Binûn

Kehf Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

بِأَرْضٍ فَضَاءٍ لَا يُسَدُّ وَصِيدُهَا ... عَلَيَّ وَمَعْرُوفِي بِهَا غَيْرُ مُنْكَرِ

Geniş ve açık bir arazide ki kapısı bana asla kapanmaz ... ve orada yaptığım iyilikler de asla inkâr edilmez.

وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ عَطَاءٌ: عَتَبَةُ الْبَابِ، وَالْبَابُ الْمُوصَدُ هُوَ الْمُغْلَقُ. وَقَدْ أَوْصَدْتُ الْبَابَ وَآصَدْتُهُ أَيْ أَغْلَقْتُهُ. وَالْوَصِيدُ: النَّبَاتُ الْمُتَقَارِبُ الْأُصُولِ، فَهُوَ مُشْتَرَكٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ) قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِكَسْرِ الْوَاوِ. وَالْأَعْمَشُ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ بِضَمِّهَا. (لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً) أَيْ لَوْ أَشْرَفْتَ عَلَيْهِمْ لَهَرَبْتَ مِنْهُمْ. (وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً) أَيْ لِمَا حَفَّهُمُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الرُّعْبِ وَاكْتَنَفَهُمْ مِنَ الْهَيْبَةِ. وَقِيلَ: لِوَحْشَةِ مَكَانِهِمْ، وَكَأَنَّهُمْ آوَاهُمُ اللَّهُ إِلَى هَذَا الْمَكَانِ الْوَحْشِ في الظاهر لينقر النَّاسَ عَنْهُمْ. وَقِيلَ: كَانَ النَّاسُ مَحْجُوبِينَ عَنْهُمْ بِالرُّعْبِ، لَا يَجْسُرُ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَلَى الدُّنُوِّ إِلَيْهِمْ. وَقِيلَ: الْفِرَارُ مِنْهُمْ لِطُولِ شُعُورِهِمْ وَأَظْفَارِهِمْ، وذكر الْمَهْدَوِيُّ وَالنَّحَّاسُ وَالزَّجَّاجُ وَالْقُشَيْرِيُّ. وَهَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا اسْتَيْقَظُوا قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ. وَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ شُعُورَهُمْ وَأَظْفَارَهُمْ كَانَتْ بِحَالِهَا، إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يَنْظُرُوا إِلَى أَظْفَارِهِمْ وَشُعُورِهِمْ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالصَّحِيحُ فِي أَمْرِهِمْ أَنَّ اللَّهَ ﷿ حَفِظَ لَهُمُ الْحَالَةَ الَّتِي نَامُوا عَلَيْهَا لِتَكُونَ لَهُمْ وَلِغَيْرِهِمْ فيهم

[Bu beyit] daha önce geçmişti. Atâ şöyle demiştir: [Vasîd], kapı eşiğidir; 'el-bâbü'l-mûsad' ise kilitli/kapalı kapıdır. "Kapıyı kapattım" anlamında 'evsadtu'l-bâbe' ve 'âsadtu'l-bâbe' denilir. el-Vasîd (الْوَصِيدُ) aynı zamanda kökleri birbirine yakın bitki anlamına da gelir; dolayısıyla bu müşterek (eş sesli) bir lafızdır, en doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ } “Onları görseydin” buyruğunda cumhur, [lev lafzındaki] vâv harfini kesre ile okumuştur. el-A'meş ve Yahyâ b. Vessâb ise zamme ile okumuşlardır. { لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً } “Onlardan mutlaka dönüp kaçardın” yani onları görseydin onlardan kaçardın. { وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً } “Ve onlardan dolayı için korkuyla dolardı” yani Yüce Allah'ın onları korkuyla kuşatması ve etraflarını heybetle bürümesinden ötürü [böyle olurdun]. Bulundukları yerin ıssızlığı sebebiyle [kaçardın] da denilmiştir. Sanki Allah Teâlâ insanları onlardan uzaklaştırmak için görünüşte onları bu ıssız yere sığındırmıştır. Şöyle de denilmiştir: İnsanlar korku ile onlardan perdelenmişti, bu yüzden onlardan hiçbiri yanlarına yaklaşmaya cesaret edemezdi. Yine şöyle denilmiştir: Onlardan kaçış, saçlarının ve tırnaklarının uzamış olmasından ötürüydü; bunu el-Mehdevî, en-Nahhâs, ez-Zeccâc ve el-Kuşeyrî zikretmiştir. Ancak bu uzak [bir ihtimaldir]; zira onlar uyandıklarında birbirlerine: “Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık” demişlerdir. Bu da saç ve tırnaklarının eski hâlinde kaldığını gösterir; meğerki tırnaklarına ve saçlarına bakmadan önce bunu söyledikleri iddia edilsin. İbn Atıyye şöyle demiştir: Onların durumuna dair doğru olan şudur: Allah azze ve celle, kendileri ve başkaları için onlar hakkında

آيَةً، فَلَمْ يُبْلَ لَهُمْ ثَوْبٌ وَلَمْ تُغَيَّرْ صِفَةٌ، وَلَمْ يُنْكِرِ النَّاهِضُ إِلَى الْمَدِينَةِ إِلَّا مَعَالِمَ الْأَرْضِ وَالْبِنَاءِ، وَلَوْ كَانَتْ فِي نَفْسِهِ حَالَةٌ يُنْكِرُهَا لَكَانَتْ عَلَيْهِ أَهَمَّ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَأَهْلُ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ" لَمُلِّئْتَ مِنْهُمْ" بِتَشْدِيدِ اللَّامِ عَلَى تَضْعِيفِ الْمُبَالَغَةِ، أَيْ مُلِئْتَ ثُمَّ مُلِئْتَ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ" لَمُلِئْتَ" بِالتَّخْفِيفِ، وَالتَّخْفِيفُ أَشْهَرُ فِي اللُّغَةِ. وَقَدْ جَاءَ التَّثْقِيلُ فِي قَوْلِ الْمُخَبَّلِ السَّعْدِيِّ:

bir ayet (mucize) olsun diye uyudukları hâli onlar için korumuştur. Bu yüzden ne bir elbiseleri eskimiş ne de bir özellikleri değişmiştir. Şehre giden kimse de şehrin işaretleri ve yapıları dışında hiçbir şeyi yadırgamamıştır. Şayet kendisinde yadırgayacağı bir durum bulunsaydı bu onun için daha mühim olurdu. Nâfi', İbn Kesîr, İbn Abbâs ile Mekke ve Medine ehli, mübalağa amacıyla şeddeleyerek "ve le-mülli'te minhum" (لَمُلِّئْتَ مِنْهُمْ) şeklinde okumuşlardır; yani "dolduruldukça doldurulurdun" demektir. Diğerleri ise şeddesiz olarak "ve le-müli'te" (لَمُلِئْتَ) şeklinde okumuşlardır ki dilde daha meşhur olanı şeddesiz okuyuştur. Şeddeli okuyuş el-Muhabbel es-Sa'dî'nin şu sözünde de geçmektedir:

وَإِذْ فَتَكَ النعمان بالناس محرما ... فملّئ مِنْ كَعْبِ بْنِ عَوْفٍ سَلَاسِلُهُ

Nu'mân, haram ayda insanları katlettiği vakit / Zincirleri Ka'b b. Avf [esirleri] ile dolduruldukça dolduruldu.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ" رُعْباً" بِإِسْكَانِ الْعَيْنِ. وَقَرَأَ بِضَمِّهَا أَبُو جَعْفَرٍ. قال أبو حاتم: هما لغتان. و" فِراراً" نصب على الحال و" رُعْباً" مفعول ثان أو تمييز.

Cumhur, ayn harfinin sükûnuyla "ru'ben" (رُعْباً) şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer ise dammesiyle [ru'uben] okumuştur. Ebû Hâtim: İkisi de birer lehçedir, demiştir. "Firâran" (فِراراً) hâl olarak nasb edilmiştir. "Ru'ben" (رُعْباً) ise ikinci mef'ûl veya temyizdir.

[سورة الكهف (١٨): الآيات ١٩ الى ٢٠]

[Kehf Suresi (18), Âyetler 19-20]

وَكَذلِكَ بَعَثْناهُمْ لِيَتَسائَلُوا بَيْنَهُمْ قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَلْيَتَلَطَّفْ وَلا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَداً (١٩) إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً (٢٠)

{ وَكَذلِكَ بَعَثْناهُمْ لِيَتَسائَلُوا بَيْنَهُمْ قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَلْيَتَلَطَّفْ وَلا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَداً (١٩) إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً (٢٠) } “Böylece aralarında birbirlerine sorsunlar diye onları uyandırdık. İçlerinden bir sözcü: «Ne kadar kaldınız?» dedi. [Kimi] «Bir gün yahut bir günün bir kısmı kadar kaldık» dediler. [Kimi de] «Ne kadar kaldığınızı Rabbiniz daha iyi bilir. Şimdi siz birinizi şu gümüş paranızla şehre gönderin de baksın; [şehrin] hangi yiyeceği daha temizse size ondan bir rızık getirsin. Çok dikkatli ve nazik davransın, sizi kesinlikle hiçbir kimseye sezdirmesin» dediler. (19) «Çünkü onlar üzerinize baskın gelip sizi ellerine geçirirlerse ya sizi taşlayarak öldürürler yahut sizi kendi dinlerine döndürürler. O takdirde ebediyen kurtuluşa eremezsiniz.» (20)”

قَوْلُهُ تعالى: (وَكَذلِكَ بَعَثْناهُمْ لِيَتَسائَلُوا بَيْنَهُمْ) الْبَعْثُ: التَّحْرِيكُ عَنْ سُكُونٍ. وَالْمَعْنَى: كَمَا ضَرَبْنَا عَلَى آذَانِهِمْ وَزِدْنَاهُمْ هُدًى وَقَلَّبْنَاهُمْ بَعَثْنَاهُمْ أَيْضًا، أَيْ أَيْقَظْنَاهُمْ مِنْ نَوْمِهِمْ عَلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِمْ مِنْ هَيْئَتِهِمْ فِي ثِيَابِهِمْ وَأَحْوَالِهِمْ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ بَعَثْناهُمْ لِيَتَسائَلُوا بَيْنَهُمْ } “Böylece aralarında birbirlerine sorsunlar diye onları uyandırdık” buyruğunda geçen el-Ba's (الْبَعْثُ): Hareketsiz durumdan harekete geçirmektir. Anlamı şudur: Kulaklarına perde vurduğumuz, hidayetlerini artırdığımız ve onları [sağa sola] çevirdiğimiz gibi, onları [o uzun uykudan da] diriltip kaldırdık; yani elbiseleri ve durumları bakımından önceden bulundukları hâl üzere onları uykularından uyandırdık. Şair şöyle demiştir:

وَفَتَيَانِ صِدْقٍ قَدْ بَعَثْتُ بِسُحْرَةٍ ... فَقَامُوا جَمِيعًا بَيْنَ عَاثٍ وَنَشْوَانِ

Ve seher vaktinde nice dürüst gençleri uykularından kaldırdım ... Hepsi de bozguncu ile sarhoş arasında ayağa kalktılar.

أَيْ أَيْقَظْتُ واللام في قوله" لِيَتَسائَلُوا" لَامُ الصَّيْرُورَةِ وَهِيَ لَامُ الْعَاقِبَةِ، كَقَوْلِهِ" لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً" فبعثهم لم سكن لأجل تساؤلهم.

Yani: Uyandırdım [demektir]. { لِيَتَسائَلُوا } “Aralarında birbirlerine sorsunlar diye” buyruğundaki lâm (ل), sayrûret lâmı olup âkıbet (sonuç bildiren) lâmdır. Tıpkı: { لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Kendilerine bir düşman ve bir hüzün [kaynağı] olsun diye” buyruğunda olduğu gibidir. Dolayısıyla onların uyandırılmaları, birbirlerine soru sorsunlar diye olmamıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ) وَذَلِكَ أَنَّهُمْ دَخَلُوهُ غَدْوَةً وَبَعَثَهُمُ اللَّهُ فِي آخِرِ النَّهَارِ، فَقَالَ رَئِيسُهُمْ يمليخا أَوْ مكسلمينا: اللَّهُ أَعْلَمُ بِالْمُدَّةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ) فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتْ وَرِقُهُمْ كَأَخْفَافِ الرُّبَعِ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ" بِوَرِقِكُمْ" بِكَسْرِ الرَّاءِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ" بِوَرْقِكُمْ" بِسُكُونِ الرَّاءِ، حَذَفُوا الْكَسْرَةَ لِثِقَلِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ. وَقَرَأَ الزَّجَّاجُ" بِوِرْقِكُمْ" بِكَسْرِ الْوَاوِ وَسُكُونِ الرَّاءِ. وَيُرْوَى أَنَّهُمُ انْتَبَهُوا جِيَاعًا، وَأَنَّ الْمَبْعُوثَ هُوَ يمليخا، كَانَ أَصْغَرَهُمْ، فِيمَا ذَكَرَ الْغَزْنَوِيُّ. وَالْمَدِينَةُ: أَفْسُوسُ وَيُقَالُ هِيَ طَرَسُوسُ، وَكَانَ اسْمُهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَفْسُوسُ، فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ سَمَّوْهَا طَرَسُوسَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ مَعَهُمْ دَرَاهِمُ عَلَيْهَا صُورَةُ الْمَلِكِ الَّذِي كَانَ فِي زَمَانِهِمْ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَحَلَّ ذَبِيحَةً، لِأَنَّ أَهْلَ بَلَدِهِمْ كَانُوا يَذْبَحُونَ عَلَى اسْمِ الصَّنَمِ: وَكَانَ فِيهِمْ قَوْمٌ يُخْفُونَ إِيمَانَهُمْ. ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ عَامَّتُهُمْ مَجُوسًا. وَقِيلَ:" أَزْكى طَعاماً" أَيْ أَكْثَرَ بَرَكَةً. قِيلَ: إِنَّهُمْ أَمَرُوهُ أَنْ يَشْتَرِيَ مَا يَظُنُّ أَنَّهُ طَعَامُ اثْنَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ لِئَلَّا يُطَّلَعَ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ إِذَا طُبِخَ كَفَى جَمَاعَةً، وَلِهَذَا قِيلَ: ذَلِكَ الطَّعَامُ الْأَرُزُّ. وَقِيلَ:" كَانَ زَبِيبًا. وَقِيلَ: تَمْرًا، فَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقِيلَ:" أَزْكى " أَطْيَبُ. وَقِيلَ: أَرْخَصُ. (فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ) أَيْ بِقُوتٍ. (وَلْيَتَلَطَّفْ) أَيْ فِي دُخُولِ الْمَدِينَةِ وَشِرَاءِ الطَّعَامِ. (وَلا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَداً) أَيْ لَا يُخْبِرَنَّ. وَقِيلَ: إِنْ ظُهِرَ عَلَيْهِ فَلَا يُوقِعَنَّ إِخْوَانَهُ فِيمَا وَقَعَ فيه. (إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ) قال الزجاج: معناه بالحجارة، وهو أخبت الْقَتْلِ. وَقِيلَ: يَرْمُوكُمْ بِالسَّبِّ وَالشَّتْمِ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِأَنَّهُ كَانَ عَازِمًا عَلَى قَتْلِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَصَصِهِمْ. وَالرَّجْمُ فِيمَا سَلَفَ هِيَ كَانَتْ عَلَى مَا ذُكِرَ قَبْلَهُ [عُقُوبَةُ] مُخَالَفَةِ دِينِ النَّاسِ، إِذْ هِيَ أَشْفَى لِجُمْلَةِ أَهْلِ ذَلِكَ الدين من حيث إنهم يشتركون فيها.

Yüce Allah'ın: { قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Dediler ki: Bir gün yahut bir günün bir kısmı kadar kaldık.” buyruğuna gelince; bu da onların [mağaraya] sabahleyin girmiş olmaları ve Allah'ın da onları günün sonunda uyandırmış olmasındandır. Bunun üzerine liderleri Yemlîhâ veya Mekselmînâ: “Kaldığınız müddeti Allah daha iyi bilir” dedi. Yüce Allah'ın: { فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ } “Şimdi siz birinizi bu gümüş paranızla şehre gönderin” buyruğunda yedi mesele vardır: Birincisi: İbn Abbâs [şöyle] demiştir: Onların gümüş paraları baharda doğan deve yavrusunun tabanları gibi [büyük] idi. Bunu en-Nehhâs zikretmiştir. İbn Kesîr, Nâfi', İbn Âmir, el-Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs { بِوَرِقِكُمْ } kelimesini râ harfini kesreli olarak [bi-verikıküm]; Ebû Amr, Hamza ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ise { بِوَرْقِكُمْ } şeklinde râ harfini cezimli olarak [bi-verkıküm] okumuşlardır; kesreyi telaffuzundaki ağırlıktan dolayı atmışlardır ki bunlar iki ayrı lehçedir. ez-Zeccâc ise vâv harfini kesreli ve râ harfini cezimli olarak { بِوِرْقِكُمْ } [bi-virkıküm] şeklinde okumuştur. Rivayet olunduğuna göre onlar aç olarak uyanmışlardı ve Gaznevî'nin belirttiğine göre gönderilen kişi de onların en küçüğü olan Yemlîhâ idi. Şehir ise Efes'tir; buranın Tarsus olduğu da söylenir. Cahiliye devrinde ismi Efes idi, İslâm gelince oraya Tarsus adını verdiler. İbn Abbâs [şöyle] demiştir: Yanlarında, dönemlerindeki kralın sûreti bulunan dirhemler vardı. İkincisi: Yüce Allah'ın: { فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً } “baksın, hangisinin yiyeceği daha temiz ise” buyruğudur. İbn Abbâs [bunu]: “Kesilmiş hayvan etinin hangisi helal ise” [diye açıklamıştır]. Çünkü onların şehir halkı putların adına kurban kesiyorlardı; içlerinde ise imanlarını gizleyen bir topluluk vardı. İbn Abbâs: “Onların geneli Mecûsî idiler” demiştir. { أَزْكى طَعاماً } [ifadesinin] “bereketi en çok olan” anlamına geldiği de söylenmiştir. Denildiğine göre onlar, dikkat çekmemek için iki veya üç kişilik zannettiği, pişirildiğinde ise bir topluluğa yetecek olan şeyi satın almasını emretmişlerdi; bu sebeple o yiyeceğin pirinç olduğu söylenmiştir. Kuru üzüm olduğu da hurma olduğu da söylenmiştir, en doğrusunu Allah bilir. [Yine] { أَزْكى } kelimesinin “en lezzetlisi” veya “en ucuzu” anlamına geldiği de söylenmiştir. { فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ } “ondan size bir rızık getirsin” yani bir azık getirsin. { وَلْيَتَلَطَّفْ } “ve pek tedbirli davransın” yani şehre girerken ve yiyeceği satın alırken [dikkatli olsun]. { وَلا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَداً } “ve sizi hiç kimseye hissettirmesin” yani haber vermesin. Eğer yakalanırsa, kardeşlerini kendi düştüğü duruma düşürmesin, anlamına geldiği de söylenmiştir. { إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ } “Çünkü onlar şayet sizi ellerine geçirirlerse sizi taşlayarak öldürürler”. ez-Zeccâc: “Bunun anlamı taşlarlar demektir ki bu öldürme şekillerinin en kötüsüdür” demiştir. Sizi sövüp sayarak [taşlarlar/rencide ederler] anlamına geldiği de söylenmiştir; ancak birincisi daha sahihtir. Çünkü kıssalarında geçtiği üzere [hükümdar] onları öldürmeye azmetmişti. Geçmiş dönemlerde taşlama (recm), daha önce zikredildiği üzere insanların dinine aykırı davranmanın [cezası] idi. Zira bu cezada hepsi ortaklaşa yer aldıkları için o din mensuplarının tamamının içini daha çok rahatlatıyordu.

الثَّالِثَةُ- فِي هَذِهِ الْبَعْثَةِ بِالْوَرِقِ دَلِيلٌ عَلَى الْوِكَالَةِ وَصِحَّتِهَا. وَقَدْ وَكَّلَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ أَخَاهُ عَقِيلًا عِنْدَ عُثْمَانَ ﵁، وَلَا خِلَافَ فِيهَا فِي الْجُمْلَةِ. وَالْوَكَالَةُ مَعْرُوفَةٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَالْإِسْلَامِ، أَلَا تَرَى إِلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ كَيْفَ وَكَّلَ أُمَيَّةَ بْنَ خَلَفٍ بِأَهْلِهِ وَحَاشِيَتِهِ بِمَكَّةَ، أَيْ يَحْفَظُهُمْ، وَأُمَيَّةُ مُشْرِكٌ، وَالْتَزَمَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ لِأُمَيَّةَ مِنْ حِفْظِ حَاشِيَتِهِ بِالْمَدِينَةِ مِثْلَ ذَلِكَ مُجَازَاةً لِصُنْعِهِ. رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَالَ: كَاتَبْتُ أُمَيَّةَ بْنَ خَلَفٍ كِتَابًا بِأَنْ يَحْفَظَنِي فِي صَاغِيَتِي بِمَكَّةَ وَأَحْفَظُهُ فِي صَاغِيَتِهِ بِالْمَدِينَةِ، فَلَمَّا ذَكَرْتُ الرَّحْمَنَ، قَالَ: لَا أَعْرِفُ الرَّحْمَنَ كَاتِبْنِي بِاسْمِكَ الَّذِي كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَكَاتَبْتُهُ عَبْدَ عَمْرٍو ... وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: صَاغِيَةُ الرَّجُلِ الَّذِينَ يَمِيلُونَ إِلَيْهِ وَيَأْتُونَهُ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ صَغَا يَصْغُو وَيَصْغَى إِذَا مَالَ، وَكُلُّ مَائِلٍ إِلَى الشَّيْءِ أَوْ مَعَهُ فَقَدْ صَغَا إِلَيْهِ وَأَصْغَى، مِنْ كِتَابِ الْأَفْعَالِ. الرَّابِعَةُ- الْوَكَالَةُ عَقْدُ نِيَابَةٍ، أَذِنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِيهِ لِلْحَاجَةِ إِلَيْهِ وَقِيَامِ الْمَصْلَحَةِ فِي ذَلِكَ، إِذْ لَيْسَ كُلَّ أَحَدٍ يَقْدِرُ عَلَى تَنَاوُلِ أُمُورِهِ إلا بمعونة من غيره أو يترفه فَيَسْتَنِيبُ مَنْ يُرِيحُهُ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ عُلَمَاؤُنَا عَلَى صِحَّتِهَا بِآيَاتٍ مِنَ الْكِتَابِ، مِنْهَا هَذِهِ الْآيَةُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالْعامِلِينَ عَلَيْها " وَقَوْلُهُ" اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا ". وَأَمَّا مِنَ السُّنَّةِ فَأَحَادِيثٌ كَثِيرَةٌ، مِنْهَا حَدِيثُ عُرْوَةَ الْبَارِقِيِّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي آخِرِ الانعام. روى جبر بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ أَرَدْتُ الْخُرُوجَ إِلَى خَيْبَرَ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقُلْتُ لَهُ: إِنِّي أَرَدْتُ الْخُرُوجَ إِلَى خَيْبَرَ، فَقَالَ: (إِذَا أَتَيْتُ وَكِيلِي فَخُذْ مِنْهُ خَمْسَةَ عَشَرَ وَسْقًا فَإِنِ ابْتَغَى مِنْكَ آيَةً فَضَعْ يَدَكَ عَلَى تَرْقُوَتِهِ " خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ. والأحاديث كثيرة في هذه الْمَعْنَى، وَفِي إِجْمَاعِ الْأُمَّةِ عَلَى جَوَازِهَا كِفَايَةٌ. الْخَامِسَةُ- الْوَكَالَةُ جَائِزَةٌ فِي كُلِّ حَقٍّ تَجُوزُ النِّيَابَةُ فِيهِ، فَلَوْ وَكَّلَ الْغَاصِبَ لَمْ يَجُزْ، وَكَانَ هُوَ الْوَكِيلُ، لِأَنَّ كُلَّ مُحَرَّمٍ فِعْلُهُ لَا تَجُوزُ النِّيَابَةُ فِيهِ. السَّادِسَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ نُكْتَةٌ بَدِيعَةٌ، وَهِيَ أَنَّ الْوَكَالَةَ إِنَّمَا كانت مع التقية خوف أن يشعر بعم أَحَدٌ لِمَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الْخَوْفِ عَلَى أنفسهم. وجواز توكيل ذوى العذر متفق

Üçüncü Mesele: Gümüş para ile [adam] gönderme işleminde, vekâlete ve onun geçerliliğine delil vardır. Nitekim Ali b. Ebî Tâlib, Osman radıyallâhu anh'ın huzurunda kardeşi Akîl'i vekil tayin etmiştir; vekâlet hususunda genel olarak bir ihtilaf yoktur. Vekâlet Cahiliye döneminde de İslâm'da da bilinmekteydi. Görmez misin ki Abdurrahman b. Avf, Mekke'deki ailesini ve maiyetini koruyup gözetmesi için Ümeyye b. Halef'i nasıl vekil tayin etmişti; üstelik Ümeyye bir müşrikti. Abdurrahman da onun bu iyiliğine karşılık Medine'de Ümeyye'nin maiyetini aynı şekilde korumayı üstlenmişti. Buhârî, Abdurrahman b. Avf'tan şöyle rivayet etmiştir: Mekke'de bulunan yakınlarımı gözetmesi, Medine'deki yakınlarını da benim gözetmem hususunda Ümeyye b. Halef ile bir sözleşme yazıştım. Ben «Rahmân» ismini zikredince o: “Ben Rahmân'ı tanımıyorum, benimle Cahiliye dönemindeki isminle yazış” dedi. Bunun üzerine ben de ona Abdü Amr [adımla] yazıştım... diyerek hadisi zikretti. el-Asmaî şöyle demiştir: Bir kimsenin sâğıyesi (صَاغِيَة), ona meyleden ve yanına gelip giden maiyeti ve yakınlarıdır. Bu kelime, meylettiği zaman kullanılan "sagâ yesgû / yesgâ" (صَغَا يَصْغُو وَيَصْغَى) kökünden alınmıştır; bir şeye veya bir kimseye meyleden ya da onunla beraber olan herkes ona meyletmiştir (sagâ ve asgâ). [Bu açıklama] Kitâbü'l-Ef‘âl'dendir. Dördüncü Mesele: Vekâlet bir temsil (niyâbet) akdidir. Yüce Allah, duyulan ihtiyaç ve onda bulunan maslahat sebebiyle buna izin vermiştir. Zira herkes kendi işlerini bizzat yapmaya güç yetiremez, ancak başkasının yardımıyla yapabilir; yahut rahatını tercih edip kendisini rahatlatacak birini vekil tayin eder. Âlimlerimiz vekâletin sıhhatine Kitap'tan ayetlerle delil getirmişlerdir; bu ayet onlardandır. Yüce Allah'ın: { وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا } “ve [zekât] üzerinde çalışan görevliler” ve { اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا } “Bu gömleğimi götürün” buyrukları da böyledir. Sünnetten ise pek çok hadis vardır; Urve el-Bârıkî hadisi bunlardandır ve En'âm Suresi'nin sonunda daha önce geçmişti. Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Hayber'e çıkmak istedim ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına varıp: “Ben Hayber'e çıkmak istiyorum” dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: « إِذَا أَتَيْتَ وَكِيلِي فَخُذْ مِنْهُ خَمْسَةَ عَشَرَ وَسْقًا فَإِنِ ابْتَغَى مِنْكَ آيَةً فَضَعْ يَدَكَ عَلَى تَرْقُوَتِهِ » «Vekilime vardığında ondan on beş vesk al. Şayet senden bir delil (alâmet) isterse elini onun köprücük kemiğinin üzerine koy.» Bunu Ebû Dâvûd tahric etmiştir. Bu manada hadisler pek çoktur; vekâletin caiz olduğuna dair ümmetin icmâı da kâfidir. Beşinci Mesele: Vekâlet, vekilliğin (niyâbetin) caiz olduğu her hakta caizdir. Eğer gasp edeni vekil tayin ederse bu caiz olmaz; vekil kendisi sayılır. Çünkü işlenmesi haram olan hiçbir fiilde vekâlet caiz değildir. Altıncı Mesele: Bu ayette ince bir nükte vardır; o da vekâletin ancak takiyye ile birlikte, canları hususunda taşıdıkları korku sebebiyle bir kimsenin kendilerini fark etmesinden çekinerek yapılmış olmasıdır. Özür sahibi kimselerin vekil tayin etmesinin caiz olduğu hususunda ittifak edilmiştir.

عَلَيْهِ، فَأَمَّا مَنْ لَا عُذْرَ لَهُ فَالْجُمْهُورُ عَلَى جَوَازِهَا. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَسَحْنُونُ: لَا تَجُوزُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَكَأَنَّ سَحْنُونَ تَلَقَّفَهُ مِنْ أَسَدِ بْنِ الْفُرَاتِ فَحَكَمَ بِهِ أَيَّامَ قَضَائِهِ، وَلَعَلَّهُ كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ بِأَهْلِ الظُّلْمِ وَالْجَبَرُوتِ، إِنْصَافًا مِنْهُمْ وَإِذْلَالًا لَهُمْ، وَهُوَ الْحَقُّ، فَإِنَّ الْوَكَالَةَ مَعُونَةٌ وَلَا تَكُونُ لِأَهْلِ الْبَاطِلِ. قُلْتُ: هَذَا حَسَنٌ، فَأَمَّا أَهْلُ الدِّينِ وَالْفَضْلِ فَلَهُمْ أَنْ يُوَكِّلُوا وَإِنْ كَانُوا حَاضِرِينَ أَصِحَّاءَ. وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ جَوَازِ الْوَكَالَةِ لِلشَّاهِدِ الصَّحِيحِ مَا خَرَّجَهُ الصَّحِيحَانِ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: كَانَ لِرَجُلٍ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ سِنٌّ مِنَ الْإِبِلِ فَجَاءَ يَتَقَاضَاهُ فَقَالَ:" أَعْطُوهُ" فَطَلَبُوا لَهُ سِنَّهُ فَلَمْ يَجِدُوا إِلَّا سِنًّا فَوْقَهَا، فَقَالَ:" أَعْطُوهُ" فَقَالَ: أَوْفَيْتَنِي أَوْفَى اللَّهُ لَكَ. قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" إِنَّ خَيْرَكُمْ أَحْسَنُكُمْ قَضَاءً". لَفْظُ الْبُخَارِيِّ. فَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ مَعَ صِحَّتِهِ عَلَى جَوَازِ تَوْكِيلِ الْحَاضِرِ الصَّحِيحِ الْبَدَنِ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ أَصْحَابَهُ أَنْ يُعْطُوا عَنْهُ السِّنَّ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ تَوْكِيدٌ مِنْهُ لَهُمْ عَلَى ذَلِكَ، وَلَمْ يَكُنِ النَّبِيُّ ﷺ مَرِيضًا وَلَا مُسَافِرًا. وَهَذَا يَرُدُّ قَوْلَ أَبِي حَنِيفَةَ وَسَحْنُونٍ فِي قَوْلِهِمَا: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ تَوْكِيلُ الْحَاضِرِ الصَّحِيحِ الْبَدَنِ إِلَّا بِرِضَا خَصْمِهِ، وَهَذَا الْحَدِيثُ خِلَافُ قَوْلِهِمَا. السَّابِعَةُ- قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ جَوَازَ الشَّرِكَةِ لِأَنَّ الْوَرِقَ كَانَ لِجَمِيعِهِمْ وَتَضَمَّنَتْ جَوَازَ الْوَكَالَةِ لِأَنَّهُمْ بَعَثُوا مَنْ وَكَّلُوهُ بِالشِّرَاءِ. وَتَضَمَّنَتْ جَوَازَ أَكْلِ الرُّفَقَاءِ وَخَلْطِهِمْ طَعَامَهُمْ مَعًا، وَإِنْ كَانَ بَعْضُهُمْ أَكْثَرُ أَكْلًا مِنَ الْآخَرِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ" حَسْبَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي" الْبَقَرَةِ ". وَلِهَذَا قَالَ أَصْحَابُنَا فِي الْمِسْكِينِ يُتَصَدَّقُ عَلَيْهِ فَيَخْلِطُهُ بِطَعَامٍ لِغَنِيٍّ ثُمَّ يَأْكُلُ مَعَهُ: إِنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ. وَقَدْ قَالُوا فِي الْمُضَارِبِ يَخْلِطُ طَعَامَهُ بِطَعَامِ غَيْرِهِ ثُمَّ يَأْكُلُ مَعَهُ: إِنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ. وَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَكَّلَ مَنِ اشْتَرَى لَهُ أُضْحِيَّةً. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: لَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى ذَلِكَ، لِأَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ قَدْ أَعْطَاهُ مُنْفَرِدًا فَلَا يَكُونُ فِيهِ اشْتَرَاكٌ. وَلَا مُعَوَّلَ فِي هَذِهِ المسألة

...üzerine; hiçbir mazereti bulunmayan kimseye gelince, cumhur [vekillik vermenin] caiz olduğu görüşündedir. Ebû Hanîfe ve Sahnûn ise: «Caiz değildir» demişlerdir. İbnü'l-Arabî şöyle der: «Sahnûn bunu sanki Esed b. el-Furât'tan kapmış ve kadılık yaptığı günlerde bu şekilde hüküm vermiştir. O, bunu belki de zalim ve zorba kimselere karşı, hak sahibinin hakkını onlardan almak ve kendilerini zelil kılmak maksadıyla yapıyordu; doğru olan da budur. Çünkü vekâlet bir yardımlaşmadır ve bâtıl ehli için geçerli olmaz.» Ben [Kurtubî] derim ki: Bu güzel bir izahtır. Din ve fazilet ehline gelince, bizzat hazır ve sıhhatli bulunsalar dahi vekil tayin etme hakları vardır. Bizzat hazır ve sıhhatli olan kişinin vekâletinin geçerliliğinin delili, Sahîhayn ve diğer eserlerde Ebû Hureyre'den rivayet edilen şu hadistir: « كَانَ لِرَجُلٍ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ سِنٌّ مِنَ الْإِبِلِ فَجَاءَ يَتَقَاضَاهُ فَقَالَ: أَعْطُوهُ فَطَلَبُوا لَهُ سِنَّهُ فَلَمْ يَجِدُوا إِلَّا سِنًّا فَوْقَهَا، فَقَالَ: أَعْطُوهُ فَقَالَ: أَوْفَيْتَنِي أَوْفَى اللَّهُ لَكَ. قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: إِنَّ خَيْرَكُمْ أَحْسَنُكُمْ قَضَاءً » «Bir adamın Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem üzerinde belirli yaşta bir deve alacağı vardı. Adam alacağını istemeye geldi. Bunun üzerine [Nebî]: «Ona [devesini] verin» buyurdu. Sahabîler adamın devesinin yaşındaki bir deveyi aradılarsa da ancak ondan daha üst yaşta bir deve bulabildiler. [Nebî]: «Ona [bunu] verin» buyurdu. Adam: «Bana hakkımı tastamam verdin, Allah da sana mükâfatını tastamam versin» dedi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz sizin en hayırlınız, borcunu en güzel şekilde ödeyeninizdir» buyurdu.» Bu lafız Buhârî'ye aittir. Bu hadis, sahih oluşuyla birlikte, hazır ve bedenen sağlıklı kimsenin vekil tayin etmesinin caiz olduğuna delildir; zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına, kendi üzerindeki borç olan deveyi ödemelerini emretmiş ve bu hususta onlara yetki vermiştir. Hâlbuki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ne hasta ne de yolcuydu. Bu durum, Ebû Hanîfe ve Sahnûn'un: «Hazır ve bedenen sağlıklı kimsenin vekil tayin etmesi ancak hasmının rızasıyla caiz olur» şeklindeki sözlerini reddetmektedir; çünkü bu hadis onların görüşüne aykırıdır. Yedincisi- İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: «Bu ayet ortaklığın (şirket) caiz olduğunu içermektedir; zira gümüş para hepsine aitti. Ayrıca vekâletin caiz olduğunu da içermektedir; çünkü satın alma işi için aralarından birini vekil tayin edip göndermişlerdir. Yine bu ayet, yol arkadaşlarının birlikte yemek yemelerinin ve yiyeceklerini birbirine karıştırmalarının —biri diğerinden daha fazla yiyor olsa bile— caiz olduğunu içermektedir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ } “Eğer onlarla bir arada yaşarsanız, artık onlar sizin kardeşlerinizdir” buyruğu da böyledir; bunun açıklaması daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.» Bu sebepledir ki mezhebimiz âlimleri, kendisine sadaka verilen bir yoksulun bu yemeği zengin birinin yemeğine katıp onunla birlikte yemesinin caiz olduğunu söylemişlerdir. Yine mudârebe ortaklığında kâr amaçlı çalışan kişinin (mudârib), kendi yemeğini başkasının yemeğiyle karıştırıp onunla birlikte yemesinin caiz olduğunu belirtmişlerdir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de kendisi için kurbanlık satın alacak bir kimseyi vekil tayin etmişti. İbnü'l-Arabî ise şöyle der: «Ayette buna dair bir delil yoktur; çünkü her birinin parasını ona ayrı ayrı vermiş olması ve dolayısıyla bir ortaklık bulunmaması da muhtemeldir. Bu meselede...»

إِلَّا عَلَى حَدِيثَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ ابْنَ عُمَرَ مَرَ بِقَوْمٍ يَأْكُلُونَ تَمْرًا فَقَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ الِاقْتِرَانِ إِلَّا أَنْ يَسْتَأْذِنَ الرَّجُلُ أَخَاهُ. الثَّانِي- حَدِيثُ أَبِي عُبَيْدَةَ فِي جَيْشِ الْخَبَطِ. وَهَذَا دُونَ الْأَوَّلِ فِي الظُّهُورِ، لِأَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ أَبُو عُبَيْدَةَ يُعْطِيهِمْ كَفَافًا مِنْ ذَلِكَ الْقُوتِ وَلَا يَجْمَعُهُمْ عَلَيْهِ. قُلْتُ: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى خِلَافِ هَذَا مِنَ الْكِتَابِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ" وَقَوْلُهُ:" لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً " عَلَى مَا يَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

ancak iki hadise dayanılabilir: Birincisi: İbn Ömer hurma yiyen bir topluluğun yanından geçmiş ve şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kişi kardeşinden izin almadıkça [hurmaları ikişer ikişer] birlikte yemeyi (ikrân) yasaklamıştır. İkincisi: Habat ordusu seriyyesindeki Ebû Ubeyde hadisidir. Bu hadis delalet bakımından birincisi kadar açık değildir; çünkü Ebû Ubeyde'nin o azıktan herkese yetecek kadarını dağıtmış ve onları aynı sofrada toplamamış olması da muhtemeldir. Derim ki: Kitap'tan bunun aksine delalet eden hususlardan biri Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ } “Eğer onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” buyruğu ile inşâallah ileride geleceği üzere Yüce Allah'ın: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً } “Hep birlikte veya ayrı ayrı yemenizde sizin için bir sakınca yoktur” buyruğudur.

[سورة الكهف (١٨): آية ٢١]

[Kehf Suresi (18), Âyet 21]

وَكَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيها إِذْ يَتَنازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْياناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً (٢١)

{ وَكَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيها إِذْ يَتَنازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْياناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً (٢١) } “Böylece, Allah'ın vaadinin hak olduğunu ve kıyametin gerçekleşmesinde hiçbir şüphe bulunmadığını bilsinler diye [insanları] onlardan haberdar ettik. O sırada onlar, kendi aralarında onların durumunu tartışıyorlardı. «Onların üzerine bir bina yapın, Rableri onları daha iyi bilir» dediler. Onların işine galip gelenler ise: «Mutlaka üzerlerine bir mescid edineceğiz» dediler. (21)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ) أَيْ أَطْلَعْنَا عَلَيْهِمْ وَأَظْهَرْنَاهُمْ. وَ" أَعْثَرَ" تَعْدِيَةُ عَثَرَ بِالْهَمْزَةِ، وَأَصْلُ الْعِثَارِ فِي الْقَدَمِ. (لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ) يَعْنِي الْأُمَّةَ الْمُسْلِمَةَ الَّذِينَ بُعِثَ أَهْلُ الْكَهْفِ عَلَى عَهْدِهِمْ. وَذَلِكَ أَنَّ دِقْيَانُوسَ مَاتَ وَمَضَتْ قُرُونٌ وَمَلَكَ أَهْلَ تِلْكَ الدَّارِ رَجُلٌ صَالِحٌ، فَاخْتَلَفَ أَهْلُ بَلَدِهِ فِي الْحَشْرِ وَبَعْثِ الْأَجْسَادِ مِنَ الْقُبُورِ، فَشَكَّ فِي ذَلِكَ بَعْضُ النَّاسِ وَاسْتَبْعَدُوهُ وَقَالُوا: إِنَّمَا تُحْشَرُ الْأَرْوَاحُ وَالْجَسَدُ تَأْكُلُهُ الْأَرْضُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: تُبْعَثُ الرُّوحُ وَالْجَسَدُ جَمِيعًا، فَكَبُرَ ذَلِكَ عَلَى الْمَلِكِ وَبَقِيَ حَيْرَانَ لَا يَدْرِي كَيْفَ يَتَبَيَّنُ أَمْرَهُ لَهُمْ، حَتَّى لَبِسَ الْمُسُوحَ وَقَعَدَ عَلَى الرَّمَادِ وَتَضَرَّعَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي حُجَّةٍ وَبَيَانٍ، فَأَعْثَرَ اللَّهُ عَلَى أَهْلِ الْكَهْفِ، فَيُقَالُ: إِنَّهُمْ لَمَّا بَعَثُوا أَحَدَهُمْ بِوَرِقِهِمْ إِلَى الْمَدِينَةِ لِيَأْتِيَهُمْ بِرِزْقٍ مِنْهَا اسْتُنْكِرَ شَخْصُهُ وَاسْتُنْكِرَتْ دَرَاهِمُهُ لِبُعْدِ الْعَهْدِ، فَحُمِلَ إِلَى الْمَلِكِ وَكَانَ صَالِحًا قَدْ آمَنَ مَنْ مَعَهُ، فَلَمَّا

Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ } “Böylece onları buldurduk” buyruğu; yani onları muttali kıldık ve açığa çıkardık demektir. "A'sera" (أَعْثَرَ) fiili, "asere" (عَثَرَ) kökünün hemze ile geçişli (müteaddî) yapılmış hâlidir. "Isâr"ın (عِثَار) asıl anlamı ise ayağın tökezlemesidir. { لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } “Allah'ın vaadinin hak olduğunu bilsinler diye” ifadesi; Ashâb-ı Kehf'in kendi dönemlerinde diriltildiği Müslüman topluluğu kastetmektedir. Şöyle ki: Dakyanus ölmüş, aradan asırlar geçmiş ve o memleket halkına salih bir kimse hükümdar olmuştu. Ancak halkı haşir ve cesetlerin kabirlerden diriltilmesi konusunda ihtilafa düşmüştü. İnsanlardan bazıları bundan şüphe duyup bunu uzak bir ihtimal gördüler ve: “Yalnızca ruhlar haşredilir, cesedi ise toprak yer” dediler. Bazıları da: “Hem ruh hem de ceset birlikte diriltilir” dediler. Bu durum hükümdara pek ağır geldi ve bu meseleyi onlara nasıl açıklayacağını bilemez bir halde şaşkın kaldı. Sonunda kaba çul giyip küller üzerine oturdu ve kendilerine kesin bir delil ve açıklama ihsan etmesi için Allah Teâlâ'ya yalvarıp yakardı. Bunun üzerine Allah, Ashâb-ı Kehf'i buldurdu. Anlatıldığına göre, [Ashâb-ı Kehf] kendilerine yiyecek getirmesi için içlerinden birini gümüş paralarıyla şehre gönderdiklerinde, aradan uzun zaman geçmiş olmasından ötürü hem şahsı hem de dirhemleri yadırgandı. Bunun üzerine o, maiyetindekilerin iman ettiği salih bir zat olan hükümdara götürüldü. [Hükümdar]...

نَظَرَ إِلَيْهِ قَالَ: لَعَلَّ هَذَا مِنَ الْفِتْيَةِ الَّذِينَ خَرَجُوا عَلَى عَهْدِ دِقْيَانُوسَ الْمَلِكِ، فَقَدْ كُنْتُ أَدْعُو اللَّهَ أَنْ يُرِيَنِيهِمْ، وَسَأَلَ الْفَتَى فَأَخْبَرَهُ، فَسُرَّ الْمَلِكُ بِذَلِكَ وَقَالَ: لَعَلَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ آيَةً، فَلْنَسِرْ إِلَى الْكَهْفِ معه، فركب أَهْلِ الْمَدِينَةِ إِلَيْهِمْ، فَلَمَّا دَنَوْا إِلَى الْكَهْفِ قال تمليحا: أَنَا أَدْخُلُ عَلَيْهِمْ لِئَلَّا يَرْعَبُوا فَدَخَلَ عَلَيْهِمْ فَأَعْلَمَهُمُ الْأَمْرَ وَأَنَّ الْأُمَّةَ أُمَّةُ إِسْلَامٍ، فَرُوِيَ أَنَّهُمْ سُرُّوا بِذَلِكَ وَخَرَجُوا إِلَى الْمَلِكِ وَعَظَّمُوهُ وَعَظَّمَهُمْ ثُمَّ رَجَعُوا إِلَى كَهْفِهِمْ. وَأَكْثَرُ الرِّوَايَاتِ عَلَى أَنَّهُمْ مَاتُوا حِينَ حَدَّثَهُمْ تمليخا مَيْتَةَ الْحَقِّ، عَلَى مَا يَأْتِي. وَرَجَعَ مَنْ كَانَ شَكَّ فِي بَعْثِ الْأَجْسَادِ إِلَى الْيَقِينِ. فَهَذَا مَعْنَى" أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ. لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ" أَيْ لِيَعْلَمَ الْمَلِكُ وَرَعِيَّتُهُ أَنَّ الْقِيَامَةَ حَقٌّ وَالْبَعْثَ حَقٌّ" إِذْ يَتَنازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ". وَإِنَّمَا اسْتَدَلُّوا بِذَلِكَ الْوَاحِدِ عَلَى خَبَرِهِمْ وَهَابُوا الدُّخُولَ عَلَيْهِمْ. فَقَالَ الْمَلِكُ: ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًا، فَقَالَ الَّذِينَ. هُمْ عَلَى دِينِ الْفِتْيَةِ: اتَّخِذُوا عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا. وَرُوِيَ أَنَّ طَائِفَةً كَافِرَةً قَالَتْ: نَبْنِي بِيعَةً أَوْ مَضِيفًا، فَمَانَعَهُمُ الْمُسْلِمُونَ وَقَالُوا لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا. وَرُوِيَ أَنَّ بَعْضَ الْقَوْمِ ذَهَبَ إِلَى طَمْسِ الْكَهْفِ عَلَيْهِمْ وَتَرَكِهِمْ فِيهِ مُغَيَّبِينَ. وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْمَى عَلَى النَّاسِ حِينَئِذٍ أثرهم وحجبهم عنهم، فذلك دعا [الملك] إِلَى بِنَاءِ الْبُنْيَانِ لِيَكُونَ مَعْلَمًا لَهُمْ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمَلِكَ أَرَادَ أَنْ يَدْفِنَهُمْ فِي صُنْدُوقٍ مِنْ ذَهَبٍ فَأَتَاهُ آتٍ مِنْهُمْ فِي الْمَنَامِ فَقَالَ: أَرَدْتَ أَنْ تَجْعَلَنَا فِي صُنْدُوقٍ مِنْ ذَهَبٍ فَلَا تَفْعَلُ، فَإِنَّا مِنَ التُّرَابِ خُلِقْنَا وَإِلَيْهِ نَعُودُ، فَدَعْنَا. وَتَنْشَأُ هُنَا مَسَائِلُ مَمْنُوعَةٌ وَجَائِزَةٌ، فَاتِّخَاذُ الْمَسَاجِدِ عَلَى الْقُبُورِ وَالصَّلَاةُ فِيهَا وَالْبِنَاءُ عَلَيْهَا، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا تَضَمَّنَتْهُ السُّنَّةُ مِنَ النَّهْيِ عَنْهُ مَمْنُوعٌ لَا يَجُوزُ، لِمَا رَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ زَوَّارَاتِ الْقُبُورِ وَالْمُتَّخِذِينَ عَلَيْهَا الْمَسَاجِدَ وَالسُّرُجَ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ. وَرَوَى الصَّحِيحَانِ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ وَأُمَّ سَلَمَةَ ذَكَرَتَا كَنِيسَةً رَأَيْنَهَا بِالْحَبَشَةِ فِيهَا تَصَاوِيرُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إن أولئك ذا كان فيهم

[Hükümdar] ona bakınca şöyle dedi: "Herhalde bu, Kral Dikyanus zamanında [şehirden] çıkan gençlerden biridir. Zira ben onları bana göstermesi için Allah'a dua ediyordum." Gence sordu, o da ona durumu haber verdi. Hükümdar buna çok sevindi ve: "Muhtemelen Allah sizlere bir ayet (ibret/mucize) göndermiştir. Haydi onunla birlikte mağaraya gidelim!" dedi. Bunun üzerine şehir halkı bineklerine binip onların yanına doğru yola çıktı. Mağaranın yakınına vardıklarında Temliha: "Korkup dehşete kapılmasınlar diye içeri ben gireyim" dedi. İçeri girip onlara durumu ve [artık] ümmetin bir İslam ümmeti olduğunu haber verdi. Rivayet edildiğine göre gençler buna çok sevindiler ve mağaradan çıkıp hükümdarın yanına geldiler. Gençler hükümdara, hükümdar da onlara tazimde bulundu; ardından gençler mağaralarına geri döndüler. Rivayetlerin çoğuna göre ise Temliha kendileriyle konuştuğunda, ileride geleceği üzere, hak olan ölümle öldüler. Bedenlerin diriltilmesi konusunda şüpheye düşmüş olan kimse de böylece kesin inanca (yakîne) döndü. İşte { أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } “Onlardan haberdar ettik ki Allah'ın vaadinin hak olduğunu ... bilsinler” ifadesinin manası budur. Yani hükümdar ve tebaası, kıyametin hak ve dirilişin hak olduğunu { إِذْ يَتَنازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ } “Aralarında durumlarını tartıştıkları sırada” bilsinler diyedir. Onlar sadece o tek kişi vasıtasıyla diğerlerinin haberine ulaştılar ve onların yanına girmekten çekindiler. Bunun üzerine hükümdar: "Onların üzerine bir bina yapın" dedi. Gençlerin dininde olanlar ise: "Üzerlerine bir mescid edinin" dediler. Bir rivayette kâfir bir grubun: "Bir havra/kilise veya konukevi yapalım" dediği, Müslümanların ise buna engel olup: "Mutlaka onların üzerine bir mescid edineceğiz" dedikleri nakledilmiştir. Başka bir rivayette de halktan bir kısmının, mağaranın ağzını kapatıp onları içinde görünmez kılma fikrini benimsediği söylenmiştir. Abdullah b. Ömer'den rivayet edildiğine göre, o esnada Allah Teâlâ insanlara onların izlerini kaybettirmiş ve onları insanlardan gizlemiştir; işte bu durum hükümdarı, onlara bir işaret olsun diye bina yapmaya sevk etmiştir. Hükümdarın onları altından bir sandık içine defnetmek istediği, bunun üzerine onlardan birinin hükümdarın rüyasına girerek şöyle dediği de rivayet edilmiştir: "Bizi altından bir sandığa koymak istedin; bunu yapma! Zira biz topraktan yaratıldık ve yine ona döneceğiz, bizi [kendi halimize] bırak!" Burada yasaklanan ve caiz olan birtakım meseleler ortaya çıkmaktadır: Kabirlerin üzerine mescid edinmek, oralarda namaz kılmak, üzerlerine bina yapmak ve sünnetin nehyettiği benzeri diğer uygulamalar yasak olup caiz değildir. Nitekim Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: « لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ زَوَّارَاتِ الْقُبُورِ وَالْمُتَّخِذِينَ عَلَيْهَا الْمَسَاجِدَ وَالسُّرُجَ » «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kabirleri çokça ziyaret eden kadınlara, kabirlerin üzerine mescid edinenlere ve [oralarda] kandil yakanlara lânet etti.» Tirmizî şöyle demiştir: "Bu konuda Ebû Hureyre ve Âişe'den de rivayet vardır; İbn Abbâs hadisi hasen bir hadistir." Sahîhayn'da Âişe'den rivayet edildiğine göre Ümmü Habîbe ve Ümmü Seleme, Habeşistan'da gördükleri ve içinde birtakım tasvirler bulunan bir kiliseyi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إن أولئك ذا كان فيهم »

الرَّجُلُ الصَّالِحُ فَمَاتَ بَنَوْا عَلَى قَبْرِهِ مَسْجِدًا وَصَوَّرُوا فِيهِ تِلْكَ الصُّوَرَ أُولَئِكَ شِرَارُ الْخَلْقِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ". لَفْظُ مُسْلِمٍ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَهَذَا يُحَرِّمُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَتَّخِذُوا قُبُورَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْعُلَمَاءِ مَسَاجِدَ. وَرَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ أَبِي مَرْثَدٍ الْغَنَوِيِّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" لَا تُصَلُّوا إِلَى الْقُبُورِ وَلَا تَجْلِسُوا عَلَيْهَا" لَفْظُ مُسْلِمٍ. أَيْ لَا تَتَّخِذُوهَا قِبْلَةً فَتُصَلُّوا عَلَيْهَا أَوْ إِلَيْهَا كَمَا فَعَلَ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، فَيُؤَدِّي إِلَى عِبَادَةِ مَنْ فِيهَا كَمَا كَانَ السَّبَبُ فِي عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ. فَحَذَّرَ النَّبِيُّ ﷺ عَنْ مِثْلِ ذَلِكَ، وَسَدَّ الذَّرَائِعَ الْمُؤَدِّيَةَ إِلَى ذَلِكَ فَقَالَ:" اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى قَوْمٍ اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ وَصَالِحِيهِمْ مَسَاجِدَ". وَرَوَى الصَّحِيحَانِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ قَالَا: لَمَّا نَزَلَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ طَفِقَ يَطْرَحُ خَمِيصَةً لَهُ عَلَى وَجْهِهِ فَإِذَا اغْتَمَّ بِهَا كَشَفَهَا عَنْ وَجْهِهِ فَقَالَ وَهُوَ كَذَلِكَ:" لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ" يُحَذِّرُ مَا صَنَعُوا. وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ جَابِرٌ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُجَصَّصَ الْقَبْرُ وَأَنْ يُقْعَدَ عَلَيْهِ وَأَنْ يُبْنَى عَلَيْهِ. وَخَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ أَيْضًا عَنْ جَابِرٌ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صَلَّى أَنْ تُجَصَّصَ الْقُبُورُ وَأَنْ يُكْتَبَ عَلَيْهَا وَأَنْ يُبْنَى عَلَيْهَا وَأَنْ تُوطَأَ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَرَوَى الصَّحِيحُ عَنْ أَبِي الْهَيَّاجِ الْأَسَدِيِّ قَالَ قَالَ لِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: أَلَا أَبْعَثُكَ عَلَى مَا بَعَثَنِي عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَلَّا تَدَعَ تِمْثَالًا إِلَّا طَمَسْتَهُ وَلَا قَبْرًا مُشْرِفًا إِلَّا سَوَّيْتَهُ- فِي رِوَايَةٍ- وَلَا صُورَةً إِلَّا طَمَسْتَهَا. وَأَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: ظَاهِرُهُ مَنْعُ تَسْنِيمِ الْقُبُورِ وَرَفْعِهَا وَأَنْ تَكُونَ لَاطِئَةً»

salih bir adam bulunup da öldüğünde kabrinin üzerine bir mescid inşa eder ve içine o sûretleri yaparlardı. İşte onlar, kıyamet gününde Allah Teâlâ katında mahlûkatın en şerlileridir.” Bu lâfız Müslim'e aittir. Âlimlerimiz demiştir ki: Bu hadis, peygamberlerin ve âlimlerin kabirlerini mescid edinmeyi Müslümanlara haram kılmaktadır. İmamlar Ebû Mersed el-Ganevî'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Kabirlere doğru namaz kılmayın ve üzerlerine oturmayın.” Bu lâfız Müslim'e aittir. Yani Yahudi ve Hristiyanların yaptığı gibi kabirleri kıble edinip onların üzerinde veya onlara doğru namaz kılmayın; aksi takdirde bu durum, putlara tapmanın başlangıç sebebi olduğu gibi kabirdekine tapmaya yol açar. Bu sebeple Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem böylesi durumlardan sakındırmış ve buna götüren yolları (sedd-i zerâi') tıkayarak şöyle buyurmuştur: “Peygamberlerinin ve salihlerinin kabirlerini mescid edinen bir topluluğa Allah'ın gazabı çetin olmuştur.” Sahîhayn'da Âişe ve Abdullah b. Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vefat hâli gelip çattığında, üzerindeki çizgili bir kumaşı yüzüne örtmeye başladı; kumaş sebebiyle daralıp nefes alamaz olunca yüzünden açtı ve bu hâldeyken şöyle buyurdu: “Allah'ın lâneti Yahudi ve Hristiyanların üzerine olsun; peygamberlerinin kabirlerini mescidler edindiler.” Onların yaptıklarından sakındırıyordu. Müslim, Câbir'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kabrin kireçle sıvanmasını, üzerine oturulmasını ve üzerine bina yapılmasını yasakladı. Ebû Dâvûd ve Tirmizî de Câbir'den şunu tahric etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kabirlerin kireçle sıvanmasını, üzerlerine yazı yazılmasını, üzerlerine bina inşa edilmesini ve üzerlerinin çiğnenmesini yasakladı. Tirmizî: Bu hasen sahih bir hadistir, demiştir. Sahîh'te Ebü'l-Heyyâc el-Esedî'den şöyle rivayet edilmiştir: Ali b. Ebî Tâlib bana dedi ki: Seni Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in beni gönderdiği vazife üzerine göndereyim mi? “Hiçbir heykel/tasvir bırakma, mutlaka onu yerle bir et; yükseltilmiş hiçbir kabir bırakma, mutlaka onu düzle -bir rivayette- hiçbir sûret bırakma, mutlaka onu sil/yok et.” Bunu Ebû Dâvûd ve Tirmizî de tahric etmiştir. Âlimlerimiz demiştir ki: Hadisin zahiri kabirlerin deve hörgücü gibi yükseltilmesini ve kabartılmasını yasaklamakta, yerle bir (düz) olmasını gerektirmektedir.

. وَقَدْ قَالَ بِهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ هَذَا الِارْتِفَاعَ الْمَأْمُورَ بِإِزَالَتِهِ هُوَ مَا زَادَ عَلَى التَّسْنِيمِ، وَيَبْقَى لِلْقَبْرِ مَا يُعْرَفُ بِهِ وَيُحْتَرَمُ، وَذَلِكَ صِفَةُ قَبْرِ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ وَقَبْرِ صَاحِبَيْهِ ﵄ عَلَى مَا ذَكَرَ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّإِ- وَقَبْرِ أَبِينَا آدَمَ ﷺ، عَلَى مَا رواه الدارقطني

. İlim ehlinden bazıları bu görüşü benimsemiştir. Cumhur ise ortadan kaldırılması emredilen yüksekliğin, tesnîm (deve hörgücü gibi hafifçe yükseltilme) ölçüsünden fazla olan kısım olduğu; kabrin tanınmasını ve saygı gösterilmesini sağlayacak [bir miktarının] ise kalacağı görüşüne varmıştır. Mâlik'in el-Muvatta'da zikrettiğine göre Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve iki sahabisinin radıyallâhu anhümâ kabirlerinin -ve Dârekutnî'nin rivayet ettiğine göre atamız Âdem aleyhisselâm'ın kabrinin- vasfı da böyledir.

من حديث ابن عباس. وأما ثعلبة الْبِنَاءِ الْكَثِيرِ عَلَى نَحْوِ مَا كَانَتِ الْجَاهِلِيَّةُ تَفْعَلُهُ تَفْخِيمًا وَتَعْظِيمًا فَذَلِكَ يُهْدَمُ وَيُزَالُ، فَإِنَّ فِيهِ اسْتِعْمَالُ زِينَةِ الدُّنْيَا فِي أَوَّلِ مَنَازِلِ الْآخِرَةِ، وَتَشَبُّهًا بِمَنْ كَانَ يُعَظِّمُ الْقُبُورَ وَيَعْبُدُهَا. وَبِاعْتِبَارِ هَذِهِ الْمَعَانِي وَظَاهِرِ النَّهْيِ أَنْ يَنْبَغِيَ أَنْ يُقَالَ: هُوَ حَرَامٌ. وَالتَّسْنِيمُ فِي الْقَبْرِ: ارْتِفَاعُهُ قَدْرَ شِبْرٍ، مَأْخُوذٌ مِنْ سَنَامِ الْبَعِيرِ. وَيُرَشُّ عَلَيْهِ بِالْمَاءِ لِئَلَّا يَنْتَثِرَ بِالرِّيحِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لَا بَأْسَ أَنْ يُطَيَّنَ الْقَبْرُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يُجَصَّصُ الْقَبْرُ وَلَا يُطَيَّنُ وَلَا يُرْفَعُ عَلَيْهِ بِنَاءٌ فَيَسْقُطَ. وَلَا بَأْسَ بِوَضْعِ الْأَحْجَارِ لِتَكُونَ عَلَامَةً، لِمَا رَوَاهُ أَبُو بَكْرٍ الْأَثْرَمُ قَالَ: حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ حَدَّثَنَا نُوحُ بْنُ دَرَّاجٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: كَانَتْ فَاطِمَةُ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَزُورُ قَبْرَ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ كُلَّ جُمْعَةٍ وَعَلَّمَتْهُ بِصَخْرَةٍ، ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ. وَأَمَّا الْجَائِزَةُ- فَالدَّفْنُ فِي التَّابُوتِ، وَهُوَ جَائِزٌ لَا سِيَّمَا فِي الْأَرْضِ الرِّخْوَةِ. رُوِيَ أَنَّ دَانْيَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ كَانَ فِي تَابُوتٍ مِنْ حَجَرٍ، وَأَنَّ يُوسُفَ ﵇ أَوْصَى بِأَنْ يُتَّخَذَ لَهُ تَابُوتٌ مِنْ زُجَاجٍ وَيُلْقَى فِي رَكِيَّةٍ مَخَافَةَ أَنْ يُعْبَدَ، وَبَقِيَ كَذَلِكَ إِلَى زَمَانِ مُوسَى صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ، فَدَلَّتْهُ عَلَيْهِ عَجُوزٌ فَرَفَعَهُ وَوَضَعَهُ فِي حَظِيرَةِ إِسْحَاقَ ﵇. وفى الصحيح عن سعد ابن أَبِي وَقَّاصٍ أَنَّهُ قَالَ فِي مَرَضِهِ الَّذِي هَلَكَ فِيهِ: اتَّخِذُوا لِي لَحْدًا وَانْصِبُوا عَلَيَّ اللَّبِنَ نَصْبًا، كَمَا صُنِعَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. اللَّحْدُ: هُوَ أَنْ يُشَقَّ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُحْفَرُ قَبْرٌ آخَرُ فِي جَانِبِ الشَّقِّ مِنْ جَانِبِ الْقِبْلَةِ إِنْ كَانَتِ الْأَرْضُ صُلْبَةً يُدْخَلُ فِيهِ الْمَيِّتُ وَيُسَدُّ عَلَيْهِ بِاللَّبِنِ. وَهُوَ أَفْضَلُ عِنْدِنَا مِنَ الشَّقِّ، لِأَنَّهُ الَّذِي اخْتَارَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِرَسُولِهِ ﷺ. وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ قَالَ: السُّنَّةُ اللَّحْدُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: الشَّقُّ. وَيُكْرَهُ الْآجُرُّ فِي اللَّحْدِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا بَأْسَ بِهِ لِأَنَّهُ نَوْعٌ مِنَ الْحَجَرِ. وَكَرِهَهُ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ، لِأَنَّ الْآجُرَّ لِإِحْكَامِ الْبِنَاءِ، وَالْقَبْرُ وَمَا فِيهِ لِلْبِلَى، فَلَا يَلِيقُ بِهِ الْإِحْكَامُ. وَعَلَى هَذَا يُسَوَّى بَيْنَ الْحَجَرِ وَالْآجُرِّ. وَقِيلَ: إِنَّ الْآجُرَّ أَثَرُ النَّارِ فَيُكْرَهُ تَفَاؤُلًا، فَعَلَى هَذَا يُفَرَّقُ بَيْنَ الْحَجَرِ وَالْآجُرِّ. قَالُوا: وَيُسْتَحَبُّ اللَّبِنُ وَالْقَصَبُ لِمَا رُوِيَ أَنَّهُ وُضِعَ عَلَى قَبْرِ النَّبِيِّ ﷺ حُزْمَةً مِنْ قصب. وحكى عن الشيخ الامام

...İbn Abbâs'ın hadisinden [rivayet etmiştir]. Câhiliye ehlinin büyüklük ve saygı göstermek amacıyla yaptığı gibi aşırı bina yapılmasına gelince, bu yıkılır ve ortadan kaldırılır. Çünkü bunda âhiret konaklarının ilkinde dünya süsünü kullanmak ve kabirleri tazim edip onlara tapanlara benzemek vardır. Bu mânalar ve nehyin zâhiri göz önüne alındığında, "Bu haramdır" denilmesi gerekir. Kabri tesnim etmek (hörgüçlendirmek) ise, deve hörgücünden (senâm) alınmış olup kabrin bir karış kadar yükseltilmesidir. Rüzgârla dağılmasın diye üzerine su serpilir. Şâfiî, kabrin çamurla sıvanmasında bir sakınca olmadığını söylemiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: "Kabir kireçle sıvanmaz, çamurla sıvanmaz ve yıkılacak şekilde üzerine bina yükseltilmez." İşaret olması maksadıyla taş konulmasında ise bir beis yoktur. Nitekim Ebû Bekr el-Esrem'in rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bize Müsedded anlattı, bize Nûh b. Derrâc, Ebân b. Tağlib'den, o da Ca'fer b. Muhammed'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı Fâtıma her cuma Hamza b. Abdilmuttalib'in kabrini ziyaret eder ve onu bir kaya ile işaretlemişti. Bunu Ebû Ömer zikretmiştir. Câiz olan duruma gelince; tabut içinde defnetmektir ki özellikle gevşek toprakta bu câizdir. Rivayet edildiğine göre Dânyâl salavâtullâhi aleyh taştan bir tabut içindeydi. Yûsuf aleyhisselâm da kendisine tapılmasından korkulduğu için camdan bir tabuta konulup bir kuyuya bırakılmasını vasiyet etmişti; Mûsâ salavâtullâhi aleyhim ecmaîn zamanına kadar bu şekilde kaldı. Yaşlı bir kadın onun yerini Mûsâ'ya gösterdi, o da tabutu çıkarıp İshâk aleyhisselâm'ın kabristanına koydu. Sahîh'te Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan nakledildiğine göre o, vefat ettiği hastalığında şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapıldığı gibi benim için de bir lahit yapın ve üzerime kerpiçleri dizin.» Lahit: Toprağın yarılması, ardından toprak sert ise yarığın kıble tarafına ölünün yerleştirilip üzerinin kerpiçle kapatılacağı başka bir mezar oyulmasıdır. Bu, bize göre şakktan (düz çukurdan) daha faziletlidir; çünkü Allah Teâlâ'nın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem için seçtiği uygulama budur. Ebû Hanîfe de bu görüştedir ve: "Sünnet olan lahittir" demiştir. Şâfiî ise: "[Faziletli olan] şakktır" demiştir. Lahitte pişmiş tuğla (âcurr) kullanılması mekruhtur. Şâfiî: "Bir sakınca yoktur, çünkü o da bir tür taştır" demiştir. Ebû Hanîfe ve mezhep arkadaşları ise bunu mekruh görmüştür; zira tuğla yapıyı sağlamlaştırmak içindir, kabir ve içindekiler ise çürümeye mahkûmdur; dolayısıyla sağlamlaştırmak ona uygun düşmez. Bu gerekçeye göre taş ile tuğla eşit tutulur. "Tuğlada ateşin eseri vardır, dolayısıyla [kötüye yormama ve] tefeül sebebiyle mekruhtur" da denilmiştir; bu gerekçeye göre ise taş ile tuğla birbirinden ayırt edilir. Âlimler şöyle demişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabrinin üzerine bir demet kamış konulduğu rivayet edildiği için kerpiç ve kamış müstehaptır. Şeyh İmam...

أبو بَكْرٍ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ الْحَنَفِيِّ ﵀ أَنَّهُ جَوَّزَ اتِّخَاذَ التَّابُوتِ فِي بِلَادِهِمْ لِرِخَاوَةِ الْأَرْضِ. وَقَالَ: لَوِ اتُّخِذَ تَابُوتٌ مِنْ حَدِيدٍ فَلَا بَأْسَ بِهِ، لَكِنْ يَنْبَغِي أَنْ يُفْرَشَ فِيهِ التُّرَابُ وَتُطَيَّنَ الطَّبَقَةُ الْعُلْيَا مِمَّا يَلِي الْمَيِّتَ، وَيُجْعَلُ اللَّبِنُ الْخَفِيفُ عَلَى يَمِينِ الْمَيِّتِ وَيَسَارِهِ لِيَصِيرَ بِمَنْزِلَةِ اللَّحْدِ. قُلْتُ: وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى جَعْلُ الْقَطِيفَةِ فِي قَبْرِ النَّبِيِّ ﷺ، فَإِنَّ الْمَدِينَةَ سَبِخَةٌ، قَالَ شُقْرَانُ: أَنَا وَاللَّهِ طَرَحْتُ الْقَطِيفَةَ تَحْتَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْقَبْرِ. قَالَ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ: حَدِيثُ شُقْرَانَ حَدِيثٌ حسن [صحيح] غريب.

Ebû Bekr Muhammed b. el-Fadl el-Hanefî rahimehullâh'tan nakledildiğine göre o, kendi memleketlerinde toprağın gevşekliğinden ötürü tabut kullanılmasını caiz görmüştür. Ve şöyle demiştir: Demirden bir tabut yapılsa bile bir sakınca yoktur; ancak içine toprak serilmeli ve ölünün üstüne gelen tabaka çamurla sıvanmalı, ölünün sağına ve soluna lahit konumuna gelmesi için hafif kerpiç konulmalıdır. Derim ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabrine kadife bir örtünün serilmesi de bu kabildendir; zira Medine toprağı çoraktır (tuzludur/nemlidir). Şukrân şöyle demiştir: “Vallahi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabrinin altına o kadife örtüyü ben serdim.” Ebû Îsâ et-Tirmizî: Şukrân hadisi hasen [sahih] garib bir hadistir, demiştir.

[سورة الكهف (١٨): آية ٢٢]

[Kehf Suresi (18), Âyet 22]

سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْماً بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلاَّ قَلِيلٌ فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلاَّ مِراءً ظاهِراً وَلا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً (٢٢)

{ سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْماً بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلاَّ قَلِيلٌ فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلاَّ مِراءً ظاهِراً وَلا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً (٢٢) } “[Karanlığa] taş atar gibi: «Üçtürler, dördüncüleri köpekleridir» diyecekler; «Beştirler, altıncıları köpekleridir» diyecekler. «Yedidirler, sekizincileri köpekleridir» diyecekler. De ki: «Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir. Onları pek az kimseden başkası bilmez.» O hâlde onlar hakkında yüzeysel bir tartışma dışında münakaşa etme ve onlar hakkında bunlardan hiçbirine bir şey sorma! (22)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ) الضَّمِيرُ فِي" سَيَقُولُونَ" يُرَادُ بِهِ أَهْلُ التَّوْرَاةِ وَمَعَاصِرِي مُحَمَّدٍ ﷺ. وذلك أنهم اختلفوا عَدَدِ أَهْلِ الْكَهْفِ هَذَا الِاخْتِلَافَ الْمَنْصُوصُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ النَّصَارَى، فَإِنَّ قَوْمًا مِنْهُمْ حَضَرُوا النَّبِيَّ ﷺ مِنْ نَجْرَانَ فَجَرَى ذِكْرُ أَصْحَابِ الْكَهْفِ فَقَالَتِ الْيَعْقُوبِيَّةُ: كَانُوا ثَلَاثَةً رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ. وَقَالَتِ النَّسْطُورِيَّةُ: كَانُوا خَمْسَةً سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ. وَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: كَانُوا سَبْعَةً ثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ. وَقِيلَ: هُوَ إِخْبَارٌ عَنِ الْيَهُودِ الَّذِينَ أَمَرُوا الْمُشْرِكِينَ بِمَسْأَلَةِ النَّبِيِّ ﷺ عن أصحاب الكهف. والواو في قول" وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ" طريق النحو بين أَنَّهَا وَاوُ عَطْفٍ دَخَلَتْ فِي آخِرِ إِخْبَارٍ عَنْ عَدَدِهِمْ، لِتَفْصِلَ أَمْرَهُمْ، وَتَدُلَّ عَلَى أَنَّ هَذَا غَايَةُ مَا قِيلَ، وَلَوْ سَقَطَتْ لَصَحَّ الْكَلَامُ. وَقَالَتِ فِرْقَةٌ مِنْهَا ابْنُ خَالَوَيْهِ: هِيَ وَاوُ الثَّمَانِيَةِ. وَحَكَى الثَّعْلَبِيُّ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ أَنَّ قُرَيْشًا كَانَتْ تَقُولُ فِي عَدَدِهَا سِتَّةً سَبْعَةً وَثَمَانِيَةً، فَتُدْخِلُ الْوَاوَ فِي الثمانية. وحكى نحوه القفال، فقال:

Yüce Allah'ın: { سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ } “«[Onlar] üçtürler, dördüncüleri köpekleridir» diyecekler” buyruğunda yer alan { سَيَقُولُونَ } “diyecekler” [ifadesindeki] zamir ile Tevrat ehli ve Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşları kastedilmektedir. Bunun sebebi, onların Ashâb-ı Kehf'in sayısı hakkında [ayette] açıkça belirtilen bu ihtilafa düşmüş olmalarıdır. Bir görüşe göre bununla Hristiyanlar kastedilmiştir. Zira onlardan Necranlı bir grup Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelmiş ve Ashâb-ı Kehf'in bahsi geçmişti. Bunun üzerine Ya'kûbîler: “Onlar üç kişiydi, dördüncüleri köpekleriydi” dediler. Nastûrîler ise: “Onlar beş kişiydi, altıncıları köpekleriydi” dediler. Müslümanlar da: “Onlar yedi kişiydi, sekizincileri köpekleriydi” dediler. Bir diğer görüşe göre bu, müşriklere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Ashâb-ı Kehf hakkında soru sormalarını emreden Yahudilerden bir haber vermedir. { وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } “Ve sekizincileri köpekleridir” sözündeki vâv harfine gelince; nahiv kuralı açıkça göstermektedir ki o, onların durumunu [öncekilerden] ayırmak ve söylenenlerin gayesinin (son noktasının) bu olduğunu belirtmek üzere sayılarından haber veren ifadelerin sonuncusuna dahil olmuş bir atıf vâvıdır; şayet bu vâv düşmüş olsaydı dahi söz yine sahih olurdu. İbn Hâleveyh'in de aralarında bulunduğu bir grup ise şöyle demiştir: O, sekiz vâvıdır (vâv-ı semâniye). Sa'lebî, Ebû Bekir b. Ayyâş'tan Kureyş'in sayma esnasında “altı, yedi ve sekiz” diyerek vâv harfini sekiz [sayısına] dahil ettiğini nakletmiştir. Kaffâl da buna benzer bir görüş naklederek şöyle demiştir:

إِنَّ قَوْمًا قَالُوا الْعَدَدُ يَنْتَهِي عِنْدَ الْعَرَبِ إِلَى سَبْعَةٍ، فَإِذَا احْتِيجَ إِلَى الزِّيَادَةِ عَلَيْهَا اسْتُؤْنِفَ خَبَرٌ آخَرُ بِإِدْخَالِ الْوَاوِ، كَقَوْلِهِ" التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ"- ثُمَّ قَالَ-" وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحافِظُونَ ". يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ أَبْوَابَ جَهَنَّمَ" حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها " بِلَا وَاوٍ، وَلَمَّا ذَكَرَ الْجَنَّةَ قَالَ: وَفُتِحَتْ أَبْوابُها بِالْوَاوِ. وَقَالَ" خَيْراً مِنْكُنَّ مُسْلِماتٍ " ثُمَّ قَالَ:" وَأَبْكاراً" فَالسَّبْعَةُ نِهَايَةُ الْعَدَدِ عِنْدَهُمْ كَالْعَشَرَةِ الْآنَ عِنْدَنَا. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ: وَمِثْلُ هَذَا الْكَلَامِ تَحَكُّمٌ، وَمِنْ أَيْنَ السَّبْعَةُ نِهَايَةٌ عِنْدَهُمْ ثُمَّ هُوَ مَنْقُوضٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ " وَلَمْ يَذْكُرِ الِاسْمَ الثَّامِنَ بِالْوَاوِ. وَقَالَ قَوْمٌ مِمَّنْ صَارَ إِلَى أَنَّ عَدَدَهُمْ سَبْعَةٌ: إِنَّمَا ذَكَرَ الْوَاوَ فِي قَوْلِهِ" سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ" لِيُنَبِّهَ عَلَى أَنَّ هَذَا الْعَدَدَ هُوَ الْحَقُّ، وَأَنَّهُ مُبَايِنٌ لِلْأَعْدَادِ الْأُخَرِ الَّتِي قَالَ فِيهَا أَهْلُ الْكِتَابِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى فِي الْجُمْلَتَيْنِ الْمُتَقَدِّمَتَيْنِ" رَجْماً بِالْغَيْبِ" وَلَمْ يَذْكُرْهُ فِي الْجُمْلَةِ الثَّالِثَةِ وَلَمْ يَقْدَحْ فِيهَا بِشَيْءٍ، فَكَأَنَّهُ قَالَ لِنَبِيِّهِ هُمْ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ. وَالرَّجْمُ: الْقَوْلُ بِالظَّنِّ، يُقَالُ لِكُلِّ مَا يُخْرَصُ: رُجِمَ فِيهِ وَمَرْجُومٌ وَمُرَجَّمٌ، كَمَا قَالَ:

Bir topluluk demiştir ki: Araplarda sayı yediye kadar nihayete erer; bunun üzerine bir artırma ihtiyacı duyulduğunda vâv harfi getirilerek yeni bir söze başlanır. Nitekim: { التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ } “Tevbe edenler, ibadet edenler...” -sonra da- { وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحافِظُونَ } “...kötülükten nehyedenler ve koruyanlar” buyurmuştur. Cehennem kapılarından bahsederken vâvsız olarak: { حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها } “Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılır” buyurmuş; Cennet'ten bahsederken ise vâv ile: { وَفُتِحَتْ أَبْوابُها } “ve kapıları açılmış vaziyette” buyurmuştur. Yine: { خَيْراً مِنْكُنَّ مُسْلِماتٍ } “sizden daha hayırlı Müslüman kadınlar...” -sonra da- { وَأَبْكاراً } “ve bakireler...” buyurmuştur. Dolayısıyla yedi sayısı, bugün bizim katımızdaki on sayısı gibi onlara göre sayının sonudur. Ebû Nasr el-Kuşeyrî demiştir ki: Bu tür bir söz delilsiz bir iddiadan ibarettir; yedi sayısının onlara göre son sayı olduğu nereden çıkmıştır? Üstelik bu görüş Yüce Allah'ın: { هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ } “O, kendisinden başka hiçbir ilâh olmayan Allah'tır; el-Melik'tir, el-Kuddûs'tür, es-Selâm'dır, el-Mü'min'dir, el-Müheymin'dir, el-Azîz'dir, el-Cebbâr'dır, el-Mütekebbir'dir” buyruğu ile nakzedilmektedir; zira sekizinci ismi vâv ile zikretmemiştir. Sayılarının yedi olduğu görüşüne varan bir topluluk da şöyle demiştir: Yüce Allah'ın "yedidirler, sekizincileri..." sözünde vâvı zikretmesi, doğru sayının bu olduğunu ve Ehl-i Kitap'ın söylediği diğer sayılardan farklı olduğunu bildirmek içindir. İşte bu yüzden Yüce Allah önceki iki cümle hakkında: "karanlığa taş atar gibi" buyurmuş, üçüncü cümlede bunu zikretmemiş ve onu hiçbir şekilde kusurlu bulmamıştır; sanki Peygamberine: Onlar yedi kişidir, sekizincileri köpekleridir, demiştir. Er-Racm (الرَّجْمُ): Zan ile konuşmaktır. Tahmin edilen her şey hakkında "rucine fîhi", "mercûm" ve "müraccem" denir; nitekim şair şöyle demiştir:

وَمَا الْحَرْبُ إِلَّا مَا عَلِمْتُمْ وَذُقْتُمُ ... وَمَا هُوَ عَنْهَا بِالْحَدِيثِ الْمُرَجَّمِ

Savaş, bildiğiniz ve tattığınız şeyden başkası değildir ... O, savaşa dair zanna dayalı uydurma bir söz de değildir.

قُلْتُ: قَدْ ذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ وَالْغَزْنَوِيُّ: وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ كَانُوا ثَمَانِيَةً، وَجَعَلَا قَوْلَهُ تَعَالَى" وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ" أَيْ صَاحِبُ كَلْبِهِمْ. وَهَذَا مِمَّا يُقَوِّي طَرِيقَ النَّحْوِيِّينَ في الواو، وأنها كما قالوا. وقال القشري: لَمْ يَذْكُرِ الْوَاوَ فِي قَوْلِهِ: رَابِعُهُمْ سَادِسُهُمْ، وَلَوْ كَانَ بِالْعَكْسِ لَكَانَ جَائِزًا، فَطَلَبُ الْحِكْمَةِ وَالْعِلَّةِ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْوَاوِ تَكَلُّفٌ بَعِيدٌ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ" وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ ". وَفِي مَوْضِعٍ آخَرَ:" إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ. ذِكْرى ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ) أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ ﵇ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يَرُدَّ عِلْمَ عِدَّتِهِمْ إِلَيْهِ ﷿. ثُمَّ أَخْبَرَ أَنَّ عَالِمَ ذَلِكَ مِنَ الْبَشَرِ قليل. والمراد به قوم من

Ben derim ki: Mâverdî ve Gaznevî zikretmişlerdir: İbn Cüreyc ve Muhammed b. İshâk, “Onlar sekiz kişiydiler” demişler ve Yüce Allah'ın: { وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } “...sekizincileri ise köpekleridir” kavlini, “yani köpeklerinin sahibidir” şeklinde açıklamışlardır. Bu da nahivcilerin [sekizinci] vâv[ı] konusundaki yaklaşımını ve durumun onların dediği gibi olduğunu güçlendiren hususlardandır. Kuşeyrî ise şöyle demiştir: Yüce Allah: “Dördüncüleri”, “altıncıları” kavillerinde vâv harfini zikretmemiştir; bunun tam tersi olsaydı da caiz olurdu. Dolayısıyla böylesi bir vâv harfinde hikmet ve illet aramak zorlama ve uzak [bir çaba]dır. Bu, O'nun başka bir yerde: { وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ } “Helâk ettiğimiz hiçbir memleket yoktur ki onun belirlenmiş bir yazgısı olmasın” buyurması, başka bir yerde ise: { إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ. ذِكْرى } “...mutlaka uyarıcıları olmuştur; [bu bir] öğüttür” buyurması gibidir. Yüce Allah'ın: { قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ } “De ki: 'Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir'” kavli: Yüce Allah bu ayette Peygamberi'ne -aleyhisselâm- onların sayısına dair bilgiyi Kendisine -azze ve celle- havale etmesini emretmiştir. Sonra insanlardan bunu bilenlerin az olduğunu haber vermiştir. Bununla kastedilen ise ... bir topluluktur.

أَهْلِ الْكِتَابِ، فِي قَوْلِ عَطَاءٍ. وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ: أَنَا مِنْ ذَلِكَ الْقَلِيلِ، كَانُوا سَبْعَةً وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ، ثُمَّ ذَكَرَ السَّبْعَةَ بِأَسْمَائِهِمْ، وَالْكَلْبُ اسْمُهُ قِطْمِيرُ كَلْبٌ أَنْمَرُ، فَوْقَ الْقَلَطِيِّ وَدُونَ الْكُرْدِيِّ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ: هُوَ كَلْبٌ صِينِيٌّ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ زُبَيْرِيٌّ. وَقَالَ: مَا بَقِيَ بِنَيْسَابُورَ مُحَدِّثٌ إِلَّا كَتَبَ عَنِّي هَذَا الْحَدِيثَ إِلَّا مَنْ لَمْ يُقَدَّرْ لَهُ. قَالَ: وَكَتَبَهُ أَبُو عَمْرٍو الْحِيرِيُّ عَنِّي. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلَّا مِراءً ظاهِراً) أَيْ لَا تُجَادِلْ فِي أَصْحَابِ الْكَهْفِ إِلَّا بِمَا أَوْحَيْنَاهُ إِلَيْكَ، وَهُوَ رَدُّ عِلْمِ عِدَّتِهِمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَقِيلَ: مَعْنَى الْمِرَاءِ الظَّاهِرِ أَنْ تَقُولَ: لَيْسَ كَمَا تَقُولُونَ، وَنَحْوُ هَذَا، وَلَا تَحْتَجَّ عَلَى أَمْرٍ مُقَدَّرٍ فِي ذَلِكَ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يُبَيِّنْ لِأَحَدٍ عَدَدَهُمْ فَلِهَذَا قَالَ" إِلَّا مِراءً ظاهِراً" أَيْ ذَاهِبًا، كَمَا قَالَ:

Ehl-i Kitap'tan bir topluluk kastedilmiştir. İbn Abbâs ise şöyle derdi: “Ben o az kişilerdenim; onlar yedi kişiydiler, sekizincileri köpekleriydi.” Sonra o yedi kişiyi isimleriyle zikretti; köpeklerinin ismi ise Kıtmir idi, benekli bir köpekti; kılays (küçük) köpekten büyük, Kürt köpeğinden küçüktü. Muhammed b. Saîd b. el-Müseyyeb: “O bir Çin köpeğiydi” demiştir. Sahih olan ise onun Zübeyrî cinsi bir köpek olduğudur. Ve demiştir ki: “Kaderinde yazılmamış olanlar müstesna, Nîşâbûr'da bu hadisi benden yazmayan hiçbir muhaddis kalmadı.” Dedi ki: “Bunu benden Ebû Amr el-Hîrî de yazdı.” Yüce Allah'ın: { فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلَّا مِراءً ظاهِراً } “O hâlde onlar hakkında yüzeysel bir tartışma dışında münakaşa etme” buyruğu; yani Ashâb-ı Kehf hakkında sana vahyettiğimiz şeyin dışında tartışma demektir ki bu da onların sayısının bilgisini Yüce Allah'a havale etmektir. Yüzeysel tartışmanın manasının: “Sizin dediğiniz gibi değildir” ve benzeri sözler söylemen ve bu hususta kesinleşmemiş bir mesele üzerine delil getirmemen olduğu da söylenmiştir. Bunda, Yüce Allah'ın onların sayısını hiç kimseye açıkça bildirmediğine delil vardır; işte bu sebeple: "yüzeysel bir tartışma dışında" yani geçici, hafif [bir tartışma] buyurmuştur; nitekim şair şöyle demiştir:

وَتِلْكَ شَكَاةٌ ظَاهِرٌ عَنْكَ عَارُهَا

Bu öyle bir şikâyettir ki onun ayıbı senden geçip gitmiştir (zâhir).

وَلَمْ يُبِحْ لَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يُمَارِيَ، وَلَكِنَّ قَوْلَهُ" إِلَّا مِراءً" اسْتِعَارَةٌ مِنْ حَيْثُ يُمَارِيهِ أَهْلُ الْكِتَابِ. سُمِّيَتْ مُرَاجَعَتُهُ لَهُمْ مِرَاءً ثُمَّ قُيِّدَ بِأَنَّهُ ظَاهِرٌ، فَفَارَقَ الْمِرَاءَ الْحَقِيقِيَّ الْمَذْمُومَ. وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ" فِيهِمْ" عَائِدٌ عَلَى أَهْلِ الكهف. وفى قَوْلِهِ:" مِنْهُمْ" عَائِدٌ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ الْمُعَارِضِينَ. وَقَوْلُهُ:" فَلا تُمارِ فِيهِمْ" يَعْنِي فِي عِدَّتِهِمْ، وجذفت الْعِدَّةُ لِدَلَالَةِ ظَاهِرِ الْقَوْلِ عَلَيْهَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً) رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ سَأَلَ نَصَارَى نَجْرَانَ عَنْهُمْ فَنُهِيَ عن السؤال. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى مَنْعِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ مراجعة أهل الكتاب في شي من العلم.

Bu âyette ona münakaşa etmesi mubah kılınmamış, fakat: "münakaşa dışında" ifadesi Ehl-i Kitap'ın onunla münakaşa etmesi cihetiyle bir istiare (mecaz) olarak kullanılmıştır. Onlara cevap vermesi münakaşa (mirâ') olarak isimlendirilmiş, sonra da "zahiren (yüzeysel)" kaydı getirilerek yerilen hakiki münakaşadan ayrılmıştır. "Onlar hakkında" sözündeki zamir Ashâb-ı Kehf'e aittir. "Onlardan" sözündeki zamir ise itiraz eden Ehl-i Kitap'a aittir. "Onlar hakkında münakaşa etme" sözü yani onların sayısı hakkında demektir; sözün zahiri delalet ettiği için sayı lafzı hazfedilmiştir. Yüce Allah'ın: { وَلا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً } “ve onlar hakkında bunlardan hiçbirine bir şey sorma!” buyruğu hakkında rivayet edildiğine göre Nebî aleyhisselâm Necran Hristiyanlarına onları sormuş, bunun üzerine soru sormaktan nehyedilmiştir. Bunda, Müslümanların ilme dair hiçbir meselede Ehl-i Kitap'a danışmalarının caiz olmadığına delil vardır.

[سورة الكهف (١٨): الآيات ٢٣ الى ٢٤]

[Kehf Suresi (18), Âyetler 23-24]

وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً (٢٣) إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هذا رَشَداً (٢٤)

{ وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً (٢٣) إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هذا رَشَداً (٢٤) } “Hiçbir şey hakkında: «Ben bunu yarın kesinlikle yapacağım» deme! (23) Ancak: «Allah dilerse [yapacağım de]». Unuttuğun zaman Rabbini an ve: «Umulur ki Rabbim beni, bundan daha doğru olana eriştirir» de! (24)”

قوله تعالى: (وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً. إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأَوُلَى- قَالَ الْعُلَمَاءُ: عَاتَبَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ ﵇ عَلَى قَوْلِهِ لِلْكُفَّارِ حِينَ سَأَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ وَالْفِتْيَةِ وَذِي الْقَرْنَيْنِ: غَدًا أُخْبِرُكُمْ بِجَوَابِ أَسْئِلَتكُمْ، وَلَمْ يَسْتَثْنِ فِي ذَلِكَ. فَاحْتَبَسَ الْوَحْيُ عَنْهُ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا حَتَّى شَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِ وَأَرْجَفَ الْكُفَّارُ بِهِ، فَنَزَلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ السُّورَةُ مُفَرِّجَةً. وَأُمِرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَلَّا يَقُولَ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ إِنِّي أَفْعَلُ غَدًا كَذَا وَكَذَا، إِلَّا أَنْ يُعَلِّقَ ذَلِكَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ ﷿ حَتَّى لَا يَكُونَ مُحَقِّقًا لِحُكْمِ الْخَبَرِ، فَإِنَّهُ إِذَا قَالَ: لَأَفْعَلَنَّ ذَلِكَ وَلَمْ يَفْعَلْ كَانَ كَاذِبًا، وَإِذَا قَالَ لَأَفْعَلَنَّ ذَلِكَ إِنْ شاء الله خرج عن أن بكون محققا للمخبر عنه. واللام في قوله" لِشَيْءٍ" بمنزلة في، أو كأنه قال لأجل شي. الثَّانِيَةُ- قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَتَكَلَّمَ النَّاسُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي الِاسْتِثْنَاءِ فِي الْيَمِينِ، وَالْآيَةُ لَيْسَتْ فِي الْأَيْمَانِ وَإِنَّمَا هِيَ فِي سُنَّةِ الِاسْتِثْنَاءِ فِي غَيْرِ الْيَمِينِ. وَقَوْلُهُ:" إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ" فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ يَقْتَضِيهِ الظَّاهِرُ وَيُحَسِّنُهُ الْإِيجَازُ، تَقْدِيرُهُ: إِلَّا أَنْ تَقُولَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ، أَوْ إِلَّا أَنْ تَقُولَ إن شاء الله. فالمعنى: إلا أن يذكر مَشِيئَةَ اللَّهِ، فَلَيْسَ" إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ" مِنَ الْقَوْلِ الَّذِي نُهِيَ عَنْهُ. قُلْتُ: مَا اخْتَارَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ وَارْتَضَاهُ هُوَ قَوْلُ الْكِسَائِيِّ والفراء والأخفش. قال الْبَصْرِيُّونَ: الْمَعْنَى إِلَّا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ. فَإِذَا قَالَ الْإِنْسَانُ أَنَا أَفْعَلُ هَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَمَعْنَاهُ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَالَتْ فِرْقَةٌ" إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ" اسْتِثْنَاءٌ مِنْ قَوْلِهِ" وَلا تَقُولَنَّ". قَالَ: وَهَذَا قَوْلٌ حَكَاهُ الطَّبَرِيُّ وَرَدَّ عَلَيْهِ، وَهُوَ مِنَ الْفَسَادِ بِحَيْثُ كَانَ الْوَاجِبُ أَلَّا يُحْكَى. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي الِاسْتِثْنَاءِ فِي الْيَمِينِ وَحُكْمُهُ فِي" الْمَائِدَةِ ". قوله تعالى: (وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ) فيه مسألة واحدة، وهو الْأَمْرُ بِالذِّكْرِ بَعْدَ النِّسْيَانِ وَاخْتُلِفَ فِي الذِّكْرِ الْمَأْمُورِ بِهِ، فَقِيلَ: هُوَ قَوْلُهُ (وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَداً) قَالَ مُحَمَّدٌ الْكُوفِيُّ الْمُفَسِّرُ: إِنَّهَا بِأَلْفَاظِهَا مِمَّا أُمِرَ أَنْ يقولها كل

Yüce Allah'ın: { وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً. إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Hiçbir şey hakkında: «Ben bunu yarın kesinlikle yapacağım» deme! Ancak: «Allah dilerse [yapacağım]» [de].” buyruğunda iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: İlim ehli şöyle demiştir: Yüce Allah, kâfirler kendisine ruh, Ashâb-ı Kehf gençleri ve Zülkarneyn hakkında soru sorduklarında, istisna yapmaksızın [inşallah demeksizin]: «Yarın size sorularınızın cevabını bildireceğim» demesinden dolayı Peygamberi'ni aleyhisselâm itap etmiştir (uyarmıştır). Bunun üzerine vahiy on beş gün boyunca kesildi; öyle ki bu durum Peygamber'e pek ağır geldi ve kâfirler de asılsız dedikodular yaydılar. Nihayet bu sure ferahlatıcı olarak indi. Bu ayette [Peygamber'e], işlerden herhangi bir iş hakkında -o işi Allah azze ve celle'nin dilemesine bağlamadıkça- «Ben yarın şunu şunu kesinlikle yapacağım» dememesi emredilmiştir; ta ki haber verdiği şeyin kesin olarak gerçekleşeceği iddiasında bulunmuş olmasın. Zira kişi: «Bunu kesinlikle yapacağım» deyip de yapmazsa yalancı konumuna düşer; fakat «Allah dilerse bunu kesinlikle yapacağım» derse haber verdiği şeyi kesin olarak gerçekleştirme iddiasından çıkmış olur. Ayette geçen «şeye» { لِشَيْءٍ } lafzındaki lâm harf-i ceri, «fi» (hakkında/içinde) anlamındadır veya «bir şey sebebiyle / bir şey için» demiş gibidir. İkincisi: İbn Atiyye şöyle demiştir: İnsanlar bu ayet çerçevesinde yeminde istisna (inşallah demek) konusunu tartışmışlardır; oysa ayet yeminlerle ilgili olmayıp yemin dışındaki durumlarda istisnanın sünnet oluşu hakkındadır. Yüce Allah'ın: { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Ancak Allah dilerse” buyruğunda, cümlenin zahirinin gerektirdiği ve îcâzın (veciz anlatımın) güzelleştirdiği bir hazif (düşürülmüş lafız) vardır. Takdiri şöyledir: «Ancak: 'Allah dilerse' demen müstesna» veya «Ancak: 'İnşâallâh' demen müstesna». Buna göre anlam: «Ancak Allah'ın dilemesini anman müstesnadır» şeklindedir; dolayısıyla { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } yasaklanan sözlerden değildir. Derim ki: İbn Atiyye'nin tercih ettiği ve benimsediği bu görüş, Kisâî, Ferrâ ve Ahfeş'in de görüşüdür. Basralılar ise şöyle demiştir: Anlam, «ancak Allah'ın dilemesiyle» demektir. İnsan: «İnşallah bunu yapacağım» dediğinde bunun anlamı «Allah'ın dilemesiyle [yapacağım]» demektir. İbn Atiyye demiştir ki: Bir grup da { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } ifadesinin, { وَلا تَقُولَنَّ } “Sakın deme” buyruğundan bir istisna olduğunu söylemiştir. [İbn Atiyye] devamla şöyle der: Bu, Taberî'nin nakledip reddettiği bir görüştür ve o derece tutarsızdır ki aslında hiç nakledilmemesi gerekirdi. Yeminde istisna ve bunun hükmüyle ilgili açıklama daha önce el-Mâide [Suresi'nde] geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ } “Unuttuğun zaman Rabbini an” buyruğunda tek bir mesele bulunmaktadır; o da unutmanın ardından zikirle emrolunmaktır. Kendisiyle emrolunan bu zikrin ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Bunun, Yüce Allah'ın: { وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَداً } “Ve şöyle de: «Umarım Rabbim beni bundan daha doğru bir bilgiye ve başarıya ulaştırır»” buyruğu olduğu söylenmiştir. Müfessir Muhammed el-Kûfî şöyle demiştir: Bu [dua], lafızlarıyla birlikte [istisnayı unutan] her

مَنْ لَمْ يَسْتَثْنِ، وَإِنَّهَا كَفَّارَةٌ لِنِسْيَانِ الِاسْتِثْنَاءِ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: هُوَ دُعَاءٌ مَأْمُورٌ بِهِ دُونَ هَذَا التَّخْصِيصِ. وَقِيلَ: هُوَ قَوْلُهُ" إِنْ شاءَ اللَّهُ" [الصافات: ١٠٢] الَّذِي كَانَ نَسِيَهُ عِنْدَ يَمِينِهِ. حُكِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ إِنْ نَسِيَ الِاسْتِثْنَاءَ ثُمَّ ذَكَرَ وَلَوْ بَعْدَ سَنَةٍ لَمْ يَحْنَثْ إِنْ كَانَ حَالِفًا. وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ. وَحَكَى إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ" قَالَ: يَسْتَثْنِي إِذَا ذَكَرَهُ. الْحَسَنُ: مَا دَامَ فِي مَجْلِسِ الذِّكْرِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: سَنَتَيْنِ، ذَكَرَهُ الْغَزْنَوِيُّ قَالَ: فَيُحْمَلُ عَلَى تَدَارُكِ التَّبَرُّكِ بِالِاسْتِثْنَاءِ لِلتَّخَلُّصِ عَنِ الْإِثْمِ. فَأَمَّا الِاسْتِثْنَاءُ الْمُفِيدُ حُكْمًا فَلَا يَصِحُّ إِلَّا مُتَّصِلًا. السُّدِّيُّ: أَيْ كُلُّ صَلَاةٍ نَسِيَهَا إِذَا ذَكَرَهَا. وَقِيلَ: اسْتَثْنِ بِاسْمِهِ لِئَلَّا تَنْسَى. وَقِيلَ: اذْكُرْهُ مَتَى مَا نَسِيتَهُ. وَقِيلَ: إِذَا نَسِيتَ شَيْئًا فَاذْكُرْهُ يُذَكِّرْكَهُ. وَقِيلَ: اذْكُرْهُ إِذَا نَسِيتَ غَيْرَهُ أَوْ نَسِيَتْ نَفْسُكَ، فَذَلِكَ حَقِيقَةُ الذِّكْرِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ مُخَاطِبَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَهِيَ اسْتِفْتَاحُ كَلَامٍ عَلَى الأصح، ولست من الاستثناء في المين بِشَيْءٍ، وَهِيَ بَعْدُ تَعُمُّ جَمِيعَ أُمَّتِهِ، لِأَنَّهُ حُكْمٌ يَتَرَدَّدُ فِي النَّاسِ لِكَثْرَةِ وُقُوعِهِ. وَاللَّهُ الموفق.

söylemesi emredilen sözlerdendir ve istisnayı unutmanın kefaretidir. Cumhur ise şöyle demiştir: Bu, böylesi bir tahsis olmaksızın emredilmiş genel bir duadır. Bunun, yemini esnasında unuttuğu { إِنْ شاءَ اللَّهُ } [es-Sâffât: 102] “Allah dilerse” sözü olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Kişi istisna yapmayı unutup da sonradan -bir sene sonra bile olsa- hatırlarsa, yemin etmiş ise yemini bozulmaz (hânis olmaz). Bu, Mücâhid'in de görüşüdür. İsmâil b. İshak, Yüce Allah'ın: "Unuttuğun zaman Rabbini an" buyruğu hakkında bunu Ebü'l-Âliye'den şöyle nakletmiştir: “Hatırladığı zaman istisna yapar.” El-Hasan: “Zikir meclisinde bulunduğu müddetçe [istisna yapabilir]” demiştir. İbn Abbâs: “İki seneye kadar” demiştir; bunu el-Gaznevî zikretmiştir. Dedi ki: Bu durum, günahtan kurtulmak maksadıyla istisna ile teberrükte bulunmayı telafi etmeye hamledilir. Hüküm ifade eden istisnaya gelince; o ancak [yemine] bitişik olduğu takdirde sahih olur. Es-Süddî: Yani unuttuğu her namazı hatırladığı zaman [kılsın], demiştir. Unutmamak için O'nun adıyla istisna yap, anlamında olduğu da söylenmiştir. O'nu unuttuğun her an hatırla, anlamında olduğu da söylenmiştir. Bir şeyi unuttuğun zaman O'nu an ki sana onu hatırlatsın, anlamında olduğu da söylenmiştir. Başka şeyleri unuttuğun yahut kendi nefsini unuttuğun zaman O'nu an; işte hakiki zikir budur, anlamında olduğu da söylenmiştir. Bu âyet Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap etmektedir ve en sahih görüşe göre yeni bir sözün başlangıcıdır (istifnâf); yemindeki istisna ile hiçbir ilgisi yoktur. Bununla birlikte bütün ümmetini de kapsamaktadır; zira çokça vuku bulması sebebiyle insanlar arasında sürekli dönüp dolaşan bir hükümdür. Başarıya ulaştıran Allah'tır.

[سورة الكهف (١٨): آية ٢٥]

[Kehf Suresi (18), Âyet 25]

وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعاً (٢٥)

{ وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعاً (٢٥) } “Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz [yıl] da artırdılar. (25)”

هَذَا خَبَرٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ مُدَّةِ لُبْثِهِمْ. وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ" وَقَالُوا لَبِثُوا". قَالَ الطَّبَرِيُّ: إِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ اخْتَلَفُوا فِيمَا مَضَى لَهُمْ مِنَ الْمُدَّةِ بَعْدَ الْإِعْثَارِ عَلَيْهِمْ إِلَى مُدَّةِ النَّبِيُّ ﷺ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُمْ لَبِثُوا ثَلَاثَمِائَةِ سَنَةٍ وَتِسْعَ سِنِينَ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ أَنَّ هَذِهِ الْمُدَّةَ فِي كَوْنِهِمْ نِيَامًا، وَأَنَّ مَا بَعْدَ ذَلِكَ مَجْهُولٌ لِلْبَشَرِ. فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَرُدَّ عِلْمَ ذَلِكَ إِلَيْهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فَقَوْلُهُ عَلَى هَذَا" لَبِثُوا" الْأَوَّلُ يُرِيدُ في نوم الكهف، و" لَبِثُوا" الثَّانِي يُرِيدُ بَعْدَ الْإِعْثَارِ إِلَى مُدَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، أَوْ إِلَى وَقْتِ عَدَمِهِمْ بِالْبَلَاءِ. مُجَاهِدٌ: إِلَى وَقْتِ نُزُولِ الْقُرْآنِ. الضَّحَّاكُ: إِلَى أَنْ مَاتُوا. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ لَمَّا قَالَ" وَازْدَادُوا تِسْعاً" لَمْ يَدْرِ النَّاسُ أَهِيَ سَاعَاتٌ أَمْ أَيَّامٌ أَمْ جُمَعٌ أَمْ شُهُورٌ أَمْ أَعْوَامٌ. وَاخْتَلَفَ بَنُو إِسْرَائِيلَ بِحَسَبِ ذَلِكَ، فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِرَدِّ الْعِلْمِ إِلَيْهِ فِي التِّسْعِ، فَهِيَ عَلَى هَذَا مُبْهَمَةٌ. وَظَاهِرُ كَلَامِ الْعَرَبِ الْمَفْهُومُ مِنْهُ أَنَّهَا أَعْوَامٌ، وَالظَّاهِرُ مِنْ أَمْرِهِمْ أَنَّهُمْ قَامُوا وَدَخَلُوا الْكَهْفَ بَعْدَ عيسى

Bu, Allah Teâlâ'dan onların [mağarada] kalış sürelerine dair bir haberdir. İbn Mes‘ûd'un kıraatinde ise: "Onlar [şöyle] dediler: Kaldılar..." (وَقَالُوا لَبِثُوا) şeklindedir. Taberî şöyle demiştir: İsrâiloğulları, durumlarının ortaya çıkarılmasından sonraki dönemden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dönemine kadar geçen süre hakkında ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları: "Onlar üç yüz dokuz yıl kaldılar" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberine, bu sürenin onların uykuda bulundukları süre olduğunu, bundan sonrasının ise insanlar tarafından bilinemeyeceğini haber verdi. Allah Teâlâ, bunun bilgisinin Kendisine havale edilmesini emretti. İbn Atıyye şöyle demiştir: Buna göre birinci "kaldılar" (لَبِثُوا) ifadesiyle mağaradaki uyku kastedilmekte; ikinci "kaldılar" (لَبِثُوا) ifadesiyle ise durumlarının ortaya çıkarılmasından Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in dönemine kadar veya çürüyüp yok oldukları vakte kadar [geçen süre] kastedilmektedir. Mücâhid: "Kur'an'ın indiği vakte kadar" demiştir. Dahhâk: "Ölünceye kadar" demiştir. Bazıları da şöyle demiştir: [Allah Teâlâ] { وَازْدَادُوا تِسْعاً } “ve dokuz [yıl] da artırdılar” buyurduğunda insanlar bunların saatler mi, günler mi, haftalar mı, aylar mı yoksa yıllar mı olduğunu bilemediler. İsrâiloğulları da buna göre ihtilafa düştüler. Bu sebeple Allah Teâlâ, dokuz hakkındaki bilginin Kendisine havale edilmesini emretti; dolayısıyla bu ifade buna göre mübhemdir (belirsizdir). Ancak Arap kelâmının zahirinden anlaşılan, bunların yıllar olduğudur. Onların durumunun zahirinden anlaşılan ise İsa [aleyhisselam]'dan...

بِيَسِيرٍ وَقَدْ بَقِيَتْ مِنَ الْحَوَارِيِّينَ بَقِيَّةٌ. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا عَلَى مَا يَأْتِي. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: لَا يُفْهَمُ مِنَ التِّسْعِ تِسْعُ لَيَالٍ وَتِسْعُ سَاعَاتٍ لِسَبْقِ ذِكْرِ السِّنِينَ، كَمَا تَقُولُ: عِنْدِي مِائَةُ دِرْهَمٍ وَخَمْسَةٌ، وَالْمَفْهُومُ مِنْهُ خَمْسَةُ دَرَاهِمَ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ" وَازْدَادُوا تِسْعاً" أَيِ ازْدَادُوا لُبْثَ تِسْعٍ، فَحُذِفَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: لَمَّا نَزَلَتْ" وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ" قَالُوا سِنِينَ أَمْ شُهُورٍ أَمْ جُمَعٍ أَمْ أَيَّامٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿" سِنِينَ". وَحَكَى النَّقَّاشُ مَا مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ لَبِثُوا ثَلَاثَمِائَةِ سَنَةٍ شَمْسِيَّةٍ بِحِسَابِ الْأَيَّامِ، فَلَمَّا كَانَ الْإِخْبَارُ هُنَا لِلنَّبِيِّ الْعَرَبِيِّ ذُكِرَتِ التِّسْعُ، إِذِ الْمَفْهُومُ عِنْدَهُ مِنَ السِّنِينِ الْقَمَرِيَّةِ، وَهَذِهِ الزِّيَادَةُ هِيَ مَا بَيْنَ الْحِسَابَيْنِ. وَنَحْوَهُ ذَكَرَ الْغَزْنَوِيُّ. أَيْ بِاخْتِلَافِ سِنِي الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، لِأَنَّهُ يَتَفَاوَتُ فِي كُلِّ ثَلَاثٍ وَثَلَاثِينَ وَثُلُثِ سَنَةٍ سَنَةً فَيَكُونُ فِي ثَلَاثِمِائَةٍ تِسْعُ سِنِينَ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ" ثَلَاثَمِائَةٍ سِنِينَ" بِتَنْوِينِ مِائَةٍ وَنَصْبِ سِنِينَ، عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، أَيْ سِنِينَ ثَلَاثَمِائَةٍ فَقَدَّمَ الصِّفَةَ عَلَى الْمَوْصُوفِ، فَتَكُونُ" سِنِينَ" عَلَى هَذَا بَدَلًا أَوْ عَطْفَ بيان. وقيل: على التفسير والتمييز. و" سِنِينَ" فِي مَوْضِعِ سَنَةٍ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِإِضَافَةِ مِائَةٍ إِلَى سِنِينَ، وَتَرَكِ التَّنْوِينِ، كَأَنَّهُمْ جَعَلُوا سِنِينَ بِمَنْزِلَةِ سَنَةٍ إِذِ الْمَعْنِيُّ بِهِمَا وَاحِدٌ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: هَذِهِ الْأَعْدَادُ الَّتِي تُضَافُ فِي الْمَشْهُورِ إِلَى الْآحَادِ نَحْوُ ثَلَاثِمِائَةِ رَجُلٍ وَثَوْبٍ قَدْ تُضَافُ إِلَى الْجُمُوعِ. وَفِي مُصْحَفِ عبد الله" ثلاثمائة سنة". وفرا الضحاك" ثلاثمائة سُنُونَ" بِالْوَاوِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِخِلَافِ" تِسْعاً" بِفَتْحِ التَّاءِ وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِكَسْرِهَا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: التَّقْدِيرُ وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ سنين ثلاثمائة.

kısa bir süre sonra ayağa kalkıp mağaraya girdikleri ve havarilerden geriye kalanların henüz hayatta olduğudur. İleride geleceği üzere bundan başka açıklamalar da yapılmıştır. El-Kuşeyrî demiştir ki: Daha önce yıllar zikredildiği için bu dokuzdan dokuz gece veya dokuz saat anlaşılmaz; tıpkı senin: "Yanımda yüz dirhem ve beş [tane] var" demen ve bundan beş dirhemin anlaşılması gibi. Ebû Alî: "Dokuz da artırdılar" yani dokuzluk bir kalışı artırdılar demektir, dolayısıyla [mef'ûl] hazfedilmiştir, demiştir. Dahhâk dedi ki: { وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ } “Onlar mağaralarında üç yüz... kaldılar” âyeti indiğinde: "Yıllar mı, aylar mı, haftalar mı, günler mi?" dediler; bunun üzerine Allah azze ve celle: { سِنِينَ } “yıl” kelimesini indirdi. En-Nakkâş özetle şunu nakletmiştir: Onlar günlerin hesabıyla üç yüz güneş yılı kaldılar; buradaki haber Arap Peygamber'e olunca dokuz [yıl] da zikredildi, zira onun katında yıllardan anlaşılan ay takvimi yıllarıdır; bu fazlalık ise iki hesap arasındaki farktır. Gaznevî de buna benzer bir açıklama yapmıştır; yani güneş ve ay yıllarının farklılığı sebebiyledir, çünkü her otuz üç buçuk yılda bir yıllık bir fark oluşur ve bu da üç yüz yılda dokuz yıla tekabül eder. Cumhur, yüz kelimesinin tenvini ve "sinîne" kelimesinin nasbıyla takdim ve tehir üzere "selâse mietin sinîne" (ثَلَاثَمِائَةٍ سِنِينَ) şeklinde okumuştur; yani "üç yüz sene" demek olup sıfat mevsufun önüne geçirilmiştir; buna göre "sinîne" lafzı bedel veya atf-ı beyân olur. Temyiz ve tefsir üzere olduğu da söylenmiştir; "sinîne" lafzı burada tekil olan "seneten" (سَنَةٍ) yerindedir. Hamza ve el-Kisâî ise tenvini terk ederek yüz kelimesini sinîne kelimesine izafetle [selâse mieti sinîne] okumuşlardır; sanki kastedilen mana bir olduğu için sinîne kelimesini tekil olan sene konumunda tutmuşlardır. Ebû Alî demiştir ki: Meşhur kullanımda üç yüz adam (ثَلَاثِمِائَةِ رَجُلٍ) ve üç yüz elbise (ثَلَاثِمِائَةِ ثَوْبٍ) misalinde olduğu gibi tekillere izafe edilen bu sayılar bazen çoğullara da izafe edilir. Abdullah'ın mushafında "selâse mieti senetin" (ثلاثمائة سنة) şeklindedir. Dahhâk ise vâv ile "selâse mieti sinûne" (ثلاثمائة سُنُونَ) şeklinde okumuştur. Ebû Amr ise diğerlerinden farklı bir rivayette tâ harfinin fethasıyla "tes'an" (تَسْعاً) şeklinde okumuştur; cumhur ise kesresiyle [tis'an] okumuştur. El-Ferrâ, el-Kisâî ve Ebû Ubeyde şöyle demişlerdir: Takdiri; "Ve lebisû fî kehfihim sinîne selâse mietin" (Onlar mağaralarında üç yüz sene kaldılar) şeklindedir.

[سورة الكهف (١٨): آية ٢٦]

[Kehf Suresi (18), Âyet 26]

قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً (٢٦)

{ قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً (٢٦) } “De ki: «Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir. Göklerin ve yerin gaybı O'na aittir. O ne güzel görür, O ne güzel işitir! Onların O'ndan başka hiçbir velisi (yardımcısı ve koruyucusu) yoktur. O, hükmüne hiçbir kimseyi ortak etmez.» (26)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا) قِيلَ بَعْدَ مَوْتِهِمْ إِلَى نُزُولِ الْقُرْآنِ فِيهِمْ، عَلَى قَوْلِ مُجَاهِدٍ. أَوْ إِلَى أَنْ مَاتُوا، عَلَى قَوْلِ الضَّحَّاكِ. أَوْ إِلَى وَقْتِ تَغَيُّرِهِمْ بِالْبِلَى، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: بِمَا لَبِثُوا فِي الْكَهْفِ، وَهِيَ الْمُدَّةُ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى عَنِ الْيَهُودِ وَإِنْ ذَكَرُوا زِيَادَةً وَنُقْصَانًا. أَيْ لَا يَعْلَمُ عِلْمَ ذَلِكَ إِلَّا اللَّهُ أَوْ مَنْ عَلَّمَهُ ذَلِكَ (لَهُ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ).

Yüce Allah'ın: { قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا } “De ki: «Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir.»” buyruğu hakkında; Mücâhid'in görüşüne göre ölümlerinden sonra haklarında Kur'an nâzil oluncaya kadar [geçen süre]; Dahhâk'in görüşüne göre ise ölünceye kadar [geçen süre]; ya da daha önce geçtiği üzere çürüyüp başkalaşım geçirdikleri vakte kadar [geçen süre] olduğu söylenmiştir. Mağarada kaldıkları süre olduğu da söylenmiştir ki bu da -fazlalık ya da noksanlık zikretseler dahi- Yüce Allah'ın Yahudilerden naklen zikrettiği süredir. Yani bunun bilgisini ancak Allah veya O'nun kendisine bildirdiği kimse bilebilir. { لَهُ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin gaybı O'na aittir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ) أَيْ مَا أَبْصَرَهُ وَأَسْمَعَهُ. قَالَ قَتَادَةُ: لَا أَحَدٌ أَبْصَرُ مِنَ اللَّهِ وَلَا أَسْمَعُ. وَهَذِهِ عِبَارَاتٌ عَنِ الْإِدْرَاكِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى" أَبْصِرْ بِهِ" أَيْ بِوَحْيِهِ وَإِرْشَادِهِ هُدَاكَ وَحُجَجَكَ وَالْحَقَّ مِنَ الْأُمُورِ، وَأَسْمِعْ بِهِ الْعَالَمَ، فَيَكُونَانِ أَمْرَيْنِ لَا عَلَى وَجْهِ التَّعَجُّبِ. وَقِيلَ. الْمَعْنَى أَبْصِرْهُمْ وَأَسْمِعْهُمْ مَا قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ. (مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ) أَيْ لَمْ يَكُنْ لِأَصْحَابِ الْكَهْفِ وَلِيٌّ يَتَوَلَّى حِفْظَهُمْ دُونَ اللَّهِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَعُودَ الضَّمِيرُ فِي" لَهُمْ" عَلَى مَعَاصِرِي مُحَمَّدٍ ﷺ مِنَ الْكُفَّارِ. وَالْمَعْنَى: مَا لِهَؤُلَاءِ الْمُخْتَلِفِينَ فِي مُدَّةِ لُبْثِهِمْ وَلِيٌّ دُونَ اللَّهِ يَتَوَلَّى تَدْبِيرَ أَمْرِهِمْ، فَكَيْفَ يَكُونُونَ أَعْلَمَ مِنْهُ، أَوْ كَيْفَ يَتَعَلَّمُونَ مِنْ غَيْرِ إِعْلَامِهِ إِيَّاهُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً) قُرِئَ بِالْيَاءِ وَرَفْعِ الْكَافِ، عَلَى مَعْنَى الْخَبَرِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَالْحَسَنُ وَأَبُو رَجَاءٍ وَقَتَادَةُ وَالْجَحْدَرِيُّ" وَلَا تُشْرِكْ" بِالتَّاءِ مِنْ فَوْقٍ وَإِسْكَانِ الْكَافِ عَلَى جِهَةِ النَّبِيِّ ﷺ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ" وَلا يُشْرِكُ" عِطْفًا عَلَى قَوْلِهِ:" أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ". وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ" يُشْرِكُ" بِالْيَاءِ مِنْ تَحْتٍ وَالْجَزْمِ. قَالَ يَعْقُوبُ: لَا أَعْرِفُ وَجْهَهُ. مَسْأَلَةٌ: اخْتُلِفَ فِي أَصْحَابِ الْكَهْفِ هَلْ مَاتُوا وَفَنَوْا، أَوْ هُمْ نِيَامٌ وَأَجْسَادُهُمْ مَحْفُوظَةٌ، فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ مَرَّ بِالشَّامِ فِي بَعْضِ غَزَوَاتِهِ مَعَ نَاسٍ عَلَى مَوْضِعِ الْكَهْفِ وَجَبَلِهِ، فَمَشَى النَّاسُ مَعَهُ إِلَيْهِ فَوَجَدُوا عِظَامًا فَقَالُوا: هَذِهِ عِظَامُ أَهْلِ الْكَهْفِ. فَقَالَ لَهُمُ ابْنُ عَبَّاسٍ: أُولَئِكَ قَوْمٌ فَنَوْا وَعُدِمُوا مُنْذُ مُدَّةٍ طَوِيلَةٍ، فَسَمِعَهُ رَاهِبٌ فَقَالَ: مَا كُنْتُ أَحْسِبُ أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْعَرَبِ يَعْرِفُ هَذَا، فَقِيلَ لَهُ: هَذَا ابْنُ عَمِّ نَبِيِّنَا ﷺ. وَرَوَتْ فِرْقَةٌ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" لَيَحُجَّنَّ عيسى بن مَرْيَمَ وَمَعَهُ أَصْحَابُ الْكَهْفِ فَإِنَّهُمْ لَمْ يَحُجُّوا بع". ذَكَرَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. قُلْتُ: وَمَكْتُوبٌ فِي التَّوْرَاةِ والإنجيل أن عيسى بن مَرْيَمَ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ، وَأَنَّهُ يَمُرُّ بِالرَّوْحَاءِ حَاجًّا أَوْ مُعْتَمِرًا أَوْ يَجْمَعُ اللَّهُ لَهُ ذَلِكَ فَيَجْعَلُ اللَّهُ حَوَارِيَّهُ أَصْحَابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ، فَيَمُرُّونَ حُجَّاجًا فَإِنَّهُمْ لَمْ يَحُجُّوا وَلَمْ يَمُوتُوا. وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذَا الْخَبَرَ بِكَمَالِهِ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ". فَعَلَى هَذَا هُمْ نِيَامٌ وَلَمْ يَمُوتُوا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، بَلْ يَمُوتُونَ قُبَيْلَ السَّاعَةِ.

Yüce Allah'ın: { أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ } “O ne güzel görür, O ne güzel işitir!” buyruğu yani O ne kadar iyi görür ve ne kadar iyi işitir demektir. Katâde: “Allah'tan daha iyi gören ve daha iyi işiten hiçbir kimse yoktur” demiştir. Bunlar idraki ifade eden tabirlerdir. Mananın şöyle olması da muhtemeldir: "Ebsır bihî" yani O'nun vahyi ve rehberliği ile hidayetini, delillerini ve işlerin hakikatini gör; "ve esmi' bihî" yani bunu âleme işittir; bu durumda taaccüp (hayret) sigası değil iki emir kipi olurlar. Mana; “onlara göster ve Allah'ın haklarında ne söylediğini onlara işittir” şeklinde de açıklanmıştır. { مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ } “Onların O'ndan başka hiçbir velisi ... yoktur” yani Ashâb-ı Kehf'in Allah'tan başka korunmalarını üstlenen hiçbir velisi olmamıştır. "Onların" lafzındaki zamirin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşı olan kâfirlere dönmesi de muhtemeldir. Bu takdirde mana şöyle olur: Onların kalış süresi hakkında ihtilafa düşen bu kimselerin, Allah'tan başka işlerini üstlenecek hiçbir velisi yoktur; o hâlde nasıl O'ndan daha bilgili olabilirler yahut O kendilerine bildirmeksizin nasıl öğrenebilirler? Yüce Allah'ın: { وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً } “O, hükmüne hiçbir kimseyi ortak etmez” buyruğu, Yüce Allah'tan bir haber olarak yâ harfi ve kâf'ın ref'i ile [ve lâ yüşrikü] okunmuştur. İbn Âmir, el-Hasan, Ebû Recâ, Katâde ve el-Cahderî ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben üstten tâ harfi ve kâf'ın sükûnu ile "ve lâ tüşrik" (وَلَا تُشْرِكْ) şeklinde okumuşlardır; bu takdirde "ve lâ tüşrik" buyruğu: "Ebsır bihî ve esmi'" sözüne matuf olur. Mücâhid ise alttan yâ harfi ve cezim ile "yüşrik" (يُشْرِكْ) şeklinde okumuştur. Ya'kûb: Bunun nahiv yönünü bilmiyorum, demiştir. Mesele: Ashâb-ı Kehf'in ölüp yok mu oldukları, yoksa bedenleri korunmuş olarak uyumakta mı oldukları hususunda ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o, gazvelerinden birinde Şam'da bir grup insanla birlikte mağaranın ve dağının bulunduğu mevkiye uğramıştı. İnsanlar onunla birlikte oraya yürüdüler ve kemikler bulup: “Bunlar Ashâb-ı Kehf'in kemikleridir” dediler. Bunun üzerine İbn Abbâs onlara: “Onlar çok uzun zaman önce yok olup gitmiş bir kavimdir” dedi. Bir rahip bunu işitince: “Araplardan birinin bunu bileceğini hiç zannetmezdim” dedi; ona: “Bu, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcasının oğludur” denildi. Bir fırka da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Meryem oğlu Îsâ mutlaka hac yapacaktır; Ashâb-ı Kehf de onunla birlikte olacaktır, çünkü onlar henüz hac yapmamışlardır.” Bunu İbn Atiyye zikretmiştir. Derim ki: Tevrat ve İncil'de Meryem oğlu Îsâ'nın Allah'ın kulu ve elçisi olduğu, hac veya umre yaparak yahut Allah'ın bunları onun için birleştirmesiyle Ravhâ mevkiinden geçeceği, Allah'ın Ashâb-ı Kehf ve'r-Rakîm'i onun havarileri kılacağı ve onların henüz hac yapmadıkları ve ölmedikleri için hacılar olarak oradan geçecekleri yazılıdır. Biz bu haberi eksiksiz olarak et-Tezkire adlı kitabımızda zikretmiştik. Buna göre onlar uyumaktadırlar ve kıyamet gününe kadar ölmemişlerdir; aksine kıyametin hemen öncesinde vefat edeceklerdir.

[سورة الكهف (١٨): آية ٢٧]

[Kehf Suresi (18), Âyet 27]

وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً (٢٧)

{ وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً (٢٧) } “Rabbinin kitabından sana vahyolunanı oku! O'nun kelimelerini değiştirecek hiçbir kimse yoktur. O'ndan başka sığınacak bir melce de asla bulamazsın. (27)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ قِيلَ: هُوَ مِنْ تَمَامِ قِصَّةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ، أَيِ اتَّبِعِ الْقُرْآنَ فَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَا خُلْفَ فِيمَا أَخْبَرَ بِهِ مِنْ قِصَّةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: لَا مُغَيِّرَ لِمَا أَوْعَدَ بِكَلِمَاتِهِ أَهْلَ مَعَاصِيهِ وَالْمُخَالِفِينَ لِكِتَابِهِ. (وَلَنْ تَجِدَ) أَنْتَ (مِنْ دُونِهِ) إِنْ لَمْ تَتَّبِعِ الْقُرْآنَ وَخَالَفْتَهُ. (مُلْتَحَداً) أَيْ مَلْجَأً. وَقِيلَ مَوْئِلًا وَأَصْلُهُ الْمَيْلُ وَمَنْ لَجَأْتَ إِلَيْهِ فَقَدْ مِلْتَ إِلَيْهِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ عَبْدُ الرَّحِيمِ: وَهَذَا آخِرُ قِصَّةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ. وَلَمَّا غَزَا مُعَاوِيَةُ غَزْوَةَ الْمَضِيقِ نَحْوَ الرُّومِ وَكَانَ مَعَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ فَانْتَهَى إِلَى الْكَهْفِ الَّذِي فِيهِ أَصْحَابُ الْكَهْفِ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ: لَوْ كُشِفَ لَنَا عَنْ هَؤُلَاءِ فَنَنْظُرَ إِلَيْهِمْ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَدْ مَنَعَ اللَّهُ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْكَ عَنْ ذَلِكَ، فَقَالَ:" لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً" فَقَالَ: لَا أَنْتَهِي حَتَّى أَعْلَمَ عِلْمَهُمْ، وَبَعَثَ قَوْمًا لِذَلِكَ، فَلَمَّا دَخَلُوا الْكَهْفَ بَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ رِيحًا فَأَخْرَجَتْهُمْ، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ أَيْضًا. وَذَكَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَأَلَ اللَّهَ أَنْ يُرِيَهُ إِيَّاهُمْ، فَقَالَ إِنَّكَ لَنْ تَرَاهُمْ فِي دَارِ الدُّنْيَا وَلَكِنِ ابْعَثْ إِلَيْهِمْ أَرْبَعَةً مِنْ خِيَارِ أَصْحَابِكَ لِيُبَلِّغُوهُمْ رِسَالَتَكَ وَيَدْعُوهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِجِبْرِيلَ ﵇: كَيْفَ أَبْعَثُهُمْ؟ فَقَالَ: ابْسُطْ كِسَاءَكَ وَأَجْلِسْ عَلَى طَرَفٍ مِنْ أَطْرَافِهِ أَبَا بَكْرٍ وَعَلَى الطَّرَفِ الْآخَرِ عُمَرَ وَعَلَى الثَّالِثِ عُثْمَانَ وَعَلَى الرَّابِعِ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، ثُمَّ ادْعُ الرِّيحَ الرُّخَاءَ الْمُسَخَّرَةَ لِسُلَيْمَانَ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَأْمُرُهَا أَنْ تُطِيعَكَ، فَفَعَلَ فَحَمَلَتْهُمُ الرِّيحُ إِلَى بَابِ الْكَهْفِ، فَقَلَعُوا مِنْهُ حَجَرًا، فَحَمَلَ الْكَلْبُ عَلَيْهِمْ فَلَمَّا رَآهُمْ حَرَّكَ رَأْسَهُ وَبَصْبَصَ بِذَنَبِهِ وَأَوْمَأَ إِلَيْهِمْ بِرَأْسِهِ أَنِ ادْخُلُوا فَدَخَلُوا الْكَهْفَ فَقَالُوا: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَى الْفِتْيَةِ أَرْوَاحَهُمْ فَقَامُوا بِأَجْمَعِهِمْ وَقَالُوا: عَلَيْكُمُ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، فَقَالُوا لَهُمْ: مَعْشَرَ الْفِتْيَةِ، إِنَّ النَّبِيَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ﷺ يَقْرَأُ عَلَيْكُمُ السَّلَامَ، فَقَالُوا: وَعَلَى محمد رسول الله السلام ما دامت السموات وَالْأَرْضُ، وَعَلَيْكُمْ بِمَا أَبْلَغْتُمْ، وَقَبِلُوا

Yüce Allah'ın: { وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } “Rabbinin kitabından sana vahyolunanı oku! O'nun kelimelerini değiştirecek hiçbir kimse yoktur” buyruğunun Ashâb-ı Kehf kıssasının tamamlayıcısı olduğu söylenmiştir; yani Kur'an'a tabi ol, zira Allah'ın kelimelerini değiştirecek hiçbir kimse yoktur ve Ashâb-ı Kehf kıssasından haber verdiği hususlarda hiçbir hilaf bulunmaz. Taberî demiştir ki: Allah'ın kelimeleriyle günah ehline ve Kitabına muhalefet edenlere vaat ettiği tehditleri değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur. { وَلَنْ تَجِدَ } “Ve asla bulamazsın” sen { مِنْ دُونِهِ } “O'ndan başka” şayet Kur'an'a uymaz ve ona muhalefet edersen. { مُلْتَحَداً } “sığınacak bir melce” yani bir sığınak [bulamazsın]. Bir sığınak ve barınak olduğu da söylenmiştir; kelimenin aslı meyletmektir, zira kime sığınırsan ona meyletmiş olursun. Ebû Nasr Abdürrahîm el-Kuşeyrî dedi ki: Bu, Ashâb-ı Kehf kıssasının sonudur. Muâviye, Rum tarafına doğru Madîk Gazvesi'ni yaptığında İbn Abbâs da onunla beraberdi ve Ashâb-ı Kehf'in içinde bulunduğu mağaraya vardı. Muâviye: “Bunlar bize açılsa da onlara bir baksak” dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs: “Senden daha hayırlı olan kimseyi Allah bundan menetmiş ve: { لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً } “Onları görmüş olsaydın kesinlikle onlardan kaçıp arkana bakmadan dönerdin” buyurmuştur” dedi. Muâviye: “Onların durumunu öğreninceye kadar peşini bırakmam” dedi ve bunun için bir topluluk gönderdi. Onlar mağaraya girdiklerinde Allah üzerlerine bir rüzgâr gönderdi ve onları dışarı attı; bunu es-Sa'lebî de zikretmiştir. Yine naklettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'tan onları kendisine göstermesini istemiş, Allah da şöyle buyurmuştur: “Sen onları dünya yurdunda göremezsin; ancak ashabının seçkinlerinden dört kişiyi gönder ki senin mesajını onlara tebliğ etsinler ve onları imana davet etsinler.” Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl aleyhisselâm'a: “Onları nasıl göndereyim?” dedi. Cibrîl: “Hırkanı yere ser; köşelerinden birine Ebû Bekr'i, diğer köşesine Ömer'i, üçüncüsüne Osman'ı, dördüncüsüne de Ali b. Ebî Tâlib'i oturt. Sonra Süleyman'ın emrine verilen o tatlı rüzgâra (rîh-i ruhâ) seslen; zira Yüce Allah ona sana itaat etmesini emredecektir” dedi. Resûlullah bunu yaptı; rüzgâr onları mağaranın kapısına kadar taşıdı. Mağaranın önünden bir taşı kaldırdılar. Köpek onların üzerine atıldı; fakat onları görünce başını salladı, kuyruğunu sallayarak sevinç gösterisinde bulundu ve başıyla 'girin' diye işaret etti. Mağaraya girdiler ve: “Es-Selâmu aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtüh” dediler. Allah gençlerin ruhlarını kendilerine iade etti; hepsi birden ayağa kalkıp: “Aleykümü's-selâm ve rahmetullâhi ve berekâtüh” dediler. [Ashab] onlara: “Ey gençler topluluğu! Şüphesiz Nebî Muhammed b. Abdillâh sallallâhu aleyhi ve sellem size selam söylüyor” dediler. Onlar da: “Gökler ve yer var oldukça Allah'ın Resûlü Muhammed'e selam olsun; tebliğ ettiğiniz şeyden ötürü size de selam olsun” dediler ve

دِينَهُ وَأَسْلَمُوا، ثُمَّ قَالُوا: أَقْرِئُوا مُحَمَّدًا رَسُولَ اللَّهِ مِنَّا السَّلَامَ، وَأَخَذُوا مَضَاجِعَهُمْ وَصَارُوا إِلَى رَقْدَتِهِمْ إِلَى آخِرِ الزَّمَانِ عِنْدَ خُرُوجِ الْمَهْدِيِّ. فَيُقَالُ: إِنَّ الْمَهْدِيَّ يُسَلِّمُ عَلَيْهِمْ فَيُحَيِّيهِمُ اللَّهُ ثُمَّ يَرْجِعُونَ إِلَى رَقْدَتِهِمْ فَلَا يَقُومُونَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، فَأَخْبَرَ جِبْرِيلُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِمَا كَانَ مِنْهُمْ، ثُمَّ رَدَّتْهُمُ الرِّيحُ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" كَيْفَ وَجَدْتُمُوهُمْ"؟ فَأَخْبَرُوهُ الْخَبَرَ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" اللَّهُمَّ لَا تُفَرِّقُ بيني وبين أصحابي وأصهاري واغفر لمن أجنبي وَأَحَبَّ أَهْلَ بَيْتِي وَخَاصَّتِي وَأَصْحَابِي". وَقِيلَ: إِنَّ أَصْحَابَ الْكَهْفِ دَخَلُوا الْكَهْفَ قَبْلَ الْمَسِيحِ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْمَسِيحَ بِخَبَرِهِمْ ثُمَّ بُعِثُوا فِي الْفَتْرَةِ بَيْنَ عِيسَى وَمُحَمَّدٍ ﷺ. وَقِيلَ: كَانُوا قَبْلَ مُوسَى ﵇ وَأَنَّ مُوسَى ذَكَرَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ، وَلِهَذَا سَأَلَتِ الْيَهُودُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ. وَقِيلَ: دَخَلُوا الْكَهْفَ بَعْدَ الْمَسِيحِ، فَاللَّهُ أَعْلَمُ أي ذلك كان.

onun dinini kabul edip Müslüman oldular. Sonra: “Allah'ın Resûlü Muhammed'e bizden selam iletin” dediler; yataklarına geçip ahir zamanda Mehdî'nin çıkışına kadar sürecek uykularına daldılar. Rivayet edilir ki Mehdî onlara selam verecek, Allah onları diriltecek, sonra tekrar uykularına dönecekler ve kıyamet kopuncaya kadar bir daha kalkmayacaklardır. Cibrîl, gençlerin durumunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdi; sonra rüzgâr onları geri getirdi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: “Onları nasıl buldunuz?” diye sordu. Onlar da haberi anlattılar. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allahım! Benimle ashabımın ve hısımlarımın arasını ayırma; beni seven, Ehl-i Beytimi, yakınlarımı ve ashabımı seven kimseleri bağışla!” Ashâb-ı Kehf'in Mesih'ten önce mağaraya girdikleri, Yüce Allah'ın onların haberini Mesih'e bildirdiği, sonra da Îsâ ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem arasındaki fetret devrinde diriltildikleri de söylenmiştir. Onların Mûsâ aleyhisselâm'dan önce yaşadıkları, Mûsâ'nın onlardan Tevrat'ta bahsettiği ve bu sebeple Yahudilerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e soru sordukları da söylenmiştir. Mesih'ten sonra mağaraya girdikleri de söylenmiştir; bunların hangisinin vaki olduğunu en iyi Allah bilir.

[سورة الكهف (١٨): آية ٢٨]

[Kehf Suresi (18), Âyet 28]

وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً (٢٨)

{ وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً (٢٨) } “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenlerle birlikte nefsini sabırlı tut. Dünya hayatının süsünü isteyerek gözlerini onlardan çevirme. Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız, hevasına uymuş ve işi taşkınlık olmuş kimseye boyun eğme! (28)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ) هَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ:" وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ"" الْأَنْعَامِ: " وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِيهِ. وَقَالَ سَلْمَانُ الفارسي رضى الله عنه: جاءت المؤلف قُلُوبُهُمْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: عيينة بن حصن والافرع بْنُ حَابِسٍ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّكَ لَوْ جَلَسْتَ فِي صَدْرِ الْمَجْلِسِ وَنَحَّيْتَ عَنَّا هَؤُلَاءِ وَأَرْوَاحَ جِبَابِهِمْ- يَعْنُونَ سَلْمَانَ وَأَبَا ذَرٍّ وَفُقَرَاءَ الْمُسْلِمِينَ، وَكَانَتْ عَلَيْهِمْ جِبَابُ الصُّوفِ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِمْ غَيْرُهَا- جَلَسْنَا إِلَيْكَ وَحَادَثْنَاكَ وَأَخَذْنَا عَنْكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى" وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً. وَاصْبِرْ"

Yüce Allah'ın: { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } “Sabah akşam Rablerine dua edenlerle birlikte nefsini sabırlı tut” buyruğu, O'nun [el-En‘âm Sûresi'ndeki]: { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } “Sabah akşam Rablerine dua edenleri kovma” buyruğu gibidir. Buna dair açıklama daha önce geçmişti. Selmân-ı Fârisî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Müellefe-i kulûbdan (kalpleri İslâm'a ısındırılmak istenenlerden) Uyeyne b. Hısn ve el-Akra‘ b. Hâbis, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dediler: “Ey Allah'ın Resûlü! Eğer meclisin baş köşesine otursan ve şunları, cübbelerinin kokularını bizden uzaklaştırsan -Selmân'ı, Ebû Zerr'i ve fakir Müslümanları kastediyorlardı; onların üzerinde yün cübbeler vardı, üzerlerinde bundan başkası yoktu- senin yanına oturur, seninle sohbet eder ve senden [ilim] alırdık.” Bunun üzerine Yüce Allah: { وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً. وَاصْبِرْ } “Rabbinin Kitabı'ndan sana vahyolunanı oku. O'nun kelimelerini değiştirecek hiçbir kimse yoktur. O'ndan başka sığınacak bir kimse de asla bulamazsın. Sabret...” [âyetlerini] indirdi.

" نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ- حَتَّى بَلَغَ- إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها". يَتَهَدَّدُهُمْ بِالنَّارِ. فَقَامَ النَّبِيُّ ﷺ يَلْتَمِسَهُمْ حَتَّى إِذَا أَصَابَهُمْ فِي مُؤَخَّرِ الْمَسْجِدِ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قَالَ:" الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يُمِتْنِي حَتَّى أَمَرَنِي أَنْ أَصْبِرَ نَفْسِي مَعَ رِجَالٍ مِنْ أمتي، معكم المحيا ومعكم الممات. يُرِيدُونَ وَجْهَهُ أي طاعته. وَقَرَأَ نَصْرُ بْنُ عَاصِمٍ وَمَالِكُ بْنُ دِينَارٍ وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ" وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ" وَحُجَّتُهُمْ أَنَّهَا فِي السَّوَادِ بِالْوَاوِ. وَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَهَذَا لَا يَلْزَمُ لِكَتْبِهِمُ الْحَيَاةَ وَالصَّلَاةَ بِالْوَاوِ، وَلَا تَكَادُ الْعَرَبُ تَقُولُ الغدوة لأنها معروفة. روى عَنِ الْحَسَنِ" وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ" أَيْ لَا تَتَجَاوَزْ عَيْنَاكَ إِلَى غَيْرِهِمْ مِنْ أَبْنَاءِ الدُّنْيَا طَلَبًا لِزِينَتِهَا، حَكَاهُ الْيَزِيدِيُّ. وَقِيلَ: لَا تَحْتَقِرْهُمْ عَيْنَاكَ، كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ تَنْبُو عَنْهُ الْعَيْنُ، أَيْ مُسْتَحْقَرًا. (تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا) أي تزيين بِمُجَالَسَةِ هَؤُلَاءِ الرُّؤَسَاءِ الَّذِينَ اقْتَرَحُوا إِبْعَادَ الْفُقَرَاءِ مِنْ مَجْلِسِكَ، وَلَمْ يُرِدِ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ، وَلَكِنَّ اللَّهَ نَهَاهُ عَنْ أَنْ يَفْعَلَهُ، وَلَيْسَ هَذَا بِأَكْثَرَ مِنْ قَوْلِهِ:" لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ ". وَإِنْ كان الله أعاذه من الشرك. و" تُرِيدُ" فِعْلٌ مُضَارِعٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ لَا تعد عينا مُرِيدًا، كَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:

“... { نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } ‘Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenlerle birlikte nefsini [sabırlı tut]’ -şu âyete kadar vardı-: { إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها } ‘Şüphesiz biz zâlimler için, duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırladık’” [âyetlerini indirdi] ve onları ateşle tehdit etti. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kalkıp onları aradı; nihayet onları mescidin arka tarafında Allah'ı zikrederlerken bulduğunda şöyle buyurdu: “Ümmetimden birtakım kimselerle birlikte kendimi sabırlı tutmamı bana emretmedikçe canımı almayan Allah'a hamdolsun; hayatım da sizinledir, ölümüm de sizinledir.” { يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } yani O'na itaati [dileyerek]. Nasr b. Âsım, Mâlik b. Dînâr ve Ebû Abdirrahmân: { وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ } şeklinde okumuşlardır. Delilleri ise [resm-i hatta] سواد (yazıda) vâv ile yazılmış olmasıdır. Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: “Bu bir zorunluluk teşkil etmez; zira onlar el-Hayât (الْحَيَاةَ) ve es-Salât (الصَّلَاةَ) kelimelerini de vâv ile yazarlar. Ayrıca Araplar el-Gadvete (الغدوة) pek demezler, çünkü bu ma'ruftur.” el-Hasen'den rivayet edildiğine göre { وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ } yani “dünya ziynetini arzulayarak gözlerin onlardan başkasına, dünya ehline kaymasın” demektir; bunu el-Yezîdî nakletmiştir. “Gözlerin onları hor görmesin” anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim bir kimse hakkında hakir görüldüğünü ifade etmek için فُلَانٌ تَنْبُو عَنْهُ الْعَيْنُ (göz falandan kaçınır/onu hor görür) denilir. { تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا } yani fakirleri meclisinden uzaklaştırmayı teklif eden bu reislerle bir arada oturarak süslenmeyi arzulayarak... Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yapmayı asla istememişti; lâkin Allah onu böyle yapmaktan nehyetti. Bu durum, Allah Teâlâ onu şirkten korumuş olmasına rağmen: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider” buyurmasından daha ileri bir şey değildir. { تُرِيدُ } fiili, hâl konumunda bir muzâri fiildir; yani “arzulayan biri olarak gözlerin [onlardan] kaymasın” demektir. Nitekim İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

فَقُلْتُ لَهُ لَا تَبْكِ عَيْنُكَ إِنَّمَا ... نُحَاوِلُ مُلْكًا أَوْ نَمُوتُ فَنُعْذَرَا

Ona dedim ki: Ağlamasın gözün, biz ancak... / Ya bir mülk elde etmeye çalışırız yahut mazur görülerek ölürüz.

وَزَعَمَ بَعْضُهُمْ أَنَّ حَقَّ الْكَلَامِ: لَا تعد عينيك عَنْهُمْ، لِأَنَّ" تَعْدُ" مُتَعَدٍّ بِنَفْسِهِ. قِيلَ لَهُ: وَالَّذِي وَرَدَتْ بِهِ التِّلَاوَةُ مِنْ رَفْعِ الْعَيْنَيْنِ يَئُولُ إِلَى مَعْنَى النَّصْبِ فِيهَا، إِذَا كَانَ لَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ بِمَنْزِلَةِ لَا تَنْصَرِفْ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ، وَمَعْنَى لَا تَنْصَرِفْ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ لَا تَصْرِفْ عَيْنَيْكَ عَنْهُمْ، فَالْفِعْلُ مُسْنَدٌ إِلَى الْعَيْنَيْنِ وَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ مُوَجَّهٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:

Bazıları sözün doğrusunun; “ta‘dû” fiilinin bizatihi müteaddî (geçişli) olması sebebiyle “lâ ta‘de ayneyke anhum” şeklinde olması gerektiğini ileri sürmüştür. Buna karşı şöyle denilmiştir: Kıraatte “iki göz” kelimesinin merfû (özne) olarak gelmesi de onun mansûb (nesne) olması manasına varmaktadır. Çünkü { لَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ } ifadesi, “gözlerin onlardan çevrilmesin” yerindedir. “Gözlerin onlardan çevrilmesin” ifadesinin manası ise “gözlerini onlardan çevirme” demektir. Dolayısıyla fiil [lafzen] iki göze isnad edilmiş olsa da hakikatte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e yöneliktir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ " فَأَسْنَدَ الْإِعْجَابَ إِلَى الْأَمْوَالِ، وَالْمَعْنَى: لَا تُعْجِبُكَ يَا مُحَمَّدُ أَمْوَالُهُمْ. وَيَزِيدُكَ وُضُوحًا قَوْلُ الزَّجَّاجِ: إِنَّ الْمَعْنَى لَا تَصْرِفْ بَصَرَكَ عَنْهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ مِنْ ذَوِي الْهَيْئَاتِ وَالزِّينَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا) يروى جُوَيْبِرٌ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا" قَالَ: نَزَلَتْ فِي أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ الْجُمَحِيِّ، وَذَلِكَ أَنَّهُ دَعَا النَّبِيَّ ﷺ إِلَى أَمْرٍ كَرِهَهُ مِنْ تَجَرُّدِ الْفُقَرَاءِ عَنْهُ وَتَقْرِيبِ صَنَادِيدِ أَهْلِ مَكَّةَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا" يَعْنِي مَنْ خَتَمْنَا عَلَى قَلْبِهِ عَنِ التَّوْحِيدِ. (وَاتَّبَعَ هَواهُ) يَعْنِي الشِّرْكَ. (وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً) قِيلَ: هُوَ مِنَ التَّفْرِيطِ الَّذِي هُوَ التَّقْصِيرُ وَتَقْدِيمُ الْعَجْزِ بِتَرْكِ الْإِيمَانِ. وَقِيلَ: مِنَ الْإِفْرَاطِ وَمُجَاوَزَةِ الْحَدِّ، وَكَأَنَّ الْقَوْمَ قَالُوا: نَحْنُ أَشْرَافُ مُضَرٍ إِنْ أَسْلَمْنَا أَسْلَمَ النَّاسُ، وَكَانَ هَذَا مِنَ التَّكَبُّرِ وَالْإِفْرَاطِ فِي الْقَوْلِ. وَقِيلَ:" فُرُطاً" أَيْ قُدُمًا فِي الشَّرِّ، مِنْ قَوْلِهِمْ: فَرَطَ مِنْهُ أَمْرٌ أَيْ سَبَقَ. وَقِيلَ: مَعْنَى" أَغْفَلْنا قَلْبَهُ" وَجَدْنَاهُ غَافِلًا، كَمَا تَقُولُ: لَقِيتُ فُلَانًا فَأَحْمَدْتُهُ، أَيْ وَجَدْتُهُ مَحْمُودًا. وقال عمرو بن معد يكرب لِبَنِي الْحَارِثِ بْنِ كَعْبٍ: وَاللَّهِ لَقَدْ سَأَلْنَاكُمْ فَمَا أَبْخَلْنَاكُمْ، وَقَاتَلْنَاكُمْ فَمَا أَجَبَنَّاكُمْ، وَهَاجَيْنَاكُمْ فَمَا أَفْحَمْنَاكُمْ، أَيْ مَا وَجَدْنَاكُمْ بُخَلَاءً وَلَا جُبَنَاءَ وَلَا مُفْحَمِينَ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ،" وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا" فِي عُيَيْنَةَ بْنِ حِصْنٍ الْفَزَارِيِّ، ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَحَكَاهُ النَّحَّاسُ عن سفيان الثوري. والله أعلم.

{ فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ } “Onların malları seni imrendirmesin”. Burada imrendirme işi mallara isnad edilmiştir; mâna ise: “Ey Muhammed, onların malları seni imrendirmesin” demektir. ez-Zeccâc'ın şu sözü bunu daha da açık kılmaktadır: “Mâna; bakışını onlardan çevirip kılık kıyafet ve ziynet sahibi başkalarına yöneltme demektir.” Yüce Allah'ın: { وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا } “Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız kimseye boyun eğme!” buyruğuna gelince; Cüveybir'in ed-Dahhâk'tan, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, Yüce Allah'ın: { وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا } “Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız kimseye boyun eğme!” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Bu âyet Ümeyye b. Halef el-Cümahî hakkında inmiştir. Çünkü o, fakirlerin Peygamber'in yanından uzaklaştırılması ve Mekke'nin ileri gelenlerinin yaklaştırılması gibi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hoşlanmadığı bir şeye onu davet etmişti. Bunun üzerine Yüce Allah: { وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا } ‘Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız kimseye boyun eğme!’ yani kalbini tevhidden mühürlediğimiz kimseye [uyma] âyetini indirdi.” { وَاتَّبَعَ هَواهُ } “Hevasına uymuş” yani şirke uymuş. { وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً } “Ve işi taşkınlık olmuş [kimseye]”. Bunun, tefritten yani ihmalden ve imanı terk ederek acziyeti öne almaktan geldiği söylenmiştir. İfrattan yani haddi aşmaktan geldiği de söylenmiştir; sanki o kavim: “Biz Mudar'ın eşrafıyız, şayet biz Müslüman olursak bütün insanlar Müslüman olur” demişlerdi ve bu da kibirden ve sözde haddi aşmaktan kaynaklanıyordu. فُرُطاً (furuta) kelimesinin “şerde ileri gitmek” mânasında olduğu da söylenmiştir; bu da Arapların bir işin öne geçmesini ifade etmek için kullandıkları فَرَطَ مِنْهُ أَمْرٌ (ondan bir iş öne geçti/vuku buldu) sözünden gelir. أَغْفَلْنا قَلْبَهُ (kalbini gafil kıldık) ifadesinin mânasının “onu gafil bulduk” demek olduğu da söylenmiştir; nitekim: لَقِيتُ فُلَانًا فَأَحْمَدْتُهُ “Falana rastladım ve onu övdüm (yani onu övgüye değer buldum)” dersin. Amr b. Ma'dîkerib, Benî Hâris b. Ka'b'a şöyle demiştir: “Vallahi sizden istedik, sizi cimri bulmadık; sizinle savaştık, sizi korkak bulmadık; sizinle hicivleştik, sizi susturulmuş/aciz bulmadık.” Yani sizi ne cimri, ne korkak, ne de aciz bulduk. { وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا } âyetinin Uyeyne b. Hısn el-Fezârî hakkında indiği de söylenmiştir; bunu Abdurrezzâk zikretmiş, en-Nehhâs da Süfyân es-Sevrî'den nakletmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الكهف (١٨): آية ٢٩]

[Kehf Suresi (18), Âyet 29]

وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَساءَتْ مُرْتَفَقاً (٢٩)

{ وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَساءَتْ مُرْتَفَقاً (٢٩) } “De ki: ‘Hak Rabbinizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.’ Şüphesiz biz zâlimler için, duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırladık. Eğer yardım dilerlerse, erimiş maden gibi yüzleri kavuran bir su ile kendilerine yardım edilir! O ne kötü bir içecektir ve o [ateş] ne fena bir sığınaktır! (29)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ) " الْحَقُّ" رُفِعَ عَلَى خَبَرِ الِابْتِدَاءِ الْمُضْمَرِ، أَيْ قُلْ هُوَ الْحَقُّ. وَقِيلَ: هُوَ رَفْعٌ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ في قوله:

Yüce Allah'ın: { وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ } “De ki: ‘Hak Rabbinizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.’” buyruğundaki { الْحَقُّ } kelimesi, takdirî bir mübtedanın haberi (yüklemi) olarak merfûdur; yani: “De ki: O, haktır” takdirindedir. Şöyle de denilmiştir: O, mübteda (özne) olarak merfûdur; haberi ise [Yüce Allah'ın] şu buyruğundadır:

" مِنْ رَبِّكُمْ". وَمَعْنَى الْآيَةِ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْفَلْنَا قُلُوبَهُمْ عَنْ ذِكْرِنَا: أَيُّهَا النَّاسُ! مِنْ رَبِّكُمُ الْحَقُّ فَإِلَيْهِ التَّوْفِيقُ وَالْخِذْلَانُ، وَبِيَدِهِ الْهُدَى وَالضَّلَالُ، يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ فَيُؤْمِنُ، وَيُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ فَيَكْفُرُ، لَيْسَ إِلَيَّ مِنْ ذلك شي، فَاللَّهُ يُؤْتِي الْحَقَّ مَنْ يَشَاءُ وَإِنْ كَانَ ضَعِيفًا، وَيَحْرِمُهُ مَنْ يَشَاءُ وَإِنْ كَانَ قَوِيًّا غَنِيًّا، وَلَسْتُ بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ لِهَوَاكُمْ، فَإِنْ شِئْتُمْ فَآمِنُوا، وَإِنْ شِئْتُمْ فَاكْفُرُوا. وَلَيْسَ هَذَا بِتَرْخِيصٍ وَتَخْيِيرٍ بَيْنَ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ، وَإِنَّمَا هُوَ وَعِيدٌ وَتَهْدِيدٌ. أَيْ إِنْ كَفَرْتُمْ فَقَدْ أَعَدَّ لَكُمُ النار، وإن آمنتم فلكم الجنة. قوله تعالى: (إِنَّا أَعْتَدْنا) أَيْ أَعْدَدْنَا. (لِلظَّالِمِينَ) أَيْ لِلْكَافِرِينَ الْجَاحِدِينَ. (نَارًا أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها) قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: السُّرَادِقُ وَاحِدُ السُّرَادِقَاتِ الَّتِي تُمَدُّ فَوْقَ صَحْنِ الدَّارِ. وَكُلُّ بَيْتٍ مِنْ كُرْسُفٍ فَهُوَ سُرَادِقٌ. قَالَ رُؤْبَةُ:

{ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizdendir”. Âyetin mânası şudur: Ey Muhammed! Kalplerini bizi anmaktan gafil kıldığımız şu kimselere de ki: “Ey insanlar! Hak Rabbinizdendir; muvaffakiyet de yardımsız bırakmak da O'na aittir. Hidayet de dalâlet de O'nun elindedir; dilediğini hidayete erdirir de o kimse iman eder, dilediğini de saptırır da o kimse inkâr eder. Bu hususta benim elimden gelen bir şey yoktur. Allah hakkı dilediğine verir, o kimse zayıf olsa bile; dilediğini de ondan mahrum bırakır, o kimse güçlü ve zengin olsa bile. Ben sizin hevanız için müminleri kovacak değilim. Artık dilerseniz iman edin, dilerseniz inkâr edin!” Bu ifade, iman ile küfür arasında bir ruhsat ve serbest bırakma (muhayyer kılma) değil, bilakis bir tehdit ve korkutmadır. Yani: “Şayet inkâr ederseniz, O sizin için ateşi hazırlamıştır; eğer iman ederseniz sizin için cennet vardır.” Yüce Allah'ın: { إِنَّا أَعْتَدْنا } buyruğu; yani hazırladık [demektir]. { لِلظَّالِمِينَ } yani inkârcı kâfirler için. { نَارًا أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها } “Duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş [hazırladık]”. el-Cevherî şöyle demiştir: Serâdık (السُّرَادِق), evin avlusunun üzerine gerilen çadırların/gölgeliklerin (serâdıkât) tekilidir. Pamuktan yapılan her ev de serâdıktır. Ru'be şöyle demiştir:

يَا حَكَمُ بْنُ الْمُنْذِرِ بْنِ الْجَارُودِ ... سُرَادِقُ الْمَجْدِ عَلَيْكَ مَمْدُودُ

Ey Hakem b. el-Münzir b. el-Cârûd! / Şeref otağı senin üzerine gerilmiştir.

يُقَالُ: بَيْتٌ مُسَرْدَقٌ. وَقَالَ سَلَامَةُ بْنُ جَنْدَلٍ يَذْكُرُ أَبْرَوِيزَ وَقَتْلَهُ النُّعْمَانَ بْنَ الْمُنْذِرِ تَحْتَ أَرْجُلِ الْفِيَلَةِ:

بَيْتٌ مُسَرْدَقٌ (etrafı çadırla/duvarla çevrilmiş ev) denilir. Selâme b. Cendel, Ebrivîz'i ve Nu'mân b. el-Münzir'i fillerin ayakları altında öldürmesini zikrederken şöyle demiştir:

هُوَ الْمُدْخِلُ النُّعْمَانَ بَيْتًا سَمَاؤُهُ ... صُدُورُ الْفُيُولُ بَعْدَ بَيْتٍ مُسَرْدَقِ

O, Nu'mân'ı tavanı fillerin göğüsleri olan bir eve sokandır; / otağlarla çevrili bir evden sonra.

وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ:" سُرادِقُها" سُورُهَا. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: حَائِطٌ مِنْ نَارٍ. الْكَلْبِيُّ: عُنُقٌ تَخْرُجُ مِنَ النَّارِ فَتُحِيطُ بِالْكُفَّارِ كَالْحَظِيرَةِ. الْقُتَبِيُّ: السُّرَادِقُ الْحُجْزَةُ الَّتِي تَكُونُ حَوْلَ الفسطاط. وقال ابْنُ عُزَيْزٍ. وَقِيلَ: هُوَ دُخَانٌ يُحِيطُ بِالْكُفَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ" وَالْمُرْسَلَاتِ". حَيْثُ يَقُولُ:" انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ " وَقَوْلُهُ:" وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ " قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقِيلَ: إِنَّهُ الْبَحْرُ الْمُحِيطُ بِالدُّنْيَا. وَرَوَى يَعْلَى بْنُ أُمَيَّةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" الْبَحْرُ هُوَ جَهَنَّمُ- ثُمَّ تَلَا- نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سرادقها"-

İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: { سُرادِقُها } onun surudur. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre [serâdık]: Ateşten bir duvardır. el-Kelbî: Ateşten çıkan ve kâfirleri bir ağıl gibi kuşatan bir boyundur (ateş kütlesidir), demiştir. el-Kutebî: Serâdık, çadırın etrafındaki perdedir/duvardır, demiştir. İbn Uzeyz de [böyle demiştir]. Şöyle de denilmiştir: O, kıyamet gününde kâfirleri kuşatacak olan bir dumandır. Bu da Yüce Allah'ın el-Mürselât Sûresi'nde: { انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ } “Üç kola ayrılmış bir gölgeye gidin” ve: { وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ } “Ve kapkara bir dumandan gölgeye” buyurduğu durumdur; bunu Katâde söylemiştir. Bunun dünyayı kuşatan deniz olduğu da söylenmiştir. Ya'lâ b. Ümeyye'nin rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « الْبَحْرُ هُوَ جَهَنَّمُ » «Deniz, cehennemdir» buyurdu; sonra da { نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سرادقها } “...Onları serâdıkı (suru) kuşatmış olan bir ateş...” [ayetini] okudu.

ثم قال- والله لا أدخلها أبدا دُمْتُ حَيًّا وَلَا يُصِيبُنِي مِنْهَا قَطْرَةٌ" ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَخَرَّجَ ابْنُ الْمُبَارَكِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" لِسُرَادِقِ النَّارِ أَرْبَعُ جُدُرٍ كُثُفٍ كُلُّ جِدَارٍ مَسِيرَةُ أَرْبَعِينَ سَنَةً". وَخَرَّجَهُ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ، وَقَالَ فِيهِ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ. قُلْتُ: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السُّرَادِقَ مَا يَعْلُو الْكُفَّارَ مِنْ دُخَانٍ أَوْ نَارٍ، وَجُدُرُهُ مَا وُصِفَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُهْلُ مَاءٌ غَلِيظٌ مِثْلُ دُرْدِيِّ الزَّيْتِ. مُجَاهِدٌ: الْقَيْحُ وَالدَّمُ. الضَّحَّاكُ: مَاءٌ أَسْوَدُ، وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَسَوْدَاءُ، وَمَاؤُهَا أَسْوَدُ وَشَجَرهَا أَسْوَدُ وَأَهْلُهَا سُودٌ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ كُلُّ مَا أُذِيبَ مِنْ جَوَاهِرِ الْأَرْضِ مِنْ حَدِيدٍ وَرَصَاصٍ ونحاس وقصدير، فَتَمُوجُ بِالْغَلَيَانِ، فَذَلِكَ الْمُهْلُ. وَنَحْوُهُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُوَ الَّذِي قَدِ انْتَهَى حَرُّهُ. وَقَالَ: الْمُهْلُ ضَرْبٌ مِنَ القطران، يقال: مهلت البعير فهو ممهول. وفيل: هُوَ السُّمُّ. وَالْمَعْنَى فِي هَذِهِ الْأَقْوَالِ مُتَقَارِبٌ. وَفِي التِّرْمِذِيُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ" كَالْمُهْلِ" قَالَ:" كَعَكَرِ الزَّيْتِ فَإِذَا قَرَّبَهُ إِلَى وَجْهِهِ سَقَطَتْ فَرْوَةُ وَجْهِهِ" قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ رِشْدِينَ بْنِ سَعْدٍ وَرِشْدِينُ قَدْ تُكُلِّمَ فِيهِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ. وَخَرَّجَ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قوله:" وَيُسْقى مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ يَتَجَرَّعُهُ " قَالَ:" يُقَرَّبُ إِلَى فِيهِ فَيَكْرَهُهُ فَإِذَا أُدْنِيَ مِنْهُ شَوَى وَجْهَهُ وَوَقَعَتْ فَرْوَةُ رَأْسِهِ إذا شَرِبَهُ قَطَّعَ أَمْعَاءَهُ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْ دُبُرِهِ. يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى" وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ " يَقُولُ" وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَساءَتْ مُرْتَفَقاً" قَالَ: حَدِيثٌ غَرِيبٌ. قُلْتُ: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ تِلْكَ الْأَقْوَالِ، وَأَنَّهَا مُرَادَةٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَكَذَلِكَ نَصَّ عَلَيْهَا أَهْلُ اللُّغَةِ. فِي الصِّحَاحِ" الْمُهْلُ" النحاس المذاب. ابن الاعرابي: المهل لمذاب من

Sonra şöyle demiştir: «Allah'a yemin olsun ki hayatta kaldığım müddetçe oraya asla girmeyeceğim ve bana ondan bir damla dahi isabet etmeyecektir.» Bunu el-Mâverdî zikretmiştir. İbnü'l-Mübârek, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayetle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahric etmiştir: «Ateşin otağının (surunun) her biri kırk yıllık mesafe olan kalın ve yoğun dört duvarı vardır.» Bunu Ebû Îsâ et-Tirmizî de tahric etmiş ve hakkında: «Bu, hasen, sahih, garîb bir hadistir» demiştir. Derim ki: Bu, serâdıkın (otağın/surun), kâfirleri üstten saran duman veya ateş olduğuna ve duvarlarının da tavsif edildiği gibi olduğuna delalet eder. Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ } “Eğer yardım dilerlerse, kendilerine yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su ile yardım edilir” buyruğuna gelince; İbn Abbâs şöyle demiştir: «Mühl (الْمُهْلُ); zeytinyağının tortusu gibi koyu bir sudur.» Mücâhid: «İrin ve kandır» demiştir. ed-Dahhâk: «Siyah bir sudur. Şüphesiz cehennem siyahtır, suyu siyahtır, ağacı siyahtır ve halkı da siyahtır» demiştir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: «O, demir, kurşun, bakır ve kalay gibi yerin eriyen tüm madenleridir; kaynayarak dalgalanır, işte bu mühldür.» Benzer bir açıklama İbn Mes'ûd'dan da nakledilmiştir. Saîd b. Cübeyr: «O, harareti son dereceye ulaşmış olandır» demiştir. Yine Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: «Mühl, katranın bir türüdür. Nitekim devenin katranla yağlandığını ifade etmek üzere 'mehletü'l-be‘îre fe hüve memhûl' denilir.» Zehir olduğu da söylenmiştir. Bu görüşlerin anlamları birbirine yakındır. Tirmizî'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in { كَالْمُهْلِ } “Erimiş maden gibi” buyruğu hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Zeytinyağının tortusu gibidir; onu yüzüne yaklaştırdığında yüzünün derisi dökülüverir.» Ebû Îsâ şöyle demiştir: «Biz bu hadisi sadece Rişdîn b. Sa'd rivayetiyle biliyoruz. Rişdîn ise hıfzı yönünden tenkit edilmiştir.» [Tirmizî], Ebû Ümâme'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu hakkında rivayet etmiştir: { وَيُسْقى مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ يَتَجَرَّعُهُ } “Ve ona irinli bir sudan içirilir. Onu yutmaya çalışır...” [Hz. Peygamber] şöyle buyurmuştur: «Ağzına yaklaştırılır, ondan tiksinir. İyice yaklaştırılınca yüzünü kavurur ve başının derisi düşer. Onu içtiğinde bağırsaklarını parça parça eder, nihayet arkasından çıkar.» Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ } “Onlara kaynar bir su içirilir de bağırsaklarını parça parça eder”; yine şöyle buyurmaktadır: { وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَساءَتْ مُرْتَفَقاً } “Eğer yardım dilerlerse, kendilerine yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su ile yardım edilir. O ne kötü bir içecektir ve ne fena bir konak yeridir!” [Tirmizî]: «Bu, garîb bir hadistir» demiştir. Derim ki: Bu, söz konusu açıklamaların sahih olduğuna ve kastedilenin bu olduğuna delalet eder; en doğrusunu Allah bilir. Lügat âlimleri de bu doğrultuda görüş belirtmişlerdir. es-Sıhâh'ta: «el-Mühl (الْمُهْلُ); erimiş bakırdır» denilmektedir. İbnü'l-A'râbî ise: «Mühl, erimiş...»

الرَّصَاصِ. وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو. الْمُهْلُ دُرْدِيُّ الزَّيْتِ. وَالْمُهْلُ أَيْضًا الْقَيْحُ وَالصَّدِيدُ. وَفِي حَدِيثِ أَبِي بَكْرٍ: ادْفِنُونِي فِي ثَوْبَيَّ هَذَيْنِ فَإِنَّهُمَا لِلْمُهْلِ والتراب. (مُرْتَفَقاً) قَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ مُجْتَمِعًا، كَأَنَّهُ ذَهَبَ إِلَى مَعْنَى الْمُرَافَقَةِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: مَنْزِلًا. عَطَاءٌ: مَقَرًّا. وَقِيلَ مِهَادًا. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: مَجْلِسًا، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْمُتَّكَأِ، يُقَالُ مِنْهُ: ارْتَفَقْتُ أَيِ اتَّكَأْتُ عَلَى الْمَرْفِقِ. قَالَ الشَّاعِرُ:

kurşundur, demiştir. Ebû Amr ise: Mühl, zeytinyağı tortusudur, demiştir. Mühl aynı zamanda cerahat ve irindir. Ebû Bekir'in hadisinde: “Beni şu iki elbisemle kefenleyin; zira onlar mühl (irin/çürüme sıvısı) ve toprak içindir” denilmiştir. { مُرْتَفَقاً } Mücâhid: Mânası toplanma yeridir, sanki arkadaşlık (mürâfakat) mânasına gitmiştir, demiştir. İbn Abbâs: Konak yeri/menzildir, demiştir. Atâ: Karar kılınan yerdir, demiştir. Döşek/yatak olduğu da söylenmiştir. el-Kutebî ise: Meclis/oturma yeridir, demiştir; mânalar birbirine yakındır. Aslı mütteke' (yaslanılan yer) kelimesinden gelir; nitekim ارْتَفَقْتُ yani dirseğime (el-merfik) yaslandım denilir. Şair şöyle demiştir:

قَالَتْ لَهُ وَارْتَفَقَتْ أَلَا فَتًى ... يَسُوقُ بِالْقَوْمِ غَزَالَاتِ الضحا

Ona dedi ve yaslandı: Yok mu bir yiğit... / Kuşluğun ilk ışıklarında kafileyi sevk edecek?

وَيُقَالُ: ارْتَفَقَ الرَّجُلُ إِذَا نَامَ عَلَى مَرْفِقِهِ لَا يَأْتِيهِ نَوْمٌ. قَالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ الْهُذَلِيُّ:

Kişi uykusu gelmeyip dirseği üzerine yattığı zaman da: ارْتَفَقَ الرَّجُلُ denilir. Ebû Züeyb el-Hüzelî şöyle demiştir:

نَامَ الْخَلِيُّ وَبِتُّ اللَّيْلَ مُرْتَفِقَا ... كَأَنَّ عَيْنِيَ فِيهَا الصَّابُ مَدْبُوحٌ

Dertsiz tasasız olan uyudu, bense geceyi dirseğime yaslanmış geçirdim ... / Sanki gözüme sabr ağacının suyu sıkılmış gibiydi.

الصَّابُ: عُصَارَةُ شَجَرٍ مُرٍّ.

es-Sâb (الصَّابُ): Acı bir ağacın özsuyudur.

[سورة الكهف (١٨): الآيات ٣٠ الى ٣١]

[Kehf Suresi (18), Âyetler 30-31]

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً (٣٠) أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ نِعْمَ الثَّوابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً (٣١)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً (٣٠) أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ نِعْمَ الثَّوابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً (٣١) } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, şüphesiz biz güzel amel işleyenlerin mükâfatını zayi etmeyiz. (30) İşte onlar için altlarından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır. Orada altın bileziklerle süslenirler; ince ve kalın ipekten yeşil elbiseler giyerler ve orada tahtlar üzerine yaslanırlar. O ne güzel bir mükâfattır ve orası ne güzel bir konaktır! (31)”

لَمَّا ذَكَرَ مَا أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ مِنَ الْهَوَانِ ذَكَرَ أَيْضًا مَا لِلْمُؤْمِنِينَ مِنَ الثَّوَابِ. وَفِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ، أي نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ مِنْهُمْ عَمَلًا، فَأَمَّا مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا مِنْ غَيْرِ الْمُؤْمِنِينَ فَعَمَلُهُ محبط." عَمَلًا" نُصِبَ عَلَى التَّمْيِيزِ، وَإِنْ شِئْتَ بِإِيقَاعِ" أَحْسَنَ" عليه. وقيل:

[Yüce Allah] kâfirler için hazırladığı zilleti zikredince, müminler için olan mükâfatı da zikretti. İfadede bir gizleme (idmâr) vardır; yani: "Biz onlardan ameli güzel olanın mükâfatını zayi etmeyiz." Müminlerin dışındakilerden ameli güzel olan kimseye gelince, onun ameli boşa gitmiştir. { عَمَلًا } "amelen" kelimesi temyiz olarak mansub kılınmıştır; dilersen { أَحْسَنَ } "ahsene" fiilinin mef'ûlü olması sebebiyle de [mansub olmuştur]. Şöyle de denilmiştir:

إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا" كَلَامٌ مُعْتَرِضٌ، وَالْخَبَرُ قَوْلُهُ (أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ) و" جَنَّاتُ عَدْنٍ" سُرَّةُ الْجَنَّةِ، أَيْ وَسَطُهَا وَسَائِرُ الْجَنَّاتِ مُحْدِقَةٌ بِهَا وَذُكِرَتْ بِلَفْظِ الْجَمْعِ لِسَعَتِهَا، لِأَنَّ كُلَّ بُقْعَةٍ مِنْهَا تَصْلُحُ أَنْ تَكُونَ جَنَّةً وَقِيلَ: الْعَدْنُ الْإِقَامَةُ، يُقَالُ: عَدَنَ بِالْمَكَانِ إِذَا أَقَامَ بِهِ وَعَدَنْتُ الْبَلَدَ تَوَطَّنْتُهُ وَعَدَنَتِ الْإِبِلُ بِمَكَانِ كَذَا لَزِمَتْهُ فَلَمْ تَبْرَحْ مِنْهُ، وَمِنْهُ" جَنَّاتُ عَدْنٍ" أَيْ جَنَّاتُ إِقَامَةٍ وَمِنْهُ سُمِّيَ الْمَعْدِنُ (بِكَسْرِ الدَّالِّ)، لِأَنَّ النَّاسَ يُقِيمُونَ فيه بالصيف والشتاء ومركز كل شي معدنه والعادن: الناقة المقيمة في المراعى. وَعَدَنُ بَلَدٌ، قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. (تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ) تقدم في غير موضع. (يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ) وَهُوَ جَمْعُ سِوَارٍ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ ثَلَاثَةُ أَسْوِرَةٍ: وَاحِدٌ مِنْ ذَهَبٍ، وَوَاحِدٌ مِنْ وَرِقٍ، وَوَاحِدٌ مِنْ لُؤْلُؤٍ. قُلْتُ: هَذَا مَنْصُوصٌ فِي الْقُرْآنِ، قَالَ هُنَا" مِنْ ذَهَبٍ" وَقَالَ فِي الْحَجِّ وَفَاطِرَ " مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً" وَفِي الْإِنْسَانِ " مِنْ فِضَّةٍ". وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: سَمِعْتُ خَلِيلِي ﷺ يَقُولُ:" تَبْلُغُ الْحِلْيَةُ مِنَ الْمُؤْمِنِ حَيْثُ يَبْلُغُ الْوُضُوءُ" خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وَحَكَى الْفَرَّاءُ:" يُحَلَّوْنَ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَسُكُونِ الْحَاءِ وَفَتْحِ اللَّامِ خَفِيفَةً، يُقَالُ: حَلِيَتِ الْمَرْأَةُ تَحْلَى فَهِيَ حَالِيَةٌ إِذَا لَبِسَتِ الْحُلِيَّ. وَحَلِيَ الشَّيْءُ بِعَيْنَيَّ يَحْلَى، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. وَالسِّوَارُ سِوَارُ الْمَرْأَةِ، وَالْجَمْعُ أَسْوِرَةٌ، وَجَمْعُ الجمع أساورة. وقرى" فَلَوْلَا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسَاوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ ": وَقَدْ يَكُونُ الْجَمْعُ أَسَاوِرُ. وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى" يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ" قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَقَالَ ابْنُ عُزَيْزٍ: أَسَاوِرُ جَمْعُ أَسْوِرَةٍ، وَأَسْوِرَةٌ جَمْعُ سِوَارٍ وَسُوَارٍ، وَهُوَ الَّذِي يُلْبَسُ فِي الذِّرَاعِ مِنْ ذَهَبٍ، فَإِنْ كَانَ مِنْ فِضَّةٍ فَهُوَ قُلْبٌ وَجَمْعُهُ قَلِبَةٌ، فَإِنْ كَانَ مِنْ قَرْنٍ أَوْ عَاجٍ فَهِيَ مَسْكَةٌ وَجَمْعُهُ مَسَكٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَحَكَى قُطْرُبٌ فِي وَاحِدِ الْأَسَاوِرِ إِسْوَارٌ، وَقُطْرُبٌ صَاحِبُ شُذُوذٍ، قَدْ تَرَكَهُ يَعْقُوبُ وغيره فلم يذكره.

{ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا } “Şüphesiz biz, güzel amel işleyenlerin mükâfatını zayi etmeyiz” cümlesi bir ara cümle (cümle-i mu'teriza) olup [mübtedanın] haberi: { أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ } “İşte onlar için Adn cennetleri vardır” kavlidir. “Adn cennetleri” Cennetin göbeği, yani ortası demektir; diğer cennetler ise onu kuşatmıştır. Genişliğinden ötürü çoğul lafzıyla zikredilmiştir; çünkü onun her bir parçası bir cennet olmaya elverişlidir. Şöyle de denilmiştir: el-Adn, ikamet etmek demektir. Bir kimse bir mekânda ikamet ettiğinde: (عَدَنَ بِالْمَكَانِ) denilir. (عَدَنْتُ الْبَلَدَ) “Şehri vatan edindim” ve develer bir yerde kalıp oradan ayrılmadıklarında: (عَدَنَتِ الْإِبِلُ بِمَكَانِ كَذَا) denir. İşte “Adn cennetleri” de bu kökten gelmekte olup ikamet cennetleri demektir. “Maden” (maden; dâl harfinin kesresiyle: el-ma'din) de buradan isimlendirilmiştir; zira insanlar kışın ve yazın orada ikamet ederler. Her şeyin merkezi onun madenidir (asıl yeridir). el-Âdin ise otlaklarda ikamet eden deveye denir. Adn aynı zamanda bir beldedir; bunu el-Cevherî söylemiştir. { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ } “Altlarından ırmaklar akar” ifadesi birden fazla yerde geçmişti. { يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ } “Orada altından bileziklerle süslenirler” buyruğundaki { أَساوِرَ }, sivâr (bilezik) kelimesinin çoğuludur. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: “Onlardan her birinin üzerinde üç bilezik bulunur: Biri altından, biri gümüşten, biri de inciden.” Derim ki: Bu husus Kur'an'da açıkça belirtilmiştir (mansustur). Burada: “Altından” buyurmuş; Hac ve Fâtır surelerinde: “Altından ve inciden”, İnsan suresinde ise: “Gümüşten” buyurmuştur. Ebû Hureyre şöyle demiştir: Dostum sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « تَبْلُغُ الْحِلْيَةُ مِنَ الْمُؤْمِنِ حَيْثُ يَبْلُغُ الْوُضُوءُ » «Müminin süsü, abdest suyunun ulaştığı yere kadar varır.» Bunu Müslim rivayet etmiştir. el-Ferrâ, { يُحَلَّوْنَ } kelimesinin yâ harfinin fethası, hâ'nın sükûnu ve lâm'ın şeddesiz fethasıyla (yahlevne) okunduğunu nakletmiştir. Kadın takı taktığında (حَلِيَتِ الْمَرْأَةُ تَحْلَى فَهِيَ حَالِيَةٌ) denilir. Bir şey gözüme güzel göründüğünde de (حَلِيَ الشَّيْءُ بِعَيْنَيَّ يَحْلَى) denir; bunu en-Nehhâs zikretmiştir. es-Sivâr kadının bileziğidir; çoğulu esvire, çoğulunun çoğulu (cem'u'l-cem') ise esâvire gelir. Şöyle de okunmuştur: “Ona altından bilezikler atılmalı değil miydi?” Çoğulu esâvir de olabilir. Nitekim Allah Teâlâ: { يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ } buyurmuştur; bunu el-Cevherî söylemiştir. İbn Uzez ise şöyle demiştir: Esâvir, esvire'nin çoğuludur; esvire ise sivâr ve suvâr kelimelerinin çoğuludur. Bu da kola takılan altın takıdır; şayet gümüşten olursa ona kulb denir, çoğulu kalibedir. Şayet boynuzdan veya fildişinden olursa ona meseke denir, çoğulu mesektir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Kutrub, esâvir kelimesinin tekili olarak isvâr kelimesini nakletmiştir; ancak Kutrub şâz (nadir) görüşler sahibidir; Ya'kûb ve başkaları bunu terk etmiş ve zikretmemiştir.

قُلْتُ: قَدْ جَاءَ فِي الصِّحَاحِ وَقَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ: وَاحِدُهَا إِسْوَارٌ. وَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: لما كانت الملفى الدُّنْيَا الْأَسَاوِرَ. وَالتِّيجَانَ جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ) السندس: الرفيق النَّحِيفُ، وَاحِدُهُ سُنْدُسَةٌ، قَالَ الْكِسَائِيُّ. وَالْإِسْتَبْرَقُ: مَا ثَخُنَ مِنْهُ- عَنْ عِكْرِمَةَ- وَهُوَ الْحَرِيرُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Derim ki: es-Sıhâh'ta gelmiştir; Ebû Amr b. el-Alâ: “Tekili isvâr'dır” demiştir. Müfessirler şöyle demişlerdir: Dünyada kralların süsü bilezikler ve taçlar olduğu için, Allah Teâlâ bunu cennet ehline bahşetmiştir. Yüce Allah'ın: { وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ } “İnce ve kalın ipekten yeşil elbiseler giyerler” buyruğuna gelince; es-Sündüs: İnce ve hafif [ipek kumaştır], tekili sündüsedir; bunu el-Kisâî söylemiştir. el-İstebrak ise: İpeğin kalın olanıdır -İkrime'den rivayetle- ve o ipektir (harîr). Şair şöyle demiştir:

تَرَاهُنَّ يَلْبَسْنَ الْمَشَاعِرَ مَرَّةً ... وَإِسْتَبْرَقُ الدِّيبَاجِ طَوْرًا لِبَاسُهَا

Görürsün onları, kimi zaman yün giysiler kuşanırlar, / kimi zaman da elbiseleri kalın atlas ipektir.

فَالْإِسْتَبْرَقُ الدِّيبَاجُ. ابْنُ بَحْرٍ: الْمَنْسُوجُ بِالذَّهَبِ. الْقُتَبِيُّ: فَارِسِيٌّ مُعَرَّبٌ. الْجَوْهَرِيُّ: وَتَصْغِيرُهُ أُبَيْرَقٌ. وَقِيلَ: هُوَ اسْتَفْعَلَ مِنَ الْبَرِيقِ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ وِفَاقٌ بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ، إِذْ لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَا لَيْسَ مِنْ لُغَةِ الْعَرَبِ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَخُصَّ الْأَخْضَرُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ الْمُوَافِقُ لِلْبَصَرِ، لِأَنَّ الْبَيَاضَ يُبَدِّدُ النَّظَرَ وَيُؤْلِمُ، وَالسَّوَادَ يُذَمُّ، وَالْخُضْرَةُ بَيْنَ الْبَيَاضِ وَالسَّوَادِ، وَذَلِكَ يَجْمَعُ الشُّعَاعَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. رَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فال: بَيْنَمَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَخْبِرْنَا عَنْ ثِيَابِ الْجَنَّةِ، أَخَلْقٌ يُخْلَقُ أَمْ نَسْجٌ يُنْسَجُ؟ فَضَحِكَ بَعْضُ الْقَوْمِ. فَقَالَ لَهُمْ:" مِمَّ تَضْحَكُونَ مِنْ جَاهِلٍ يَسْأَلُ عَالِمًا"؟ فَجَلَسَ يَسِيرًا أَوْ قَلِيلًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَيْنَ السَّائِلُ عَنْ ثِيَابِ الْجَنَّةِ"؟ فَقَالَ: هَا هُوَ ذَا يَا رَسُولُ اللَّهِ، قَالَ" لَا بَلْ تَشَّقَّقُ عَنْهَا ثَمَرُ الْجَنَّةِ" قَالَهَا ثَلَاثًا. وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: دَارُ الْمُؤْمِنِ دُرَّةٌ مُجَوَّفَةٌ فِي وَسَطِهَا شَجَرَةٌ تُنْبِتُ الْحُلَلَ وَيَأْخُذُ بِأُصْبُعِهِ أَوْ قَالَ بِأُصْبُعَيْهِ سَبْعِينَ حُلَّةً مُنَظَّمَةً بِالدُّرِّ وَالْمَرْجَانِ. ذَكَرَهُ يَحْيَى بْنُ سَلَامٍ فِي تَفْسِيرِهِ وَابْنُ الْمُبَارَكِ فِي رَقَائِقِهِ. وَقَدْ ذَكَرْنَا إِسْنَادَهُ فِي كِتَابِ التَّذْكِرَةِ. وَذُكِرَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ يَكُونُ عَلَى كُلٍّ وَاحِدٍ مِنْهُمُ الْحُلَّةُ لَهَا وَجْهَانِ لِكُلِّ وَجْهٍ لَوْنٌ، يَتَكَلَّمَانِ بِهِ بِصَوْتٍ يَسْتَحْسِنُهُ سَامِعُهُ، يَقُولُ أَحَدُ الْوَجْهَيْنِ لِلْآخَرِ: أَنَا أَكْرَمُ عَلَى وَلِيِّ اللَّهِ مِنْكَ، أَنَا أَلِي جَسَدَهُ وَأَنْتَ لَا تَلِي. وَيَقُولُ الْآخَرُ: أَنَا أَكْرَمُ عَلَى وَلِيِّ اللَّهِ مِنْكَ، أَنَا أُبْصِرُ وَجْهَهُ وَأَنْتَ لا تبصر.

el-İstebrak (الْإِسْتَبْرَقُ) ise kalın ipektir (dîbâc). İbn Bahr: Altın ile dokunmuş olanıdır, demiştir. el-Kutebî: Farsçadan Arapçalaşmıştır, demiştir. el-Cevherî: İsmi tasgîri (küçültme hali) Ubeyrak'tır (أُبَيْرَق), demiştir. Onun berîk (parıltı) kelimesinden türemiş istif'âl (اسْتَفْعَلَ) vezninde olduğu da söylenmiştir. Doğru olan ise iki dil arasındaki bir örtüşmedir; zira daha önce geçtiği üzere Kur'an'da Arap dilinden olmayan hiçbir şey yoktur. En doğrusunu Allah bilir. Yeşil rengin özellikle zikredilmesi ise göz için en uygun renk olmasındandır; çünkü beyazlık bakışı dağıtır ve acı verir, siyahlık yerilir; yeşillik ise beyaz ile siyah arasındadır ve bu da ışığı toplar. En doğrusunu Allah bilir. en-Nesâî, Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Biz Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanında iken bir adam gelip şöyle dedi: “Ey Allah'ın Resûlü, bize cennet elbiselerinden haber ver; onlar yaratılan bir yaratılış mıdır, yoksa dokunan bir dokuma mıdır?” Bunun üzerine topluluktan bazıları güldü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Neye gülüyorsunuz? Bilen birine soran bir cahile mi?» buyurdu. Sonra az bir süre oturdu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Cennet elbiselerini soran nerede?» buyurdu. Adam: “İşte buradayım ey Allah'ın Resûlü” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üç defa: «Hayır, bilakis cennet meyveleri yarılarak onlardan çıkar» buyurdu. Ebû Hureyre şöyle demiştir: Müminin evi, içi boşaltılmış bir incidir; ortasında takım elbiseler bitiren bir ağaç vardır; parmağıyla -yahut iki parmağıyla- inci ve mercanla süslenmiş yetmiş kat elbiseyi birden alır. Bunu Yahyâ b. Sellâm Tefsir'inde, İbnu'l-Mubârek de Rekâik'inde zikretmiştir. Bunun isnadını et-Tezkire adlı kitabımızda zikretmiştik. Hadiste rivayet edildiğine göre, onlardan her birinin üzerinde iki yüzü bulunan bir takım elbise olacaktır; her yüzün ayrı bir rengi vardır ve işitenin hoşuna giden bir sesle konuşurlar; bu iki yüzden biri diğerine: “Ben Allah'ın dostuna senden daha sevimliyim; çünkü ben onun bedenine temas ediyorum, sen ise temas etmiyorsun” der. Diğeri de şöyle der: “Ben Allah'ın dostuna senden daha sevimliyim; çünkü ben onun yüzünü görüyorum, sen ise görmüyorsun.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ) " الْأَرائِكِ" جَمْعُ أَرِيكَةٍ، وَهِيَ السُّرَرُ فِي الْحِجَالِ. وَقِيلَ الْفُرُشُ فِي الْحِجَالِ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. ابْنُ عَبَّاسٍ: هِيَ الْأَسِرَّةُ مِنْ ذَهَبٍ، وَهِيَ مُكَلَّلَةٌ بِالدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ عَلَيْهَا الْحِجَالُ، الْأَرِيكَةُ مَا بَيْنَ صَنْعَاءَ إِلَى أَيْلَةَ وَمَا بَيْنَ عَدَنٍ إِلَى الْجَابِيَةِ. واصل متكئين موتكئين، وكذلك اتكأ أصله أو تكأ، وَأَصْلُ التُّكَأَةِ وُكَأَةٌ، وَمِنْهُ التَّوَكُّؤُ لِلتَّحَامُلِ عَلَى الشَّيْءِ، فَقُلِبَتِ الْوَاوُ تَاءً وَأُدْغِمَتْ. وَرَجُلٌ وُكَأَةٌ كَثِيرُ الِاتِّكَاءِ. (نِعْمَ الثَّوابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً) يَعْنِي الْجَنَّاتِ، عَكْسُ" وَساءَتْ مُرْتَفَقاً". وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَلَوْ كَانَ" نِعْمَتْ" لَجَازَ لِأَنَّهُ اسْمٌ لِلْجَنَّةِ. وَعَلَى هذا" وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً". وروى البراء ابن عَازِبٍ أَنَّ أَعْرَابِيًّا قَامَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَالنَّبِيُّ ﷺ وَاقِفٌ بِعَرَفَاتٍ عَلَى نَاقَتِهِ الْعَضْبَاءِ فَقَالَ: إِنِّي رَجُلٌ مُسْلِمٌ فَأَخْبِرْنِي عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ" إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ" الْآيَةِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَا أَنْتَ مِنْهُمْ بِبَعِيدٍ وَلَا هُمْ بِبَعِيدٍ مِنْكَ هُمْ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ فَأَعْلِمْ قَوْمَكَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِيهِمْ" ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ، وَأَسْنَدَهُ النَّحَّاسُ فِي كِتَابِ مَعَانِي الْقُرْآنِ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ سَهْلٍ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الضَّرِيسِ عَنْ زُهَيْرِ بن معاوية عن أبن إِسْحَاقَ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: قَامَ أَعْرَابِيٌّ ... ، فَذَكَرَهُ. وَأَسْنَدَهُ السُّهَيْلِيُّ فِي كِتَابِ الْأَعْلَامِ. وقد روينا جميع ذلك بالإجارة، والحمد لله.

Yüce Allah'ın: { مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ } “Orada tahtlar üzerine yaslanırlar” buyruğundaki { الْأَرائِكِ } kelimesi erîke'nin çoğuludur; o da cibinlikli köşklerdeki tahtlardır (karyolalardır). Cibinlikler içindeki döşekler olduğu da söylenmiştir; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. İbn Abbâs: Onlar üzeri inci ve yakutla süslenmiş, üzerinde perdeler bulunan altından tahtlardır; erîke San'a ile Eyle arası ve Aden ile Câbiye arası kadardır, demiştir. Müttekîîn (متكئين) kelimesinin aslı mevtekîîn'dir (موتكئين); aynı şekilde ittekee'nin (اتكأ) aslı ivtekee'dir (اوتكأ). Tükee'nin (التُّكَأَةِ) aslı vükee'dir (وُكَأَةٌ); bir şeye yaslanmayı ifade eden tevükkü' (التَّوَكُّؤُ) de buradan gelir. Vâv harfi tâ'ya dönüştürülmüş ve idgam edilmiştir. Çokça yaslanan adama رَجُلٌ وُكَأَةٌ denilir. { نِعْمَ الثَّوابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً } “O ne güzel bir mükâfattır ve orası ne güzel bir konaktır!” yani cennetler [ne güzeldir]; bu da daha önce geçen { وَساءَتْ مُرْتَفَقاً } “Ve o [ateş] ne fena bir sığınaktır!” ifadesinin zıddıdır. Şayet نِعْمَتْ (müennes olarak) gelseydi de câiz olurdu, çünkü bu cennetin ismidir. { وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً } ifadesi de buna göredir. Berâ b. Âzib'in rivayet ettiğine göre bir bedevî Vedâ Haccı'nda, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Adbâ adlı devesinin üzerinde Arafat'ta vakfede iken ayağa kalkıp: “Ben Müslüman bir adamım; bana şu { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } âyetini haber ver” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Sen onlardan uzak değilsin, onlar da senden uzak değildir; onlar şu dört kişidir: Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali. Kavmine bildir ki bu âyet onlar hakkında inmiştir” buyurdu. Bunu el-Mâverdî zikretmiş, en-Nehhâs da Maâni'l-Kur'ân adlı kitabında senediyle rivayet ederek şöyle demiştir: Bize Ebû Abdillâh Ahmed b. Alî b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. ed-Durays, Züheyr b. Muâviye'den, o İbn İshâk'tan, o da Berâ b. Âzib'den anlattı: Bir bedevî ayağa kalktı... diyerek hadisi zikretti. es-Süheylî de bunu el-A'lâm adlı kitabında senediyle zikretmiştir. Biz de bütün bunları icazet yoluyla rivayet etmiş bulunmaktayız, Allah'a hamdolsun.

[سورة الكهف (١٨): الآيات ٣٢ الى ٣٤]

[Kehf Suresi (18), Âyetler 32-34]

وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَيْنِ جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنابٍ وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ وَجَعَلْنا بَيْنَهُما زَرْعاً (٣٢) كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً (٣٣) وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقالَ لِصاحِبِهِ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مالاً وَأَعَزُّ نَفَراً (٣٤)

{ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَيْنِ جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنابٍ وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ وَجَعَلْنا بَيْنَهُما زَرْعاً (٣٢) كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً (٣٣) وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقالَ لِصاحِبِهِ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مالاً وَأَعَزُّ نَفَراً (٣٤) } “Onlara şu iki adamı misal ver: Biz onlardan birine iki üzüm bağı vermiş, ikisinin de etrafını hurmalarla çevirmiş ve aralarında da bir ekinlik bitirmiştik. (32) Her iki bağ da yemişini vermiş, ondan hiçbir şeyi eksik bırakmamıştı. İkisinin arasından da bir ırmak fışkırtmıştık. (33) Onun [başka] geliri/serveti de vardı. Bu yüzden arkadaşıyla münazara ederken (tartışırken) ona: «Ben malca senden daha zenginim, maiyet (nüfus ve adam sayısı) bakımından da senden daha güçlüyüm/üstünüm» dedi. (34)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ) هَذَا مَثَلٌ لِمَنْ يَتَعَزَّزُ بِالدُّنْيَا وَيَسْتَنْكِفُ عَنْ مُجَالَسَةِ الْمُؤْمِنِينَ، وَهُوَ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ" وَاصْبِرْ نَفْسَكَ". وَاخْتُلِفَ فِي اسْمِ هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ وَتَعْيِينِهِمَا، فَقَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي أَخَوَيْنِ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ مَخْزُومِيَّيْنِ، أَحَدُهُمَا مُؤْمِنٌ وَهُوَ أَبُو سَلَمَةَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْأَسَدِ بْنِ هِلَالِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ مَخْزُومٍ، زَوْجُ أُمِّ سَلَمَةَ قَبْلَ النَّبِيِّ ﷺ. وَالْآخَرُ كَافِرٌ وَهُوَ الْأَسْوَدُ بْنُ عَبْدِ الْأَسَدِ، وَهُمَا الْأَخَوَانِ الْمَذْكُورَانِ فِي سُورَةِ" الصَّافَّاتِ" فِي قَوْلِهِ" قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ "، وَرِثَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَرْبَعَةَ آلَافِ دينار، فأنفق أحدهما مال فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَطَلَبَ مِنْ أَخِيهِ شَيْئًا فَقَالَ مَا قَالَ ... ، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ وَالْقُشَيْرِيُّ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي النَّبِيِّ ﷺ وَأَهْلِ مَكَّةَ. وَقِيلَ: هُوَ مَثَلٌ لِجَمِيعِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَجَمِيعِ مَنْ كَفَرَ. وَقِيلَ: هُوَ مَثَلٌ لِعُيَيْنَةَ بْنِ حِصْنٍ وَأَصْحَابِهِ مَعَ سَلْمَانَ وَصُهَيْبٍ وَأَصْحَابِهِ، شَبَّهَهُمُ اللَّهُ بِرَجُلَيْنِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَخَوَيْنِ أَحَدُهُمَا مُؤْمِنٌ وَاسْمُهُ يَهُوذَا، فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: اسْمُهُ تمليخا. وَالْآخَرُ كَافِرٌ وَاسْمُهُ قَرْطُوشُ. وَهُمَا اللَّذَانِ وَصَفَهُمَا اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ. وَكَذَا ذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْمُقْرِئُ قَالَ: اسْمُ الْخَيِّرِ مِنْهُمَا تمليخا، وَالْآخَرُ قَرْطُوشُ، وَأَنَّهُمَا كَانَا شَرِيكَيْنِ ثُمَّ اقْتَسَمَا الْمَالَ فَصَارَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا ثَلَاثَةُ آلَافِ دِينَارٍ، فَاشْتَرَى الْمُؤْمِنُ مِنْهُمَا عَبِيدًا بِأَلْفٍ وَأَعْتَقَهُمْ، وَبِالْأَلْفِ الثَّانِيَةِ ثِيَابًا فَكَسَا الْعُرَاةَ، وَبِالْأَلْفِ الثَّالِثَةِ طَعَامًا فَأَطْعَمَ الْجُوَّعَ، وَبَنَى أَيْضًا مَسَاجِدَ، وَفَعَلَ خَيْرًا. وَأَمَّا الْآخَرُ فَنَكَحَ بِمَالِهِ نِسَاءً ذَوَاتِ يَسَارٍ، وَاشْتَرَى دَوَابَّ وَبَقَرًا فَاسْتَنْتَجَهَا فَنَمَتْ لَهُ نَمَاءً مُفْرِطًا، وَاتَّجَرَ بِبَاقِيهَا فَرَبِحَ حَتَّى فَاقَ أَهْلَ زَمَانِهِ غِنًى، وَأَدْرَكَتِ الْأَوَّلَ الْحَاجَةُ، فَأَرَادَ أَنْ يَسْتَخْدِمَ نَفْسَهُ فِي جَنَّةٍ يَخْدِمَهَا فَقَالَ: لَوْ ذَهَبْتُ لِشَرِيكِي وَصَاحِبِي فَسَأَلْتُهُ أَنْ يَسْتَخْدِمَنِي فِي بَعْضِ جَنَّاتِهِ رَجَوْتُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ أَصْلَحَ بِي فَجَاءَهُ فَلَمْ يَكَدْ يَصِلُ إِلَيْهِ مِنْ غِلَظِ الْحُجَّابِ، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ وَعَرَفَهُ وَسَأَلَهُ حَاجَتَهُ قَالَ لَهُ: أَلَمْ أَكُنْ قَاسَمْتُكَ الْمَالَ نِصْفَيْنِ! فَمَا صَنَعْتَ بِمَالِكَ؟. قَالَ: اشْتَرَيْتُ بِهِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى مَا هو خير منه وأبقى. فقال. أينك

Allah Teâlâ'nın: { وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ } “Onlara şu iki adamı misal ver” buyruğu, dünya ile böbürlenen ve müminlerle bir arada oturmayı gururuna yediremeyen kimseler için bir misaldir ve O'nun: “Kendini sabırla tut” [el-Kehf 18/28] buyruğuyla bağlantılıdır. Bu iki adamın adı ve kimler olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Kelbî şöyle demiştir: Bu ayet, Mekke ehlinden Mahzûmoğulları'na mensup iki kardeş hakkında inmiştir. Bunlardan biri mümin olup Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce Ümmü Seleme'nin kocası olan Ebû Seleme Abdullah b. Abdilesed b. Hilâl b. Abdillâh b. Ömer b. Mahzûm'dur. Diğeri ise kâfir olup Esved b. Abdilesed'dir. Bu ikisi, Sâffât Suresi'ndeki { قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ } “İçlerinden biri der ki: «Benim bir arkadaşım vardı»” buyruğunda zikredilen iki kardeştir. Her biri [miras olarak] dörder bin dinar almış; biri malını Allah yolunda infak edip sonra kardeşinden bir şey isteyince, kardeşi söyleyeceğini söylemiştir... Bunu Sa'lebî ve Kuşeyrî zikretmiştir. Bir görüşe göre: Bu ayet, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile Mekke halkı hakkında inmiştir. Bir diğer görüşe göre: Bu, Allah'a iman eden herkes ile inkâr eden herkes için verilmiş bir misaldir. Bir diğer görüşe göre de bu, Selmân, Suheyb ve arkadaşları karşısında Uyeyne b. Hısn ve arkadaşları için bir misaldir. Allah onları İsrâiloğulları'ndan iki kardeşe benzetmiştir. İbn Abbâs'ın kavline göre bunlardan mümin olanın adı Yehûzâ'dır; Mukâtil ise adının Temlîhâ olduğunu söylemiştir. Kâfir olanın adı ise Kartûş'tur. Bunlar, Allah Teâlâ'nın Sâffât Suresi'nde vasfettiği iki kimsedir. Aynı şekilde Muhammed b. el-Hasen el-Mukrî de şöyle zikretmiştir: "Onlardan hayırlı olanın adı Temlîhâ, diğerinin adı ise Kartûş'tur. Bu ikisi ortaktılar; sonra malı paylaştılar ve her birine üçer bin dinar düştü. Mümin olan, bu paranın bin dinarıyla köleler satın alıp onları azat etti, ikinci binliğiyle elbiseler alıp çıplakları giydirdi, üçüncü binliğiyle de yiyecek alıp açları doyurdu; ayrıca mescitler inşa etti ve hayırlar yaptı. Diğeri ise malıyla varlıklı kadınlarla evlendi, binek hayvanları ve sığırlar satın alıp bunları üretti, böylece malları alabildiğine çoğaldı. Kalanıyla da ticaret yapıp kâr etti; öyle ki zenginlikte döneminin insanlarını geride bıraktı. Derken birincisine ihtiyaç [ve fakirlik] isabet etti. Bakımını yapacağı bir bahçede kendisini hizmetçi tutturmak istedi ve şöyle dedi: 'Eski ortağım ve arkadaşıma gitsem de bana bahçelerinden birinde iş vermesini istesem, umarım bu benim için daha hayırlı olur.' Yanına vardı, ancak kapıcıların katılığından ve kabalığından ötürü yanına neredeyse giremiyordu. Nihayet huzuruna girip arkadaşı onu tanıyınca ve ihtiyacını sorunca ona: 'Ben malı seninle iki eşit parçaya bölüşmemiş miydim?! Malına ne yaptın?' dedi. Mümin: 'Onunla Allah Teâlâ'dan, ondan daha hayırlı ve daha kalıcı olanı satın aldım' dedi. Bunun üzerine [kâfir olan]: 'Sen...

لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ، مَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَمَا أَرَاكَ إِلَّا سَفِيهًا، وَمَا جَزَاؤُكَ عِنْدِي عَلَى سفاهتك إلا الحرمان، أو ما تَرَى مَا صَنَعْتُ أَنَا بِمَالِي حَتَّى آلَ إِلَى مَا تَرَاهُ مِنَ الثَّرْوَةِ وَحُسْنِ الْحَالِ، وَذَلِكَ أَنِّي كَسَبْتُ وَسَفِهْتَ أَنْتَ، اخْرُجْ عَنِّي. ثُمَّ كَانَ مِنْ قِصَّةِ هَذَا الْغَنِيِّ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْإِحَاطَةِ بِثَمَرِهِ وَذَهَابِهَا أَصْلًا بِمَا أَرْسَلَ عَلَيْهَا مِنَ السَّمَاءِ مِنَ الْحُسْبَانِ. وَقَدْ ذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ هَذِهِ الْقِصَّةَ بِلَفْظٍ آخَرَ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. قَالَ عَطَاءٌ: كَانَا شَرِيكَيْنِ لَهُمَا ثَمَانِيَةُ آلَافِ دِينَارٍ. وَقِيلَ: وَرِثَاهُ مِنْ أَبِيهِمَا وَكَانَا أَخَوَيْنِ فَاقْتَسَمَاهَا، فَاشْتَرَى أَحَدُهُمَا أَرْضًا بِأَلْفِ دِينَارٍ، فَقَالَ صَاحِبُهُ: اللَّهُمَّ إِنَّ فُلَانًا قَدِ اشْتَرَى أَرْضًا بِأَلْفِ دِينَارٍ وَإِنِّي اشْتَرَيْتُ مِنْكَ أَرْضًا فِي الْجَنَّةِ بِأَلْفِ دِينَارٍ فَتَصَدَّقَ بِهَا، ثُمَّ إِنَّ صَاحِبَهُ بَنَى دَارًا بِأَلْفِ دِينَارٍ فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّ فُلَانًا بَنَى دَارًا بِأَلْفِ دِينَارٍ وَإِنِّي أَشْتَرِي مِنْكَ دارا في الجنة بألف دينار، فتصدق [بألف دينار [، بِهَا ثُمَّ تَزَوَّجَ امْرَأَةً فَأَنْفَقَ عَلَيْهَا أَلْفَ دِينَارٍ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّ فُلَانًا تَزَوَّجَ امْرَأَةً بِأَلْفِ دِينَارٍ وَإِنِّي أَخْطُبُ إِلَيْكَ مِنْ نِسَاءِ الْجَنَّةِ بِأَلْفِ دِينَارٍ، فَتَصَدَّقَ بِأَلْفِ دِينَارٍ. ثُمَّ اشْتَرَى خَدَمًا وَمَتَاعًا بِأَلْفِ دِينَارٍ، وَإِنِّي أَشْتَرِي مِنْكَ خَدَمًا وَمَتَاعًا مِنَ الْجَنَّةِ بِأَلْفِ دِينَارٍ، فَتَصَدَّقَ بِأَلْفِ دِينَارٍ. ثُمَّ أَصَابَتْهُ حَاجَةٌ شَدِيدَةٌ فَقَالَ: لَعَلَّ صَاحِبِي يَنَالُنِي مَعْرُوفُهُ فَأَتَاهُ فَقَالَ: ما فعل ما لك؟ فَأَخْبَرَهُ قِصَّتَهُ فَقَالَ: وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ بِهَذَا الْحَدِيثِ وَاللَّهِ لَا أُعْطِيكَ شَيْئًا ثُمَّ قَالَ لَهُ: أَنْتَ تَعْبُدُ إِلَهَ السَّمَاءِ، وَأَنَا لَا أَعْبُدُ إِلَّا صَنَمًا، فَقَالَ صَاحِبُهُ: وَاللَّهِ لَأَعِظَنَّهُ، فَوَعَظَهُ وَذَكَّرَهُ وَخَوَّفَهُ. فَقَالَ: سِرْ بِنَا نَصْطَدِ السَّمَكَ، فَمَنْ صَادَ أَكْثَرَ فَهُوَ عَلَى حَقٍّ، فَقَالَ لَهُ: يَا أَخِي إِنَّ الدُّنْيَا أَحْقَرُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ أَنْ يَجْعَلَهَا ثَوَابًا لِمُحْسِنٍ أَوْ عِقَابًا لِكَافِرٍ. قَالَ: فَأَكْرَهَهُ عَلَى الْخُرُوجِ مَعَهُ، فَابْتَلَاهُمَا اللَّهُ، فَجَعَلَ الْكَافِرُ يَرْمِي شَبَكَتَهُ وَيُسَمِّي بِاسْمِ صَنَمِهِ، فَتَطْلُعُ مُتَدَفِّقَةً سَمَكًا. وَجَعَلَ الْمُؤْمِنُ يَرْمِي شَبَكَتَهُ وَيُسَمِّي بِاسْمِ اللَّهِ فَلَا يطلع له فيها شي، فَقَالَ لَهُ: كَيْفَ تَرَى أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ فِي الدُّنْيَا نَصِيبًا وَمَنْزِلَةً وَنَفَرًا، كَذَلِكَ أَكُونُ أَفْضَلَ مِنْكَ فِي الْآخِرَةِ إِنْ كَانَ مَا تَقُولُ بِزَعْمِكَ حَقًّا. قَالَ: فَضَجَّ الْمَلَكُ الْمُوَكَّلُ بِهِمَا، فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى جِبْرِيلَ أَنْ يَأْخُذَهُ فَيَذْهَبَ بِهِ إِلَى الْجِنَانِ فَيُرِيَهُ مَنَازِلَ الْمُؤْمِنِ فِيهَا، فَلَمَّا رَأَى مَا أَعَدَّ اللَّهُ لَهُ قَالَ: وَعِزَّتِكَ لَا يَضُرُّهُ مَا نَالَهُ مِنَ

[sen gerçekten] tasdik edenlerden misin? Kıyametin kopacağını hiç sanmıyorum ve seni bir sefihten (akılsızdan) başka bir şey olarak görmüyorum. Benim nezdimde senin bu sefihliğinin karşılığı mahrumiyetten başka bir şey değildir. Yoksa sen benim malımla ne yaptığımı, [onun] gördüğün şu servete ve güzel hâle nasıl ulaştığını görmüyor musun? Çünkü ben kazandım, sen ise sefihlik ettin. Çık git yanımdan!” Daha sonra bu zengin adamın başına, Allah Teâlâ'nın Kur'ân'da zikrettiği üzere ürünlerinin yok edilmesi ve gökten üzerlerine gönderilen bir âfetle (husbân) kökten helak olması geldi. es-Sa‘lebî de bu kıssayı farklı bir lafızla ancak yakın bir anlamla zikretmiştir. Atâ şöyle demiştir: Bunlar sekiz bin dinarı olan iki ortaktı. Bir rivayete göre ise bu malı babalarından miras almış iki kardeştiler ve onu aralarında paylaştılar. Biri bin dinara bir arazi satın aldı. Arkadaşı ise: “Allah'ım! Falanca bin dinara bir arazi satın aldı; ben de bin dinar karşılığında senden cennette bir arazi satın alıyorum” dedi ve o bin dinarı sadaka olarak verdi. Sonra arkadaşı bin dinara bir ev yaptırdı. [Mümin olan da]: “Allah'ım! Falanca bin dinara bir ev yaptırdı; ben de senden bin dinara cennette bir ev satın alıyorum” dedi ve [bin dinarı] sadaka verdi. Sonra arkadaşı bir kadınla evlendi ve onun için bin dinar harcadı. [Mümin olan]: “Allah'ım! Falanca bin dinara bir kadınla evlendi; ben de senden bin dinara cennet kadınlarından birine talip oluyorum” dedi ve bin dinar sadaka verdi. Daha sonra [diğeri] bin dinara hizmetçiler ve ev eşyası satın aldı; [mümin olan ise: “Allah'ım!] Ben de senden bin dinara cennetten hizmetçiler ve eşyalar satın alıyorum” dedi ve bin dinar sadaka verdi. Daha sonra [mümin olana] şiddetli bir ihtiyaç (fakirlik) isabet etti ve: “Belki arkadaşımın iyiliği bana ulaşır” diyerek onun yanına gitti. [Zengin olan]: “Malın ne oldu?” diye sordu. O da kıssasını anlattı. Zengin olan: “Sen gerçekten bu söze (ahirete) inananlardan mısın? Vallahi sana hiçbir şey vermem!” dedi. Sonra ona: “Sen göğün ilahına tapıyorsun, ben ise sadece puta tapıyorum” dedi. Arkadaşı: “Vallahi ona mutlaka öğüt vereceğim” dedi; ona öğüt verdi, hatırlatmalarda bulundu ve [Allah'tan] korkuttu. [Zengin adam]: “Yürü bizimle balık avlamaya gidelim; kim daha çok avlarsa o hak üzeredir” dedi. [Mümin] ona: “Ey kardeşim! Dünya, Allah katında bir iyilik sahibine mükâfat veya bir kâfire ceza kılınamayacak kadar değersizdir” dedi. [Ravi] der ki: [Zengin adam] onu kendisiyle birlikte çıkmaya zorladı. Allah Teâlâ da ikisini imtihan etti. Kâfir ağını atıyor ve putunun adını anıyordu; ağ balıkla dolup taşarak çıkıyordu. Mümin ise ağını atıyor ve Allah'ın adını anıyordu fakat ağında hiçbir şey çıkmıyordu. Bunun üzerine [kâfir] ona: “Gördün mü? Ben dünyada pay, makam ve maiyet (taraftar) bakımından senden daha üstünüm. Eğer iddia ettiğin şey doğruysa, ahirette de senden daha üstün olacağım” dedi. [Ravi] der ki: İkisine görevlendirilen melek feryat etti (sızlandı). Bunun üzerine Allah Teâlâ Cibrîl'e o meleği alıp cennetlere götürmesini ve mümine ait menzilleri ona göstermesini emretti. Melek, Allah'ın mümin için hazırladıklarını görünce: “İzzetine andolsun ki...

الدُّنْيَا بَعْدَ مَا يَكُونُ مَصِيرُهُ إِلَى هَذَا، وَأَرَاهُ مَنَازِلَ الْكَافِرِ فِي جَهَنَّمَ فَقَالَ: وَعِزَّتِكَ لَا يَنْفَعُهُ مَا أَصَابَهُ مِنَ الدُّنْيَا بَعْدَ أَنْ يَكُونَ مَصِيرُهُ إِلَى هَذَا. ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَوَفَّى الْمُؤْمِنَ وَأَهْلَكَ الْكَافِرَ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ، فَلَمَّا اسْتَقَرَّ الْمُؤْمِنُ فِي الْجَنَّةِ وَرَأَى مَا أَعَدَّ اللَّهُ لَهُ أَقْبَلَ هُوَ وَأَصْحَابُهُ يَتَسَاءَلُونَ، فَقَالَ:" إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ." يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ الْآيَةَ، فَنَادَى مُنَادٍ: يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ! هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ فَاطَّلَعَ إِلَى جَهَنَّمَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ، فَنَزَلَتْ" وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا". بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى حَالَ الْأَخَوَيْنِ فِي الدُّنْيَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَبَيَّنَ حَالَهُمَا فِي الْآخِرَةِ فِي سُورَةِ" الصَّافَّاتِ" فِي قول" إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ. يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ"- إِلَى قَوْلِهِ-" لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ". قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَذَكَرَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْقَاسِمِ الْكَاتِبُ فِي كِتَابِهِ فِي عَجَائِبَ الْبِلَادِ أَنَّ بُحَيْرَةَ تِنِّيسَ كَانَتْ هَاتَيْنِ الْجَنَّتَيْنِ، وَكَانَتَا لِأَخَوَيْنِ فَبَاعَ أَحَدُهُمَا نَصِيبَهُ مِنَ الْآخَرِ فَأَنْفَقَ فِي طاعة الله حتى غيره الْآخَرُ، وَجَرَتْ بَيْنَهُمَا الْمُحَاوَرَةُ فَغَرَّقَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي لَيْلَةٍ، وَإِيَّاهَا عَنَى بِهَذِهِ الْآيَةِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِهَذِهِ الْأُمَّةِ، وَلَيْسَ بِخَبَرٍ عَنْ حَالٍ مُتَقَدِّمَةٍ، لِتَزْهَدَ فِي الدُّنْيَا وَتَرْغَبَ فِي الْآخِرَةِ، وَجَعَلَهُ زَجْرًا وَإِنْذَارًا، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَسِيَاقُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى خِلَافِ هَذَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ" أَيْ أَطَفْنَاهُمَا مِنْ جَوَانِبِهِمَا بِنَخْلٍ. وَالْحِفَافُ الْجَانِبُ، وَجَمْعُهُ أَحِفَّةٌ، وَيُقَالُ: حَفَّ الْقَوْمُ بِفُلَانٍ يَحُفُّونَ حَفًّا، أَيْ طَافُوا بِهِ، وَمِنْهُ" حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ " (وَجَعَلْنا بَيْنَهُما زَرْعاً) أَيْ جَعَلْنَا حَوْلَ الْأَعْنَابِ النَّخْلَ، وَوَسَطَ الْأَعْنَابِ الزَّرْعَ. (كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ) أَيْ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنَ الْجَنَّتَيْنِ، (آتَتْ أُكُلَها) تَامًّا، وَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ آتنا. وَاخْتُلِفَ فِي لَفْظِ" كِلْتَا وَكِلَا" هَلْ هُوَ مُفْرَدٌ أَوْ مُثَنًّى، فَقَالَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ: هُوَ مُفْرَدٌ، لِأَنَّ كِلَا وَكِلْتَا فِي تَوْكِيدِ الِاثْنَيْنِ نَظِيرُ" كُلٍّ" فِي الْمَجْمُوعِ، وَهُوَ اسْمٌ مُفْرَدٌ غَيْرُ مُثَنًّى، فَإِذَا وَلِيَ اسْمًا ظَاهِرًا كَانَ فِي الرَّفْعِ وَالنَّصْبِ وَالْخَفْضِ عَلَى حَالَةٍ وَاحِدَةٍ، تَقُولُ: رَأَيْتُ كِلَا الرَّجُلَيْنِ وَجَاءَنِي كِلَا الرَّجُلَيْنِ وَمَرَرْتُ بِكِلَا الرَّجُلَيْنِ، فَإِذَا اتَّصَلَ بِمُضْمَرٍ قُلِبَتِ الْأَلِفُ يَاءً فِي مَوْضِعِ الْجَرِّ وَالنَّصْبِ، تَقُولُ:

...akıbeti buna varacak olduktan sonra dünyadan [elde ettiği hiçbir şeyin faydası yoktur]. Ona kâfirin cehennemdeki konaklarını gösterdi; o da: 'İzzetine yemin olsun ki, akıbeti buna varacak olduktan sonra dünyadan elde ettiği hiçbir şey ona fayda vermez!' dedi. Sonra Allah Teâlâ mümini vefat ettirdi, kâfiri ise katından bir azapla helak etti. Mümin cennete yerleşip Allah'ın kendisi için hazırladıklarını görünce, kendisi ve arkadaşları birbirlerine dönüp karşılıklı konuşmaya başladılar. [Mümin] şöyle dedi: { إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ * يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ } “Benim bir arkadaşım vardı, 'Sen gerçekten [öldükten sonra dirilmeyi] tasdik edenlerden misin?' derdi” ayetini [okudu]. Bunun üzerine bir seslenici: 'Ey cennet ehli! Siz [aşağıya] bakar mısınız?' diye seslendi. O da cehenneme baktı ve onu çılgınca yanan ateşin ortasında gördü. Bunun üzerine { وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا } “Onlara misal ver” [ayeti] indi. Allah Teâlâ bu iki kardeşin dünyadaki durumunu bu surede, ahiretteki durumlarını ise Sâffât suresinde { إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ * يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ } “Benim bir arkadaşım vardı, 'Sen gerçekten [öldükten sonra dirilmeyi] tasdik edenlerden misin?' derdi” buyruğundan { لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ } “Çalışanlar böylesi için çalışsınlar” buyruğuna kadar açıklamıştır. İbn Atıyye şöyle demiştir: İbrâhim b. el-Kâsım el-Kâtib, Acâibü'l-Buldân adlı kitabında Tinnîs gölünün bu iki bahçe olduğunu, bunların iki kardeşe ait olup birinin payını diğerine sattığını, [aldığı parayı] Allah'a itaat yolunda harcadığını, nihayet diğerinin onu ayıpladığını, aralarında bu konuşmanın geçtiğini ve Allah Teâlâ'nın bir gecede orayı sulara batırdığını, bu ayetle de oranın kastedildiğini zikretmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, dünyadan yüz çevirip ahirete rağbet etsinler diye Allah Teâlâ'nın bu ümmete verdiği bir misaldir; geçmişteki bir duruma dair bir haber değildir. Allah bunu bir sakındırma ve uyarı kılmıştır; bunu el-Mâverdî zikretmiştir. Ayetin bağlamı ise bunun aksine delalet etmektedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ } “Ve her ikisinin etrafını hurmalıklarla çevirmiştik” buyruğu, 'onların her iki tarafını hurmalıklarla kuşattık' demektir. el-Hifâf (الْحِفَافُ) yan/taraf demektir; çoğulu ehıffedir (أَحِفَّة). حَفَّ الْقَوْمُ بِفُلَانٍ يَحُفُّونَ حَفًّا (Topluluk falan kimsenin etrafını çepeçevre kuşattı) denilir; yani etrafını sardılar demektir. { حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ } “Arş'ın etrafını kuşatmış olanlar” buyruğu da bundandır. { وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا } “İkisinin arasına da ekinler koymuştuk” buyruğu ise; üzüm bağlarının etrafına hurmaları, ortasına da ekinleri yerleştirdik demektir. { كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ } “Her iki bahçe de” yani bahçelerin her biri, { آتَتْ أُكُلَهَا } “ürününü verdi” [yani] tastamam verdi demektir; bu sebeple 'آتنا' (ürünlerini verdiler) dememiştir. كِلْتَا (kiltâ) ve كِلَا (kilâ) lafızlarının müfred mi yoksa tesniye mi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Basralılar şöyle demiştir: O müfreddir; zira ikiliyi pekiştirmede كِلَا ve كِلْتَا, çoğulda كُلّ gibidir. O tesniye olmayan müfred bir isimdir. Zahir bir ismin önüne geldiğinde ref, nasb ve cer hallerinde tek bir durumda kalır. رَأَيْتُ كِلَا الرَّجُلَيْنِ (İki adamın ikisini de gördüm), جَاءَنِي كِلَا الرَّجُلَيْنِ (İki adamın ikisi de bana geldi), مَرَرْتُ بِكِلَا الرَّجُلَيْنِ (İki adamın ikisine de uğradım) dersin. Ancak bir zamire bitiştirildiğinde cer ve nasb mahallinde elif harfi yâ'ya dönüşür; şöyle dersin:

رَأَيْتُ كِلَيْهِمَا وَمَرَرْتُ بِكِلَيْهِمَا، كَمَا تَقُولُ عَلَيْهِمَا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مُثَنًّى، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ كُلٍّ فَخُفِّفَتِ اللَّامُ وَزِيدَتِ الْأَلِفُ لِلتَّثْنِيَةِ. وَكَذَلِكَ كِلْتَا لِلْمُؤَنَّثِ، وَلَا يَكُونَانِ إِلَّا مُضَافَيْنِ وَلَا يُتَكَلَّمُ بِوَاحِدٍ، وَلَوْ تُكَلِّمَ بِهِ لَقِيلَ: كِلْ وَكِلْتَ وَكِلَانِ وَكِلْتَانِ. وَاحْتَجَّ بِقَوْلِ الشَّاعِرِ:

Nitekim عَلَيْهِمَا dediğin gibi رَأَيْتُ كِلَيْهِمَا (İkisini de gördüm) ve مَرَرْتُ بِكِلَيْهِمَا (İkisine de uğradım) dersin. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: O tesniyedir; كُلٍّ (küll) kelimesinden alınmıştır, lâm harfi hafifletilmiş ve tesniye için elif ziyade edilmiştir. Müennes için kullanılan كِلْتَا da böyledir. Bu ikisi sadece muzaf olarak kullanılırlar; tek başlarına söylenmezler. Şayet tek başına söylenseydi كِلْ, كِلْتَ, كِلَانِ ve كِلْتَانِ denilirdi. O, şairin şu sözünü delil getirmiştir:

فِي كِلْتَ رِجْلَيْهَا سُلَامَى وَاحِدَهْ ... كِلْتَاهُمَا مَقْرُونَةٌ بِزَائِدَهْ

İki ayağının birinde tek bir parmak kemiği vardır... / İkisi de fazlalıkla birleşmiştir.

أَرَادَ فِي إِحْدَى رِجْلَيْهَا فَأَفْرَدَ. وَهَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْبَصْرَةِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مُثَنًّى لَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ أَلِفُهُ فِي النَّصْبِ وَالْجَرِّ يَاءٌ مَعَ الِاسْمِ الظَّاهِرِ، وَلِأَنَّ مَعْنَى" كِلَا" مُخَالِفٌ لِمَعْنَى" كُلِّ" لِأَنَّ" كِلَا" لِلْإِحَاطَةِ و" كلا" يدل على شي مخصوص، وأما هذا الشاعر فإنما حَذَفَ الْأَلِفَ لِلضَّرُورَةِ وَقَدَّرَ أَنَّهَا زَائِدَةٌ، وَمَا يَكُونُ ضَرُورَةً لَا يَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ حُجَّةً، فَثَبَتَ أَنَّهُ اسْمٌ مُفْرَدٌ كَمِعًى، إِلَّا أَنَّهُ وُضِعَ لِيَدُلَّ عَلَى التَّثْنِيَةِ، كَمَا أَنَّ قَوْلَهُمْ" نَحْنُ" اسْمٌ مُفْرَدٌ يَدُلُّ عَلَى اثْنَيْنِ فَمَا فَوْقَهُمَا، يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُ جَرِيرٍ:

Burada “iki ayağından birinde” demek istemiş ve tekil getirmiştir. Bu görüş Basra ehline göre zayıftır; çünkü tesniye olsaydı zâhir isimle birlikte nasb ve cer durumunda elifinin yâ olması gerekirdi; ayrıca كِلَا kelimesinin mânası كُلِّ kelimesinin mânasından farklıdır, zira كُلِّ bütünü kuşatmak içindir, كِلَا ise muayyen bir şeye delalet eder. Bu şaire gelince, o vezin zaruretinden ötürü elifi hazfetmiş ve onun ziyade olduğunu takdir etmiştir; zaruretten doğan bir şeyin delil kılınması ise câiz değildir. Böylece onun miam (مِعًى) gibi tekil bir isim olduğu, ancak tesniyeye delalet etmek üzere vaz'edildiği sabit olmuştur; nitekim نَحْنُ (biz) sözleri de iki ve daha fazlasına delalet eden tekil bir isimdir. Cerîr'in şu sözü de buna delalet etmektedir:

كِلَا يَوْمَيْ أُمَامَةَ يَوْمُ صَدٍّ ... وَإِنْ لَمْ نَأْتِهَا إِلَّا لِمَامَا

Ümâme'nin [vuslatından mahrum kalınan] her iki günü de yüz çevirme günüdür ... / Biz ona ancak nadiren gelsek bile.

فَأَخْبَرَ عَنْ" كِلَا" بِيَوْمٍ مُفْرَدٍ، كَمَا أَفْرَدَ الْخَبَرَ بِقَوْلِهِ" آتَتْ" وَلَوْ كَانَ مُثَنًّى لَقَالَ آتَتَا، وَيَوْمًا. وَاخْتُلِفَ أَيْضًا فِي الف" كِلْتَا"، فقال سيبويه: ألف" وكِلْتَا" لِلتَّأْنِيثِ وَالتَّاءُ بَدَلٌ مِنْ لَامِ الْفِعْلِ وَهِيَ وَاوٌ وَالْأَصْلُ كِلْوَا، وَإِنَّمَا أُبْدِلَتْ تَاءً لِأَنَّ فِي التَّاءِ عَلَمُ التَّأْنِيثِ، وَالْأَلِفُ" فِي" كِلْتَا" قَدْ تَصِيرُ يَاءً مَعَ الْمُضْمَرِ فَتَخْرُجُ عَنْ عَلَمِ التَّأْنِيثِ، فَصَارَ فِي إِبْدَالِ الْوَاوِ تَاءَ تَأْكِيدٌ لِلتَّأْنِيثِ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ الْجَرْمِيُّ: التَّاءُ مُلْحَقَةٌ وَالْأَلِفُ لَامُ الْفِعْلِ، وَتَقْدِيرُهَا عِنْدَهُ: فِعْتَلْ، وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا زَعَمَ، لَقَالُوا فِي النِّسْبَةِ إِلَيْهَا كِلْتَوِيٌّ، فَلَمَّا قَالُوا كِلَوِيٌّ وَأَسْقَطُوا التَّاءَ دَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ أَجْرَوْهَا مَجْرَى التَّاءِ فِي أُخْتٍ إِذَا نَسَبْتَ إِلَيْهَا قُلْتَ أَخَوِيٌّ، ذَكَرَهُ الْجَوْهَرِيُّ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَأَجَازَ النَّحْوِيُّونَ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ الْحَمْلُ عَلَى الْمَعْنَى، وَأَنْ تَقُولَ: كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتَا أُكُلَهُمَا، لِأَنَّ الْمَعْنَى الْمُخْتَارَ كِلْتَاهُمَا آتَتَا. وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ: كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَى أُكُلَهُ، قَالَ: لِأَنَّ الْمَعْنَى كل

[Şair], Yüce Allah'ın { آتَتْ } buyruğunda haberi tekil getirdiği gibi, “kilâ” (كِلَا) kelimesinden tekil bir lafız olan “yevmün” (يَوْمٌ) ile haber vermiştir. Şayet tesniye (ikil) [lafza riayet edilmiş] olsaydı “âtetâ” (آتَتَا) ve “yevmeyni” (يَوْمَيْنِ) derdi. “Kiltâ” (كِلْتَا) kelimesindeki elif hakkında da ihtilaf edilmiştir: Sîbeveyh şöyle demiştir: “Kiltâ”daki elif müenneslik içindir; tâ harfi ise kelimenin lamel-fiilinin (üçüncü kök harfinin) bedelidir ki o da vâv harfidir, aslı da “kilvâ”dır (كِلْوَا). Vâv'ın tâ harfine dönüştürülmesinin sebebi, tâ harfinde müenneslik alametinin bulunmasıdır. Zira “kiltâ”daki elif, zamire bitiştiğinde yâ harfine dönüşebilmekte ve böylece müenneslik alameti olmaktan çıkmaktadır. Dolayısıyla vâv'ın tâ harfine dönüştürülmesinde müennesliği pekiştirme (tekit) gayesi vardır. Ebû Ömer el-Cermî ise şöyle demiştir: Tâ harfi ziyadedir (mülhaktır), elif ise lamel-fiildir (kök harftir); ona göre kelimenin vezni “fi'tel”dir (فِعْتَلْ). Şayet mesele onun iddia ettiği gibi olsaydı, bu kelimeden nisbet ismi yaparken “kiltaviyy” (كِلْتَوِيٌّ) derlerdi. Nitekim “kileviyy” (كِلَوِيٌّ) deyip tâ harfini düşürdüklerine göre bu, ona nisbet yapıldığında “ahaviyy” (أَخَوِيٌّ) denilen “uht” (أُخْت) kelimesindeki tâ muamelesi yaptıklarını gösterir; bunu el-Cevherî zikretmiştir. Ebû Ca'fer en-Nahhâs şöyle demiştir: Nahivciler, Kur'an dışındaki sözlerde mânaya hamledilmesini ve { كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتَا أُكُلَهُمَا } denilmesini caiz görmüşlerdir; çünkü tercih edilen mâna “kiltâhumâ âtetâ” (her ikisi de vermiştir) şeklindedir. el-Ferrâ ise { كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَى أُكُلَهُ } denilmesini de caiz görmüş ve şöyle demiştir: Çünkü mâna küll...

الْجَنَّتَيْنِ. قَالَ: وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ" كُلُّ الْجَنَّتَيْنِ آتَى أُكُلَهُ". وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا عِنْدَ الفراء: كل شي مِنَ الْجَنَّتَيْنِ آتَى أُكُلَهُ. وَالْأُكُلُ (بِضَمِّ الْهَمْزَةِ) ثَمَرُ النَّخْلِ وَالشَّجَرِ. وَكُلُّ مَا يُؤْكَلُ فَهُوَ أُكُلٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أُكُلُها دائِمٌ" وَقَدْ تقدم. (وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً) أَيْ لَمْ تَنْقُصْ. قوله تعالى: (وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً) أَيْ أَجْرَيْنَا وَشَقَقْنَا وَسَطَ الْجَنَّتَيْنِ بِنَهْرٍ. (وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ) قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ وَعَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ" ثَمَرٌ" بِفَتْحِ الثَّاءِ وَالْمِيمِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ" وَأُحِيطَ بثمره" جمع ثمرة. قال الْجَوْهَرِيُّ: الثَّمَرَةُ وَاحِدَةُ الثَّمَرِ وَالثَّمَرَاتِ، وَجَمْعُ الثَّمَرِ ثِمَارٌ، مِثْلُ جَبَلٍ وَجِبَالٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَجَمْعُ الثمار ثمر، مئل كِتَابٍ وَكُتُبٌ، وَجَمْعُ الثُّمُرِ أَثْمَارٌ، مِثْلُ أَعْنَاقٍ وَعُنُقٍ. وَالثَّمَرُ أَيْضًا الْمَالُ الْمُثَمَّرُ، يُخَفَّفُ وَيُثَقَّلُ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو" وَكَانَ لَهُ ثُمْرٌ" بِضَمِّ الثَّاءِ وَإِسْكَانِ الْمِيمِ، وَفَسَّرَهُ بِأَنْوَاعِ الْمَالِ. وَالْبَاقُونَ بِضَمِّهَا فِي الْحَرْفَيْنِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ذَهَبٌ وَفِضَّةٌ وَأَمْوَالٌ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَنْعَامِ" نَحْوُ هَذَا مُبَيَّنًا. ذَكَرَ النَّحَّاسُ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ شُعَيْبٍ قَالَ أَخْبَرَنِي عِمْرَانُ بْنُ بَكَّارٍ قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْعَلَاءِ الزُّبَيْدِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا شعيب بن إسحاق قال [أخبرنا] هَارُونُ قَالَ حَدَّثَنِي أَبَانٌ عَنْ ثَعْلَبَ عَنِ الْأَعْمَشِ أَنَّ الْحَجَّاجَ قَالَ: لَوْ سَمِعْتُ أَحَدًا يَقْرَأُ" وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ" لَقَطَعْتُ لِسَانَهُ، فَقُلْتُ لِلْأَعْمَشِ: أَتَأْخُذُ بِذَلِكَ؟ فَقَالَ: لَا! وَلَا نِعْمَةَ عَيْنٍ. فَكَانَ يَقْرَأُ" ثَمَرٌ" وَيَأْخُذُهُ مِنْ جَمْعِ الثَّمَرِ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَالتَّقْدِيرُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ أَنَّهُ جَمَعَ ثَمَرَةً عَلَى ثِمَارٍ، ثُمَّ جَمَعَ ثمار عَلَى ثُمُرٍ، وَهُوَ حَسَنٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ إِلَّا أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَشْبَهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ" كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها" يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لَهُ ثَمَرًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَقالَ لِصاحِبِهِ وَهُوَ يُحاوِرُهُ) أَيْ يُرَاجِعُهُ فِي الْكَلَامِ وَيُجَاوِبُهُ. وَالْمُحَاوَرَةُ الْمُجَاوَبَةُ، وَالتَّحَاوُرُ التَّجَاوُبُ. وَيُقَالُ: كَلَّمْتُهُ فَمَا أَحَارَ إِلَيَّ جَوَابًا، وَمَا رَجَعَ إِلَيَّ حَوِيرًا وَلَا حَوِيرَةً وَلَا مَحُورَةً وَلَا حِوَارًا، أَيْ مَا رَدَّ جَوَابًا. (أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَراً) النَّفَرُ: الرَّهْطُ وَهُوَ مَا دُونَ العشرة. وأراد ها هنا الاتباع والخدم والولد، حسبما تقدم بيانه.

...iki bahçeye [dönebilir]. Dedi ki: Abdullah'ın kıraatinde { كُلُّ الْجَنَّتَيْنِ آتَى أُكُلَهُ } “Her iki bahçe de ürününü verdi” şeklindedir. Ferrâ'ya göre bu durumda mana: "İki bahçeden her biri ürününü verdi" demektir. [Hemzenin zammesiyle] el-Ükül (الْأُكُلُ), hurma ve ağaçların meyvesidir. Yenilen her şeye ükül denir. Yüce Allah'ın { أُكُلُها دائِمٌ } “Yemişi süreklidir” buyruğu da bundandır ve [açıklaması] daha önce geçmişti. { وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً } “Ondan hiçbir şeyi eksiltmedi” yani noksanlaştırmadı demektir. Yüce Allah'ın { وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً } “İkisinin arasından da bir nehir akıttık” buyruğu ise; iki bahçenin arasından yarıp bir nehir akıttık demektir. { وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ } “Onun [başka] meyvesi/serveti de vardı” ayetinde Ebû Ca'fer, Şeybe, Âsım, Ya'kûb ve İbn Ebî İshak; sâ ve mîm harflerinin fethasıyla "semerun" (ثَمَرٌ) şeklinde okumuşlardır. Aynı şekilde { وَأُحِيطَ بثمره } “Ürünü / serveti helak edildi” ayeti de böyledir; bu, semere (ثَمَرَة) kelimesinin çoğuludur. el-Cevherî dedi ki: Semere (الثَّمَرَةُ), semer (الثَّمَر) ve semerât (الثَّمَرَات) kelimelerinin tekilidir. Semer'in çoğulu ise cebel (جَبَل) ve cibâl (جِبَال) gibi simâr (ثِمَار)'dır. Ferrâ dedi ki: Simâr'ın çoğulu da kitâb (كِتَاب) ve kütüb (كُتُب) vezninde sümür (ثُمُر)'dür. Sümür'ün çoğulu ise unuk (عُنُق) ve a'nâk (أَعْنَاق) gibi esmâr (أَثْمَار)'dır. Semer kelimesi nemalandırılmış servet anlamına da gelir; hafif (şeddesiz) ve ağır (şeddeli) okunabilir. Ebû Amr ise sâ'nın zammesi ve mîm'in sükûnu ile "ve kâne lehû sumrun" (ثُمْرٌ) şeklinde okumuş ve bunu mal çeşitleri olarak tefsir etmiştir. Geriye kalanlar ise her iki harfin zammesiyle [sümür (ثُمُرٌ) şeklinde] okumuşlardır. İbn Abbâs: "Altın, gümüş ve diğer mallardır" demiştir. Bunun bir benzeri daha önce el-En'âm [suresinde] etraflıca açıklanmıştı. en-Nehhâs zikretti: Bize Ahmed b. Şuayb anlattı, dedi ki: Bana İmrân b. Bekkâr haber verdi, dedi ki: Bize İbrâhîm b. el-Alâ ez-Zübeydî anlattı, dedi ki: Bize Şuayb b. İshâk anlattı, dedi ki: [Bize haber verdi] Hârûn, dedi ki: Bana Ebân, Sa'leb'den, o da el-A'meş'ten nakletti ki Haccâc şöyle demiştir: "Bir kimsenin { وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ } şeklinde okuduğunu işitirsem mutlaka dilini keserim." Bunun üzerine el-A'meş'e: "Sen onun bu sözünü dikkate alıyor musun?" dedim. O da: "Hayır! Ne hatır için ne de göz aydınlığı olarak [asla dikkate almam]!" dedi. Nitekim o "semerun" (ثَمَرٌ) şeklinde okur ve bunu semer'in çoğulu kabul ederdi. en-Nehhâs dedi ki: Bu görüşe göre takdir; semere (ثَمَرَة) kelimesinin simâr (ثِمَار) olarak çoğul yapılması, sonra da simâr'ın sümür (ثُمُر) şeklinde çoğul yapılmasıdır. Bu da Arapçada fasih ve güzel bir kullanımdır; ancak birinci görüş -Allah en iyisini bilir ya- metne daha uygundur. Çünkü { كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها } “Her iki bahçe de ürününü verdi” buyruğu, onun meyvesi olduğuna delalet etmektedir. Yüce Allah'ın { فَقالَ لِصاحِبِهِ وَهُوَ يُحاوِرُهُ } “Arkadaşıyla konuşup tartışırken ona dedi ki” buyruğu; yani onunla söz alışverişinde bulunurken ve ona karşılık verirken demektir. el-Muhâvere (الْمُحَاوَرَةُ) ve et-tehâvür (التَّحَاوُرُ) karşılıklı konuşup cevaplaşmaktır. Nitekim: "Onunla konuştum da bana hiçbir cevap dönmedi" anlamında كَلَّمْتُهُ فَمَا أَحَارَ إِلَيَّ جَوَابًا ve مَا رَجَعَ إِلَيَّ حَوِيرًا وَلَا حَوِيرَةً وَلَا مَحُورَةً وَلَا حِوَارًا denilir; yani tek bir cevap bile vermedi demektir. { أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَراً } “Ben servetçe senden daha zenginim; adam ve maiyet sayısı bakımından da senden daha üstün ve güçlüyüm.” en-Nefer (النَّفَرُ): Kişinin aşiret ve grubudur ki bu da on kişiden az olan topluluktur. Burada ise daha önce açıklandığı üzere tâbiler, hizmetçiler ve evlatlar kastedilmiştir.

[سورة الكهف (١٨): الآيات ٣٥ الى ٣٦]

[Kehf Suresi (18), Âyetler 35-36]

وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ قالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً (٣٥) وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً (٣٦)

{ وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ قالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً (٣٥) وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً (٣٦) } “Böylece bağına girdi; nefsine zulmeder bir haldeydi: ‘Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmam’ dedi. (35) ‘Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Şayet Rabbime döndürülürsem, andolsun bundan daha hayırlı bir sonuç bulurum.’ (36)”

قوله تَعَالَى: (وَدَخَلَ جَنَّتَهُ) قِيلَ: أَخَذَ بِيَدِ أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ يَطِيفُ بِهِ فِيهَا وَيُرِيهِ إِيَّاهَا. (وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ) أَيْ بِكُفْرِهِ، وَهُوَ جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. وَمَنْ أَدْخَلَ نَفْسَهُ النَّارَ بِكُفْرِهِ فَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ. (قالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً) أَنْكَرَ فَنَاءَ الدَّارِ. (وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً) أَيْ لَا أَحْسِبُ الْبَعْثَ كَائِنًا. (وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي) أَيْ وَإِنْ كَانَ بَعْثٌ فَكَمَا أَعْطَانِي هَذِهِ النِّعَمَ فِي الدنيا فسيعطيني أفضل منه لكرامتي عليه، وهو معنى قوله: (لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً) وَإِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ لَمَّا دَعَاهُ أَخُوهُ إِلَى الْإِيمَانِ بِالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ. وَفِي مَصَاحِفِ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ وَالشَّامِ" مِنْهُمَا". وَفِي مَصَاحِفِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ وَالْكُوفَةِ" مِنْهَا" عَلَى التَّوْحِيدِ، وَالتَّثْنِيَةُ أَوْلَى، لِأَنَّ الضَّمِيرَ أَقْرَبُ إِلَى الْجَنَّتَيْنِ.

Yüce Allah'ın: { وَدَخَلَ جَنَّتَهُ } “Bağına girdi” buyruğuna gelince; mümin kardeşinin elinden tutup onu bağın içinde gezdirdiği ve ona orayı gösterdiği söylenmiştir. { وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } “Nefsine zulmeder bir haldeydi” yani inkârıyla; bu cümle hâl konumundadır. Küfrü sebebiyle nefsini ateşe sokan kimse, nefsine zulmetmiş olur. { قالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً } “‘Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmam’ dedi”; bu yurdun fâni oluşunu inkâr etti. { وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً } “‘Kıyametin kopacağını da sanmıyorum’” yani yeniden dirilişin vaki olacağını zannetmiyorum. { وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي } “Şayet Rabbime döndürülürsem” yani şayet bir diriliş varsa, dünyada bu nimetleri bana verdiği gibi O'nun katındaki üstünlüğümden ötürü bana bundan daha üstününü verecektir; nitekim: { لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً } “Andolsun bundan daha hayırlı bir sonuç bulurum” sözünün mânası da budur. Bunu ancak kardeşi onu haşir ve neşre inanmaya davet ettiğinde söylemiştir. Mekke, Medine ve Şam mushaflarında { مِنْهُمَا } (ikisinden) şeklindedir. Basra ve Kûfe ehlinin mushaflarında ise müfred olarak { مِنْهَا } (ondan) şeklindedir; tesniye olması daha evlâdır, zira zamir iki bağa daha yakındır.

[سورة الكهف (١٨): الآيات ٣٧ الى ٣٨]

[Kehf Suresi (18), Âyetler 37-38]

قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلاً (٣٧) لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً (٣٨)

{ قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلاً (٣٧) لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً (٣٨) } “Arkadaşı ona hitap ederek dedi ki: ‘Seni topraktan, sonra bir damla sudan yaratan, sonra da seni bir adam kılığına sokan Rabbe mi küfrettin? (37) Fakat O Allah benim Rabbimdir ve ben Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam.’ (38)”

قوله تعالى: (قالَ لَهُ صاحِبُهُ) يَهُوذَا أَوْ تَمْلِيخَا، عَلَى الْخِلَافِ فِي اسْمِهِ. (أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا) وَعَظَهُ وَبَيَّنَ لَهُ أَنَّ مَا اعْتَرَفَ بِهِ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي لَا يُنْكِرُهَا أَحَدٌ أبدع من الإعادة. و" سَوَّاكَ رَجُلًا" أَيْ جَعَلَكَ مُعْتَدِلَ الْقَامَةِ وَالْخَلْقِ، صَحِيحَ الْأَعْضَاءِ ذَكَرًا. (لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي) كَذَا قَرَأَهُ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ وَأَبُو الْعَالِيَةِ. وَرُوِيَ عَنِ الْكِسَائِيِّ" لَكِنَّ هُوَ اللَّهُ" بِمَعْنَى لَكِنَّ الْأَمْرَ هُوَ اللَّهُ رَبِّي، فَأَضْمَرَ اسْمَهَا فِيهَا. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ" لكِنَّا" بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ،

Yüce Allah'ın: { قالَ لَهُ صاحِبُهُ } “Arkadaşı ona [dedi]” buyruğu; ismindeki ihtilafa göre Yehûzâ veya Temlîhâ'dır. { أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلاً } “Seni topraktan, sonra bir damla sudan yaratan, sonra da seni bir adam kılığına sokan Rabbe mi küfrettin?” Ona öğüt verdi ve hiç kimsenin inkâr edemeyeceği bu kabul ettiği şeylerin, yeniden diriltilmekten daha şaşırtıcı olduğunu ona açıkladı. { سَوَّاكَ رَجُلاً } yani seni endamı ve yaratılışı düzgün, azaları tam bir erkek kıldı. { لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي } Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve Ebü'l-Âliye bu şekilde okumuşlardır. el-Kisâî'den: لَكِنَّ هُوَ اللَّهُ şeklinde rivayet edilmiştir ki bu “Lâkin mesele şudur ki O Allah benim Rabbimdir” mânasındadır ve ismini içinde gizlemiştir. Diğer kıraat imamları ise elifin sübûtuyla { لكِنَّا } şeklinde okumuşlardır. el-Kisâî şöyle demiştir: Bunda bir takdim ve tehir vardır;

تَقْدِيرُهُ: لَكِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي أَنَا، فَحُذِفَتِ الْهَمْزَةُ مِنْ" أَنَا" طَلَبًا لِلْخِفَّةِ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ وَأُدْغِمَتْ إِحْدَى النُّونَيْنِ فِي الْأُخْرَى وَحُذِفَتْ أَلِفُ" أَنَا" فِي الْوَصْلِ وَأُثْبِتَتْ فِي الْوَقْفِ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: مَذْهَبُ الْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ وَالْمَازِنِيِّ أَنَّ الْأَصْلَ لَكِنَّ أَنَا فَأُلْقِيَتْ حَرَكَةُ الْهَمْزَةِ عَلَى نُونِ لَكِنَّ وَحُذِفَتِ الْهَمْزَةُ وَأُدْغِمَتِ النُّونُ فِي النُّونِ فَالْوَقْفُ عَلَيْهَا لَكِنَّا وَهِيَ أَلِفُ أَنَا لِبَيَانِ الْحَرَكَةِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْأَصْلُ لَكِنَّ أَنَا، فَحُذِفَتِ الْأَلِفُ فَالْتَقَتِ نُونَانِ فَجَاءَ بِالتَّشْدِيدُ لِذَلِكَ، وَأَنْشَدَنَا الْكِسَائِيُّ:

Takdiri şöyledir: لَكِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي أَنَا (Lâkin Allah O benim Rabbimdir, ben [böyle inanırım]). Çok kullanılmasından ötürü hafiflik arayışıyla أَنَا (ene) kelimesindeki hemze hazfedilmiş, iki nûn'dan biri diğerine idgam edilmiş ve vasl halinde أَنَا kelimesinin elifi düşürülmüş, vakıf halinde ise sabit tutulmuştur. en-Nehhâs şöyle demiştir: el-Kisâî, el-Ferrâ ve el-Mâzinî'nin mezhebi şudur: Aslı لَكِنْ أَنَا (lâkin ene) idi; hemzenin harekesi لَكِنْ'in nûn'una aktarıldı, hemze hazfedildi ve nûn nûn'a idgam edildi; dolayısıyla üzerinde vakıf yapıldığında لكِنَّا olur ve bu da harekeyi beyan etmek için أَنَا'nin elifidir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Aslı لَكِنْ أَنَا idi; elif hazfedilince iki nûn yan yana geldi ve bundan dolayı şedde getirildi. el-Kisâî bize şu beyti okumuştur:

لَهِنَّكَ مِنْ عَبْسِيَّةٍ لَوَسِيمَةٌ ... عَلَى هَنَوَاتٍ كَاذِبٌ مَنْ يَقُولُهَا

Andolsun ki sen Abs kabilesinden güzel bir kadınsın... / Bazı kusurların olsa da, bunu söyleyen yalancıdır.

أَرَادَ: لِلَّهِ إِنَّكَ [لوسيمة]، فَأَسْقَطَ إِحْدَى اللَّامَيْنِ مِنْ" لِلَّهِ" وَحَذَفَ الْأَلِفَ مِنْ إِنَّكَ. وَقَالَ آخَرُ فَجَاءَ بِهِ عَلَى الْأَصْلِ:

Şair: لِلَّهِ إِنَّكِ لَوَسِيمَةٌ demek istemiş; لِلَّهِ kelimesindeki iki lâm'dan birini düşürmüş ve إِنَّكِ kelimesindeki elifi hazfetmiştir. Bir başkası ise aslı üzere getirerek şöyle demiştir:

وَتَرْمِينَنِي بِالطَّرْفِ أَيْ أَنْتَ مُذْنِبُ ... وَتَقْلِينَنِي لَكِنَّ إِيَّاكَ لَا أَقْلِي

Bana göz ucuyla bakıp «sen suçlusun» diyorsun ... / ve bana buğzediyorsun; lâkin ben sana buğzetmem.

أَيْ لَكِنَّ أَنَا. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَرَوَوْا عَنْ عَاصِمٍ" لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي" وَزَعَمَ أَنَّ هَذَا لَحْنٌ، يَعْنِي إِثْبَاتَ الْأَلِفِ فِي الْإِدْرَاجِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: إِثْبَاتُ الْأَلِفِ فِي" لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي" فِي الْإِدْرَاجِ جَيِّدٌ، لِأَنَّهُ قَدْ حُذِفَتِ الْأَلِفُ مِنْ أَنَا فَجَاءُوا بِهَا عِوَضًا. قَالَ: وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ" لَكِنَّ أَنَا هُوَ اللَّهُ رَبِّي". وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَالْمَسِيلِيُّ عَنْ نَافِعٍ وَرُوَيْسٍ عَنْ يَعْقُوبَ" لكِنَّا" فِي حَالِ الْوَقْفِ وَالْوَصْلِ مَعًا بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Yani: لَكِنْ أَنَا (lâkin ben) demektir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Âsım'dan: { لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي } şeklinde rivayet etmişler ve bunun lahn (hata) olduğunu, yani vasl (geçiş) halinde elifin telaffuz edilmesini kastetmiştir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Vasl halinde { لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي } terkibinde elifin sabit kılınması güzeldir; çünkü أَنَا kelimesinden elif hazfedilmiş ve onun yerine bu [elifi] getirmişlerdir. O şöyle demiştir: Übeyy'in kıraatinde: لَكِنْ أَنَا هُوَ اللَّهُ رَبِّي şeklindedir. İbn Âmir, Nâfi'den rivayetle el-Mesîlî ve Ya'kûb'dan rivayetle Ruvays; hem vakıf hem de vasl halinde elifin sübûtuyla { لكِنَّا } şeklinde okumuşlardır. Şair şöyle demiştir:

أَنَا سَيْفُ الْعَشِيرَةِ فَاعْرِفُونِي ... حُمَيْدًا قَدْ تَذَرَّيْتُ السَّنَامَا

Ben aşiretin kılıcıyım, öyleyse tanıyın beni... / Övgüye değer biriyim, şerefin zirvesine konmuşumdur.

وَقَالَ الْأَعْشَى:

el-A'şâ da şöyle demiştir: