فَكَيْفَ أَنَا وَانْتِحَالَ الْقَوَافِي ... بَعْدَ الْمَشِيبِ كَفَى ذَاكَ عَارًا
Saçlarım ağardıktan sonra kafiye uydurmak benim neyime? / Bu kadarı ar olarak yeter!
وَلَا خِلَافَ فِي إِثْبَاتِهَا فِي الْوَقْفِ. (هُوَ اللَّهُ رَبِّي) " هُوَ" ضَمِيرُ الْقِصَّةِ وَالشَّأْنِ وَالْأَمْرِ، كَقَوْلِهِ" فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا " وَقَوْلُهُ:" قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ". (وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً)
Vakıf (durma) hâlinde ise onun (elif harfinin) sabit kılınacağı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. { هُوَ اللَّهُ رَبِّي } “(Fakat) O Allah benim Rabbimdir” [ifadesindeki] { هُوَ } “O” [lafzı], tıpkı { فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “...inkâr edenlerin gözleri birden donakalır” ve { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O, Allah birdir” ayetlerinde olduğu gibi kıssa, şe'n ve durum zamiridir. { وَلَا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا } “Ve Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam.”
دَلَّ مَفْهُومُهُ عَلَى أَنَّ الْأَخَ الْآخَرَ كَانَ مُشْرِكًا بِاللَّهِ تَعَالَى يَعْبُدُ غَيْرَهُ. وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُ أَرَادَ لَا أَرَى الْغِنَى وَالْفَقْرَ إِلَّا مِنْهُ، وَأَعْلَمُ أَنَّهُ لَوْ أَرَادَ أَنْ يَسْلُبَ صَاحِبَ الدُّنْيَا دُنْيَاهُ قَدَرَ عَلَيْهِ، وَهُوَ الَّذِي آتَانِيَ الْفَقْرَ. وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُ أَرَادَ جُحُودَكَ الْبَعْثَ مَصِيرُهُ إِلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ، وَهُوَ تَعْجِيزُ الرَّبِّ ﷾، وَمَنْ عَجَّزَهُ ﷾ شبهه بخلقه، فهو إشراك.
ifadesinin mefhumu, diğer kardeşin Allah Teâlâ'ya ortak koşan ve O'ndan başkasına ibadet eden biri olduğuna delalet etmiştir. Şöyle kastedilmiş olması da muhtemeldir: Zenginliği ve fakirliği ancak O'ndan bilirim; bilirim ki O, dünya ehlinden dünyasını çekip almak isteseydi buna gücü yeterdi ve beni de fakir kılan O'dur. Yine şu manayı kastetmiş olması da muhtemeldir: Senin yeniden dirilmeyi inkâr etmen, neticede Allah Teâlâ'nın buna güç yetiremeyeceği anlamına varır; bu ise Rabbi aciz görmektir. O'nu azze ve celle aciz gören kimse ise O'nu yaratılmışlara benzetmiş olur ki bu da şirktir.
[سورة الكهف (١٨): الآيات ٣٩ الى ٤١]
[Kehf Suresi (18), Ayetler 39-41]
وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَداً (٣٩) فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً (٤٠) أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَباً (٤١)
{ وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَداً (٣٩) فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً (٤٠) أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَباً (٤١) } “Bağına girdiğinde: 'Mâşâallah (Allah'ın dilediği olur), kuvvet ancak Allah'ındır!' deseydin ya! Eğer beni mal ve evlatça senden daha az görüyorsan, (39) Umulur ki Rabbim bana senin bağından daha hayırlısını verir; senin bağına da gökten bir afet indirir de orası kaypak/çorak bir toprak kesilir; (40) Yahut suyu çekiliverir de artık onu aramaya bile güç yetiremezsin. (41)”
قَوْلُهُ تعالى: (وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قوله تعالى: (وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ) أو أَيْ بِالْقَلْبِ، وَهُوَ تَوْبِيخٌ وَوَصِيَّةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِ لِلْكَافِرِ وَرَدٌّ عَلَيْهِ، إِذْ قَالَ" مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً" و"ما" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، تَقْدِيرُهُ: هَذِهِ الْجَنَّةُ هِيَ مَا شَاءَ اللَّهُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ وَالْفَرَّاءُ: الْأَمْرُ مَا شَاءَ اللَّهُ، أَوْ هُوَ مَا شَاءَ اللَّهُ، أَيِ الْأَمْرُ مَشِيئَةُ اللَّهِ تَعَالَى. وَقِيلَ: الْجَوَابُ مُضْمَرٌ، أَيْ مَا شَاءَ اللَّهُ كَانَ، وَمَا لَا يَشَاءُ لَا يَكُونُ." لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ" أَيْ مَا اجْتَمَعَ لَكَ مِنَ الْمَالِ فَهُوَ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَقُوَّتِهِ لَا بِقُدْرَتِكَ وَقُوَّتِكَ، وَلَوْ شَاءَ لَنَزَعَ الْبَرَكَةَ مِنْهُ فَلَمْ يَجْتَمِعْ. الثَّانِيَةُ- قَالَ أَشْهَبُ قَالَ مَالِكٌ: يَنْبَغِي لِكُلِّ مَنْ دَخَلَ مَنْزِلَهُ أَنْ يَقُولَ هذا. وقال ابن وهب وقال لِي حَفْصُ بْنُ مَيْسَرَةَ: رَأَيْتُ عَلَى بَابِ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ مَكْتُوبًا" مَا شاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ". وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِي هُرَيْرَةَ:" أَلَا أَدُلُّكَ عَلَى كَلِمَةٍ مِنْ كُنُوزِ الْجَنَّةِ- أَوْ قَالَ كَنْزٍ مِنْ كُنُوزِ الْجَنَّةِ" قُلْتُ: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ" لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ إِذَا قَالَهَا الْعَبْدُ قَالَ اللَّهُ ﷿ أَسْلَمَ عَبْدِي وَاسْتَسْلَمَ" أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ
Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ } “Bağına girdiğinde: 'Mâşâallah (Allah'ın dilediği olur), kuvvet ancak Allah'ındır!' deseydin ya!” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ } “Bağına girdiğinde: 'Mâşâallah (Allah'ın dilediği olur), kuvvet ancak Allah'ındır!' deseydin ya!” buyruğu, yani kalbinle [bunu ikrar etseydin] demektir. Bu, müminin kâfire bir kınaması, bir nasihati ve onun: "Bunun ebediyen yok olacağını sanmıyorum" sözüne bir reddir. { مَا } kelimesi ref mahallindedir, takdiri ise: "Bu bağ, Allah'ın dilediği şeydir" şeklindedir. ez-Zeccâc ve el-Ferrâ şöyle demişlerdir: [Takdiri;] "İş, Allah'ın dilediğidir" yahut "O, Allah'ın dilediğidir", yani bütün işler Allah Teâlâ'nın dilemesiyledir. Şöyle de denilmiştir: Cevap mahzuftur; yani "Allah ne dilerse o olur, dilemediği şey ise olmaz" demektir. { لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ } "Kuvvet ancak Allah'ındır" ifadesi ise; sende toplanan mal senin gücün ve kuvvetinle değil, ancak Allah Teâlâ'nın kudreti ve kuvvetiyledir; şayet dileseydi ondan bereketi çeker alırdı da o mal bir araya gelemezdi, demektir. İkincisi: Eşheb dedi ki: Mâlik şöyle demiştir: Evine giren herkesin bunu söylemesi uygun olur. İbn Vehb dedi ki: Hafs b. Meysere bana şöyle dedi: Vehb b. Münebbih'in kapısında: "Mâşâallah, lâ kuvvete illâ billâh" yazılı olduğunu gördüm. Hz. Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] Ebû Hüreyre'ye şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Sana cennetin hazinelerinden bir kelimeyi -yahut cennetin hazinelerinden bir hazineyi- göstereyim mi?" Ben: "Evet, ey Allah'ın Resûlü!" dedim. Buyurdu ki: "'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'tır. Kul bunu söylediği zaman Allah azze ve celle: 'Kulum teslim oldu ve boyun eğdi' buyurur." Bunu Müslim rivayet etmiştir.
فِي صَحِيحِهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى. وَفِيهِ: فَقَالَ" يَا أَبَا مُوسَى أَوْ يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ قَيْسٍ أَلَا أَدُلُّكَ عَلَى كَلِمَةٍ مِنْ كَنْزِ الْجَنَّةِ- فِي رِوَايَةٍ عَلَى كَنْزٍ مِنْ كُنُوزِ الْجَنَّةِ-" قُلْتُ: مَا هِيَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ:" لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ". وَعَنْهُ قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَلَا أَدُلُّكَ عَلَى كَلِمَةٍ مِنْ كُنُوزِ الْجَنَّةِ أَوْ قَالَ كَنْزٍ مِنْ كُنُوزِ الْجَنَّةِ" قُلْتُ: بَلَى، فَقَالَ" لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ". وروى أنه من دخل منزل أَوْ خَرَجَ مِنْهُ فَقَالَ: بِاسْمِ اللَّهِ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ تَنَافَرَتْ عَنْهُ الشَّيَاطِينُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ الْبَرَكَاتِ. وَقَالَتْ عَائِشَةُ: إِذَا خَرَجَ الرَّجُلُ مِنْ مَنْزِلِهِ فَقَالَ بِاسْمِ اللَّهِ قَالَ الْمَلَكُ هُدِيتَ، وَإِذَا قَالَ مَا شَاءَ اللَّهُ قَالَ الْمَلَكُ كُفِيتَ، وَإِذَا قَالَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ قَالَ الْمَلَكُ وُقِيتَ. خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" من قَالَ- يَعْنِي إِذَا خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ- بِاسْمِ اللَّهِ تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ يُقَالُ كُفِيتَ وَوُقِيتَ وَتَنَحَّى عَنْهُ الشَّيْطَانُ" هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا وَزَادَ فِيهِ- فَقَالَ لَهُ:" هُدِيتَ وَكُفِيتَ وَوُقِيتَ". وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" إِذَا خَرَجَ الرَّجُلُ مِنْ بَابِ بَيْتِهِ أَوْ بَابِ دَارِهِ كَانَ مَعَهُ مَلَكَانِ مُوَكَّلَانِ بِهِ فَإِذَا قَالَ بِاسْمِ اللَّهِ قَالَا هُدِيتَ وَإِذَا قَالَ لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ قَالَا وُقِيتَ وَإِذَا قَالَ تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ قَالَا كُفِيتَ قَالَ فَيَلْقَاهُ قَرِينَاهُ فَيَقُولَانِ مَاذَا تُرِيدَانِ مِنْ رَجُلٍ قَدْ هُدِيَ وَوُقِيَ وَكُفِيَ". وَقَالَ الْحَاكِمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ فِي عُلُومِ الْحَدِيثِ: سُئِلَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ خُزَيْمَةَ عَنْ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ:" تَحَاجَّتِ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ فَقَالَتْ هَذِهِ- يَعْنِي الْجَنَّةَ- يَدْخُلُنِي الضُّعَفَاءُ" مَنِ الضَّعِيفِ؟ قَالَ: الَّذِي يُبَرِّئُ نَفْسَهُ مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ يَعْنِي فِي الْيَوْمِ عِشْرِينَ مَرَّةً أَوْ خَمْسِينَ مَرَّةً. وَقَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" مَنْ رَأَى شَيْئًا فَأَعْجَبَهُ فَقَالَ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ لَمْ يَضُرْهُ عَيْنٌ". وَقَدْ قَالَ قَوْمٌ: مَا مِنْ أَحَدٍ قَالَ مَا شَاءَ اللَّهُ كَانَ فأصابه شي إِلَّا رَضِيَ بِهِ. وَرُوِيَ أَنَّ مَنْ قَالَ أَرْبَعًا أَمِنَ مِنْ أَرْبَعٍ: مَنْ قَالَ هَذِهِ أَمِنَ مِنَ الْعَيْنِ، وَمَنْ قَالَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ أَمِنَ مِنْ كَيْدِ الشَّيْطَانِ، وَمَنْ قَالَ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ أَمِنَ مَكْرَ النَّاسِ، وَمَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ أَمِنَ مِنَ الغم.
Sahih'inde Ebû Mûsâ'nın hadisinden rivayet etmiştir. Orada şu ziyade yer alır: Buyurdu ki: "Ey Ebû Mûsâ! -yahut ey Abdullah b. Kays!- Sana cennet hazinesinden bir kelimeyi -bir rivayette cennet hazinelerinden bir hazineyi- göstereyim mi?" Ben: "Nedir o, ey Allah'ın Resûlü?" dedim. Şöyle buyurdu: "Lâ havle velâ kuvvete illâ billâh'tır." Yine ondan rivayet edildiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle buyurmuştur: "Sana cennet hazinelerinden bir kelimeyi -yahut cennet hazinelerinden bir hazineyi- göstereyim mi?" Ben: "Evet" dedim. Buyurdu ki: "Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-Aliyyi'l-Azîm'dir." Bir kimse evine girdiğinde veya evinden çıktığında: "Bismillâhi mâ şâallâhu lâ kuvvete illâ billâh" derse, şeytanların onun önünden kaçışacağı ve Allah Teâlâ'nın onun üzerine bereketler indireceği rivayet edilmiştir. Âişe [radıyallâhu anhâ] şöyle demiştir: Bir kimse evinden çıkarken "Bismillâh" derse melek: "Doğru yola iletildin" der; "Mâşâallah" derse melek: "Sana yetildi" der; "Lâ kuvvete illâ billâh" derse melek: "Korundun" der. Tirmizî, Enes b. Mâlik'ten rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim -yani evinden çıktığında- 'Bismillâhi tevekkeltü alallâhi lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh' derse, ona: 'Sana yetildi, sen korundun' denir ve şeytan ondan uzaklaşır." Bu, ancak bu vecihten bildiğimiz garip bir hadistir. Ebû Dâvûd da bunu tahric etmiş ve şu fazlalığı eklemiştir: Ona: "Doğru yola iletildin, sana yetildi ve korundun" denir. İbn Mâce ise Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kişi evinin kapısından veya avlusunun kapısından çıktığında, yanında kendisiyle görevli iki melek bulunur. 'Bismillâh' dediğinde o ikisi: 'Doğru yola iletildin' derler; 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh' dediğinde: 'Korundun' derler; 'Tevekkeltü alallâh' dediğinde ise: 'Sana yetildi' derler. Derken o iki melekle onun iki şeytanı karşılaşır ve şeytanlar birbirlerine: 'Doğru yola iletilmiş, korunmuş ve kendisine yetilmiş bir adamdan ne istiyorsunuz?' derler." el-Hâkim Ebû Abdillâh, Ulûmu'l-Hadîs adlı eserinde şöyle der: Muhammed b. İshâk b. Huzeyme'ye Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: "Cennet ve cehennem münakaşa etti; o -yani cennet-: 'Bana zayıflar girer' dedi" hadisindeki "zayıf kimdir?" diye sorulduğunda; o: "Kendisini güç ve kuvvetten berî kılan kimsedir; yani günde yirmi defa veya elli defa [lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh diyen kimsedir]" cevabını vermiştir. Enes b. Mâlik dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim bir şey görüp de hoşuna giderse ve 'Mâşâallâhu lâ kuvvete illâ billâh' derse, ona nazar değmez." Bir topluluk da şöyle demiştir: Bir kimse "Mâşâallâhu kâne" (Allah'ın dilediği olur) der de başına bir şey gelirse, mutlaka ona rıza gösterir. Şöyle de rivayet edilmiştir: Kim dört şeyi söylerse dört şeyden emin olur: Bunu [yani mâşâallah lâ kuvvete illâ billâh] söyleyen nazardan emin olur; "Hasbunallâhu ve ni'me'l-vekîl" diyen şeytanın tuzağından emin olur; "Ve ufevvidu emrî ilallâh" diyen insanların hilesinden emin olur; "Lâ ilâhe illâ ente subhâneke innî kuntu mine'z-zâlimîn" diyen de kederden emin olur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَداً) " إِنْ" شَرْطٌ" تَرَنِ" مَجْزُومٌ بِهِ، والجواب" فَعَسى رَبِّي" و" أَنَا" فَاصِلَةٌ لَا مَوْضِعَ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ تَوْكِيدًا لِلنُّونِ وَالْيَاءِ. وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ" إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ" بِالرَّفْعِ، يَجْعَلُ" أَنَا" مُبْتَدَأً
Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَداً } “Eğer beni mal ve evlatça senden daha az görüyorsan” buyruğundaki { إِنْ } şart edatıdır, { تَرَنِ } onunla meczumdur; cevabı ise { فَعَسى رَبِّي } “Umulur ki Rabbim...” ifadesidir. { أَنَا } fasıla zamiridir, iraptan mahalli yoktur. Nûn ve yâ'nın teyidi olarak nasb mahallinde olması da caizdir. Îsâ b. Ömer ise { أَنَا } zamirini mübteda,
و" أَقَلَّ" خَبَرَهُ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَوْضِعِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي، وَالْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ النُّونُ وَالْيَاءُ، إِلَّا أَنَّ الْيَاءَ حُذِفَتْ لِأَنَّ الْكَسْرَةَ تَدُلُّ عَلَيْهَا، وَإِثْبَاتُهَا جَيِّدٌ بَالِغٌ وهو الأصل لأنها الاسم على الحقيقة. و (فَعَسى) بِمَعْنَى لَعَلَّ أَيْ فَلَعَلَّ رَبِّي. (أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ) أَيْ فِي الْآخِرَةِ. وَقِيلَ فِي الدُّنْيَا. (وَيُرْسِلَ عَلَيْها) أَيْ عَلَى جَنَّتِكَ. (حُسْباناً) أَيْ مَرَامِي مِنَ السَّمَاءِ، وَاحِدُهَا حُسْبَانَةٌ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ وَالْقُتَبِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ. وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: وَالْحُسْبَانَةُ السَّحَابَةُ، وَالْحُسْبَانَةُ الْوِسَادَةُ، وَالْحُسْبَانَةُ الصَّاعِقَةُ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالْحُسْبَانُ (بِالضَّمِّ): الْعَذَابُ. وَقَالَ أَبُو زِيَادٍ الْكِلَابِيُّ: أَصَابَ الْأَرْضَ حُسْبَانٌ أَيْ جَرَادٌ. وَالْحُسْبَانُ أَيْضًا الْحِسَابُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ " وَقَدْ فُسِّرَ الْحُسْبَانُ هُنَا بِهَذَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْحُسْبَانُ مِنَ الْحِسَابِ، أَيْ يُرْسِلُ عَلَيْهَا عَذَابُ الْحِسَابِ، وَهُوَ حِسَابُ مَا اكْتَسَبَتْ يَدَاكَ، فَهُوَ مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ. وَالْحُسْبَانُ أَيْضًا: سِهَامٌ قِصَارٌ يُرْمَى بِهَا فِي طَلْقٍ وَاحِدٍ، وَكَانَ مِنْ رَمْيِ الْأَكَاسِرَةِ. وَالْمَرَامِي مِنَ السَّمَاءِ عَذَابٌ." فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً" يَعْنِي أَرْضًا بَيْضَاءَ لَا يَنْبُتُ فِيهَا نَبَاتٌ وَلَا يَثْبُتُ عَلَيْهَا قَدَمٌ، وَهِيَ أَضَرُّ أَرْضٍ بَعْدَ أَنْ كانت جنة أنفع أرض، و" زَلَقاً" تأكيد لوصف الصعيد، أي وتزل عَنْهَا الْأَقْدَامُ لِمَلَاسَتِهَا. يُقَالُ: مَكَانٌ زَلَقٌ (بِالتَّحْرِيكِ) أَيْ دَحْضٌ، وَهُوَ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرُ قَوْلِكَ: زَلِقَتْ رِجْلُهُ تَزْلَقُ زَلَقًا، وَأَزْلَقَهَا غَيْرُهُ. وَالزَّلَقُ أَيْضًا عَجُزُ الدَّابَّةِ. قَالَ رُؤْبَةُ:
{ أَقَلَّ } kelimesini de onun haberi kılarak ref ile { إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلُّ مِنْكَ } şeklinde okumuştur. Bu cümle ikinci mef'ûl mahallindedir. Birinci mef'ûl ise nûn ve yâ'dır; ancak kesre ona delalet ettiği için yâ hazfedilmiştir. Onun sabit kılınması da gayet fasih ve güzeldir; asıl olan da odur, çünkü hakikatte isim olan odur. { فَعَسى } ise "lealle" (umulur ki) manasındadır; yani "umulur ki Rabbim". { أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ } “bana senin bağından daha hayırlısını verir” yani ahirette; dünyada olduğu da söylenmiştir. { وَيُرْسِلَ عَلَيْها } “ve senin bağına gönderir” { حُسْباناً } “bir afet” yani gökten atılan azaplar gönderir. Tekili "husbâne"dir; bunu el-Ahfeş, el-Kutebî ve Ebû Ubeyde söylemiştir. İbnu'l-A'râbî şöyle demiştir: el-Husbâne bulut demektir, husbâne yastık demektir ve husbâne yıldırım demektir. el-Cevherî ise şöyle demiştir: el-Husbân (ötre ile) azap demektir. Ebû Ziyâd el-Kilâbî dedi ki: Yere husbân isabet etti, yani çekirge düştü demektir. el-Husbân aynı zamanda hesap demektir; nitekim Allah Teâlâ: { الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ } “Güneş ve ay bir hesaba göredir” buyurmuştur. Buradaki husbân da bu şekilde tefsir edilmiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Husbân hesap kökündendir; yani onun üzerine hesap azabını gönderir; bu da senin ellerinle kazandıklarının hesabıdır; dolayısıyla bu, muzafın hazfedilmesi kabilindendir. el-Husbân aynı zamanda tek bir yay atışıyla birden fırlatılan kısa oklardır ki bu da Kisrâların ok atma şeklindendi. Gökten atılan şeyler de azaptır. { فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً } “de orası kaypak/çorak bir toprak kesilir” yani üzerinde hiçbir bitki bitmeyen ve ayak basıldığında kayıp durulamayan çıplak bir toprak haline gelir. Burası, en faydalı bağ iken, artık en zararlı arazi olur. { زَلَقاً } kelimesi "saîd" kelimesinin sıfatını pekiştirmektedir; yani pürüzsüz ve düz olmasından dolayı üzerinden ayaklar kayar. "Mekânun zelekun" (harekeyle) kaygan yer demektir. Bu kelime aslen senin "zelikat ricluhû tezleku zelekan" (ayağı kaydı) sözünün masdarıdır; başkası kaydırırsa "ezlekahâ" denir. Zelek aynı zamanda binek hayvanının sağrısı demektir. Rû'be şöyle demiştir:
كَأَنَّهَا حَقْبَاءُ بَلْقَاءُ الزَّلَقُ
Sanki o, sağrısı alacalı, beli beyaz çizgili bir yaban eşeğidir.
وَالْمَزْلَقَةُ وَالْمُزْلَقَةُ: الْمَوْضِعُ الَّذِي لَا يَثْبُتُ عَلَيْهِ قَدَمٌ. وَكَذَلِكَ الزَّلَّاقَةُ. وَالزَّلْقُ الْحَلْقُ، زلق رأسه يزلقه زلقا حلقه، قال الْجَوْهَرِيُّ. وَالزَّلِقُ الْمَحْلُوقُ، كَالنَّقْضِ وَالنَّقَضُ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ
el-Mezleka (الْمَزْلَقَةُ) ve el-müzleka (الْمُزْلَقَةُ); üzerinde ayağın sabit duramadığı (kaygan) yerdir. ez-Zellâka (الزَّلَّاقَةُ) da böyledir. ez-Zalk (الزَّلْقُ) ise tıraş etmektir. "Zeleka ra'sehu yezlikuhu zalkan" (زلق رأسه يزلقه زلقا), başını tıraş etti [demektir]; el-Cevherî [böyle] demiştir. ez-Zelik (الزَّلِقُ) de [tıpkı] en-nakz (النَّقْضُ) ile en-nakad (النَّقَضُ) gibi tıraş edilmiş olandır. [Burada] kastedilen ise
أَنَّهَا تَصِيرُ مَزْلَقَةً، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهَا لَا يبقى فيها نبات كالرأس إذا حللا يَبْقَى عَلَيْهِ شَعْرٌ، قَالَهُ الْقُشَيْرِيُّ. (أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً) أَيْ غَائِرًا ذَاهِبًا، فَتَكُونُ أَعْدَمَ أَرْضٍ لِلْمَاءِ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ أَوْجَدَ أَرْضٍ لِلْمَاءِ. وَالْغَوْرُ مَصْدَرٌ وُضِعَ مَوْضِعَ الِاسْمِ، كَمَا يُقَالُ: رَجُلٌ صَوْمٌ وَفِطْرٌ وَعَدْلٌ وَرِضًا وَفَضْلٌ وَزُورٌ وَنِسَاءٌ نَوْحٌ، وَيَسْتَوِي فِيهِ الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ وَالتَّثْنِيَةُ وَالْجَمْعُ. قَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:
orayı kaygan bir yer yapması değil; aksine tıpkı tıraş edilen başta hiç kıl kalmadığı gibi, orada hiçbir bitkinin kalmamasıdır; bunu el-Kuşeyrî söylemiştir. { أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً } “Yahut suyu çekiliverir” yani yerin dibine batıp gider; böylece en bol suya sahip bir yer iken, suya en muhtaç bir arazi haline gelir. el-Gavr, isim makamına konulmuş bir masdardır; nitekim "raculun savmun, ve fıtrun, ve adlun, ve rıdan, ve fadlun, ve zûrun" (oruçlu, oruçsuz, adil, razı olunmuş, faziletli, yalancı adam) ve "nisâun nevhun" (ağıt yakan kadınlar) denilir; bunda müzekker, müennes, tesniye ve cemi eşittir. Amr b. Kulsûm şöyle demiştir:
تَظَلُّ جِيَادُهُ نَوْحًا عَلَيْهِ ... مُقَلَّدَةً أَعِنَّتُهَا صُفُونًا
Onun asil atları, dizginleri boyunlarına takılmış, tek ayaklarını büküp durarak onun için ağıt yakarlar.
آخَرُ:
Bir başka şair de şöyle demiştir:
هَرِيقِي مِنْ دُمُوعِهِمَا سِجَامًا ... ضُبَاعُ وَجَاوِبِي نَوْحًا قِيَامًا
İkisinin gözlerinden sağanak gibi gözyaşı dök ey Dubâ! / Ve ayakta ağıt yakan kadınlara karşılık ver!
أَيْ نَائِحَاتٍ. وَقِيلَ: أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا ذا غور، فحذف المضاف، مثل" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ " ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: مَاءٌ غَوْرٌ. وقد غار الماء يغور غورا وغئورا، أَيْ سَفُلَ فِي الْأَرْضِ، وَيَجُوزُ الْهَمْزَةُ لِانْضِمَامِ الواو. وغارت عينه تغور غورا وغئورا، دَخَلَتْ فِي الرَّأْسِ. وَغَارَتْ تَغَارُ لُغَةٌ فِيهِ. وَقَالَ:
Yani ağıt yakan kadınlar demektir. Şöyle de denilmiştir: { أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها } "yahut suyu derinliğe sahip (ذا غور) olur" manasındadır da { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } "kente sor" ayetinde olduğu gibi muzaf hazfedilmiştir; bunu en-Nehhâs zikretmiştir. el-Kisâî ise: "Mâun gavrun" (çekilmiş su) denir demiştir. Su yerin dibine battığında "gâre'l-mâu yegûru gavran ve guûren" denir; vâv'ın ötresi sebebiyle hemze ile okunması da caizdir. Göz çukura kaçtığında "gârat aynuhû tegûru gavran ve guûren" denir. Bunda "gârat tegâru" şeklinde bir lügat de vardır. Şair şöyle demiştir:
أَغَارَتْ عَيْنُهُ أَمْ لَمْ تَغَارَا
Gözü çukura mı kaçtı, yoksa batmadı mı?
وَغَارَتِ الشَّمْسُ تَغُورُ غِيَارًا، أَيْ غَرَبَتْ. قَالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ:
Güneş battığında "gârati'ş-şemsu tegûru gıyâran" denir. Ebû Züeyb şöyle demiştir:
هَلِ الدَّهْرُ إِلَّا لَيْلَةً وَنَهَارُهَا ... وَإِلَّا طُلُوعُ الشَّمْسِ ثُمَّ غِيَارُهَا
Zaman dediğin gece ve gündüzünden, / Güneşin doğuşu ve ardından batışından başka nedir ki?
(فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَباً) أَيْ لَنْ تَسْتَطِيعَ رَدَّ الْمَاءِ الْغَائِرِ، وَلَا تَقْدِرُ عَلَيْهِ بِحِيلَةٍ. وَقِيلَ: فَلَنْ تَسْتَطِيعَ طَلَبَ غَيْرِهِ بَدَلًا مِنْهُ. وَإِلَى هَذَا الْحَدِيثِ انتهت مناظرة أخيه وإنذاره.
{ فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَباً } “artık onu aramaya bile güç yetiremezsin” yani çekilen suyu geri getirmeye güç yetiremezsin ve hiçbir hile ile ona ulaşamazsın. Şöyle de denilmiştir: Onun yerine başka bir su aramaya da güç yetiremezsin. Kardeşinin onunla münazarası ve uyarısı bu sözle sona ermiştir.
[سورة الكهف (١٨): آية ٤٢]
[Kehf Suresi (18), Ayet 42]
وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً (٤٢)
{ وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً (٤٢) } “Derken onun bütün serveti kuşatılıp helak edildi. O da, çardakları üzerine çökmüş bulunan bağına yaptığı harcamalardan ötürü avuçlarını ovuşturuyor: 'Ah ne olurdu, ben de Rabbime hiç kimseyi ortak koşmasaydım!' diyordu. (42)”
قوله تعالى: وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ اسْمُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ مُضْمَرٌ، وَهُوَ الْمَصْدَرُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَخْفُوضُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ. وَمَعْنَى" أُحِيطَ بِثَمَرِهِ" أَيْ أُهْلِكُ مَالُهُ كُلُّهُ. وَهَذَا أَوَّلُ مَا حَقَّقَ اللَّهُ تَعَالَى به إنذار أخيه. (فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ) أي فأصبح الكافر يضرب إحدى
Allah Teâlâ'nın: { وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ } “Derken onun bütün serveti kuşatılıp helak edildi” buyruğunda nâib-i fâil (sözde özne) gizli olup o da mastardır. Mecrûr olan [câr-mecrûr] ifadenin ref konumunda olması da caizdir. { أُحِيطَ بِثَمَرِهِ } ifadesinin anlamı; yani onun malının tamamı helak edildi, demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın, o [mümin] kardeşinin uyarısını tahakkuk ettirdiği ilk şeydir. { فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ } “Avuçlarını ovuşturuyordu” [ifadesi ise]; yani kâfir kimse [ellerinden] birini
يَدَيْهِ عَلَى الْأُخْرَى نَدَمًا، لِأَنَّ هَذَا يَصْدُرُ مِنَ النَّادِمِ. وَقِيلَ: يُقَلِّبُ مِلْكَهُ فَلَا يَرَى فِيهِ عِوَضَ مَا أَنْفَقَ، وَهَذَا لِأَنَّ الْمِلْكَ قَدْ يُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْيَدِ، مِنْ قَوْلِهِمْ: فِي يده مال، أي فملكه مَالٌ. وَدَلَّ قَوْلُهُ" فَأَصْبَحَ" عَلَى أَنَّ هَذَا الْإِهْلَاكَ جَرَى بِاللَّيْلِ، كَقَوْلِهِ" فَطافَ عَلَيْها طائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نائِمُونَ. فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ" وَيُقَالُ: أَنْفَقْتُ فِي هَذِهِ الدَّارِ كَذَا وَأَنْفَقْتُ عَلَيْهَا. (وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها) أَيْ خَالِيَةٌ قَدْ سَقَطَ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ، مَأْخُوذٌ مِنْ خَوَتِ النُّجُومُ تَخْوَى خَيًّا أَمْحَلَتْ، وَذَلِكَ إِذَا سَقَطَتْ وَلَمْ تُمْطِرْ فِي نَوْئِهَا. وَأَخْوَتْ مِثْلُهُ. وَخَوَتِ الدَّارُ خَوَاءً أَقْوَتْ، وَكَذَلِكَ إِذَا سَقَطَتْ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا" وَيُقَالُ: سَاقِطَةٌ، كَمَا يُقَالُ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا أَيْ سَاقِطَةٌ عَلَى سُقُوفِهَا، فَجَمَعَ عَلَيْهِ بَيْنَ هَلَاكِ الثَّمَرِ وَالْأَصْلِ، وَهَذَا مِنْ أَعْظَمِ الجوانح، مُقَابَلَةً عَلَى بَغْيِهِ. (وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً) أَيْ يَا لَيْتَنِي عَرَفْتُ نِعَمَ اللَّهِ عَلَيَّ، وَعَرَفْتُ أَنَّهَا كَانَتْ بِقُدْرَةِ اللَّهِ وَلَمْ أَكْفُرْ بِهِ. وَهَذَا نَدَمٌ مِنْهُ حِينَ لَا يَنْفَعُهُ الندم.
diğerine pişmanlıktan vurmaya başladı; çünkü pişman olan kimseden bu hareket sadır olur. Şöyle de denilmiştir: Mülkünü altüst edip inceliyordu da yaptığı masrafların karşılığını onda göremiyordu; zira Arapların: "fi yedihî mâl" (elinde mal var, yani mülkünde mal var) sözünden hareketle mülk bazen "el" kelimesiyle ifade edilir. { فَأَصْبَحَ } (sabahladı/oldu) buyruğu, bu helakin tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَطافَ عَلَيْها طائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نائِمُونَ. فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ } “Fakat onlar uyurlarken Rabbin tarafından dolaşan bir afet o bahçeyi sarıverdi de bahçe kapkara kesildi” buyruğunda olduğu gibi geceleyin gerçekleştiğine delalet eder. Bir kimse için: "Enfaktu fî hâzihi'd-dâr" (bu ev için harcadım) ve "enfaktu aleyhâ" (ona harcadım) denir. { وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } “O da çardakları üzerine çökmüş vaziyette” yani bir kısmı diğerinin üzerine çökmüş bomboş bir haldedir. Bu ifade; yıldızlar batıp da vaktinde yağmur yağdırmayarak kuraklığa sebep olduğunda kullanılan "haveti'n-nucûmu tahvî hayyen" kökünden alınmıştır; "ahvet" de aynı manadadır. "Haveti'd-dâru havâen" ise evin ıssız kalıp çökmesidir. Allah Teâlâ'nın: { فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا } “İşte zulümleri yüzünden çökmüş ıssız evleri!” buyruğu da bu köktendir. Çökmüş/yıkılmış manasında da kullanılır; nitekim "fe-hiye hâviyetun alâ urûşihâ" denildiğinde, tavanları üzerine çökmüş demektir. Böylece onun aleyhine hem ürünün hem de asıl sermayenin helaki bir arada toplanmış oldu; bu da onun azgınlığına bir karşılık olarak en büyük felaketlerdendir. { وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً } “ve: 'Ah ne olurdu, ben de Rabbime hiç kimseyi ortak koşmasaydım!' diyordu” yani: Keşke Allah'ın üzerimdeki nimetlerini bilseydim, bunların Allah'ın kudretiyle olduğunu idrak edip O'na nankörlük etmeseydim! Bu, artık pişmanlığın fayda vermediği andaki bir pişmanlığıdır.
[سورة الكهف (١٨): آية ٤٣]
[Kehf Suresi (18), Ayet 43]
وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مُنْتَصِراً (٤٣)
{ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مُنْتَصِراً (٤٣) } “Kendisine Allah'tan başka yardım edecek bir topluluk da yoktu; kendi kendini kurtaracak güçte de değildi. (43)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ) " فِئَةٌ" اسم" تَكُنْ" و" لَهُ" الْخَبَرُ." يَنْصُرُونَهُ" فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ، أَيْ فِئَةٌ نَاصِرَةٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" يَنْصُرُونَهُ" الْخَبَرُ. وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ أَوْلَى لِأَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ" لَهُ". وَأَبُو الْعَبَّاسِ يُخَالِفُهُ، وَيَحْتَجُّ بِقَوْلِ اللَّهِ ﷿" وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ". وقد أجاز سيبويه الآخر. و" يَنْصُرُونَهُ" عَلَى مَعْنَى فِئَةٍ، لِأَنَّ مَعْنَاهَا أَقْوَامٌ، وَلَوْ كَانَ عَلَى اللَّفْظِ لَقَالَ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةً تَنْصُرُهُ، أَيْ فِرْقَةً وَجَمَاعَةً يَلْتَجِئُ إِلَيْهِمْ. (وَما كانَ مُنْتَصِراً) أَيْ مُمْتَنِعًا، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقِيلَ: مُسْتَرِدًّا بَدَلَ مَا ذَهَبَ مِنْهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ اشْتِقَاقُ الْفِئَةِ فِي" آلِ عِمْرَانَ ". وَالْهَاءُ عوض من الياء التي نقصت
Yüce Allah'ın: { وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Kendisine Allah'tan başka yardım edecek bir topluluk da yoktu” buyruğunda "fietün (فِئَةٌ)", "tekün (تَكُنْ)" fiilinin ismi, "lehu (لَهُ)" ise haberidir. "Yensurûnehu (يَنْصُرُونَهُ)" ise sıfat konumundadır; yani "yardım eden bir topluluk (fietün nâsıratün)" demektir. "Yensurûnehu" ifadesinin haber olması da caizdir. Sîbeveyh'e göre birinci vecih daha uygundur; çünkü "lehu" öne geçmiştir. Ebu'l-Abbâs ise ona muhalefet etmekte ve Yüce Allah'ın: { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ } “Hiçbir şey O'na denk olmamıştır” ayetini delil getirmektedir. Sîbeveyh de diğer [görüşü] caiz görmüştür. "Yensurûnehu", "fie (فِئَة)" kelimesinin manasına göredir; çünkü anlamı "topluluklar (akvâm)" demektir. Eğer lafzına göre olsaydı, sığınacağı bir fırka ve cemaat manasında olmak üzere "ve lem tekün lehu fietün tensuruhu" derdi. { وَما كانَ مُنْتَصِراً } “kendi kendini kurtaracak güçte de değildi” yani [azabı] savuşturabilecek durumda değildi; bunu Katâde söylemiştir. Bir görüşe göre de: Elinden gidene karşılık geri alacak güçte değildi. "el-Fie" kelimesinin türeyişi daha önce Âl-i İmrân'da geçmişti. [Sonundaki] he harfi, eksilen yâ harfinin yerine bedeldir,
من وسطه، أصله في مِثْلُ فِيعَ، لِأَنَّهُ مِنْ فَاءَ، وَيُجْمَعُ عَلَى فئون وفيات مئل شِيَاتٍ وَلِدَاتٍ وَمِئَاتٍ. أَيْ لَمْ تَكُنْ لَهُ عَشِيرَةٌ يَمْنَعُونَهُ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، وَضَلَّ عَنْهُ من افتخر بهم من الخدم والولد.
aslı "fî'" kalıbı üzeredir, çünkü "fâe" fiilindendir; çoğulu ise "şiyât, lidât, miât" gibi "fiûn" ve "fiyât" şeklinde gelir. Yani, kendisini Allah'ın azabından koruyacak bir aşireti yoktu; böbürlendiği hizmetçiler ve evlatlar da ondan uzaklaşıp yok olmuştu.
[سورة الكهف (١٨): آية ٤٤]
[Kehf Suresi (18), Ayet 44]
هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً (٤٤)
{ هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً (٤٤) } “İşte orada velayet (yardım ve dostluk) hak olan Allah'a mahsustur. O, mükâfatça da daha hayırlıdır, akıbetçe de daha hayırlıdır. (44)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ) اخْتُلِفَ فِي الْعَامِلِ فِي قَوْلِهِ" هُنالِكَ" وَهُوَ ظَرْفٌ، فَقِيلَ: الْعَامِلُ فِيهِ" وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ" وَلَا كَانَ هُنَالِكَ، أَيْ مَا نُصِرَ وَلَا انْتَصَرَ هُنَالِكَ، أَيْ لِمَا أَصَابَهُ مِنَ الْعَذَابِ. وَقِيلَ: تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ" مُنْتَصِراً". وَالْعَامِلُ فِي قَوْلِهِ" هُنالِكَ":" الْوَلايَةُ". وَتَقْدِيرُهُ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ: الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُنَالِكَ، أَيْ فِي الْقِيَامَةِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ" الْحَقُّ" بِالرَّفْعِ نَعْتًا لِلْوِلَايَةِ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَحَمْزَةُ" الْحَقِّ" بِالْخَفْضِ نَعْتًا لِلَّهِ ﷿، وَالتَّقْدِيرُ: لِلَّهِ ذِي الْحَقِّ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَيَجُوزُ" الْحَقَّ" بِالنَّصْبِ عَلَى الْمَصْدَرِ وَالتَّوْكِيدِ، كَمَا تَقُولُ: هَذَا لَكَ حَقًّا. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" الْوِلَايَةُ" بِكَسْرِ الْوَاوِ، الْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، وَهُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ كَالرَّضَاعَةِ وَالرِّضَاعَةِ. وَقِيلَ: الْوَلَايَةُ بِالْفَتْحِ مِنَ الْمُوَالَاةِ، كَقَوْلِهِ" اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا "." ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا". وَبِالْكَسْرِ يَعْنِي السُّلْطَانَ وَالْقُدْرَةَ وَالْإِمَارَةَ، كَقَوْلِهِ" وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ " أَيْ لَهُ الْمُلْكُ وَالْحُكْمُ يَوْمئِذٍ، أَيْ لَا يُرَدُّ أَمْرُهُ إِلَى أَحَدٍ، وَالْمُلْكُ فِي كُلِّ وَقْتٍ لِلَّهِ وَلَكِنْ تَزُولُ الدَّعَاوَى وَالتَّوَهُّمَاتُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: إِنَّهَا بِفَتْحِ الْوَاوِ لِلْخَالِقِ، وَبِكَسْرِهَا لِلْمَخْلُوقِ. (هُوَ خَيْرٌ ثَواباً) أَيِ اللَّهُ خَيْرٌ ثَوَابًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لِمَنْ آمَنَ بِهِ، وَلَيْسَ ثَمَّ غَيْرُ يُرْجَى مِنْهُ، وَلَكِنَّهُ أَرَادَ فِي ظَنِّ الْجُهَّالِ، أَيْ هُوَ خَيْرٌ مَنْ يُرْجَى. (وَخَيْرٌ عُقْباً) قَرَأَ عَاصِمٌ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَيَحْيَى" عُقْباً" سَاكِنَةُ الْقَافِ، الْبَاقُونَ بِضَمِّهَا، وَهُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ، أَيْ هُوَ خَيْرٌ عاقبة لِمَنْ رَجَاهُ وَآمَنَ بِهِ. يُقَالُ: هَذَا عَاقِبَةُ أمر فلان وعقباه وعقبه، أي آخره.
Yüce Allah'ın: { هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ } “İşte orada velayet hak olan Allah'a mahsustur” buyruğunda bir zarf olan "orada / o durumda" (هُنَالِكَ) lafzında amel eden [nasb eden âmil] hususunda ihtilaf edilmiştir. Bir görüşe göre bu lafızdaki âmil, { وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ } “onun bir topluluğu da yoktu” ifadesidir ve mana: "Orada [kendisine yardım edecek kimse] bulunmadığı gibi kendisi de orada yardım göremedi yahut yardım edemedi; yani başına gelen azaptan dolayı" şeklindedir. Bir diğer görüşe göre ise söz, { مُنْتَصِراً } “kendini kurtarabilen” kelimesinde tamamlanmıştır. "Orada" (هُنَالِكَ) lafzındaki âmil ise "el-velâye" (الْوَلايَةُ) lafzıdır. Takdim ve tehir yoluyla cümlenin takdiri: "Orada, yani kıyamette velayet hak olan Allah'a mahsustur" şeklindedir. Ebû Amr ve el-Kisâî, "el-hakku" (الْحَقُّ) lafzını "el-vilâye"nin sıfatı olarak ref ile (ötreli) okumuşlardır. Medine ehli ile Hamza ise aziz ve celil olan Allah'ın sıfatı olarak cer ile (esreli) "el-Hakkı" (الْحَقِّ) şeklinde okumuşlardır; takdiri ise "Hak sahibi olan Allah'a mahsustur" demektir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: "el-Hakka" (الْحَقَّ) şeklinde nasb ile (üstünlü) okunması da mastar ve tekit olarak caizdir; nitekim 'Bu gerçekten sana aittir' (هَذَا لَكَ حَقًّا) denilmesi gibidir. el-A‘meş, Hamza ve el-Kisâî, "el-vilâye" (الْوِلَايَةُ) kelimesini vâv harfinin kesresiyle, diğer [kıraat imamları] ise fethasıyla okumuşlardır. Bu ikisi, 'er-radâa' (الرَّضَاعَةُ) ile 'er-rıdâa' (الرِّضَاعَةُ) gibi aynı anlamdadır. Bir görüşe göre fetha ile "el-velâye", muvâlât (dostluk ve yardım) kökündendir; nitekim Allah'ın: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah inananların velisidir (dostudur)” ve { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا } “Bu, Allah'ın iman edenlerin mevlâsı (koruyucusu) olması sebebiyledir” buyruklarında da bu anlamdadır. Kesre ile "el-vilâye" ise otorite, güç ve idarecilik demektir; nitekim { وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } “O gün buyruk yalnız Allah'ındır” buyruğu da böyledir; yani o gün mülk ve hüküm O'na aittir, O'nun emri hiç kimseye havale edilmez. Mülk her vakit Allah'a aittir, ancak kıyamet gününde [bütün sahte] iddialar ve kuruntular ortadan kalkar. Ebû Ubeyd ise şöyle demiştir: "Vâv harfinin fethasıyla [olan şekli] Yaratıcı için, kesresiyle [olan şekli ise] yaratılmışlar içindir." { هُوَ خَيْرٌ ثَواباً } “O, mükâfatça daha hayırlıdır” buyruğu, yani Allah kendisine iman eden kimse için hem dünyada hem de ahirette mükâfatça daha hayırlıdır, demektir. [Esasen] O'ndan başka kendisinden [mükâfat] umulacak kimse yoktur; fakat cahillerin zannına göre böyle ifade edilmiştir; yani O, kendisinden umut besleneceklerin en hayırlısıdır. { وَخَيْرٌ عُقْباً } “Ve akıbetçe de daha hayırlıdır” buyruğunda Âsım, el-A‘meş, Hamza ve Yahyâ, kâf harfinin sükûnuyla "ukben" (عُقْبًا) şeklinde, diğerleri ise dammesiyle (ötreyle) okumuşlardır. Bu ikisi aynı anlamda olup; O'na umut bağlayan ve O'na iman eden kimse için akıbetçe daha hayırlıdır, demektir. Nitekim: "Bu, falanın işinin akıbeti, ukbâsı ve ukbudur" denilir ki 'onun sonudur' anlamına gelir.
[سورة الكهف (١٨): آية ٤٥]
[Kehf Suresi (18), Ayet 45]
وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً (٤٥)
{ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً (٤٥) } “Onlara dünya hayatının örneğini de ver: O, gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki, onunla yeryüzünün bitkileri birbirine karışıp boy verir; derken rüzgârların savurduğu bir çerçöp haline geliverir. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (45)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا) أَيْ صِفْ لِهَؤُلَاءِ الْمُتَكَبِّرِينَ الَّذِينَ سألوك طرد فقواء الْمُؤْمِنِينَ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، أَيْ شَبَهَهَا. (كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ) أَيْ بِالْمَاءِ. (نَباتُ الْأَرْضِ) حَتَّى اسْتَوَى. وَقِيلَ: إِنَّ النَّبَاتَ اخْتَلَطَ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ حِينَ نَزَلَ عَلَيْهِ الْمَاءُ، لِأَنَّ النَّبَاتَ إِنَّمَا يَخْتَلِطُ وَيَكْثُرُ بِالْمَطَرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي" يُونُسَ " مُبَيَّنًا. وَقَالَتِ الْحُكَمَاءُ: إِنَّمَا شَبَّهَ تَعَالَى الدُّنْيَا بِالْمَاءِ لِأَنَّ الْمَاءَ لَا يَسْتَقِرُّ فِي مَوْضِعٍ، كَذَلِكَ الدُّنْيَا لَا تَبْقَى عَلَى وَاحِدٍ، وَلِأَنَّ الْمَاءَ لَا يَسْتَقِيمُ عَلَى حَالَةٍ وَاحِدَةٍ كَذَلِكَ الدُّنْيَا، وَلِأَنَّ الْمَاءَ لَا يَبْقَى وَيَذْهَبُ كَذَلِكَ الدُّنْيَا تَفْنَى، وَلِأَنَّ الْمَاءَ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ أَنْ يَدْخُلَهُ وَلَا يَبْتَلَّ كَذَلِكَ الدُّنْيَا لَا يَسْلَمُ أَحَدٌ دَخَلَهَا مِنْ فِتْنَتِهَا وَآفَتِهَا، وَلِأَنَّ الْمَاءَ إِذَا كَانَ بِقَدْرٍ كَانَ نَافِعًا مُنْبِتًا، وَإِذَا جَاوَزَ الْمِقْدَارَ كَانَ ضَارًّا مُهْلِكًا، وَكَذَلِكَ الدُّنْيَا الْكَفَافُ مِنْهَا يَنْفَعُ وَفُضُولُهَا يَضُرُّ. وَفِي حَدِيثِ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْفَائِزِينَ، قَالَ:" ذَرِ الدُّنْيَا وَخُذْ مِنْهَا كَالْمَاءِ الرَّاكِدِ فَإِنَّ الْقَلِيلَ مِنْهَا يَكْفِي وَالْكَثِيرَ مِنْهَا يُطْغِي". وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" قَدْ أَفْلَحَ مَنْ أَسْلَمَ وَرُزِقَ كَفَافًا وَقَنَّعَهُ اللَّهُ بِمَا أَتَاهُ". (فَأَصْبَحَ) أَيِ النَّبَاتُ (هَشِيماً) أَيْ مُتَكَسِّرًا مِنَ الْيُبْسِ مُتَفَتِّتًا، يَعْنِي بِانْقِطَاعِ الْمَاءِ عَنْهُ، فَحُذِفَ ذَلِكَ إِيجَازًا لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ. وَالْهَشْمُ: كَسْرُ الشَّيْءِ الْيَابِسِ. وَالْهَشِيمُ مِنَ النَّبَاتِ الْيَابِسُ الْمُتَكَسِّرُ، وَالشَّجَرَةُ الْبَالِيَةُ يَأْخُذُهَا الْحَاطِبُ كَيْفَ يَشَاءُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: مَا فُلَانٌ إِلَّا هَشِيمَةُ كَرْمٍ، إِذَا كَانَ سَمْحًا. وَرَجُلٌ هَشِيمٌ: ضَعِيفُ الْبَدَنِ. وَتَهَشَّمَ عليه فلان إذا تعطف. واهتشم
Yüce Allah'ın: { وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Onlara dünya hayatının örneğini ver” buyruğu; yani senden müminlerin fakirlerini kovmanı isteyen bu kibirlilere dünya hayatının misalini, benzerini anlat, [demektir]. { كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ } “Gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki onunla birbirine karıştı”, yani su ile [karıştı], { نَباتُ الْأَرْضِ } “yeryüzünün bitkisi”, nihayet tam olgunlaştı. Şöyle de denilmiştir: Üzerine su indiği vakit bitkiler birbirine karıştı; zira bitkiler ancak yağmurla birbirine karışır ve çoğalır. Bu mana daha önce Yûnus [Suresi'nde] açıklanmıştı. Hikmet ehli şöyle demiştir: Yüce Allah dünyayı suya benzetmiştir; çünkü su bir yerde durup karar kılmaz, dünya da aynı şekilde tek bir kimse üzerinde kalmaz. Su tek bir hal üzere durmaz, dünya da böyledir. Su kalıcı olmayıp akıp gider, dünya da aynı şekilde fani olur. Hiç kimse suya girip de ıslanmadan kalamaz; dünya da böyledir, içine giren hiç kimse onun fitne ve afetinden selamette kalamaz. Ayrıca su ölçülü olduğunda faydalı olup [bitki] bitirir; haddi aştığında ise zararlı ve helak edici olur. Dünya da böyledir; yetecek kadarı (kefâf) fayda verir, fazlası ise zarar verir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisinde geçtiği üzere, bir adam ona: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben kurtuluşa erenlerden olmak istiyorum" deyince, şöyle buyurmuştur: « ذَرِ الدُّنْيَا وَخُذْ مِنْهَا كَالْمَاءِ الرَّاكِدِ فَإِنَّ الْقَلِيلَ مِنْهَا يَكْفِي وَالْكَثِيرَ مِنْهَا يُطْغِي » «Dünyayı bırak ve ondan durgun su kadarını al; zira onun azı yeter, çoğu ise azdırır.» Sahîh-i Müslim'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: « قَدْ أَفْلَحَ مَنْ أَسْلَمَ وَرُزِقَ كَفَافًا وَقَنَّعَهُ اللَّهُ بِمَا أَتَاهُ » «Müslüman olan, kendisine yetecek kadar rızık verilen ve Allah'ın kendisine verdiğine kanaat ettirdiği kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir.» { فَأَصْبَحَ } “Derken [o bitki] haline geldi”, { هَشِيماً } “çerçöp”; yani suyun kesilmesi sebebiyle kuruyup kırılmış, ufalanmış hale geldi [demektir]. Sözün buna delalet etmesinden ötürü bu kısım veciz anlatım (îcâz) gereği hazfedilmiştir. el-Heşm (الْهَشْم): Kuru olan bir şeyi kırmaktır. Bitkilerden heşîm (الْهَشِيم) olanı ise kuruyup kırılanıdır; ayrıca oduncunun dilediği gibi kopardığı çürümüş ağaçtır. Bir kimse cömert olduğunda [Arapların]: "Filan kişi ancak bir asma çöpüdür/kırığıdır" demeleri de bundandır. Bedeni zayıf adama da "reculün heşîmun" (رَجُلٌ هَشِيمٌ) denir. Bir kimse şefkat ve merhamet gösterdiğinde "teheşşeme aleyhi fülânun" (تَهَشَّمَ عليه فلان) denir. "İhteşeme" (واهتشم) ise...
مَا فِي ضَرْعِ النَّاقَةِ إِذَا احْتَلَبَهُ. وَيُقَالُ: هَشَمَ الثَّرِيدَ، وَمِنْهُ سُمِّيَ هَاشِمُ بْنُ عَبْدِ مَنَافٍ وَاسْمُهُ عَمْرٌو، وَفِيهِ يَقُولُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزِّبَعْرَى:
Ekmek ufalandığında "heşeme's-serîd" denir. Hâşim b. Abdümenâf da bu sebeple böyle isimlendirilmiştir; onun asıl adı Amr'dır. Abdullah b. ez-Ziba'râ onun hakkında şöyle demiştir:
عَمْرُو الْعُلَا هَشَمَ الثَّرِيدَ لِقَوْمِهِ ... وَرِجَالُ مَكَّةَ مُسْنِتُونَ عِجَافُ
Yüce Amr, kavmine tirit ufaladı; / Mekke adamları ise kıtlıktan zayıf ve perişandılar.
وَكَانَ سَبَبُ ذَلِكَ أَنَّ قُرَيْشًا أَصَابَتْهُمْ سُنُونٌ ذَهَبْنَ بِالْأَمْوَالِ فَخَرَجَ هَاشِمٌ إِلَى الشَّامِ فَأَمَرَ بِخُبْزٍ كَثِيرٍ فَخُبِزَ، فَحَمَلَهُ فِي الْغَرَائِرِ عَلَى الْإِبِلِ حَتَّى وَافَى مَكَّةَ، وَهَشَمَ ذَلِكَ الْخُبْزَ، يَعْنِي كَسَّرَهُ وَثَرَدَهُ، وَنَحَرَ تِلْكَ الْإِبِلَ، ثُمَّ أَمَرَ الطُّهَاةَ فَطَبَخُوا، ثُمَّ كَفَأَ الْقُدُورَ عَلَى الْجِفَانِ فَأَشْبَعَ أَهْلَ مَكَّةَ، فَكَانَ ذَلِكَ أَوَّلُ الْحِبَاءِ بَعْدَ السَّنَةِ الَّتِي أَصَابَتْهُمْ، فَسُمِّيَ بِذَلِكَ هَاشِمًا. (تَذْرُوهُ الرِّياحُ) أَيْ تُفَرِّقُهُ، قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ. ابْنُ قُتَيْبَةَ: تَنْسِفُهُ. ابْنُ كَيْسَانَ: تَذْهَبُ بِهِ وَتَجِيءُ. ابْنُ عَبَّاسٍ: تُدِيرُهُ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ" تُذْرِيهِ الرِّيحُ". قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ" تُذْرِيهِ". يُقَالُ: ذَرَتْهُ الرِّيحُ تَذْرُوهُ ذروا و [تذريه] ذريا وأذريه تُذْرِيهِ إِذْرَاءً إِذَا طَارَتْ بِهِ. وَحَكَى الْفَرَّاءُ: أَذْرَيْتُ الرَّجُلَ عَنْ فَرَسِهِ أَيْ قَلَبْتُهُ. وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ وَالْفَرَّاءُ:
Bunun sebebi şuydu: Kureyş'e mallarını alıp götüren kıtlık yılları isabet etmişti. Hâşim Şam'a çıktı, çok miktarda ekmek pişirilmesini emretti ve ekmekler pişirildi. Onları çuvallar içinde develere yükleyip Mekke'ye getirdi. O ekmekleri ufaladı (heşeme), yani kırıp tirit yaptı; o develeri kesti, sonra aşçılara emredip pişirttirdi. Ardından çanakların üzerine tencereleri boşaltarak Mekke halkını doyurdu. Bu, başlarına gelen o kıtlık yılından sonraki ilk cömertlik ikramı oldu ve bundan dolayı ona Hâşim adı verildi. { تَذْرُوهُ الرِّياحُ } “rüzgârların savurduğu” yani dağıttığı; bunu Ebû Ubeyde söylemiştir. İbn Kuteybe: "Uçurup savurduğu" demiştir. İbn Keysân: "Götürüp getirdiği" demiştir. İbn Abbâs: "Evirip çevirdiği" demiştir; manalar birbirine yakındır. Talha b. Musarrif { تُذْرِيهِ الرِّيحُ } şeklinde okumuştur. el-Kisâî dedi ki: Abdullah'ın kıraatinde { تُذْرِيهِ } şeklindedir. Rüzgâr bir şeyi savurup uçurduğunda: "Zeret-hu'r-rîhu tezrûhu zerven ve [tezrîhi] zeryen ve ezreythu üzrîhi izrâen" denir. el-Ferrâ: "Ezreytü'r-racule an ferasihî" (adamı atından yere serdim/fırlattım) ifadesini nakletmiştir. Sîbeveyh ve el-Ferrâ şu beyti okumuşlardır:
فَقُلْتُ لَهُ صَوِّبْ وَلَا تَجْهِدَنَّهُ ... فَيُذْرِكَ مِنْ أُخْرَى الْقَطَاةُ فَتَزْلَقِ
Ona: 'Dizgini indir ve atı fazla zorlama; / Yoksa seni eyerin arkasından fırlatır da kayıp düşersin' dedim.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً) مِنَ الإنشاء والإفناء والأحياء، سبحانه.
Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً } “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” buyruğu, yaratmaya, yok etmeye ve diriltmeye [güç yetirendir], O münezzehtir.
[سورة الكهف (١٨): آية ٤٦]
[Kehf Suresi (18), Ayet 46]
الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلاً (٤٦)
{ الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلاً (٤٦) } “Mal ve oğullar, dünya hayatının süsüdür. Kalıcı olan salih ameller ise, Rabbinin katında hem mükâfatça daha hayırlı hem de ümit bağlamaya daha layıktır. (46)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا) وَيَجُوزُ" زِينَتَا" وَهُوَ خَبَرُ الِابْتِدَاءِ فِي التَّثْنِيَةِ وَالْإِفْرَادِ. وَإِنَّمَا كَانَ الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِأَنَّ فِي الْمَالِ جَمَالًا وَنَفْعًا، وَفِي الْبَنِينَ قُوَّةً وَدَفْعًا، فَصَارَا زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، لَكِنَّ معقرينة الصفة للمال
Allah Teâlâ'nın: { الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Mal ve oğullar, dünya hayatının süsüdür” buyruğu: [Burada haberin] tesniye (ikil) olarak "zînetâ" (زِينَتَا) şeklinde gelmesi de caizdir; zira gerek tesniye gerekse müfred (tekil) olsun bu [kelime], mübtedanın (öznenin) haberidir (yüklemidir). Mal ve oğulların dünya hayatının süsü olması; malda bir güzellik ve fayda, oğullarda ise bir güç ve [zararı] savma kuvveti bulunmasından ötürüdür. Bu sebeple ikisi dünya hayatının süsü olmuştur; fakat mala ve oğullara yönelik sıfatın karînesiyle birlikte...
وَالْبَنِينَ، لِأَنَّ الْمَعْنَى: الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ هَذِهِ الحياة المحتقر فَلَا تُتْبِعُوهَا نُفُوسَكُمْ. وَهُوَ رَدٌّ عَلَى عُيَيْنَةَ بْنِ حِصْنٍ وَأَمْثَالِهِ لَمَّا افْتَخَرُوا بِالْغِنَى وَالشَّرَفِ، فَأَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّ مَا كَانَ مِنْ زِينَةِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَهُوَ غُرُورٌ يَمُرُّ وَلَا يَبْقَى، كَالْهَشِيمِ حِينَ ذَرَتْهُ الرِّيحُ، إِنَّمَا يَبْقَى مَا كَانَ مِنْ زَادِ الْقَبْرِ وَعُدَدِ الْآخِرَةِ. وَكَانَ يُقَالُ: لَا تَعْقِدْ قَلْبَكَ مَعَ الْمَالِ لِأَنَّهُ في ذَاهِبٌ، وَلَا مَعَ النِّسَاءِ لِأَنَّهَا الْيَوْمَ مَعَكَ وَغَدًا مَعَ غَيْرِكَ، وَلَا مَعَ السُّلْطَانِ لِأَنَّهُ اليوم لك وغدا لغيرك. ويكفى قي هَذَا قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى:" أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ
zira mana şöyledir: Mal ve oğullar bu değersiz hayatın süsüdür; öyleyse nefislerinizi bunların peşine takmayın. Bu, zenginlik ve şerefleriyle övündükleri vakit Uyeyne b. Hısn ve benzerlerine bir reddir. Allah Teâlâ dünya hayatının süsü olan şeylerin, tıpkı rüzgârın savurduğu çerçöp gibi geçip giden ve baki kalmayan bir aldanış olduğunu; ancak kabir azığı ve ahiret hazırlığı olan şeylerin baki kalacağını bildirmiştir. Şöyle denilirdi: Kalbini mala bağlama, çünkü o geçicidir ve gider; kadınlara bağlama, çünkü o bugün seninledir yarın başkasıyladır; sultana bağlama, çünkü o bugün senindir yarın başkasınındır. Bu hususta Allah Teâlâ'nın şu buyruğu yeterlidir: { أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ } “Mallarınız ve çocuklarınız ancak bir imtihandır”
وَقَالَ تَعَالَى:" إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَأَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ) أَيْ مَا يَأْتِي بِهِ سَلْمَانُ وَصُهَيْبٌ وَفُقَرَاءُ المسلمين من الطاعات. (خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً) أَيْ أَفْضَلُ. (وَخَيْرٌ أَمَلًا) أي أفضل مِنْ ذِي الْمَالِ وَالْبَنِينَ دُونَ عَمَلٍ صَالِحٍ، وَلَيْسَ فِي زِينَةِ الدُّنْيَا خَيْرٌ، وَلَكِنَّهُ خَرَجَ مَخْرَجَ قَوْلِهِ:" أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا ". وَقِيلَ: خَيْرٌ فِي التَّحْقِيقِ مِمَّا يَظُنُّهُ الْجُهَّالُ أنه خير في ظنهم. واختلف العلماء في" الْباقِياتُ الصَّالِحاتُ"، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَأَبُو مَيْسَرَةَ وَعَمْرُو ابْنُ شُرَحْبِيلَ: هِيَ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا: إِنَّهَا كُلُّ عَمَلٍ صَالِحٍ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ يَبْقَى لِلْآخِرَةِ. وَقَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ وَرَجَّحَهُ الطَّبَرِيُّ. وَهُوَ الصَّحِيحُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، لِأَنَّ كُلَّ مَا بَقِيَ ثَوَابُهُ جاز أن يقال له هذا. وقال لي ﵁: الْحَرْثُ حَرْثَانِ فَحَرْثُ الدُّنْيَا الْمَالُ وَالْبَنُونَ، وَحَرْثُ الْآخِرَةِ الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ، وَقَدْ يَجْمَعُهُنَّ اللَّهُ تَعَالَى لِأَقْوَامٍ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: هِيَ الْكَلِمَاتُ الْمَأْثُورُ فَضْلُهَا: سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ. خَرَّجَهُ مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ صَيَّادٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّهُ سَمِعَهُ يَقُولُ فِي الْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ: إِنَّهَا قَوْلُ الْعَبْدِ اللَّهُ أَكْبَرُ وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ. أَسْنَدَهُ النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَأَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ } “Şüphesiz eşlerinizden ve çocuklarınızdan size düşman olanlar vardır; onlardan sakının”. Allah Teâlâ'nın: { وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ } “Kalıcı salih ameller ise” buyruğu; Selmân, Suheyb ve Müslümanların fakirlerinin yerine getirdiği taatlerdir. { خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً } “Rabbinin katında sevapça daha hayırlıdır” yani daha üstündür. { وَخَيْرٌ أَمَلًا } “Ve ümit bağlama bakımından da daha hayırlıdır” yani salih ameli olmayan mal ve oğul sahibinden daha üstündür. Dünya süsünde [aslında] hiçbir hayır yoktur; lâkin bu [ifade]: { أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا } “O gün cennet ehlinin kalacağı yer daha hayırlıdır” buyruğunun üslubunda vârid olmuştur. Gerçekte, cahillerin kendi zanlarında hayır sandıkları şeyden daha hayırlı olduğu da söylenmiştir. İlim adamları “el-Bâkıyâtü's-sâlihât” (kalıcı salih ameller) hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Ebû Meysere ve Amr b. Şurahbîl: “Bunlar beş vakit namazdır” demişlerdir. İbn Abbâs'tan yine şöyle rivayet edilmiştir: “Bunlar, söz veya fiil olarak ahirete kalan her türlü salih ameldir.” İbn Zeyd de böyle demiş olup Taberî bunu tercih etmiştir. Doğru olan da -inşâallâh- budur; zira sevabı baki kalan her şey için bunun söylenmesi caizdir. Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: “Ekin ikidir: Dünya ekini mal ve oğullar, ahiret ekini ise kalıcı salih amellerdir. Allah Teâlâ bazen bunların hepsini birtakım topluluklar için bir arada toplar.” Cumhur ise şöyle demiştir: “Bunlar fazileti rivayetle sabit olan şu kelimelerdir: Sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm.” Bunu Mâlik el-Muvatta'ında Umâre b. Sayyâd'dan, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etmiştir; o, Saîd'in kalıcı salih ameller hakkında şöyle dediğini işitmiştir: “O, kulun; Allâhu ekber, sübhânallâh, el-hamdü lillâh, lâ ilâhe illallâh ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh demesidir.” Bunu Nesâî, Ebû Saîd el-Hudrî'den mevsûl olarak rivayet etmiştir ki Resûlullah
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ:" اسْتَكْثِرُوا مِنَ الْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ) قِيلَ: وَمَا هِيَ يَا رَسُولَ الله؟ قال: [المسألة. قِيلَ وَمَا هِيَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ:] " التَّكْبِيرُ وَالتَّهْلِيلُ وَالتَّسْبِيحُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا حَوْلَ ولا قوة إلا باله". صَحَّحَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَقِّ ﵀. وَرَوَى قَتَادَةُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَخَذَ غُصْنًا فَخَرَطَهُ حَتَّى سَقَطَ وَرَقُهُ وَقَالَ:" إِنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا الله وَاللَّهُ أَكْبَرُ تَحَاتَّتْ خَطَايَاهُ كَمَا تَحَاتَّ هَذَا خُذْهُنَّ إِلَيْكَ أَبَا الدَّرْدَاءِ قَبْلَ أَنْ يُحَالَ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُنَّ فَإِنَّهُنَّ مِنْ كُنُوزِ الْجَنَّةِ وَصَفَايَا الْكَلَامِ وَهُنَّ الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ". ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ، وَخَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ بِمَعْنَاهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" عَلَيْكَ بِسُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ فَإِنَّهُنَّ يَعْنِي يَحْطُطْنَ الْخَطَايَا كَمَا تَحُطُّ الشَّجَرَةُ وَرَقَهَا". وَأَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مَرَّ بِشَجَرَةٍ يَابِسَةَ الْوَرَقَةِ فَضَرَبَهَا بِعَصَاهُ فَتَنَاثَرَ الْوَرَقُ فَقَالَ:" إِنَّ الْحَمْدَ لِلَّهِ وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ لَتُسَاقِطُ مِنْ ذُنُوبِ الْعَبْدِ كَمَا تَسَاقَطَ وَرَقُ هَذِهِ الشَّجَرَةِ". قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلَا نعرف للأعمش سماعا من أنس، ولا أَنَّهُ قَدْ رَآهُ وَنَظَرَ إِلَيْهِ. وَخَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ أَيْضًا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَقِيتُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ أَقْرِئْ أُمَّتَكَ مِنِّي السَّلَامَ وَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ الْجَنَّةَ طَيِّبَةُ التُّرْبَةِ عَذْبَةُ الْمَاءِ وَأَنَّهَا قِيعَانٌ وَأَنَّ غِرَاسَهَا سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ" قَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ، خَرَّجَهُ الْمَاوَرْدِيُّ بِمَعْنَاهُ. وَفِيهِ- فَقُلْتُ: مَا غِرَاسُ الْجَنَّةِ؟ قَالَ:" لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ". وَخَرَّجَ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مَرَّ بِهِ وَهُوَ يَغْرِسُ غَرْسًا فَقَالَ:" يَا أَبَا هُرَيْرَةَ مَا الَّذِي تَغْرِسُ"؟ قُلْتُ غِرَاسًا. قَالَ:" أَلَا أَدُلُّكَ عَلَى غِرَاسٍ خَيْرٌ مِنْ هَذَا سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ يُغْرَسُ لَكَ بِكُلِّ وَاحِدَةٍ شَجَرَةٌ فِي الْجَنَّةِ". وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ هِيَ النِّيَّاتُ وَالْهِمَّاتُ، لِأَنَّ بِهَا تُقْبَلُ الْأَعْمَالُ وَتُرْفَعُ، قَالَ الْحَسَنُ. وَقَالَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ: هُنَّ الْبَنَاتُ، يَدُلُّ عَلَيْهِ أَوَائِلُ، الْآيَةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا" ثُمَّ قَالَ" وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ" يَعْنِي الْبَنَاتِ الصَّالِحَاتِ هُنَّ عِنْدَ اللَّهِ لآبائهن خير ثوابا،
[Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kalıcı olan salih amelleri (el-bâkıyâtü's-sâlihât) çokça yapın.» "Onlar nelerdir ey Allah'ın Resûlü?" denildi. Şöyle buyurdu: [Mesele. "Onlar nelerdir ey Allah'ın Resûlü?" denildi. Şöyle buyurdu:] «Tekbir (Allahu ekber), tehlil (Lâ ilâhe illallah), tesbih (Sübhanallah), elhamdülillah ve lâ havle velâ kuvvete illâ billâh'tır.» Bunu Ebû Muhammed Abdülhak rahimehullâh sahih kabul etmiştir. Katâde rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir dal aldı, yaprakları dökülünceye kadar onu sıyırdı ve şöyle buyurdu: «Müslüman bir kimse 'Sübhânallâhi velhamdülillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber' dediğinde, tıpkı bu [yaprakların] döküldüğü gibi günahları dökülüverir. Ey Ebü'd-Derdâ! Seninle onlar arasına bir engel girmeden önce bunları elde etmeye bak. Çünkü bunlar cennetin hazinelerindendir, sözlerin en seçkinleridir ve onlar kalıcı olan salih amellerdir (el-bâkıyâtü's-sâlihât).» Bunu es-Sa‘lebî zikretmiştir. İbn Mâce de bunu benzer bir anlamda Ebü'd-Derdâ hadisinden tahric etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sübhânallâhi velhamdülillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber [demeye] sarıl; çünkü bunlar -yani- ağacın yapraklarını döktüğü gibi günahları dökerler.» Tirmizî de bunu A‘meş'in Enes b. Mâlik'ten rivayetiyle tahric etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yaprakları kurumuş bir ağacın yanından geçti ve bastonuyla ona vurdu, yapraklar döküldü. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Elhamdülillâhi ve sübhânallâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber [sözleri], kulun günahlarını tıpkı bu ağacın yapraklarının döküldüğü gibi döker.» [Tirmizî] şöyle dedi: "Bu, garîb bir hadistir; A‘meş'in Enes'ten bizzat işittiğini de onu gördüğünü ve ona baktığını da bilmiyoruz." Tirmizî yine İbn Mes‘ûd'dan [şöyle dediğini] tahric etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İsrâ gecesinde İbrâhim [aleyhisselâm] ile karşılaştım; bana şöyle dedi: 'Ey Muhammed! Ümmetine benden selam söyle ve onlara bildir ki, şüphesiz cennetin toprağı tertemiz, suyu tatlıdır; orası düz ve verimli ovalardır (kî‘ân), onun fidanı ise 'Sübhânallâhi velhamdülillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber' [demektir].'» [Tirmizî]: "Bu, hasen-garîb bir hadistir" dedi. el-Mâverdî de bunu benzer bir anlamla tahric etmiştir. Onda: "Cennetin fidanı nedir?" diye sordum, şöyle dedi: «Lâ havle velâ kuvvete illâ billâh'tır» [ifadesi] yer alır. İbn Mâce de Ebû Hüreyre'den [şöyle rivayet etmiştir]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fidan dikmekte olan [Ebû Hüreyre'nin] yanından geçti ve: «Ey Ebû Hüreyre, ne dikiyorsun?» buyurdu. Ben: "Fidan" dedim. Buyurdu ki: «Sana bundan daha hayırlı bir dikimi haber vereyim mi? Sübhânallâhi velhamdülillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber [sözleridir]. Her biri karşılığında senin için cennette bir ağaç dikilir.» Kalıcı olan salih amellerin (el-bâkıyâtü's-sâlihât), niyetler ve gayretler olduğu da söylenmiştir; zira ameller ancak bunlarla kabul edilir ve yükseltilir; bunu el-Hasan söylemiştir. Ubeyd b. Umeyr ise: "Onlar kız çocuklarıdır; ayetin baş kısmı da buna delalet eder; Allah Teâlâ: { الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Mal ve oğullar, dünya hayatının süsüdür” buyurmuş, ardından { وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ } “kalıcı olan salih ameller” buyurmuştur; yani salih kız çocukları, Allah katında babaları için hem sevapça daha hayırlı,
وَخَيْرٌ أَمَلًا فِي الْآخِرَةِ لِمَنْ أَحْسَنَ إِلَيْهِنَّ. يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا رَوَتْهُ عَائِشَةُ ﵂ قَالَتْ: دَخَلَتْ عَلَيَّ امْرَأَةٌ مِسْكِينَةٌ ... الْحَدِيثَ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ النَّحْلِ فِي قَوْلِهِ:" يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ" الْآيَةَ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" لَقَدْ رَأَيْتُ رَجُلًا مِنْ أُمَّتِي أُمِرَ بِهِ إِلَى النَّارِ فَتَعَلَّقَ بِهِ بَنَاتُهُ وَجَعَلْنَ يَصْرُخْنَ وَيَقُلْنَ رَبِّ إِنَّهُ كَانَ يُحْسِنُ إِلَيْنَا فِي الدُّنْيَا فَرَحِمَهُ اللَّهُ بِهِنَّ". وَقَالَ قَتَادَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَأَقْرَبَ رُحْماً " قَالَ: أَبْدَلَهُمَا مِنْهُ ابْنَةً فَتَزَوَّجَهَا نَبِيٌّ فَوَلَدَتْ لَهُ اثْنَيْ عَشَرَ غُلَامًا كلهم أنبياء.
hem de onlara ihsanda bulunan kimse için ahirette ümit bağlamaya daha layıktır" demiştir. Âişe'nin radıyallâhu anhâ rivayet ettiği şu hadis buna delalet eder: "Bana yoksul bir kadın geldi..." Hadisi Nahl Suresi'nde: { يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ } “Kavminden gizlenir” ayetinde zikretmiştik. Hz. Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurduğu da rivayet edilmiştir: "Ümmetimden cehenneme götürülmesi emredilen bir adam gördüm; kızları ona sarıldılar, feryat edip: 'Rabbimiz! O dünyada bize ihsanda bulunurdu' dediler; Allah da onlar sebebiyle ona merhamet etti." Katâde, Allah Teâlâ'nın: { فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَأَقْرَبَ رُحْماً } “İstedik ki, Rableri onun yerine kendilerine ondan daha temiz ve daha merhametli birini versin” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Allah onun yerine kendilerine bir kız çocuğu verdi; onunla bir peygamber evlendi ve ona hepsi peygamber olan on iki erkek çocuk doğurdu.
[سورة الكهف (١٨): آية ٤٧]
[Kehf Suresi (18), Ayet 47]
وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً (٤٧)
{ وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً (٤٧) } “Dağları yürüteceğimiz ve yeri dümdüz çırılçıplak göreceğin gün... Biz onları bir araya toplamışızdır da içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır. (47)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً) قَالَ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ: التَّقْدِيرُ وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ يَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا غَلَطٌ مِنْ أَجْلِ الْوَاوِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَاذْكُرْ يَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ، أَيْ نُزِيلُهَا مِنْ أَمَاكِنِهَا مِنْ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ، وَنُسَيِّرهَا كَمَا نُسَيِّرُ السَّحَابَ، كَمَا قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى" وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ " ثُمَّ تُكْسَرُ فَتَعُودُ إِلَى الْأَرْضِ، كَمَا قَالَ:" وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا. فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا ". وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَالْحَسَنُ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ" وَيَوْمَ تُسَيَّرُ" بِتَاءٍ مَضْمُومَةٍ وَفَتْحِ الْيَاءِ. وَ" الْجِبالَ" رَفْعًا عَلَى الْفِعْلِ الْمَجْهُولِ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَمُجَاهِدٌ" وَيَوْمَ تَسِيرُ الْجِبَالُ" بِفَتْحِ التَّاءِ مُخَفَّفًا مِنْ سَارَ." الْجِبَالُ" رَفْعًا. دَلِيلُ قِرَاءَةِ أَبِي عَمْرٍو" وَإِذَا الْجِبالُ سُيِّرَتْ ". وَدَلِيلُ قِرَاءَةِ ابْنِ مُحَيْصِنٍ" وَتَسِيرُ الْجِبَالَ سَيْرًا ". وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى" نُسَيِّرُ" بِالنُّونِ لِقَوْلِهِ" وَحَشَرْناهُمْ". وَمَعْنَى" بارِزَةً" ظَاهِرَةٌ، وَلَيْسَ عَلَيْهَا مَا يَسْتُرُهَا مِنْ جَبَلٍ وَلَا شَجَرٍ وَلَا بُنْيَانٍ، أَيْ قَدِ اجْتُثَّتْ ثِمَارُهَا وَقُلِعَتْ جِبَالُهَا، وَهُدِمَ بُنْيَانُهَا، فَهِيَ بَارِزَةٌ ظَاهِرَةٌ. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ أَهْلُ التَّفْسِيرِ. وَقِيلَ:" وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً" أَيْ بَرَزَ مَا فِيهَا مِنَ الْكُنُوزِ وَالْأَمْوَاتِ، كما قال
Yüce Allah’ın: { وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً } “Dağları yürüteceğimiz ve yeri dümdüz çırılçıplak göreceğin gün...” buyruğu hakkında bazı nahivciler (dilciler) şöyle demiştir: [Cümlenin] takdiri; “Dağları yürüteceğimiz gün kalıcı salih ameller Rabbinin katında daha hayırlıdır” şeklindedir. en-Nehhâs şöyle demiştir: [Baştaki] vâv harfinden ötürü bu [açıklama] bir hatadır. Şöyle de denilmiştir: Anlam, “Dağları yürüteceğimiz günü hatırla” demektir; yani onları yeryüzünün üzerinden, bulundukları yerlerden sökeriz ve tıpkı bulutları yürüttüğümüz gibi onları da yürütürüz. Nitekim başka bir ayette: { وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ } “Onlar bulutların geçişi gibi geçer gider” buyurmuştur. Sonra [bu dağlar] parçalanır ve yere geri döner; nitekim: { وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا } “Dağlar paramparça ufalanıp dağılmış toz zerrecikleri haline geldiğinde” buyurmuştur. İbn Kesîr, el-Hasan, Ebû Amr ve İbn Âmir; tâ harfini ötreli ve yâ harfini fethalı olarak { وَيَوْمَ تُسَيَّرُ } şeklinde; { الْجِبالُ } kelimesini de meçhul (edilgen) fiil dolayısıyla merfû (ötreli) olarak okumuşlardır. İbn Muhaysın ve Mücâhid ise sâre (سَارَ) fiilinden tâ harfini fethalı ve şeddesiz olarak { وَيَوْمَ تَسِيرُ الْجِبَالُ } şeklinde, { الْجِبَالُ } kelimesini merfû okumuşlardır. Ebû Amr’ın kıraatinin delili: { وَإِذَا الْجِبالُ سُيِّرَتْ } “Dağlar yürütüldüğü zaman” ayetidir. İbn Muhaysın’ın kıraatinin delili ise: { وَتَسِيرُ الْجِبَالَ سَيْرًا } “Ve dağlar bir yürüyüşle yürüdüğünde” ayetidir. Ebû Ubeyd ise { وَحَشَرْناهُمْ } “Biz onları bir araya toplamışızdır” buyruğundan ötürü nûn harfiyle olan birinci kıraati ({ نُسَيِّرُ }) tercih etmiştir. { بارِزَةً } kelimesinin anlamı; açıkta, ortada ve üzerinde kendisini örtecek hiçbir dağ, ağaç ve bina bulunmayan demektir. Yani meyveleri/ağaçları kökünden sökülmüş, dağları yerinden koparılmış ve binaları yıkılmıştır; böylece [yeryüzü] tamamen açıkta ve ortada kalmıştır. Tefsir ehli bu görüştedir. Şöyle de denilmiştir: { وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً } “ve yeri çırılçıplak göreceğin gün” yani içindeki hazineler ve ölüler açığa çıkmıştır; nitekim [şöyle] buyurmuştur:
" وَأَلْقَتْ مَا فِيها وَتَخَلَّتْ وَقَالَ" وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها " وَهَذَا قَوْلُ عَطَاءٍ. (وَحَشَرْناهُمْ) أَيْ إِلَى الْمَوْقِفِ. (فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً) أَيْ لَمْ نَتْرُكْ، يُقَالُ: غَادَرْتُ كَذَا أَيْ تَرَكْتُهُ. قَالَ عَنْتَرَةُ:
{ وَأَلْقَتْ مَا فِيها وَتَخَلَّتْ } “İçinde olanı dışarı atıp boşaldığı zaman” ve { وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها } “Ve yer ağırlıklarını dışarı çıkardığı zaman” buyurmuştur. Bu da Atâ'nın görüşüdür. { وَحَشَرْناهُمْ } “Onları bir araya topladık” yani mahşer yerine [topladık]. { فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً } “içlerinden hiçbirini bırakmadık” terk etmedik demektir. Araplar: "Ğâdertü kezâ" yani onu terk ettim, bıraktım derler. Antere şöyle demiştir:
غَادَرْتُهُ مُتَعَفِّرًا أَوْصَالُهُ ... وَالْقَوْمُ بَيْنَ مُجَرَّحٍ وَمُجَدَّلِ
Onu, uzuvları toza toprağa bulanmış halde bıraktım, / Kavim ise yaralanmışlar ile yere serilmişler arasındaydı.
أَيْ تَرَكْتُهُ. وَالْمُغَادَرَةُ التَّرْكُ، وَمِنْهُ الْغَدْرُ، لأنه ترل الْوَفَاءِ. وَإِنَّمَا سُمِّيَ الْغَدِيرُ مِنَ الْمَاءِ غَدِيرًا لِأَنَّ الْمَاءَ ذَهَبَ وَتَرَكَهُ. وَمِنْهُ غَدَائِرُ الْمَرْأَةِ لِأَنَّهَا تَجْعَلُهَا خَلْفَهَا. يَقُولُ: حَشَرْنَا بَرَّهُمْ وَفَاجِرَهُمْ وجنهم وإنسهم.
Yani: Onu terk ettim, bıraktım. el-Muğâdere (الْمُغَادَرَةُ), terk etmek demektir. Vefayı terk etmek olduğu için el-ğadr (الْغَدْرُ - vefasızlık/hıyanet) kelimesi de bu köktendir. Su birikintisine ğadîr (الْغَدِيرُ) denmesi ise suyun akıp gidip onu geride bırakmasından dolayıdır. Kadının saç örgülerine ğadâir (غَدَائِرُ) denilmesi de onları arkasında bırakmasındandır. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Onların iyilerini de kötülerini de, cinlerini de insanlarını da bir araya topladık.
[سورة الكهف (١٨): آية ٤٨]
[Kehf Suresi (18), Âyet 48]
وَعُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً (٤٨)
{ وَعُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً (٤٨) } “Ve Rabbine saf saf arz olundular. [Onlara şöyle denir:] "Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi Bize geldiniz. Bilakis siz, size [vaad edilen] bir buluşma zamanı tayin etmeyeceğimizi iddia etmiştiniz."”
قوله تعالى: َ- عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا)
Allah Teâlâ'nın: { وَعُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا } “Ve Rabbine saf saf arz olundular” buyruğunda yer alan;
"فًّا
{ صَفًّا } “saf saf” kelimesi,
" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. قَالَ مُقَاتِلٌ: يُعْرَضُونَ صَفًّا بَعْدَ صَفٍّ كَالصُّفُوفِ فِي الصَّلَاةِ، كُلُّ أُمَّةٍ وَزُمْرَةٍ صَفًّا، لَا أَنَّهُمْ صَفٌّ وَاحِدٌ. وَقِيلَ: جَمِيعًا، كَقَوْلِهِ" ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا " أَيْ جَمِيعًا. وَقِيلَ قِيَامًا. وَخَرَّجَ الْحَافِظُ أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَنْدَهْ فِي كِتَابِ التَّوْحِيدِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" إِنَّ اللَّهَ ﵎ يُنَادِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِصَوْتٍ رَفِيعٍ غَيْرِ فَظِيعٍ يَا عِبَادِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ وَأَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ وَأَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ يَا عِبَادِي لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ أَحْضِرُوا حُجَّتَكُمْ وَيَسِّرُوا جَوَابًا فَإِنَّكُمْ مَسْئُولُونَ مُحَاسَبُونَ. يَا مَلَائِكَتِي أَقِيمُوا عِبَادِي صُفُوفًا عَلَى أَطْرَافِ أَنَامِلِ أَقْدَامِهِمْ لِلْحِسَابِ". قُلْتُ: هَذَا الْحَدِيثُ غَايَةٌ فِي الْبَيَانِ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ، وَلَمْ يَذْكُرْهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، وَقَدْ كَتَبْنَاهُ فِي كِتَابِ التَّذْكِرَةِ، وَمِنْهُ نَقَلْنَاهُ وَالْحَمْدَ لِلَّهِ. َقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ)
hâl olarak nasb edilmiştir. Mukâtil şöyle demiştir: Namazdaki saflar gibi saf saf arz olunurlar; her ümmet ve topluluk bir saf oluşturur, tek bir saf halinde değillerdir. Hep birlikte [arz olunurlar] da denilmiştir; nitekim: { ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا } “Sonra saf halinde gelin” buyruğu, yani hep birlikte gelin demektir. Ayakta oldukları halde [arz olunurlar] da denilmiştir. Hâfız Ebü'l-Kâsım Abdurrahman b. Mendeh, Kitâbü't-Tevhîd'de Muâz b. Cebel'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz ki Allah Azze ve Celle kıyamet gününde korkunç olmayan, yüksek bir sesle şöyle nida eder: 'Ey kullarım! Ben Allah'ım, Benden başka ilah yoktur, merhametlilerin en merhametlisi, hüküm verenlerin en hayırlısı ve hesabı en çabuk görenim. Ey kullarım! Bugün size korku yoktur ve siz üzülecek de değilsiniz. Delilinizi getirin ve bir cevap hazırlayın; çünkü siz sorgulanacak ve hesaba çekileceksiniz. Ey meleklerim! Kullarımı hesap için ayak parmaklarının uçları üzerinde saf saf durdurun.'" Ben [Kurtubî] derim ki: Bu hadis, ayetin tefsirinde son derece açıklayıcıdır; müfessirlerin çoğu bunu zikretmemiştir. Biz bunu et-Tezkire adlı kitabımızda yazdık ve oradan naklettik, Allah'a hamdolsun. { لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi Bize geldiniz” buyruğu ise;
أَيْ يُقَالُ لَهُمْ: لَقَدْ جِئْتُمُونَا حُفَاةً عُرَاةً، لَا مَالَ مَعَكُمْ وَلَا وَلَدًا. وَقِيلَ فُرَادَى، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ" وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ ". وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ بَعَثْنَاكُمْ كَمَا خلقناكم. َلْ زَعَمْتُمْ)
yani onlara şöyle denir: Yanınızda mal ve evlat olmaksızın, yalınayak ve çıplak olarak Bize geldiniz. Teker teker [geldiniz] de denilmiştir; bunun delili: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi Bize teker teker geldiniz” buyruğudur. Bu husus daha önce geçmişti. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Yani sizi ilk yarattığımız gibi dirilttik. { بَلْ زَعَمْتُمْ } “Bilakis siz iddia etmiştiniz” buyruğu,
هذا خطاب لمنكري
Bu, inkâr edenlere
الْبَعْثِ، أَيْ زَعَمْتُمْ فِي الدُّنْيَا أَنْ لَنْ تُبْعَثُوا وَأَنْ لَنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا لِلْبَعْثِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٌ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلًا" قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ يَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ؟ قَالَ:" يَا عَائِشَةُ، الأملا أَشَدُّ مِنْ أَنْ يَنْظُرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ"." غُرْلًا" أَيْ غَيْرَ مَخْتُونِينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الانعام " بيانه.
yönelik bir hitaptır; yani dünyada asla diriltilmeyeceğinizi ve sizin için diriliş adına bir buluşma vakti tayin etmeyeceğimizi iddia etmiştiniz. Sahîh-i Müslim'de Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "İnsanlar kıyamet günü yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak haşredileceklerdir." Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü! Erkekler ve kadınlar birbirlerine bakmayacaklar mı?' dedim. Şöyle buyurdu: "Ey Âişe! Durum, birbirlerine bakamayacakları kadar çok daha şiddetlidir." Ğurlen (غُرْلًا), sünnetsiz olarak demektir. Bunun açıklaması daha önce el-En'âm Suresi'nde geçmişti.
[سورة الكهف (١٨): آية ٤٩]
[Kehf Suresi (18), Âyet 49]
وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصاها وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً (٤٩)
{ وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصاها وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً (٤٩) } “Ve kitap ortaya kondu; suçluları onda olandan korkup titrerlerken görürsün. 'Vay halimize! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmaksızın hepsini sayıp dökmüş!' derler. Yaptıklarını hazır bulmuşlardır. Rabbin hiç kimseye zulmetmez.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَوُضِعَ الْكِتابُ) " الْكِتابُ" اسْمُ جِنْسٍ، وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهَا كُتُبُ الْأَعْمَالِ فِي أَيْدِي الْعِبَادِ، قَالَهُ مُقَاتِلٌ. الثَّانِي- أَنَّهُ وُضِعَ الْحِسَابُ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ، فَعَبَّرَ عَنِ الْحِسَابِ بِالْكِتَابِ لِأَنَّهُمْ يُحَاسَبُونَ عَلَى أَعْمَالِهِمُ الْمَكْتُوبَةِ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَظْهَرُ، ذَكَرَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ: أَخْبَرَنَا الْحَكَمُ أَوْ أَبُو الْحَكَمِ- شَكَّ نُعَيْمٌ- عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي أَسَدٍ قَالَ قَالَ عُمَرُ لِكَعْبٍ: وَيْحَكَ يَا كَعْبُ! حَدِّثْنَا مِنْ حَدِيثِ الْآخِرَةِ، قَالَ: نَعَمْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ رُفِعَ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ فَلَمْ يَبْقَ أَحَدٌ مِنَ الْخَلَائِقِ إِلَّا وَهُوَ يَنْظُرُ إِلَى عَمَلِهِ- قَالَ- ثُمَّ يُؤْتَى بِالصُّحُفِ الَّتِي فِيهَا أَعْمَالُ الْعِبَادِ فَتُنْثَرُ حَوْلَ الْعَرْشِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها" قَالَ الْأَسَدِيُّ: الصَّغِيرَةُ مَا دُونَ الشِّرْكِ، وَالْكَبِيرَةُ الشِّرْكُ، إِلَّا أَحْصَاهَا- قَالَ كَعْبٌ، ثُمَّ يُدْعَى الْمُؤْمِنُ فَيُعْطَى. كِتَابُهُ بِيَمِينِهِ فَيَنْظُرُ فِيهِ فَإِذَا حَسَنَاتُهُ بَادِيَاتٌ لِلنَّاسِ وَهُوَ يَقْرَأُ سَيِّئَاتِهِ لِكَيْلَا يَقُولَ كَانَتْ لِي حَسَنَاتٌ فَلَمْ تُذْكَرْ فَأَحَبَّ اللَّهُ أَنْ يُرِيَهُ عَمَلَهُ كُلَّهُ حَتَّى إِذَا اسْتَنْقَصَ مَا فِي الْكِتَابِ وجد في آخر
Yüce Allah'ın: { وَوُضِعَ الْكِتابُ } “Ve kitap ortaya kondu” buyruğundaki “el-Kitâb” (الْكِتابُ) cins ismidir. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bunlar kulların ellerindeki amel defterleridir; bunu Mukâtil söylemiştir. İkincisi: Hesabın konulmasıdır; bunu da el-Kelbî söylemiştir. Hesaptan “kitap” diye söz edilmiştir; çünkü onlar yazılmış olan amelleri üzerinden hesaba çekileceklerdir. Birinci görüş daha açıktır (kuvvetlidir). İbnü'l-Mübârek bunu zikredip şöyle demiştir: Bize el-Hakem yahut Ebü'l-Hakem -Nuaym şüphe etti- İsmâil b. Abdirrahmân'dan, o da Benî Esed'den bir adamdan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer, Kâ‘b'a: “Yazık sana ey Kâ‘b! Bize ahiret haberlerinden anlat” dedi. O da şöyle dedi: “Olur ey Müminlerin Emîri! Kıyamet günü olduğunda Levh-i Mahfûz kaldırılır; yaratılmışlardan hiç kimse kalmaz ki kendi ameline bakıyor olmasın.” Dedi ki: “Sonra kulların amellerinin bulunduğu sahifeler getirilir ve Arş'ın etrafına saçılır. İşte Yüce Allah'ın şu buyruğu budur: { وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها } “Ve kitap ortaya kondu; suçluları onda olandan korkup titrerlerken görürsün. 'Vay halimize! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmaksızın hepsini sayıp dökmüş!' derler.” el-Esedî şöyle dedi: Küçük günah şirkten aşağı olan, büyük günah ise şirk demektir. “Hepsini sayıp dökmüş!” Kâ‘b dedi ki: “Sonra mümin çağrılır ve kitabı sağ eline verilir; o da içine bakar. Bir de bakar ki iyilikleri insanlara aşikâr olmuş; [fakat] o kendi kötülüklerini okumaktadır. 'Benim iyiliklerim vardı da zikredilmedi' demesin diye... Allah Teâlâ ona amelinin hepsini göstermek istemiştir. Nihayet kitaptakileri eksik bulduğunda / yetersiz gördüğünde sonunda bulur ki...”
ذَلِكَ كُلِّهِ أَنَّهُ مَغْفُورٌ وَأَنَّكَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ يُقْبِلُ إِلَى أَصْحَابِهِ ثُمَّ يقول" هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ. إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ " ثُمَّ يُدْعَى بِالْكَافِرِ فَيُعْطَى كِتَابُهُ بِشِمَالِهِ ثُمَّ يُلَفُّ فَيُجْعَلُ مِنْ وَرَاءِ ظَهْرِهِ وَيُلْوَى عُنُقُهُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ" وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ " فَيَنْظُرُ فِي كِتَابِهِ فَإِذَا سَيِّئَاتُهُ بَادِيَاتٌ لِلنَّاسِ وَيَنْظُرَ فِي حَسَنَاتِهِ لِكَيْلَا يَقُولَ أَفَأُثَابُ عَلَى السَّيِّئَاتِ. وَكَانَ الْفُضَيْلُ بْنُ عِيَاضٍ إِذَا قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ يَقُولُ: يَا وَيْلَتَاهُ! ضِجُّوا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الصَّغَائِرِ قَبْلَ الْكَبَائِرِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الصَّغِيرَةُ التَّبَسُّمُ، وَالْكَبِيرَةُ الضَّحِكُ، يَعْنِي مَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ ﷿، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ. وَحَكَى الْمَاوَرْدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الصَّغِيرَةَ الضَّحِكُ. قُلْتُ فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ صَغِيرَةً إِذَا لَمْ يَكُنْ فِي مَعْصِيَةٍ، فَإِنَّ الضَّحِكَ مِنَ الْمَعْصِيَةِ رِضًا بِهَا وَالرِّضَا بِالْمَعْصِيَةِ مَعْصِيَةٌ، وَعَلَى هَذَا تَكُونُ كَبِيرَةً، فَيَكُونُ وَجْهُ الْجَمْعِ هَذَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ. أَوْ يَحْمِلُ الضَّحِكَ فِيمَا ذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ عَلَى التَّبَسُّمِ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى:" فَتَبَسَّمَ ضاحِكاً مِنْ قَوْلِها " وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِنَّ الصَّغَائِرَ اللَّمَمُ كالمسيس والقبل، والكبيرة المواقعة والزنى. وَقَدْ مَضَى فِي" النِّسَاءِ " بَيَانُ هَذَا. قَالَ قَتَادَةُ: اشْتَكَى الْقَوْمُ الْإِحْصَاءَ، وَمَا اشْتَكَى أَحَدٌ ظُلْمًا، فَإِيَّاكُمْ وَمُحَقَّرَاتِ الذُّنُوبِ فَإِنَّهَا تَجْتَمِعُ عَلَى صَاحِبِهَا حَتَّى تُهْلِكَهُ. وَقَدْ مَضَى. وَمَعْنَى." أَحْصاها" عَدَّهَا وَأَحَاطَ بِهَا، وَأُضِيفَ الْإِحْصَاءُ إِلَى الْكِتَابِ توسعا. (وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً) أَيْ وَجَدُوا إِحْصَاءَ مَا عَمِلُوا حَاضِرًا. وَقِيلَ: وجدوا جزاء مَا عَمِلُوا حَاضِرًا (وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً) أَيْ لَا يَأْخُذُ أَحَدًا بِجُرْمِ أَحَدٍ، وَلَا يأخذوه بما لم يعمله، قال الضَّحَّاكُ. وَقِيلَ: لَا يَنْقُصُ طَائِعًا مِنْ ثَوَابِهِ ولا يزيد عاصيا في عقابه.
bütün bunların bağışlandığını ve kendisinin cennet ehlinden olduğunu görür. İşte o vakit arkadaşlarına yönelir ve şöyle der: { هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ. إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ } “Alın, kitabımı okuyun! Doğrusu ben hesabıma kavuşacağımı kesin olarak biliyordum.” Sonra kâfir çağrılır, kitabı sol eline verilir; sonra dürülüp sırtının arkasına konur ve boynu bükülür. İşte Allah'ın: { وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ } “Kimin de kitabı sırtının arkasından verilirse...” buyruğu budur. O da kitabına bakar; kötülükleri insanlara aşikâr olmuştur, iyiliklerine ise 'Kötülüklerime karşılık bana mükâfat mı verilecek?' demesin diye bakar. Fudayl b. İyâz bu ayeti okuduğunda şöyle derdi: 'Eyvahlar olsun! Büyük günahlardan önce küçük günahlardan ötürü Allah Teâlâ'ya yalvarıp yakarın!' İbn Abbâs şöyle demiştir: Küçük günah tebessüm etmek, büyük günah ise kahkaha ile gülmektir; yani Allah Azze ve Celle'ye isyan hususunda olan bu tür şeylerdir; bunu es-Sa'lebî zikretmiştir. el-Mâverdî ise İbn Abbâs'tan, küçük günahın kahkaha ile gülmek olduğunu nakletmiştir. Ben [Kurtubî] derim ki: Bir masiyet hususunda olmadığı takdirde küçük günah olması muhtemeldir; çünkü günaha gülmek ondan razı olmaktır, günaha rıza göstermek ise günahtır ve bu takdirde büyük günah olur. İki görüşü telif etme şekli budur, en doğrusunu Allah bilir. Yahut el-Mâverdî'nin zikrettiği gülmek ifadesi tebessüme hamledilir; nitekim Allah Teâlâ: { فَتَبَسَّمَ ضاحِكاً مِنْ قَوْلِها } “Onun sözünden ötürü tebessüm ederek güldü” buyurmuştur. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Küçük günahlar dokunmak ve öpmek gibi lemem (küçük dokunmalar), büyük günah ise cinsel ilişki ve zinadır. Bunun açıklaması en-Nisâ Suresi'nde geçmişti. Katâde şöyle demiştir: Kavim [amellerin eksiksiz] sayılmasından yakındı, hiç kimse zulümden yakınmadı; binaenaleyh küçük görülen günahlardan sakınınız, zira onlar sahibinin üzerinde toplanır da nihayet onu helak eder. Bu husus geçmişti. { أَحْصاها } kelimesinin anlamı: Onları saymış ve kuşatmıştır. Sayıp dökme fiilinin kitaba isnat edilmesi mecaz yoluyladır. { وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً } yani yaptıkları şeylerin kaydını hazır buldular. Yaptıklarının karşılığını hazır buldular da denilmiştir. { وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً } yani kimseyi bir başkasının suçundan ötürü hesaba çekmez ve yapmadığı bir şeyden dolayı da onu cezalandırmaz; bunu ed-Dahhâk söylemiştir. İtaat edenin sevabından eksiltmez, isyan edenin de azabını artırmaz, diye de açıklanmıştır.
[سورة الكهف (١٨): آية ٥٠]
[Kehf Suresi (18), Âyet 50]
وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً (٥٠)
{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. O cinlerdendi, böylece Rabbinin emrinden çıktı. Şimdi siz, beni bırakıp da onu ve onun zürriyetini mi dostlar ediniyorsunuz? Hâlbuki onlar sizin düşmanınızdır. Zalimler için ne kötü bir değiştirmedir bu!” (50)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ) تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" هَذَا مُسْتَوْفًى. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ سُؤَالٌ، يُقَالُ: مَا مَعْنَى." فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ" فَفِي هَذَا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- وَهُوَ مَذْهَبُ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ أَنَّ الْمَعْنَى أَتَاهُ الْفِسْقُ لَمَّا أُمِرَ فَعَصَى، فَكَانَ سَبَبُ الْفِسْقِ أَمْرُ رَبِّهِ، كَمَا تَقُولُ: أَطْعَمْتُهُ عَنْ جُوعٍ. وَالْقَوْلُ الْآخَرُ- وَهُوَ مَذْهَبُ مُحَمَّدِ بْنِ قُطْرُبٍ أَنَّ الْمَعْنَى: فَفَسَقَ عَنْ رَدِّ أَمْرِ رَبِّهِ (أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي) وَقَفَ ﷿ الْكَفَرَةَ عَلَى جِهَةِ التَّوْبِيخِ بِقَوْلِهِ: أَفَتَتَّخِذُونَهُ يَا بنى آدم وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ أَيْ أَعْدَاءً، فَهُوَ اسْمُ جِنْسٍ (بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا) أَيْ بِئْسَ عِبَادَةُ الشَّيْطَانِ بَدَلًا عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ. أَوْ بِئْسَ إِبْلِيسُ بَدَلًا عَنِ اللَّهِ. وَاخْتُلِفَ هَلْ لِإِبْلِيسَ ذُرِّيَّةٌ مِنْ صُلْبِهِ، فَقَالَ الشَّعْبِيُّ: سَأَلَنِي رَجُلٌ فَقَالَ هَلْ لِإِبْلِيسَ زَوْجَةٌ؟ فَقُلْتُ: إِنَّ ذَلِكَ عُرْسٌ لَمْ أَشْهَدْهُ، ثُمَّ ذَكَرْتُ قَوْلَهُ" أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ" فَعَلِمْتُ أنه لا تكون ذُرِّيَّةٌ إِلَّا مِنْ زَوْجَةٍ فَقُلْتُ نَعَمْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّ إِبْلِيسَ أَدْخَلَ فَرْجَهُ فِي فَرْجِ نَفْسِهِ فَبَاضَ خَمْسَ بَيْضَاتٍ، فَهَذَا أَصْلُ ذُرِّيَّتِهِ. وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ لَهُ فِي فَخِذِهِ الْيُمْنَى ذَكَرًا وَفِي الْيُسْرَى فَرْجًا، فَهُوَ يَنْكِحُ هَذَا بِهَذَا، فَيَخْرُجُ لَهُ كُلَّ يَوْمٍ عَشْرَ بَيْضَاتٍ، يَخْرُجُ مِنْ كُلِّ بَيْضَةٍ سَبْعُونَ شَيْطَانًا وَشَيْطَانَةٍ، فَهُوَ يَخْرُجُ وَهُوَ يَطِيرُ، وَأَعْظَمُهُمْ عِنْدَ أَبِيهِمْ مَنْزِلَةً أَعْظَمُهُمْ فِي بَنِي آدَمَ فِتْنَةً، وَقَالَ قَوْمٌ: لَيْسَ لَهُ أَوْلَادٌ وَلَا ذُرِّيَّةٌ، وَذُرِّيَّتُهُ أَعْوَانُهُ مِنَ الشَّيَاطِينِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ: وَالْجُمْلَةُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّ لِإِبْلِيسَ أَتْبَاعًا وَذُرِّيَّةً، وَأَنَّهُمْ يُوَسْوِسُونَ إِلَى بَنِي آدَمَ وَهُمْ أَعْدَاؤُهُمْ، وَلَا يَثْبُتُ عِنْدَنَا كَيْفِيَّةٌ فِي كَيْفِيَّةِ التَّوَالُدِ مِنْهُمْ وَحُدُوثِ الذُّرِّيَّةِ عَنْ إِبْلِيسَ، فَيَتَوَقَّفُ الْأَمْرُ فِيهِ عَلَى نَقْلٍ صَحِيحٍ. قُلْتُ: الَّذِي ثَبَتَ فِي هَذَا الْبَابِ مِنَ الصَّحِيحِ مَا ذَكَرَهُ الْحُمَيْدِيُّ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الصَّحِيحَيْنِ عَنِ الْإِمَامِ أَبِي بَكْرٍ الْبَرْقَانِيِّ أَنَّهُ خَرَّجَ فِي كِتَابِهِ مُسْنَدًا عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْغَنِيِّ بْنُ سَعِيدٍ الْحَافِظُ مِنْ رِوَايَةِ عَاصِمٍ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ سَلْمَانَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لا تكن
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } “Hani Biz meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişti. O, cinlerdendi de Rabbinin emrinden çıktı” buyruğu: Bu husus el-Bakara [Suresi]'nde etraflıca geçmişti. Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu ayette şöyle bir soru sorulup: “{ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } 'Rabbinin emrinden çıktı' ifadesinin anlamı nedir?” denilebilir. Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi -ki Halîl ve Sîbeveyh'in mezhebidir/görüşüdür-: Anlamı, kendisine emredilip de isyan edince fıskın ona gelip çatmasıdır. Dolayısıyla fıskın sebebi Rabbinin emri olmuştur; nitekim senin: “Açlıktan dolayı ona yemek yedirdim” demen gibidir. Diğer görüş ise -ki Muhammed b. Kutrub'un mezhebidir-: Anlamın, “Rabbinin emrini geri çevirmek (reddetmek) suretiyle yoldan çıktı” şeklinde olmasıdır. { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي } “Şimdi siz, Beni bırakıp da onu ve zürriyetini dostlar mı ediniyorsunuz?” buyruğu: [Allah] azze ve celle, kâfirleri azarlama kabilinden: “Ey Âdemoğulları! Siz Beni bırakıp da onu ve zürriyetini dostlar mı ediniyorsunuz?” buyurarak ikazda bulunmuştur. { وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ } “Halbuki onlar sizin düşmanınızdır” yani düşmanlarınızdır; nitekim bu [kelime] cins ismidir. { بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا } “Zalimler için ne kötü bir bedeldir bu!” Yani Allah'a ibadet yerine şeytana ibadet ne kötü bir bedeldir! Ya da Allah yerine İblis ne kötü bir bedeldir! İblis'in kendi sulbünden zürriyeti olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir. Şa'bî şöyle demiştir: Bir adam bana: “İblis'in eşi var mıdır?” diye sordu. Ben de: “O, benim katılmadığım bir düğündür!” dedim. Sonra { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ } “Onu ve zürriyetini dostlar mı ediniyorsunuz?” buyruğunu hatırladım ve zürriyetin ancak bir eşten olabileceğini bilerek: “Evet” dedim. Mücâhid ise şöyle demiştir: “İblis kendi fercini yine kendi fercine soktu ve beş yumurta yumurtladı; işte onun zürriyetinin aslı budur.” Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah onun sağ uyluğunda erkeklik organı, sol uyluğunda ise kadınlık organı yaratmıştır; o bunu bununla birleştirir de her gün kendisinden on yumurta çıkar. Her yumurtadan yetmiş erkek ve dişi şeytan çıkar. O çıkar ve uçar. Babalarının katında mertebesi en büyük olanı ise Âdemoğulları içinde fitnesi en büyük olanıdır. Bir topluluk ise: “Onun ne çocukları ne de zürriyeti vardır; onun zürriyeti, şeytanlardan olan yardımcılarıdır” demiştir. Ebü'n-Nasr el-Kuşeyrî şöyle demiştir: “Özetle, Yüce Allah İblis'in birtakım tabileri ve zürriyeti olduğunu, bunların Âdemoğullarına vesvese verdiklerini ve onların düşmanları olduklarını haber vermiştir. Onların nasıl üredikleri ve İblis'ten zürriyetin nasıl meydana geldiği hususunda katımızda sabit bir mahiyet bulunmamaktadır; dolayısıyla bu mesele sahih bir nakle bağlı kalınarak tevakkuf edilir (kesin hüküm verilmeyip beklenir).” Ben derim ki: Bu babda sabit olan sahih rivayet, Humeydî'nin el-Cem' beyne's-Sahîhayn adlı eserinde İmam Ebû Bekr el-Berkānî'den naklettiğidir; o kitabında Hâfız Ebû Muhammed Abdülganî b. Saîd'den müsned olarak Âsım rivayetiyle Ebû Osmân'dan, o da Selmân'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sakın olma...»
أَوَّلَ مَنْ يَدْخُلُ السُّوقَ وَلَا آخِرَ مَنْ يَخْرُجُ مِنْهَا فَبِهَا بَاضَ الشَّيْطَانُ وَفَرَّخَ". وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لِلشَّيْطَانِ ذُرِّيَّةً مِنْ صُلْبِهِ، والله اعلم. قال ابن عطية: وقول" وَذُرِّيَّتَهُ" ظَاهِرُ اللَّفْظِ يَقْتَضِي الْمُوَسْوِسِينَ مِنَ الشَّيَاطِينِ، الَّذِينَ يَأْتُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَحْمِلُونَ عَلَى الْبَاطِلِ. وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ أَنَّ مُجَاهِدًا قَالَ: ذُرِّيَّةُ إِبْلِيسَ الشَّيَاطِينُ، وَكَانَ يَعُدُّهُمْ: زَلَنْبُورُ صَاحِبُ الْأَسْوَاقِ، يَضَعُ رَايَتَهُ فِي كُلِّ سُوقٍ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، يَجْعَلُ تِلْكَ الرَّايَةَ عَلَى حَانُوتِ أَوَّلِ مَنْ يفتح وآخر من يغلق. وثبر صَاحِبُ الْمَصَائِبِ، يَأْمُرُ بِضَرْبِ الْوُجُوهِ وَشَقِّ الْجُيُوبِ، والدعاء بالويل والحرب. والأعور صاحب أبواب الزنى. وَمُسَوَّطُ صَاحِبُ الْأَخْبَارِ، يَأْتِي بِهَا فَيُلْقِيَهَا فِي أَفْوَاهِ النَّاسِ فَلَا يَجِدُونَ لَهَا أَصْلًا. وَدَاسِمُ الَّذِي إِذَا دَخَلَ الرَّجُلُ بَيْتَهُ فَلَمْ يُسَلِّمْ وَلَمْ يَذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ بَصَّرَهُ مِنَ الْمَتَاعِ مَا لَمْ يُرْفَعْ وَمَا لَمْ يُحْسَنْ مَوْضِعُهُ، وَإِذَا أَكَلَ وَلَمْ يَذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ أَكَلَ مَعَهُ. قَالَ الْأَعْمَشُ: وَإِنِّي رُبَّمَا دَخَلْتُ الْبَيْتَ فَلَمْ أَذْكُرِ اللَّهَ وَلَمْ أُسَلِّمْ، فَرَأَيْتُ مَطْهَرَةً فَقُلْتُ: ارْفَعُوا هَذِهِ وَخَاصَمْتُهُمْ، ثُمَّ أَذْكُرُ فَأَقُولُ: دَاسِمُ دَاسِمُ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْهُ زَادَ الثَّعْلَبِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ مُجَاهِدٍ: وَالْأَبْيَضُ، وَهُوَ الَّذِي يُوَسْوِسُ لِلْأَنْبِيَاءِ. وَصَخْرٌ وَهُوَ الَّذِي اخْتَلَسَ خَاتَمَ سُلَيْمَانَ ﵇. وَالْوَلَهَانُ وَهُوَ صَاحِبُ الطَّهَارَةِ يُوَسْوِسُ فِيهَا. وَالْأَقْيَسُ وَهُوَ صَاحِبُ الصَّلَاةِ يُوَسْوِسُ فِيهَا. وَمُرَّةُ وَهُوَ صَاحِبُ الْمَزَامِيرِ وَبِهِ يُكَنَّى. وَالْهَفَّافُ يَكُونُ بِالصَّحَارَى يُضِلُّ النَّاسَ وَيُتَيِّهُهُمْ. وَمِنْهُمُ الْغِيلَانُ. وَحَكَى أَبُو مُطِيعٍ مَكْحُولُ بْنُ الْفَضْلِ النَّسَفِيُّ في كتاب اللؤلئيات عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّ الْهَفَّافَ هُوَ صَاحِبُ الشَّرَابِ، ولقوس صَاحِبُ التَّحْرِيشِ، وَالْأَعْوَرُ صَاحِبُ أَبْوَابِ السُّلْطَانِ. قَالَ وَقَالَ الدَّارَانِيُّ: إِنَّ لِإِبْلِيسَ شَيْطَانًا يُقَالُ لَهُ الْمُتَقَاضِي، يَتَقَاضَى ابْنَ آدَمَ فَيُخْبِرُ بِعَمَلٍ كَانَ عَمِلَهُ فِي السِّرِّ مُنْذُ عِشْرِينَ سَنَةً، فَيُحَدِّثَ بِهِ فِي الْعَلَانِيَةِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا وَمَا جَانَسَهُ مِمَّا لَمْ يَأْتِ بِهِ سَنَدٌ صَحِيحٌ، وَقَدْ طَوَّلَ النَّقَّاشُ فِي هَذَا الْمَعْنَى وَجَلَبَ حِكَايَاتٍ تَبْعُدُ عَنِ الصِّحَّةِ، وَلَمْ يَمُرَّ بِي فِي هَذَا صَحِيحٌ إِلَّا مَا فِي كِتَابِ مُسْلِمٍ مِنْ أَنَّ لِلصَّلَاةِ شَيْطَانًا يُسَمَّى خَنْزَبُ. وَذَكَرَ التِّرْمِذِيُّ أَنَّ لِلْوُضُوءِ شَيْطَانًا يُسَمَّى الْوَلَهَانُ. قُلْتُ: أَمَّا مَا ذَكَرَ مِنَ التَّعْيِينِ فِي الِاسْمِ فَصَحِيحٌ، وَأَمَّا أَنَّ لَهُ أَتْبَاعًا وَأَعْوَانًا وَجُنُودًا فَمَقْطُوعٌ بِهِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا الْحَدِيثَ الصَّحِيحَ فِي أَنَّ لَهُ أَوْلَادًا مِنْ صُلْبِهِ، كما قال مجاهد وغيره.
...çarşıya ilk giren ve oradan en son çıkan kimse olma; çünkü şeytan orada yumurtlar ve orada yavrular.” Bu da şeytanın kendi sulbünden zürriyeti olduğuna delalet eder; en doğrusunu Allah bilir. İbn Atiyye şöyle demiştir: { وَذُرِّيَّتَهُ } “ve onun soyunu” buyruğunun lafzî zahiri, kötülük getiren ve bâtıla sevk eden vesveseci şeytanları gerektirir. Taberî ve başkaları Mücâhid'in şöyle dediğini zikretmişlerdir: İblis'in zürriyeti şeytanlardır. O [Mücâhid] onları şöyle sayardı: Zelenbûr, çarşıların sahibidir; bayrağını yer ile gök arasında her çarşıya diker; o bayrağı [dükkânını] ilk açan ve en son kapatanın dükkânına koyar. Sebr, musibetlerin sahibidir; yüzlere vurmayı, yakaları yırtmayı, helak ve feryat ile çağırmayı emreder. el-A'ver, zina kapılarının sahibidir. Müsevvıt, [yalan] haberlerin sahibidir; haberleri getirip insanların ağızlarına atar, onlar da bunun bir aslını bulamazlar. Dâsim, kişi evine girdiğinde selam vermez ve Allah'ın adını anmazsa, ona kaldırılmamış ve yeri düzeltilmemiş eşyaları gösterir; yemek yediğinde Allah'ın adını anmazsa onunla birlikte yer. A'meş şöyle demiştir: Bazen eve girerdim de Allah'ı anmaz ve selam vermezdim; bir su kabı görürdüm ve: "Bunu kaldırın!" der, onlarla tartışırdım. Sonra hatırlar ve: "Dâsim, Dâsim! Ondan Allah'a sığınırım" derdim. Sa'lebî ve başkaları Mücâhid'den naklen şunu da eklemiştir: el-Ebyad, peygamberlere vesvese veren şeytandır. Sahr, Süleyman aleyhisselâm'ın mührünü çalan şeytandır. el-Velehân, temizlik/abdest konusunun sahibidir, onda vesvese verir. el-Ekyes, namazın sahibidir, onda vesvese verir. Mürre, çalgıların/müzik aletlerinin sahibidir ve onunla künyelenir [Ebû Mürre]. el-Heffâf, çöllerde bulunur, insanları saptırır ve yoldan çıkarır. Gulyabaniler (el-Gîlân) de bunlardandır. Ebû Mutî' Mekhûl b. el-Fadl en-Nesefî, el-Lü'lüiyyât adlı kitabında Mücâhid'den şöyle nakletmiştir: el-Heffâf içkinin sahibidir, Lekûs kışkırtmanın sahibidir, el-A'ver ise sultan kapılarının sahibidir. Dârânî şöyle demiştir: İblis'in "el-Mütekâdî" denilen bir şeytanı vardır; Âdemoğlunu sıkıştırır da onun yirmi yıl önce gizlice yaptığı bir ameli açığa vurdurur, o da bunu açıkça anlatır. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu ve benzeri rivayetler sahih bir senetle gelmemiştir. Nakkâş bu konuda sözü uzatmış ve sıhhatten uzak rivayetler aktarmıştır. Bu hususta Müslim'in kitabında geçen, namaz için "Hınzeb" adında bir şeytan olduğu rivayeti dışında sahih bir rivayet elime geçmemiştir. Tirmizî de abdest için "el-Velehân" adında bir şeytan olduğunu zikretmiştir. Derim ki: İsim tayinine dair zikredilen husus sahihtir; onun taraftarları, yardımcıları ve orduları olduğu ise kesin bir gerçektir. Mücâhid ve başkalarının dediği gibi, onun sulbünden çocukları olduğuna dair sahih hadisi de zikretmiştik.
وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ: إِنَّ الشَّيْطَانَ لَيَتَمَثَّلُ فِي صُورَةِ الرَّجُلِ فَيَأْتِي الْقَوْمَ فَيُحَدِّثُهُمْ بِالْحَدِيثِ مِنَ الْكَذِبِ فَيَتَفَرَّقُونَ فَيَقُولُ الرَّجُلُ مِنْهُمْ سَمِعْتُ رَجُلًا أَعْرِفُ وَجْهَهُ وَلَا أَدْرِي مَا اسْمُهُ يُحَدِّثُ. وَفِي مُسْنَدِ الْبَزَّارِ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" لَا تَكُونَنَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَوَّلَ مَنْ يَدْخُلِ السُّوقَ وَلَا آخِرَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّهَا مَعْرَكَةُ الشَّيْطَانِ وَبِهَا يَنْصِبُ رَايَتَهُ". وَفِي مُسْنَدِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ قَالَ: أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: إِذَا أَصْبَحَ إِبْلِيسُ بَثَّ جُنُودَهُ فَيَقُولُ مَنْ أَضَلَّ مُسْلِمًا أَلْبَسْتُهُ التَّاجَ قَالَ فَيَقُولُ لَهُ الْقَائِلُ لَمْ أَزَلْ بِفُلَانٍ حَتَّى طَلَّقَ زَوْجَتَهُ، قَالَ: يُوشِكُ أَنْ يَتَزَوَّجَ. وَيَقُولُ آخَرُ: لَمْ أَزَلْ بِفُلَانٍ حَتَّى عَقَّ، قَالَ: يوشك أن يبر. فال وَيَقُولُ الْقَائِلُ: لَمْ أَزَلْ بِفُلَانٍ حَتَّى شَرِبَ، قَالَ: أَنْتَ! قَالَ وَيَقُولُ: لَمْ أَزَلْ بِفُلَانٍ حَتَّى زَنَى، قَالَ: أَنْتَ قَالَ وَيَقُولُ: لَمْ أَزَلْ بِفُلَانٍ حَتَّى قَتَلَ، قَالَ: أَنْتَ أَنْتَ! وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ جَابِرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أن إِبْلِيسَ يَضَعُ عَرْشَهُ عَلَى الْمَاءِ ثُمَّ يَبْعَثُ سراياه فأدناهم منه منزلة أعظمهم فتنة يجئ أَحَدُهُمْ فَيَقُولُ فَعَلْتُ كَذَا وَكَذَا فَيَقُولُ مَا صنعت شيئا قال ثم يجئ أَحَدُهُمْ فَيَقُولُ مَا تَرَكْتُهُ حَتَّى فَرَّقْتُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَهْلِهِ قَالَ فَيُدْنِيهِ أَوْ قَالَ فَيَلْتَزِمُهُ وَيَقُولُ نَعَمْ أَنْتَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ وَسَمِعْتُ شَيْخَنَا الْإِمَامَ أَبَا مُحَمَّدٍ عَبْدَ الْمُعْطِي بِثَغْرِ الْإِسْكَنْدَرِيَّةِ يَقُولُ: إِنَّ شَيْطَانًا يُقَالُ لَهُ الْبَيْضَاوِيُّ يَتَمَثَّلُ لِلْفُقَرَاءِ الْمُوَاصِلِينَ فِي الصِّيَامِ فَإِذَا اسْتَحْكَمَ مِنْهُمُ الْجُوعَ وَأَضَرَّ بِأَدْمِغَتِهِمْ يَكْشِفُ لَهُمْ عَنْ ضِيَاءٍ وَنُورٍ حَتَّى يَمْلَأَ عَلَيْهِمُ الْبُيُوتَ فَيَظُنُّونَ أَنَّهُمْ قَدْ وَصَلُوا وَأَنَّ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ وَلَيْسَ كما ظنوا.
Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Mes'ûd'dan [nakledildiğine göre şöyle demiştir]: «Şeytan adam suretine bürünür, bir topluluğa gelip onlara yalan sözler anlatır. Sonra oradakiler dağılırlar ve onlardan bir adam: 'Yüzünü tanıdığım ama adını bilmediğim bir adamın şöyle anlattığını işittim' der.» Müsned-i Bezzâr'da Selmân el-Fârisî'den [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Gücün yetiyorsa çarşıya ilk giren sen olma, oradan en son çıkan da sen olma! Çünkü orası şeytanın savaş meydanıdır ve sancağını oraya diker.» Ahmed b. Hanbel'in Müsned'inde şöyle rivayet edilmiştir: Bize Abdullah b. el-Mübârek haber verip dedi ki: Bize Süfyân, Atâ b. es-Sâib'den, o Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den, o da Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den anlattı; Ebû Mûsâ şöyle dedi: «İblis sabahladığında ordularını yayar ve: 'Kim bir Müslümanı saptırırsa ona taç giydireceğim' der. Biri gelip ona: 'Falanın peşini, nihayet karısını boşayıncaya kadar bırakmadım' der. İblis: 'Yakında yeniden evlenir' der. Bir başkası: 'Falanın peşini, nihayet ana babasına isyan edene kadar bırakmadım' der. İblis: 'Yakında onlara iyilik eder' der. Biri gelip: 'Falanın peşini, nihayet içki içene kadar bırakmadım' der. İblis: 'Sen [başardın]!' der. Biri: 'Falanın peşini, nihayet zina edene kadar bırakmadım' der. İblis: 'Sen [başardın]!' der. Biri de: 'Falanın peşini, nihayet adam öldürene kadar bırakmadım' der. İblis: 'Sen ha, sen!' der.» Sahîh-i Müslim'de Câbir'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz İblis tahtını suyun üzerine kurar, sonra birliklerini gönderir. Derece bakımından ona en yakın olanları, fitnesi en büyük olanlarıdır. Onlardan biri gelip 'Şöyle şöyle yaptım' der. İblis: 'Hiçbir şey yapmadın' der. Sonra onlardan biri gelip 'Onun peşini, nihayet karısıyla arasını ayırıncaya kadar bırakmadım' der. [Resûlullah] buyurdu ki: Bunun üzerine İblis onu kendine yaklaştırır -veya onu kucaklar- ve: 'Evet, sen [ne güzelsin]!' der.» Bu [rivayet] daha önce geçmişti. İskenderiye sahilinde şeyhimiz İmam Ebû Muhammed Abdülmu'tî'yi şöyle derken işittim: «el-Beydâvî denilen bir şeytan, orucu birbirine ekleyen (visal orucu tutan) dervişlere temessül eder (görünür). Açlık onlara iyice galebe çalıp beyinlerine zarar verince, kendilerine evleri dolduracak derecede bir aydınlık ve nur gösterir. Onlar da [manevi mertebeye] ulaştıklarını ve bunun Allah'tan olduğunu zannederler; oysa durum sandıkları gibi değildir.»
الجزء الحادي عشر
On Birinci Cüz
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla
[تتمة تفسير سورة الكهف]
[Kehf Suresi Tefsirinin Devamı]
[سورة الكهف (١٨): الآيات ٥١ الى ٥٣]
[Kehf Suresi (18), Âyetler 51-53]
مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً (٥١) وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً (٥٢) وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً (٥٣)
{ مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً (٥١) وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً (٥٢) وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً (٥٣) } “Göklerin ve yerin yaratılışına da bizzat kendilerinin yaratılışına da onları şahit tutmadım. Ben saptıranları hiçbir zaman yardımcı edinmiş de değilim. (51) Ve o gün [Allah]: 'İddia ettiğiniz ortaklarımı çağırın!' der. Onlar da çağırırlar fakat kendilerine cevap veremezler. Biz onların arasına bir helak vadisi koymuşuzdur. (52) Suçlular ateşi görürler de oraya düşeceklerini anlarlar ve ondan kaçacak hiçbir yer bulamazlar. (53)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ) قِيلَ: الضَّمِيرُ عَائِدٌ عَلَى إِبْلِيسَ وَذُرِّيَّتِهِ، أَيْ لَمْ أُشَاوِرْهُمْ فِي خلق السموات وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقِ أَنْفُسِهِمْ، بَلْ خَلَقْتُهُمْ عَلَى مَا أَرَدْتُ. وَقِيلَ: مَا أَشْهَدْتُ إِبْلِيسَ وَذُرِّيَّتَهُ خلق السموات وَالْأَرْضِ" وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ" أَيْ أَنْفُسِ الْمُشْرِكِينَ فَكَيْفَ اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي؟. وَقِيلَ: الْكِنَايَةُ فِي قَوْلِهِ:" مَا أَشْهَدْتُهُمْ" تَرْجِعُ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، وإلى الناس بالجملة، فتضمن الْآيَةُ الرَّدَّ عَلَى طَوَائِفَ مِنَ الْمُنَجِّمِينَ وَأَهْلِ الطَّبَائِعِ وَالْمُتَحَكِّمِينَ مِنَ الْأَطِبَّاءِ وَسِوَاهُمْ مِنْ كُلِّ من يتخوض فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَسَمِعْتُ أَبِي ﵁ يَقُولُ سَمِعْتُ الْفَقِيهَ أبا عبد الله محمد بن معاذ المهدوي بِالْمَهْدِيَّةِ يَقُولُ: سَمِعْتُ عَبْدَ الْحَقِّ الصِّقِلِّيَّ يَقُولُ هَذَا الْقَوْلَ، وَيَتَأَوَّلُ هَذَا التَّأْوِيلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَنَّهَا رَادَّةٌ عَلَى هَذِهِ الطَّوَائِفِ. وَذَكَرَ هَذَا بَعْضُ الْأُصُولِيِّينَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَأَقُولُ: إِنَّ الْغَرَضَ الْمَقْصُودَ أَوَّلًا بِالْآيَةِ هُمْ إِبْلِيسُ وَذُرِّيَّتُهُ، وَبِهَذَا الْوَجْهِ يَتَّجِهُ الرَّدُّ عَلَى الطَّوَائِفِ الْمَذْكُورَةِ، وَعَلَى الْكُهَّانِ وَالْعَرَبِ وَالْمُعَظِّمِينَ لِلْجِنِّ، حِينَ يَقُولُونَ: أَعُوذُ بِعَزِيزِ هَذَا الْوَادِي، إِذِ الْجَمِيعُ مِنْ هَذِهِ الْفِرَقِ مُتَعَلِّقُونَ بِإِبْلِيسِ وَذُرِّيَّتِهِ وَهُمْ أَضَلُّوا الْجَمِيعَ، فَهُمُ الْمُرَادُ الْأَوَّلُ بِالْمُضِلِّينَ، وَتَنْدَرِجُ هَذِهِ الطَّوَائِفُ فِي مَعْنَاهُمْ. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ" مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" رَدٌّ عَلَى الْمُنَجِّمِينَ أَنْ قَالُوا: إِنَّ الْأَفْلَاكَ تُحْدِثُ فِي الْأَرْضِ وَفِي بَعْضِهَا فِي بَعْضٍ، وَقَوْلُهُ:" وَالْأَرْضِ" رَدٌّ عَلَى أَصْحَابِ الْهَنْدَسَةِ حيث قالوا:
Allah Teâlâ'nın: { مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ } “Ben onları göklerin ve yerin yaratılışına da kendi nefislerinin yaratılışına da şahit tutmadım” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Zamir İblis'e ve zürriyetine racidir; yani “Göklerin ve yerin yaratılışında da kendi nefislerinin yaratılışında da onlara danışmadım, bilakis onları dilediğim gibi yarattım” demektir. Bir diğer görüşe göre: İblis'i ve zürriyetini göklerin ve yerin yaratılışına şahit tutmadım; { وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ } “kendi nefislerinin yaratılışına da” yani müşriklerin nefislerinin yaratılışına da [şahit tutmadım]. Öyleyse nasıl olur da onları Benim dışımda veli edinirler? Bir diğer görüşe göre: { مَا أَشْهَدْتُهُمْ } “onları şahit tutmadım” buyruğundaki zamir müşriklere ve genel olarak bütün insanlara racidir. Dolayısıyla bu âyet; müneccimlerden, tabiatçılardan (ehl-i tabâyi'), [delilsiz] hüküm veren tabiplerden ve bu gibi konularda rastgele söz söyleyenlerin hepsinden meydana gelen fırkalara bir reddiye içermektedir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Babamın (radıyallâhu anh) şöyle dediğini işittim: Fakih Ebû Abdillâh Muhammed b. Muâz el-Mehdî'nin el-Mehdiye'de şöyle dediğini işittim: Abdülhak es-Sıkıllî'nin bu sözü söylediğini, bu âyeti bu şekilde tevil ettiğini ve âyetin bu fırkalara bir reddiye olduğunu ifade ettiğini duydum. Bunu usûlcülerin bazıları da zikretmiştir. İbn Atiyye der ki: Ben de derim ki: Âyette öncelikle kastedilen gaye İblis ve zürriyetidir. Bu vecihle hem zikredilen fırkalara hem kâhinlere, [cahiliye dönemi] Araplarına ve “Bu vadinin ulusuna sığınırım” dedikleri vakit cinleri tazim edenlere reddiye yönelmiş olur. Çünkü bu fırkaların tamamı İblis ve zürriyetine bağlıdır ve herkesi saptıranlar da onlardır. Dolayısıyla saptıranlar (mudillîn) ifadesiyle öncelikli murad edilen onlardır; bu fırkalar da onların kapsamına girmektedir. Sa'lebî şöyle demiştir: İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: { مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Ben onları göklerin ve yerin yaratılışına şahit tutmadım” buyruğu, “Felekler yeryüzünde ve birbirlerinde birtakım olaylar meydana getirir” diyen müneccimlere bir reddiyedir. { وَالْأَرْضِ } “ve yerin” buyruğu ise hendese (geometri/astronomi) ehlinin şu sözlerine reddiyedir:
إن الأرض كرية وَالْأَفْلَاكَ تَجْرِي تَحْتَهَا، وَالنَّاسُ مُلْصَقُونَ عَلَيْهَا وَتَحْتَهَا، وَقَوْلُهُ:" وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ" رَدٌّ عَلَى الطَّبَائِعِيِّينَ حَيْثُ زَعَمُوا أَنَّ الطَّبَائِعَ هِيَ الْفَاعِلَةُ فِي النُّفُوسِ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ:" مَا أَشْهَدْنَاهُمْ" بِالنُّونِ وَالْأَلِفِ عَلَى التَّعْظِيمِ. الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: (وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ) يَعْنِي مَا اسْتَعَنْتُهُمْ عَلَى خلق السموات وَالْأَرْضِ وَلَا شَاوَرْتُهُمْ. (وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ) يَعْنِي الشَّيَاطِينَ. وَقِيلَ: الْكُفَّارُ. (عَضُداً) أَيْ أَعْوَانًا يُقَالُ: اعْتَضَدْتُ بِفُلَانٍ إِذَا اسْتَعَنْتُ بِهِ وَتَقَوَّيْتُ. وَالْأَصْلُ فِيهِ عَضُدُ الْيَدِ، ثُمَّ يُوضَعُ مَوْضِعَ الْعَوْنِ، لِأَنَّ الْيَدَ قِوَامُهَا الْعَضُدَ. يُقَالُ: عَضَدَهُ وَعَاضَدَهُ عَلَى كَذَا إِذَا أَعَانَهُ وَأَعَزَّهُ. وَمِنْهُ قوله تعالى:" سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ" [القصص: ٣٥] أَيْ سَنُعِينُكَ بِأَخِيكَ. وَلَفْظُ الْعَضُدِ عَلَى جِهَةِ الْمِثْلِ، وَاللَّهُ ﷾ لَا يَحْتَاجُ إِلَى عَوْنِ أَحَدٍ. وَخَصَّ الْمُضِلِّينَ بِالذِّكْرِ لِزِيَادَةِ الذَّمِّ وَالتَّوْبِيخِ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ الْجَحْدَرِيُّ:" وَما كُنْتُ" بِفَتْحِ التَّاءِ أَيْ وَمَا كُنْتَ يَا مُحَمَّدُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا. وَفِي عَضُدٍ ثَمَانِيَةُ أَوْجُهٍ:" عَضُداً" بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَضَمِّ الضَّادِ وَهِيَ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ، وَهِيَ أَفْصَحُهَا. وَ" عَضْدًا" بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَإِسْكَانِ الضَّادِ، وَهِيَ لُغَةُ بَنِي تَمِيمٍ. وَ" عُضُدًا" بِضَمِّ الْعَيْنِ وَالضَّادِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي عَمْرٍو وَالْحَسَنِ. وَ" عُضْدًا" بِضَمِّ الْعَيْنِ وَإِسْكَانِ الضَّادِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ عِكْرِمَةَ. وَ" عِضَدًا" بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَفَتْحِ الضَّادِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الضَّحَّاكِ. وَ" عَضَدًا" بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَالضَّادِ وَهِيَ قِرَاءَةُ عِيسَى بْنِ عُمَرَ. وَحَكَى هَارُونُ الْقَارِئُ" عَضِدًا" وَاللُّغَةُ الثَّامِنَةُ" عِضْدًا" عَلَى لُغَةِ مَنْ قَالَ: كِتْفٌ وَفِخْذٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ) أَيِ اذْكُرُوا يَوْمَ يَقُولُ اللَّهُ: أَيْنَ شُرَكَائِي؟ أَيِ ادْعُوا الَّذِينَ أَشْرَكْتُمُوهُمْ بِي فَلْيَمْنَعُوكُمْ مِنْ عَذَابِي. وَإِنَّمَا يَقُولُ ذَلِكَ لِعَبَدَةِ الْأَوْثَانِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَيَحْيَى وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ" نَقُولُ" بِنُونٍ. الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ، لِقَوْلِهِ:" شُرَكائِيَ" وَلَمْ يقل: شركاءنا. (فَدَعَوْهُمْ) أَيْ فَعَلُوا ذَلِكَ. (فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ) أَيْ لَمْ يُجِيبُوهُمْ إِلَى نَصْرِهِمْ وَلَمْ يَكُفُّوا عَنْهُمْ شَيْئًا. (وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً) قَالَ أَنَسُ ابن مَالِكٍ: هُوَ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ مِنْ قَيْحٍ وَدَمٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ وَجَعَلْنَا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ حَاجِزًا. وَقِيلَ: بَيْنَ الْأَوْثَانِ وَعَبَدَتْهَا، نحو قوله:" فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ ١٠: ٢٨". (هامش)
Yeryüzü kürevidir, felekler onun altından akar/döner; insanlar onun üzerinde ve altında yapışıktırlar (durmaktadırlar). O'nun: { وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ } “bizzat kendilerinin yaratılışına da” buyruğu, tabiatların nefislerde fail (etkin güç) olduğunu iddia eden tabiatçılara bir reddiyedir. Ebû Ca'fer: { مَا أَشْهَدْنَاهُمْ } şeklinde ta'zim (yüceltme) için nun ve elif ile ["şahit tutmadık"] okumuştur. Diğerleri ise: { وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ } “[Ben...] edinmiş değilim” buyruğunun delaletiyle te harfi ile okumuşlardır. Yani; göklerin ve yerin yaratılışında onlardan yardım istemedim ve onlara danışmadım. { وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ } “ve o saptıranları edinmiş değilim” yani şeytanları; kâfirler olduğu da söylenmiştir. { عَضُداً } “yardımcı” yani yardımcılar [edinmiş değilim]. Bir kimseden yardım isteyip güç bulduğunda اعْتَضَدْتُ بِفُلَانٍ (falandan güç aldım/yardım gördüm) denilir. Kelimenin aslı kol/pazı anlamına gelen el-adud (عَضُدُ الْيَدِ) kelimesidir; sonra yardım makamında kullanılmıştır, çünkü elin/kolun dayanağı pazıdır. Bir kimseye yardım edip onu güçlendirdiğinde عَضَدَهُ ve عَاضَدَهُ عَلَى كَذَا denilir. Allah Teâlâ'nın: { سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ } “Kardeşinle senin pazunu pekiştireceğiz (sana güç vereceğiz)” [Kasas, 28/35] yani kardeşinle sana yardım edeceğiz buyruğu da bu kabildendir. "el-Adud" lafzı temsil/benzetme yoluyladır; zira Allah -celle celâlüh- hiçbir kimsenin yardımına muhtaç değildir. Saptıranları özellikle zikretmesi ise yermeyi ve azarlamayı pekiştirmek içindir. Ebû Ca'fer el-Cahderî: { وَما كُنْتُ } kelimesini te'nin fethasıyla [وَما كُنْتَ] yani "Sen [ey Muhammed] o saptıranları yardımcı edinmiş değilsin" şeklinde okumuştur. "Adud" kelimesinde sekiz vecih (okuyuş/kullanım) vardır: Ayn'ın fethası ve dâd'ın dammesiyle "عَضُداً" (Adudâ); cumhurun kıraati olup en fasihi budur. Ayn'ın fethası ve dâd'ın sükûnuyla "عَضْدًا" (A'dâ); Benî Temîm'in lügatidir. Ayn'ın ve dâd'ın dammesiyle "عُضُدًا" (Ududâ); Ebû Amr ve el-Hasan'ın kıraatidir. Ayn'ın dammesi ve dâd'ın sükûnuyla "عُضْدًا" (U'dâ); İkrime'nin kıraatidir. Ayn'ın kesresi ve dâd'ın fethasıyla "عِضَدًا" (İdadâ); ed-Dahhâk'ın kıraatidir. Ayn'ın ve dâd'ın fethasıyla "عَضَدًا" (Adadâ); Îsâ b. Ömer'in kıraatidir. Hârûn el-Kârî, "عَضِدًا" (Adidâ) okuyuşunu nakletmiştir. Sekizinci lügat ise كِتْفٌ ve فِخْذٌ diyenlerin lügatine göre "عِضْدًا" (İ'dâ) şeklindedir. Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ } “Ve o gün [Allah]: 'Benim ortaklarım olduğunu iddia ettiklerinizi çağırın!' buyuracaktır” buyruğu; yani Allah'ın: "Benim ortaklarım nerede? Bana ortak koştuklarınızı çağırın da sizi azabımdan kurtarsınlar!" buyuracağı günü hatırlayın, demektir. Bunu ancak putperestlere söyleyecektir. Hamza, Yahyâ ve Îsâ b. Ömer nun ile { نَقُولُ } ["deriz/buyururuz"] şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise { شُرَكائِيَ } “ortaklarım” buyurup "ortaklarımız" demediği için ye ile [{ يَقُولُ }] okumuşlardır. { فَدَعَوْهُمْ } “Onlar da onları çağırırlar” yani bunu yaparlar. { فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } “fakat onlar kendilerine icabet etmezler” yani onlara yardım etmeye yanaşmazlar ve onlardan hiçbir şeyi savamazlar. { وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً } “Biz de aralarına helak edici bir engel koymuşuzdur”. Enes b. Mâlik: O, cehennemde irin ve kandan oluşan bir vadidir, demiştir. İbn Abbâs: Yani müminler ile kâfirlerin arasına bir engel koyduk, demiştir. Putlar ile onlara tapanların arasına [konulan bir engel olduğu] da söylenmiştir; nitekim O'nun: { فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ } “Artık onların arasını iyice ayırmışızdır” [Yûnus, 10/28] buyruğu da böyledir.
قال ابن الاعرابي: كل شي حاجز بين شيئين مُوْبِقٌ، وَذَكَرَ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" مَوْبِقاً" قَالَ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ يُقَالُ لَهُ مَوْبِقٌ، وَكَذَلِكَ قَالَ نَوْفٌ الْبِكَالِيُّ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: يُحْجَزُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ. عِكْرِمَةُ: هُوَ نَهَرٌ فِي جَهَنَّمَ يَسِيلُ نَارًا عَلَى حَافَّتَيْهِ حَيَّاتٌ مِثْلُ الْبِغَالِ الدُّهْمِ فَإِذَا ثَارَتْ إِلَيْهِمْ لِتَأْخُذَهُمُ اسْتَغَاثُوا مِنْهَا بِالِاقْتِحَامِ فِي النَّارِ. وَرَوَى زَيْدُ بْنُ دِرْهَمٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ:" مَوْبِقاً" (وَادٍ مِنْ قَيْحٍ وَدَمٍ فِي جَهَنَّمَ). وَقَالَ عَطَاءٌ وَالضَّحَّاكُ: مَهْلِكًا فِي جَهَنَّمَ، وَمِنْهُ يُقَالُ: أَوْبَقَتْهُ ذُنُوبُهُ إِيبَاقًا. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَوْعِدًا لِلْهَلَاكِ. الْجَوْهَرِيُّ: وَبَقَ يَبِقُ وُبُوقًا هَلَكَ، وَالْمَوْبِقُ مِثْلُ الْمَوْعِدُ مَفْعِلٌ مِنْ وَعَدَ يَعِدُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً". وَفِيهِ لُغَةٌ أُخْرَى: وَبِقَ يَوْبَقُ وَبَقًا. وَفِيهِ لُغَةٌ ثَالِثَةٌ: وَبِقَ يَبِقُ بِالْكَسْرِ فِيهِمَا، وَأَوْبَقَهُ أَيْ أَهْلَكَهُ. وَقَالَ زُهَيْرٌ:
İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: İki şey arasındaki her engel bir mevbak'tır (مُوْبِق). İbn Vehb, Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: { مَوْبِقاً } buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Cehennemde Mevbak denilen bir vadidir. Nevf el-Bikâlî de böyle demiştir; ancak o: 'Onlar ile müminlerin arasına konulan bir engeldir' demiştir. İkrime: O, cehennemde ateş akıtan bir nehirdir; iki kenarında siyah katırlar gibi yılanlar vardır; onları yakalamak için üzerlerine hücum ettiklerinde o yılanlardan ateşe dalarak kurtulmak isterler. Zeyd b. Dirhem, Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o: "{ مَوْبِقاً } Cehennemde irin ve kandan oluşan bir vadidir" demiştir. Atâ ve ed-Dahhâk: Cehennemde bir helak yeridir, demişlerdir; nitekim 'Günahları onu helak etti' anlamında (أَوْبَقَتْهُ ذُنُوبُهُ إِيبَاقًا) denir. Ebû Ubeyde ise: Helak için bir buluşma vaktidir, demiştir. el-Cevherî: Helak oldu anlamında (وَبَقَ يَبِقُ وُبُوقًا) denir; mevbak (el-Mevbik) tıpkı mev'id (el-Mev'id) gibi, va'ade ya'idü fiilinden 'mef'il' veznindedir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً } buyruğu da böyledir. Bu kelimede diğer bir lügat: (وَبِقَ يَوْبَقُ وَبَقًا) şeklindedir. Üçüncü bir lügat ise: Her ikisinde de kesre ile (وَبِقَ يَبِقُ) şeklindedir; (أَوْبَقَهُ) ise onu helak etti demektir. Züheyr şöyle demiştir:
وَمَنْ يَشْتَرِي حُسْنَ الثَّنَاءِ بِمَالِهِ ... يَصُنْ عِرْضَهُ مِنْ كُلِّ شَنْعَاءَ مُوبِقِ
Kim malıyla güzel övgüyü satın alırsa, / İffetini helak edici her türlü çirkinlikten korur.
قَالَ الْفَرَّاءُ: جَعَلَ تَوَاصُلَهُمْ فِي الدُّنْيَا مُهْلِكًا لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ) " رَأَى" أَصْلَهُ رَأَيَ، قُلِبَتِ الْيَاءُ أَلِفًا لِانْفِتَاحِهَا وَانْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا، وَلِهَذَا زَعَمَ الْكُوفِيُّونَ أَنَّ" رَأَى" يُكْتَبُ بِالْيَاءِ، وَتَابَعَهُمْ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ بَعْضُ الْبَصْرِيِّينَ. فَأَمَّا الْبَصْرِيُّونَ الْحُذَّاقُ، مِنْهُمْ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ فَإِنَّهُمْ يكتبونه بالألف. قَالَ النَّحَّاسُ: سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَقُولُ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَزِيدَ يَقُولُ: لَا يَجُوزُ أَنْ يُكْتَبَ مَضَى وَرَمَى وَكُلُّ مَا كَانَ مِنْ ذَوَاتِ الْيَاءِ إِلَّا بِالْأَلِفِ، وَلَا فَرْقَ بَيْنَ ذَوَاتِ الْيَاءِ وَبَيْنَ [ذَوَاتِ] الْوَاوِ فِي الْخَطِّ كَمَا أَنَّهُ لَا فَرْقَ، بَيْنَهُمَا فِي اللَّفْظِ، وَلَوْ وَجَبَ أَنْ يُكْتَبَ ذَوَاتُ الْيَاءِ بِالْيَاءِ لَوَجَبَ أَنْ يُكْتَبَ ذَوَاتُ الْوَاوِ بِالْوَاوِ، وَهُمْ مَعَ هَذَا يناقضون فيكتبون رمى بالياء رماه بِالْأَلِفِ، فَإِنْ كَانَتِ الْعِلَّةُ أَنَّهُ مِنْ ذَوَاتِ الْيَاءِ وَجَبَ أَنْ يَكْتُبُوا رَمَاهُ بِالْيَاءِ، ثُمَّ يَكْتُبُونَ ضُحًا جَمْعُ ضَحْوَةٍ، وَكُسًا جَمْعُ كُسْوَةٍ، وَهُمَا مِنْ ذَوَاتِ الْوَاوِ بِالْيَاءِ، وَهَذَا مَا لَا يَحْصُلُ وَلَا يَثْبُتُ عَلَى أَصْلٍ. (فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها) " فَظَنُّوا" هُنَا بِمَعْنَى الْيَقِينِ وَالْعِلْمِ كَمَا قَالَ:
el-Ferrâ şöyle demiştir: Onların dünyadaki birlikteliklerini ahirette kendileri için bir helak sebebi kılmıştır. Allah Teâlâ'nın: { وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ } “Suçlular ateşi görürler” buyruğunda yer alan { رَأَى } fiilinin aslı (رَأَيَ) şeklindedir; yâ harfi fethalı olup kendisinden önceki harf de fethalı olduğu için elif'e dönüştürülmüştür. Bu sebeple Kûfeliler { رَأَى } kelimesinin yâ ile yazılacağını savunmuşlar, Basralılardan bazıları da bu görüşte onlara uymuşlardır. Basralıların mahir olanları -ki Muhammed b. Yezîd de onlardandır- ise onu elif ile yazarlar. en-Nahhâs şöyle demiştir: Ali b. Süleyman'ın şöyle dediğini işittim: Muhammed b. Yezîd'in şöyle dediğini işittim: 'Mazâ (مَضَى), ramâ (رَمَى) ve aslı yâ olan her kelimenin eliften başkasıyla yazılması caiz değildir; lafızda aralarında fark olmadığı gibi hatta/yazıda da aslı yâ olanlar ile aslı vâv olanlar arasında hiçbir fark yoktur. Şayet aslı yâ olanların yâ ile yazılması gerekseydi, aslı vâv olanların da vâv ile yazılması gerekirdi. Bununla birlikte onlar çelişkiye düşerek ramâ kelimesini yâ ile, ramâhu kelimesini ise elif ile yazmaktadırlar. Eğer gerekçe kelimenin aslen yâ'lı olması ise ramâhu kelimesini de yâ ile yazmaları gerekirdi; sonra dahve'nin çoğulu olan duhâ (ضُحًا) ve kisve'nin çoğulu olan kuse'yi (كُسًا) -ki her ikisi de aslen vâv'lıdır- yâ ile yazmaktadırlar. Bu ise tutarsız ve hiçbir kurala dayanmayan bir şeydir.' { فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها } “oraya düşeceklerini anlarlar” buyruğundaki { فَظَنُّوا } kelimesi burada tıpkı şairin:
فَقُلْتُ لَهُمْ ظُنُّوا بِأَلْفَيْ مُدَجَّجِ
[Nitekim şair şöyle demiştir]: Onlara dedim ki: Tepeden tırnağa silahlanmış iki bin kişiyi kesin olarak bilin!
أَيْ أَيْقِنُوا، وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: (أَيْقَنُوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا) وَقِيلَ: رَأَوْهَا مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ فَتَوَهَّمُوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا، وَظَنُّوا أَنَّهَا تَأْخُذُهُمْ فِي الْحَالِ. وَفِي الْخَبَرِ: (إِنَّ الْكَافِرَ لَيَرَى جَهَنَّمَ وَيَظُنُّ أَنَّهَا مُوَاقَعَتُهُ مِنْ مَسِيرَةِ أَرْبَعِينَ سَنَةً). وَالْمُوَاقَعَةُ مُلَابَسَةُ الشَّيْءِ بِشِدَّةٍ. [وَعَنْ عَلْقَمَةَ أنه قرأ]:" فظنوا أنهم ملاقوها" أَيْ مُجْتَمِعُونَ فِيهَا، وَاللَّفَفُ الْجَمْعُ. (وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً) أَيْ مَهْرَبًا لِإِحَاطَتِهَا بِهِمْ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: مَعْدِلًا يَنْصَرِفُونَ إِلَيْهِ. وَقِيلَ: مَلْجَأً يَلْجَئُونَ إِلَيْهِ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. وَقِيلَ: وَلَمْ تَجِدِ الْأَصْنَامُ مَصْرِفًا لِلنَّارِ عَنِ الْمُشْرِكِينَ.
sözünde olduğu gibi yakin ve kesin bilgi manasındadır; bu husus daha önce geçmişti. İbn Abbâs: "Oraya düşeceklerini kesin olarak anlarlar" demiştir. Şöyle de denilmiştir: Onu uzak bir yerden görürler ve hemen oraya düşeceklerini zannederler; onun kendilerini hemen o anda yakalayacağını sanırlar. Rivayette şöyle gelmiştir: "Şüphesiz kâfir, cehennemi kırk yıllık mesafeden görür ve hemen içine düşeceğini sanır." el-Muvâka'a (الْمُوَاقَعَةُ), bir şeye şiddetle temas etmek, karışmaktır. Alkame'den nakledildiğine göre o: { فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُلَاقُوهَا } şeklinde okumuştur; yani orada bir araya geleceklerdir; el-lefeff (اللَّفَفُ) toplanmak demektir. { وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً } “ve ondan kaçacak hiçbir yer bulamazlar” yani onları her taraftan kuşattığı için bir kaçış yeri bulamazlar. el-Kutebî şöyle demiştir: Yönelecekleri bir sapak/dönemeç bulamazlar. Sığınacakları bir sığınak bulamazlar da denilmiştir; anlam birdir. Putların, ateşi müşriklerden savacak hiçbir yol bulamadıkları da söylenmiştir.
[سورة الكهف (١٨): الآيات ٥٤ الى ٥٩]
[Kehf Suresi (18), Âyetler 54-59]
وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً (٥٤) وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلاً (٥٥) وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آياتِي وَما أُنْذِرُوا هُزُواً (٥٦) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً (٥٧) وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً (٥٨)
{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً (٥٤) وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلاً (٥٥) وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آياتِي وَما أُنْذِرُوا هُزُواً (٥٦) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً (٥٧) وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً (٥٨) } “Andolsun Biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü şekillerde açıkladık. Fakat insan her şeyden çok tartışmacıdır. (54) Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten ve Rablerinden mağfiret dilemekten alıkoyan şey; ancak evvelkilerin sünnetinin kendilerine gelmesini yahut azabın karşılarına dikilmesini beklemeleridir. (55) Biz peygamberleri ancak müjdeciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. İnkâr edenler ise hakkı batılla çürütmek için mücadele ederler; ayetlerimi ve kendilerine yapılan uyarıları alaya alırlar. (56) Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldığı halde onlardan yüz çeviren ve ellerinin önden gönderdiklerini unutan kimseden daha zalim kim olabilir? Şüphesiz Biz, onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da ağırlık koyduk. Sen onları hidayete çağırsan da artık ebediyen hidayete eremezler. (57) Rabbin çok bağışlayandır, merhamet sahibidir. Eğer onları kazandıkları yüzünden hemen cezalandıracak olsaydı, azabı onlara çarçabuk verirdi. Bilakis onların bir buluşma vakti vardır ki O'ndan başka hiçbir sığınak bulamayacaklardır. (58)”
وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً (٥٩)
{ وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً (٥٩) } “İşte zulmettikleri vakit helâk ettiğimiz o memleketler! Helâkleri için de belirlenmiş bir vakit tayin etmiştik.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ) يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: [أَحَدُهُمَا [مَا ذَكَرَهُ لَهُمْ مِنَ الْعِبَرِ وَالْقُرُونِ الْخَالِيَةِ. الثَّانِي مَا أَوْضَحَهُ لَهُمْ مِنْ دَلَائِلِ الرُّبُوبِيَّةِ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" سُبْحَانَ"، فَهُوَ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ زَجْرٌ، وَعَلَى الثَّانِي بَيَانٌ. (وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا) أَيْ جِدَالًا وَمُجَادَلَةً وَالْمُرَادُ به النضر بن الحرث وَجِدَالُهُ فِي الْقُرْآنِ وَقِيلَ: الْآيَةُ فِي أُبَيِّ بْنِ خَلَفٍ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَيِ الْكَافِرُ أَكْثَرُ شي جَدَلًا، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ أَرَادَ الْكَافِرَ قَوْلُهُ" وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ". وَرَوَى أَنَسٌ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (يُؤْتَى بِالرَّجُلِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْكُفَّارِ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ مَا صَنَعْتَ فِيمَا أَرْسَلْتُ إِلَيْكَ فَيَقُولُ رَبِّ آمَنْتُ بِكَ وَصَدَّقْتُ بِرُسُلِكَ وَعَمِلْتُ بِكِتَابِكَ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ هَذِهِ صَحِيفَتُكَ لَيْسَ فِيهَا شي مِنْ ذَلِكَ فَيَقُولُ يَا رَبِّ إِنِّي لَا أَقْبَلُ مَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ فَيُقَالُ لَهُ هَذِهِ الْمَلَائِكَةُ الْحَفَظَةُ يَشْهَدُونَ عَلَيْكَ فَيَقُولُ وَلَا أَقْبَلُهُمْ يَا رَبِّ وَكَيْفَ أَقْبَلُهُمْ وَلَا هُمْ مِنْ عِنْدِي وَلَا مِنْ جِهَتِي فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ أُمُّ الْكِتَابِ قَدْ شَهِدَ بِذَلِكَ فَقَالَ يَا رَبِّ أَلَمْ تُجِرْنِي مِنَ الظُّلْمِ قَالَ بَلَى فَقَالَ يَا رَبِّ لا أقبل إلا شاهدا علي مِنْ نَفْسِي فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى الْآنَ نَبْعَثُ عَلَيْكَ شَاهِدًا مِنْ نَفْسِكَ فَيَتَفَكَّرُ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْهَدُ عَلَيْهِ مِنْ نَفْسِهِ فَيُخْتَمُ عَلَى فِيهِ ثُمَّ تَنْطِقُ جَوَارِحُهُ بِالشِّرْكِ ثُمَّ يُخَلَّى بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْكَلَامِ فَيَدْخُلُ النَّارَ وَإِنَّ بَعْضَهُ لَيَلْعَنُ بَعْضًا يَقُولُ لِأَعْضَائِهِ لَعَنَكُنَّ اللَّهُ فَعَنْكُنَّ كُنْتُ أُنَاضِلُ فَتَقُولُ أَعْضَاؤُهُ لَعَنَكَ اللَّهُ أَفَتَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُكْتَمُ حَدِيثًا فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" (وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا) " أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ بِمَعْنَاهُ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ أَيْضًا. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ طرقه وفاطمة [ليلا] فَقَالَ: (أَلَا تُصَلُّونَ) فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا أَنْفُسُنَا بِيَدِ اللَّهِ فَإِذَا شَاءَ أَنْ يَبْعَثَنَا بَعَثَنَا، فَانْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ قُلْتُ لَهُ ذَلِكَ، ثُمَّ سَمِعْتُهُ وَهُوَ مُدْبِرٌ يَضْرِبُ فَخِذَهُ وَيَقُولُ:" وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا" (قَوْلُهُ تَعَالَى:) وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى) أَيِ الْقُرْآنُ وَالْإِسْلَامُ وَمُحَمَّدٌ ﵊ (وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ) أي سنتنا في إهلاكهم
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “Andolsun ki Biz bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali türlü şekillerde açıkladık” buyruğu iki anlama gelebilir: [Birincisi], kendilerine ibretlerden ve geçmiş nesillerden bahsetmiş olmasıdır. İkincisi, onlara rubûbiyyetin delillerini açıklamış olmasıdır ki bu, Sübhân (İsrâ) Sûresi'nde geçmişti. Dolayısıyla [ayet] birinci veche göre bir sakındırma/caydırıcı uyarı, ikinciye göre ise bir açıklamadır. { وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً } “Fakat insan, tartışmaya her şeyden daha çok düşkündür” yani cedel ve münakaşaya [düşkündür]. Bununla kastedilen Nadr b. el-Hâris ve onun Kur'an hakkındaki tartışmasıdır. Ayetin Übey b. Halef hakkında olduğu da söylenmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: Yani kâfir, tartışmaya her şeyden daha düşkündür. Kastedilenin kâfir olduğuna delil ise: { وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ } “Kâfir olanlar ise bâtıl ile mücadele ederler” buyruğudur. Enes [radıyallâhu anh]'tan rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « يُؤْتَى بِالرَّجُلِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْكُفَّارِ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ مَا صَنَعْتَ فِيمَا أَرْسَلْتُ إِلَيْكَ فَيَقُولُ رَبِّ آمَنْتُ بِكَ وَصَدَّقْتُ بِرُسُلِكَ وَعَمِلْتُ بِكِتَابِكَ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ هَذِهِ صَحِيفَتُكَ لَيْسَ فِيهَا شي مِنْ ذَلِكَ فَيَقُولُ يَا رَبِّ إِنِّي لَا أَقْبَلُ مَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ فَيُقَالُ لَهُ هَذِهِ الْمَلَائِكَةُ الْحَفَظَةُ يَشْهَدُونَ عَلَيْكَ فَيَقُولُ وَلَا أَقْبَلُهُمْ يَا رَبِّ وَكَيْفَ أَقْبَلُهُمْ وَلَا هُمْ مِنْ عِنْدِي وَلَا مِنْ جِهَتِي فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ أُمُّ الْكِتَابِ قَدْ شَهِدَ بِذَلِكَ فَقَالَ يَا رَبِّ أَلَمْ تُجِرْنِي مِنَ الظُّلْمِ قَالَ بَلَى فَقَالَ يَا رَبِّ لا أقبل إلا شاهدا علي مِنْ نَفْسِي فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى الْآنَ نَبْعَثُ عَلَيْكَ شَاهِدًا مِنْ نَفْسِكَ فَيَتَفَكَّرُ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْهَدُ عَلَيْهِ مِنْ نَفْسِهِ فَيُخْتَمُ عَلَى فِيهِ ثُمَّ تَنْطِقُ جَوَارِحُهُ بِالشِّرْكِ ثُمَّ يُخَلَّى بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْكَلَامِ فَيَدْخُلُ النَّارَ وَإِنَّ بَعْضَهُ لَيَلْعَنُ بَعْضًا يَقُولُ لِأَعْضَائِهِ لَعَنَكُنَّ اللَّهُ فَعَنْكُنَّ كُنْتُ أُنَاضِلُ فَتَقُولُ أَعْضَاؤُهُ لَعَنَكَ اللَّهُ أَفَتَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُكْتَمُ حَدِيثًا » «Kıyamet gününde kâfirlerden bir adam getirilir. Allah ona: "Sana gönderdiğim [elçi ve kitaplar] hususunda ne yaptın?" diye sorar. O da: "Rabbim! Sana inandım, elçilerini tasdik ettim ve kitabınla amel ettim" der. Allah ona: "İşte bu senin amel defterindir, onda bunlardan hiçbir şey yoktur" buyurur. Adam: "Ey Rabbim! Ben bu amel defterinde olanı kabul etmiyorum" der. Kendisine: "İşte bu koruyucu melekler senin aleyhine şahitlik ediyorlar" denilir. Adam: "Ey Rabbim! Onları da kabul etmiyorum. Onlar ne benim yanımdandırlar ne de benim tarafımdandırlar, onları nasıl kabul edeyim?" der. Yüce Allah: "İşte Kitab'ın anası olan Levh-i Mahfuz buna şahitlik etmiştir" buyurur. Adam: "Ey Rabbim! Sen beni zulümden koruyacağına söz vermemiş miydin?" der. Allah: "Evet" buyurur. Bunun üzerine adam: "Ey Rabbim! Ben aleyhime ancak kendimden [olan] bir şahidi kabul ederim" der. Yüce Allah: "Şimdi senin aleyhine bizzat kendinden bir şahit göndereceğiz" buyurur. Adam kendi nefsinden kimin aleyhine şahitlik edeceğini düşünürken ağzı mühürlenir, ardından organları şirkiyle konuşur. Sonra onun konuşmasına izin verilir ve cehenneme girer; organlarının bir kısmı diğer kısmına lânet eder. Adam organlarına: "Allah size lânet etsin, ben sizin adınıza mücadele ediyordum!" der. Organları ise: "Allah sana lânet etsin! Sen Allah Teâlâ'dan bir sözün gizlenebileceğini mi sanıyorsun?" derler.» İşte Yüce Allah'ın: { وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً } “Fakat insan, tartışmaya her şeyden daha çok düşkündür” buyruğu budur. Bunu Müslim de Enes hadisinden manasıyla rivayet etmiştir. Sahîh-i Müslim'de Ali [radıyallâhu anh]'tan rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem [bir gece] kendisine ve Fâtıma'ya [geceleyin] uğramış ve: « أَلَا تُصَلُّونَ » «Namaz kılmıyor musunuz?» buyurmuştur. Ben de: "Ey Allah'ın Resûlü! Canlarımız Allah'ın elindedir; bizi ne zaman uyandırmak isterse uyandırır" dedim. Ben kendisine bunu söyleyince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönüp gitti. Sonra arkasını dönüp giderken uyluğuna vurarak: { وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً } “Fakat insan, tartışmaya her şeyden daha çok düşkündür” dediğini işittim. Yüce Allah'ın: { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten... alıkoyan şey” buyruğundaki hidayetten kasıt Kur'an, İslâm ve Muhammed aleyhisselâm'dır. { وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ } “...ve Rablerinden mağfiret dilemekten [alıkoyan şey], ancak evvelkilerin sünnetinin kendilerine gelmesi[ni beklemeleri]dir” yani onları helak etme hususundaki sünnetimizdir.
أَيْ مَا مَنَعَهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ إِلَّا حُكْمِي عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ، وَلَوْ حَكَمْتُ عَلَيْهِمْ بِالْإِيمَانِ آمَنُوا. وَسُنَّةُ الْأَوَّلِينَ عَادَةُ الْأَوَّلِينَ فِي عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِلَّا طَلَبُ أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ فَحُذِفَ. وَسُنَّةُ الْأَوَّلِينَ مُعَايَنَةُ الْعَذَابِ، فَطَلَبَ الْمُشْرِكُونَ ذَلِكَ، وَقَالُوا" اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ " [الأنفال: ٣٢] الْآيَةَ. (أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلًا) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَمَعْنَاهُ عَيَانًا، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هُوَ السَّيْفُ يَوْمَ بَدْرٍ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: فَجْأَةً. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَعَاصِمٌ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَيَحْيَى وَالْكِسَائِيُّ" قُبُلًا" بِضَمَّتَيْنِ أَرَادُوا بِهِ أَصْنَافَ الْعَذَابِ كُلِّهِ، جَمْعُ قَبِيلٍ نَحْوُ سَبِيلٍ وَسُبُلٍ. النَّحَّاسُ: وَمَذْهَبُ الْفَرَّاءِ أَنَّ" قُبُلًا" جَمْعُ قَبِيلٍ أَيْ مُتَفَرِّقًا يَتْلُو بَعْضُهُ بَعْضًا. وَيَجُوزُ عِنْدَهُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى عَيَانًا. وَقَالَ الْأَعْرَجُ: وَكَانَتْ قِرَاءَتُهُ" قُبُلًا" مَعْنَاهُ جَمِيعًا. وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو: وَكَانَتْ قِرَاءَتُهُ" قُبُلًا" وَمَعْنَاهُ عَيَانًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ) أَيْ بِالْجَنَّةِ لِمَنْ آمَنَ (وَمُنْذِرِينَ) أَيْ مُخَوِّفِينَ بِالْعَذَابِ مِنَ الْكُفْرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. (وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ) قِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْمُقْتَسِمِينَ كَانُوا يُجَادِلُونَ فِي الرَّسُولِ ﷺ فَيَقُولُونَ: سَاحِرٌ وَمَجْنُونٌ وَشَاعِرٌ وَكَاهِنٌ كَمَا تَقَدَّمَ. وَمَعْنَى:" يُدْحِضُوا" يُزِيلُوا وَيُبْطِلُوا وَأَصْلُ الدَّحْضِ الزَّلَقُ. يُقَالُ: دَحَضَتْ رِجْلُهُ أَيْ زَلَقَتْ، تَدْحَضُ دَحْضًا وَدَحَضَتِ الشَّمْسُ عَنْ كَبِدِ السَّمَاءِ زَالَتْ وَدَحَضَتْ حُجَّتُهُ دُحُوضًا بَطَلَتْ، وَأَدْحَضَهَا اللَّهُ. وَالْإِدْحَاضُ الْإِزْلَاقُ. وَفِي وَصْفِ الصِّرَاطِ: (وَيُضْرَبُ الْجِسْرُ عَلَى جهنم وتحل الشفاعة فيقولون اللَّهُمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ) قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الْجِسْرُ؟ قَالَ:" دَحْضٌ مَزْلَقَةٌ" أَيْ تَزْلَقُ فِيهِ الْقَدَمُ. قَالَ طَرَفَةُ:
Yani onların iman etmelerine engel olan tek şey, onlar hakkındaki bu hükmümdür; şayet onlar hakkında iman etmelerine hükmetseydim iman ederlerdi. Evvelkilerin sünneti ise köklerini kazıyan azap hususundaki öncekilerin âdetidir. Şöyle de denilmiştir: Ayetin anlamı; insanları iman etmekten alıkoyan şey, ancak evvelkilerin sünnetinin kendilerine gelmesini talep etmeleridir; bu talep kelimesi hazfedilmiştir. Evvelkilerin sünneti ise azabı gözleriyle görmektir; müşrikler bunu talep etmiş ve: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ } [el-Enfâl: 32] “Ey Allah'ım! Eğer bu Sen'in katından gelen hak ise...” ayetini söylemişlerdi. { أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلًا } “yahut azabın karşılarına gelmesidir” buyruğundaki { قُبُلًا } kelimesi hâl olarak nasb edilmiştir; manası göz göre göre / aşikâr olarak demektir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. el-Kelbî: Bedir günü kılıçla [gelen azaptır] demiştir. Mukâtil ise: Ansızın [gelmesidir] demiştir. Ebû Ca'fer, Âsım, el-A'meş, Hamza, Yahyâ ve el-Kisâî iki damme ile { قُبُلًا } şeklinde okumuşlardır; bununla azabın bütün çeşitlerini kastetmişlerdir; sebîl-sübül gibi kabîl kelimesinin çoğuludur. en-Nahhâs şöyle demiştir: el-Ferrâ'nın mezhebine göre { قُبُلًا } kabîl'in çoğuludur; yani birbiri ardınca gelen farklı türler demektir; ona göre ayetin manasının 'göz göre göre' olması da caizdir. el-A'rec kendi kıraatinin { قُبُلًا } olduğunu ve bunun manasının 'hepsi birlikte' olduğunu söylemiştir. Ebû Amr da kendi kıraatinin { قُبُلًا } olduğunu ve manasının 'göz göre göre' olduğunu söylemiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ } “Biz peygamberleri ancak müjdeciler olarak göndeririz” yani iman edenlere cenneti müjdeleyiciler olarak, { وَمُنْذِرِينَ } “ve uyarıcılar olarak” yani küfür sebebiyle azap ile korkutucular olarak göndeririz. Bu husus daha önce geçmişti. { وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ } “İnkâr edenler ise hakkı batılla çürütmek için mücadele ederler” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında tartışarak 'büyücüdür, delidir, şairdir, kâhindir' diyen kısımlara ayıranlar (el-muktesimîn) hakkında inmiştir; nitekim bu husus daha önce geçmişti. { يُدْحِضُوا } kelimesinin manası yok etmek ve iptal etmektir. Dahd (el-Dahd) kelimesinin aslı kaymaktır. Ayağı kaydı anlamında (دَحَضَتْ رِجْلُهُ) denir; (تَدْحَضُ دَحْضًا) şeklinde kullanılır. Güneş göğün tam ortasından kayıp zevale erdiğinde (دَحَضَتِ الشَّمْسُ عَنْ كَبِدِ السَّمَاءِ) denir. Delili boşa çıktığında (دَحَضَتْ حُجَّتُهُ دُحُوضًا) denir; Allah onu boşa çıkardı demektir. el-İdhâd ise kaydırmak, boşa çıkarmaktır. Sıratın vasfında şöyle buyrulmuştur: "Cehennemin üzerine köprü kurulur ve şefaat başlar; melekler 'Allah'ım, selamet ver, selamet ver!' derler." 'Ey Allah'ın Resûlü! Köprü nedir?' denildi. Şöyle buyurdu: "Kaygan ve ayak kaydıran bir yerdir (dahdun mezlekatün)"; yani ayağın üzerinde kaydığı yerdir. Tarafe şöyle demiştir:
أَبَا مُنْذِرٍ رُمْتَ الْوَفَاءَ فَهِبْتَهُ ... وَحِدْتَ كما حاد البعير عن الدحض
Ey Ebû Münzir! Vefalı davranmak istedin fakat ondan çekindin... Devenin kaygan zeminden kaçıp saptığı gibi sen de [sözünden] saptın.
(وَاتَّخَذُوا آياتِي) يَعْنِي الْقُرْآنَ. (وَما أُنْذِرُوا) مِنَ الْوَعِيدِ (هُزُواً) وَ" مَا" بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ أَيْ وَالْإِنْذَارُ وَقِيلَ: بِمَعْنَى الَّذِي، أَيِ اتَّخَذُوا الْقُرْآنَ وَالَّذِي أُنْذِرُوا بِهِ مِنَ الْوَعِيدِ هُزُوًا أَيْ لَعِبًا وَبَاطِلًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" بَيَانُهُ. وَقِيلَ: هُوَ قَوْلُ أَبِي جَهْلٍ فِي الزُّبْدِ وَالتَّمْرِ هَذَا هُوَ الزَّقُّومُ وَقِيلَ: هُوَ قَوْلُهُمْ فِي الْقُرْآنِ هُوَ سِحْرٌ وَأَضْغَاثُ أَحْلَامٍ وَأَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، وَقَالُوا لِلرَّسُولِ:" هَلْ هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ" [الأنبياء: ٣] " وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ" [الزخرف: ٣١] و" ماذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا" [المدثر: ٣١]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها) أَيْ لَا أَحَدَ أَظْلَمُ لِنَفْسِهِ مِمَّنْ وُعِظَ بِآيَاتِ رَبِّهِ، فَتَهَاوَنَ بِهَا وَأَعْرَضَ عَنْ قَبُولِهَا. (وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ) أَيْ تَرَكَ كُفْرَهُ وَمَعَاصِيَهُ فَلَمْ يَتُبْ مِنْهَا، فالنسيان هنا بمعنى الترك قيل: الْمَعْنَى نَسِيَ مَا قَدَّمَ لِنَفْسِهِ وَحَصَّلَ مِنَ الْعَذَابِ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. (إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً) بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ، أَيْ نَحْنُ مَنَعْنَا الْإِيمَانَ مِنْ أَنْ يَدْخُلَ قُلُوبَهُمْ وَأَسْمَاعَهُمْ. (وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى) أَيْ إِلَى الْإِيمَانِ، (فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً) نَزَلَ فِي قَوْمٍ مُعَيَّنِينَ، وَهُوَ يَرُدُّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ قَوْلَهُمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ في" سبحان" [الاسراء: ١] وَغَيْرِهَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ) أَيْ لِلذُّنُوبِ. وَهَذَا يَخْتَصُّ بِهِ أَهْلُ الْإِيمَانِ دُونَ الْكَفَرَةِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ:" إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ" [النساء: ٤٨]." ذُو الرَّحْمَةِ" فِيهِ أَرْبَعُ تَأْوِيلَاتٍ: أَحَدُهَا- ذُو الْعَفْوِ. الثَّانِي- ذُو الثَّوَابِ، وَهُوَ عَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ مُخْتَصٌّ بِأَهْلِ الْإِيمَانِ دُونَ الْكُفْرِ. [الثَّالِثُ] ذُو النِّعْمَةِ. [الرَّابِعُ] ذُو الْهُدَى، وَهُوَ عَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ يَعُمُّ أَهْلَ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ، لِأَنَّهُ يُنْعِمُ فِي الدُّنْيَا عَلَى الْكَافِرِ، كَإِنْعَامِهِ عَلَى الْمُؤْمِنِ. وَقَدْ أَوْضَحَ هُدَاهُ لِلْكَافِرِ كَمَا أَوْضَحَهُ لِلْمُؤْمِنِ وَإِنِ اهْتَدَى بِهِ الْمُؤْمِنُ دُونَ الْكَافِرِ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ: (لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا) أَيْ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي. (لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ) وَلَكِنَّهُ يُمْهِلُ. (بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ) أَيْ أَجَلٌ مُقَدَّرٌ يؤخرون إليه، نظيره:" لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ" [الانعام: ٦٧]،" لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ" [الرعد: ٣٨]
{ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي } “Âyetlerimi... edindiler” yani Kur'ân'ı; { وَمَا أُنْذِرُوا } “ve uyarıldıkları şeyleri” [yani] tehditleri { هُزُوًا } “alay konusu [edindiler]”. Buradaki "mâ" (ما) masdar anlamındadır, yani "ve uyarıyı [alay konusu edindiler]" demektir. Şöyle de denilmiştir: İsmi mevsûl (الَّذِي) anlamındadır; yani Kur'ân'ı ve kendisiyle uyarıldıkları tehdidi alay konusu -yani eğlence ve batıl- edindiler. Bunun açıklaması daha önce el-Bakara Suresi'nde geçmişti. Şöyle de denilmiştir: Bu, Ebû Cehil'in tereyağı ve hurma hakkında "İşte zakkum budur" demesidir. Şöyle de denilmiştir: Bu, onların Kur'ân hakkında "O bir sihirdir, karmaşık rüyalardır ve evvelkilerin masallarıdır" demeleridir. Peygamber [hakkında] ise: { هَلْ هَٰذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ } “Bu da sizin gibi bir insandan başka bir şey midir?” [el-Enbiyâ, 21/3], { وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَٰذَا الْقُرْآنُ عَلَىٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } “Ve dediler ki: 'Bu Kur'ân iki şehirden büyük bir adama indirilseydi ya!'” [ez-Zuhruf, 43/31] ve { مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَٰذَا مَثَلًا } “Allah bu misalle neyi murat etti?” [el-Müddessir, 74/31] demişlerdir. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا } “Rabbinin âyetleriyle kendisine öğüt verilip de onlardan yüz çeviren kimseden daha zalim kim olabilir?” buyruğunun anlamı: Rabbinin âyetleriyle kendisine vaaz ve nasihat edilip de onları hafife alarak kabul etmekten yüz çeviren kimseden daha çok nefsine zulmeden hiç kimse yoktur. { وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ } “Ve ellerinin önden gönderdiklerini unutan...” yani küfrünü ve günahlarını terk edip onlardan tövbe etmeyen [kimseden daha zalim kim olabilir?]. Buradaki nisyan (unutma), terk etmek anlamındadır. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, nefsi için önden hazırladığı ve kazandığı azabı unuttu demektir; iki mana da birbirine yakındır. { إِنَّا جَعَلْنَا عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا } “Şüphesiz biz, onu iyice anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk” [ifadesi] küfürleri sebebiyledir; yani biz imanın onların kalplerine ve kulaklarına girmesine engel olduk. { وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَىٰ } “Sen onları doğru yola çağırsan da” yani imana davet etsen de { فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا } “artık ebediyen hidayete eremezler”. Bu âyet belirli bir topluluk hakkında inmiştir ve Kaderiyye'nin iddiasını reddetmektedir. Bu âyetin anlamı daha önce Sübhân (el-İsrâ) Suresi'nde ve başka yerlerde geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ } “Rabbin çok bağışlayıcıdır, merhamet sahibidir” buyruğu, günahları [bağışlayıcıdır] demektir. Bu ise kâfirlere değil, sadece iman ehline mahsustur; bunun delili O'nun: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz” [en-Nisâ, 4/48] buyruğudur. { ذُو الرَّحْمَةِ } “Merhamet sahibidir” ifadesinde dört tevil vardır: Birincisi: Affedicidir. İkincisi: Sevap sahibidir (mükâfat vericidir); bu iki veche göre bu vasıf, kâfirlere değil yalnızca iman ehline mahsustur. [Üçüncüsü:] Nimet sahibidir. [Dördüncüsü:] Hidayet sahibidir (yol göstericidir); bu son iki veche göre ise hem iman ehlini hem de küfür ehlini kapsar; zira O, mümine nimet verdiği gibi dünyada kâfire de nimet verir. Mümin hidayete erip kâfir ermese de, mümine hidayetini açıkladığı gibi kâfire de açıklamıştır. { لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا } “Eğer kazandıkları yüzünden onları hesaba çekecek olsaydı” yani küfür ve günahlardan kazandıkları sebebiyle... { لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ } “onlara azabı hemen acele verirdi” lâkin O mühlet tanır. { بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ } “Fakat onlar için belirlenmiş bir vaat (vakit) vardır” yani kendilerine kadar ertelendikleri takdir edilmiş bir ecel vardır. Bunun benzeri şunlardır: { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır” [el-En'âm, 6/67] ve { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ } “Her ecelin bir yazısı vardır” [er-Ra'd, 13/38].
أَيْ إِذَا حَلَّ لَمْ يَتَأَخَّرْ عَنْهُمْ إِمَّا فِي الدُّنْيَا وَإِمَّا فِي الْآخِرَةِ. (لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا) أَيْ مَلْجَأً، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ زَيْدٍ، وَحَكَاهُ الْجَوْهَرِيُّ فِي الصِّحَاحِ. وَقَدْ وَأَلَ يَئِلُ وَأْلًا وَوُءُولًا عَلَى فُعُولٍ أَيْ لَجَأَ، وَوَاءَلَ مِنْهُ عَلَى فَاعَلَ أَيْ طَلَبَ النَّجَاةَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَحْرِزًا. قَتَادَةُ: وَلِيًّا. وَأَبُو عُبَيْدَةَ: مَنْجًى. وَقِيلَ: مَحِيصًا، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ: لَا وَأَلَتْ نَفْسُهُ أَيْ لَا نَجَتْ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Yani o vakit geldiğinde gerek dünyada gerekse ahirette onlardan asla geri kalmaz. { لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا } “O'ndan başka hiçbir sığınak bulamayacaklardır” yani sığınılacak bir yer bulamazlar; bunu İbn Abbâs ve İbn Zeyd söylemiş, el-Cevherî de es-Sıhâh'ta nakletmiştir. Sığındı anlamında (وَأَلَ يَئِلُ وَأْلًا وَوُءُولًا) denir; fu'ûl veznindedir. Kurtuluş aradı anlamında ise fâ'ale vezninde (وَاءَلَ) denir. Mücâhid: Korunak, demiştir. Katâde: Dost/veli, demiştir. Ebû Ubeyde: Kurtuluş yeri, demiştir. Kaçacak bir yer de denilmiştir; anlam birdir. Araplar: (لَا وَأَلَتْ نَفْسُهُ) derler ki, yani 'canı kurtulmasın' demektir. Şairin şu sözü de bu köktendir:
لَا وَأَلَتْ نَفْسُكَ خَلَّيْتَهَا ... لِلْعَامِرِيَّيْنِ وَلَمْ تُكْلَمِ
Canın kurtulmasın! Onu Âmirî ailesinden iki kişiye bıraktın da / Hiç yara bile almadın.
وَقَالَ الْأَعْشَى:
el-A'şâ da şöyle demiştir:
وَقَدْ أُخَالِسُ رَبَّ الْبَيْتِ غَفْلَتَهُ ... وَقَدْ يُحَاذِرُ مِنِّي ثُمَّ مَا يَئِلُ
Ev sahibinin gafletini kollayıp fırsat kollarım bazen, / O ise benden sakınır fakat yine de kurtulamaz.
أَيْ مَا يَنْجُو. قَوْلُهُ تعالى: (وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ) " تِلْكَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ." الْقُرى " نَعْتٌ أو بدل. و" أَهْلَكْناهُمْ" فِي مَوْضِعِ الْخَبَرِ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى، لِأَنَّ الْمَعْنِيَّ أَهْلُ الْقُرَى. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ" تِلْكَ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى [قَوْلِ] مَنْ قَالَ: زَيْدًا ضَرَبْتُهُ، أَيْ وَتِلْكَ الْقُرَى الَّتِي قَصَصْنَا عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ، نَحْوَ قُرَى عَادٍ وَثَمُودَ وَمَدْيَنَ وَقَوْمِ لُوطٍ أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَكَفَرُوا. (وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً) أَيْ وَقْتًا مَعْلُومًا لَمْ تَعْدُهُ. وَ" مُهْلَكُ" مِنْ أُهْلِكُوا. وَقَرَأَ عَاصِمٌ:" مَهْلَكِهِمْ" بِفَتْحِ الْمِيمِ وَاللَّامِ وَهُوَ مَصْدَرُ هَلَكَ. وَأَجَازَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ" لِمَهْلِكِهِمْ" بِكَسْرِ اللَّامِ وَفَتْحِ الْمِيمِ. النَّحَّاسُ: [قَالَ الْكِسَائِيُّ] وَهُوَ أَحَبُّ إِلَيَّ لِأَنَّهُ من هلك. الزجاج: [مهلك] اسْمٌ لِلزَّمَانِ وَالتَّقْدِيرُ: لِوَقْتِ مَهْلِكِهِمْ، كَمَا يُقَالُ: أتت الناقة على مضربها.
Yani kurtulamaz. Allah Teâlâ'nın: { وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ } “İşte helak ettiğimiz o memleketler!” buyruğundaki { تِلْكَ } mübteda olarak ref mahallindedir. { الْقُرى } sıfat yahut bedeldir. { أَهْلَكْناهُمْ } ise haber mahallinde olup manaya hamledilmiştir; zira kastedilen beldelerin ahalisidir. 'Zeyd'i dövdüm' diyenin görüşüne göre { تِلْكَ } kelimesinin nasb mahallinde olması da caizdir; yani sana haberlerini anlattığımız o memleketler -Âd, Semûd, Medyen ve Lût kavminin memleketleri gibi- zulmedip inkâr ettikleri vakit onları helak ettik. { وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً } “Biz onların helakı için de bir buluşma zamanı tayin etmiştik” yani aşamayacakları belirli bir vakit koymuştuk. (مُهْلَكُ) helak edildiler (أُهْلِكُوا) fiilindendir. Âsım mîm ve lâm'ın fethasıyla { مَهْلَكِهِمْ } şeklinde okumuştur ki bu da heleke (هَلَكَ) fiilinin masdarıdır. el-Kisâî ve el-Ferrâ mîm'in fethası ve lâm'ın kesresiyle { لِمَهْلِكِهِمْ } okunuşunu caiz görmüşlerdir. en-Nahhâs şöyle demiştir: [el-Kisâî dedi ki]: Bu kıraat bana göre daha sevimlidir; çünkü heleke fiilindendir. ez-Zeccâc: Mehlik zaman ismidir ve takdiri: 'Onların helak vakti için' şeklindedir; nitekim 'Deve çiftleşme vaktine geldi' denildiği gibidir.
[سورة الكهف (١٨): آية ٦٠]
[Kehf Suresi (18), Âyet 60]
وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً (٦٠)
{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً } “Hani Mûsâ genç arkadaşına: «İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durup dinlenmeyeceğim yahut uzun yıllar yürüyeceğim» demişti.” (60)
فيه أربه مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لا أَبْرَحُ) ٦٠ الْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَأَهْلِ التَّارِيخِ أَنَّهُ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ الْمَذْكُورُ فِي الْقُرْآنِ لَيْسَ فِيهِ مُوسَى غَيْرُهُ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ مِنْهَا نَوْفٌ الْبِكَالِيُّ: إِنَّهُ لَيْسَ ابْنَ عِمْرَانَ وَإِنَّمَا هُوَ مُوسَى بْنُ مَنْشَا بْنِ يُوسُفَ بْنِ يَعْقُوبَ وَكَانَ نبيا قبل موسى ابن عِمْرَانَ. وَقَدْ رَدَّ هَذَا الْقَوْلَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ وَغَيْرِهِ. وَفَتَاهُ: هُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ. وَقَدْ مَضَى ذِكْرُهُ فِي" الْمَائِدَةِ" وَآخِرِ" يُوسُفَ". وَمَنْ قَالَ هُوَ ابْنُ مَنْشَا فَلَيْسَ الْفَتَى يُوشَعُ بْنُ نُونٍ. (لَا أَبْرَحُ) ٦٠ أَيْ لَا أَزَالُ أَسِيرُ، قَالَ الشَّاعِرَ:
Bu ayette dört mesele vardır: Birinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لا أَبْرَحُ } buyruğu hakkında âlimlerin ve tarihçilerin cumhuru; bu zâtın Kur'an'da zikredilen Mûsâ b. İmrân olduğu, Kur'an'da ondan başka bir Mûsâ'nın bulunmadığı görüşündedir. Nevf el-Bikâlî'nin de aralarında bulunduğu bir fırka ise: 'O İmrân'ın oğlu değildir; o ancak Yûsuf b. Ya'kûb'un oğlu Menşâ'nın oğlu Mûsâ'dır ve Mûsâ b. İmrân'dan önce bir peygamberdi' demiştir. İbn Abbâs Sahîh-i Buhârî ve diğer eserlerde bu görüşü reddetmiştir. Genç yardımcısı (fetâsı) ise Yûşa' b. Nûn'dur; onun zikri el-Mâide Suresi'nde ve Yûsuf Suresi'nin sonunda geçmişti. 'O Menşâ'nın oğludur' diyen kimseye göre genç yardımcı Yûşa' b. Nûn değildir. { لَا أَبْرَحُ } yani yürümekten vazgeçmeyeceğim demektir; nitekim şair:
وَأَبْرَحُ مَا أَدَامَ اللَّهُ قَوْمِي ... بِحَمْدِ اللَّهِ مُنْتَطِقًا مُجِيدَا
Allah kavmimi var ettiği müddetçe, / Allah'a hamdolsun, kılıcını kuşanmış cömert bir kimse olmaktan vazgeçmem.
وَقِيلَ:" لَا أَبْرَحُ ٦٠" لَا أُفَارِقُكَ. (حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ) ٦٠ أَيْ مُلْتَقَاهُمَا. قَالَ قَتَادَةُ: وَهُوَ بَحْرُ فَارِسَ وَالرُّومِ، وَقَالَهُ مُجَاهِدٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهُوَ ذِرَاعٌ يَخْرُجُ مِنَ الْبَحْرِ الْمُحِيطِ مِنْ شِمَالٍ إِلَى جَنُوبٍ فِي أَرْضِ فَارِسَ مِنْ وَرَاءِ أَذْرَبِيجَانَ، فَالرُّكْنُ الَّذِي لِاجْتِمَاعِ الْبَحْرَيْنِ مِمَّا يَلِي بَرَّ الشَّامِ هُوَ مَجْمَعُ الْبَحْرَيْنِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ. وَقِيلَ: هُمَا بَحْرُ الْأُرْدُنِّ وَبَحْرُ الْقُلْزُمِ. وَقِيلَ: مَجْمَعُ الْبَحْرَيْنِ عِنْدَ طنجة، قاله مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ. وَرُوِيَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ: أَنَّهُ بِأَفْرِيقِيَّةَ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْكُرُّ وَالرَّسُّ بِأَرْمِينِيَّةَ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: هُوَ بَحْرُ الْأَنْدَلُسِ مِنَ الْبَحْرِ الْمُحِيطِ، حَكَاهُ النَّقَّاشُ، وَهَذَا مِمَّا يُذْكَرُ كَثِيرًا. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: إِنَّمَا هُمَا مُوسَى وَالْخَضِرُ، وَهَذَا قَوْلٌ ضَعِيفٌ، وَحُكِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَلَا يَصِحُّ، فَإِنَّ الْأَمْرَ بَيِّنٌ مِنَ الْأَحَادِيثِ أَنَّهُ إِنَّمَا وُسِمَ لَهُ بَحْرُ مَاءٍ. وَسَبَبُ هَذِهِ الْقِصَّةِ مَا خَرَّجَهُ الصَّحِيحَانُ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (إِنَّ موسى ﵇ قام خطيبا
Şöyle de denilmiştir: { لَا أَبْرَحُ } [Senden] ayrılmayacağım [demektir]. { حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ } “İki denizin birleştiği yere ulaşıncaya kadar” yani ikisinin kavuştuğu yer. Katâde: “Bu [iki deniz], Fars Denizi ile Rûm (Akdeniz) Denizidir” demiştir; Mücâhid de böyle söylemiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: “Bu, Bahr-i Muhît'ten (Okyanus'tan) kuzeyden güneye doğru Fars diyarında Âzerbaycan'ın arkasından çıkan bir koldur. Bu görüşe göre iki denizin birleştiği Şam karasına bitişik köşe, iki denizin kavuşma yeridir.” Bir diğer görüşe göre bu ikisi, Ürdün Denizi ile Kulzüm (Kızıldeniz) Denizidir. İki denizin kavuşma yerinin Tanca civarı olduğu da söylenmiştir; bunu Muhammed b. Ka'b söylemiştir. Ubey b. Ka'b'dan ise buranın İfrîkıye'de olduğu rivayet edilmiştir. es-Süddî: “Ermeniyye'deki Kürr ve Ress'tir” demiştir. İlim ehlinden bazıları da: “Bu, Bahr-i Muhît'ten Endülüs denizidir” demiştir; bunu en-Nakkâş nakletmiştir ve bu çokça zikredilen görüşlerdendir. Bir grup ise: “Bu ikisi yalnızca Mûsâ ile Hızır'dır” demiştir. Bu zayıf bir görüştür; İbn Abbâs'tan nakledilmişse de sahih değildir. Zira hadislerden açıkça anlaşıldığı üzere ona sadece su denizi işaret edilmiştir. Bu kıssanın sebebi, Sahîhayn'da Ubey b. Ka'b'dan tahrîc edilen şu rivayettir: O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmiştir: «Mûsâ -aleyhisselâm- İsrâiloğulları arasında bir hatip olarak ayağa kalktı...»
فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَيُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ إِنَّ لِي عَبْدًا بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى يَا رَبِّ فَكَيْفَ لِي بِهِ قَالَ تَأْخُذُ مَعَكَ حُوتًا فَتَجْعَلُهُ فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُمَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ) وَذَكَرَ الْحَدِيثَ، وَاللَّفْظُ لِلْبُخَارِيِّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: (لَمَّا ظَهَرَ مُوسَى وَقَوْمُهُ عَلَى أَرْضِ مِصْرَ أَنْزَلَ قَوْمَهُ مِصْرَ، فَلَمَّا اسْتَقَرَّتْ بِهِمُ الدَّارُ أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ ذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ، فَخَطَبَ قَوْمَهُ فَذَكَّرَهُمْ مَا أَتَاهُمُ اللَّهُ مِنَ الْخَيْرِ وَالنِّعْمَةِ إِذْ نَجَّاهُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ، وَأَهْلَكَ عَدُوَّهُمْ، وَاسْتَخْلَفَهُمْ فِي الْأَرْضِ، ثُمَّ قَالَ: وَكَلَّمَ اللَّهُ نَبِيَّكُمْ تَكْلِيمًا، وَاصْطَفَاهُ لِنَفْسِهِ، وَأَلْقَى عَلَيَّ مَحَبَّةً مِنْهُ، وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ، فَجَعَلَكُمْ أَفْضَلَ أَهْلِ الْأَرْضِ، وَرَزَقَكُمُ الْعِزَّ بَعْدَ الذُّلِّ، وَالْغِنَى بَعْدَ الْفَقْرِ، وَالتَّوْرَاةَ بَعْدَ أَنْ كُنْتُمْ جُهَّالًا، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ: عَرَفْنَا الَّذِي تَقُولُ، فَهَلْ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ أَحَدٌ أَعْلَمُ مِنْكَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ؟ قَالَ: لَا، فعتب الله عَلَيْهِ حِينَ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ، فَبَعَثَ اللَّهُ جِبْرِيلَ: أَنْ يَا مُوسَى وَمَا يُدْرِيكَ أَيْنَ [أَضَعُ] عِلْمِي؟ بَلَى! إِنَّ لِي عَبْدًا بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ أَعْلَمُ مِنْكَ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. قَالَ علماؤنا: وقوله فِي الْحَدِيثِ: (هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ) أَيْ بِأَحْكَامِ وَقَائِعٍ مُفَصَّلَةٍ، وَحُكْمِ نَوَازِلٍ مُعَيَّنَةٍ، لَا مُطْلَقًا بِدَلِيلِ قَوْلِ الْخَضِرِ لِمُوسَى: إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لَا أَعْلَمُهُ أَنَا، وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ عَلَّمَنِيهِ لَا تَعْلَمُهُ أَنْتَ، وَعَلَى هَذَا فَيَصْدُقُ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَنَّهُ أَعْلَمُ من الآخر بالنسبة إلى ما يعلمه وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَلَا يَعْلَمُهُ الْآخَرُ، فَلَمَّا سَمِعَ مُوسَى هَذَا تَشَوَّقَتْ نَفْسُهُ الْفَاضِلَةُ، وَهِمَّتُهُ الْعَالِيَةُ، لِتَحْصِيلِ عِلْمِ مَا لَمْ يَعْلَمْ، وَلِلِقَاءِ مَنْ قِيلَ فِيهِ: إِنَّهُ أَعْلَمُ مِنْكَ، فَعَزَمَ فَسَأَلَ سُؤَالَ الذَّلِيلِ بِكَيْفَ السَّبِيلُ، فَأُمِرَ بِالِارْتِحَالِ عَلَى كُلِّ حَالٍ. وَقِيلَ لَهُ: احْمِلْ مَعَكَ حُوتًا مَالِحًا فِي مِكْتَلٍ-- وَهُوَ الزِّنْبِيلُ- فَحَيْثُ يَحْيَا وَتَفْقِدُهُ فَثَمَّ السَّبِيلُ، فَانْطَلَقَ مَعَ فَتَاهُ لَمَّا وَاتَاهُ، مُجْتَهِدًا طَلَبًا قَائِلًا:" لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ ٦٠". (أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً) ٦٠ بِضَمِّ الْحَاءِ وَالْقَافِ وَهُوَ الدَّهْرُ، وَالْجَمْعُ أَحْقَابٍ. وَقَدْ تُسَكَّنُ قَافُهُ فَيُقَالُ حُقْبٌ. وَهُوَ ثَمَانُونَ سَنَةً. وَيُقَالُ: أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ. وَالْجَمْعُ حِقَابٌ. وَالْحِقْبَةُ بِكَسْرِ الْحَاءِ وَاحِدَةُ الحقب وهي السنون.
[Mûsâ] İsrâiloğulları arasında [bulunurken], insanların en bilgilisi kimdir diye soruldu da o 'Benim' dedi. İlmi Allah'a nispet etmediği için Allah ona sitem etti ve ona şöyle vahyetti: 'İki denizin birleştiği yerde benim bir kulum vardır ki, o senden daha bilgilidir.' Mûsâ: 'Ey Rabbim, ona nasıl ulaşabilirim?' dedi. [Allah da] şöyle buyurdu: 'Yanına bir balık alıp onu sepete koy. Balığı nerede kaybedersen, o işte oradadır.' Hadisi zikretti; lafız Buhârî'ye aittir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Mûsâ ve kavmi Mısır toprağına hâkim olunca kavmini Mısır'a yerleştirdi. Orada yurt tutup yerleştiklerinde, Allah ona kavmine Allah'ın günlerini hatırlatmasını emretti. O da kavmine hitap edip Firavun hanedanından kendilerini kurtarması, düşmanlarını helak etmesi ve onları yeryüzünde halife kılması hususunda Allah'ın kendilerine verdiği hayır ve nimeti hatırlattı. Sonra da şöyle dedi: 'Allah peygamberinizle bizzat konuştu, onu kendisi için seçti ve onun üzerine kendi katından bir sevgi bıraktı; dilediğiniz her şeyden size verdi, sizi yeryüzü halkının en üstünü kıldı, zilletten sonra size izzet, fakirlikten sonra zenginlik ve cahil kimseler iken Tevrat'ı bahşetti.' Bunun üzerine İsrâiloğullarından bir adam ona: 'Söylediklerini anladık; peki ey Allah'ın peygamberi, yeryüzünde senden daha bilgili biri var mıdır?' diye sordu. O da 'Hayır' dedi. İlmi O'na nispet etmediği için Allah ona sitem etti ve Cibrîl'i göndererek: 'Ey Mûsâ! İlmimi nereye [koyacağımı] sen nereden bileceksin? Bilakis, iki denizin birleştiği yerde senden daha bilgili bir kulum vardır' buyurdu. Ve hadisi zikretti. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Hadisteki « هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ » «O senden daha bilgilidir» sözü; her bakımdan mutlak olarak değil, teferruatlı bazı olayların hükümleri ve belirli meselelerin halli hususundadır. Nitekim Hızır'ın Mûsâ'ya: 'Sen, Allah'ın sana öğrettiği ve benim bilmediğim bir ilim üzeresin; ben de Allah'ın bana öğrettiği ve senin bilmediğin bir ilim üzerindeyim' demesi bunun delilidir. Buna göre, ikisinden birinin bilip diğerinin bilmediği şeyler nispetinde her birinin diğerinden daha bilgili olduğunun söylenmesi doğrudur. Mûsâ bunu işitince, o faziletli nefsi ve yüce himmeti bilmediği ilmi tahsil etmeye ve hakkında 'O senden daha bilgilidir' denilen zât ile buluşmaya can attı; azmetti ve yolun nasıl bulunacağını bir zelil edasıyla sordu. Ona her halükarda yola çıkması emredildi ve kendisine şöyle denildi: 'Sepetin -ki o zenbildir- içine tuzlu bir balık koyup yanına al; balık nerede canlanır ve onu kaybedersen yol oradadır.' Delikanlısı kendisine uyunca, gayret ve talep içinde yola koyularak: { لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ } “İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durup dinlenmeyeceğim” [dedi]. { أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً } “Yahut senelerce yürüyeceğim” [ifadesindeki] hukub (حُقُباً) kelimesi, hâ ve kâf harflerinin ötresiyle olup dehir (uzun zaman) demektir; çoğulu ahkâb (أَحْقَاب) gelir. Kâf harfi cezimli olarak hukb (حُقْب) şeklinde de söylenir ki bu da seksen yıldır. Bundan daha fazla olduğu da söylenmiştir. Çoğulu hıkâb (حِقَاب) gelir. Hâ harfinin kesresiyle hıkbe (الْحِقْبَةُ) ise hukub kelimesinin tekili olup seneler demektir.
الثَّانِيَةُ- فِي هَذَا مِنَ الْفِقْهِ رِحْلَةُ الْعَالِمِ فِي طَلَبِ الِازْدِيَادِ مِنَ الْعِلْمِ وَالِاسْتِعَانَةِ عَلَى ذَلِكَ بِالْخَادِمِ وَالصَّاحِبِ وَاغْتِنَامِ لِقَاءِ الْفُضَلَاءِ وَالْعُلَمَاءِ وإن بعدت أقطارهم وذلك كان دَأْبِ السَّلَفِ الصَّالِحِ وَبِسَبَبِ ذَلِكَ وَصَلَ الْمُرْتَحِلُونَ إِلَى الْحَظِّ الرَّاجِحِ وَحَصَلُوا عَلَى السَّعْيِ النَّاجِحِ، فَرَسَخَتْ لَهُمْ فِي الْعُلُومِ أَقْدَامٌ وَصَحَّ لَهُمْ مِنَ الذِّكْرِ وَالْأَجْرِ وَالْفَضْلِ أَفْضَلُ الْأَقْسَامِ. قَالَ الْبُخَارِيُّ: وَرَحَلَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ مَسِيرَةَ شَهْرٍ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُنَيْسٍ فِي حديث. الثالثة- قوله تعالى: (وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ) ٦٠ لِلْعُلَمَاءِ فِيهِ ثَلَاثَةُ أقوال: أحدهما- أَنَّهُ كَانَ مَعَهُ يَخْدُمُهُ وَالْفَتَى فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الشَّابُّ وَلَمَّا كَانَ الْخَدَمَةُ أَكْثَرَ مَا يَكُونُونَ فِتْيَانًا قِيلَ لِلْخَادِمِ: فَتًى عَلَى جِهَةِ حُسْنِ الْأَدَبِ وَنَدَبَتِ الشَّرِيعَةُ إِلَى ذَلِكَ فِي قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: (لَا يَقُلْ أَحَدُكُمْ عَبْدِي وَلَا أَمَتِي وَلْيَقُلْ فَتَايَ وَفَتَاتِي) فَهَذَا نَدْبٌ إِلَى التَّوَاضُعِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هذا قي (يُوسُفَ). وَالْفَتَى فِي الْآيَةِ هُوَ الْخَادِمُ وَهُوَ يوشع بن نون بن إفراثيم ابن يُوسُفَ ﵇. وَيُقَالُ: هُوَ ابْنُ أُخْتِ مُوسَى ﵇. وَقِيلَ: إِنَّمَا سُمِّيَ فَتَى مُوسَى لِأَنَّهُ لَزِمَهُ لِيَتَعَلَّمَ مِنْهُ وَإِنْ كَانَ حُرًّا، وَهَذَا مَعْنَى الْأَوَّلِ. وَقِيلَ: إِنَّمَا سَمَّاهُ فَتًى لِأَنَّهُ قَامَ مَقَامَ الْفَتَى وَهُوَ الْعَبْدُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ) وَقَالَ: (تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ) ٣٠ قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: فَظَاهِرُ الْقُرْآنِ يَقْتَضِي أَنَّهُ عَبْدٌ وَفِي الْحَدِيثِ: أَنَّهُ كَانَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ. وَفِي (التَّفْسِيرِ) أَنَّهُ ابْنُ أُخْتِهِ وَهَذَا كُلُّهُ مِمَّا لَا يُقْطَعُ بِهِ وَالتَّوَقُّفُ فِيهِ أسلم. الرابعة- قوله تعالى: (أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً) ٦٠ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: وَالْحُقْبُ ثَمَانُونَ سَنَةً. مُجَاهِدٌ: سَبْعُونَ خَرِيفًا. قَتَادَةُ: زَمَانٌ، النَّحَّاسُ: الَّذِي يَعْرِفُهُ أَهْلُ اللُّغَةِ أَنَّ الْحُقْبَ وَالْحِقْبَةُ زَمَانٌ مِنَ الدَّهْرِ مُبْهَمٌ غَيْرُ مَحْدُودٍ، كَمَا أَنَّ رَهْطًا وَقَوْمًا مُبْهَمٌ غَيْرُ مَحْدُودٍ: وَجَمْعُهُ أحقاب.
İkincisi: Bu [kıssada] fıkıh yönünden; âlimin ilmini artırmak amacıyla yolculuğa çıkması, bu hususta hizmetçiden ve arkadaştan yardım alması, memleketleri uzak olsa dahi fazilet ehli ve âlim kimselerle buluşmayı ganimet bilmesi gerektiği hükmü vardır. Nitekim Selef-i Sâlihîn'in âdeti de bu idi. İşte bu sebepledir ki ilim yolculuğuna çıkanlar en üstün nasibe ulaşmışlar ve başarılı bir gayret elde etmişlerdir. Böylece ilimlerde ayakları sağlam basmış, hayırla anılma, ecir ve fazilet bakımından en üstün paylar onların olmuştur. Buhârî şöyle demiştir: Câbir b. Abdillâh tek bir hadis [öğrenmek] için Abdullah b. Üneys'e bir aylık mesafeye yolculuk yapmıştır. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın { وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ } “Hani Mûsâ genç hizmetçisine demişti ki” buyruğu hakkında ilim adamlarının üç görüşü vardır: Birincisi: O, Mûsâ'nın yanında bulunup ona hizmet etmekteydi. Arap kelâmında fetâ (فَتَى), genç demektir. Hizmetçiler de çoğunlukla gençlerden oluştuğu için güzel bir edep gereği hizmetçiye de "fetâ" denilmiştir. Şeriat da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « لَا يَقُلْ أَحَدُكُمْ عَبْدِي وَلَا أَمَتِي وَلْيَقُلْ فَتَايَ وَفَتَاتِي » «Hiçbiriniz 'kulum', 'cariyem' demesin; 'delikanlım' (fetâye) ve 'genç kızım' (fetâtî) desin» buyruğu ile buna teşvik etmiştir. Bu da tevazuya yönelik bir teşviktir. Bu husus daha önce Yûsuf [Suresi'nde] geçmişti. Ayette geçen fetâ, hizmetçidir; o da Yûsuf aleyhisselâm'ın oğlu Efrâîm'in oğlu Nûn'un oğlu Yûşa'dır. Mûsâ aleyhisselâm'ın kız kardeşinin oğlu olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre: Hür bir kimse olmasına rağmen kendisinden ilim öğrenmek üzere Mûsâ'nın yanından ayrılmadığı için ona "Mûsâ'nın fetâsı" denilmiştir; bu da birinci görüşün anlamındadır. Bir diğer görüşe göre ise: Fetâ (köle) konumunda hizmet ettiği için ona fetâ denilmiştir. Nitekim Yüce Allah: { وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ } “Hizmetçilerine/kölelerine dedi ki: Sermayelerini yüklerinin içine koyun” ve { تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ } “Hizmetçisinin/kölesinin nefsinden murat almak istiyor” buyurmuştur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Kur'an'ın zahiri onun bir köle olduğunu gerektirmektedir; hadiste ise onun Yûşa b. Nûn olduğu belirtilmiştir. Tefsirde de onun kız kardeşinin oğlu olduğu zikredilmiştir. Bütün bunlar hakkında kesin bir hüküm verilemeyecek hususlardır ve bu konuda tevakkuf etmek (hüküm vermeyip durmak) en selametli yoldur. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın { أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً } “yahut senelerce yürürüm” buyruğu hakkında Abdullah b. Ömer: "Hukub (حُقْب), seksen yıldır" demiştir. Mücâhid: "Yetmiş güzdür (yıldır)" demiştir. Katâde: "Belli bir zamandır" demiştir. Nahhâs ise şöyle demiştir: Dil ehlinin bildiği şudur ki hukub (حُقْب) ve hıkbe (حِقْبَة), tıpkı raht (رَهْط) ve kavm (قَوْم) kelimelerinin sınırları belirsiz toplulukları ifade etmesi gibi, zamandan belirli ve sınırlı olmayan müphem bir süredir; çoğulu da ahkâb (أَحْقَاب) gelir.