٌ وَلَا ضَعِيفٌ مِنْ أَنِينٍ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً) تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي الخشوع في" البقرة ويأتي.
İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { يَبْكُونَ } “Ağlayarak” buyruğu; Allah Teâlâ'nın korkusundan yahut Allah'ın dinindeki bir günahından ötürü namazda ağlamanın caiz olduğuna, bunun namazı bozmayacağına ve namaza zarar vermeyeceğine delildir. İbnü'l-Mubârek, Hammâd b. Seleme'den, o Sâbit el-Bünânî'den, o Mutarrif b. Abdillâh b. eş-Şıhhîr'den, o da babasından rivayet etmiştir; babası şöyle dedi: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardım; namaz kılıyordu ve ağlamaktan dolayı göğsünden tencere kaynaması gibi bir ses geliyordu." Ebû Dâvûd'un kitabında ise: "Ve ağlamaktan dolayı göğsünde değirmen sesi gibi bir inleme vardı" şeklindedir. Üçüncüsü: Fakihler inleme (enîn) konusunda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik şöyle demiştir: İnleme, hasta için namazı bozmaz; sağlıklı kişi için ise bunu mekruh görürüm. Es-Sevrî de bu görüştedir. İbnü'l-Hakem'in Mâlik'ten rivayet ettiğine göre: Boğaz temizleme (öksürme), inleme ve üfleme namazı bozmaz. İbnü'l-Kāsım: Bozar, demiştir. Eş-Şâfiî: Şayet işitilen ve anlaşılan harfleri varsa namazı bozar, demiştir. Ebû Hanîfe: Şayet Allah korkusundan ise bozmaz; şayet bir ağrıdan ötürü ise bozar, demiştir. Ebû Yûsuf'tan ise bütün bu durumlarda namazının tam olduğu rivayet edilmiştir; zira hiçbir hasta ve zayıf kimse inlemekten uzak kalamaz. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً } “ve bu onların huşûunu artırır” buyruğudur. Huşû konusundaki açıklama el-Bakara sûresinde geçmişti ve ileride de gelecektir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ١١٠]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 110]
قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١١٠)
{ قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١١٠) } “De ki: İster Allah deyin, ister Rahmân deyin; hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O'nundur. Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; bu ikisinin arasında bir yol tut.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى) سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ سَمِعُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يدعوا" يا الله يا رحمان" فَقَالُوا: كَانَ مُحَمَّدٌ يَأْمُرُنَا بِدُعَاءِ إِلَهٍ وَاحِدٍ وَهُوَ يَدْعُو إِلَهَيْنِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ مَكْحُولٌ: تَهَجَّدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةَ فقال في دعائه:" يا رحمان يا رحيم" فسمعه رجل
Yüce Allah'ın: { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “De ki: İster Allah deyin, ister Rahmân deyin; hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O'nundur.” buyruğu hakkında: Bu ayetin iniş sebebi (sebeb-i nüzûlü) şudur: Müşrikler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in "Yâ Allah, yâ Rahmân" diye dua ettiğini işitmiş ve: "Muhammed bize tek bir ilaha dua etmemizi emrediyordu, kendisi ise iki ilaha dua ediyor!" demişlerdi. Bunu İbn Abbâs söylemiştir. Mekhûl ise şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece teheccüd namazı kıldı ve duasında: "Yâ Rahmân, yâ Rahîm" dedi. Müşriklerden bir adam [bunu] işitti
من المشركين، وكان باليمامة رجل يسمى الرحمن، فَقَالَ ذَلِكَ السَّامِعُ: مَا بَالُ مُحَمَّدٍ يَدْعُو رَحْمَانَ الْيَمَامَةِ. فَنَزَلَتِ الْآيَةُ مُبَيِّنَةً أَنَّهُمَا اسْمَانِ لِمُسَمًّى وَاحِدٍ، فَإِنْ دَعَوْتُمُوهُ بِاللَّهِ فَهُوَ ذَاكَ، وَإِنْ دَعَوْتُمُوهُ بِالرَّحْمَنِ فَهُوَ ذَاكَ. وَقِيلَ: كَانُوا يَكْتُبُونَ فِي صَدْرِ الْكُتُبِ: بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ، فَنَزَلَتْ" إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ " فَكَتَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ" بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ" فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: هَذَا الرَّحِيمُ نَعْرِفُهُ فَمَا الرَّحْمَنُ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَقِيلَ: إِنَّ الْيَهُودَ قَالَتْ: مَا لَنَا لَا نَسْمَعُ فِي الْقُرْآنِ اسْمًا هُوَ فِي التَّوْرَاةِ كَثِيرٌ، يَعْنُونَ الرَّحْمَنَ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بن مصرف" أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى " أَيِ الَّتِي تَقْتَضِي أَفْضَلَ الْأَوْصَافِ وَأَشْرَفَ الْمَعَانِي. وَحُسْنُ الْأَسْمَاءِ إِنَّمَا يَتَوَجَّهُ بِتَحْسِينِ الشَّرْعِ، لِإِطْلَاقِهَا وَالنَّصِّ عَلَيْهَا. وَانْضَافَ إِلَى ذلك أنها تقتضي معاني حِسَانًا شَرِيفَةً، وَهِيَ بِتَوْقِيفٍ لَا يَصِحُّ وَضْعُ اسم لله ينظر إِلَّا بِتَوْقِيفٍ مِنَ الْقُرْآنِ أَوِ الْحَدِيثِ أَوِ الْإِجْمَاعِ. حَسْبَمَا بَيَّنَّاهُ فِي (الْكِتَابِ الْأَسْنَى فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحُسْنَى). قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها) فيه مسألتان: الاولى- اخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ نُزُولِهَا عَلَى خَمْسَةِ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- مَا رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها" قَالَ: نَزَلَتْ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُتَوَارٍ بِمَكَّةَ، وَكَانَ إِذَا صَلَّى بِأَصْحَابِهِ رَفَعَ صَوْتَهُ بِالْقُرْآنِ، فَإِذَا سَمِعَ ذَلِكَ الْمُشْرِكُونَ سَبُّوا الْقُرْآنَ وَمَنْ أَنْزَلَهُ وَمَنْ جَاءَ بِهِ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى" وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ" فَيَسْمَعَ الْمُشْرِكُونَ قِرَاءَتَكَ." وَلا تُخافِتْ بِها" عَنْ أَصْحَابِكَ. أَسْمِعْهُمُ الْقُرْآنَ وَلَا تَجْهَرْ ذَلِكَ الْجَهْرَ. (وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا) قَالَ: يَقُولُ بَيْنَ الْجَهْرِ وَالْمُخَافَتَةِ، أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُمْ. وَاللَّفْظُ لِمُسْلِمٍ. وَالْمُخَافَتَةُ: خَفْضُ الصَّوْتِ وَالسُّكُونُ، يُقَالُ لِلْمَيِّتِ إِذَا بَرَدَ: خَفَتَ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Yemâme'de er-Rahmân diye çağrılan bir adam vardı. Bunu işiten adam: "Muhammed'e ne oluyor da Yemâme'nin Rahmân'ına dua ediyor?" dedi. Bunun üzerine bu iki ismin de tek bir müsemmâya (isimlendirilen zata) ait olduğunu açıklayan ayet indi. İster O'na Allah diye dua edin, O yine O'dur; ister O'na Rahmân diye dua edin, O yine O'dur. Şöyle de denilmiştir: Mektupların başına "Bismikellâhumme" yazarlardı. { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “O Süleyman'dandır ve 'Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla'dır” ayeti inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bismillâhirrahmânirrahîm" yazdı. Bunun üzerine müşrikler: "Şu Rahîm'i biliyoruz, peki Rahmân nedir?" dediler ve bu ayet indi. Yahudilerin: "Tevrat'ta çokça geçen bir ismi -Rahmân'ı kastediyorlar- Kur'an'da niçin işitmiyoruz?" dedikleri ve bunun üzerine ayetin indiği de söylenmiştir. Talha b. Musarrif: { أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “Hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O'nundur” şeklinde okumuştur; yani en üstün vasıfları ve en şerefli manaları gerektiren isimlerdir. İsimlerin güzelliği ancak şeriatın onları güzel görmesi, mutlak kılınması ve nas ile belirtilmesiyle sabit olur. Buna ek olarak o isimlerin güzel ve şerefli manalar ifade etmesi de eklenmiştir. Bunlar tevkîfîdir (vahye dayalıdır); Kur'an'dan, hadisten yahut icmadan gelen bir tevkîf olmadan Allah için bir isim vazetmek caiz olmaz; nitekim bunu el-Kitâbu'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ adlı eserimizde açıklamış bulunuyoruz. Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها } “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi: İniş sebebi hakkında beş farklı görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: İbn Abbâs'ın Allah Teâlâ'nın: “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” buyruğu hakkında rivayet ettiği şu husustur: O şöyle demiştir: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de gizlendiği sırada inmiştir. Arkadaşlarına namaz kıldırdığında Kur'an ile sesini yükseltirdi; müşrikler bunu işittiklerinde Kur'an'a, onu indirene ve onu getirene söverlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: “Namazında sesini pek yükseltme” ki müşrikler senin okuyuşunu işitmesin; “ve onu pek de kısma” ki arkadaşlarından gizli kalmasın. Onlara Kur'an'ı işittir fakat öyle açıktan bağıra çağıra okuma; { وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا } “bu ikisinin arasında bir yol tut” buyurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: 'Açıktan okuma ile gizli okuma arasında' buyurmaktadır. Bunu Buhârî, Müslim, Tirmizî ve diğerleri rivayet etmiştir; lafız Müslim'e aittir. Muhâfete (مخافتة): Sesi alçaltmak ve sessiz olmaktır. Ölü soğuduğu zaman "hafetel-meyyit" (خفت الميت) denilir. Şair şöyle demiştir:
لَمْ يَبْقَ إِلَّا نَفَسٌ خَافِتُ ... وَمُقْلَةٌ إِنْسَانُهَا بَاهِتُ
Geriye fısıltılı bir nefesten başka bir şey kalmadı ... ve gözbebeği sönük bir gözden başka.
رَثَى لَهَا الشَّامِتُ مِمَّا بِهَا ... يَا وَيْحَ مَنْ يرثى له الشامت
Başına gelenlerden ötürü düşmanı bile onun hâline acıdı... Yazıklar olsun, düşmanının bile kendisine acıdığı kimseye!
الثَّانِي- مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا عَنْ عَائِشَةَ فِي قَوْلِهِ ﷿:" وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها" قَالَتْ: أُنْزِلَ هَذَا فِي الدُّعَاءِ. الثَّالِثِ- قَالَ ابْنُ سِيرِينَ: كَانَ الْأَعْرَابُ يَجْهَرُونَ بِتَشَهُّدِهِمْ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِي ذَلِكَ. قُلْتُ: وَعَلَى هَذَا فَتَكُونُ الْآيَةُ مُتَضَمِّنَةٌ لِإِخْفَاءِ التَّشَهُّدِ، وَقَدْ قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: مِنَ السُّنَّةِ أَنْ تُخْفِيَ التَّشَهُّدَ، ذَكَرَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. الرَّابِعُ- مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ أَيْضًا أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ﵁ كَانَ يُسِرُّ قِرَاءَتَهُ، وَكَانَ عُمَرُ يَجْهَرُ بِهَا، فَقِيلَ لَهُمَا فِي ذَلِكَ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: إِنَّمَا أُنَاجِي رَبِّي، وَهُوَ يَعْلَمُ حَاجَتِي إِلَيْهِ. وَقَالَ عُمَرُ: أَنَا أَطْرُدُ الشَّيْطَانَ وَأُوقِظُ الْوَسْنَانَ، فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قِيلَ لِأَبِي بَكْرٍ: ارْفَعْ قَلِيلًا، وَقِيلَ لِعُمَرَ اخْفِضْ أَنْتَ قَلِيلًا، ذَكَرَهُ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ. الْخَامِسُ- مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا أَنَّ مَعْنَاهَا وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاةِ النَّهَارِ، وَلَا تُخَافِتْ بِصَلَاةِ اللَّيْلِ، ذَكَرَهُ يَحْيَى بْنُ سَلَامٍ وَالزَّهْرَاوِيُّ. فَتَضَمَّنَتْ أَحْكَامَ الْجَهْرِ وَالْإِسْرَارَ بِالْقِرَاءَةِ فِي النَّوَافِلِ وَالْفَرَائِضِ، فَأَمَّا النَّوَافِلُ فَالْمُصَلِّي مُخَيَّرٌ فِي الْجَهْرِ وَالسِّرِّ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَفْعَلُ الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا. وَأَمَّا الْفَرَائِضُ فَحُكْمُهَا فِي الْقِرَاءَةِ مَعْلُومٌ لَيْلًا وَنَهَارًا وَقَوْلٌ سَادِسٌ- قَالَ الْحَسَنُ: يَقُولُ اللَّهُ لَا تُرَائِي بِصَلَاتِكَ تُحَسِّنُهَا فِي الْعَلَانِيَةِ وَلَا تُسِيئُهَا فِي السِّرِّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا تُصَلِّ مُرَائِيًا لِلنَّاسِ وَلَا تَدَعْهَا مَخَافَةَ النَّاسِ. الثَّانِيَةُ- عَبَّرَ تَعَالَى بِالصَّلَاةِ هُنَا عَنِ الْقِرَاءَةِ كَمَا عَبَّرَ بِالْقِرَاءَةِ عَنِ الصَّلَاةِ فِي قَوْلِهِ:" وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً" لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُرْتَبِطٌ بِالْآخَرِ، لِأَنَّ الصَّلَاةَ تَشْتَمِلُ عَلَى قِرَاءَةٍ وَرُكُوعٍ وَسُجُودٍ فَهِيَ مِنْ جُمْلَةِ أَجْزَائِهَا، فَعَبَّرَ بِالْجُزْءِ عَنِ الْجُمْلَةِ وَبِالْجُمْلَةِ عَنِ الْجُزْءِ عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ فِي الْمَجَازِ وَهُوَ كَثِيرٌ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ:" قَسَمْتُ الصَّلَاةَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي" أَيْ قِرَاءَةَ الْفَاتِحَةِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ.
İkincisi: Yine Müslim'in Âişe'den rivayet ettiğidir; o, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Bu, dua hakkında indirilmiştir. Üçüncüsü: İbn Sîrîn şöyle demiştir: Bedeviler teşehhüdlerini açıktan sesli okurlardı; bunun üzerine ayet bu konuda indi. Derim ki: Buna göre ayet teşehhüdü gizli okumayı kapsamaktadır. Nitekim İbn Mes'ûd: "Teşehhüdü gizli okumak sünnettendir" demiştir; bunu İbnü'l-Münzir zikretmiştir. Dördüncüsü: Yine İbn Sîrîn'den rivayet edildiğine göre; Ebû Bekir radıyallâhu anh okuyuşunu gizli yapar, Ömer ise açıktan sesli okurdu. Kendilerine bu durum sorulunca Ebû Bekir: "Ben ancak Rabbime yalvarıyorum; O, benim Kendisine olan ihtiyacımı bilmektedir" dedi. Ömer ise: "Ben şeytanı kovuyor ve uykuluyu uyandırıyorum" dedi. Bu ayet inince Ebû Bekir'e: "Sesini biraz yükselt", Ömer'e de: "Sen de sesini biraz kıs" denildi; bunu Taberî ve başkaları zikretmiştir. Beşincisi: Yine İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bunun anlamı: Gündüz namazında sesini yükseltme, gece namazında da sesini büsbütün kısma, demektir; bunu Yahyâ b. Sellâm ve ez-Zehravî zikretmiştir. Böylece nafile ve farzlarda kıraati açıktan ve gizli yapmanın hükümleri yer almış olmaktadır. Nafilelere gelince, namaz kılan kimse gece ve gündüz [kıraati] açıktan yahut gizli yapmada serbesttir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den her iki durumu da yaptığı rivayet edilmiştir. Farzlara gelince, gece ve gündüz kıraatindeki hükmü malumdur. Altıncı bir görüş: Hasen demiştir ki: Allah, namazında gösteriş yapma; onu açıkta güzelleştirip gizlide çirkinleştirme, buyurmaktadır. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: İnsanlara gösteriş olsun diye namaz kılma ve insanlardan korktuğun için de onu terk etme. İkincisi: Allah Teâlâ burada, { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } “sabah Kur'an'ını da [unutma]; çünkü sabah Kur'an'ı şahitlidir” buyruğunda kıraat kelimesiyle namazı kastettiği gibi, namaz kelimesiyle de kıraati kastetmiştir. Çünkü bu ikisinden her biri diğeriyle irtibatlıdır; zira namaz kıraat, rükû ve secdeleri içerir ve kıraat onun parçalarından biridir. Böylece Arapların mecazdaki âdeti üzere cüz söylenip bütün, bütün söylenip cüz kastedilmiştir ki bu çokça görülür. Sahih hadiste geçen şu ifade de bundandır: "Namazı kulumla kendi aramda paylaştırdım"; yani daha önce geçtiği üzere Fâtiha sûresinin kıraatini kastedilmiştir.
[سورة الإسراء (١٧): آية ١١١]
[İsrâ Sûresi (17), Ayet 111]
وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً (١١١)
{ وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً (١١١) } “Ve de ki: 'Çocuk edinmeyen, mülkünde hiçbir ortağı bulunmayan ve acizlikten ötürü bir yardımcıya da ihtiyacı olmayan Allah'a hamdolsun.' O'nu tekbir ile yücelttikçe yücelt.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً) هَذِهِ الْآيَةُ رَادَّةٌ عَلَى الْيَهُودِ والنصارى والعرب في قولهم أفذاذا: عزيز وَعِيسَى وَالْمَلَائِكَةُ ذُرِّيَّةُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، تَعَالَى اللَّهُ عَنْ أَقْوَالِهِمْ! (وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ) لِأَنَّهُ وَاحِدٌ لَا شَرِيكَ لَهُ فِي مُلْكِهِ وَلَا فِي عِبَادَتِهِ. (وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ) قَالَ مُجَاهِدٌ: الْمَعْنَى لَمْ يُحَالِفْ أَحَدًا وَلَا ابْتَغَى نَصْرَ أَحَدٍ، أَيْ لَمْ يَكُنْ لَهُ نَاصِرٌ يُجِيرُهُ مِنَ الذُّلِّ فَيَكُونُ مُدَافِعًا. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، لِأَنَّهُمْ أَذَلُّ النَّاسِ، رَدًّا لِقَوْلِهِمْ: نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ. وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ الْفَضْلِ:" وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ" يَعْنِي لَمْ يَذِلَّ فَيَحْتَاجُ إِلَى وَلِيٍّ وَلَا نَاصِرٍ لِعِزَّتِهِ وَكِبْرِيَائِهِ. (وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً) أَيْ عَظِّمْهُ عَظَمَةً تَامَّةً. وَيُقَالُ: أَبْلَغُ لَفْظَةٍ لِلْعَرَبِ فِي مَعْنَى التَّعْظِيمِ وَالْإِجْلَالِ: اللَّهُ أَكْبَرُ، أي صفة بأنه أكبر من كل شي. قال الشاعر:
Allah Teâlâ'nın: { وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً } “Ve de ki: Çocuk edinmeyen ... Allah'a hamdolsun” buyruğudur. Bu ayet Yahudilere, Hristiyanlara ve münferit olarak: 'Üzeyir, İsa ve melekler Allah'ın zürriyetidir' diyen Araplara bir reddiyedir. Sübhân olan Allah, onların söylediklerinden münezzehtir! { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ } “ve mülkünde hiçbir ortağı bulunmayan”; çünkü O tektir, mülkünde de ibadetinde de hiçbir ortağı yoktur. { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ } “ve acizlikten ötürü bir yardımcıya da [ihtiyacı olmayan]”. Mücâhid: Bunun manası; O kimseyle antlaşma yapmamış, kimseden yardım istememiştir; yani O'nu acizlikten koruyup savunacak hiçbir yardımcısı olmamıştır, demiştir. El-Kelbî ise şöyle demiştir: Yahudilerden ve Hristiyanlardan bir yardımcısı olmamıştır; çünkü onlar insanların en zelilidir. Bu, onların: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' sözlerine bir reddiyedir. El-Hasen b. el-Fadl ise: “ve acizlikten ötürü bir yardımcıya da [ihtiyacı olmayan]” buyruğu hakkında; yani O zelil olmadı ki izzeti ve büyüklüğü sebebiyle bir dosta yahut bir yardımcıya muhtaç olsun, demiştir. { وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً } “O'nu tekbir ile yücelttikçe yücelt”; yani O'nu tam bir yüceltmeyle yücelt. Denilir ki: Arapların tazim ve iclal anlamında kullandıkları en beliğ lafız 'Allahu ekber'dir; yani O'nu her şeyden daha büyük olarak nitele. Şair şöyle demiştir:
رأيت الله أكبر كل شي ... مُحَاوَلَةً وَأَكْثَرَهُمْ جُنُودًا
Gördüm ki Allah her şeyden daha büyüktür ... çaba bakımından ve askerleri en çok olandır.
وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا دَخَلَ فِي الصَّلَاةِ قَالَ:" اللَّهُ أَكْبَرُ" وَقَدْ تَقَدَّمَ أَوَّلَ الْكِتَابِ. وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ. قَوْلُ، الْعَبْدِ اللَّهُ أَكْبَرُ خير من الدنيا وما فيها. وهذا الْآيَةُ هِيَ خَاتِمَةُ التَّوْرَاةِ. رَوَى مُطَرِّفٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: افْتُتِحَتِ التَّوْرَاةُ بِفَاتِحَةِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ وَخُتِمَتْ بِخَاتِمَةِ هَذِهِ السُّورَةِ. وَفِي الْخَبَرِ أَنَّهَا آيَةُ الْعِزِّ، رَوَاهُ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَرَوَى عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا أَفْصَحَ الْغُلَامُ مِنْ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَلَّمَهُ" وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي" الْآيَةَ. وَقَالَ عَبْدُ الْحَمِيدِ. بْنُ وَاصِلٍ: سَمِعْتُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" مَنْ قَرَأَ" وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ" الْآيَةَ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلَ الْأَرْضِ وَالْجَبَلِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ فِيمَنْ زَعَمَ أن له ولدا تكاد السموات يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا". وَجَاءَ فِي الْخَبَرِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ رَجُلٌ شَكَا إِلَيْهِ الدَّيْنَ بِأَنْ يَقْرَأَ" قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ"- إِلَى آخِرِ السُّورَةِ ثُمَّ يَقُولُ- تَوَكَّلْتُ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ، ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. تَمَّتْ سُورَةُ الْإِسْرَاءِ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَحْدَهُ، وَالصَّلَاةُ والسلام على من لا نبى بعده.
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem namaza başladığında: «Allahu ekber» derdi. Bu [husus] kitabın başında geçmişti. Ömer b. el-Hattâb [şöyle] demiştir: “Kulun ‘Allahu ekber’ demesi, dünyadan ve dünyadaki her şeyden daha hayırlıdır.” Bu ayet Tevrat'ın sonudur. Mutarrif'in Abdullah b. Kâ‘b'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Tevrat, En‘âm suresinin fatihası (başlangıcı) ile açılmış ve bu surenin hatimesi (sonu) ile bitirilmiştir.” Rivayette [bu ayetin] izzet ayeti olduğu [nakledilmiştir]. Bunu Muâz b. Cebel, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, Abdülmuttaliboğullarından bir çocuk konuşmaya başladığında ona { وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي } “Ve de ki: ... Allah'a hamdolsun” ayetini öğretirdi.” Abdülhamîd b. Vâsıl [şöyle] demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Kim { وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Ve de ki: Allah'a hamdolsun” ayetini okursa, Allah ona yer ve dağlar kadar ecir yazar. Çünkü Allah Teâlâ, kendisinin çocuğu olduğunu iddia eden kimse hakkında: { تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّاً } “Bundan dolayı neredeyse gökler parçalanacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecektir” buyurmaktadır.» Rivayette geldiğine göre, kendisine borcundan şikâyet eden bir adama Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ } “De ki: İster Allah diye çağırın, ister Rahmân diye çağırın” ayetinden surenin sonuna kadar okumasını, ardından da üç defa: «تَوَكَّلْتُ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ» «Ölmeyen, dâimâ diri olana tevekkül ettim» demesini emretmiştir. İsrâ suresi tamamlandı. Hamd yalnızca Allah'adır. Salât ve selâm, kendisinden sonra hiçbir peygamber gelmeyecek olanın üzerine olsun.