[سورة الكهف (١٨): الآيات ٦١ الى ٦٥]
[Kehf Suresi (18), Ayetler 61-65]
فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما نَسِيا حُوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً (٦١) فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً (٦٢) قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً (٦٣) قالَ ذلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً (٦٤) فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (٦٥)
{ فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما نَسِيا حُوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً (٦١) فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً (٦٢) قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً (٦٣) قالَ ذلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً (٦٤) فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (٦٥) } “Her ikisi iki denizin birleştiği yere ulaştıklarında balıklarını unuttular; balık da denizde bir dehliz gibi yolunu tuttu. (61) Orayı geçtiklerinde [Mûsâ] genç yardımcısına: ‘Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuzdan ötürü epey yorgun düştük’ dedi. (62) [Genç adam] dedi ki: ‘Gördün mü! Kayaya sığındığımızda doğrusu ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana unutturan da ancak şeytandır; o [balık] da şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tuttu.’ (63) [Mûsâ]: ‘İşte aradığımız buydu!’ dedi. Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geriye döndüler. (64) Derken kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik. (65)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما نَسِيا حُوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً) الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ:" بَيْنِهِما" لِلْبَحْرَيْنِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. والسرب المسلك، قاله مجاهد [أيضا]. وَقَالَ قَتَادَةُ: جَمَدَ الْمَاءُ فَصَارَ كَالسَّرَبِ. وَجُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ الْحُوتَ بَقِيَ مَوْضِعُ سُلُوكِهِ فَارِغًا، وَأَنَّ مُوسَى مَشَى عَلَيْهِ مُتَّبِعًا لِلْحُوتِ، حَتَّى أَفْضَى بِهِ الطَّرِيقُ إِلَى جَزِيرَةٍ فِي الْبَحْرِ، وَفِيهَا وَجَدَ الْخَضِرَ. وَظَاهِرُ الرِّوَايَاتِ وَالْكِتَابِ أَنَّهُ إِنَّمَا وَجَدَ الْخَضِرَ فِي ضِفَّةِ الْبَحْرِ وَقَوْلُهُ:" نَسِيا حُوتَهُما" وَإِنَّمَا كَانَ النِّسْيَانُ مِنَ الْفَتَى وَحْدَهُ فَقِيلَ: الْمَعْنَى، نَسِيَ أَنْ يُعْلِمَ مُوسَى بِمَا رَأَى مِنْ حَالِهِ فَنَسَبَ النِّسْيَانَ إِلَيْهِمَا لِلصُّحْبَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ" [الرحمن: ٢٢] وإنما يخرج من الملح، وقوله:"امَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ ١٣٠
Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما نَسِيا حُوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً } “Her ikisi iki denizin birleştiği yere ulaştıklarında balıklarını unuttular; balık da denizde bir dehliz gibi yolunu tuttu” buyruğundaki “بَيْنِهِما” (ikisinin arası) ifadesindeki zamir, Mücâhid'in belirttiğine göre iki denize aittir. es-Sereb (السرب) yol/geçit demektir; bunu Mücâhid [de] söylemiştir. Katâde ise: “Su dondu ve tünel gibi oldu” demiştir. Müfessirlerin çoğunluğuna göre balığın geçtiği yer boşluk olarak kalmış ve Mûsâ, balığı takip ederek üzerinde yürümüş, nihayet bu yol onu denizde bir adaya ulaştırmış ve Hızır'ı orada bulmuştur. Rivayetlerin ve Kitab'ın zahiri ise Hızır'ı denizin kıyısında bulduğu yönündedir. { نَسِيا حُوتَهُما } “Balıklarını unuttular” buyruğuna gelince; unutma fiili sadece genç yardımcıdan sadır olmuştu. Şöyle denilmiştir: Mana, balığın durumundan gördüğü şeyi Mûsâ'ya bildirmeyi unuttu demektir; beraberlikten dolayı unutma her ikisine nispet edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ } “İkisinden de inci ve mercan çıkar” [Rahmân: 22] buyurmuştur; oysa bunlar yalnız tuzlu sudan çıkar. Yine Allah Teâlâ'nın: { يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ }
" وَإِنَّمَا الرُّسُلُ مِنَ الْإِنْسِ لَا مِنَ الْجِنِّ. وَفِي الْبُخَارِيِّ: فَقَالَ لِفَتَاهُ لَا أُكَلِّفُكَ إِلَّا أَنْ تُخْبِرَنِي بِحَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ، قَالَ: مَا كَلَّفْتَ كبيرا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿:" وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ ٦٠" يُوشَعَ بْنِ نُونٍ- لَيْسَتْ عَنْ سَعِيدٍ - قَالَ: فَبَيْنَا هُوَ فِي ظِلِّ صَخْرَةٍ فِي مَكَانٍ ثَرْيَانَ إِذْ تَضَرَّبَ الْحُوتُ وَمُوسَى نَائِمٌ
Peygamberler cinlerden değil, yalnızca insanlardan [gönderilir]. Buhârî'de [şu rivayet yer almaktadır]: [Mûsâ] gencine şöyle dedi: «Sana balığın senden ayrıldığı yeri bana haber vermenden başka bir görev yüklemiyorum.» [Genci de]: «Büyük bir şey yüklemedin» dedi. İşte bu, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ } “Hani bir vakit Mûsâ genç yardımcısına demişti ki” buyruğudur. [Hadisin ravisi]: «Yûşa‘ b. Nûn ismi Saîd'den [rivayet edilmiş] değildir» dedi. Şöyle devam etti: [Mûsâ] nemli/ıslak bir yerdeki bir kayanın gölgesindeyken, Mûsâ da uyumaktayken birden balık çırpındı...
فَقَالَ فَتَاهُ: لَا أُوقِظُهُ، حَتَّى إِذَا اسْتَيْقَظَ نَسِيَ أَنْ يُخْبِرَهُ، وَتَضَرَّبَ الْحُوتُ حَتَّى دَخَلَ الْبَحْرَ، فَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْبَحْرِ حَتَّى كَأَنَّ أَثَرَهُ فِي حَجَرٍ، قَالَ لِي عَمْرٌو: هَكَذَا كَأَنَّ أَثَرَهُ فِي حَجَرٍ وَحَلَّقَ بَيْنَ إِبْهَامَيْهِ وَاللَّتَيْنِ تَلِيَانِهِمَا (. وَفِي رِوَايَةٍ. وَأَمْسَكَ اللَّهُ عن الحوت جرية الماء فصار [عليه] مِثْلَ الطَّاقِ، فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ نَسِيَ صَاحِبُهُ أَنْ يُخْبِرَهُ بِالْحُوتِ فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا، حَتَّى إِذَا كَانَ مِنَ الْغَدِ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ:" آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً" وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، فَقَالَ لَهُ فَتَاهُ:" أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ" (. وَقِيلَ: إِنَّ النِّسْيَانَ كَانَ مِنْهُمَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" نَسِيا" فَنَسَبَ النِّسْيَانَ إِلَيْهِمَا، وَذَلِكَ أَنَّ بُدُوَّ حَمْلِ الْحُوتِ كَانَ مِنْ مُوسَى لِأَنَّهُ الَّذِي أُمِرَ بِهِ، فَلَمَّا مَضَيَا كَانَ فَتَاهُ هو الْحَامِلَ لَهُ حَتَّى أَوَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ نَزَلَا (فَلَمَّا جاوَزا) يَعْنِي الْحُوتَ هُنَاكَ مَنْسِيًّا- أَيْ مَتْرُوكًا- فَلَمَّا سَأَلَ مُوسَى الْغَدَاءَ نَسَبَ الْفَتَى النِّسْيَانَ إِلَى نَفْسِهِ عِنْدَ الْمُخَاطَبَةِ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ اللَّهُ نِسْيَانَهُمَا عِنْدَ بُلُوغِ مَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ وَهُوَ الصَّخْرَةُ، فَقَدْ كَانَ مُوسَى شَرِيكًا فِي النِّسْيَانِ لِأَنَّ النِّسْيَانَ التَّأْخِيرَ، مِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ فِي الدُّعَاءِ: أَنْسَأَ اللَّهُ فِي أَجَلِكَ. فَلَمَّا مَضَيَا مِنَ الصَّخْرَةِ أَخَّرَا حُوتَهُمَا عَنْ حَمْلِهِ فَلَمْ يَحْمِلْهُ وَاحِدٌ مِنْهُمَا فَجَازَ أَنْ يُنْسَبَ إِلَيْهِمَا لِأَنَّهُمَا مَضَيَا وَتَرَكَا الْحُوتَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (آتِنا غَداءَنا) فِيهِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ، وَهُوَ اتِّخَاذُ الزَّادِ فِي الْأَسْفَارِ، وَهُوَ رَدٌّ عَلَى الصُّوفِيَّةِ الْجَهَلَةِ الْأَغْمَارِ، الَّذِينَ يَقْتَحِمُونَ الْمَهَامَّةَ وَالْقِفَارَ، زَعْمًا مِنْهُمْ أَنَّ ذَلِكَ هُوَ التَّوَكُّلُ عَلَى اللَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ، هَذَا مُوسَى نَبِيُّ اللَّهِ وَكَلِيمُهُ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ قَدِ اتَّخَذَ الزَّادَ مَعَ مَعْرِفَتِهِ بِرَبِّهِ، وَتَوَكُّلِهِ عَلَى رَبِّ الْعِبَادِ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ: إِنَّ نَاسًا مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ كَانُوا يَحُجُّونَ وَلَا يَتَزَوَّدُونَ، وَيَقُولُونَ: نَحْنُ الْمُتَوَكِّلُونَ، فَإِذَا قَدِمُوا سَأَلُوا النَّاسَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى" وَتَزَوَّدُوا" وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" الْبَقَرَةِ". وَاخْتُلِفَ فِي زاد موسى ما كان، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ حُوتًا مَمْلُوحًا فِي زِنْبِيلٍ، وَكَانَا يُصِيبَانِ مِنْهُ غَدَاءً وَعَشَاءً، فَلَمَّا انتهيا إلى
Bunun üzerine genci: “Onu uyandırmayayım” dedi; [Mûsâ] uyandığında ise ona [balıktan] bahsetmeyi unuttu. Balık da çırpına çırpına nihayet denize girdi. Allah deniz suyunun akıntısını balıktan öyle bir tuttu ki, onun izi sanki taşın üzerinde [açılmış bir iz] gibi kaldı. Amr bana şöyle dedi: “İşte taşın üzerindeki iz gibi böyle” dedi ve iki başparmağı ile bunların yanındaki [işaret parmaklarını] birleştirerek halka yaptı. Bir rivayette ise: “Allah suyun akıntısını balığın üzerinden tuttu da [onun üzeri] bir kemer/tonoz gibi oldu.” [Mûsâ] uyandığında arkadaşı ona balığı haber vermeyi unuttu. Günlerinin ve gecelerinin geri kalanında yol aldılar; ertesi gün olunca Mûsâ gencine: { آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً } “Kuşluk yemeğimizi bize getir; doğrusu bu yolculuğumuz yüzünden başımıza epey bir yorgunluk geldi” dedi. Oysa Mûsâ, Allah'ın emrettiği yeri geçinceye kadar yorgunluk hissetmemişti. Bunun üzerine genci ona: { أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ } “Gördün mü! Kayaya sığındığımızda ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana unutturan da şeytandan başkası değildir” dedi. Şöyle de denilmiştir: Unutma her ikisinde de meydana gelmiştir; çünkü Allah Teâlâ: { نَسِيا } “[Her ikisi] unuttular” buyurarak unutmayı ikisine nispet etmiştir. Zira balığı taşımaya başlayan Mûsâ idi; çünkü bununla emrolunan oydu. Yola devam ettiklerinde ise kayaya varıp konaklayıncaya kadar onu taşıyan genci oldu. “Geçip gittiklerinde” yani balık orada unutulmuş -yani terk edilmiş- halde kaldı. Mûsâ kuşluk yemeğini isteyince, hitap sırasında genç unutmayı kendisine nispet etti. Allah'ın onların unutmasını iki denizin birleştiği yere, yani kayaya ulaştıkları an ile birlikte zikretmesi bundandır. Nitekim Mûsâ da unutmada ortaktı; çünkü unutma (nisyân) aynı zamanda tehir etmek/geride bırakmak demektir. Nitekim insanların duada: “Allah senin ecelini tehir etsin (أَنْسَأَ اللَّهُ فِي أَجَلِكَ)” demeleri bu köktendir. Kayadan ayrılıp gittiklerinde balıklarını yanlarına almayı geride bıraktılar ve ikisinden biri onu taşımadı; dolayısıyla yürüyüp balığı bıraktıkları için bu durumun ikisine birden nispet edilmesi caiz olmuştur. Allah Teâlâ'nın: { آتِنا غَداءَنا } “Kuşluk yemeğimizi bize getir” buyruğunda tek bir mesele vardır: O da yolculuklarda azık edinmektir. Bu, bunun Vâhid ve Kahhâr olan Allah'a tevekkül olduğunu iddia ederek tehlikeli çöllere ve ıssız sahrâlara atılan cahil ve toy sûfîlere bir reddiyedir. İşte Allah'ın peygamberi ve yeryüzü halkı içinden Kelîmullah olan Mûsâ, Rabbini bilmesine ve kulların Rabbine tevekkül etmesine rağmen azık edinmiştir. Sahîh-i Buhârî'de [geçtiğine göre]: Yemen halkından bazı kimseler yanlarına azık almadan hacceder ve: “Biz tevekkül edenleriz” derlerdi; [Mekke'ye] geldiklerinde ise insanlardan dilenirlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَتَزَوَّدُوا } “Azık edinin” buyruğunu indirdi. Bu husus daha önce el-Bakara Sûresi'nde geçmişti. Mûsâ'nın azığının ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: İbn Abbâs: “O, sepette bulunan tuzlanmış bir balıktı; ondan kuşluk ve akşam vakitlerinde yerlerdi. Nihayet...”
الصَّخْرَةِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ، وَضَعَ فَتَاهُ الْمِكْتَلَ، فَأَصَابَ الْحُوتَ جَرْيُ الْبَحْرِ فَتَحَرَّكَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ، فَقَلَبَ الْمِكْتَلَ وَانْسَرَبَ الْحُوتُ، وَنَسِيَ الْفَتَى أَنْ يَذْكُرَ قِصَّةَ الْحُوتِ لِمُوسَى. وَقِيلَ: إِنَّمَا كَانَ الْحُوتُ دَلِيلًا عَلَى مَوْضِعِ الْخَضِرِ لِقَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ: (احْمِلْ مَعَكَ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ فَقَدْتَ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ) عَلَى هَذَا فَيَكُونُ تَزَوَّدَا شَيْئًا آخَرَ غَيْرَ الْحُوتِ، وَهَذَا ذَكَرَهُ شَيْخُنَا الْإِمَامُ أَبُو الْعَبَّاسِ وَاخْتَارَهُ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: قَالَ أَبِي ﵁، سَمِعْتُ أَبَا الْفَضْلِ الْجَوْهَرِيَّ يَقُولُ فِي وَعْظِهِ: مَشَى مُوسَى إِلَى الْمُنَاجَاةِ فَبَقِيَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا لَمْ يَحْتَجْ إِلَى طَعَامٍ، وَلَمَّا مَشَى إِلَى بشر لحقه الجوع في بعض يوم. وقوله: (نَصَباً) أَيْ تَعَبًا، وَالنَّصَبُ التَّعَبُ وَالْمَشَقَّةُ. وَقِيلَ: عَنَى بِهِ هُنَا الْجُوعَ، وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الْإِخْبَارِ بِمَا يَجِدُهُ الْإِنْسَانُ مِنَ الْأَلَمِ وَالْأَمْرَاضِ، وَأَنَّ ذَلِكَ لَا يَقْدَحُ فِي الرِّضَا، وَلَا فِي التَّسْلِيمِ لِلْقَضَاءِ لَكِنْ إِذَا لَمْ يَصْدُرْ ذَلِكَ عَنْ ضَجَرٍ وَلَا سُخْطٍ. وَفِي قَوْلِهِ: (وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ) أَنْ مَعَ الْفِعْلِ بِتَأْوِيلِ الْمَصْدَرِ، وَهُوَ مَنْصُوبٌ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنَ الضَّمِيرِ فِي" أَنْسانِيهُ" وَهُوَ بَدَلُ الظَّاهِرِ مِنَ الْمُضْمَرِ، أَيْ وَمَا أَنْسَانِي ذِكْرَهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ، وَفِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ" وَمَا أَنْسَانِيهِ أَنْ أَذْكُرَهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ". وَهَذَا إِنَّمَا ذَكَرَهُ يُوشَعُ فِي مَعْرِضِ الِاعْتِذَارِ لِقَوْلِ مُوسَى: لَا أُكَلِّفُكَ إِلَّا أَنْ تُخْبِرَنِي بحيث يفارقك الحوت، فقال: ما كلفت كبيرا، فَاعْتَذَرَ بِذَلِكَ الْقَوْلِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً) يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ قَوْلِ يُوشَعَ لِمُوسَى، أَيِ اتَّخَذَ الْحُوتُ سَبِيلَهُ عَجَبًا لِلنَّاسِ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ:" وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ" تَمَامُ الْخَبَرِ، ثُمَّ اسْتَأْنَفَ التَّعْجِيبَ فَقَالَ مِنْ نَفْسِهِ:" عَجَباً" لِهَذَا الْأَمْرِ. وَمَوْضِعُ الْعَجَبِ أَنْ يَكُونَ حُوتٌ قَدْ مَاتَ فأكل شقه الأيسر ثم حي بَعْدَ ذَلِكَ. قَالَ أَبُو شُجَاعٍ فِي كِتَابِ" الطَّبَرِيِّ": رَأَيْتُهُ- أُتِيتُ بِهِ- فَإِذَا هُوَ شِقُّ حُوتٍ وَعَيْنٌ وَاحِدَةٌ، وَشِقٌّ آخَرُ لَيْسَ فِيهِ شي. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَأَنَا رَأَيْتُهُ وَالشِّقُّ الَّذِي ليس فيه شي عَلَيْهِ قِشْرَةٌ رَقِيقَةٌ لَيْسَتْ تَحْتَهَا شَوْكَةٌ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ:" وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ" إِخْبَارًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ عَلَى وَجْهَيْنِ: إِمَّا أَنْ يُخْبِرَ عَنْ مُوسَى أَنَّهُ اتَّخَذَ سَبِيلَ الْحُوتِ مِنَ الْبَحْرِ عَجَبًا، أَيْ تَعَجَّبَ مِنْهُ. وَإِمَّا أن يخبر
...deniz sahilindeki kayanın [üzerinde bir su yolu gibi] oldu. Genç yardımcısı zenbili koyunca balığa denizin dalgası isabet etti ve balık zenbilin içinde hareketlenip zenbili devirdi; balık da kayıp gitti. Genç [Yûşa‘], balığın durumunu Mûsâ'ya anlatmayı unuttu. Şöyle de denilmiştir: Balık sadece Hızır'ın bulunduğu yere bir delildi; nitekim hadiste: « احْمِلْ مَعَكَ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ فَقَدْتَ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ » «Yanına bir zenbil içinde bir balık al; balığı nerede kaybedersen o zât ordadır» buyrulmuştur. Buna göre ikisi yanlarına balıktan başka bir azık almış olmalıdırlar. Bunu hocamız İmam Ebu'l-Abbâs zikretmiş ve tercih etmiştir. İbn Atiyye dedi ki: Babam -radıyallâhu anh- şöyle dedi: Ebu'l-Fadl el-Cevherî'nin vaazında şöyle dediğini işittim: Mûsâ [Rabbiyle] münâcâta giderken kırk gün kaldı da yiyeceğe ihtiyaç duymadı; bir beşere [Hızır'a] doğru yürüyünce ise günün bir kısmında açlık çekti. Ayette geçen { نَصَباً } “yorgunluk” [kelimesi], yorgunluk ve meşakkat demektir. Burada bununla açlığın kastedildiği de söylenmiştir. Bunda, insanın hissettiği acı ve hastalıkları haber vermesinin caiz olduğuna; bıkkınlık ve öfkeden kaynaklanmadığı müddetçe bunun rızaya ve kazaya teslimiyete halel getirmeyeceğine bir delil vardır. Allah Teâlâ'nın: { وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ } “Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı” buyruğunda [yer alan] { أَنْ أَذْكُرَهُ } ifadesi fiille birlikte mastar tevilindedir; { أَنْسانِيهُ } kelimesindeki zamirden iştimal bedeli olarak mansubdur. Bu, zamirden zahir ismin bedel yapılması kabilindendir; yani “Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı” demektir. Abdullah'ın mushafında ise: { وَمَا أَنْسَانِيهِ أَنْ أَذْكُرَهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ } şeklindedir. Bunu Yûşa‘, Mûsâ'nın: “Sana balığın senden ayrıldığı yeri bana haber vermenden başka bir şey yüklemiyorum” sözüne karşılık “Bana büyük bir külfet yüklemedin” demesi sebebiyle bir mazeret beyanı olarak zikretmiş ve bu sözüyle özür dilemiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً } “O da denizde yolunu şaşılacak bir şekilde tuttu” buyruğunun, Yûşa'ın Mûsâ'ya söylediği bir söz olması muhtemeldir; yani “Balık, insanları hayrete düşürecek şekilde yolunu tuttu” [demektir]. { وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ } “Denizde yolunu tuttu” kısmının haberin sonu olması, ardından kendi kendine hayret ederek: { عَجَباً } “Bu ne şaşılacak şey!” demiş olması da muhtemeldir. Hayret edilecek nokta şudur: Balık ölmüş, sol tarafı yenmiş, sonra da dirilmiştir. Ebu Şücâ‘, Taberî'nin kitabında şöyle demiştir: “Ben onu gördüm -bana getirildi-; bir de baktım ki o yarım bir balıktı ve tek gözü vardı; diğer yarısında ise hiçbir şey yoktu.” İbn Atiyye şöyle demiştir: “Ben de onu gördüm; üzerinde hiçbir şey olmayan yarısının üzerinde ince bir zar/kabuk vardı ve altında kılçık yoktu.” { وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ } “Yolunu tuttu” buyruğunun Allah Teâlâ'dan bir haber olması da muhtemeldir. Bu iki şekilde açıklanır: Ya Mûsâ'nın balığın denizdeki yolunu hayretle karşıladığını, yani buna şaştığını haber vermektedir; ya da...
عَنِ الْحُوتِ أَنَّهُ اتَّخَذَ سَبِيلَهُ عَجَبًا لِلنَّاسِ. وَمِنْ غَرِيبِ مَا رُوِيَ فِي الْبُخَارِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ قَصَصِ هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ الْحُوتَ إِنَّمَا حَيِيَ لِأَنَّهُ مَسَّهُ مَاءُ عَيْنٍ هُنَاكَ تُدْعَى عَيْنُ الْحَيَاةِ، مَا مَسَّتْ قَطُّ شَيْئًا إِلَّا حَيِيَ (. وَفِي التَّفْسِيرِ: إِنَّ الْعَلَامَةَ كَانَتْ أَنْ يَحْيَا الْحُوتُ، فَقِيلَ: لَمَّا نَزَلَ مُوسَى بَعْدَ مَا أَجْهَدَهُ السَّفَرُ عَلَى صَخْرَةٍ إلى جنبها ماء الحياة أصاب الحوت شي مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ فَحَيِيَ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ فِي حَدِيثِهِ قَالَ سُفْيَانُ: يَزْعُمُ نَاسٌ أَنَّ تِلْكَ الصَّخْرَةَ عِنْدَهَا عَيْنُ الْحَيَاةِ، وَلَا يُصِيبُ مَاؤُهَا شَيْئًا إِلَّا عَاشَ. قَالَ: وَكَانَ الْحُوتُ قَدْ أُكِلَ مِنْهُ فَلَمَّا قَطَرَ عَلَيْهِ الْمَاءُ عَاشَ. وَذَكَرَ صَاحِبُ كِتَابِ" الْعَرُوسِ" أَنَّ مُوسَى ﵇ تَوَضَّأَ مِنْ عَيْنِ الْحَيَاةِ فَقَطَرَتْ مِنْ لِحْيَتِهِ عَلَى الْحُوتِ قَطْرَةٌ فَحَيِيَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ) أَيْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ أَمْرُ الْحُوتِ وَفَقْدِهِ هُوَ الَّذِي كُنَّا نَطْلُبُ، فَإِنَّ الرَّجُلَ الَّذِي جِئْنَا لَهُ ثَمَّ، فَرَجَعَا يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا لِئَلَّا يُخْطِئَا طَرِيقَهُمَا. وَفِي الْبُخَارِيِّ: فَوَجَدَا خَضِرًا عَلَى طَنْفِسَةٍ خَضْرَاءَ عَلَى كَبِدِ الْبَحْرِ مُسَجًّى بِثَوْبِهِ، قَدْ جَعَلَ طَرَفَهُ تَحْتَ رِجْلَيْهِ، وَطَرَفِهِ تَحْتَ رَأْسِهِ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى، فَكَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ وَقَالَ: هَلْ بِأَرْضِكَ مِنْ سَلَامٍ؟! مَنْ أَنْتَ؟ قَالَ: أَنَا مُوسَى. قَالَ: مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: فَمَا شَأْنُكَ؟ قَالَ جِئْتُ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا (، الْحَدِيثَ. وَقَالَ الثَّعْلَبِيُّ فِي كِتَابِ" الْعَرَائِسِ": إِنَّ مُوسَى وَفَتَاهُ وَجَدَا الْخَضِرَ وَهُوَ نَائِمٌ عَلَى طِنْفِسَةٍ خَضْرَاءَ عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ وَهُوَ مُتَّشِحٌ بِثَوْبٍ أَخْضَرَ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى، فَكَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ فَقَالَ: وَأَنَّى بِأَرْضِنَا السَّلَامُ؟! ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَاسْتَوَى جَالِسًا وَقَالَ: وَعَلَيْكَ السَّلَامُ يَا نَبِيَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَقَالَ لَهُ مُوسَى: وَمَا أَدْرَاكَ بِي؟ وَمَنْ أَخْبَرَكَ أَنِّي نَبِيُّ بَنِي إِسْرَائِيلَ؟ قَالَ: الَّذِي أَدْرَاكَ بِي وَدَلَّكَ عَلَيَّ، ثُمَّ قَالَ: يَا مُوسَى لَقَدْ كَانَ لَكَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ شُغْلٌ، قَالَ مُوسَى: إِنَّ رَبِّي أَرْسَلَنِي إِلَيْكَ لِأَتَّبِعَكَ وَأَتَعَلَّمَ مِنْ عِلْمِكَ، ثُمَّ جَلَسَا يَتَحَدَّثَانِ، فَجَاءَتْ خُطَّافَةٌ وَحَمَلَتْ بِمِنْقَارِهَا مِنَ الْمَاءِ) وَذَكَرَ الْحَدِيثَ على ما يأتي.
...balık hakkında, onun insanlar için şaşılacak bir yol tuttuğu [belirtilmiştir]. Buhârî'de İbn Abbâs'tan bu ayetin kıssalarına dair rivayet edilen garip şeylerden biri de şudur: Balık ancak orada "hayat pınarı" denilen bir pınarın suyunun kendisine temas etmesiyle dirilmiştir; zira bu su neye değerse mutlaka canlanırdı. Tefsirde [ise şöyle denilmiştir]: Alamet balığın canlanmasıydı. Denildi ki: Mûsâ yolculuk kendisini yorduktan sonra, yanında hayat suyu bulunan bir kayanın üzerine indiğinde, o sudan balığa bir şey [bir damla] isabet etti ve balık canlandı. Tirmizî hadisinde [şöyle] demiştir: Süfyân dedi ki: Bazı insanlar o kayanın yanında hayat pınarı bulunduğunu ve onun suyunun temas ettiği her şeyin mutlaka dirildiğini iddia ederler. [Süfyân] dedi ki: Balıktan [bir parça] yenmişti; üzerine su damlayınca dirildi. *el-Arûs* kitabının müellifi ise Mûsâ aleyhisselâm'ın hayat pınarından abdest aldığını, sakalından balığın üzerine bir damla damladığını ve [balığın] canlandığını zikretmiştir; en doğrusunu Allah bilir. Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ } “İşte aradığımız buydu” buyruğu, yani Mûsâ genç yardımcısına şöyle demiştir: Balığın durumu ve kaybolması, işte aradığımız şey buydu; zira kendisi için geldiğimiz adam oradadır. Bunun üzerine yollarını şaşırmamak için izlerini takip ederek geri döndüler. Buhârî'de [şöyle geçer]: «Denizin ortasında yeşil bir yaygı üzerinde, elbisesine bürünmüş, bir ucunu ayaklarının altına, diğer ucunu da başının altına koymuş vaziyette Hızır'ı buldular. Mûsâ ona selam verdi. [Hızır] yüzünü açtı ve: 'Senin memleketinde selam ne gezer! Sen kimsin?' dedi. [Mûsâ]: 'Ben Mûsâ'yım' dedi. [Hızır]: 'İsrailoğulları'nın Mûsâ'sı mı?' dedi. [Mûsâ]: 'Evet' dedi. [Hızır]: 'Durumun nedir [niçin geldin]?' dedi. [Mûsâ]: 'Sana öğretilen doğru bilgiden bana öğretmen için geldim' dedi...» hadisi [böylece] zikretti. Seâlebî ise *el-Arâis* kitabında şöyle demiştir: "Mûsâ ile genç yardımcısı, Hızır'ı suyun üzerinde yeşil bir yaygı üzerinde uyurken buldular; yeşil bir elbiseye bürünmüştü. Mûsâ ona selam verdi, o da yüzünü açıp: 'Bizim memleketimizde selam nerede?!' dedi. Sonra başını kaldırıp doğrulup oturdu ve: 'Sana da selam olsun ey İsrailoğulları'nın peygamberi!' dedi. Mûsâ ona: 'Beni nereden bildin? Benim İsrailoğulları'nın peygamberi olduğumu sana kim haber verdi?' dedi. O da: 'Beni sana bildiren ve seni bana yönlendiren [Allah haber verdi]' dedi. Sonra şöyle dedi: 'Ey Mûsâ! İsrailoğulları arasında senin yeterince meşguliyetin vardı.' Mûsâ: 'Rabbim sana tabi olmam ve ilminden öğrenmem için beni sana gönderdi' dedi. Sonra oturup konuşmaya başladılar; derken bir kırlangıç geldi ve gagasıyla sudan bir miktar [su] aldı..." ve hadisi ileride geleceği üzere zikretti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا) الْعَبْدُ هُوَ الْخَضِرُ ﵇ فِي قَوْلِ الْجُمْهُورِ، وَبِمُقْتَضَى الْأَحَادِيثِ الثَّابِتَةِ. وَخَالَفَ مَنْ لَا يُعْتَدُّ بِقَوْلِهِ، فَقَالَ: لَيْسَ صَاحِبُ مُوسَى بِالْخَضِرِ بَلْ هُوَ عَالِمٌ آخَرُ. وَحَكَى أَيْضًا هَذَا الْقَوْلَ الْقُشَيْرِيُّ، قَالَ: وَقَالَ قَوْمٌ هُوَ عَبْدٌ صَالِحٌ، وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ كَانَ الْخَضِرَ، بِذَلِكَ وَرَدَ الْخَبَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: سُمِّيَ الْخَضِرُ لِأَنَّهُ كَانَ إِذَا صَلَّى اخْضَرَّ مَا حَوْلَهُ، وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّمَا سُمِّيَ الْخَضِرُ لِأَنَّهُ جَلَسَ عَلَى فَرْوَةٍ بَيْضَاءَ فَإِذَا هِيَ تَهْتَزُّ تَحْتَهُ خَضْرَاءَ) هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ. الْفَرْوَةُ هُنَا وَجْهُ الْأَرْضِ، قَالَهُ الْخَطَّابِيُّ وَغَيْرُهُ. وَالْخَضِرُ نَبِيٌّ عِنْدَ الْجُمْهُورِ. وَقِيلَ: هُوَ عَبْدٌ صَالِحٌ غَيْرُ نَبِيٍّ، وَالْآيَةُ تَشْهَدُ بِنُبُوَّتِهِ لِأَنَّ بَوَاطِنَ أَفْعَالِهِ لَا تَكُونُ إِلَّا بِوَحْيٍ. وَأَيْضًا فَإِنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَتَعَلَّمُ وَلَا يَتَّبِعُ إِلَّا مَنْ فَوْقَهُ، وَلَيْسَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فَوْقَ النَّبِيِّ مَنْ ليس بنبي. وَقِيلَ: كَانَ مَلَكًا أَمَرَ اللَّهُ مُوسَى أَنْ يَأْخُذَ عَنْهُ مِمَّا حَمَلَهُ مِنْ عِلْمِ الْبَاطِنِ. وَالْأَوَّلُ الصَّحِيحُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا) الرَّحْمَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ النُّبُوَّةُ. وَقِيلَ: النِّعْمَةُ. (وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً) أَيْ عِلْمَ الْغَيْبِ. ابْنُ عَطِيَّةَ: كَانَ عِلْمُ الْخَضِرِ عِلْمُ مَعْرِفَةِ بَوَاطِنَ قَدْ أُوحِيَتْ إِلَيْهِ، لَا تُعْطِي ظَوَاهِرَ الْأَحْكَامِ أَفْعَالَهُ بِحَسَبِهَا، وَكَانَ عِلْمُ مُوسَى عِلْمُ الْأَحْكَامِ وَالْفُتْيَا بِظَاهِرِ أَقْوَالِ الناس وأفعالهم.
Allah Teâlâ'nın: { فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا } “Derken kullarımızdan bir kul buldular” buyruğundaki kul, cumhurun kavline ve sabit hadislerin muktezasına göre Hızır aleyhisselâm'dır. Sözüne itibar edilmeyen kimseler buna muhalefet edip: “Mûsâ'nın arkadaşı Hızır değil, başka bir âlimdir” demişlerdir. Bu görüşü Kuşeyrî de nakletmiş ve: “Bir topluluk onun salih bir kul olduğunu söylemiştir; sahih olan ise onun Hızır olduğudur, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen haber de bu doğrultudadır” demiştir. Mücâhid şöyle demiştir: “Hızır diye isimlendirilmesinin sebebi, namaz kıldığı vakit etrafının yeşermesidir.” Tirmizî, Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Ona Hızır isminin verilmesi, beyazlaşmış kuru bir ot/deri üzerine oturduğunda onun altından yemyeşil dalgalanmasından ötürüdür.” Bu, sahih garip bir hadistir. Buradaki fervetün (الْفَرْوَةُ), Hattâbî ve başkalarının belirttiğine göre yeryüzüdür. Hızır, cumhura göre bir peygamberdir. Peygamber olmayan salih bir kul olduğu da söylenmiştir; ancak ayet onun peygamberliğine şahitlik etmektedir, çünkü onun batınî fiilleri ancak vahiy ile olabilir. Ayrıca insan ancak kendisinden üstün olan kimseden öğrenir ve ona tabi olur; peygamber olmayan birinin ise peygamberin üstünde olması caiz değildir. Şöyle de denilmiştir: O, Allah'ın kendisine yüklediği batın ilminden almasını Mûsâ'ya emrettiği bir melekti. Birinci görüş sahihtir, doğrusunu en iyi Allah bilir. Allah Teâlâ'nın: { آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا } “biz ona katımızdan bir rahmet vermiştik” buyruğundaki rahmet, bu ayette nübüvvettir. Nimet olduğu da söylenmiştir. { وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً } “ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik” yani gayb ilmi. İbn Atiyye şöyle demiştir: Hızır'ın ilmi, kendisine vahyedilen batınların marifet ilmiydi; hükümlerin zahiri onun fiillerine göre cereyan etmiyordu. Mûsâ'nın ilmi ise insanların söz ve fiillerinin zahirine göre hüküm verme ve fetva ilmiydi.
[سورة الكهف (١٨): الآيات ٦٦ الى ٧٠]
[Kehf Suresi (18), Ayetler 66-70]
قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (٦٦) قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (٦٨) قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً (٦٩) قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً (٧٠)
{ قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (٦٦) قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (٦٨) قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً (٦٩) قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً (٧٠) } “Mûsâ ona: ‘Sana öğretilen doğru bilgiden bana öğretmen şartıyla sana tabi olabilir miyim?’ dedi. (66) [Hızır] dedi ki: ‘Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin. (67) İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin ki?’ (68) [Mûsâ]: ‘İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim’ dedi. (69) [Hızır]: ‘Eğer bana tabi olacaksan, ben sana kendisinden bir açıklama yapmadıkça hiçbir şey hakkında bana soru sorma!’ dedi. (70)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً) [فِيهِ مسألتان]: الاولى قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ" هَذَا سُؤَالُ الْمُلَاطِفِ، وَالْمُخَاطِبِ الْمُسْتَنْزِلِ الْمُبَالِغِ فِي حُسْنِ الْأَدَبِ، الْمَعْنَى: هَلْ يَتَّفِقُ لَكَ وَيَخِفُّ عَلَيْكَ؟ وَهَذَا كَمَا فِي الْحَدِيثِ: هَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تُرِيَنِي كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَتَوَضَّأُ؟ وَعَلَى بَعْضِ التَّأْوِيلَاتِ يجئ كَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ" [المائدة: ١١٢] حَسْبَ مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي" الْمَائِدَةِ". الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُتَعَلِّمَ تَبَعٌ لِلْعَالِمِ وَإِنْ تَفَاوَتَتِ الْمَرَاتِبُ، وَلَا يُظَنُّ أَنَّ فِي تَعَلُّمِ مُوسَى مِنَ الْخَضِرِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْخَضِرَ كَانَ أَفْضَلَ مِنْهُ، فَقَدْ يَشِذُّ عَنِ الْفَاضِلِ مَا يَعْلَمُهُ الْمَفْضُولُ، وَالْفَضْلُ لِمَنْ فَضَّلَهُ اللَّهُ، فَالْخَضِرُ إِنْ كَانَ وَلِيًّا فَمُوسَى أَفْضَلُ مِنْهُ، لِأَنَّهُ نَبِيٌّ وَالنَّبِيُّ أَفْضَلُ مِنَ الْوَلِيِّ، وَإِنْ كَانَ نَبِيًّا فَمُوسَى فضله بالرسالة. والله أعلم. و" رُشْداً" مفعول ثان ب"- تُعَلِّمَنِ". (قَالَ) الْخَضِرُ: (إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً) أَيْ إِنَّكَ يَا مُوسَى لَا تُطِيقُ أَنْ تَصْبِرَ عَلَى مَا تَرَاهُ مِنْ عِلْمِي، لِأَنَّ الظَّوَاهِرَ الَّتِي هِيَ عِلْمُكَ لَا تُعْطِيهِ، وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا تَرَاهُ خَطَأً وَلَمْ تُخْبَرْ بوجه الحكمة فيه، ولا طريق الصواب. وهي مَعْنَى قَوْلِهِ: (وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً) وَالْأَنْبِيَاءُ لَا يُقِرُّونَ عَلَى منكر، لا يَجُوزُ لَهُمُ التَّقْرِيرُ. أَيْ لَا يَسَعُكَ السُّكُوتُ جَرْيًا عَلَى عَادَتِكَ وَحُكْمِكَ. وَانْتَصَبَ" خُبْراً" عَلَى التَّمْيِيزِ الْمَنْقُولُ عَنِ الْفَاعِلِ. وَقِيلَ: عَلَى الْمَصْدَرِ الْمُلَاقَى فِي الْمَعْنَى، لِأَنَّ قَوْلَهُ:" لَمْ تُحِطْ". مَعْنَاهُ لَمْ تُخْبَرْهُ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: لَمْ تَخْبُرْهُ خُبْرًا، وَإِلَيْهِ أَشَارَ مُجَاهِدٌ. وَالْخَبِيرُ بِالْأُمُورِ هُوَ الْعَالِمُ بِخَفَايَاهَا وَبِمَا يُخْتَبَرُ مِنْهَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً) أَيْ سَأَصْبِرُ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ. (وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً) أَيْ قَدْ أَلْزَمْتُ نَفْسِي طَاعَتَكَ وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي الِاسْتِثْنَاءِ، هَلْ هُوَ يَشْمَلُ قَوْلَهُ:" وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً" أَمْ لَا؟ فَقِيلَ: يَشْمَلُهُ كقوله:" وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ" [الأحزاب: ٣٥]. وَقِيلَ: اسْتَثْنَى فِي الصَّبْرِ فَصَبَرَ، وَمَا اسْتَثْنَى فِي قَوْلِهِ:" وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً" فَاعْتَرَضَ
Yüce Allah'ın: { قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً } “Mûsâ ona: ‘Sana öğretilen doğru bilgiden bana da öğretmen şartıyla sana tabi olayım mı?’ dedi” buyruğunda [iki mesele vardır]: Birincisi: Yüce Allah'ın: { قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ } “Mûsâ ona: ‘Sana tabi olayım mı?’ dedi” buyruğu, pek nazik, muhatabını yumuşatan ve edepte son derece ileri giden birinin sorusudur. Anlamı şudur: "Senin için uygun olur ve sana zahmet vermez mi?" Bu durum tıpkı hadisteki şu ifade gibidir: « هَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تُرِيَنِي كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَتَوَضَّأُ؟ » «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in nasıl abdest aldığını bana gösterebilir misin?» Bazı tevillere göre Yüce Allah'ın [el-Mâide: 112]'deki: { هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ } “Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?” buyruğu da daha önce el-Mâide sûresinde açıklandığı üzere bu kabildendir. İkincisi: Bu ayette, mertebeleri farklı olsa bile ilim öğrenenin âlime tabi olduğuna delil vardır. Mûsâ'nın Hızır'dan ilim öğrenmesinde, Hızır'ın ondan daha faziletli olduğuna delalet eden bir husus olduğu zannedilmemelidir. Zira daha faziletli olanın (fâzıl) bilmediği bazı şeyleri daha az faziletli olan (mefdûl) bilebilir; üstünlük Allah'ın üstün kıldığı kimseye aittir. Hızır eğer bir velî idiyse, Mûsâ ondan daha faziletlidir; çünkü o bir peygamberdir ve peygamber velîden daha faziletlidir. Şayet peygamber idiyse, Mûsâ elçilik (risâlet) sebebiyle ona üstün kılınmıştır. Doğrusunu Allah bilir. { رُشْداً } kelimesi, { تُعَلِّمَنِ } fiilinin ikinci mef‘ûlüdür. Hızır { قَالَ } “dedi”: { إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً } “Doğrusu sen benimle beraberliğe sabredemezsin”. Yani: Ey Mûsâ, benim ilmimden göreceğin şeylere sabretmeye güç yetiremezsin; çünkü senin ilmin olan zahirî hükümler bunu gerektirmez. Bundaki hikmet yönü ve doğru yol sana bildirilmemişken, hata olarak gördüğün bir şeye nasıl sabredeceksin? { وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً } “İçyüzünü tam olarak bilmediğin bir şeye nasıl sabredeceksin?” buyruğunun anlamı da budur. Peygamberler münker bir şeye ikrar (onay) vermezler, bunu onaylamaları caiz de değildir. Yani: Âdetin ve hükmün gereği olarak susman mümkün değildir. { خُبْراً } kelimesi fâilden nakledilmiş temyiz olarak mansûbdur. Anlamca uyumlu masdar olarak mansûb olduğu da söylenmiştir; çünkü { لَمْ تُحِطْ } buyruğunun anlamı "onu bilip tecrübe etmedin" demektir, sanki "onu tam olarak bilmedin" (lem tahburhu hubran) demiş gibidir; Mücâhid de buna işaret etmiştir. İşlerden haberdar (el-Habîr) olan kimse, o işlerin gizliliklerini ve tecrübe yoluyla bilinen yönlerini bilendir. Yüce Allah'ın: { قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً } “[Mûsâ:] ‘İnşallah beni sabreden biri olarak bulacaksın’ dedi” buyruğunun anlamı: Allah'ın dilemesiyle sabredeceğim, [demektir]. { وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً } “‘Ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim’” buyruğunun anlamı ise: Sana itaat etmeyi kendime gerekli kıldım, [demektir]. [Buradaki] istisnanın, { وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً } “Ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim” sözünü de kapsayıp kapsamadığı hususunda ihtilaf edilmiştir. [el-Ahzâb: 35'teki]: { وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ } “Allah'ı çokça zikreden erkekler ve [Allah'ı çokça] zikreden kadınlar” buyruğunda olduğu gibi onu da kapsadığı söylenmiştir. Bir görüşe göre de sabır konusunda istisna yaptı ve sabretti; { وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً } “Ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim” sözünde ise istisna yapmadı, bu yüzden itiraz etti
وَسَأَلَ، قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ مِنْهُ، لِأَنَّ الصَّبْرَ أَمْرٌ مُسْتَقْبَلٌ وَلَا يُدْرَى كَيْفَ يَكُونُ حَالُهُ فِيهِ، وَنَفْيُ الْمَعْصِيَةِ مَعْزُومٌ عَلَيْهِ حَاصِلٌ فِي الْحَالِ، فَالِاسْتِثْنَاءُ فِيهِ يُنَافِي الْعَزْمَ عَلَيْهِ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُفَرَّقَ بَيْنَهُمَا بِأَنَّ الصَّبْرَ ليس مكتسبا لنا بخلاف فعل المعصية وتركها، فَإِنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ مُكْتَسَبٌ لَنَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قوله تعالى: (قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً) ٧٠ أَيْ حَتَّى أَكُونَ أَنَا الَّذِي أُفَسِّرُهُ لَكَ، وَهَذَا مِنْ الْخَضِرِ تَأْدِيبٌ وَإِرْشَادٌ لِمَا يَقْتَضِي دَوَامَ الصُّحْبَةِ، فَلَوْ صَبَرَ وَدَأَبَ لَرَأَى الْعَجَبَ، لَكِنَّهُ أَكْثَرَ مِنْ الِاعْتِرَاضِ فَتَعَيَّنَ الْفِرَاقُ وَالْإِعْرَاضُ.
ve soru sordu. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bunun ondan sadır olması şundandır: Çünkü sabır geleceğe ait bir durumdur ve oradaki halinin ne olacağı bilinmez; masiyeti nefyetmek ise o anda azmedilmiş ve mevcut olan bir durumdur, onda istisna yapmak azme aykırıdır. İkisi arası şöyle de ayrılabilir: Sabır bizim kesbimiz (irademizle kazanılan bir şey) değildir; masiyeti işlemek veya terk etmek ise böyle değildir, zira bunların hepsi bizim kesbimizdir; doğrusunu en iyi Allah bilir. Allah Teâlâ'nın: { قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً (٧٠) } “[Hızır]: Eğer bana tabi olacaksan, ben sana kendisinden bir açıklama yapmadıkça hiçbir şey hakkında bana soru sorma! dedi” buyruğu; yani onu sana açıklayan bizzat ben oluncaya kadar demektir. Bu, Hızır'dan beraberliğin devamını gerektiren bir edep ve irşaddır. Şayet [Mûsâ] sabredip sebat etseydi şaşılacak şeyler görecekti; fakat itirazı çoğalttı, böylece ayrılık ve yüz çevirme kesinleşti.
[سورة الكهف (١٨): الآيات ٧١ الى ٧٣]
[Kehf Suresi (18), Ayetler 71-73]
فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها قالَ أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً (٧١) قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٢) قالَ لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً (٧٣)
{ فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها قالَ أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً (٧١) قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٢) قالَ لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً (٧٣) } “Bunun üzerine yola koyuldular. Nihayet bir gemiye bindiklerinde [Hızır] onu deldi. [Mûsâ]: ‘İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Doğrusu çok fena bir iş yaptın!’ dedi. (71) [Hızır]: ‘Ben sana, benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?’ dedi. (72) [Mûsâ]: ‘Unuttuğum şeyden dolayı beni kınama ve bu işimden ötürü bana güçlük çıkarma!’ dedi. (73)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها) [فِيهِ مَسْأَلَتَانِ] الْأُولَى- فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَالْبُخَارِيِّ: (فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ، فَمَرَّتْ سَفِينَةٌ فَكَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمْ، فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُ بِغَيْرِ نَوْلٍ، فَلَمَّا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ لَمْ يُفْجَأْ [موسى] إلا والخضر قد قلع لَوْحًا مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ بِالْقَدُّومِ، فَقَالَ لَهُ مُوسَى: قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا" لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً. قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً. قالَ لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً". قَالَ: وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (وَكَانَتِ الْأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا) قَالَ: وَجَاءَ عُصْفُورٌ فوقع على حرف السفينة فنقر نقر فِي الْبَحْرِ، فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ: مَا عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلَّا مِثْلُ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورِ مِنْ هَذَا الْبَحْرِ. قَالَ علماؤنا: حرف السفينة طرفها وحرف كل شي طَرَفُهُ، [وَمِنْهُ حَرْفُ الْجَبَلِ] وَهُوَ أَعْلَاهُ الْمُحَدَّدُ. والعلم هنا بمعنى المعلوم، كما قال:
Yüce Allah'ın: { فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها } “Bunun üzerine yola koyuldular. Nihayet bir gemiye bindiklerinde [Hızır] onu deldi” buyruğu. [Burada iki mesele vardır:] Birincisi: Sahîh-i Müslim ve Buhârî'de [şöyle rivayet edilmiştir]: «Deniz sahilinde yürüyerek yola koyuldular. Derken bir gemi geçti; kendilerini [gemiye] bindirmelerini istediler. Gemi halkı Hızır'ı tanıdı ve onları ücretsiz olarak [gemiye] bindirdiler. Gemiye bindiklerinde Mûsâ birden Hızır'ın keski ile geminin tahtalarından birini söktüğünü gördü. Mûsâ ona: "Bizi ücretsiz taşıyan bir topluluğun gemisini içindekileri boğmak için bilerek mi deldin? Gerçekten pek dehşetli bir iş yaptın!" dedi. [Hızır]: "Sana benimle beraberliğe sabredemezsin dememiş miydim?" dedi. [Mûsâ]: "Unuttuğum şeyden dolayı beni kınama ve işimde bana güçlük çıkarma!" dedi.» [Râvî] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Mûsâ'nın bu ilk [itirazı] bir unutma eseriydi» buyurdu. [Râvî] dedi ki: «Bir serçe gelip geminin kenarına kondu ve denizden bir-iki yudum su aldı. Bunun üzerine Hızır ona: "Benim ilmim ile senin ilmin Allah'ın ilmi yanında, şu serçenin bu denizden eksilttiği kadar bile değildir" dedi.» Âlimlerimiz derler ki: Geminin “harf”i, kenarı demektir. Her şeyin “harf”i kenarı/ucudur; dağın “harf”i ifadesi de buradan gelir ki bu da onun sivri olan en üst kısmıdır. Buradaki “ilim” ise “ma‘lûm” (bilinen şeyler) anlamındadır; nitekim [şöyle] buyurmuştur:
" وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ" [البقرة: ٢٥٥] أَيْ مِنْ مَعْلُومَاتِهِ، وَهَذَا مِنَ الْخَضِرِ تَمْثِيلٌ، أَيْ مَعْلُومَاتِي وَمَعْلُومَاتُكَ لَا أَثَرَ لَهَا فِي عِلْمِ اللَّهِ، كَمَا أَنَّ مَا أَخَذَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنْ هَذَا الْبَحْرِ لَا أَثَرَ لَهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَاءِ الْبَحْرِ، وَإِنَّمَا مَثَّلَ لَهُ ذَلِكَ بِالْبَحْرِ لِأَنَّهُ أَكْثَرُ مَا يُشَاهِدُهُ مِمَّا بَيْنَ أَيْدِينَا، وَإِطْلَاقُ لَفْظِ النَّقْصِ هُنَا تَجَوُّزٌ قُصِدَ بِهِ التَّمْثِيلُ وَالتَّفْهِيمُ، إِذْ لَا نَقْصَ فِي عِلْمِ اللَّهِ، وَلَا نِهَايَةَ لِمَعْلُومَاتِهِ. وَقَدْ أَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى الْبُخَارِيُّ فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا عِلْمِي وَمَا عِلْمُكَ فِي جَنْبِ عِلْمِ اللَّهِ إِلَّا كَمَا أَخَذَ هَذَا الطَّيْرُ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ وَفِي (التَّفْسِيرِ) عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ: لَمْ يَرَ الْخَضِرَ حِينَ خَرَقَ السَّفِينَةَ غَيْرُ مُوسَى وَكَانَ عَبْدًا لَا تَرَاهُ إِلَّا عَيْنُ مَنْ أَرَادَ اللَّهُ لَهُ أَنْ يُرِيَهُ، وَلَوْ رَآهُ الْقَوْمُ لَمَنَعُوهُ مِنْ خَرْقِ السَّفِينَةِ. وَقِيلَ: خَرَجَ أَهْلُ السَّفِينَةِ إِلَى جَزِيرَةٍ، وَتَخَلَّفَ الْخَضِرُ فَخَرَقَ السَّفِينَةَ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: (لَمَّا خَرَقَ الْخَضِرُ السَّفِينَةَ تَنَحَّى مُوسَى نَاحِيَةً، وَقَالَ فِي نَفْسِهِ: مَا كُنْتُ أَصْنَعُ بِمُصَاحَبَةِ هَذَا الرَّجُلِ! كُنْتُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ أَتْلُو كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ غُدْوَةً وَعَشِيَّةً فَيُطِيعُونِي! قَالَ لَهُ الْخَضِرُ: يَا مُوسَى أَتُرِيدُ أَنْ أُخْبِرَكَ بِمَا حَدَّثْتَ بِهِ نَفْسَكَ؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: كَذَا وَكَذَا قَالَ: صَدَقْتَ، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ فِي كِتَابِ (الْعَرَائِسِ). الثَّانِيَةُ- فِي خَرْقِ السَّفِينَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ لِلْوَلِيِّ أَنْ يُنْقِصَ مَالَ الْيَتِيمِ إِذَا رَآهُ صَلَاحًا، مِثْلَ أَنْ يَخَافَ عَلَى رِيعِهِ ظَالِمًا فَيُخَرِّبُ بَعْضَهُ. وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: يَجُوزُ لِلْوَلِيِّ أَنْ يُصَانِعَ السُّلْطَانَ بِبَعْضِ مَالِ الْيَتِيمِ عَنِ الْبَعْضِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" لِيُغْرَقَ" بِالْيَاءِ" أَهْلُهَا" بِالرَّفْعِ فَاعِلُ يُغْرَقُ، فَاللَّامُ عَلَى قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ فِي" لِتُغْرِقَ" لَامُ الْمَآلِ مِثْلُ" لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً". وَعَلَى قِرَاءَةِ حَمْزَةَ لَامُ كَيْ، وَلَمْ يَقُلْ لِتُغْرِقنِي، لِأَنَّ الَّذِي غَلَبَ عَلَيْهِ فِي الْحَالِ فَرْطُ الشَّفَقَةِ عَلَيْهِمْ، وَمُرَاعَاةُ حَقِّهِمْ .. (إِمْراً) مَعْنَاهُ عَجَبًا، قَالَهُ الْقُتَبِيُّ، وَقِيلَ: مُنْكَرًا، قَالَهُ مُجَاهِدٌ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْإِمْرُ الدَّاهِيَةُ الْعَظِيمَةُ، وَأَنْشَدَ:
{ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ } “O'nun ilminden hiçbir şeyi kavrayamazlar” [Bakara: 255] yani malumatından. Bu, Hızır'dan bir temsildir; yani benim bildiklerim ve senin bildiklerin, bu serçenin bu denizden aldığı şeyin deniz suyuna nispetle hiçbir etkisi olmadığı gibi, Allah'ın ilmi yanında hiçbir etkiye sahip değildir. Ona bunu denizle misallendirmesi, önümüzde müşahede edilen şeylerin en büyüğü olmasındandır. Burada 'noksanlık' lafzının kullanılması mecazdır; bununla temsil ve anlatım kastedilmiştir; zira Allah'ın ilminde hiçbir noksanlık yoktur ve malumatının sonu bulunmaz. Bu manayı Buhârî şu sözüyle açıklamıştır: “Vallahi benim ilmim ve senin ilmin, Allah'ın ilmi yanında ancak şu kuşun gagasıyla denizden aldığı kadardır.” Tefsirde Ebu'l-Âliye'den nakledildiğine göre: Hızır gemiyi deldiğinde onu Mûsâ'dan başkası görmemiştir; o, Allah'ın kendisini göstermek istediği kimseden başkasının gözünün göremediği bir kuldu. Şayet o kavim onu görseydi gemiyi delmesine engel olurlardı. Şöyle de denilmiştir: Gemi halkı bir adaya çıktı, Hızır ise geride kalıp gemiyi deldi. İbn Abbâs şöyle demiştir: Hızır gemiyi delince Mûsâ bir kenara çekildi ve içinden: “Ben bu adamla arkadaşlık edip de ne yapıyorum! İsrâiloğulları arasında sabah akşam onlara Allah'ın Kitabı'nı okuyordum, onlar da bana itaat ediyorlardı!” dedi. Hızır ona: “Ey Mûsâ! İçinden geçirdiğin şeyi sana haber vermemi ister misin?” dedi. O da: “Evet” dedi. “Şöyle şöyle [geçirdin]” dedi. Mûsâ: “Doğru söyledin” dedi; bunu Sa'lebî, el-Arâis adlı eserinde zikretmiştir. İkincisi: Geminin delinmesinde, velînin maslahat gördüğü takdirde yetimin malını eksiltebileceğine delil vardır; tıpkı gelirine bir zalimin el koymasından korkup bir kısmını tahrip etmesi gibi. Ebû Yûsuf şöyle demiştir: Velînin yetimin bir kısım malını kurtarmak için diğer bir kısmıyla sultana rüşvet vermesi/uzlaşması caizdir. Hamza ve Kisâî, ye ile { لِيُغْرَقَ } ve fâil olarak merfû { أَهْلُهَا } şeklinde okumuşlardır. Çoğunluğun { لِتُغْرِقَ } kıraatine göre lâm harfi, { لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “kendilerine bir düşman ve bir hüzün olsun diye” ayetinde olduğu gibi âkıbet lâmıdır. Hamza'nın kıraatine göre ise ta'lil (key) lâmıdır. [Mûsâ] “Beni boğmak için” dememiştir; çünkü o anda kendisine galip gelen şey gemidekilere duyduğu aşırı şefkat ve onların hakkını gözetmekti. “إِمْراً” kelimesi; Kutebî'nin belirttiğine göre hayret verici, Mücâhid'in belirttiğine göre münker demektir. Ebû Ubeyde ise: İmra (الْإِمْرُ), büyük bela ve felakettir, demiş ve şu beyti inşad etmiştir:
قَدْ لَقِيَ الْأَقْرَانُ مِنِّي نُكْرَا ... دَاهِيَةً دَهْيَاءَ إِدًّا إِمْرًا
Akranlar benden korkunç bir şey gördü... Şiddetli, korkunç, fena ve dehşetli bir bela.
وَقَالَ الْأَخْفَشُ: يُقَالُ أَمِرَ أَمْرُهُ يَأْمَرُ [أَمْرًا] إِذَا اشْتَدَّ وَالِاسْمُ الْإِمْرُ.
Ahfeş şöyle demiştir: [Bir durum/iş] sarpa sarıp şiddetlendiği zaman emira emruhû ye'meru (أَمِرَ أَمْرُهُ يَأْمَرُ) [emren (أَمْرًا)] denilir; isim [hâli] ise el-imr (الْإِمْرُ) şeklindedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ لَا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ) فِي مَعْنَاهُ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- يُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: هَذَا مِنْ مَعَارِيضِ الْكَلَامِ. وَالْآخَرُ- أَنَّهُ نَسِيَ فَاعْتَذَرَ، فَفِيهِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النِّسْيَانَ لَا يَقْتَضِي الْمُؤَاخَذَةَ، وَأَنَّهُ لَا يَدْخُلُ تَحْتَ التَّكْلِيفِ، وَلَا يَتَعَلَّقُ بِهِ حُكْمُ طَلَاقٍ وَلَا غَيْرُهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ، وَلَوْ نَسِيَ في الثانية لاعتذر.
Allah Teâlâ'nın: { قالَ لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ } “[Mûsâ]: Unuttuğum şeyden dolayı beni kınama dedi” buyruğunun manası hakkında iki görüş vardır: Birincisi: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre: “Bu, üstü kapalı kinayeli sözlerdendir” demiştir. Diğeri ise: Gerçekten unutmuş ve özür dilemiştir. Bunda unutmanın cezalandırmayı gerektirmediğine, mükellefiyet altına girmediğine, ona talak veya başka bir hükmün terettüp etmeyeceğine delil vardır; bu husus daha önce geçmişti. İkincisinde de unutmuş olsaydı yine özür dilerdi.
[سورة الكهف (١٨): الآيات ٧٤ الى ٧٦]
[Kehf Suresi (18), Ayetler 74-76]
فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً (٧٤) قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٥) قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً (٧٦)
{ فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً (٧٤) قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٥) قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً (٧٦) } “Yine yola koyuldular. Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında [Hızır] onu öldürdü. [Mûsâ]: ‘Bir cana karşılık olmaksızın masum bir cana mı kıydın? Doğrusu çok çirkin bir iş yaptın!’ dedi. (74) [Hızır]: ‘Ben sana, benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?’ dedi. (75) [Mûsâ]: ‘Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme! Doğrusu tarafımdan ileri sürülebilecek son mazerete ulaştın’ dedi. (76)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ) فِي الْبُخَارِيِّ قَالَ يَعْلَى قَالَ سَعِيدٌ: وَجَدَ غِلْمَانًا يَلْعَبُونَ فَأَخَذَ غُلَامًا كَافِرًا فَأَضْجَعَهُ ثُمَّ ذَبَحَهُ بِالسِّكِّينِ،" قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ" لَمْ تَعْمَلْ بِالْحِنْثِ، وَفِي الصَّحِيحَيْنِ وَصَحِيحِ التِّرْمِذِيِّ: ثُمَّ خَرَجَا مِنَ السَّفِينَةِ فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ إِذْ أَبْصَرَ الْخَضِرَ غُلَامًا يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ، فَأَخَذَ الْخَضِرُ رَأْسَهُ بِيَدِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ، قَالَ لَهُ مُوسَى:" أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً. قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً" قَالَ وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنَ الْأُولَى." قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً". لَفْظُ الْبُخَارِيِّ. وَفِي (التَّفْسِيرِ): إِنَّ الْخَضِرَ مَرَّ بِغِلْمَانٍ يَلْعَبُونَ فَأَخَذَ بِيَدِهِ غُلَامًا لَيْسَ فِيهِمْ أَضْوَأُ مِنْهُ، وَأَخَذَ حَجَرًا فَضَرَبَ بِهِ رَأْسَهُ حَتَّى دَمَغَهُ، فَقَتَلَهُ. قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: لَمْ يَرَهُ إِلَّا مُوسَى، وَلَوْ رَأَوْهُ لَحَالُوا بَيْنَهُ وبين الغلام.
Yüce Allah'ın: { فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ } “Yine yola koyuldular. Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında [Hızır] onu öldürdü” buyruğu hakkında; Buhârî'de [yer aldığına göre] Ya'lâ şöyle demiştir: Saîd dedi ki: Oynayan çocuklar buldu. Kâfir bir çocuğu yakalayıp yatırdı, sonra da bıçakla onu boğazladı. { قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ } “[Mûsâ] dedi ki: Bir cana karşılık olmaksızın suçsuz tertemiz bir cana mı kıydın?” [ifadesindeki “tertemiz can”], henüz günah işlememiş olandır. Sahîhayn'da ve Sahîh-i Tirmizî'de [şöyle rivayet edilmiştir]: «Sonra gemiden çıktılar. Onlar sahilde yürürlerken ansızın Hızır, çocuklarla oynayan bir erkek çocuk gördü. Hızır onun başını eliyle tutup kopardı ve onu öldürdü. Mûsâ ona: { أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً } “Bir cana karşılık olmaksızın suçsuz tertemiz bir cana mı kıydın? Doğrusu pek çirkin bir şey yaptın!” dedi. [Hızır]: { قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً } “Sana, benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?” dedi.» [Râvî] dedi ki: Bu [ikaz], birincisinden daha şiddetliydi. «{ قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً } “[Mûsâ] dedi ki: Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme. Doğrusu tarafımdan ileri sürülebilecek son mazerete ulaştın.”» [Bu metin] Buhârî'nin lafzıdır. (et-Tefsîr)'de [ise şöyle yer almaktadır]: Hızır oynayan çocukların yanından geçti, içlerinde ondan daha aydınlık yüzlüsü bulunmayan bir çocuğu eliyle yakaladı; bir taş alıp beyni parçalanıncaya kadar onunla başına vurdu ve onu öldürdü. Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: Onu Mûsâ'dan başkası görmedi; şayet görselerdi onunla çocuk arasına girip [buna engel] olurlardı.
قُلْتُ: وَلَا اخْتِلَافَ بَيْنَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ الثَّلَاثَةِ، فَإِنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ دَمَغَهُ أَوَّلًا بِالْحَجَرِ، ثُمَّ أَضْجَعَهُ فَذَبَحَهُ، ثُمَّ اقْتَلَعَ رَأْسَهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ وَحَسْبُكَ بِمَا جَاءَ فِي الصَّحِيحِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ:" زَاكِيَةً" بِالْأَلِفِ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ وَابْنُ عَامِرٍ:" زَكِيَّةً" بِغَيْرِ أَلِفٍ وَتَشْدِيدِ الْيَاءِ، قِيلَ: الْمَعْنَى وَاحِدٌ، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ. وَقَالَ ثَعْلَبٌ: الزَّكِيَّةُ أَبْلَغُ. قَالَ أَبُو عَمْرٍو: الزَّاكِيَةُ الَّتِي لَمْ تُذْنِبْ قَطُّ وَالزَّكِيَّةُ الَّتِي أَذْنَبَتْ ثُمَّ تَابَتْ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" غُلاماً" اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْغُلَامِ هَلْ كَانَ بَالِغًا أَمْ لَا؟ فَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ بَالِغًا يَقْطَعُ الطَّرِيقَ بَيْنَ قَرْيَتَيْنِ، وَأَبُوهُ مِنْ عُظَمَاءِ أَهْلِ إِحْدَى الْقَرْيَتَيْنِ، وَأُمُّهُ مِنْ عُظَمَاءِ الْقَرْيَةِ الْأُخْرَى، فَأَخَذَهُ الْخَضِرُ فَصَرَعَهُ، وَنَزَعَ رَأْسَهُ عَنْ جَسَدِهِ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: وَاسْمُ الْغُلَامِ شَمْعُونُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: حَيْسُونُ. وَقَالَ وَهْبٌ: اسْمُ أَبِيهِ سِلَاسٌ وَاسْمُ أُمِّهِ رُحْمَى. وَحَكَى السُّهَيْلِيُّ أَنَّ اسْمَ أَبِيهِ كَازِيرُ وَاسْمَ أُمِّهِ سَهْوَى. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: لَمْ يَكُنْ بَالِغًا، وَلِذَلِكَ قَالَ مُوسَى زَاكِيَةً لَمْ تُذْنِبْ، وَهُوَ الَّذِي يَقْتَضِيهِ لَفْظُ الْغُلَامِ، فَإِنَّ الْغُلَامَ فِي الرِّجَالِ يُقَالُ عَلَى مَنْ لَمْ يَبْلُغْ، وَتُقَابِلْهُ الْجَارِيَةُ فِي النِّسَاءِ. وَكَانَ الْخَضِرُ قَتَلَهُ لما علم من سيره، وَأَنَّهُ طُبِعَ كَافِرًا كَمَا فِي صَحِيحِ الْحَدِيثِ، وأنه لو أدرك لا رهق أَبَوَيْهِ كُفْرًا، وَقَتْلُ الصَّغِيرِ غَيْرُ مُسْتَحِيلٍ إِذَا أَذِنَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى الْفَعَّالُ لِمَا يُرِيدُ، الْقَادِرُ عَلَى مَا يَشَاءُ، وَفِي كِتَابِ الْعَرَائِسِ: إِنَّ مُوسَى لَمَّا قَالَ لِلْخَضِرِ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً"- الْآيَةَ- غَضِبَ الْخَضِرُ وَاقْتَلَعَ كَتِفَ الصَّبِيِّ الْأَيْسَرَ، وَقَشَّرَ اللَّحْمَ عَنْهُ، وَإِذَا فِي عَظْمِ كَتِفِهِ مَكْتُوبٌ: كَافِرٌ لَا يؤمن بالله أبدا. وفد احْتَجَّ أَهْلُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ بِأَنَّ الْعَرَبَ تُبْقِي عَلَى الشَّابِّ اسْمَ الْغُلَامِ، وَمِنْهُ قَوْلُ لَيْلَى الْأَخْيَلِيَّةُ:
Derim ki: Bu üç hal arasında bir çelişki yoktur; zira önce taşla başını parçalamış, sonra yatırıp boğazlamış, ardından da başını koparmış olması muhtemeldir. Bunun nasıl vuku bulduğunu en iyi Allah bilir; Sahih'te gelen rivayet sana yeter. Cumhur elif ile “زَاكِيَةً” şeklinde okumuştur. Kûfeliler ve İbn Âmir ise elifsiz ve şeddeli ye ile “زَكِيَّةً” şeklinde okumuşlardır. Kisâî bunların aynı manada olduğunu söylemiştir. Sa'leb ise: “Zekiyye daha beliğdir” demiştir. Ebû Amr şöyle demiştir: Zâkiye hiç günah işlememiş olandır; zekiyye ise günah işleyip sonra tövbe edendir. Allah Teâlâ'nın: “غُلاماً” (bir erkek çocuk) buyruğunda, âlimler çocuğun bülûğa erip ermediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Kelbî şöyle demiştir: İki köy arasında yol kesen, bülûğa ermiş biriydi. Babası köylerden birinin ileri gelenlerinden, annesi de diğer köyün ileri gelenlerindendi; Hızır onu yakalayıp yere vurdu ve başını gövdesinden ayırdı. Kelbî, çocuğun adının Şem'ûn olduğunu söylemiştir. Dahhâk: Haysûn demiştir. Vehb: Babasının adı Silâs, annesinin adı Ruhmâ idi demiştir. Süheylî ise babasının adının Kâzîr, annesinin adının Sehvâ olduğunu nakletmiştir. Cumhur ise bülûğa ermediğini söylemiştir; bu sebeple Mûsâ onun günah işlememiş masum olduğunu ifade etmiştir. Gulam (غلام) lafzının iktiza ettiği mana da budur; zira erkeklerde gulam henüz bülûğa ermemiş kimseye denir; kadınlardaki karşılığı ise câriyedir. Hızır'ın onu öldürmesi, onun durumunu ve sahih hadiste belirtildiği gibi kâfir olarak yaratıldığını; büyürse anne babasını küfre sürükleyeceğini bildiği içindir. Allah izin verdikten sonra küçüğün öldürülmesi imkansız değildir; zira dilediğini hakkıyla yapan ve her şeye gücü yeten Allah Teâlâ'dır. Kitâbü'l-Arâis'te şöyle geçer: Mûsâ Hızır'a: { أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً } “Masum bir cana mı kıydın?” —ayetin sonuna kadar— deyince Hızır öfkelendi ve çocuğun sol kürek kemiğini çıkarıp üzerindeki eti soydu; bir de baktı ki kürek kemiğinde: 'Allah'a asla iman etmeyecek bir kâfirdir' yazılıydı. Birinci görüş sahipleri, Arapların genç kimseye de 'gulam' ismini vermeye devam ettiklerini delil getirmişlerdir; Leylâ el-Ahyeliyye'nin şu beyti bundandır:
شَفَاهَا مِنَ الدَّاءِ الْعُضَالِ الَّذِي بِهَا ... غُلَامٌ إِذَا هَزَّ الْقَنَاةَ سَقَاهَا
O kadını içindeki devasız dertten, mızrağı salladığında ona [kan] içiren bir delikanlı (gulâm) şifaya kavuşturdu.
وَقَالَ صَفْوَانُ لِحَسَّانَ:
Safvân da Hassân'a şöyle demiştir:
تَلَقَّ ذُبَابَ السَّيْفِ عَنِّي فَإِنَّنِي ... غُلَامٌ إِذَا هوجيت لست بشاعر
Kılıcımın keskin ucunu benden karşıla [tat]! Çünkü ben, hicvedildiğim zaman [sözle karşılık veren] bir şair olmayan bir delikanlıyım (gulâm).
وَفِي الْخَبَرِ: إِنَّ هَذَا الْغُلَامَ كَانَ يُفْسِدُ فِي الْأَرْضِ، وَيُقْسِمُ لِأَبَوَيْهِ أَنَّهُ مَا فَعَلَ، فَيُقْسِمَانِ عَلَى قَسَمِهِ، وَيَحْمِيَانِهِ مِمَّنْ يَطْلُبُهُ، قَالُوا وَقَوْلُهُ:" بِغَيْرِ نَفْسٍ" يَقْتَضِي أَنَّهُ لَوْ كَانَ عَنْ قَتْلِ نَفْسٍ لَمْ يَكُنْ بِهِ بَأْسٌ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى كِبَرِ الْغُلَامِ، وَإِلَّا فَلَوْ كَانَ لَمْ يَحْتَلِمْ لَمْ يَجِبْ قَتْلُهُ بِنَفْسٍ، وَإِنَّمَا جَازَ قَتْلُهُ لِأَنَّهُ كَانَ بَالِغًا عَاصِيًا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ شَابًّا يَقْطَعُ الطَّرِيقَ. وَذَهَبَ ابْنُ جُبَيْرٍ إِلَى أَنَّهُ بَلَغَ سِنَّ التَّكْلِيفِ لِقِرَاءَةِ أُبَيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ" وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ" وَالْكُفْرُ وَالْإِيمَانُ مِنْ صِفَاتِ الْمُكَلَّفِينَ، وَلَا يُطْلَقُ عَلَى غَيْرِ مُكَلَّفٍ إِلَّا بِحُكْمِ التَّبَعِيَّةِ لِأَبَوَيْهِ، وَأَبَوَا الْغُلَامِ كَانَا مُؤْمِنَيْنِ بِالنَّصِّ فَلَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْكَافِرِ إِلَّا بِالْبُلُوغِ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يُصَارَ إِلَيْهِ. وَالْغُلَامُ مِنْ الِاغْتِلَامِ وَهُوَ شِدَّةُ الشَّبَقِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" نُكْراً" اخْتَلَفَ النَّاسُ أَيُّهُمَا أَبْلَغُ" أَمْراً" أَوْ قَوْلُهُ" نُكْراً" فَقَالَتْ فِرْقَةٌ: هَذَا قَتْلٌ بَيِّنٌ، وَهُنَاكَ مُتَرَقِّبٌ، فَ"- نُكْراً" أَبْلَغُ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: هَذَا قَتْلُ وَاحِدٍ وَذَاكَ قَتْلُ جَمَاعَةٍ فَ" إِمْراً" أَبْلَغُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَعِنْدِي أَنَّهُمَا لِمَعْنَيَيْنِ وَقَوْلُهُ:" إِمْرًا" أَفْظَعُ وَأَهْوَلُ مِنْ حيث هو متوقع عظيم، و" نكرا" بَيِّنٌ فِي الْفَسَادِ لِأَنَّ مَكْرُوهَهُ قَدْ وَقَعَ، وهذا بين. قوله: (إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي) شَرْطٌ وَهُوَ لَازِمٌ، وَالْمُسْلِمُونَ عِنْدَ شُرُوطِهِمْ، وَأَحَقُّ الشُّرُوطِ أَنْ يُوَفَّى بِهِ مَا الْتَزَمَهُ الْأَنْبِيَاءُ، وَالْتُزِمَ لِلْأَنْبِيَاءِ. وَقَوْلُهُ: (قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً) يَدُلُّ عَلَى قِيَامِ الِاعْتِذَارِ بِالْمَرَّةِ الْوَاحِدَةِ مُطْلَقًا، وَقِيَامِ الْحُجَّةِ مِنَ الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ بِالْقَطْعِ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. ابْنُ عَطِيَّةَ: وَيُشْبِهُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْقِصَّةُ أَيْضًا أَصْلًا لِلْآجَالِ فِي الْأَحْكَامِ الَّتِي هِيَ ثَلَاثَةٌ، وَأَيَّامُ الْمُتَلَوَّمِ ثَلَاثَةٌ، فَتَأَمَّلْهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا تُصاحِبْنِي) كَذَا قَرَأَ الْجُمْهُورُ أَيْ تُتَابِعُنِي. وَقَرَأَ الْأَعْرَجُ: (تَصْحَبَنِّي) بِفَتْحِ التاء والباء وتشديد النون. وقرى: (تَصْحَبْنِي) أَيْ تَتْبَعْنِي. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ: (تُصْحِبْنِي) بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ الْحَاءِ، وَرَوَاهَا سَهْلٌ عَنْ أَبِي عَمْرٍو قَالَ الْكِسَائِيُّ: مَعْنَاهُ فَلَا تَتْرُكُنِي أَصْحَبُكَ." قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً" أَيْ بَلَغْتَ مَبْلَغًا تُعْذَرُ بِهِ فِي تَرْكِ مُصَاحَبَتِي، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ:" مِنْ لَدُنِّي" بِضَمِّ الدَّالِ، إِلَّا أَنَّ نَافِعًا وَعَاصِمًا خَفَّفَا النُّونَ، فَهِيَ" لَدُنْ" اتَّصَلَتْ بها ياء
Haberde şöyle rivayet edilmiştir: Bu çocuk yeryüzünde bozgunculuk çıkarıyor, anne babasına ise bunu yapmadığına dair yemin ediyordu. Anne babası da onun yeminine dayanarak yemin ediyor ve kendisini arayanlara karşı onu koruyorlardı. [Âlimler] dediler ki: Âyette geçen { بِغَيْرِ نَفْسٍ } “bir cana kıymaksızın” ifadesi, şayet bir cana kıymış olsaydı [öldürülmesinde] bir sakınca bulunmayacağını iktiza eder. Bu da çocuğun büyümüş olduğuna delalet eder. Aksi takdirde şayet henüz ihtilam olmamış (bülûğa ermemiş) olsaydı, [kıydığı] bir candan ötürü öldürülmesi gerekmezdi. Onun öldürülmesi ancak bülûğa ermiş bir âsi olduğu için caiz olmuştur. İbn Abbâs: «O, yol kesen bir gençti» demiştir. İbn Cübeyr ise Übey ve İbn Abbâs'ın: { وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ } “Çocuğa gelince; o bir kâfirdi, anne babası ise mümin idiler” şeklindeki kıraatine dayanarak onun mükellefiyet çağına ulaştığı görüşüne varmıştır. Zira küfür ve iman mükelleflerin sıfatlarındandır; mükellef olmayan bir kimseye bu vasıf ancak anne babasına tâbi kılınması hükmüyle verilir. Hâlbuki çocuğun anne babası nass ile sabittir ki mümin idiler. Dolayısıyla ona kâfir isminin verilmesi ancak bülûğ ile doğru olur; bu sebeple bu görüşe varılması zorunlu hale gelmiştir. «Gulâm» kelimesi, şiddetli şehvet demek olan «el-iğtilâm» (الِاغْتِلَام) kökünden gelir. Yüce Allah'ın: { نُكْراً } “kötü/çirkin” buyruğuna gelince; insanlar { إِمْراً } “münker/büyük bir iş” ifadesinin mi yoksa { نُكْراً } “çirkin/kötü bir iş” ifadesinin mi daha beliğ olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: «Burada açık bir öldürme vardır, orada ise [ölüm] beklenmektedir; dolayısıyla { نُكْراً } daha beliğdir» demiştir. Diğer bir grup ise: «Burada tek bir kişinin öldürülmesi, orada ise bir topluluğun öldürülmesi [söz konusudur]; dolayısıyla { إِمْراً } daha beliğdir» demiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bana göre bu iki kelime iki ayrı mana içindir. O'nun { إِمْرًا } buyruğu, vuku bulması beklenen şeyin büyüklüğü açısından daha dehşetli ve daha korkunçtur; { نُكْراً } ise kötülükte apaçıktır, zira mekruh olan şey fiilen vuku bulmuştur; bu da gayet açıktır.» O'nun: { إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي } “Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme” buyruğu bir şarttır ve bağlayıcıdır. Müslümanlar şartlarına bağlıdırlar; yerine getirilmeye en layık olan şartlar ise peygamberlerin taahhüt ettiği ve peygamberlere taahhüt edilen şartlardır. O'nun: { قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً } “Tarafımdan mazeretin son noktasına ulaşmış olursun” buyruğu, mutlak surette bir defayla mazeret beyanının yerine gelmiş olduğuna ve ikinci defayla da hüccetin kesin olarak ikâme edildiğine delalet eder; bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. İbn Atiyye: «Bu kıssanın, [fıkıhtaki] hükümlerde üç [gün] olan sürelerin ve mühlet verilen kimsenin (mütelevvim) mühlet günlerinin üç gün olmasının da aslı olması muhtemeldir; bunu iyice düşün!» demiştir. Yüce Allah'ın: { فَلا تُصاحِبْنِي } buyruğunu cumhur bu şekilde, yani «bana tâbi olma» manasında okumuştur. el-A'rec ise tâ ve bâ'nın fethası ve nûn'un şeddesiyle { تَصْحَبَنِّي } şeklinde okumuştur. Yine «bana uyma» manasında { تَصْحَبْنِي } şeklinde de okunmuştur. Ya'kûb ise tâ'nın dammesi ve hâ'nın kesresiyle { تُصْحِبْنِي } şeklinde okumuştur; bunu Sehl, Ebû Amr'dan rivayet etmiştir. el-Kisâî: «Bunun manası: Beni seninle arkadaşlık edecek halde bırakma demektir» demiştir. { قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً } yani, «benimle arkadaşlığı terk etme hususunda mazur sayılacağın bir noktaya ulaştın» demektir. Cumhur, { مِنْ لَدُنِّي } lafzını dâl harfinin dammesiyle okumuştur; ancak Nâfi' ve Âsım nûn'u şeddesiz okumuşlardır. Bu ise, kendisine
الْمُتَكَلِّمِ الَّتِي فِي غُلَامِي وَفَرَسِي، وَكُسِرَ مَا قَبْلَ الْيَاءِ كَمَا كُسِرَ فِي هَذِهِ. وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ" لَدْنِي" بِفَتْحِ اللَّامِ وَسُكُونِ الدَّالِ وَتَخْفِيفِ النُّونِ. وَرُوِيَ عَنْ عَاصِمٍ" لُدْنِي" بِضَمِّ اللَّامِ وَسُكُونِ الدَّالِ، قَالَ ابْنُ مُجَاهِدٍ: وَهِيَ غَلَطٌ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: هَذَا التَّغْلِيطُ يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ مِنْ جِهَةِ الرِّوَايَةِ، فَأَمَّا عَلَى قِيَاسِ الْعَرَبِيَّةِ فَهِيَ صَحِيحَةٌ. وَقَرَأَ الجمهور:" عذر". وَقَرَأَ عِيسَى:" عُذُرًا" بِضَمِّ الذَّالِ. وَحَكَى الدَّانِيُّ أَنَّ أُبَيًّا رَوَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ" عُذْرِي" بِكَسْرِ الرَّاءِ وَيَاءٍ بَعْدَهَا. مَسْأَلَةٌ: أَسْنَدَ الطَّبَرِيُّ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا دَعَا لِأَحَدٍ بَدَأَ بِنَفْسِهِ، فَقَالَ يَوْمًا:" رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى مُوسَى لَوْ صَبَرَ عَلَى صَاحِبِهِ لَرَأَى الْعَجَبَ وَلَكِنَّهُ قَالَ:" فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً" (. وَالَّذِي فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:) رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى مُوسَى لَوْلَا أَنَّهُ عَجَلَ لَرَأَى الْعَجَبَ وَلَكِنَّهُ أَخَذَتْهُ مِنْ صَاحِبِهِ ذَمَامَةٌ وَلَوْ صَبَرَ لَرَأَى الْعَجَبَ) قَالَ: وَكَانَ إِذَا ذَكَرَ أَحَدًا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ بَدَأَ بِنَفْسِهِ: رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى أَخِي كَذَا. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْنَا أَنَّهُ صَبَرَ حَتَّى يَقُصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَمْرِهِمَا). الذَّمَامَةَ بِالذَّالِ الْمُعْجَمَةِ الْمَفْتُوحَةِ، وَهُوَ بِمَعْنَى الْمَذَمَّةِ بِفَتْحِ الذَّالِ وَكَسْرِهَا، وَهِيَ الرِّقَّةُ وَالْعَارُ مِنْ تِلْكَ الْحُرْمَةِ: يُقَالُ أَخَذَتْنِي مِنْكَ مَذَمَّةٌ وَمَذِمَّةٌ وَذَمَامَةٌ. وَكَأَنَّهُ اسْتَحْيَا مِنْ تَكْرَارِ مُخَالَفَتِهِ، وَمِمَّا صَدَرَ عَنْهُ من تغليظ الإنكار.
mütekellim yâ'sının bitiştiği “لَدُنْ” kelimesidir; bunda olduğu gibi yâ'dan önceki harf kesrelenmiştir. Ebû Bekir, Âsım'dan “لَدْنِي” şeklinde lâm'ın fethası, dâl'ın sükûnu ve nûn'un şeddesizliği ile okumuştur. Âsım'dan lâm'ın dammesi ve dâl'ın sükûnu ile “لُدْنِي” şeklinde de rivayet edilmiştir; İbn Mücâhid: “Bu bir hatadır” demiştir. Ebû Ali ise: “Bu hata nispeti rivayet cihetinden olsa gerektir; Arap dilinin kıyasına göre ise sahihtir” demiştir. Cumhur “عُذْرًا” şeklinde [zâl'ın sükûnuyla] okumuştur. Îsâ ise zâl'ın dammesiyle “عُذُرًا” şeklinde okumuştur. ed-Dânî, Übeyy'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den râ'nın kesresi ve sonrasında yâ ile “عُذْرِي” şeklinde rivayet ettiğini nakletmiştir. Bir Mesele: Taberî senediyle rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir kimseye dua edeceği zaman kendisiyle başlardı. Bir gün şöyle buyurdu: “Allah'ın rahmeti bizim ve Mûsâ'nın üzerine olsun; şayet arkadaşına sabretseydi şaşılacak şeyler görecekti, lakin o: { فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً } 'Artık benimle arkadaşlık etme! Doğrusu tarafımdan mazerete ulaştın' dedi.” Sahîh-i Müslim'de olan rivayette ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah'ın rahmeti bizim ve Mûsâ'nın üzerine olsun; acele etmeseydi şaşılacak şeyler görecekti, lakin arkadaşından ötürü onu bir mahcubiyet tuttu; şayet sabretseydi şaşılacak şeyler görecekti.” Dedi ki: Peygamberlerden birini andığı zaman önce kendisiyle başlar ve: “Allah'ın rahmeti bizim ve falan kardeşimin üzerine olsun” derdi. Buhârî'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu nakledilmiştir: “Allah Mûsâ'ya rahmet etsin; ne kadar isterdik ki sabretsin de ikisinin haberinden bize anlatılsın.” ez-Zemâme (الذَّمَامَةَ) noktalı zâl'ın fethasıyladır; zâl'ın fethası ve kesresiyle mezemme (الْمَذَمَّة) manasındadır. O da o hürmetten/haktan dolayı duyulan çekingenlik ve utanmadır; “Senden dolayı beni bir mahcubiyet/çekingenlik (mezemmetün, mezimmetün, zemâmetün) tuttu” denir. Sanki muhalefetinin tekrarlanmasından ve kendisinden sadır olan sert inkardan dolayı utanmıştı.
[سورة الكهف (١٨): الآيات ٧٧ الى ٧٨]
[Kehf Suresi (18), Ayetler 77-78]
فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً (٧٧) قالَ هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٧٨)
{ فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً (٧٧) قالَ هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٧٨) } “Bunun üzerine yine yola koyuldular. Nihayet bir belde halkına varıp onlardan yiyecek istediler; fakat onlar bu ikisini misafir etmeye yanaşmadılar. Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular da [Hızır] hemen onu doğrultuverdi. [Mûsâ]: «Dileseydin buna karşılık elbette bir ücret alırdın» dedi. (77) [Hızır] dedi ki: «İşte bu, benimle senin aramızın ayrılışıdır. Sabretmeye güç yetiremediğin şeylerin tevilini (içyüzünü) sana haber vereceğim.» (78)”
فِيهِ ثَلَاثَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ) فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" لئام" فطافا في المجلس فَ"- اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ" يَقُولُ: مَائِلٌ قَالَ:" فَأَقامَهُ" الْخَضِرُ بِيَدِهِ قَالَ لَهُ مُوسَى: قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُضَيِّفُونَا، وَلَمْ يُطْعِمُونَا،" لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً، قالَ هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً" قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْتُ أَنَّهُ كَانَ صَبَرَ حَتَّى يَقُصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَخْبَارِهِمَا). الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْقَرْيَةِ فَقِيلَ: هِيَ أبلة، قاله قتادة، وكذلك قال محمد ابن سِيرِينَ، وَهِيَ أَبْخَلُ قَرْيَةٍ وَأَبْعَدُهَا مِنَ السَّمَاءِ. وَقِيلَ: أَنْطَاكِيَّةُ وَقِيلَ: بِجَزِيرَةِ الْأَنْدَلُسِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَغَيْرِهِ، وَيُذْكَرُ أَنَّهَا الْجَزِيرَةُ الْخَضْرَاءُ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: هِيَ بَاجِرْوَانُ وَهِيَ بِنَاحِيَةِ أَذْرَبِيجَانَ. وَحَكَى السُّهَيْلِيُّ وَقَالَ: إِنَّهَا بَرْقَةُ. الثَّعْلَبِيُّ: هِيَ قَرْيَةٌ مِنْ قُرَى الرُّومِ يُقَالُ لَهَا نَاصِرَةُ، وَإِلَيْهَا تُنْسَبُ النَّصَارَى، وَهَذَا كُلُّهُ بِحَسَبِ الْخِلَافِ فِي أَيِّ نَاحِيَةٍ مِنَ الْأَرْضِ كَانَتْ قِصَّةُ مُوسَى. وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَقِيقَةِ ذَلِكَ. الثَّالِثَةُ- كَانَ مُوسَى ﵇ حِينَ سَقَى لِبِنْتَيْ شُعَيْبٍ أَحْوَجَ مِنْهُ حِينَ أَتَى الْقَرْيَةَ مَعَ الْخَضِرِ، وَلَمْ يَسْأَلْ قُوتًا بَلْ سَقَى ابْتِدَاءً، وفي القرية سألا الْقُوتَ، وَفِي ذَلِكَ لِلْعُلَمَاءِ انْفِصَالَاتٌ كَثِيرَةٌ، مِنْهَا أَنَّ مُوسَى كَانَ فِي حَدِيثِ مَدْيَنَ مُنْفَرِدًا وَفِي قِصَّةِ الْخَضِرِ تَبَعًا لِغَيْرِهِ. قُلْتُ: وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى يَتَمَشَّى قَوْلُهُ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ لِفَتَاهُ:" آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً" فَأَصَابَهُ الْجُوعُ مُرَاعَاةً لِصَاحِبِهِ يُوشَعَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقِيلَ: لَمَّا كَانَ هَذَا سَفَرَ تَأْدِيبٍ وُكِلَ إِلَى تَكَلُّفِ الْمَشَقَّةِ، وَكَانَ ذَلِكَ سَفَرَ هِجْرَةٍ فَوُكِلَ إِلَى الْعَوْنِ وَالنُّصْرَةِ بِالْقُوتِ. الرَّابِعَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى سُؤَالِ الْقُوتِ، وَأَنَّ مَنْ جَاعَ وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يَطْلُبَ مَا يَرُدُّ جُوعَهُ خِلَافًا لِجُهَّالِ الْمُتَصَوِّفَةِ. وَالِاسْتِطْعَامُ سُؤَالُ الطَّعَامِ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا سُؤَالُ الضيافة،
Bu ayette on üç mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın { حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ } “Nihayet bir belde halkına vardıklarında” buyruğudur. Sahîh-i Müslim'de Übey b. Ka'b'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «[Onlar] alçak kimselerdi. Mecliste dolaştılar. { اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ } “Halkından yiyecek istediler, fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar. Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular.”» Yani eğilmişti. «Hızır eliyle { فَأَقامَهُ } “onu doğrulttu”. Mûsâ ona: “Kendilerine vardığımız halde bizi misafir etmeyen ve bize yemek vermeyen bir kavim! { لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً } ‘İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın’ dedi. [Hızır]: { قالَ هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً } ‘İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Sabredemediğin şeylerin içyüzünü sana haber vereceğim’ dedi.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah Mûsâ'ya rahmet eylesin! Keşke sabretseydi de onların haberlerinden bize daha çok anlatılsaydı.» İkincisi- İlim adamları bu beldenin neresi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Katâde bunun Übülle olduğunu söylemiştir, Muhammed b. Sîrîn de böyle demiştir; orası en cimri ve göğe en uzak olan beldedir. Antakya olduğu da söylenmiştir. Endülüs Yarımadası'nda olduğu da söylenmiştir; bu Ebû Hureyre ve başkalarından rivayet edilmiştir ve oranın Cezîretü'l-Hadrâ (Algeciras) olduğu zikredilir. Bir grup: “Orası Azerbaycan taraflarında bulunan Bâcirvân'dır” demiştir. es-Süheylî ise bunun Berka olduğunu nakletmiştir. Sa'lebî şöyle demiştir: “Orası Rum beldelerinden Nâsıra denilen bir beldedir ve Hristiyanlar (Nasârâ) da oraya nispet edilir.” Bütün bunlar, Mûsâ'nın kıssasının yeryüzünün hangi bölgesinde geçtiğine dair ihtilaftan kaynaklanmaktadır. İşin doğrusunu en iyi Allah bilir. Üçüncüsü- Mûsâ aleyhisselâm, Şuayb'ın iki kızı için su çektiği sırada, Hızır ile birlikte o beldeye vardığı zamankinden daha muhtaç durumda idi. Buna rağmen yiyecek istememiş, bilakis karşılık beklemeden kendiliğinden su çekmişti; bu beldede ise yiyecek istemişlerdir. İlim adamları bu konuda pek çok cevap zikretmişlerdir: Bunlardan biri, Mûsâ'nın Medyen hadisesinde tek başına olması, Hızır kıssasında ise bir başkasına tâbi olmasıdır. Derim ki: Ayetin başında delikanlısına söylediği { آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً } “Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuz yüzünden başımıza zahmet geldi” sözü de bu manaya uygun düşmektedir; zira o, arkadaşı Yûşa'ı gözeterek acıkmıştır. En doğrusunu Allah bilir. Şöyle de denilmiştir: Bu bir edep ve terbiye yolculuğu olduğu için meşakkati göğüslemeye bırakılmıştı; o ise bir hicret yolculuğu olduğundan rızıkla yardım ve desteğe mazhar kılınmıştı. Dördüncüsü- Bu ayette, yiyecek istemenin caiz olduğuna ve acıkan kimsenin -cahil sûfîlerin aksine- açlığını giderecek şeyi talep etmesinin vacip olduğuna delil vardır. İstit'âm (اسْتِطْعَام), yiyecek istemektir; burada kastedilen ise misafir edilmeyi istemektir,
بِدَلِيلِ قَوْلِهِ:" فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما" فَاسْتَحَقَّ أَهْلُ الْقَرْيَةِ لِذَلِكَ أَنْ يُذَمُّوا، وَيُنْسَبُوا إِلَى اللُّؤْمِ وَالْبُخْلِ، كَمَا وَصَفَهُمْ بِذَلِكَ نَبِيُّنَا ﵊. قَالَ قَتَادَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: شَرُّ الْقُرَى الَّتِي لَا تُضِيفُ الضَّيْفَ وَلَا تَعْرِفُ لِابْنِ السَّبِيلِ حَقَّهُ. وَيَظْهَرُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ الضِّيَافَةَ كَانَتْ عَلَيْهِمْ وَاجِبَةً، وَأَنَّ الْخَضِرَ وَمُوسَى إِنَّمَا سَأَلَا مَا وَجَبَ لَهُمَا مِنَ الضِّيَافَةِ، وَهَذَا هُوَ الْأَلْيَقُ بِحَالِ الْأَنْبِيَاءِ، وَمَنْصِبِ الْفُضَلَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي الضِّيَافَةِ فِي" هُودٍ" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَيَعْفُو اللَّهُ عَنِ الْحَرِيرِيِّ حَيْثُ اسْتَخَفَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَتَمَجَّنَ، وَأَتَى بِخَطَلٍ مِنَ الْقَوْلِ وَزَلَّ، فَاسْتَدَلَّ بِهَا عَلَى الْكُدْيَةِ وَالْإِلْحَاحِ فِيهَا، وَأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِمَعِيبٍ عَلَى فَاعِلِهِ، وَلَا مَنْقَصَةَ عَلَيْهِ، فَقَالَ:
{ فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما } “fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar” buyruğunun delaletiyle misafirlik talep etmektir. Bu sebeple o belde halkı yerilmeyi ve Peygamberimiz aleyhisselâm'ın onları vasfettiği gibi alçaklık ve cimrilikle nitelenmeyi hak etmişlerdir. Katâde bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Köylerin en şerlisi, misafiri ağırlamayan ve yolcunun hakkını tanımayandır.” Buradan anlaşılan şudur ki misafirlik onlara vacipti; Hızır ile Mûsâ da ancak kendilerine vacip olan misafirliği istemişlerdi; peygamberlerin haline, fazilet ehlinin ve velîlerin makamına en layık olan da budur. Misafirlik konusundaki açıklamalar Hûd Suresi'nde geçmişti, Allah'a hamdolsun. Bu ayet konusunda hafifmeşrep davranıp laubalileşen, batıl ve tutarsız sözler sarf edip ayağı kayan Harîrî'yi Allah affetsin; zira o, bu ayeti dilenciliğe ve bunda ısrarcı olmaya, bunu yapan için bunun bir ayıp ve eksiklik olmadığına delil getirerek şöyle demiştir:
وَإِنْ رُدِدْتُ فَمَا فِي الرَّدِّ مَنْقَصَةٌ ... عَلَيْكَ قَدْ رُدَّ مُوسَى قَبْلُ وَالْخَضِرُ
Geri çevrilsem de geri çevrilmekte sana bir eksiklik yoktur; senden önce Mûsâ da geri çevrilmişti, Hızır da.
قُلْتُ: وَهَذَا لَعِبٌ بِالدِّينِ، وَانْسِلَالٌ عَنِ احْتِرَامِ النَّبِيِّينَ، وَهِيَ شِنْشِنَةٌ أَدَبِيَّةٌ، وَهَفْوَةٌ سَخَافِيَّةٌ، وَيَرْحَمُ اللَّهُ السَّلَفَ الصَّالِحَ، فَلَقَدْ بَالَغُوا فِي وَصِيَّةِ كُلِّ ذِي عَقْلٍ رَاجِحٍ، فَقَالُوا: مَهْمَا كُنْتَ لَاعِبًا بِشَيْءٍ فَإِيَّاكَ أَنْ تَلْعَبَ بِدِينِكَ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (جِداراً) الجدار والجدر بمعنى، وَفِي الْخَبَرِ: (حَتَّى يَبْلُغَ الْمَاءُ الْجَدْرَ). وَمَكَانٌ جَدِيرٌ بُنِيَ حَوَالَيْهِ جِدَارٌ، وَأَصْلُهُ الرَّفْعُ. وَأَجْدَرَتِ الشَّجَرَةُ طَلَعَتْ، وَمِنْهُ الْجُدَرِيُّ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ) أَيْ قَرُبَ أَنْ يَسْقُطَ، وَهَذَا مَجَازٌ وَتَوَسُّعٌ وَقَدْ فَسَّرَهُ فِي الْحَدِيثِ بِقَوْلِهِ: (مَائِلٍ) فَكَانَ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى وُجُودِ الْمَجَازِ فِي الْقُرْآنِ، وَهُوَ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ. وَجَمِيعُ الْأَفْعَالِ الَّتِي حَقُّهَا أَنْ تَكُونَ لِلْحَيِّ النَّاطِقِ مَتَى أُسْنِدَتْ إِلَى جَمَادٍ أَوْ بَهِيمَةٍ فَإِنَّمَا هِيَ اسْتِعَارَةٌ، أَيْ لَوْ كَانَ مَكَانُهُمَا إِنْسَانٌ لكان ممتثلا لِذَلِكَ الْفِعْلِ، وَهَذَا فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَأَشْعَارِهَا كثير، فمن ذلك قول الأعشى:
Derim ki: Bu, din ile oynamak ve peygamberlere hürmetten sıyrılmaktır. Bu edebi bir alışkanlık ve ahmakça bir sürçmedir. Allah Selef-i Sâlihîn'e rahmet eylesin; aklıselim her kimseye tavsiyede bulunurken son derece titiz davranmışlar ve şöyle demişlerdir: «Her neyle oynarsan oyna, sakın dininle oynama!» Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın { جِداراً } “[bir] duvar” buyruğu: *Cidâr* (جدار) ile *cedr* (جدر) aynı anlamdadır. Rivayette de şöyle geçmektedir: « حَتَّى يَبْلُغَ الْمَاءُ الْجَدْرَ » «Su, duvara/sete ulaşıncaya kadar...». *Cedîr* (جدير) mekân, etrafına duvar örülmüş yerdir; kelimenin asıl manası ise yükseltmektir. *Ecdere’ş-şecer* (أجدرت الشجرة) ifadesi «ağaç tomurcuklandı/filizlendi» demektir; *el-cuderî* (çiçek hastalığı) kelimesi de buradan gelir. Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın { يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ } “yıkılmak üzere olan” buyruğu: Yani yıkılmaya yaklaşmış demektir. Bu bir mecaz ve [dilde] bir genişliktir (tevessu). Nitekim hadiste bu ifade « مَائِلٍ » «eğrilmiş/yana yatmış» şeklinde açıklanmıştır. Dolayısıyla bu [ifade], Kur'an'da mecazın varlığına bir delil teşkil etmektedir ki cumhurun benimsediği görüş de budur. Canlı ve konuşan varlıklara ait olması gereken bütün fiiller, ne zaman cansız bir varlığa ya da hayvana isnat edilirse bu ancak bir istiaredir; yani şayet onların yerinde bir insan olsaydı o fiili yerine getirmiş olurdu. Bu durum Arapların kelamında ve şiirlerinde pek çoktur. el-A'şâ'nın şu sözü de bundandır:
أَتَنْتَهُونَ وَلَا يَنْهَى ذَوِي شَطَطٍ ... كَالطَّعْنِ يَذْهَبُ فِيهِ الزَّيْتُ وَالْفُتُلُ
Siz vazgeçer misiniz? Oysa haddi aşanları, içine yağ ve fitil giren mızrak darbesi gibi hiçbir şey vazgeçiremez.
فَأَضَافَ النَّهْيَ إِلَى الطَّعْنِ. وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الْآخَرِ:
Burada nehiy (vazgeçirme) fiilini mızrak darbesine izafe etmiştir. Bir başkasının şu sözü de bundandır:
يُرِيدُ الرُّمْحُ صَدْرَ أَبِي بَرَاءٍ ... وَيَرْغَبُ عَنْ دِمَاءِ بَنِي عَقِيلِ
Mızrak Ebû Berâ'ın göğsünü istiyor; Benî Akîl'in kanlarından ise yüz çeviriyor.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
إِنَّ دَهْرًا يُلِفُّ شَمْلِي بِجُمْلٍ ... لَزَمَانِ يَهُمُّ بِالْإِحْسَانِ
Beni Cüml ile bir araya getiren bir zaman, muhakkak ki iyilik yapmayı murat eden bir zamandır.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
فِي مَهْمَهٍ فلقت به هاماتها ... فلق الفئوس إِذَا أَرَدْنَ نُصُولًا
Öyle ıssız bir çölde ki, baltalar toprağa saplanmak istediğinde nasıl yararsa, başları öyle yardı.
أَيْ ثُبُوتًا فِي الْأَرْضِ، مِنْ قَوْلِهِمْ: نَصَلَ السَّيْفُ إِذَا ثَبَتَ فِي الرمية، فشبه وقع السيوف على رؤوسهم بوقع الفئوس فِي الْأَرْضِ، فَإِنَّ الْفَأْسَ يَقَعُ فِيهَا وَيَثْبُتُ لَا يَكَادُ يَخْرُجُ. وَقَالَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ:
Yani yere saplanıp kalmayı kastediyor; nitekim kılıç avın etine saplanıp kaldığında “nasale's-seyf” derler. Kılıçların onların başlarına inmesini baltaların yere inmesine benzetmiştir; çünkü balta yere iner ve neredeyse çıkmayacak şekilde saplanır. Hassân b. Sâbit de şöyle demiştir:
لَوْ أَنَّ اللُّؤْمَ يُنْسَبُ كَانَ عَبْدًا ... قَبِيحَ الْوَجْهِ أَعْوَرَ مِنْ ثَقِيفِ
Şayet alçaklık birine nispet edilseydi, Sakîf kabilesinden çirkin yüzlü, tek gözlü bir köle olurdu.
وَقَالَ عَنْتَرَةُ:
Antere de şöyle demiştir:
فَازْوَرَّ مِنْ وَقْعِ الْقَنَا بِلَبَانِهِ ... وَشَكَا إِلَيَّ بِعَبْرَةٍ وَتَحَمْحُمِ
Mızrakların göğsüne çarpmasından dolayı yana eğildi; gözyaşı ve kısık kişnemelerle bana şikayette bulundu.
وَقَدْ فَسَّرَ هَذَا الْمَعْنَى بِقَوْلِهِ:
Nitekim bu manayı şu sözüyle tefsir etmiştir:
لَوْ كَانَ يَدْرِي مَا الْمُحَاوَرَةُ اشْتَكَى
Şayet konuşmanın ne olduğunu bilseydi şikayet ederdi.
وَهَذَا فِي هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرٌ جِدًّا. وَمِنْهُ قَوْلُ النَّاسِ: إِنَّ دَارِي تَنْظُرُ إِلَى دَارِ فُلَانٍ. وَفِي الْحَدِيثِ: (اشْتَكَتِ النَّارُ إِلَى رَبِّهَا). وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى مَنْعِ الْمَجَازِ فِي الْقُرْآنِ، مِنْهُمْ أَبُو إسحاق الاسفرايني وَأَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ دَاوُدَ الْأَصْبَهَانِيُّ وَغَيْرُهُمَا، فَإِنَّ كَلَامَ اللَّهِ ﷿ وَكَلَامَ رَسُولِهِ حَمْلُهُ عَلَى الْحَقِيقَةِ أَوْلَى بِذِي الْفَضْلِ وَالدِّينِ، لِأَنَّهُ يَقُصُّ الْحَقَّ كَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ. وَمِمَّا احْتَجُّوا بِهِ أَنْ قَالُوا: لَوْ خَاطَبْنَا اللَّهُ تَعَالَى بِالْمَجَازِ لَزِمَ وَصْفُهُ بأنه متجوز
Bu mana [kullanımı], bu bağlamda pek çoktur. İnsanların: "Evim falanın evine bakıyor" sözü de bundandır. Hadiste ise: « اشْتَكَتِ النَّارُ إِلَى رَبِّهَا » «Cehennem Rabbine şikâyette bulundu» buyrulmuştur. İçlerinde Ebû İshâk el-İsferâyînî, Ebû Bekr Muhammed b. Dâvûd el-İsfahânî ve diğerlerinin de yer aldığı bir topluluk, Kur'an'da mecazın varlığını kabul etmeme (nefyetme) görüşüne gitmişlerdir. Zira Allah azze ve celle'nin kelâmını ve Resûlü'nün kelâmını hakikate hamletmek, fazilet ve din sahibi kimseye daha uygundur; çünkü Allah Teâlâ'nın Kitabında haber verdiği üzere O, hakkı anlatmaktadır. Delil olarak öne sürdükleri hususlardan biri de şöyle demeleridir: Şayet Allah Teâlâ bize mecaz ile hitap etmiş olsaydı, O'nun "mütecâviz" (mecaza başvuran) şeklinde nitelenmesi gerekirdi.
أَيْضًا، فَإِنَّ الْعُدُولَ عَنِ الْحَقِيقَةِ إِلَى الْمَجَازِ يَقْتَضِي الْعَجْزَ عَنِ الْحَقِيقَةِ، وَهُوَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ" [النور: ٢٤] وقال تعالى:" وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ ٥٠: ٣٠" [ق: ٣٠] وَقَالَ تَعَالَى:" إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَها تَغَيُّظاً وَزَفِيراً" [الفرقان: ١٢] وقال تعالى:" تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى ٧٠: ١٧" [المعارج: ١٧] وَ (اشْتَكَتِ النَّارُ إِلَى رَبِّهَا) (وَاحْتَجَّتِ النَّارُ وَالْجَنَّةُ) وَمَا كَانَ مِثْلُهَا حَقِيقَةً، وَأَنَّ خَالِقَهَا الذي أنطق كل شي أَنْطَقَهَا. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (فَيُخْتَمُ عَلَى فِيهِ وَيُقَالُ لِفَخِذِهِ انْطِقِي فَتَنْطِقُ فَخِذُهُ وَلَحْمُهُ وَعِظَامُهُ بِعَمَلِهِ وَذَلِكَ لِيُعْذَرَ مِنْ نَفْسِهِ وَذَلِكَ الْمُنَافِقُ وَذَلِكَ الَّذِي يَسْخَطُ اللَّهُ عَلَيْهِ). هَذَا فِي الْآخِرَةِ. وَأَمَّا فِي الدُّنْيَا، فَفِي الترمذي عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تُكَلِّمَ السباع الانس وَحَتَّى تُكَلِّمَ الرَّجُلَ عَذَبَةُ سَوْطِهِ وَشِرَاكُ نَعْلِهِ وَتُخْبِرُهُ فَخِذُهُ بِمَا أَحْدَثَ أَهْلُهُ مِنْ بَعْدِهِ) [قَالَ أَبُو عِيسَى]: وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَهَذَا حَدِيثٌ حسن غريب. السابعة- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَقامَهُ) قِيلَ: هَدَمَهُ ثُمَّ قَعَدَ يبنيه. فَقَالَ مُوسَى لِلْخَضِرِ:" لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً" لِأَنَّهُ فِعْلٌ يَسْتَحِقُّ أَجْرًا. وَذَكَرَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَرَأَ:" فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَهَدَمَهُ ثُمَّ قَعَدَ يَبْنِيهِ" قَالَ أَبُو بَكْرٍ: وَهَذَا الْحَدِيثُ إِنْ صَحَّ سَنَدُهُ فَهُوَ جَارٍ مِنَ الرَّسُولِ ﵊ مَجْرَى التَّفْسِيرِ لِلْقُرْآنِ، وَأَنَّ بَعْضَ النَّاقِلِينَ أَدْخَلَ [تَفْسِيرَ] قُرْآنٍ فِي مَوْضِعٍ فَسَرَى أَنَّ ذَلِكَ قُرْآنٌ نَقَصَ مِنْ مُصْحَفِ عُثْمَانَ، عَلَى مَا قَالَهُ بَعْضُ الطَّاعِنِينَ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: مَسَحَهُ بِيَدِهِ وَأَقَامَهُ فَقَامَ، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الصَّحِيحُ، وَهُوَ الْأَشْبَهُ بِأَفْعَالِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، بَلْ وَالْأَوْلِيَاءِ، وَفِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ: إِنَّ سُمْكَ ذَلِكَ الْحَائِطِ كَانَ ثَلَاثِينَ ذِرَاعًا بِذِرَاعِ ذَلِكَ الْقَرْنِ، وَطُولُهُ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ خَمْسُمِائَةِ ذراع، وعرضه خمسون ذراعا، فأقامه الخضر
gerekir. Ayrıca hakikatten mecaza sapmak, hakikatten aciz olmayı gerektirir; bu ise Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır. Nitekim Allah Teâlâ: { يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “O gün dilleri, elleri ve ayakları yapmış oldukları şeylere dair aleyhlerine şahitlik edecektir” [en-Nûr 24/24] buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: { وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ } “O da: 'Daha var mı?' der” [Kâf 50/30]; { إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَها تَغَيُّظاً وَزَفِيراً } “[Cehennem] onları uzak bir yerden gördüğünde, onun öfkesini ve uğultusunu işitirler” [el-Furkân 25/12] ve { تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى } “[O ateş] arkasını dönüp yüz çevireni çağırır” [el-Meâric 70/17] buyurmuştur. « اشْتَكَتِ النَّارُ إِلَى رَبِّهَا » «Cehennem Rabbine şikâyette bulundu» ve « وَاحْتَجَّتِ النَّارُ وَالْجَنَّةُ » «Cehennem ile Cennet münakaşa etti» hadisleri ve benzerleri hakikattir; her şeyi konuşturan yaratıcısı onu da konuşturmuştur. Sahîh-i Müslim'de Enes'ten rivayet edilen bir hadiste Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « فَيُخْتَمُ عَلَى فِيهِ وَيُقَالُ لِفَخِذِهِ انْطِقِي فَتَنْطِقُ فَخِذُهُ وَلَحْمُهُ وَعِظَامُهُ بِعَمَلِهِ وَذَلِكَ لِيُعْذَرَ مِنْ نَفْسِهِ وَذَلِكَ الْمُنَافِقُ وَذَلِكَ الَّذِي يَسْخَطُ اللَّهُ عَلَيْهِ » «Bunun üzerine ağzı mühürlenir ve uyluğuna 'Konuş!' denilir. Uyluğu, eti ve kemikleri onun amellerini anlatır. Bu da kendi aleyhine mazeretinin kalmaması içindir. İşte bu, münafıktır ve Allah'ın kendisine gazap ettiği kimsedir.» Bu, ahirettedir. Dünyada ise, Tirmizî'de Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تُكَلِّمَ السِّبَاعُ الْإِنْسَ وَحَتَّى تُكَلِّمَ الرَّجُلَ عَذَبَةُ سَوْطِهِ وَشِرَاكُ نَعْلِهِ وَتُخْبِرُهُ فَخِذُهُ بِمَا أَحْدَثَ أَهْلُهُ مِنْ بَعْدِهِ » «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, yırtıcı hayvanlar insanlarla konuşmadıkça, kişinin kamçısının ucu ve ayakkabısının bağı kendisiyle konuşmadıkça ve uyluğu kendisinden sonra ailesinin ne yaptığını ona haber vermedikçe kıyamet kopmaz.» [Ebû Îsâ] şöyle dedi: Bu konuda Ebû Hureyre'den de rivayet vardır; bu hadis hasen gariptir. Yedinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَأَقامَهُ } “[Hızır] onu doğrulttu” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Onu yıktı, sonra oturup yeniden ördü. Bunun üzerine Mûsâ Hızır'a: { لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً } “İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın” dedi; çünkü bu, ücreti hak eden bir iştir. Ebû Bekr el-Enbârî, İbn Abbâs'tan, o da Ebû Bekr'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen onun şöyle okuduğunu zikretmiştir: { فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَهَدَمَهُ ثُمَّ قَعَدَ يَبْنِيهِ } “Orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular; [Hızır] onu yıktı, sonra oturup yeniden yaptı.” Ebû Bekr [el-Enbârî] dedi ki: Bu hadisin isnadı sahih ise, Resûl aleyhisselâm'dan Kur'an tefsiri kabilindendir. Bazı nakilciler bir yerdeki Kur'an [tefsirini] metne dahil etmişler, böylece bazı taan eden kimselerin iddia ettiği üzere bunun Hz. Osman'ın mushafından eksilen bir Kur'an [ayeti] olduğu şayiası yayılmıştır. Saîd b. Cübeyr ise: “Eliyle sıvazlayıp doğrulttu, o da dimdik durdu” demiştir; doğru olan görüş de budur. Peygamberlerin -aleyhimüsselâm- hatta velîlerin fiillerine en uygun olanı da budur. Bazı rivayetlerde [şöyle denilmiştir]: O duvarın kalınlığı o asrın arşınıyla otuz arşın, yeryüzündeki uzunluğu beş yüz arşın, eni ise elli arşındı. Hızır
عَلَيْهِ السَّلَامُ أَيْ سَوَّاهُ بِيَدِهِ فَاسْتَقَامَ، قَالَهُ الثَّعْلَبِيُّ فِي كِتَابِ الْعَرَائِسِ: فَقَالَ مُوسَى لِلْخَضِرِ:" لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً" أَيْ طَعَامًا نأكله، فَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى كَرَامَاتِ الْأَوْلِيَاءِ، وَكَذَلِكَ مَا وُصِفَ مِنْ أَحْوَالِ الْخَضِرِ ﵇ فِي هَذَا الْبَابِ كُلُّهَا أُمُورٌ خَارِقَةٌ لِلْعَادَةِ، هَذَا إِذَا تَنَزَّلْنَا عَلَى أَنَّهُ وَلِيٌّ لَا نبي. وقول تعالى:" وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي" [الكهف: ٨٢] يَدُلُّ عَلَيَّ نُبُوَّتِهِ وَأَنَّهُ يُوحَى إِلَيْهِ بِالتَّكْلِيفِ وَالْأَحْكَامِ، كَمَا أُوحِيَ لِلْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ غَيْرَ أَنَّهُ لَيْسَ بِرَسُولٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّامِنَةُ- واجب على الإنسان ألا يتعرض للجلوس تحث جِدَارٍ مَائِلٍ يَخَافُ سُقُوطَهُ، بَلْ يُسْرِعُ فِي الْمَشْيِ إِذَا كَانَ مَارًّا عَلَيْهِ، لِأَنَّ فِي حَدِيثِ النَّبِيِّ ﵊ (إِذَا مَرَّ أَحَدُكُمْ بِطِرْبَالٍ مَائِلٍ فَلْيُسْرِعِ الْمَشْيَ). قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ الْقَاسِمُ بْنُ سَلَّامٍ: كَانَ أَبُو عُبَيْدَةَ يَقُولُ: الطِّرْبَالُ شَبِيهٌ بِالْمَنْظَرَةِ مِنْ مَنَاظِرِ الْعَجَمِ كَهَيْئَةِ الصَّوْمَعَةِ، وَالْبِنَاءِ الْمُرْتَفِعِ، قَالَ جَرِيرٌ:
aleyhisselâm onu doğrulttu; yani eliyle düzeltti, o da dosdoğru oldu, denilmiştir; bunu Sa'lebî el-Arâis kitabında zikretmiştir. Mûsâ Hızır'a: { لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً } “İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın” yani yiyeceğimiz bir yemek alırdın dedi. Bunda velîlerin kerametlerine delil vardır; keza Hızır aleyhisselâm'ın bu babdaki durumlarından vasfedilenlerin hepsi harikulade hususlardır. Bu, onun bir peygamber değil de bir velî olduğu kabulüne göredir. Allah Teâlâ'nın: { وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي } “Ben bunu kendiliğimden yapmadım” [Kehf: 82] buyruğu ise onun nübüvvetine ve peygamberlere —aleyhimüssalâtü vesselâm— vahyolunduğu gibi kendisine de mükellefiyet ve hükümlerin vahyolunduğuna delalet eder; şu kadar var ki o resul değildir; en doğrusunu Allah bilir. Sekizincisi: İnsanın yıkılmasından korkulan eğrilmiş bir duvarın altında oturmaması, bilakis yanından geçerken adımlarını hızlandırması vaciptir; zira Peygamber aleyhisselâm'ın hadisinde: “Biriniz eğrilmiş yüksek bir yapının yanından geçtiğinde yürüyüşünü hızlandırsın” buyrulmuştur. Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm şöyle demiştir: Ebû Ubeyde şöyle derdi: et-Tırbâl (الطِّرْبَالُ), Acemlerin gözetleme kulelerine benzeyen, manastır/köşk kulesi gibi yüksek bir yapıdır. Cerîr şöyle demiştir:
أَلْوَى بِهَا شَذْبُ الْعُرُوقِ مُشَذَّبٌ ... فَكَأَنَّمَا وَكَنَتْ عَلَى طِرْبَالِ
«Kökleri budanmış [bir ağaç] onu büktü ... Sanki o, yüksek bir burç üzerine tünemişti.»
يُقَالُ مِنْهُ: وَكَنَ يَكِنُ إِذَا جَلَسَ، وَفِي الصِّحَاحِ: الطِّرْبَالُ الْقِطْعَةُ الْعَالِيَةُ مِنَ الْجِدَارِ، وَالصَّخْرَةُ الْعَظِيمَةُ الْمُشْرِفَةُ مِنَ الْجَبَلِ، وَطَرَابِيلُ الشَّامِ صَوَامِعُهَا. وَيُقَالُ: طَرْبَلَ بَوْلَهُ إِذَا مَدَّهُ إِلَى فَوْقَ. التَّاسِعَةُ- كَرَامَاتُ الْأَوْلِيَاءِ ثَابِتَةٌ، عَلَى مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْأَخْبَارُ الثَّابِتَةُ، وَالْآيَاتُ الْمُتَوَاتِرَةُ وَلَا ينكرها إلا المبتدع الْجَاحِدُ، أَوِ الْفَاسِقُ الْحَائِدُ، فَالْآيَاتُ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي حَقِّ مَرْيَمَ مِنْ ظُهُورِ الْفَوَاكِهِ الشِّتْوِيَّةِ فِي الصَّيْفِ، وَالصَّيْفِيَّةِ فِي الشِّتَاءِ- عَلَى مَا تَقَدَّمَ- وَمَا ظَهَرَ عَلَى يَدِهَا حَيْثُ أَمَرَتِ النَّخْلَةَ وَكَانَتْ يَابِسَةً فَأَثْمَرَتْ، وَهِيَ لَيْسَتْ بِنَبِيَّةٍ، عَلَى الْخِلَافِ. وَيَدُلُّ عَلَيْهَا مَا ظَهَرَ عَلَى يَدِ الْخَضِرِ ﵇ مِنْ خَرْقِ السَّفِينَةِ، وَقَتْلِ الْغُلَامِ، وَإِقَامَةِ الْجِدَارِ. قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ كَانَ نَبِيًّا، لِأَنَّ إِثْبَاتَ النُّبُوَّةِ لَا يَجُوزُ بِأَخْبَارِ
Bununla ilgili olarak: [Kuş veya insan] oturduğunda vekene yekinu (وَكَنَ يَكِنُ) denilir. es-Sıhâh'ta şöyle denmektedir: et-Tırbâl (الطِّرْبَالُ), duvarın yüksek kısmı ve dağdan yükselen/sarkan büyük kayadır; Şam'ın tarâbîli de oradaki yüksek kulelerdir (savmaalar). İdrarını yukarı doğru fışkırttığında da tarbele bevlehû (طَرْبَلَ بَوْلَهُ) denir. Dokuzuncu [Mesele]- Velîlerin kerametleri, sabit rivayetlerin ve mütevatir ayetlerin delalet ettiği üzere sabittir. Bunu ancak inatçı bir bidatçi yahut [haktan] sapan bir fâsık inkâr eder. Ayetlere gelince; Allah Teâlâ'nın Meryem hakkında -daha önce geçtiği üzere- kış meyvelerinin yazın, yaz meyvelerinin de kışın zuhur ettiğini ve kuru olduğu halde emrettiğinde hurma ağacının meyve verdiğini haber vermesidir; oysa ihtilaf bulunmakla birlikte o bir peygamber değildir. Hızır aleyhisselâm'ın elinde zuhur eden geminin delinmesi, çocuğun öldürülmesi ve duvarın doğrultulması hâdiseleri de buna delalet eder. Bazı ilim adamları şöyle demiştir: Onun bir peygamber olduğu söylenemez; zira peygamberliğin ispatı [haber-i]
الْآحَادِ، لَا سِيَّمَا وَقَدْ رُوِيَ مِنْ طَرِيقِ التَّوَاتُرِ- مِنْ غَيْرِ أَنْ يَحْتَمِلَ تَأْوِيلًا- بِإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ قَوْلُهُ ﵊: (لَا نَبِيَّ بعدي) وقال تعالى:" وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ ٤٠" [الأحزاب: ٤٠] والخضر و [إلياس] جَمِيعًا بَاقِيَانِ مَعَ هَذِهِ الْكَرَامَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَا غَيْرَ نَبِيَّيْنِ، لِأَنَّهُمَا لَوْ كَانَا نَبِيَّيْنِ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ بَعْدَ نَبِيِّنَا ﵊ نَبِيٌّ، إِلَّا مَا قَامَتِ الدَّلَالَةُ فِي حديث عيسى أنه ينزل بعده. قلت: [الجمهور أن [ الحضر كَانَ نَبِيًّا- عَلَى مَا تَقَدَّمَ- وَلَيْسَ بَعْدَ نَبِيِّنَا ﵊ نَبِيٌّ، أَيْ يَدَّعِي النبوة بعده ابتداء الله أَعْلَمُ. الْعَاشِرَةُ- اخْتَلَفَ النَّاسُ هَلْ يَجُوزُ أَنْ يَعْلَمَ الْوَلِيُّ أَنَّهُ وَلِيٌّ أَمْ لَا؟ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ لَا يَجُوزُ، وَأَنَّ مَا يَظْهَرُ عَلَى يَدَيْهِ يَجِبُ أَنْ يُلَاحِظَهُ بِعَيْنِ خَوْفِ الْمَكْرِ، لِأَنَّهُ لَا يَأْمَنُ أَنْ يَكُونَ مَكْرًا وَاسْتِدْرَاجًا لَهُ، وَقَدْ حُكِيَ عَنِ السَّرِيِّ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: لَوْ أَنَّ رَجُلًا دَخَلَ بُسْتَانًا فَكَلَّمَهُ مِنْ رَأْسِ كُلِّ شَجَرَةٍ طَيْرٌ بِلِسَانٍ فَصِيحٍ: السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا وَلِيَّ اللَّهِ فَلَوْ لَمْ يَخَفْ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مَكْرًا لَكَانَ مَمْكُورًا بِهِ، وَلِأَنَّهُ لَوْ عَلِمَ أَنَّهُ وَلِيٌّ لَزَالَ عَنْهُ الْخَوْفُ، وَحَصَلَ لَهُ الْأَمْنُ. وَمِنْ شَرْطِ الْوَلِيِّ أَنْ يَسْتَدِيمَ الْخَوْفُ إِلَى أَنْ تَتَنَزَّلَ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ، كَمَا قَالَ ﷿:" تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا ٣٠" [فصلت: ٣٠] وَلِأَنَّ الْوَلِيَّ مَنْ كَانَ مَخْتُومًا لَهُ بِالسَّعَادَةِ، وَالْعَوَاقِبُ مَسْتُورَةٌ وَلَا يَدْرِي أَحَدٌ مَا يُخْتَمُ لَهُ بِهِ، وَلِهَذَا قَالَ ﵊ (إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالْخَوَاتِيمِ). الْقَوْلُ الثَّانِي- أَنَّهُ يَجُوزُ لِلْوَلِيِّ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّهُ وَلِيٌّ، أَلَا تَرَى أَنَّ النَّبِيَّ ﵊ يَجُوزُ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّهُ وَلِيٌّ، وَلَا خِلَافَ أَنَّهُ يَجُوزُ لِغَيْرِهِ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّهُ وَلِيُّ اللَّهِ تَعَالَى، فجاز له أَنْ يَعْلَمَ ذَلِكَ. وَقَدْ أَخْبَرَ النَّبِيُّ ﵊ مِنْ حَالِ الْعَشَرَةِ مِنْ أَصْحَابِهِ أَنَّهُمْ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، ثُمَّ لَمْ يَكُنْ فِي ذَلِكَ زَوَالُ خَوْفِهِمْ، بَلْ كَانُوا أَكْثَرَ تعظيما لله انه سبح وَتَعَالَى، وَأَشَدَّ خَوْفًا وَهَيْبَةً، فَإِذَا جَازَ لِلْعَشَرَةِ ذَلِكَ وَلَمْ يُخْرِجْهُمْ عَنِ الْخَوْفِ فَكَذَلِكَ غَيْرُهُمْ. وَكَانَ الشِّبْلِيُّ يَقُولُ: أَنَا أَمَانُ هَذَا الْجَانِبِ، فَلَمَّا مَاتَ وَدُفِنَ عَبَرَ الدَّيْلَمُ دِجْلَةَ ذَلِكَ الْيَوْمَ، وَاسْتَوْلَوْا عَلَى بَغْدَادَ، وَيَقُولُ النَّاسُ: مُصِيبَتَانِ مَوْتُ الشِّبْلِيِّ وَعُبُورُ الدَّيْلَمِ. وَلَا يُقَالُ: إِنَّهُ يحتمل أن يكون ذلك استدراجا لأنه
âhâd [haberlerin de delalet ettiği üzere velilerin kerametleri sabittir]. Özellikle de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Benden sonra hiçbir peygamber yoktur» buyruğu ümmetin icmâı ile tevâtür yoluyla ve tevil kabul etmeyecek şekilde rivayet edilmiş olup, Allah Teâlâ da: { وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ } “ve peygamberlerin sonuncusudur” [el-Ahzâb 33/40] buyurmuştur. Hızır ve İlyas ise bu kerametle birlikte her ikisi de hayattadır; dolayısıyla onların iki peygamber olmaması zorunludur. Zira şayet onlar iki peygamber olsalardı, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra bir peygamberin bulunması gerekirdi; meğerki İsa hakkında onun peygamberimizden sonra ineceğine dair delil kaim olmuş olsun. Ben derim ki: Cumhurun görüşü Hızır'ın peygamber olduğu yönündedir -daha önce geçtiği üzere-. Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra peygamber yoktur ifadesi ise, 'ondan sonra sıfırdan/yeni baştan peygamberlik iddia eden kimse yoktur' demektir. En doğrusunu Allah bilir. Onuncusu: İlim ehli, velînin kendisinin velî olduğunu bilmesinin câiz olup olmadığı hususunda iki görüşe ayrılmıştır: Birincisi: Bunun câiz olmadığıdır. Velînin, kendi elinde zuhur eden şeyleri mekr (ilahi tuzak) korkusu gözüyle değerlendirmesi gerekir; zira bunun kendisi için bir mekr ve istidrâc (aldatıcı mühlet) olmasından emin olamaz. Nitekim Serî [es-Sakatî]'den şöyle dediği nakledilmiştir: «Bir kimse bir bahçeye girse ve her ağacın tepesinden bir kuş fasih bir dille ona: 'Esselâmu aleyke yâ veliyyallâh (Sana selâm olsun ey Allah'ın velîsi)!' diye seslense, şayet o kişi bunun bir mekr olmasından korkmazsa, tuzağa düşürülmüş (aldatılmış) olur.» Bir diğer gerekçe de şudur: Eğer kendisinin velî olduğunu bilseydi, ondan korku zail olur ve ona güven (eminlik) hasıl olurdu. Halbuki velî olmanın şartı, melekler kendisine inene kadar korkuyu devam ettirmesidir; nitekim Allah Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: { تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا } “Melekler onların üzerine inerler ve: 'Korkmayın, üzülmeyin' [derler]” [Fussilet 41/30]. Bir diğer sebep de şudur: Velî, sonu saadetle mühürlenmiş (hüsn-i hâtimeye ermiş) kimsedir; akıbetler ise gizlidir ve hiç kimse sonunun ne ile mühürleneceğini bilemez. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bundan dolayı: «Ameller ancak sonlarına göredir» buyurmuştur. İkinci görüş: Velînin kendisinin velî olduğunu bilmesi câizdir. Görmez misin ki peygamberin sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinin velî olduğunu bilmesi câizdir. Başkasının onun Allah Teâlâ'nın bir velîsi olduğunu bilmesinin câiz olduğu konusunda da ihtilaf yoktur; dolayısıyla kendisinin de bunu bilmesi câizdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından on kişinin cennetlik olduğunu haber vermiştir; buna rağmen bu durum onların korkusunun zail olmasına yol açmamış, bilakis onlar Sübhânehu ve Teâlâ olan Allah'ı daha çok tazim etmiş, O'ndan daha çok korkup çekinmişlerdir. Bu durum Aşere-i Mübeşşere için câiz olup onları korkudan çıkarmadığına göre, diğerleri için de böyledir. Şiblî şöyle derdi: «Ben bu tarafın emniyetiyim (güvencesiyim).» Vefat edip defnedildiğinde, Deylemliler tam o gün Dicle'yi geçip Bağdat'ı istila ettiler. İnsanlar da: «İki musibet [aynı anda gerçekleşti]: Şiblî'nin ölümü ve Deylemlilerin [Dicle'yi] geçişi» diyorlardı. Bunun bir istidrâc olma ihtimali bulunduğu söylenemez; çünkü
لَوْ جَازَ ذَلِكَ لَجَازَ أَلَّا يَعْرِفَ النَّبِيُّ أَنَّهُ نَبِيٌّ وَوَلِيُّ اللَّهِ، لِجَوَازِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ اسْتِدْرَاجًا، فَلَمَّا لَمْ يَجُزْ ذَلِكَ لِأَنَّ فِيهِ إِبْطَالُ الْمُعْجِزَاتِ لَمْ يَجُزْ هَذَا، لِأَنَّ فِيهِ إِبْطَالُ الْكَرَامَاتِ. وَمَا رُوِيَ مِنْ ظُهُورِ الْكَرَامَاتِ عَلَى يَدَيْ بَلْعَامَ وَانْسِلَاخِهِ عَنِ الدِّينِ بعدها لقوله:" فَانْسَلَخَ مِنْها" [الأعراف: ١٧٥] فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ أَنَّهُ كَانَ وَلِيًّا ثُمَّ انْسَلَخَتْ عَنْهُ الْوِلَايَةُ. وَمَا نُقِلَ أَنَّهُ ظَهَرَ عَلَى يَدَيْهِ مَا يَجْرِي مَجْرَى الْكَرَامَاتِ هُوَ أَخْبَارُ آحَادٍ لَا تُوجِبُ الْعِلْمَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْمُعْجِزَةِ وَالْكَرَامَةِ أَنَّ الْكَرَامَةَ مِنْ شَرْطِهَا الِاسْتِتَارُ، وَالْمُعْجِزَةُ مِنْ شَرْطِهَا الْإِظْهَارُ. وَقِيلَ: الْكَرَامَةُ مَا تَظْهَرُ مِنْ غَيْرِ دَعْوَى وَالْمُعْجِزَةُ مَا تَظْهَرُ عِنْدَ دَعْوَى الْأَنْبِيَاءِ فَيُطَالَبُونَ بِالْبُرْهَانِ فَيَظْهَرُ أَثَرُ ذَلِكَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي مُقَدِّمَةِ الْكِتَابِ شَرَائِطُ الْمُعْجِزَةِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ تَعَالَى وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ. وَأَمَّا الْأَحَادِيثُ الْوَارِدَةُ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى ثُبُوتِ الْكَرَامَاتِ، فَمِنْ ذَلِكَ مَا خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عشرة رهط سرية عينا وَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ عَاصِمَ بْنَ ثَابِتٍ الْأَنْصَارِيَّ وَهُوَ جَدُّ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁، فَانْطَلَقُوا حَتَّى إِذَا كَانُوا بِالْهَدَأَةِ وَهِيَ بَيْنَ عُسْفَانَ وَمَكَّةَ ذُكِرُوا لِحَيٍّ مِنْ هُذَيْلٍ يُقَالُ لَهُمْ: بَنُو لِحْيَانَ فَنَفَرُوا إِلَيْهِمْ قَرِيبًا مِنْ مِائَتَيْ رَاجِلٍ كُلُّهُمْ رَامٍ، فَاقْتَصُّوا آثَارَهُمْ حَتَّى وَجَدُوا مَأْكَلَهُمْ تَمْرًا تَزَوَّدُوهُ مِنَ الْمَدِينَةِ، فَقَالُوا: هَذَا تَمْرُ يَثْرِبَ، فَاقْتَصُّوا آثَارَهُمْ، فلما رآهم عاصم وأصحابه لجوا إِلَى فَدْفَدٍ، وَأَحَاطَ بِهِمُ الْقَوْمُ، فَقَالُوا لَهُمْ: انْزِلُوا فَأَعْطُونَا أَيْدِيَكُمْ وَلَكُمُ الْعَهْدُ وَالْمِيثَاقُ أَلَّا نَقْتُلَ مِنْكُمْ أَحَدًا، فَقَالَ عَاصِمُ بْنُ ثَابِتٍ أمير السرية: أما فو الله لَا أَنْزِلُ الْيَوْمَ فِي ذِمَّةِ الْكَافِرِ، اللَّهُمَّ أَخْبِرْ عَنَّا نَبِيَّكَ، فَرَمَوْا بِالنَّبْلِ فَقَتَلُوا عَاصِمًا فِي سَبْعَةٍ، فَنَزَلَ إِلَيْهِمْ ثَلَاثَةُ رَهْطٍ بِالْعَهْدِ وَالْمِيثَاقِ، وَهُمْ خُبَيْبٌ الْأَنْصَارِيُّ وَابْنُ الدَّثِنَةِ وَرَجُلٌ آخرا، فَلَمَّا اسْتَمْكَنُوا مِنْهُمْ أَطْلَقُوا أَوْتَارَ قِسِيِّهِمْ فَأَوْثَقُوهُمْ، فَقَالَ الرَّجُلُ الثَّالِثُ: هَذَا أَوَّلُ الْغَدْرِ! وَاللَّهِ لَا أَصْحَبُكُمْ، إِنَّ لِي فِي هَؤُلَاءِ لَأُسْوَةٌ- يريد القتلى- فجزروه وَعَالَجُوهُ عَلَى أَنْ يَصْحَبَهُمْ فَلَمْ يَفْعَلْ فَقَتَلُوهُ، فَانْطَلَقُوا بِخُبَيْبٍ وَابْنِ الدَّثِنَةِ حَتَّى بَاعُوهُمَا بِمَكَّةَ بعد وقعة بدر، فابتاع خبيبا بنو الحرث بْنِ عَامِرِ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ، وكان خبيب هو الذي قتل الحرث بن
Eğer bu caiz olsaydı, peygamberin de -bunun bir istidrac olması ihtimaline binaen- peygamber ve Allah'ın veli kulu olduğunu bilmemesi caiz olurdu. Bu durum mucizelerin iptalini gerektirdiğinden caiz olmadığı gibi, diğeri de kerametlerin iptalini gerektirdiğinden caiz değildir. Bel'am'ın elinde kerametlerin zuhur ettiği ve ardından: { فَانْسَلَخَ مِنْها } “ondan sıyrılıp çıktı” [A'râf: 175] buyruğu gereğince dinden çıktığına dair rivayete gelince; ayette onun bir veli olduğu, sonradan velayetin ondan sıyrılıp çıktığı ifade edilmemektedir. Onun elinde keramet kabilinden şeylerin zahir olduğuna dair nakledilenler ise kesin bilgi (ilim) ifade etmeyen ahad haberlerdir; en doğrusunu Allah bilir. Mucize ile keramet arasındaki fark şudur: Kerametin şartı gizliliktir, mucizenin şartı ise izhardır (açığa vurulmasıdır). Şöyle de denilmiştir: Keramet bir iddia (nübüvvet davası) olmaksızın zuhur eden şeydir; mucize ise peygamberlerin davası sırasında zuhur eden ve kendilerinden delil istendiğinde eseri ortaya çıkan harikuladeliktir. Kitabın mukaddimesinde mucizenin şartları geçmişti; hamd, tek ve ortaksız olan Yüce Allah'a mahsustur. Kerametlerin sübutuna delalet eden hadislere gelince; bunlardan biri Buhârî'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, casus [gözetleyici] olarak on kişilik bir seriyye müfrezesi gönderdi ve başlarına Âsım b. Sâbit el-Ensârî'yi komutan tayin etti. Bu zat, Âsım b. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ın dedesidir. Yola çıktılar; Usfân ile Mekke arasında yer alan Hede'e mevkiine vardıklarında, Huzeyl kabilesinden kendilerine Benî Lihyân denilen bir kola haber verildiler. Onlar da yaklaşık iki yüzü okçu olan adamla peşlerine düştüler; Medine'den azık edindikleri hurmaları yedikleri yeri bulana kadar izlerini sürdüler ve: “Bu, Yesrib (Medine) hurmasıdır!” dediler. İzlerini sürmeye devam ettiler. Âsım ve arkadaşları onları görünce yüksekçe bir tepeye (fadfed) sığındılar. Düşman topluluğu onların etrafını kuşatarak: “Aşağı inin, ellerinizi verip teslim olun; sizden hiçbir kimseyi öldürmeyeceğimize dair size söz ve teminat veriyoruz!” dediler. Seriyye komutanı Âsım b. Sâbit: “Bana gelince, Allah'a yemin olsun ki bugün hiçbir kâfirin ahdine ve himayesine sığınarak inmem! Allahım, durumumuzu Peygamberine bildir!” dedi. Bunun üzerine ok yağdırdılar ve Âsım dahil yedi kişiyi şehit ettiler. Verilen söz ve teminata güvenerek üç kişi onlara indi; bunlar Hubeyb el-Ensârî, İbnü'd-Desine ve diğer bir adamdı. Onları ele geçirince yaylarının kirişlerini çözüp onları bağladılar. Üçüncü adam: “Bu, ilk kalleşliktir! Vallahi size katılmam; benim için şunlarda -öldürülenleri kastederek- elbette bir örnek vardır!” dedi. Onu zorla çektiler ve kendileriyle gelmesi için uğraştılarsa da kabul etmedi, bunun üzerine onu öldürdüler. Hubeyb ile İbnü'd-Desine'yi götürüp Bedir Savaşı'ndan sonra Mekke'de sattılar. Hubeyb'i Benî Hâris b. Âmir b. Nevfel b. Abdimenâf satın aldı. Hubeyb,
عَامِرٍ يَوْمَ بَدْرٍ، فَلَبِثَ خُبَيْبٌ عِنْدَهُمْ أَسِيرًا، فَأَخْبَرَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عِيَاضٍ أَنَّ بِنْتَ الحرث أَخْبَرَتْهُ أَنَّهُمْ حِينَ اجْتَمَعُوا اسْتَعَارَ مِنْهَا مُوسَى يَسْتَحِدَّ بِهَا فَأَعَارَتْهُ، فَأَخَذَ ابْنٌ لِي وَأَنَا غَافِلَةٌ حَتَّى أَتَاهُ، قَالَتْ: فَوَجَدْتُهُ مُجْلِسُهُ عَلَى فخذه والموسى بيده، [قالت [: فَفَزِعْتُ فَزْعَةً عَرَفَهَا خُبَيْبٌ فِي وَجْهِي، فَقَالَ: أَتَخْشَيْنَ أَنْ أَقْتُلَهُ؟ مَا كُنْتُ لِأَفْعَلَ ذَلِكَ. قَالَتْ: وَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ أَسِيرًا قَطُّ خَيْرًا مِنْ خُبَيْبٍ، وَاللَّهِ لَقَدْ وَجَدْتُهُ يَوْمًا يَأْكُلُ] من [ قِطْفَ عِنَبٍ فِي يَدِهِ، وَإِنَّهُ لَمُوثَقٌ بِالْحَدِيدِ وَمَا بِمَكَّةَ مِنْ ثَمَرٍ، وَكَانَتْ تَقُولُ: إِنَّهُ لَرِزْقٌ رَزَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى خُبَيْبًا، فَلَمَّا خَرَجُوا بِهِ مِنَ الْحَرَمِ لِيَقْتُلُوهُ فِي الْحِلِّ قَالَ لَهُمْ خُبَيْبٌ: دَعُونِي أَرْكَعْ رَكْعَتَيْنِ، فَتَرَكُوهُ فَرَكَعَ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ قَالَ: لَوْلَا أَنْ تَظُنُّوا أَنَّ مَا بِي جَزَعٌ مِنَ الْمَوْتِ لَزِدْتُ، ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ أَحْصِهِمْ عَدَدًا، وَاقْتُلْهُمْ بَدَدًا، وَلَا تُبْقِ مِنْهُمْ أَحَدًا، ثُمَّ قَالَ:
Bedir günü Hâris b. Âmir'i öldüren kişiydi. Hubeyb onların yanında esir olarak kaldı. Ubeydullah b. İyâd, Hâris'in kızının kendisine şöyle anlattığını haber vermiştir: [Onu öldürmek için] toplandıklarında, Hubeyb etek tıraşı olmak için kendisinden bir ustura ödünç istedi, o da verdi. Ben farkında değilken oğlum onun yanına kadar gitmişti. Kadın dedi ki: Bir de baktım ki oğlumu uyluğu üzerine oturtmuş, ustura da elinde! [Kadın dedi ki [: Öyle bir dehşete kapıldım ki Hubeyb bunu yüzümden anladı ve: «Onu öldüreceğimden mi korkuyorsun? Ben asla böyle bir şey yapmam» dedi. Kadın dedi ki: «Vallahi Hubeyb'den daha hayırlı bir esir asla görmedim. Vallahi bir gün onu elindeki bir üzüm salkımından yerken gördüm; oysa kendisi demir [zincirlerle] bağlıydı ve Mekke'de hiçbir meyve yoktu.» Kadın şöyle derdi: «Bu, Allah Teâlâ'nın Hubeyb'e ihsan ettiği bir rızıktı.» Onu Harem bölgesinden çıkarıp Hıll bölgesinde öldürmek istediklerinde, Hubeyb onlara: «Bana izin verin, iki rekât namaz kılayım» dedi. İzin verdiler; iki rekât namaz kıldıktan sonra: «Ölümden korktuğumu zannetmeyecek olsaydınız [namazı] uzatırdım» dedi. Sonra şöyle dua etti: «Allahım, onları birer birer say, teker teker canlarını al ve onlardan hiçbirini sağ bırakma!» Sonra da şu şiiri söyledi:
وَلَسْتُ أُبَالِي حِينَ أُقْتَلُ مُسْلِمًا ... عَلَى أَيِّ شِقٍّ كَانَ لِلَّهِ مَصْرَعِي
«Müslüman olarak öldürüldükten sonra gam yemem ... Allah uğrunda hangi yanım üzere olursa olsun ölümüm!»
وَذَلِكَ فِي ذَاتِ الْإِلَهِ وَإِنْ يَشَأْ ... يُبَارِكْ عَلَى أَوْصَالِ شِلْوٍ مُمَزَّعِ
«Bu, Allah'ın zatı uğrundadır; şayet O dilerse ... Parçalanmış uzuvların eklemlerine bereket verir.»
فَقَتَلَهُ بنو الحرث، وَكَانَ خُبَيْبٌ هُوَ الَّذِي سَنَّ الرَّكْعَتَيْنِ لِكُلِّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ قُتِلَ صَبْرًا، فَاسْتَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى لِعَاصِمٍ يَوْمَ أُصِيبَ، فَأُخْبِرَ النَّبِيُّ ﵊ وَأَصْحَابُهُ خَبَرَهُمْ وَمَا أُصِيبُوا. وَبَعَثَ نَاسٌ مِنْ كُفَّارِ قُرَيْشٍ إِلَى عَاصِمٍ حِينَ حُدِّثُوا أَنَّهُ قُتِلَ لِيُؤْتَوْا بِشَيْءٍ مِنْهُ يَعْرِفُونَهُ، وَكَانَ قَدْ قَتَلَ رَجُلًا مِنْ عُظَمَائِهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ، فَبَعَثَ اللَّهُ عَلَى عَاصِمٍ مِثْلَ الظُّلَّةِ مِنَ الدَّبْرِ فَحَمَتْهُ مِنْ رُسُلِهِمْ، فَلَمْ يَقْدِرُوا عَلَى أَنْ يَقْطَعُوا مِنْ لَحْمِهِ شَيْئًا. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ: وَقَدْ كَانَتْ هُذَيْلٌ حِينَ قُتِلَ عَاصِمُ بْنُ ثَابِتٍ أَرَادُوا رَأْسَهُ لِيَبِيعُوهُ مِنْ سُلَافَةَ بِنْتِ سَعْدِ بْنِ شَهِيدٍ، وَقَدْ كَانَتْ نَذَرَتْ حِينَ أَصَابَ ابْنَيْهَا بِأُحُدٍ لَئِنْ قَدَرَتْ عَلَى رَأْسِهِ لَتَشْرَبَنَّ فِي قَحْفِهِ الْخَمْرَ فَمَنَعَهُمُ الدَّبْرُ، فَلَمَّا حَالَتْ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ قَالُوا: دَعُوهُ حَتَّى يُمْسِيَ فَتَذْهَبُ عَنْهُ فَنَأْخُذَهُ، فَبَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى الْوَادِي فَاحْتَمَلَ عَاصِمًا فَذَهَبَ، وَقَدْ كَانَ عَاصِمٌ أَعْطَى اللَّهَ تَعَالَى عَهْدًا أَلَّا يَمَسَّ مُشْرِكًا وَلَا يَمَسَّهُ مُشْرِكٌ أَبَدًا فِي حَيَاتِهِ، فَمَنَعَهُ اللَّهُ تَعَالَى بَعْدَ وَفَاتِهِ مِمَّا امْتَنَعَ مِنْهُ فِي حَيَاتِهِ. وَعَنْ عَمْرِو بن أمية الضمري:
Onu Hâris oğulları öldürdü. Esir olarak [sabran] katledilen her Müslüman kimse için iki rekât namaz kılma sünnetini başlatan kişi Hubeyb idi. Allah Teâlâ, şehit edildiği gün Âsım'ın duasına icabet etti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına onların haberi ve başlarına gelenler bildirildi. Kureyş kâfirlerinden bazı kimseler, Âsım'ın öldürüldüğü kendilerine haber verilince, teşhis edebilecekleri bir parçasını kendilerine getirmeleri için adamlar gönderdi. Zira Âsım, Bedir günü onların ileri gelenlerinden bir adamı öldürmüştü. Bunun üzerine Allah Teâlâ, Âsım'ın üzerine arılardan bir gölgelik gibi [bir sürü] gönderdi de onu onların elçilerinden korudu; böylece etinden hiçbir şey kesip koparmaya güç yetiremediler. İbn İshâk bu kıssa hakkında şöyle demiştir: Âsım b. Sâbit öldürüldüğü zaman Hüzeyl kabilesi, onun başını Sülâfe bnt. Sa'd b. Şehîd'e satmak istemişti. Bu kadın, Uhud günü iki oğlunu öldürdüğünde, şayet onun başına kavuşursa muhakkak kafatasında şarap içeceğine dair adakta bulunmuştu. Fakat arılar onlara engel oldu. Arılar onunla kendileri arasına girince: «Onu bırakın, akşam olsun; arılar onun üzerinden dağılır, biz de onu alırız» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ vadiden bir sel gönderdi, [sel] Âsım'ı yüklenip götürdü. Âsım, hayatta iken hiçbir müşrike dokunmayacağına ve hiçbir müşrikin de asla kendisine dokunmayacağına dair Allah Teâlâ'ya söz vermişti. Allah Teâlâ da hayattayken kaçındığı şeyden vefatından sonra onu korudu. Amr b. Ümeyye ed-Damrî'den [şöyle rivayet edilmiştir]:
وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَعَثَهُ عَيْنًا وَحْدَهُ فَقَالَ: جِئْتُ إِلَى خَشَبَةِ خُبَيْبٍ فَرَقِيتُ فِيهَا وَأَنَا أَتَخَوَّفُ الْعُيُونَ فَأَطْلَقْتُهُ، فَوَقَعَ فِي الْأَرْضِ، ثُمَّ اقْتَحَمْتُ فَانْتَبَذْتُ قَلِيلًا، ثُمَّ الْتَفَتُّ فَكَأَنَّمَا ابْتَلَعَتْهُ الْأَرْضُ. وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى زِيَادَةٌ: فَلَمْ نَذْكُرْ لِخُبَيْبٍ رِمَّةً حَتَّى السَّاعَةَ، ذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- وَلَا يُنْكَرُ أَنْ يَكُونَ لِلْوَلِيِّ مَالٌ وَضَيْعَةٌ يَصُونُ بِهَا وجهه وَعِيَالَهُ، وَحَسْبُكَ بِالصَّحَابَةِ وَأَمْوَالَهُمْ مَعَ وِلَايَتِهِمْ وَفَضْلِهِمْ، وَهُمُ الْحُجَّةُ عَلَى غَيْرِهِمْ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (بَيْنَمَا رَجُلٌ بِفَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ فَسَمِعَ صَوْتًا فِي سَحَابَةٍ اسْقِ حَدِيقَةَ فُلَانٍ فَتَنَحَّى ذَلِكَ السَّحَابُ فَأَفْرَغَ مَاءَهُ فِي حَرَّةٍ فَإِذَا شَرْجَةٌ مِنْ تِلْكَ الشِّرَاجِ قَدِ اسْتَوْعَبَتْ ذَلِكَ الْمَاءَ كُلَّهُ فَتَتَبَّعَ الْمَاءَ فَإِذَا رَجُلٌ قَائِمٌ فِي حَدِيقَتِهِ يُحَوِّلُ الْمَاءَ بِمَسَحَاتِهِ فَقَالَ يَا عَبْدَ اللَّهِ مَا اسْمُكَ قَالَ فُلَانٌ الِاسْمَ الَّذِي سَمِعَهُ فِي السَّحَابَةِ فَقَالَ لَهُ يَا عَبْدَ اللَّهِ لِمَ سَأَلْتَنِي عَنِ اسْمِي قَالَ إِنِّي سَمِعْتُ صَوْتًا فِي السَّحَابِ الَّذِي هَذَا مَاؤُهُ يَقُولُ اسْقِ حَدِيقَةَ فُلَانٍ لِاسْمِكَ فَمَا تَصْنَعُ فِيهَا قَالَ أَمَّا إِذْ قُلْتَ هَذَا فَإِنِّي أَنْظُرُ إِلَى مَا يَخْرُجُ مِنْهَا فَأَتَصَدَّقُ بِثُلُثِهِ وَآكُلُ أَنَا وَعِيَالِي ثُلُثًا وَأَرُدُّ فِيهَا ثُلُثَهُ) وَفِي رِوَايَةٍ (وَأَجْعَلُ ثُلُثَهُ فِي الْمَسَاكِينِ وَالسَّائِلِينَ وَابْنِ السَّبِيلِ). قُلْتُ: وَهَذَا الْحَدِيثُ لَا يُنَاقِضُهُ قَوْلُهُ ﵊: (لَا تَتَّخِذُوا الضَّيْعَةَ فَتَرْكَنُوا إِلَى الدُّنْيَا) خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَقَالَ فِيهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ، فَإِنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى مَنِ اتَّخَذَهَا مُسْتَكْثِرًا أَوْ مُتَنَعِّمًا وَمُتَمَتِّعًا بِزَهْرَتِهَا، وَأَمَّا مَنِ اتَّخَذَهَا مَعَاشًا يَصُونُ بِهَا دِينَهُ وَعِيَالَهُ فَاتِّخَاذُهَا بِهَذِهِ النِّيَّةِ مِنْ أَفْضَلِ الْأَعْمَالِ، وَهِيَ مِنْ أَفْضَلِ الْأَمْوَالِ، قَالَ ﵊: (نِعْمَ الْمَالُ الصَّالِحُ لِلرَّجُلِ الصَّالِحِ). وَقَدْ أَكْثَرَ النَّاسُ فِي كَرَامَاتِ الْأَوْلِيَاءِ وَمَا ذَكَرْنَاهُ فِيهِ كِفَايَةٌ، وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ لِلْهِدَايَةِ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً" فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ جَوَازِ الْإِجَارَةِ، وَهِيَ سُنَّةُ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" الْقَصَصِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ" لَاتَّخَذْتُ" وَأَبُو عَمْرٍو" لَتَّخِذْتُ" وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنِ وقتادة، وهما
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu tek başına bir gözcü olarak göndermişti. O şöyle anlattı: Hubeyb'in [asıldığı] ağacın yanına geldim; gözcülerden çekinerek üzerine tırmandım ve onu çözdüm, yere düştü. Sonra hızla inip biraz uzaklaştım. Ardından dönüp baktığımda sanki yer onu yutmuş gibiydi. Bir diğer rivayette şu fazlalık vardır: «Şu ana kadar Hubeyb'in hiçbir çürümüş kemiğine/kalıntısına rastlamadık.» Bunu el-Beyhakî zikretmiştir. On Birinci [Mesele]- Bir velînin haysiyetini (yüzsuyunu) ve ailesini koruyacağı bir mala ve akara/mülke sahip olması yadırganamaz. Velâyetleri ve faziletleriyle birlikte ashâb ve onların sahip oldukları mallar sana [delil olarak] yeter; nitekim onlar başkaları için hüccettir. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bir adam ıssız bir arazide iken bulutun içinden: "Filanın bahçesini sula!" diye bir ses işitti. O bulut yönelip suyunu taşlık, volkanik bir araziye boşalttı. Derken o su yollarından biri bütün o suyu topladı. Adam suyu takip etti; bir de baktı ki bahçesinde duran bir adam küreğiyle suyu yönlendiriyor. Ona: "Ey Allah'ın kulu! Adın nedir?" dedi. O da buluttan işittiği ismi söyledi. Bunun üzerine bahçe sahibi: "Ey Allah'ın kulu! Neden bana adımı sordun?" deyince o: "Şu suyu döken buluttan senin adını anarak 'Filanın bahçesini sula!' diyen bir ses işittim. Sen bu bahçede ne yapıyorsun?" dedi. Adam: "Madem böyle söyledin, ben buradan çıkan ürüne bakarım; üçte birini tasadduk eder, üçte birini ben ve ailem yeriz, üçte birini de yine bahçeye [tohum ve masraf olarak] iade ederim" dedi.» Bir rivayette ise: «Üçte birini yoksullara, isteyenlere ve yolda kalmışlara veririm» [şeklindedir]. Derim ki: Bu hadis, Peygamber aleyhisselâm'ın: «Akar/çiftlik edinmeyiniz; yoksa dünyaya meyledersiniz.» sözüyle çelişmez. Bunu Tirmizî, İbn Mes'ûd hadisinden tahric etmiş ve hakkında: "Hasen bir hadistir" demiştir. Çünkü bu [yasak], onu malı çoğaltmak veya onunla refah içinde yaşayıp dünya zinetinden zevk almak kastıyla edinen kimseye hamledilir. Ama onu dinini ve ailesini korumak üzere geçimlik olarak edinen kimseye gelince; bu niyetle akar edinmek en faziletli amellerden, o da en faziletli mallardandır. Nitekim Peygamber aleyhisselâm: «Salih bir kişi için salih mal ne güzeldir!» buyurmuştur. İnsanlar velîlerin kerametleri konusunda pek çok şey nakletmişlerdir; zikrettiklerimiz ise kifayet eder. Muvaffakiyet Allah'tandır ve hidayet O'na aittir. On İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً } “İsteseydin buna karşılık elbette bir ücret alırdın” buyruğunda, icârenin (ücretle iş görmenin) caiz ve geçerli olduğuna delil vardır. Bu, inşâallahu teâlâ Kasas Suresi'nde beyanı geleceği üzere peygamberlerin ve velîlerin sünnetidir. Cumhûr "لَاتَّخَذْتَ" (le-ttehazte) şeklinde; Ebû Amr ise "لَتَّخِذْتَ" (le-tehizte) şeklinde okumuştur. Bu aynı zamanda İbn Mes'ûd, el-Hasan ve Katâde'nin kıraatidir. Bu ikisi
لُغَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ مِنَ الْأَخْذِ، مِثْلُ قَوْلِكَ: تَبِعَ وَاتَّبَعَ، وَتَقَى وَاتَّقَى. وَأَدْغَمَ بَعْضُ الْقُرَّاءِ الذَّالَ فِي التَّاءِ، وَلَمْ يُدْغِمْهَا بَعْضُهُمْ. وَفِي حَدِيثِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ: لَوْ شِئْتَ لَأُوتِيَتْ أَجْرًا (. وَهَذِهِ صَدَرَتْ مِنْ مُوسَى سُؤَالًا عَلَى جِهَةِ الْعَرْضِ لَا الِاعْتِرَاضِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ لَهُ الْخَضِرُ:" هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ" بِحُكْمِ مَا شَرَطْتَ عَلَى نَفْسِكَ. وَتَكْرِيرُهُ" بَيْنِي وَبَيْنِكَ" وَعُدُولُهُ عَنْ بَيْنِنَا لِمَعْنَى التَّأْكِيدِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: كَمَا يُقَالُ أَخْزَى اللَّهُ الْكَاذِبَ مِنِّي وَمِنْكَ، أَيْ مِنَّا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَكَانَ قَوْلُ مُوسَى فِي السَّفِينَةِ وَالْغُلَامِ لِلَّهِ، وَكَانَ قَوْلُهُ في الجدار لنفسه لطلب شي مِنَ الدُّنْيَا، فَكَانَ سَبَبُ الْفِرَاقِ. وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: كَانَ ذَلِكَ الْجِدَارُ جِدَارًا طُولُهُ في السماء مائة ذراع. الثالثة عشرة- قوله تعالى: (سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً) تَأْوِيلُ الشَّيْءِ مَآلُهُ أَيْ قَالَ لَهُ: إِنِّي أُخْبِرُكَ لِمَ فَعَلْتُ مَا فَعَلْتُ. وَقِيلَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَاتِ الَّتِي وَقَعَتْ لِمُوسَى مَعَ الخضر: إنها حجة على موسى لا عجبا لَهُ. وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا أَنْكَرَ أَمْرَ خَرْقِ السَّفِينَةِ نُودِيَ: يَا مُوسَى أَيْنَ كَانَ تَدْبِيرُكَ هَذَا وَأَنْتَ فِي التَّابُوتِ مَطْرُوحًا فِي الْيَمِّ! فَلَمَّا أَنْكَرَ أَمْرَ الْغُلَامِ قِيلَ لَهُ: أَيْنَ إِنْكَارُكَ هَذَا مِنْ وَكْزِكَ الْقِبْطِيَّ وَقَضَائِكَ عَلَيْهِ! فَلَمَّا أَنْكَرَ إِقَامَةَ الْجِدَارِ نُودِيَ: أَيْنَ هَذَا مِنْ رَفْعِكَ حَجَرَ الْبِئْرِ لِبَنَاتِ شُعَيْبٍ دُونَ أجر!
«ahz» (almak) kökünden gelen aynı anlamdaki iki lehçedir; tıpkı tebi'a (تَبِعَ) ile ittebe'a (اتَّبَعَ), tekâ (تَقَى) ile ittekâ (اتَّقَى) demen gibi. Bazı kurrâlar zâl harfini tâ harfine idgam etmiş, bazıları ise idgam etmemiştir. Übey b. Ka'b'ın hadisinde: «İsteseydin sana bir ücret verilirdi» şeklindedir. Bu söz, Mûsâ'dan bir itiraz değil, bir teklif ve öneri mahiyetinde bir talep olarak sadır olmuştur. İşte o zaman Hızır ona: Kendine şart koştuğun hüküm gereğince { هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ } «İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır» dedi. «Aramızın» demek yerine { بَيْنِي وَبَيْنِكَ } «benimle senin aranın» ifadesini tekrarlaması tekit içindir. Sîbeveyh şöyle demiştir: «Allah benden ve senden yalancı olanı rezil etsin», yani «ikimizden» denilmesi gibidir. İbn Abbâs demiştir ki: Mûsâ'nın gemi ve çocuk hakkındaki sözü Allah rızası içindi; duvar hakkındaki sözü ise dünyadan bir şey talep etmek üzere kendi nefsi içindi, bu yüzden ayrılık sebebi oldu. Vehb b. Münebbih dedi ki: O duvar, göğe doğru yüksekliği yüz arşın olan bir duvardı. On üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً } “Sabretmeye güç yetiremediğin şeylerin içyüzünü sana haber vereceğim” buyruğunda geçen bir şeyin tevili, onun varacağı neticedir; yani ona: «Yaptığım şeyleri niçin yaptığımı sana haber vereceğim» dedi. Mûsâ ile Hızır arasında vuku bulan bu ayetlerin (olayların) tefsirinde şöyle denilmiştir: Bunlar Mûsâ'ya bir taaccüp değil, onun aleyhine birer hüccettir. Şöyle ki: Geminin delinmesini kınadığında kendisine: «Ey Mûsâ! Sen bir sandık içinde denize atıldığında bu tedbirin neredeydi!» diye nida olundu. Çocuğun öldürülmesini kınadığında kendisine: «Senin bu kınaman, Kıptî'ye bir yumruk vurup canına kıyman karşısında neredeydi!» denildi. Duvarın doğrultulmasını kınadığında ise: «Bu yaptığın, Şuayb'ın kızları için hiçbir ücret almaksızın kuyunun taşını kaldırman karşısında neredeydi!» diye nida olundu.
[سورة الكهف (١٨): الآيات ٧٩ الى ٨٢]
[Kehf Suresi (18): 79-82. Ayetler]
أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً (٧٩) وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً (٨٠) فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَأَقْرَبَ رُحْماً (٨١) وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٨٢)
{ أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً (٧٩) وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً (٨٠) فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَأَقْرَبَ رُحْماً (٨١) وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٨٢) } “Gemiye gelince; o, denizde çalışan birtakım yoksullara aitti. Onu kusurlu kılmak istedim; çünkü ötelerinde, her [sağlam] gemiye zorla el koyan bir kral vardı. (79) Çocuğa gelince; onun ana babası mümin kimselerdi. Onları azgınlık ve inkâra sürüklemesinden korktuk. (80) İstedik ki Rableri onun yerine kendilerine ondan daha temiz ve merhamete daha yakın birini versin. (81) Duvara gelince; o, şehirdeki iki yetim çocuğa aitti ve altında onlara ait bir define vardı; babaları da salih bir kimseydi. Rabbin diledi ki onlar ergenlik çağına ulaşsınlar ve Rabbinden bir rahmet olarak definelerini çıkarsınlar. Ben bunu kendiliğimden yapmadım. İşte sabretmeye güç yetiremediğin şeylerin içyüzü budur. (82)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ) اسْتَدَلَّ بِهَذَا مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمِسْكِينَ أَحْسَنُ حَالًا مِنَ الْفَقِيرِ، وَقَدْ مَضَى هذا المعنى مستوفي في سورة" براءة". وقد وقيل: إِنَّهُمْ كَانُوا تُجَّارًا وَلَكِنْ مِنْ حَيْثُ هُمْ مسافرون على قلت فِي لُجَّةِ بَحْرٍ، وَبِحَالِ ضَعْفٍ عَنْ مُدَافَعَةِ خَطْبٍ عَبَّرَ عَنْهُمْ بِمَسَاكِينَ، إِذْ هُمْ فِي حَالَةٍ يُشْفَقُ عَلَيْهِمْ بِسَبَبِهَا، وَهَذَا كَمَا تَقُولُ لِرَجُلٍ غَنِيٍّ وَقَعَ فِي وَهْلَةٍ أَوْ خَطْبٍ: مِسْكِينٌ. وَقَالَ كَعْبٌ وَغَيْرُهُ: كَانَتْ لِعَشَرَةِ إِخْوَةٍ مِنَ الْمَسَاكِينِ وَرِثُوهَا مِنْ أَبِيهِمْ خَمْسَةٌ زَمْنَى، وَخَمْسَةٌ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ. وَقِيلَ: كَانُوا سَبْعَةً لِكُلِ وَاحِدٍ مِنْهُمْ زَمَانَةٌ لَيْسَتْ بِالْآخَرِ. وَقَدْ ذَكَرَ النَّقَّاشُ أَسْمَاءَهُمْ، فَأَمَّا الْعُمَّالُ مِنْهُمْ فَأَحَدُهُمْ كَانَ مَجْذُومًا، وَالثَّانِي أَعْوَرَ، وَالثَّالِثُ أَعْرَجَ، وَالرَّابِعُ آدَرَ، وَالْخَامِسُ مَحْمُومًا لَا تَنْقَطِعُ عَنْهُ الْحُمَّى الدَّهْرَ كُلَّهُ وَهُوَ أَصْغَرُهُمْ، وَالْخَمْسَةُ الَّذِينَ لَا يُطِيقُونَ الْعَمَلَ: أَعْمَى وَأَصَمُّ وَأَخْرَسُ وَمُقْعَدٌ وَمَجْنُونٌ، وَكَانَ الْبَحْرُ الَّذِي يَعْمَلُونَ فِيهِ مَا بَيْنَ فَارِسَ وَالرُّومِ، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ. وَقَرَأَتْ فِرْقَةٌ:" لِمَسَّاكِينَ" بِتَشْدِيدِ السِّينِ، وَاخْتُلِفَ فِي ذَلِكَ فَقِيلَ: هُمْ مَلَّاحُو السَّفِينَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمَسَّاكَ هُوَ الَّذِي يَمْسِكُ رِجْلَ السَّفِينَةِ، وَكُلُّ الْخَدَمَةِ تَصْلُحُ لِإِمْسَاكِهِ فَسُمِّيَ الْجَمِيعُ مَسَّاكِينَ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: أَرَادَ بِالْمَسَّاكِينِ دَبَغَةَ الْمُسُوكِ وَهِيَ الْجُلُودُ وَاحِدُهَا مَسْكٌ. وَالْأَظْهَرُ قِرَاءَةُ:" مَسَاكِينَ" بِالتَّخْفِيفِ جَمْعُ مِسْكِينٍ، وَأَنَّ مَعْنَاهَا: إِنَّ السَّفِينَةَ لِقَوْمٍ ضُعَفَاءَ يَنْبَغِي أَنْ يُشْفَقَ عَلَيْهِمْ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها) أَيْ أَجْعَلَهَا ذَاتَ عَيْبٍ، يُقَالُ: عِبْتُ الشَّيْءَ فَعَابَ إِذَا صَارَ ذَا عَيْبٍ، فَهُوَ مَعِيبٌ وَعَائِبٌ. وَقَوْلُهُ: (وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا) قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ: (صَحِيحَةٍ) وَقَرَأَ أَيْضًا ابْنُ عَبَّاسٍ وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ (صَالِحَةٍ). وَ (وَرَاءَ) أَصْلُهَا بِمَعْنَى خَلْفَ، فَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهُ كَانَ خَلْفَهُ وَكَانَ رُجُوعُهُمْ عَلَيْهِ. وَالْأَكْثَرُ عَلَى أَنَّ مَعْنَى (وَرَاءَ) هُنَا أَمَامَ، يُعَضِّدُهُ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ جُبَيْرٍ" وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَحِيحَةٍ غَصْبًا". قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ:" وَرَاءَهُمْ" هو عندي على بابه، وذلك
Yüce Allah'ın: { أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ } “Gemiye gelince; o, denizde çalışan birtakım yoksullara aitti” buyruğu hakkında: Miskinin (yoksulun), fakirden daha iyi durumda olduğunu söyleyenler bu ayeti delil getirmişlerdir. Bu husus, Tevbe (Berâe) Suresi'nde etraflıca geçmişti. Şöyle de denilmiştir: Onlar aslında tüccardılar; fakat denizin azgın dalgaları ortasında bir tehlike/helak eşiğinde yolculuk etmeleri ve başlarına gelecek bir felaketi savuşturmaktan aciz bulunmaları sebebiyle kendileri için "miskinler/yoksullar" tabiri kullanılmıştır; çünkü onlar, bu hallerinden ötürü kendilerine acınacak bir durumdaydılar. Nitekim büyük bir korkuya kapılan veya bir felakete uğrayan zengin bir adama da: "Miskin (zavallı)!" dersin. Ka'b ve başkaları şöyle demiştir: [Gemi], babalarından miras kalan on yoksul kardeşe aitti. Bunlardan beşi müzmin hasta/kötürüm, beşi de denizde çalışıyordu. Onların yedi kişi olduğu ve her birinin diğerinde bulunmayan bir müzmin hastalığa müptela olduğu da söylenmiştir. Nakkâş onların isimlerini zikretmiştir: Çalışanlarına gelince; biri cüzzamlı, ikincisi tek gözlü, üçüncüsü topal, dördüncüsü fıtıklı (âder), beşincisi ise -ki en küçükleriydi- ömür boyu sıtması hiç kesilmeyen hummalı bir kimseydi. Çalışmaya güç yetiremeyen beş kişi ise: Kör, sağır, dilsiz, felçli/yatalak ve deli idiler. Çalıştıkları deniz ise Fars ile Rûm arasındaki denizdi; bunu Sa'lebî zikretmiştir. Bir zümre [bu kelimeyi] sîn harfinin şeddesiyle "messâkîn" (لِمَسَّاكِينَ) şeklinde okumuştur. Bu hususta farklı açıklamalar yapılmıştır: Bir açıklamaya göre onlar geminin tayfalarıdır; zira 'messâk', geminin dümen ipini/dümenini tutan kimsedir. Bütün hizmetliler de onu tutmaya elverişli olduğu için hepsine birden 'messâkîn' denilmiştir. Bir başka zümre ise: "Messâkîn ile derileri tabaklayanları kastetmiştir. Derilerin çoğulu 'musûk', tekili ise 'mesk'tir" demiştir. Daha zahir olan kıraat ise [şeddesiz] tahfif ile 'miskîn'in çoğulu olan "mesâkîn" (مَسَاكِينَ) okuyuşudur. Bunun anlamı da şudur: Gemi, kendilerine merhamet edilmesi gereken zayıf bir topluluğa aitti. Doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها } “Ben de onu kusurlu kılmak istedim” buyruğu, yani onu ayıplı/kusurlu hale getirmek istedim demektir. [Arapçada]: Bir şeyi kusurlu kıldım, o da kusurlu hale geldi (عِبْتُ الشَّيْءَ فَعَابَ) denir; bu durumda o şey hem 'ma'îb' (ayıplanmış) hem de 'âib' (kusurlu) olur. Yüce Allah'ın: { وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا } “Çünkü arkalarında / önlerinde, her [sağlam] gemiyi zorla alan bir kral vardı” buyruğuna gelince; İbn Abbâs ve İbn Cübeyr [bu ayeti] (صَحِيحَةٍ) "[her] sağlam [gemiyi]" şeklinde okumuşlardır. Yine İbn Abbâs ve Osman b. Affân [bunu] (صَالِحَةٍ) "[her] elverişli/kusursuz [gemiyi]" şeklinde okumuşlardır. "Verâ" (وَرَاءَ) kelimesinin asıl anlamı 'arka / geride' demektir. Bu sebeple bazı müfessirler: "O kral onların arkasındaydı ve dönüşleri onun bulunduğu yere doğru olacaktı" demişlerdir. Çoğunluğa göre ise burada "verâ" kelimesinin manası 'ön' (emâm) demektir. İbn Abbâs ve İbn Cübeyr'in: "Ve önlerinde, her sağlam gemiyi zorla alan bir kral vardı" (وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَحِيحَةٍ غَصْبًا) şeklindeki kıraati de bunu teyit etmektedir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "'Verâehüm' [ifadesi] bana göre asıl zahiri manasındadır. Şöyle ki;
أن هذه الألفاظ إنما تجئ مُرَاعًى بِهَا الزَّمَانُ وَذَلِكَ أَنَّ الْحَدَثَ الْمُقَدَّمَ الْمَوْجُودَ هُوَ الْأَمَامُ، وَالَّذِي يَأْتِي بَعْدَهُ هُوَ الْوَرَاءُ وَهُوَ مَا خُلِّفَ، وَذَلِكَ بِخِلَافِ مَا يَظْهَرُ بَادِيَ الرَّأْيِ، وَتَأَمَّلْ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ فِي مَوَاضِعِهَا حَيْثُ وَرَدَتْ تَجِدْهَا تَطَّرِدُ، فَهَذِهِ الْآيَةُ مَعْنَاهَا: إِنَّ هَؤُلَاءِ وَعَمَلُهُمْ وَسَعْيُهُمْ يَأْتِي بَعْدَهُ فِي الزَّمَانِ غَصْبُ هَذَا الْمَلِكِ، وَمَنْ قَرَأَ" أَمَامَهُمْ" أَرَادَ فِي الْمَكَانِ، أَيْ كَأَنَّهُمْ يَسِيرُونَ إِلَى بَلَدٍ، وَقَوْلُهُ ﵊: (الصَّلَاةُ أَمَامَكَ) يُرِيدُ فِي الْمَكَانِ، وَإِلَّا فَكَوْنُهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ كَانَ أَمَامَ الصَّلَاةِ فِي الزَّمَانِ، وَتَأَمَّلْ هَذِهِ الْمَقَالَةَ فَإِنَّهَا مُرِيحَةٌ مِنْ شَغَبِ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ، وَوَقَعَ لِقَتَادَةَ فِي كِتَابِ الطَّبَرِيِّ" وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ" قَالَ قَتَادَةُ: أَمَامَهُمْ أَلَا تَرَاهُ يَقُولُ: مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ ١٠" وَهِيَ بَيْنُ أَيْدِيهِمْ، وَهَذَا الْقَوْلُ غَيْرُ مُسْتَقِيمٍ، وَهَذِهِ هِيَ الْعُجْمَةُ الَّتِي كَانَ الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ يَضِجُّ مِنْهَا، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. قُلْتُ: وَمَا اخْتَارَهُ هَذَا الْإِمَامُ قَدْ سَبَقَهُ إِلَيْهِ فِي ذَلِكَ ابْنُ عَرَفَةَ، قَالَ الْهَرَوِيُّ قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: يَقُولُ الْقَائِلُ كَيْفَ قَالَ" مِنْ وَرَائِهِ" وَهِيَ أَمَامُهُ؟ فَزَعَمَ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو عَلِيٍّ قُطْرُبٌ أَنَّ هَذَا مِنَ الْأَضْدَادِ، وَأَنَّ وَرَاءَ فِي مَعْنَى قُدَّامَ، وَهَذَا غَيْرُ مُحَصَّلٍ، لِأَنَّ أَمَامَ ضد وراء، وإنما يصلح هذا] في الأماكن [ والأوقات، كَقَوْلِكَ لِلرَّجُلِ إِذَا وَعَدَ وَعْدًا فِي رَجَبٍ لِرَمَضَانَ ثُمَّ قَالَ: وَمِنْ وَرَائِكَ شَعْبَانُ لَجَازَ وَإِنْ كَانَ أَمَامَهُ، لِأَنَّهُ يَخْلُفُهُ إِلَى وَقْتِ وَعْدِهِ، وَأَشَارَ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ أَيْضًا الْقُشَيْرِيُّ وَقَالَ: إِنَّمَا يُقَالُ هَذَا فِي الْأَوْقَاتِ، وَلَا يُقَالُ لِلرَّجُلِ أَمَامَكَ إِنَّهُ وَرَاءَكَ، قَالَ الْفَرَّاءُ: وَجَوَّزَهُ غَيْرُهُ، وَالْقَوْمُ مَا كَانُوا عَالِمِينَ بِخَبَرِ الْمَلِكِ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْخَضِرَ حَتَّى عَيَّبَ السَّفِينَةَ، وَذَكَرَهُ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعَرَبِيَّةِ فِي اسْتِعْمَالِ وَرَاءَ مَوْضِعَ أَمَامَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا- يَجُوزُ اسْتِعْمَالُهَا بِكُلِّ حَالٍ وَفِي كُلِّ مَكَانٍ وَهُوَ مِنَ الْأَضْدَادِ قَالَ الله تعالى:" مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ ١٠" [الجاثية: ١٠] أَيْ مِنْ أَمَامِهِمْ: وَقَالَ الشَّاعِرُ:
bu lafızlar zaman gözetilerek kullanılır. Şöyle ki: Önce var olan hadise «önceki/ön»dür; ondan sonra gelecek olan ise «arkadaki/sonraki» yani geride bırakılandır. Bu durum ilk bakışta görünenin aksinedir. Bu lafızları geçtiği yerlerde tefekkür edersen, bunun kurala uygun aktığını görürsün. İşte bu ayetin manası: Bu kimseler ile onların iş ve gayretlerinden sonra zamanda bu kralın gasbı gelecektir. { أَمَامَهُمْ } şeklinde okuyan ise mekânı kastetmiştir; yani sanki onlar bir beldeye doğru seyretmektedirler. Peygamber aleyhisselâm'ın: «Namaz önündedir» buyruğu ile mekân kastedilmektedir; aksi takdirde o vakitte onların bulunuşu zaman bakımından namazın önündeydi. Bu açıklamayı iyi düşün; zira o, bu lafızların karmaşasından insanı rahatlatır. Taberî'nin kitabında Katâde'den: { وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ } ayeti hakkında Katâde'nin: «Önlerinde [demektir], baksana Allah Teâlâ: { مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ ١٠ } «Arkalarından da cehennem vardır» buyurmaktadır ki cehennem onların önlerindedir» dediği aktarılmıştır. Bu görüş isabetli değildir; Hasan b. Ebi'l-Hasan'ın feryat ettiği Arapça bilmezlik/yabancılık işte budur; bunu Zeccâc söylemiştir. Derim ki: Bu imamın tercih ettiği görüşte İbn Arefe daha önce davranmıştır. Herevî dedi ki: İbn Arefe şöyle der: Biri çıkıp: Cehennem onun önünde olduğu halde nasıl { مِنْ وَرَائِهِ } «arkasından» demiştir? diye sorar. Ebû Ubeyd ve Ebû Ali Kutrub bunun zıt anlamlı kelimelerden (ezdâd) olduğunu, verâ (وَرَاءَ) kelimesinin kuddâm (ön) manasında olduğunu iddia etmişlerdir. Oysa bu temelsizdir; zira emâm (ön), verâ (arka) kelimesinin zıddıdır. Bu durum ancak mekânlarda [ve vakitlerde câiz olur; tıpkı receb ayında ramazan için söz veren bir adama: «Önünde/ardında şaban var» demen gibi. Şaban onun önünde olsa bile bu söz câizdir; çünkü söz vaktine kadar onun ardından gelecektir. Kuşeyrî de bu görüşe işaret etmiş ve: «Bu sadece vakitler hakkında söylenir; kişinin önünde duran bir adama 'o senin arkandadır' denilmez» demiştir. Ferrâ ise başkasının buna cevaz verdiğini söylemiştir. O topluluk ise kralın durumundan haberdar değildi; Allah Teâlâ Hızır'a bildirdi, o da gemiyi kusurlu kıldı; bunu Zeccâc zikretmiştir. Mâverdî dedi ki: Dil âlimleri, verâ (arka) kelimesinin emâm (ön) yerine kullanılması hususunda üç görüşe ayrılmıştır: Birincisi: Her halükârda ve her mekânda kullanılması câizdir ve bu zıt anlamlı kelimelerdendir. Allah Teâlâ: { مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ ١٠ } «Önlerinde/arkalarında cehennem vardır» [Câsiye: 10] yani önlerinde buyurmuştur. Şair de şöyle demiştir:
أَتَرْجُو بَنُو مَرْوَانَ سَمْعِي وَطَاعَتِي ... وَقَوْمِي تَمِيمٌ وَالْفَلَاةُ وَرَائِيَا
Mervanoğulları benim söz dinleyip itaat etmemi mi umuyor, Kavmim Temîm ve önümde ise uçsuz bucaksız çöl varken?
يَعْنِي أَمَامِي. وَالثَّانِي- أَنَّ وَرَاءَ تُسْتَعْمَلُ فِي مَوْضِعِ أَمَامَ فِي الْمَوَاقِيتِ وَالْأَزْمَانِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ قد يَجُوزُهَا فَتَصِيرُ وَرَاءَهُ وَلَا يَجُوزُ فِي غَيْرِهَا. الثَّالِثُ- أَنَّهُ يَجُوزُ فِي الْأَجْسَامِ الَّتِي لَا وَجْهَ لَهَا كَحَجَرَيْنِ مُتَقَابِلَيْنِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَرَاءَ الْآخَرِ وَلَا يَجُوزُ فِي غَيْرِهِمَا، وَهَذَا قَوْلُ عَلِيِّ بْنِ عِيسَى. وَاخْتُلِفَ فِي اسْمِ هَذَا الْمَلِكِ فَقِيلَ: هُدَدُ بْنُ بُدَدَ. وَقِيلَ: الْجَلَنْدِيُّ، وَقَالَهُ السُّهَيْلِيُّ. وَذَكَرَ الْبُخَارِيُّ اسْمَ الْمَلِكِ الْآخِذِ لِكُلِّ سَفِينَةٍ غَصْبًا فَقَالَ: هُوَ [هُدَدُ بن بدد والغلام المقتول] اسمه جيسور، وَهَكَذَا قَيَّدْنَاهُ فِي (الْجَامِعِ) مِنْ رِوَايَةِ يَزِيدَ الْمَرْوَزِيِّ، وَفِي غَيْرِ هَذِهِ الرِّوَايَةِ حَيْسُورُ بِالْحَاءِ وَعِنْدِي فِي حَاشِيَةِ الْكِتَابِ رِوَايَةٌ ثَالِثَةٌ: وَهِيَ حَيْسُونُ. وَكَانَ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ جَيِّدَةٍ غَصْبًا فَلِذَلِكَ عَابَهَا الْخَضِرُ وَخَرَقَهَا، فَفِي هَذَا مِنَ الْفِقْهِ الْعَمَلُ بِالْمَصَالِحِ إِذَا تَحَقَّقَ وَجْهُهَا، وَجَوَازُ إِصْلَاحِ كُلِّ الْمَالِ بِإِفْسَادِ بَعْضِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَجْهُ الْحِكْمَةِ بِخَرْقِ السَّفِينَةِ وَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَإِذَا جَاءَ الَّذِي يُسَخِّرُهَا وَجَدَهَا مُنْخَرِقَةً فَتَجَاوَزَهَا، فَأَصْلَحُوهَا بِخَشَبَةٍ، الْحَدِيثَ. وَتَحَصَّلَ مِنْ هَذَا الْحَضُّ عَلَى الصَّبْرِ فِي الشَّدَائِدِ، فَكَمْ فِي ضِمْنِ ذَلِكَ الْمَكْرُوهِ مِنَ الْفَوَائِدِ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ:" وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ" [البقرة: ٢١٦]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ) ٨٠ جَاءَ فِي صَحِيحِ الْحَدِيثِ: (أَنَّهُ طُبِعَ يَوْمَ طُبِعَ كَافِرًا) وَهَذَا يُؤَيِّدُ ظَاهِرُهُ أَنَّهُ غَيْرُ بَالِغٍ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ خَبَرًا عَنْهُ مَعَ كونه بالغا، وقد تقدم. [هذا المعنى [. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما) ٨٠ قِيلَ: هُوَ مِنْ كَلَامِ الْخَضِرِ ﵇، وَهُوَ الَّذِي يَشْهَدُ لَهُ سِيَاقُ الْكَلَامِ، وَهُوَ قَوْلُ كَثِيرٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، أَيْ خِفْنَا (أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً) ٨٠، وَكَانَ اللَّهُ قَدْ أَبَاحَ لَهُ الِاجْتِهَادَ فِي قَتْلِ النُّفُوسِ عَلَى هَذِهِ الْجِهَةِ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَنْهُ عَبَّرَ الْخَضِرُ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: مَعْنَاهُ فَعَلِمْنَا، وَكَذَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْ فَعَلِمْنَا، وَهَذَا كَمَا كَنَّى عَنِ الْعِلْمِ بِالْخَوْفِ فِي قَوْلِهِ" إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ" [البقرة: ٢٢٩]. وَحُكِيَ أَنَّ أُبَيًّا قَرَأَ:" فَعَلِمَ رَبُّكَ" وَقِيلَ: الْخَشْيَةُ بِمَعْنَى الْكَرَاهَةِ، يُقَالُ: فَرَّقْتُ بَيْنَهُمَا خَشْيَةَ أن
Yani «önümde» demektir. İkincisi: Verâ (arkasında) kelimesi, vakitler ve zamanlar için «önünde» anlamında kullanılır. Çünkü insan bazen bunları aşar ve onlar arkasında kalır; bunların dışındakilerde ise caiz değildir. Üçüncüsü: Karşı karşıya duran ve her biri diğerinin arkasında sayılan iki taş gibi belirli bir yönü/yüzü olmayan cisimler hakkında caizdir, bunların dışındakilerde ise caiz değildir. Bu, Ali b. Îsâ'nın görüşüdür. Bu kralın ismi konusunda ihtilaf edilmiştir. Bir rivayette Huded b. Buded olduğu söylenmiştir. Bir rivayette el-Celendî olduğu söylenmiştir ki Süheylî bunu zikretmiştir. Buhârî her gemiyi zorla alan kralın ismini zikrederek şöyle demiştir: O [Huded b. Buded idi. Öldürülen çocuğun] ismi ise Ceysevr idi. Biz bunu el-Câmi'de Yezîd el-Mervezî rivayetinden bu şekilde kaydettik. Bu rivayetin dışındaki bir rivayette ha harfiyle «Haysevr» şeklindedir. Bende kitabın haşiyesinde üçüncü bir rivayet daha vardır ki o da «Haysûn»dur. [Kral] her sağlam gemiyi zorla alıyordu; bu sebeple Hızır onu kusurlu kıldı ve deldi. İşte bunda, mahiyeti kesinleştiği takdirde maslahatlarla amel etme ve malın bir kısmını telef/iptal ederek tamamını kurtarmanın caiz oluşu fıkhı vardır; bu husus daha önce geçmişti. Sahîh-i Müslim'de gemiyi delmenin hikmet yönü şu sözle açıklanmıştır: «Onu zorla alıp çalıştıracak olan kimse geldiğinde gemiyi delinmiş bularak onu bırakıp geçti; onlar da bir tahta parçasıyla gemiyi tamir ettiler» hadisi. Bundan, sıkıntılara sabretmeye teşvik manası elde edilir. Zira bu hoşlanılmayan durumun içerisinde nice faydalar vardır. Yüce Allah'ın şu buyruğunun anlamı da budur: { وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “Olur ki hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlı olur” [el-Bakara: 216]. Yüce Allah'ın: { وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ } “Çocuğa gelince, onun ana babası mümin kimselerdi” (el-Kehf: 80) buyruğu: Sahih hadiste: «O, yaratıldığı gün kâfir olarak yaratıldı» şeklinde gelmiştir. Bunun zahiri, onun büluğa ermediğini desteklemektedir. Büluğa ermiş olmasıyla birlikte onun hakkında bir haber olması da muhtemeldir; [bu mana daha önce geçmişti]. Yüce Allah'ın: { فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما } “Onları sürüklemesinden korktuk/endişe ettik” (el-Kehf: 80) buyruğu: Bunun Hızır aleyhisselâm'ın sözünden olduğu söylenmiştir ki sözün akışı da buna şahittir ve müfessirlerin çoğunun görüşü de budur; yani { أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً } “Onları azgınlık ve küfre sürüklemesinden” (el-Kehf: 80) korktuk [demektir]. Allah bu şekilde can alma hususunda ona ictihad etmeyi mubah kılmıştı. Bunun Yüce Allah'ın kelâmından olduğu ve Hızır'ın O'ndan naklettiği de söylenmiştir. Taberî şöyle demiştir: Bunun manası «bildik» demektir. İbn Abbâs da böyle söylemiştir; yani «bildik» [demektir]. Bu da Yüce Allah'ın: { إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korkmaları durumu müstesna” [el-Bakara: 229] buyruğundaki ilim manasını korku ile kinaye yapması gibidir. Übeyy'in: { فَعَلِمَ رَبُّكَ } “Rabbin bildi ki” şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. Haşyetin (korkunun) hoşlanmama/kerahiyet manasında olduğu da söylenmiştir; nitekim [iki kişinin] ferraktü beynehümâ haşyete en
يَقْتَتِلَا، أَيْ كَرَاهَةَ ذَلِكَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي فِي تَوْجِيهِ هَذَا التَّأْوِيلِ وَإِنْ كَانَ اللَّفْظُ يُدَافِعهُ أَنَّهَا اسْتِعَارَةٌ، أَيْ عَلَى ظَنِّ الْمَخْلُوقِينَ وَالْمُخَاطَبِينَ لَوْ عَلِمُوا حَالَهُ لَوَقَعَتْ مِنْهُمْ خَشْيَةُ الرَّهَقِ لِلْأَبَوَيْنِ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ" فَخَافَ رَبُّكَ" وَهَذَا بَيِّنٌ فِي الِاسْتِعَارَةِ، وَهَذَا نَظِيرُ مَا وَقَعَ فِي الْقُرْآنِ فِي جِهَةِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ لَعَلَّ وَعَسَى وَأَنَّ جَمِيعَ مَا فِي هَذَا كُلِّهِ مِنْ تَرَجٍّ وَتَوَقُّعٍ وَخَوْفٍ وَخَشْيَةٍ إِنَّمَا هُوَ بِحَسْبِكُمْ أَيُّهَا المخاطبون. و" يُرْهِقَهُما ٨٠" يُجَشِّمُهُمَا وَيُكَلِّفُهُمَا، وَالْمَعْنَى أَنْ يُلْقِيَهُمَا حُبُّهُ فِي اتِّبَاعِهِ فَيَضِلَّا وَيَتَدَيَّنَا بِدِينِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما) قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ الْبَاءِ وَشَدِّ الدَّالِّ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ بِسُكُونِ الْبَاءِ وَتَخْفِيفِ الدَّالِ، أَيْ أَنْ يَرْزُقَهُمَا اللَّهُ وَلَدًا. (خَيْراً مِنْهُ زَكاةً) أَيْ دِينًا وَصَلَاحًا، يُقَالُ: بَدَّلَ وَأَبْدَلَ مِثْلُ مَهَّلَ وَأَمْهَلَ وَنَزَّلَ وَأَنْزَلَ. (وَأَقْرَبَ رُحْماً) قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ" رُحُمًا" بِالضَّمِّ، قَالَ الشَّاعِرُ:
yaktetilâ (فَرَّقْتُ بَيْنَهُمَا خَشْيَةَ أَنْ يَقْتَتِلَا) denir ki «bunu hoş görmediğimden» demektir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Lafız buna elverişli olmasa da bu tevcihte bana göre en zahir olanı, bunun bir istiare olmasıdır; yani yaratılmışlar ve muhataplar şayet onun durumunu bilselerdi, ana babayı azgınlığa sürükleme korkusuna kapılırlardı. İbn Mes'ûd: { فَخَافَ رَبُّكَ } «Rabbin korktu» şeklinde okumuştur ki bu da istiare olduğu hususunda açıktır. Bu, Kur'an'da Allah Teâlâ hakkında geçen «lealle» (umulur ki) ve «asâ» (olur ki) kelimelerinin benzeridir; bütün bunlardaki umma, bekleme, korkma ve çekinme halleri ancak siz muhataplara göredir. { يُرْهِقَهُما } (80) ifadesi ise onları meşakkate sokması ve yük yüklemesi demektir; anlamı da çocuk sevgisinin onları çocuğa uymaya sevk etmesi, böylece sapıtıp onun dinine girmeleridir. Allah Teâlâ'nın: { فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما } “İstedik ki Rableri onun yerine kendilerine ... versin” buyruğunda cumhur bâ harfinin fethası ve dâl harfinin şeddesiyle [yübaddilehümâ], Âsım ise bâ harfinin sükûnu ve dâl harfinin şeddesiz haliyle [yübdilehümâ] okumuştur; yani Allah'ın onlara bir çocuk rızıklandırmasını [istedik]. { خَيْراً مِنْهُ زَكاةً } “ondan daha temiz” yani din ve salah bakımından [daha hayırlı]; mehhale-emhele, nezzele-enzele denildiği gibi beddele ve ebdele de denir. { وَأَقْرَبَ رُحْماً } “ve merhamete daha yakın” ifadesini İbn Abbâs hâ harfinin zammesiyle { رُحُمًا } okumuştur. Şair şöyle demiştir:
وَكَيْفَ بِظُلْمِ جَارِيَةٍ ... وَمِنْهَا اللِّينُ وَالرُّحُمُ
«Bir cariyeye haksızlık etmek nasıl olur ... Oysa onda yumuşaklık ve merhamet vardır.»
الْبَاقُونَ بِسُكُونِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ رُؤْبَةَ بْنِ الْعَجَّاجِ:
Diğerleri ise hâ harfinin sükûnu ile okumuşlardır; Ru'be b. el-Accâc'ın şu sözü de bundandır:
يَا مُنْزِلَ الرُّحْمِ عَلَى إِدْرِيسَا ... وَمُنْزِلَ اللَّعْنِ على إبليسا
«Ey İdris'e rahmeti indiren ... Ve İblis'e laneti indiren!»
واختلف عن أبي عمرو. و" رُحْماً" مَعْطُوفٌ عَلَى" زَكاةً" أَيْ رَحْمَةً، يُقَالُ: رَحِمَهُ رَحْمَةً وَرُحْمًا، وَأَلِفُهُ لِلتَّأْنِيثِ، وَمُذَكَّرُهُ رُحْمٌ. وَقِيلَ: إن الرُّحْمُ هُنَا بِمَعْنَى الرَّحِمِ، قَرَأَهَا ابْنُ عَبَّاسٍ." وَأَوْصَلَ رُحْمًا" أَيْ رَحِمًا، وَقَرَأَ أَيْضًا" أَزْكَى مِنْهُ". وَعَنِ ابْنِ جُبَيْرٍ وَابْنِ جُرَيْجٍ أَنَّهُمَا بُدِّلَا جَارِيَةً، قَالَ الْكَلْبِيُّ فَتَزَوَّجَهَا نَبِيٌّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فَوَلَدَتْ لَهُ نَبِيًّا فَهَدَى اللَّهُ تَعَالَى عَلَى يَدَيْهِ أُمَّةً مِنَ الْأُمَمِ. قَتَادَةُ: وَلَدَتِ اثَّنَيْ عَشَرَ نَبِيًّا، وَعَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ أَيْضًا أَنَّ أُمَّ الْغُلَامِ يَوْمَ قُتِلَ كَانَتْ حَامِلًا بِغُلَامٍ مُسْلِمٍ وَكَانَ الْمَقْتُولُ كَافِرًا. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فَوَلَدَتْ جَارِيَةً وَلَدَتْ نَبِيًّا، وَفِي رِوَايَةٍ: أَبْدَلَهُمَا اللَّهُ بِهِ جَارِيَةً وَلَدَتْ سَبْعِينَ نَبِيًّا، وَقَالَهُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَهَذَا بَعِيدٌ وَلَا تُعْرَفُ كَثْرَةُ الْأَنْبِيَاءِ إِلَّا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَهَذِهِ الْمَرْأَةُ لَمْ تَكُنْ فِيهِمْ، وَيُسْتَفَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ تَهْوِينُ الْمَصَائِبِ بِفَقْدِ الْأَوْلَادِ وَإِنْ كَانُوا قِطَعًا مِنَ الْأَكْبَادِ، وَمَنْ سَلَّمَ
Ebû Amr'dan farklı rivayetler gelmiştir. { رُحْماً } kelimesi { زَكاةً } üzerine matuftur, yani rahmet demektir. Rahimehû rahmeten ve ruhmen (رَحِمَهُ رَحْمَةً وَرُحْمًا) denilir; elifi müenneslik içindir, müzekkeri ruhmdur. Buradaki ruhm (رُحْم) kelimesinin rahim (akrabalık bağı) anlamında olduğu da söylenmiştir; İbn Abbâs bunu { وَأَوْصَلَ رُحْمًا } yani akrabalık bağı bakımından daha bağlı şeklinde, yine { أَزْكَى مِنْهُ } «ondan daha temiz» şeklinde okumuştur. İbn Cübeyr ve İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre kendilerine bedel olarak bir kız çocuğu verilmiştir. Kelbî dedi ki: Peygamberlerden bir peygamber onunla evlendi ve ona bir peygamber doğurdu, Allah Teâlâ da onun vesilesiyle ümmetlerden bir ümmeti hidayete erdirdi. Katâde: On iki peygamber doğurdu, demiştir. Yine İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre çocuğun annesi, çocuk öldürüldüğü gün Müslüman bir erkek çocuğa hamileydi; öldürülen çocuk ise kâfirdi. İbn Abbâs'tan rivayetle: Bir kız çocuğu doğurdu, o da bir peygamber doğurdu. Bir rivayette: Allah onlara bedel olarak yetmiş peygamber doğuran bir kız çocuğu verdi, denilmiştir; bunu Ca'fer b. Muhammed babasından nakletmiştir. Âlimlerimiz dediler ki: Bu uzak bir ihtimaldir; peygamberlerin çokluğu ancak İsrâiloğullarında bilinir, bu kadın ise onlardan değildi. Bu ayetten, ciğerpare de olsalar evlatların kaybı karşısında musibetleri hafifletme dersi çıkarılır; kaza ve kadere
لِلْقَضَاءِ أَسْفَرَتْ عَاقِبَتُهُ عَنِ الْيَدِ الْبَيْضَاءِ. قَالَ قَتَادَةُ: لَقَدْ فَرِحَ بِهِ أَبَوَاهُ حِينَ وُلِدَ وَحَزِنَا عَلَيْهِ حِينَ قُتِلَ، وَلَوْ بَقِيَ كَانَ فِيهِ هَلَاكُهُمَا. فَالْوَاجِبُ عَلَى كُلِّ امْرِئٍ الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّ قَضَاءَ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِ فِيمَا يَكْرَهُ خَيْرٌ لَهُ مِنْ قَضَائِهِ لَهُ فِيمَا يُحِبُّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ) هَذَانِ الْغُلَامَانِ صَغِيرَانِ بِقَرِينَةِ وَصْفِهِمَا بِالْيُتْمِ، وَاسْمُهُمَا أَصْرَمُ وَصَرِيمٌ. وَقَدْ قَالَ ﵊: (لَا يُتْمَ بَعْدَ بُلُوغٍ) هَذَا هُوَ الظَّاهِرُ. وَقَدْ يَحْتَمِلُ أَنْ يَبْقَى عَلَيْهِمَا اسْمُ الْيُتْمِ بَعْدَ الْبُلُوغِ إِنْ كَانَا يَتِيمَيْنِ، عَلَى مَعْنَى الشَّفَقَةِ عَلَيْهِمَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ الْيُتْمَ فِي النَّاسِ مِنْ قِبَلِ فَقْدِ الْأَبِ، وَفِي غَيْرِهِمْ مِنَ الْحَيَوَانِ مِنْ قِبَلِ فَقْدِ الْأُمِّ. وَدَلَّ قَوْلُهُ:" فِي الْمَدِينَةِ" عَلَى أَنَّ الْقَرْيَةَ تُسَمَّى مَدِينَةً، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ (أُمِرْتُ بِقَرْيَةٍ تَأْكُلُ الْقُرَى) وَفِي حَدِيثِ الْهِجْرَةِ (لِمَنْ أَنْتَ) فَقَالَ الرَّجُلُ: مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، يَعْنِي مَكَّةَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما) اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْكَنْزِ، فَقَالَ عِكْرِمَةُ وَقَتَادَةُ: كَانَ مَالًا جَسِيمًا وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنِ اسْمِ الْكَنْزِ إِذْ هُوَ فِي اللُّغَةِ الْمَالُ الْمَجْمُوعُ، وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ عِلْمًا فِي صُحُفٍ مَدْفُونَةٍ. وَعَنْهُ أَيْضًا قَالَ: كَانَ لَوْحًا مِنْ ذَهَبٍ مَكْتُوبًا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، عَجِبْتُ لِمَنْ يُؤْمِنُ بِالْقَدَرِ كَيْفَ يَحْزَنُ، عَجِبْتُ لِمَنْ يُؤْمِنُ بِالرِّزْقِ كَيْفَ يَتْعَبُ، عَجِبْتُ لِمَنْ يُؤْمِنُ بِالْمَوْتِ كَيْفَ يَفْرَحُ، عَجِبْتُ لِمَنْ يُؤْمِنُ بِالْحِسَابِ كَيْفَ يَغْفُلُ، عَجِبْتُ لِمَنْ يُؤْمِنُ بِالدُّنْيَا وَتَقَلُّبِهَا بِأَهْلِهَا كَيْفَ يَطْمَئِنُّ لَهَا، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ. وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ عِكْرِمَةَ وَعُمَرَ مَوْلَى غُفْرَةَ، وَرَوَاهُ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً) ظَاهِرُ اللَّفْظِ وَالسَّابِقُ مِنْهُ أَنَّهُ وَالِدُهُمَا دِنْيَةً. وَقِيلَ: هُوَ الْأَبُ السَّابِعُ، قَالَهُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ. وَقِيلَ: الْعَاشِرُ فَحُفِظَا فِيهِ وَإِنْ لَمْ يُذْكَرْ بِصَلَاحٍ، وَكَانَ يُسَمَّى كَاشِحًا، قَالَهُ مُقَاتِلٌ اسْمُ أُمِّهِمَا دُنْيَا، ذَكَرَهُ النَّقَّاشُ. فَفِيهِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الله تعالى
...kazaya [rıza göstermenin] neticesi ak ve aydınlık bir sonuç olarak ortaya çıkmıştır. Katâde şöyle demiştir: “Doğduğunda anne babası ona sevinmiş, öldürüldüğünde ise ona üzülmüşlerdi. Şayet yaşasaydı, bu ikisinin helaki onda olacaktı.” Dolayısıyla her kişiye gereken, Allah Teâlâ'nın kazasına rıza göstermektir. Zira Allah'ın hoşlanmadığı hususlarda mümin için olan kazası, hoşlandığı hususlarda onun için olan kazasından daha hayırlıdır. Allah Teâlâ'nın: { وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ } “Duvara gelince, o iki oğlan çocuğuna aitti...” buyruğu: Bu iki oğlan çocuğu, yetimlikle nitelendirilmeleri karinesiyle küçüktürler. İsimleri Asram ve Sarîm'dir. Nitekim [Peygamber] aleyhisselâm: « لَا يُتْمَ بَعْدَ بُلُوغٍ » «Buluğdan sonra yetimlik yoktur» buyurmuştur; zâhir olan da budur. Ancak [küçükken] yetim kalmışlarsa, onlara duyulan şefkatten ötürü buluğdan sonra da üzerlerinde yetim isminin kalmış olması muhtemeldir. İnsanlarda yetimliğin babanın kaybedilmesiyle, diğer canlılarda ise annenin kaybedilmesiyle gerçekleştiği hususu daha önce geçmişti. Ayet-i kerimedeki “Şehirde” ifadesi, karyeye (kasabaya/köye) de şehir (medine) denilebileceğine delalet etmektedir. Hadiste geçen: « أُمِرْتُ بِقَرْيَةٍ تَأْكُلُ الْقُرَى » «Bana diğer şehirleri yiyip yutacak bir şehir [emrolundu]» ifadesi de böyledir. Hicret hadisinde geçen: « لِمَنْ أَنْتَ » «Kimlerdensin?» sorusuna adamın: “Medine ahalisindenim” -yani Mekke'yi kastederek- demesi de bu kabildendir. Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما } “Altında onlara ait bir hazine vardı” buyruğu: İnsanlar hazine hakkında ihtilaf etmişlerdir. İkrime ve Katâde: “Büyük bir mal idi” demişlerdir ki hazine (kenz) isminin zâhirinden anlaşılan da budur; zira lügatte kenz, biriktirilmiş mal demektir ve buna dair açıklama daha önce geçmişti. İbn Abbâs ise: “Gömülü sahifeler içinde bir ilimdi” demiştir. Yine ondan gelen diğer bir rivayette şöyle demiştir: “O, üzerinde 'Bismillâhirrahmânirrahîm. Kadere inananın nasıl üzüldüğüne şaşarım! Rızka inananın [boş yere] nasıl yorulduğuna şaşarım! Ölüme inananın nasıl sevinip ferahladığına şaşarım! Hesaba inananın nasıl gafil kaldığına şaşarım! Dünyaya ve ehlinin başına gelen hâlden hâle geçişine inananın ona nasıl güvendiğine şaşarım! Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh' yazılı olan altından bir levhaydı.” Bunun benzeri İkrime ile Güfre'nin azatlısı Ömer'den de rivayet edilmiştir. Bunu Osman b. Affân radıyallâhu anh da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً } “Babaları da salih bir kimseydi” buyruğu: Lafzın zâhiri ve ilk akla geleni, onun doğrudan kendi öz babaları olduğudur. Ca'fer b. Muhammed bunun yedinci babaları (dedeleri) olduğunu söylemiştir. Onuncu dedeleri olduğu da söylenmiştir; böylece o [özel olarak] salihlikle anılmasa bile onun vesilesiyle korunmuşlardır. Adı da Kâşih idi. Mukâtil: “Annelerinin adı Dünyâ'dır” demiştir. Bunu en-Nakkâş zikretmiştir. Bunda Allah Teâlâ'nın...
يَحْفَظُ الصَّالِحَ فِي نَفْسِهِ وَفِي وَلَدِهِ وَإِنْ بَعُدُوا عَنْهُ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَحْفَظُ الصَّالِحَ فِي سَبْعَةٍ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ، وَعَلَى هَذَا يَدُلُّ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ" [الأعراف: ١٩٦]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي) يَقْتَضِي أَنَّ الْخَضِرَ نَبِيٌّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْخِلَافُ فِي ذَلِكَ. (ذلِكَ تَأْوِيلُ) أَيْ تَفْسِيرُ. (مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً) قرأت فرقة:" تستطيع". وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ:" تَسْطِعْ" قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: كَذَا نَقْرَأُ كَمَا فِي خَطِّ الْمُصْحَفِ. وَهُنَا خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- إِنْ قَالَ قَائِلٌ: لَمْ يُسْمَعْ لِفَتَى مُوسَى ذِكْرٌ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ وَلَا فِي آخِرِهَا، قِيلَ لَهُ: اخْتُلِفَ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ عِكْرِمَةُ لِابْنِ عَبَّاسٍ: لَمْ يُسْمَعْ لِفَتَى مُوسَى بِذِكْرٍ وَقَدْ كَانَ مَعَهُ؟ فَقَالَ: شَرِبَ الْفَتَى مِنَ الْمَاءِ فَخَلَدَ، وَأَخَذَهُ الْعَالِمُ فَطَبَّقَ عَلَيْهِ سَفِينَةً ثُمَّ أَرْسَلَهُ فِي الْبَحْرِ، وَإِنَّهَا لَتَمُوجُ بِهِ فِيهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ أَنْ يَشْرَبَ مِنْهُ فَشَرِبَ مِنْهُ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَهَذَا إِنْ ثَبَتَ فَلَيْسَ الْفَتَى يُوشَعُ بْنُ نُونٍ، فَإِنَّ يُوشَعَ بْنَ نُونٍ قَدْ عُمِّرَ بَعْدَ مُوسَى وَكَانَ خَلِيفَتُهُ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّ مُوسَى صَرَفَ فَتَاهُ لَمَّا لَقِيَ الْخَضِرَ. وَقَالَ شَيْخُنَا الْإِمَامُ أَبُو الْعَبَّاسِ: يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ اكْتُفِيَ بِذِكْرِ الْمَتْبُوعِ عَنِ التَّابِعِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةُ- إِنْ قَالَ قَائِلٌ: كَيْفَ أَضَافَ الْخَضِرُ قِصَّةَ اسْتِخْرَاجِ كَنْزِ الْغُلَامَيْنِ لله تعالى، وقال في خرق السفينة:" فأرادت أَنْ أَعِيبَهَا" فَأَضَافَ الْعَيْبَ إِلَى نَفْسِهِ؟ قِيلَ لَهُ: إِنَّمَا أَسْنَدَ الْإِرَادَةَ فِي الْجِدَارِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهَا فِي أَمْرٍ مُسْتَأْنَفٍ فِي زَمَنٍ طَوِيلٍ غَيْبٍ مِنَ الْغُيُوبِ، فَحَسُنَ إِفْرَادُ هَذَا الْمَوْضِعِ بِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنْ كَانَ الْخَضِرُ قَدْ أَرَادَ ذَلِكَ فَالَّذِي أَعْلَمَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يُرِيدَهُ. وَقِيلَ: لَمَّا كَانَ ذَلِكَ خَيْرًا كُلَّهُ أَضَافَهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَأَضَافَ عَيْبَ السَّفِينَةِ إِلَى نَفْسِهِ رِعَايَةً لِلْأَدَبِ لِأَنَّهَا لَفْظَةُ عَيْبٍ فَتَأَدَّبَ بِأَنْ لَمْ يُسْنِدِ الْإِرَادَةَ فِيهَا إِلَّا إِلَى نَفْسِهِ، كَمَا تَأَدَّبَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ فِي قَوْلِهِ:" وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ ٨٠" فَأَسْنَدَ الْفِعْلَ قَبْلُ وَبَعْدُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَأَسْنَدَ إِلَى نَفْسِهِ الْمَرَضَ، إِذْ هُوَ مَعْنَى نَقْصٍ وَمُصِيبَةٍ، فَلَا يُضَافُ إِلَيْهِ ﷾ مِنَ الْأَلْفَاظِ إِلَّا مَا يُسْتَحْسَنُ مِنْهَا دون ما يستقبح، وهذا كما
[Allah] sâlih kimseyi bizzat kendisinde ve -kendisine nesilce uzak da olsalar- çocuklarında korur. Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ, sâlih kimseyi soyundan yedi göbekte korur. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da buna delalet eder: { إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ } “Şüphesiz benim velim/koruyucum Kitab'ı indiren Allah'tır ve O, sâlihleri koruyup gözetir.” [el-A'râf 196]. Allah Teâlâ'nın: { وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي } “Ben bunu kendiliğimden yapmadım” buyruğu, Hızır'ın peygamber olduğunu gerektirir; bu konudaki ihtilaf daha önce geçmişti. { ذلِكَ تَأْوِيلُ } “İşte bu yorumudur” yani tefsiridir. { مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً } “sabredemediğin şeylerin.” Bir grup kıraat âlimi bunu { تَسْتَطِعْ } şeklinde okumuştur. Âlimlerin cumhuru (çoğunluğu) ise { تَسْطِعْ } şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim şöyle demiştir: “Biz de mushafın hattında (yazısında) olduğu gibi böyle okuruz.” Burada beş mesele vardır: Birincisi: Eğer biri, “Âyetin ne başında ne de sonunda Mûsâ'nın genç yardımcısından hiç bahsedilmemektedir?” diyecek olursa, ona şöyle cevap verilir: Bu hususta ihtilaf edilmiştir. Nitekim İkrime, İbn Abbâs'a: “Mûsâ'nın genç yardımcısı onunla beraber olduğu hâlde kendisinden hiç bahsedilmedi?” diye sormuş, o da şöyle demiştir: “O genç, [âb-ı hayât] suyundan içti ve ölümsüzleşti. Âlim (Hızır) onu alıp üzerine bir gemi kapattı ve sonra onu denize saldı. Kıyamet gününe kadar deniz o gemiyle birlikte onu çalkalayıp duracaktır. Bu da onun o sudan içmemesi gerektiği hâlde içmesinden dolayıdır.” el-Kuşeyrî şöyle demiştir: “Bu rivayet sabit olduğu takdirde o genç Yûşa‘ b. Nûn değildir; zira Yûşa‘ b. Nûn, Mûsâ'dan sonra da yaşamış ve onun halifesi olmuştur. En zahir/kuvvetli olan görüş ise Mûsâ'nın, Hızır ile karşılaştığında genç yardımcısını geri göndermiş olmasıdır.” Şeyhimiz İmam Ebu'l-Abbâs ise şöyle demiştir: “Tâbi olanın anılması yerine kendisine tâbi olunanın (Mûsâ'nın) zikriyle yetinilmiş olması muhtemeldir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.” İkincisi: Eğer bir kimse, “Hızır, iki yetim çocuğun definesini çıkarma hadisesini Allah Teâlâ'ya nispet ettiği hâlde gemiyi delme hususunda: { فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها } ‘Onu kusurlu kılmak istedim’ diyerek kusurlu kılmayı niçin kendisine nispet etmiştir?” diyecek olursa ona şöyle denilir: Duvar hadisesindeki iradeyi Allah Teâlâ'ya nispet etmiştir; çünkü bu, uzun bir zaman sonra gerçekleşecek geleceğe dair gaybî bir iştir. Dolayısıyla bu makamın sadece Allah Teâlâ'nın zikriyle tahsis edilmesi güzel olmuştur. Hızır bunu irade etmiş olsa bile, Allah Teâlâ ona bunu irade etmesini bildirmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu iş baştan sona bütünüyle hayır olduğu için onu Allah Teâlâ'ya nispet etmiş; gemiyi kusurlu kılmayı ise edebe riayet maksadıyla kendi nefsine nispet etmiştir. Çünkü bu bir kusur ifadesidir ve edep gereği bundaki iradeyi sadece kendi nefsine dayandırmıştır. Tıpkı İbrâhîm aleyhisselâm'ın: { وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ } “Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur.” sözünde takındığı edep gibi. Zira o, önceki ve sonraki fiilleri Allah Teâlâ'ya nispet etmiş, hastalığı ise bir eksiklik ve musibet anlamı taşıdığı için kendi nefsine nispet etmiştir. Dolayısıyla Allah Azze ve Celle'ye lafızlardan ancak güzel olanları nispet edilir, çirkin olanlar ise nispet edilmez. Bu tıpkı,
قال تعالى:" بِيَدِكَ الْخَيْرُ" [آل عمران: ٢٦] وَاقْتَصَرَ عَلَيْهِ فَلَمْ يُنْسَبِ الشَّرُّ إِلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَالشَّرُّ وَالضُّرُّ وَالنَّفْعُ، إِذْ هو على كل شي قدير، وهو بكل شي خَبِيرٌ. وَلَا اعْتِرَاضَ بِمَا حَكَاهُ ﵇ عَنْ رَبِّهِ ﷿ أَنَّهُ يَقُولُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: (يَا ابْنَ آدَمَ مَرِضْتُ فَلَمْ تَعُدْنِي واستطعمك فَلَمْ تُطْعِمْنِي وَاسْتَسْقَيْتُكَ فَلَمْ تَسْقِنِي) فَإِنَّ ذَلِكَ تَنَزُّلٌ فِي الْخِطَابِ وَتَلَطُّفٌ فِي الْعِتَابِ مُقْتَضَاهُ التَّعْرِيفُ بِفَضْلِ ذِي الْجَلَالِ وَبِمَقَادِيرِ ثَوَابِ هَذِهِ الْأَعْمَالِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. وَلِلَّهِ تَعَالَى أَنْ يُطْلِقَ عَلَى نَفْسِهِ مَا يَشَاءُ، وَلَا نُطْلِقُ نَحْنُ إِلَّا مَا أَذِنَ لَنَا فِيهِ مِنَ الْأَوْصَافِ الْجَمِيلَةِ وَالْأَفْعَالِ الشَّرِيفَةِ. جَلَّ وَتَعَالَى عَنِ النَّقَائِصِ وَالْآفَاتِ عُلُوًّا كَبِيرًا. وَقَالَ فِي الْغُلَامِ:" فَأَرَدْنا" فَكَأَنَّهُ أَضَافَ الْقَتْلَ إِلَى نَفْسِهِ، وَالتَّبْدِيلَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَالْأَشُدُّ كَمَالُ الْخَلْقِ وَالْعَقْلِ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِيهِ فِي" الْأَنْعَامِ" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الثَّالِثَةُ- قَالَ شَيْخُنَا الْإِمَامُ أَبُو الْعَبَّاسِ: ذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ زَنَادِقَةِ الْبَاطِنِيَّةِ إِلَى سُلُوكِ طَرِيقٍ تَلْزَمُ مِنْهُ هَذِهِ الْأَحْكَامُ الشَّرْعِيَّةُ، فَقَالُوا: هَذِهِ الْأَحْكَامُ الشَّرْعِيَّةُ الْعَامَّةُ إِنَّمَا يُحْكَمُ بِهَا عَلَى الْأَنْبِيَاءِ وَالْعَامَّةِ، وَأَمَّا الْأَوْلِيَاءُ وَأَهْلُ الْخُصُوصِ فَلَا يَحْتَاجُونَ إِلَى تلك النصوص، بل إنما يزاد مِنْهُمْ مَا يَقَعُ فِي قُلُوبِهِمْ، وَيُحْكَمُ عَلَيْهِمْ بِمَا يَغْلِبُ عَلَيْهِمْ مِنْ خَوَاطِرِهِمْ. وَقَالُوا: وَذَلِكَ لصفاء قلوبهم عن الاكدار، وخلوها عن الْأَغْيَارِ، فَتَتَجَلَّى لَهُمُ الْعُلُومُ الْإِلَهِيَّةُ، وَالْحَقَائِقُ الرَّبَّانِيَّةُ، فَيَقِفُونَ عَلَى أَسْرَارِ الْكَائِنَاتِ، وَيَعْلَمُونَ أَحْكَامَ الْجُزْئِيَّاتِ، فَيَسْتَغْنُونَ بِهَا عَنْ أَحْكَامِ الشَّرَائِعِ الْكُلِّيَّاتِ، كَمَا اتَّفَقَ لِلْخَضِرِ، فَإِنَّهُ اسْتَغْنَى بِمَا تَجَلَّى لَهُ مِنَ الْعُلُومِ، عَمَّا كَانَ عِنْدَ مُوسَى مِنْ تِلْكَ الْفُهُومِ. وَقَدْ جَاءَ فِيمَا يَنْقُلُونَ: اسْتَفْتِ قَلْبَكَ وَإِنْ أَفْتَاكَ الْمُفْتُونَ. قَالَ شَيْخُنَا ﵁: وَهَذَا الْقَوْلُ زَنْدَقَةٌ وَكُفْرٌ يُقْتَلُ قَائِلُهُ وَلَا يُسْتَتَابُ، لِأَنَّهُ إِنْكَارُ مَا عُلِمَ مِنَ الشَّرَائِعِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَجْرَى سُنَّتَهُ، وَأَنْفَذَ حِكْمَتَهُ، بِأَنَّ أَحْكَامَهُ لَا تُعْلَمُ إِلَّا بِوَاسِطَةِ رُسُلِهِ السُّفَرَاءِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ خَلْقِهِ، وَهُمُ الْمُبَلِّغُونَ عَنْهُ رِسَالَتَهُ وَكَلَامَهُ الْمُبَيِّنُونَ شَرَائِعَهُ وَأَحْكَامَهُ، اخْتَارَهُمْ لِذَلِكَ، وَخَصَّهُمْ بِمَا هُنَالِكَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { بِيَدِكَ الْخَيْرُ } “Hayır yalnız senin elindedir” [Âl-i İmrân: 26]. [Ayet] sadece bununla yetinmiş ve şer O'na nisbet edilmemiştir. Her ne kadar hayır da şer de zarar da fayda da O'nun elinde olsa da -çünkü O her şeye hakkıyla güç yetirendir ve her şeyden hakkıyla haberdardır-. Peygamber aleyhisselâm'ın, aziz ve celil olan Rabbinden kıyamet gününde şöyle buyuracağını rivayet ettiği hadisle buna itiraz edilemez: «Ey Âdemoğlu! Hastalandım da beni ziyaret etmedin, senden yiyecek istedim beni doyurmadın, senden su istedim bana su vermedin». Zira bu hitapta bir tenezzül (kulların anlayış seviyesine inme) ve sitemde bir lütuftur; bunun gereği ise celâl sahibi [Allah]'ın lütfunu ve bu amellerin sevabının miktarını bildirmektir. Bu mana daha önce geçmişti. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Allah Teâlâ kendisi hakkında dilediği ifadeyi kullanabilir; biz ise ancak O'nun izin verdiği güzel sıfatları ve şerefli fiilleri O'na nisbet edebiliriz. O, noksanlıklardan ve kusurlardan pek yüce ve münezzehtir. Çocuk hakkında ise { فَأَرَدْنَا } “İstedik ki” demiştir; sanki öldürme fiilini kendisine, [daha hayırlısıyla] değiştirmeyi ise Allah Teâlâ'ya nisbet etmiştir. "Eşudd" (rüşd çağı), hilkatin ve aklın kemale ermesidir. Buna dair açıklama En'âm Suresi'nde geçmişti; hamd Allah'a mahsustur. Üçüncü [Mesele]- Şeyhimiz İmam Ebu'l-Abbâs şöyle demiştir: Bâtınî zındıklarından bir grup, bu şer'î hükümlerin düşmesini gerektiren bir yola saptılar ve şöyle dediler: “Bu umumi şer'î hükümler ancak peygamberler ve avam hakkında geçerlidir. Evliya ve havas (seçkinler) zümresi ise bu naslara muhtaç değildir; aksine onların kalplerine doğan şeylere göre amel edilir ve kalplerine galip gelen hatıralara göre haklarında hüküm verilir.” Yine şöyle dediler: “Bu da kalplerinin kederlerden arınmış ve masivadan (Allah dışındaki her şeyden) boşalmış olması sebebiyledir. Böylece onlara ilâhî ilimler ve rabbânî hakikatler tecelli eder; kâinatın sırlarına vakıf olurlar, cüzî meselelerin hükümlerini bilirler ve bu sayede küllî şeriat hükümlerine ihtiyaç duymazlar. Nitekim bu durum Hızır'ın başına da gelmişti; zira o, kendisine tecelli eden ilimler sayesinde Musa'nın sahip olduğu o anlayışlara ihtiyaç duymamıştı.” Naklettikleri rivayetler arasında: «Müftüler sana fetva verse de sen kalbine danış» sözü de vardır. Şeyhimiz radıyallâhu anh dedi ki: Bu söz zındıklık ve küfürdür; bunu söyleyen kimse tevbe teklif edilmeksizin öldürülür. Çünkü bu, dinin bilinen hükümlerini inkârdır. Zira Allah Teâlâ, hükümlerinin ancak kendisi ile kulları arasında elçi olan peygamberleri vasıtasıyla bilineceğine dair sünnetini carî kılmış ve hikmetini infaz etmiştir. Onlar, Allah'tan aldıkları risaleti ve kelâmını tebliğ eden, O'nun şeriatlarını ve hükümlerini açıklayan kimselerdir. Allah onları bunun için seçmiş ve bu vazifeye tahsis etmiştir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ } “Allah meleklerden de resuller seçer, insanlardan da...”
إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ" [الحج: ٧٥] وَقَالَ تَعَالَى:" اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ" [الانعام: ٢٤١] وَقَالَ تَعَالَى:" كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ" [البقرة: ٢١٣] [الآية] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَعَلَى الْجُمْلَةِ فَقَدْ حَصَلَ الْعِلْمُ الْقَطْعِيُّ، وَالْيَقِينُ الضَّرُورِيُّ وَاجْتِمَاعُ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ عَلَى أَنْ لَا طَرِيقَ لِمَعْرِفَةِ أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى الَّتِي هِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى أمره ونهيه، ولا يعرف شي مِنْهَا إِلَّا مِنْ جِهَةِ الرُّسُلِ، فَمَنْ قَالَ: إِنَّ هُنَاكَ طَرِيقًا آخَرَ يُعْرَفُ بِهَا أَمْرُهُ وَنَهْيُهُ غَيْرُ الرُّسُلِ بِحَيْثُ يُسْتَغْنَى عَنِ الرُّسُلِ فَهُوَ كَافِرٌ يُقْتَلُ وَلَا يُسْتَتَابُ، وَلَا يَحْتَاجُ مَعَهُ إِلَى سُؤَالٍ وَلَا جَوَابٍ، ثُمَّ هُوَ قَوْلٌ بِإِثْبَاتِ أَنْبِيَاءَ بَعْدَ نَبِيِّنَا ﵊، الَّذِي قَدْ جَعَلَهُ اللَّهُ خَاتَمَ أَنْبِيَائِهِ وَرُسُلِهِ، فَلَا نَبِيَّ بَعْدَهُ وَلَا رَسُولَ. وَبَيَانُ ذَلِكَ أَنَّ مَنْ قَالَ يَأْخُذُ عَنْ قَلْبِهِ وأن ما يقع فيه [هو] حُكْمُ اللَّهِ تَعَالَى وَأَنَّهُ يَعْمَلُ بِمُقْتَضَاهُ، وَأَنَّهُ لَا يَحْتَاجُ مَعَ ذَلِكَ إِلَى كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ، فَقَدْ أَثْبَتَ لِنَفْسِهِ خَاصَّةَ النُّبُوَّةِ، فَإِنَّ هذا نحو ما قاله [رسول الله] ﵊: (إِنَّ رُوحَ الْقُدُسِ نَفَثَ فِي رُوعِي) الْحَدِيثَ. الرَّابِعَةُ- ذَهَبَ الْجُمْهُورُ مِنَ النَّاسِ إِلَى أَنَّ الْخَضِرَ مَاتَ ﷺ. وقالت فرقة: [إنه [ حَيٌّ لِأَنَّهُ شَرِبَ مِنْ عَيْنِ الْحَيَاةِ، وَأَنَّهُ بَاقٍ فِي الْأَرْضِ وَأَنَّهُ يَحُجُّ الْبَيْتَ. قَالَ بن عَطِيَّةَ: وَقَدْ أَطْنَبَ النَّقَّاشُ فِي هَذَا الْمَعْنَى، وَذَكَرَ فِي كِتَابِهِ أَشْيَاءَ كَثِيرَةً عَنْ عَلِيِّ ابن أبي طالب رضى الله عنه وَغَيْرِهِ، وَكُلُّهَا لَا تَقُومُ عَلَى سَاقٍ. وَلَوْ كَانَ الْخَضِرُ ﵇ حَيًّا يَحُجُّ لَكَانَ لَهُ فِي مِلَّةِ الْإِسْلَامِ ظُهُورٌ، وَاللَّهُ الْعَلِيمُ بِتَفَاصِيلِ الْأَشْيَاءِ لَا رَبَّ غَيْرُهُ. وَمِمَّا يَقْضِي بِمَوْتِ الْخَضِرِ ﵇ الْآنَ قَوْلُهُ ﵇: (أرأيتكم ليلتكم هذه فإنه لَا يَبْقَى مِمَّنْ هُوَ الْيَوْمَ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ أَحَدٌ). قُلْتُ: إِلَى هَذَا ذَهَبَ الْبُخَارِيُّ وَاخْتَارَهُ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ، وَالصَّحِيحُ الْقَوْلُ الثَّانِي وَهُوَ أَنَّهُ حَيٌّ عَلَى مَا نذكره. وهذا وَالْحَدِيثُ خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ عَنْ عَبْدِ الله ابن عُمَرَ قَالَ صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ذَاتَ لَيْلَةٍ صَلَاةَ الْعِشَاءِ فِي آخِرِ حَيَاتِهِ فَلَمَّا سَلَّمَ قَامَ فَقَالَ: (أَرَأَيْتُكُمْ لَيْلَتَكُمْ هَذِهِ فَإِنَّ عَلَى رَأْسِ مِائَةِ سَنَةٍ مِنْهَا لَا يَبْقَى مِمَّنْ هُوَ عَلَى
{ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” [Hac: 75]; Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } “Allah, elçiliğini nereye vereceğini en iyi bilendir.” [En'âm: 124] ve Allah Teâlâ'nın: { كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } “İnsanlar tek bir ümmet idi; ardından Allah, müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi...” [Bakara: 213] [ayetinin sonuna kadar] buyrukları ve bunlardan başka diğer ayetler [buna delalet eder]. Özetle, Allah Teâlâ'nın emir ve yasaklarına raci olan hükümlerini bilmenin hiçbir yolu bulunmadığı, bunlardan hiçbir şeyin elçilerden başkası vasıtasıyla bilinemeyeceği hususunda kesin bilgi (ilm-i kat'î), zaruri yakîn ve selef ile halefin icmaı hâsıl olmuştur. Kim elçilere ihtiyaç duyulmayacak şekilde O'nun emir ve yasaklarının bilineceği elçilerden başka bir yol bulunduğunu söylerse, o kimse kâfirdir; tövbeye davet edilmeksizin öldürülür, onunla soru-cevaba da ihtiyaç duyulmaz. Ayrıca bu söz, Allah'ın peygamberlerinin ve elçilerinin sonuncusu kıldığı, dolayısıyla kendisinden sonra hiçbir nebi ve resul bulunmayan Peygamberimiz aleyhisselâm'dan sonra peygamberler olduğunu iddia etmek anlamına gelir. Bunun açıklaması şudur: Kim kalbinden aldığını, kalbine doğan şeyin [bizzat] Allah Teâlâ'nın hükmü olduğunu, bunun gereğiyle amel edeceğini ve bununla birlikte ne bir Kitab'a ne de bir Sünnet'e ihtiyacı bulunduğunu söylerse, bizzat kendisi için peygamberlik hasletini iddia etmiş olur. Çünkü bu, [Resûlullah] aleyhisselâm'ın: « إِنَّ رُوحَ الْقُدُسِ نَفَثَ فِي رُوعِي » «Şüphesiz Rûhu'l-Kudüs kalbime şunu üfledi...» şeklindeki hadisinde buyurduğu sözün bir benzeridir. Dördüncü Mesele: İnsanların cumhuru (büyük çoğunluğu), Hızır aleyhisselâm'ın vefat ettiği görüşündedir. Bir fırka ise şöyle demiştir: [O] diridir; çünkü hayat pınarından (âb-ı hayât) içmiştir, yeryüzünde bakidir ve Beytullah'ı hacceder. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Nakkaş bu manada sözü çok uzatmış, kitabında Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ve başkalarından pek çok şey zikretmiştir; fakat bunların hiçbirinin sağlam bir dayanağı yoktur. Eğer Hızır aleyhisselâm diri olup haccediyor olsaydı, İslâm milletinde onun bir zuhûru (görünürlüğü) olurdu. Her şeyin ayrıntılarını hakkıyla bilen Allah'tır, O'ndan başka rab yoktur." Hızır aleyhisselâm'ın şu anda vefat etmiş olduğuna hükmettiren delillerden biri de [Resûlullah] aleyhisselâm'ın şu buyruğudur: « أرأيتكم ليلتكم هذه فإنه لَا يَبْقَى مِمَّنْ هُوَ الْيَوْمَ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ أَحَدٌ » «Bu gecenizi görüyor musunuz? Şüphesiz bugün yeryüzünde bulunanlardan hiç kimse kalmayacaktır.» Derim ki: Buhârî bu görüşe varmış, Kâdî Ebû Bekir b. el-Arabî de bunu tercih etmiştir. Sahih olan ise zikredeceğimiz üzere ikinci görüş olup onun hayatta olduğudur. Bu hadisi Müslim, Sahîh'inde Abdullah b. Ömer'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ömrünün sonlarında bir gece bize yatsı namazını kıldırdı. Selâm verince ayağa kalkıp şöyle buyurdu: « أَرَأَيْتُكُمْ لَيْلَتَكُمْ هَذِهِ فَإِنَّ عَلَى رَأْسِ مِائَةِ سَنَةٍ مِنْهَا لَا يَبْقَى مِمَّنْ هُوَ عَلَى » «Bu gecenizi görüyor musunuz? Şüphesiz bundan yüz sene sonra, bugün yeryüzünde bulunanlardan...»
ظَهْرِ الْأَرْضِ أَحَدٌ) قَالَ ابْنُ عُمَرَ: فَوَهَلَ النَّاسُ فِي مَقَالَةِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تِلْكَ فِيمَا يَتَحَدَّثُونَ مِنْ هَذِهِ الأحاديث عن مائة سنة، وإنما قال [رسول الله] ﵊: (لَا يَبْقَى مِمَّنْ هُوَ الْيَوْمَ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ أَحَدٌ) يُرِيدُ بِذَلِكَ أَنْ يَنْخَرِمَ ذَلِكَ الْقَرْنُ. وَرَوَاهُ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول قَبْلَ أَنْ يَمُوتَ بِشَهْرٍ: (تَسْأَلُونِي عَنِ السَّاعَةِ وَإِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَأُقْسِمُ بِاللَّهِ مَا عَلَى الْأَرْضِ مِنْ نَفْسٍ مَنْفُوسَةٍ تَأْتِي عَلَيْهَا مِائَةُ سَنَةٍ) وَفِي أُخْرَى قَالَ سَالِمٌ: تَذَاكَرْنَا أَنَّهَا (هِيَ مَخْلُوقَةٌ يَوْمئِذٍ). وَفِي أُخْرَى: (مَا مِنْ نَفْسٍ مَنْفُوسَةٍ الْيَوْمَ يَأْتِي عَلَيْهَا مِائَةُ سَنَةٍ وَهِيَ حَيَّةٌ يَوْمئِذٍ). وَفَسَّرَهَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ صَاحِبُ السِّقَايَةِ قَالَ: نَقْصُ الْعُمْرِ. وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ نَحْوُ هَذَا الْحَدِيثِ قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَحَاصِلُ مَا تَضَمَّنَهُ هَذَا الْحَدِيثُ أَنَّهُ ﵊ أَخْبَرَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِشَهْرٍ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ مِنْ بَنِي آدَمَ مَوْجُودًا فِي ذَلِكَ لَا يَزِيدُ عُمْرُهُ عَلَى مِائَةِ سَنَةٍ، لِقَوْلِهِ ﵊: (مَا مِنْ نَفْسٍ مَنْفُوسَةٍ) وَهَذَا اللَّفْظُ لَا يَتَنَاوَلُ الْمَلَائِكَةَ وَلَا الْجِنَّ إِذْ لَمْ يَصِحَّ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ كَذَلِكَ، وَلَا الْحَيَوَانَ غَيْرَ الْعَاقِلِ، لِقَوْلِهِ: (مِمَّنْ هُوَ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ أَحَدٌ) وَهَذَا إِنَّمَا يُقَالُ بِأَصْلِ وَضْعِهِ عَلَى مَنْ يَعْقِلُ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بَنُو آدَمَ. وَقَدْ بَيَّنَ ابْنُ عُمَرَ هَذَا الْمَعْنَى، فَقَالَ: يُرِيدُ بِذَلِكَ أَنْ يَنْخَرِمَ ذَلِكَ الْقَرْنُ. وَلَا حُجَّةَ لِمَنِ اسْتَدَلَّ بِهِ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ الْخَضِرَ حَيٌّ لِعُمُومِ قَوْلِهِ: (مَا مِنْ نَفْسٍ مَنْفُوسَةٍ) لِأَنَّ الْعُمُومَ وَإِنْ كَانَ مُؤَكِّدَ الِاسْتِغْرَاقِ فَلَيْسَ نَصًّا فِيهِ، بَلْ هُوَ قَابِلٌ لِلتَّخْصِيصِ. فَكَمَا لَمْ يَتَنَاوَلْ عِيسَى ﵇، فَإِنَّهُ لَمْ يَمُتْ وَلَمْ يُقْتَلْ فَهُوَ حَيٌّ بِنَصِّ الْقُرْآنِ وَمَعْنَاهُ، وَلَا يَتَنَاوَلُ الدَّجَّالَ مَعَ أَنَّهُ حَيٌّ بِدَلِيلِ حَدِيثِ الْجَسَّاسَةِ، فَكَذَلِكَ لَمْ يَتَنَاوَلِ الخضر ﵇ وليس مشاهد لِلنَّاسِ، وَلَا مِمَّنْ يُخَالِطُهُمْ حَتَّى يَخْطُرَ بِبَالِهِمْ حَالَةَ مُخَاطَبَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، فَمِثْلُ هَذَا الْعُمُومِ لَا يَتَنَاوَلُهُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ أَصْحَابَ الْكَهْفِ أحياء
...yeryüzünde hiç kimse kalmayacaktır.) İbn Ömer şöyle dedi: İnsanlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu sözü hakkında, yüz yıl ile ilgili rivayet ettikleri bu hadisler hususunda yanılgıya düştüler. Oysa [Resûlullah] aleyhisselâm yalnızca: «Bugün yeryüzünde bulunanlardan hiç kimse kalmayacaktır» buyurmuştu; bununla o neslin tamamen sona ermesini kastetmiştir. [Müslim], bunu Câbir b. Abdillâh'ın hadisinden de rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i vefatından bir ay önce şöyle buyururken işittim: «Siz bana kıyametin vaktini soruyorsunuz; oysa onun ilmi yalnızca Allah katındadır. Allah'a yemin ederim ki yeryüzünde bugün yaşayan hiçbir canlı (insan) yoktur ki üzerinden yüz yıl geçsin [de yaşasın].» Başka bir rivayette Sâlim şöyle demiştir: "Biz bunun, (o gün yaratılmış olan) anlamına geldiğini müzakere ettik." Diğer bir rivayette ise şöyledir: «Bugün doğmuş hiçbir canlı (insan) yoktur ki üzerinden yüz yıl geçsin de o gün hâlâ hayatta olsun.» Sikâye sahibi Abdurrahman bunu, ömrün kısalması şeklinde tefsir etmiştir. Ebû Saîd el-Hudrî'den de bu hadisin benzeri rivayet edilmiştir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu hadisin içerdiği hükmün özeti şudur: [Peygamber] aleyhisselâm, vefatından bir ay önce, o esnada hayatta bulunan Âdemoğullarından hiçbirinin ömrünün yüz yılı aşmayacağını haber vermiştir; zira o aleyhisselâm: «Hiçbir nefis (insan) yoktur ki...» buyurmuştur. Bu lafız melekleri ve cinleri kapsamaz; çünkü onların da bu durumda olduklarına dair sahih bir delil yoktur; akıl sahibi olmayan hayvanları da kapsamaz, zira [hadisteki]: «Yeryüzünde bulunan hiç kimse...» ifadesi yerleşik lügat vaz'ı itibarıyla ancak akıl sahipleri için kullanılır; dolayısıyla kastedilenin Âdemoğulları olduğu kesinleşir. Nitekim İbn Ömer de: "Bununla o neslin sona ermesini kastetmiştir" diyerek bu manayı açıklamıştır. Hızır'ın hayatta olduğunu söyleyen kimselerin bu sözünün bâtıl olduğuna dair hadisteki: «Hiçbir nefis yoktur ki...» ifadesinin umumunu delil getirenlerin bu iddiasında bir delil ve tutanak yoktur. Zira umumi ifade her ne kadar kapsamayı teyit etse de bu hususta sarih/kesin bir nass değildir, bilakis tahsise (özel hükümle sınırlandırılmaya) elverişlidir. Nitekim Kur'an'ın açık nassı ve manasıyla sabit olduğu üzere Îsâ aleyhisselâm ölmemiş ve öldürülmemiş olup hayattadır ve bu hadis onu kapsamamaktadır; aynı şekilde Cessâse hadisinin delaletiyle Deccâl hayatta olduğu halde bu umumi ifade onu da kapsamamaktadır. İşte bunun gibi Hızır aleyhisselâm'ı da kapsamamaktadır; zira o insanların arasında görünür değildir ve insanların birbirleriyle konuştukları anda hatırlarına gelecek şekilde onlara karışan biri de değildir. Dolayısıyla böylesi bir umumi ifade onu içine almaz. Ashâb-ı Kehf'in de hayatta oldukları söylenmiştir
وَيَحُجُّونَ مَعَ عِيسَى ﵊، كَمَا تَقَدَّمَ. وَكَذَلِكَ فَتَى مُوسَى فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ كَمَا ذَكَرْنَا. وَقَدْ ذَكَرَ أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ فِي كِتَابِ (الْعَرَائِسِ) لَهُ: وَالصَّحِيحُ أَنَّ الْخَضِرَ نَبِيٌّ مُعَمِّرٌ مَحْجُوبٌ عَنِ الْأَبْصَارِ، وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنْ [ضَمْرَةَ بْنِ رَبِيعَةَ] عن عبد الله ابن [شَوْذَبٍ] قَالَ: الْخَضِرُ ﵇ مِنْ وَلَدِ فَارِسَ، وَإِلْيَاسُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَلْتَقِيَانِ كُلَّ عَامٍ فِي الْمَوْسِمِ. وَعَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ قَالَ: إِنَّ الْخَضِرَ وَإِلْيَاسَ لَا يَزَالَانِ حَيَّيْنِ فِي الْأَرْضِ مَا دَامَ الْقُرْآنُ عَلَى الْأَرْضِ، فَإِذَا رُفِعَ مَاتَا. وَقَدْ ذَكَرَ شَيْخُنَا الْإِمَامُ أبو محمد عبد المعطي ابن مَحْمُودِ بْنِ عَبْدِ الْمُعْطِي اللَّخْمِيُّ فِي شَرْحِ الرِّسَالَةِ لَهُ لِلْقُشَيْرِيِّ حِكَايَاتٌ كَثِيرَةٌ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّالِحِينَ وَالصَّالِحَاتِ بِأَنَّهُمْ رَأَوُا الْخَضِرَ ﵇ ولقوه، يفيد مجموعها غلبة الظَّنِّ بِحَيَاتِهِ مَعَ مَا ذَكَرَهُ النَّقَّاشُ وَالثَّعْلَبِيُّ وَغَيْرُهُمَا. وَقَدْ جَاءَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: (أَنَّ الدَّجَّالَ يَنْتَهِي إِلَى بَعْضِ السِّبَاخِ الَّتِي تَلِي الْمَدِينَةَ فَيَخْرُجُ إِلَيْهِ يَوْمئِذٍ رَجُلٌ هُوَ خَيْرُ الناس- أومن خَيْرِ النَّاسِ) الْحَدِيثَ، وَفِي آخِرِهِ قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: يَعْنِي أَنَّ هَذَا الرَّجُلَ هُوَ الْخَضِرُ. وَذَكَرَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي كِتَابِ الْهَوَاتِفِ: بسند يرفعه إِلَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ أَنَّهُ لَقِيَ الْخَضِرَ وَعَلَّمَهُ هَذَا الدُّعَاءَ، وَذَكَرَ أَنَّ فِيهِ ثَوَابًا عَظِيمًا وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً لِمَنْ قَالَهُ فِي أَثَرِ كُلِّ صَلَاةٍ، وَهُوَ: يَا مَنْ لَا يَشْغَلُهُ سَمْعٌ عَنْ سَمْعٍ، وَيَا مَنْ لَا تُغْلِطُهُ الْمَسَائِلُ، وَيَا مَنْ لَا يَتَبَرَّمُ مِنْ إِلْحَاحِ الْمُلِحِّينَ، أَذِقْنِي بَرْدَ عَفْوِكَ، وَحَلَاوَةَ مَغْفِرَتِكَ. وَذَكَرَ أَيْضًا عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ فِي هَذَا الدُّعَاءِ بِعَيْنِهِ نَحْوًا مِمَّا ذَكَرَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ فِي سَمَاعِهِ مِنَ الْخَضِرِ. وَذَكَرَ أَيْضًا اجْتِمَاعَ إِلْيَاسَ مَعَ النَّبِيِّ ﵊. وَإِذَا جَازَ بَقَاءُ إِلْيَاسَ إِلَى عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ جَازَ بَقَاءُ الْخَضِرِ، وَقَدْ ذَكَرَ أَنَّهُمَا يَجْتَمِعَانِ عِنْدَ الْبَيْتِ فِي كُلِّ حَوْلٍ، وَأَنَّهُمَا يَقُولَانِ عِنْدَ افْتِرَاقِهِمَا: (مَا شَاءَ اللَّهُ مَا شَاءَ اللَّهُ، لَا يَصْرِفُ السُّوءَ إِلَّا اللَّهُ، مَا شَاءَ اللَّهُ مَا شَاءَ اللَّهُ مَا يَكُونُ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ مَا شَاءَ اللَّهُ مَا شَاءَ اللَّهُ، تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ، حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ) وَأَمَّا خَبَرُ إِلْيَاسَ فَيَأْتِي فِي" الصَّافَّاتِ" إِنْ شاء الله تعالى. وذكر أبو عمر
...ve daha önce geçtiği üzere Îsâ aleyhisselâm ile birlikte haccederler. İbn Abbâs'ın görüşüne göre Mûsâ'nın genç yoldaşı da daha önce zikrettiğimiz gibi [bunun gibidir]. Ebû İshâk es-Sa'lebî el-Arâis adlı kitabında şöyle zikretmiştir: "Sahih olan görüşe göre Hızır ömrü uzatılmış, gözlerden gizlenmiş bir peygamberdir." Muhammed b. el-Mütevekkil, [Damre b. Rebîa'dan], o da Abdullah b. [Şevzeb'den] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Hızır aleyhisselâm Fars soyundandır; İlyâs ise İsrâiloğulları'ndandır. Her yıl hac mevsiminde buluşurlar." Amr b. Dînâr'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Şüphesiz Hızır ve İlyâs, Kur'ân yeryüzünde kaldığı müddetçe yeryüzünde hayatta kalmaya devam ederler; [Kur'ân] kaldırıldığı vakit ise vefat ederler." Hocamız İmam Ebû Muhammed Abdülmu'tî b. Mahmûd b. Abdilmu'tî el-Lahmî, Kuşeyrî'nin er-Risâle'sine yazdığı şerhinde, salih erkek ve salih kadınlardan müteşekkil bir topluluğun Hızır aleyhisselâm'ı gördüklerine ve onunla karşılaştıklarına dair birçok kıssa zikretmiştir. Bunların toplamı, Nakkâş, Sa'lebî ve diğerlerinin zikrettikleriyle birlikte onun hayatta olduğuna dair zann-ı gālib ifade eder. Sahîh-i Müslim'de şöyle geçmektedir: «Deccal Medine'nin civarındaki bazı çorak ve tuzlu arazilere varır; o gün insanların en hayırlısı olan -yahut insanların en hayırlılarından olan- bir adam onun karşısına çıkar...» Hadisin sonunda Ebû İshâk şöyle demiştir: "Yani bu adam Hızır'dır." İbn Ebi'd-Dünyâ Kitâbü'l-Hevâtif'te Ali b. Ebî Tâlib'e radıyallâhu teâlâ anh merfû olarak ulaşan bir isnatla rivayet ettiğine göre o, Hızır ile karşılaşmış ve Hızır kendisine şu duayı öğretmiştir; ayrıca her namazın ardından bunu söyleyen kimse için büyük bir ecir, mağfiret ve rahmet olduğunu zikretmiştir. O dua şudur: "Ey bir işitmesi diğer bir işitmesine engel olmayan, ey dileklerin çokluğu kendisini yanıltmayan ve ey ısrarla isteyenlerin ısrarından bıkmayan [Allahım]! Bana affının serinliğini ve mağfiretinin tatlılığını tattır!" Yine Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh bu duanın bizzat kendisi hakkında, Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu teâlâ anh Hızır'dan işittiğine dair nakledilenin bir benzeri zikredilmiştir. Yine İlyâs'ın Peygamber aleyhisselâm ile buluştuğu da zikredilmiştir. İlyâs'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dönemine kadar hayatta kalması caiz olduğuna göre, Hızır'ın da hayatta kalması caizdir. Ayrıca onların her yıl Beytullah'ın yanında bir araya geldikleri ve ayrılırlarken şöyle dedikleri zikredilmiştir: «Allah ne dilerse o olur, Allah ne dilerse o olur; kötülüğü Allah'tan başkası savamaz. Allah ne dilerse o olur, Allah ne dilerse o olur; ne nimet varsa Allah'tandır. Allah ne dilerse o olur, Allah ne dilerse o olur; Allah'a tevekkül ettim, Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!» İlyâs'ın haberi ise inşâallahu teâlâ es-Sâffât Suresi'nde gelecektir. Ebû Ömer...
ابن عَبْدِ الْبَرِّ فِي كِتَابِ (التَّمْهِيدِ) عَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ قَالَ: لَمَّا تُوُفِّيَ النَّبِيُّ ﷺ وَسُجِّيَ بِثَوْبٍ هَتَفَ هَاتِفٌ مِنْ نَاحِيَةِ الْبَيْتِ يَسْمَعُونَ صَوْتَهُ وَلَا يَرَوْنَ شَخْصَهُ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ" كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ" [أل عمران: ١٨٥]- الْآيَةَ- إِنَّ فِي اللَّهِ خَلَفًا مِنْ كُلِّ هَالِكٍ، وَعِوَضًا مِنْ كُلِّ تَالِفٍ، وَعَزَاءً مِنْ كُلِّ مُصِيبَةٍ، فَبِاللَّهِ فَثِقُوا، وَإِيَّاهُ فَارْجُوا، فَإِنَّ الْمُصَابَ مَنْ حُرِمَ الثَّوَابَ. فَكَانُوا يَرَوْنَ أَنَّهُ الخضر عليه الصلاة السلام. يَعْنِي أَصْحَابَ النَّبِيِّ ﵊. وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: (عَلَى الْأَرْضِ) لِلْعَهْدِ لَا لِلْجِنْسِ وَهِيَ أَرْضُ الْعَرَبِ، بِدَلِيلِ تَصَرُّفِهِمْ فِيهَا وَإِلَيْهَا غَالِبًا دُونَ أَرْضِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ، وَأَقَاصِي جُزُرِ الْهِنْدِ وَالسِّنْدِ مِمَّا لَا يَقْرَعُ السَّمْعَ اسْمُهُ، وَلَا يُعْلَمُ عِلْمُهُ. وَلَا جَوَابَ عَنِ الدَّجَّالِ. قَالَ السُّهَيْلِيُّ: وَاخْتُلِفَ فِي اسْمِ الْخَضِرِ اخْتِلَافًا مُتَبَايِنًا، فَعَنِ ابْنِ مُنَبِّهٍ أَنَّهُ قَالَ: أيليا ابن مَلْكَانَ بْنِ فَالِغَ بْنِ شَالِخَ بْنِ أَرْفَخْشَذَ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ. وَقِيلَ: هُوَ ابْنُ عاميل بن سماقحين ابن أَرْيَا بْنِ عَلْقَمَا بْنِ عِيصُو بْنِ إِسْحَاقَ، وَأَنَّ أَبَاهُ كَانَ مَلِكًا، وَأَنَّ أُمَّهُ كَانَتْ بِنْتَ فَارِسٍ وَاسْمُهَا أَلْمَى، وَأَنَّهَا وَلَدَتْهُ فِي مَغَارَةٍ، وَأَنَّهُ وُجِدَ هُنَالِكَ وَشَاةً تُرْضِعُهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ مِنْ غَنَمِ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَةِ، فَأَخَذَهُ الرَّجُلُ فَرَبَّاهُ، فَلَمَّا شَبَّ وَطَلَبَ الْمَلِكُ- أَبُوهُ- كَاتِبًا وَجَمَعَ أَهْلَ الْمَعْرِفَةِ وَالنَّبَالَةِ لِيَكْتُبَ الصُّحُفَ الَّتِي أُنْزِلَتْ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَشِيثَ، كَانَ مِمَّنْ أَقْدَمَ عَلَيْهِ مِنَ الْكُتَّابِ ابْنُهُ الْخَضِرُ وَهُوَ لَا يَعْرِفُهُ، فَلَمَّا اسْتَحْسَنَ خَطَّهُ وَمَعْرِفَتَهُ وَبَحَثَ عَنْ جَلِيَّةِ أَمْرِهِ عَرَفَ أَنَّهُ ابْنُهُ فَضَمَّهُ لِنَفْسِهِ وَوَلَّاهُ أَمْرَ النَّاسِ ثُمَّ إِنَّ الْخَضِرَ فَرَّ مِنَ الْمَلِكِ لِأَسْبَابٍ يَطُولُ ذِكْرُهَا إِلَى أَنْ وَجَدَ عَيْنَ الْحَيَاةِ فَشَرِبَ مِنْهَا، فَهُوَ حَيٌّ إِلَى أَنْ يَخْرُجَ الدَّجَّالُ، وَأَنَّهُ الرَّجُلُ الَّذِي يَقْتُلُهُ الدَّجَّالُ وَيَقْطَعُهُ ثُمَّ يُحْيِيَهُ اللَّهُ تَعَالَى. وَقِيلَ: لَمْ يُدْرِكْ زَمَنَ النَّبِيِّ ﷺ، وَهَذَا لَا يَصِحُّ. وَقَالَ الْبُخَارِيُّ وَطَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ مِنْهُمْ شَيْخُنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّهُ مَاتَ قَبْلَ انْقِضَاءِ الْمِائَةِ، مِنْ قَوْلِهِ ﵊: (إِلَى رَأْسِ مِائَةِ عَامٍ لَا يَبْقَى عَلَى هَذِهِ الْأَرْضِ مِمَّنْ هُوَ عَلَيْهَا أَحَدٌ) يَعْنِي مَنْ كَانَ حَيًّا حين قال هذه المقالة.
[Yine] İbn Abdilberr, et-Temhîd adlı eserinde Ali radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edip üzeri bir örtüyle örtüldüğünde evin bir tarafından, sesini işittikleri fakat şahsını göremedikleri bir gaipten seslenen şöyle nida etti: «Selâmün aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtühû. Ey Ehl-i Beyt! Selâm üzerinize olsun. { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } “Her nefis ölümü tadacaktır” [Âl-i İmrân: 185] -ayetin sonuna kadar-. Şüphesiz her helak olanın ardından Allah'ta bir halef, her yok olanın karşılığında bir bedel ve her musibete karşı bir teselli vardır. Yalnızca Allah'a güvenin ve sadece O'ndan ümit edin. Çünkü asıl musibete uğrayan, sevaptan mahrum kalandır.» Peygamber aleyhisselâm'ın sahâbîleri bu seslenenin Hızır aleyhisselâm olduğu kanaatindeydiler. [Hadisteki] «yer üzerinde» ifadesindeki elif-lâm takısı cins için değil, ahd (belirli bir yer) içindir; bu da Ye'cûc ve Me'cûc diyarı ile adı dahi duyulmamış, hakkında bilgi sahibi olunmayan Hint ve Sind adalarının en uç kısımları hariç, genellikle gidip geldikleri ve tasarrufta bulundukları Arap topraklarıdır. Deccâl hakkında ise [bu hadiste] bir cevap yoktur. es-Süheylî şöyle demiştir: Hızır'ın ismi hakkında birbirinden çok farklı görüşler ileri sürülmüştür. İbn Münebbih'ten onun; İlyâ b. Melkân b. Fâliğ b. Şâlih b. Erfehşez b. Sâm b. Nûh olduğu rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: O; Âmîl b. Simâkheyn b. Eryâ b. Alkama b. Îsû b. İshâk'ın oğludur; babası bir hükümdardı, annesi Farslı bir kadın olup adı Elmâ idi. Annesi onu bir mağarada doğurmuş, o köyden bir adamın sürüsünden bir koyunun onu her gün emzirdiği orada bulunmuştur. Bunun üzerine o adam çocuğu alıp büyütmüştür. Çocuk büyüyüp hükümdar olan babası da bir kâtip arayarak İbrâhim ve Şît'e indirilen sahifeleri yazdırmak üzere ilim ve fazilet ehlini topladığında, kâtipler arasından huzuruna çıkanlardan biri de tanımadığı oğlu Hızır olmuştur. Yazısını ve bilgisini beğenip durumunun aslını araştırınca onun kendi oğlu olduğunu anlamış, onu yanına almış ve insanların işlerini yönetme görevini ona vermiştir. Daha sonra Hızır, anlatımı uzun sürecek sebeplerden ötürü hükümdardan kaçmış ve nihayet hayat pınarını (âb-ı hayât) bularak ondan içmiştir. Bu sebeple o, Deccâl çıkıncaya kadar hayattadır; Deccâl'in öldürüp parçalayacağı, sonra da Allah Teâlâ'nın dirilteceği kişi odur. Hızır'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dönemine yetişmediği de söylenmiştir; ancak bu sahih değildir. Buhârî ve aralarında hocamız Ebû Bekir b. el-Arabî rahimehullâhu teâlâ'nın da bulunduğu hadis ehlinden bir topluluk ise onun, Peygamber aleyhisselâm'ın: «Yüz yılın başına gelindiğinde şu yeryüzünde bulunanlardan hiç kimse kalmayacaktır» -yani bu sözü söylediği esnada hayatta olanlardan kimse kalmayacaktır- buyurmasından hareketle bu yüz yıl tamamlanmadan önce vefat ettiğini söylemişlerdir.
قُلْتُ: قَدْ ذَكَرْنَا هَذَا الْحَدِيثَ وَالْكَلَامُ عَلَيْهِ، وَبَيَّنَّا حَيَاةَ الْخَضِرِ إِلَى الْآنَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- قِيلَ إِنَّ الْخَضِرَ لَمَّا ذَهَبَ يُفَارِقُ مُوسَى قَالَ لَهُ مُوسَى: أَوْصِنِي، قَالَ: كُنْ بَسَّامًا وَلَا تَكُنْ ضَحَّاكًا، وَدَعِ اللَّجَاجَةَ، وَلَا تَمْشِ فِي غَيْرِ حَاجَةٍ، وَلَا تَعِبْ عَلَى الْخَطَّائِينَ خَطَايَاهُمْ وَابْكِ عَلَى خَطِيئَتِكَ يَا ابْنَ عمران.
Derim ki: Biz bu hadisi ve hakkındaki açıklamaları zikrettik ve Hızır'ın şu âna kadar hayatta olduğunu beyan ettik; en doğrusunu Allah bilir. Beşincisi: Rivayet edildiğine göre Hızır Mûsâ'dan ayrılacağı zaman Mûsâ ona: «Bana vasiyette bulun» dedi. Hızır da şöyle dedi: «Güler yüzlü ol, çok kahkaha atan olma; inatçılığı ve lüzumsuz tartışmayı bırak; ihtiyaç olmaksızın yürüme; hata edenlerin hatalarını yüzlerine vurup onları kınama ve ey İmrân oğlu, kendi günahına ağla!»
[سورة الكهف (١٨): الآيات ٨٣ الى ٩١]
[Kehf Suresi (18): 83-91. Ayetler]
وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً (٨٣) إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً (٨٤) فَأَتْبَعَ سَبَباً (٨٥) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً (٨٦) قالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً (٨٧)
{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً (٨٣) إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً (٨٤) فَأَتْبَعَ سَبَباً (٨٥) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً (٨٦) قالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً (٨٧) } “Sana Zülkarneyn'den soruyorlar. De ki: 'Size ondan bir hatıra okuyacağım.' (83) Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık ve ona her şeyden bir sebep (ulaşma yolu) verdik. (84) O da bir sebebi takip etti. (85) Nihayet güneşin battığı yere ulaştığında, onu balçıklı kara bir gözede batar buldu. Orada bir kavme rastladı. Biz dedik ki: 'Ey Zülkarneyn! Ya onları cezalandırırsın ya da haklarında güzel bir muamele yolu tutarsın.' (86) Dedi ki: 'Haksızlık edeni cezalandıracağız; sonra o Rabbine döndürülür, O da onu görülmedik korkunç bir azapla cezalandırır.' (87)”
وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً (٨٨) ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٨٩) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً (٩٠) كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً (٩١)
{ وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً (٨٨) ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٨٩) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً (٩٠) كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً (٩١) } “'İman edip salih amel işleyene gelince, onun için en güzel mükâfat vardır ve buyruğumuzdan ona kolay olanı söyleyeceğiz.' (88) Sonra bir sebebi daha takip etti. (89) Nihayet güneşin doğduğu yere ulaştığında, onu öyle bir kavmin üzerine doğar buldu ki, biz onlar için güneşe karşı hiçbir siper yapmamıştık. (90) İşte böylece biz, onun yanında bulunan her şeyi ilmimizle bütünüyle kuşatmıştık. (91)”
قوله تعالى: (وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً) قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: وَكَانَ مِنْ خَبَرِ ذِي الْقَرْنَيْنِ أَنَّهُ أُوتِيَ مَا لَمْ يُؤْتَ غَيْرُهُ، فَمُدَّتْ لَهُ الْأَسْبَابُ حَتَّى انْتَهَى مِنَ الْبِلَادِ إِلَى مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَمَغَارِبِهَا، لَا يَطَأُ أَرْضًا إِلَّا سُلِّطَ عَلَى أَهْلِهَا، حَتَّى انْتَهَى مِنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ إِلَى مَا ليس وراءه شي مِنَ الْخَلْقِ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: حَدَّثَنِي مَنْ يَسُوقُ الْأَحَادِيثَ عَنِ الْأَعَاجِمِ فِيمَا تَوَارَثُوا مِنْ عِلْمِ ذِي الْقَرْنَيْنِ أَنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ كَانَ [رجلا] من أهل مصر اسمه مرزبان ابن مَرْدُبَةَ الْيُونَانِيُّ مِنْ وَلَدِ يُونَانَ بْنِ يَافِثَ بْنِ نُوحٍ. قَالَ ابْنُ هِشَامٍ: وَاسْمُهُ الْإِسْكَنْدَرُ
Yüce Allah'ın: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً } “Sana Zülkarneyn hakkında soruyorlar. De ki: 'Size ondan bir hatıra/haber okuyacağım.'” kavline gelince; İbn İshâk dedi ki: Zülkarneyn'in haberine dair [anlatılan şudur]: Kendisine başkasına verilmeyen [imkânlar] verilmiş, yeryüzünün doğularına ve batılarına kadar ulaşıncaya dek sebepler (yollar ve imkânlar) onun önüne serilmişti. Bastığı her yerin halkına mutlaka hâkim kılınmış, nihayet doğuda ve batıda arkasında hiçbir yaratılmışın bulunmadığı [son sınırlara] kadar varmıştı. İbn İshâk dedi ki: Zülkarneyn ilmine dair tevarüs ettikleri bilgileri Acemlerden (Arap olmayanlardan) nakleden biri bana, Zülkarneyn'in Nûh oğlu Yâfes oğlu Yûnan'ın soyundan gelen Yûnanlı Merzbân b. Merdube isimli Mısır halkından [bir adam] olduğunu rivayet etti. İbn Hişâm ise şöyle demiştir: Onun adı İskender'dir.
وَهُوَ الَّذِي بَنَى الْإِسْكَنْدَرِيَّةَ فَنُسِبَتْ إِلَيْهِ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: وَقَدْ حَدَّثَنِي ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ الْكُلَاعِيِّ- وَكَانَ خَالِدُ رَجُلًا قَدْ أَدْرَكَ النَّاسَ- أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سُئِلَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ فَقَالَ: (مَلِكٌ مَسَحَ الْأَرْضَ مِنْ تَحْتِهَا بِالْأَسْبَابِ). وَقَالَ خَالِدٌ: وَسَمِعَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ رَجُلًا يَقُولُ يَا ذا القرنين، فقال: [عمر] اللَّهُمَّ غُفْرًا أَمَا رَضِيتُمْ أَنْ تُسَمَّوْا بِأَسْمَاءِ الأنبياء حتى تسميتم بأسماء الملائكة! فقال ابْنُ إِسْحَاقَ: فَاللَّهُ أَعْلَمُ أَيُّ ذَلِكَ كَانَ؟ أَقَالَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ذَلِكَ أَمْ لَا؟ وَالْحَقُّ مَا قَالَ. قُلْتُ: وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ مِثْلُ قَوْلِ عُمَرَ، سمع رجل يَدْعُو آخَرَ يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ، فَقَالَ عَلِيٌّ: أَمَا كَفَاكُمْ أَنْ تَسَمَّيْتُمْ بِأَسْمَاءِ الْأَنْبِيَاءِ حَتَّى تَسَمَّيْتُمْ بِأَسْمَاءِ الْمَلَائِكَةِ! وَعَنْهُ أَنَّهُ عَبْدُ مَلِكٍ (بِكَسْرِ اللَّامِ) صَالِحٍ نَصَحَ اللَّهَ فَأَيَّدَهُ. وَقِيلَ: هُوَ نَبِيٌّ مَبْعُوثٌ فَتَحَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى يَدَيْهِ الْأَرْضَ. وَذَكَرَ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي كِتَابِ الْأَخْبَارِ أَنَّ مَلَكًا يُقَالُ لَهُ رَبَاقِيلُ كَانَ يَنْزِلُ عَلَى ذِي الْقَرْنَيْنِ، وَذَلِكَ الْمَلَكُ هُوَ الَّذِي يطوي الأرض يوم القيامة، وينقصها فَتَقَعُ أَقْدَامُ الْخَلَائِقِ كُلِّهِمْ بِالسَّاهِرَةِ، فِيمَا ذَكَرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَقَالَ السُّهَيْلِيُّ: وَهَذَا مُشَاكِلٌ بِتَوْكِيلِهِ بِذِي الْقَرْنَيْنِ الَّذِي قَطَعَ الْأَرْضَ مَشَارِقَهَا ومغاربها، كما أن قصة خالد ابن سِنَانٍ فِي تَسْخِيرِ النَّارِ لَهُ مُشَاكِلَةٌ بِحَالِ الْمَلَكِ الْمُوَكَّلِ بِهَا، وَهُوَ مَالِكٌ ﵇ وَعَلَى جَمِيعِ الْمَلَائِكَةِ أَجْمَعِينَ. ذَكَرَ ابْنُ أَبِي خَيْثَمَةَ فِي كِتَابِ الْبَدْءِ لَهُ خَالِدَ بْنَ سِنَانٍ الْعَبْسِيَّ وَذَكَرَ نُبُوَّتَهُ، وَذَكَرَ أَنَّهُ وُكِّلَ بِهِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مَالِكٌ خَازِنُ النَّارِ، وَكَانَ مِنْ أَعْلَامِ نُبُوَّتِهِ أَنَّ نَارًا يُقَالُ لَهَا: نَارُ الْحَدَثَانِ، كَانَتْ تَخْرُجُ عَلَى النَّاسِ مِنْ مَغَارَةٍ فَتَأْكُلُ النَّاسَ وَلَا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا، فَرَدَّهَا خالد ابن سِنَانٍ فَلَمْ تَخْرُجْ بَعْدُ. وَاخْتُلِفَ فِي اسْمِ ذِي الْقَرْنَيْنِ وَفِي السَّبَبِ الَّذِي سُمِّيَ بِهِ بِذَلِكَ اخْتِلَافًا كَثِيرًا، فَأَمَّا اسْمُهُ فَقِيلَ: هُوَ الْإِسْكَنْدَرُ الْمَلِكُ الْيُونَانِيُّ الْمَقْدُونِيُّ، وَقَدْ تُشَدَّدُ قَافُهُ فَيُقَالُ: الْمَقَّدُونِيُّ. وَقِيلَ: اسْمُهُ هَرْمَسُ. وَيُقَالُ: اسْمُهُ هرديس. وقال ابن هشام: هو الصعب
İskenderiye'yi inşa eden odur ve şehir ona nispet edilmiştir. İbn İshâk dedi ki: Sevr b. Yezîd bana Hâlid b. Ma'dân el-Kelâî'den -ki Hâlid insanlara yetişmiş [büyük tâbiîlerden] bir zattı- naklettiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Zülkarneyn hakkında sorulmuş, o da şöyle buyurmuştur: « مَلِكٌ مَسَحَ الْأَرْضَ مِنْ تَحْتِهَا بِالْأَسْبَابِ » «[O], yeryüzünü sebeplerle (vasıtalarla) altından boydan boya katetmiş bir melektir / hükümdardır.» Hâlid dedi ki: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh bir adamın [diğerine]: 'Ey Zülkarneyn!' dediğini işitti ve: '[Ömer] Allahım, bağışla! Peygamberlerin isimleriyle isimlendiğiniz yetmedi de meleklerin isimleriyle mi isimlendiniz!' dedi. İbn İshâk dedi ki: Bunlardan hangisinin vaki olduğunu Allah en iyi bilir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu söyledi mi, söylemedi mi? Doğru olan onun söylediğidir. Ben derim ki: Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan da Ömer'in sözünün bir benzeri rivayet edilmiştir; o, bir adamın diğerine: 'Ey Zülkarneyn!' diye seslendiğini işitmiş, bunun üzerine Ali: 'Peygamberlerin isimleriyle isimlendiğiniz yetmedi de meleklerin isimleriyle mi isimlendiniz!' demiştir. Ondan [nakledilen başka bir rivayette ise] onun, Allah'a ihlasla kulluk edip itaat eden, Allah'ın da kendisini desteklediği salih bir hükümdarın kulu (melik [مَلِكٍ] kelimesindeki lâm harfinin kesresiyle) olduğu rivayet edilmiştir. [Onun] Allah Teâlâ'nın eliyle yeryüzünü fethettiği gönderilmiş bir peygamber olduğu da söylenmiştir. Dârekutnî el-Ahbâr adlı kitabında, Rebâkîl adı verilen bir meleğin Zülkarneyn'e indiğini zikretmiştir. Bazı ilim ehlinin belirttiğine göre bu melek, kıyamet gününde yeryüzünü dürüp bükecek ve onu eksiltecek olan, böylece bütün mahlûkatın ayaklarının es-Sâhire'ye basmasını sağlayacak olan melektir. Süheylî şöyle demiştir: Bu durum, yeryüzünün doğularını ve batılarını kateden Zülkarneyn'e onun görevlendirilmiş olmasıyla uyumludur. Tıpkı ateşin emrine verilmesi hususunda Hâlid b. Sinân kıssasının, ona müekkel kılınan melek olan Mâlik -aleyhisselâm ve bütün meleklere selâm olsun- ile münasebetli ve uyumlu olması gibi. İbn Ebî Hayseme Kitâbü'l-Bed' adlı eserinde Hâlid b. Sinân el-Absî'yi ve onun peygamberliğini zikretmiş, meleklerden cehennem bekçisi Mâlik'in ona müekkel kılındığını belirtmiştir. Onun peygamberliğinin delillerinden biri şuydu: Hadisân ateşi (nâru'l-hadesân) denilen bir ateş bir mağaradan insanların üzerine çıkar, insanları yakıp tüketir ve insanlar onu engelleyemezlerdi; derken Hâlid b. Sinân onu geri püskürttü ve bir daha çıkmadı. Zülkarneyn'in ismi ve ona bu ismin veriliş sebebi hakkında pek çok ihtilaf edilmiştir. İsmine gelince; onun Yunanlı, Makedonyalı Hükümdar İskender olduğu söylenmiştir; kāf harfinin şeddesiyle el-Makkedûnî de denir. İsminin Hermes olduğu da söylenmiştir. İsminin Herdis olduğu da söylenir. İbn Hişâm ise onun es-Sa'b...
ابن ذِي يَزِنَ الْحِمْيَرِيُّ مِنْ وَلَدِ وَائِلِ بْنِ حِمْيَرَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُ ابْنِ إِسْحَاقَ. وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: هُوَ رُومِيٌّ. وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ حَدِيثًا عَنِ النَّبِيِّ ﵊ أَنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ شَابٌّ مِنَ الرُّومِ. وَهُوَ حَدِيثٌ وَاهِي السَّنَدِ، قَالَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. قَالَ السُّهَيْلِيُّ: وَالظَّاهِرُ مِنْ عِلْمِ الْأَخْبَارِ أَنَّهُمَا اثْنَانِ: أَحَدُهُمَا- كَانَ عَلَى عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَيُقَالُ: إِنَّهُ الَّذِي قَضَى لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ حِينَ تَحَاكَمُوا إِلَيْهِ فِي بِئْرِ السَّبُعِ بِالشَّامِ. وَالْآخَرُ: أَنَّهُ كَانَ قَرِيبًا مِنْ عَهْدِ عِيسَى ﵇. وَقِيلَ: إِنَّهُ أَفْرِيدُونُ الَّذِي قَتَلَ بيوراسب بْنَ أرونداسب الْمَلِكَ الطَّاغِيَ عَلَى عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، أَوْ قَبْلَهُ بِزَمَانٍ. وَأَمَّا الِاخْتِلَافُ فِي السَّبَبِ الَّذِي سُمِّيَ بِهِ، فَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ ذَا ضَفِيرَتَيْنِ مِنْ شَعْرٍ فَسُمِّيَ بِهِمَا، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ وَغَيْرُهُ. وَالضَّفَائِرُ قُرُونُ الرَّأْسِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Vâil b. Himyer'in soyundan gelen es-Sa'b b. Zîyezen el-Himyerî olduğunu söylemiştir; İbn İshâk'ın sözü ise daha önce geçmişti. Vehb b. Münebbih: O Rumlu biridir, demiştir. Taberî, Peygamber aleyhisselâm'dan Zülkarneyn'in Rum'dan bir genç olduğuna dair bir hadis zikretmiştir; ancak İbn Atiyye'nin belirttiği üzere bu hadisin senedi son derece zayıftır. Süheylî demiştir ki: Rivayet ilminden anlaşılan zahir durum, bunların iki kişi olduğudur: Biri İbrahim aleyhisselâm zamanında yaşamıştır; Şam'da Bi'ru's-Seb' mevkiinde İbrahim'e aleyhisselâm dava götürdüklerinde aralarında hüküm verenin o olduğu söylenir. Diğeri ise İsa'nın aleyhisselâm zamanına yakın bir dönemde yaşamıştır. İbrahim aleyhisselâm zamanında veya ondan bir müddet önce yaşayan azgın kral Bîverâsb b. Ervendâsb'ı öldüren Efrydûn olduğu da söylenmiştir. Kendisine bu ismin verilme sebebi hakkındaki ihtilafa gelince; saçında iki örgü bulunduğu ve bu sebeple böyle isimlendirildiği söylenmiştir; bunu Sa'lebî ve başkaları zikretmiştir. Saç örgüleri başın boynuzları/kıvrımları (kurûn) demektir; nitekim şair şöyle demiştir:
فَلَثَمْتُ فَاهَا آخِذًا بِقُرُونِهَا ... شُرْبَ النَّزِيفِ بِبَرْدِ مَاءِ الْحَشْرَجِ
«Saçının lülelerinden tutarak dudaklarını öptüm ... Kanı çekilmiş birinin çakıllı pınarın serin suyunu içişi gibi.»
وَقِيلَ: إِنَّهُ رَأَى فِي أَوَّلِ مُلْكِهِ كَأَنَّهُ قَابِضٌ عَلَى قَرْنَيِ الشَّمْسِ، فَقَصَّ ذَلِكَ، فَفُسِّرَ أَنَّهُ سَيَغْلِبُ مَا ذَرَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ، فَسُمِّيَ بِذَلِكَ ذَا الْقَرْنَيْنِ. وَقِيلَ: إِنَّمَا سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ بَلَغَ الْمَغْرِبَ وَالْمَشْرِقَ فَكَأَنَّهُ حَازَ قَرْنَيِ الدُّنْيَا. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِنَّهُ لَمَّا بَلَغَ مَطْلَعَ الشَّمْسِ كَشَفَ بِالرُّؤْيَةِ قُرُونَهَا فَسُمِّيَ بِذَلِكَ ذَا الْقَرْنَيْنِ، أَوْ قَرْنَيِ الشَّيْطَانِ بِهَا. وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: كَانَ لَهُ قَرْنَانِ تَحْتَ عِمَامَتِهِ. وَسَأَلَ ابْنُ الْكَوَّاءِ عَلِيًّا رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ عَنْ ذِي القرنين انبئا كَانَ أَمْ مَلِكًا؟ فَقَالَ: لَا ذَا وَلَا ذَا، كَانَ عَبْدًا صَالِحًا دَعَا قَوْمَهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَشَجُّوهُ عَلَى قَرْنِهِ، ثُمَّ دَعَاهُمْ فَشَجُّوهُ عَلَى قَرْنِهِ الْآخَرِ، فَسُمِّيَ ذَا الْقَرْنَيْنِ. وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فِي وَقْتِ زَمَانِهِ، فَقَالَ قَوْمٌ: كَانَ بَعْدَ مُوسَى. وَقَالَ قَوْمٌ: كَانَ فِي الْفَتْرَةِ بَعْدَ عِيسَى وَقِيلَ: كَانَ فِي وَقْتِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ. وَكَانَ الْخَضِرُ ﵇ صَاحِبَ لِوَائِهِ الْأَعْظَمِ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي" الْبَقَرَةِ". وَبِالْجُمْلَةِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَكَّنَهُ وَمَلَّكَهُ وَدَانَتْ لَهُ الْمُلُوكُ، فَرُوِيَ أَنَّ جَمِيعَ مُلُوكِ الدُّنْيَا كُلِّهَا
Şöyle de denilmiştir: O, hükümdarlığının başlangıcında sanki güneşin iki boynuzunu tutuyormuş gibi bir rüya gördü. Bunu anlattığında, üzerine güneşin doğduğu her yere üstün geleceği şeklinde yorumlandı ve bu sebeple kendisine Zülkarneyn adı verildi. Yine denildi ki: Ona bu ismin verilmesi, batıya ve doğuya ulaşması, böylece sanki dünyanın iki ucunu elinde tutmuş gibi olması sebebiyledir. Bir topluluk da şöyle demiştir: O, güneşin doğduğu yere ulaştığında bizzat görerek onun uçlarını müşâhede etti; bu sebeple veya onunla birlikte bulunan şeytanın iki boynuzu sebebiyle kendisine Zülkarneyn adı verildi. Vehb b. Münebbih: Sarığının altında iki boynuzu vardı, demiştir. İbnü'l-Kevvâ', Ali radıyallâhu teâlâ anh'a Zülkarneyn'in bir peygamber mi yoksa bir hükümdar mı olduğunu sordu. Ali [şöyle] dedi: «Ne oydu ne de buydu; o salih bir kuldu. Kavmini Allah Teâlâ'ya davet etti, onlar da onun başının bir yanına vurdular. Sonra onları [tekrar] davet etti, bu kez başının diğer yanına vurdular. Bu sebeple kendisine Zülkarneyn adı verildi.» Onun yaşadığı dönem hakkında da ihtilaf ettiler. Bir topluluk: Mûsâ'dan sonraydı, dedi. Bir topluluk: Îsâ'dan sonraki fetret dönemindeydi, dedi. İbrâhim ve İsmâil zamanındaydı da denildi. Hızır aleyhisselâm onun en büyük sancağının sahibiydi; bunu el-Bakara [suresi tefsirinde] zikretmiştik. Özetle Allah Teâlâ ona imkân ve mülk vermiş, hükümdarlar da ona boyun eğmiştir. Rivayet edildiğine göre bütün dünya hükümdarlarının tamamı
أَرْبَعَةٌ: مُؤْمِنَانِ وَكَافِرَانِ، فَالْمُؤْمِنَانِ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ وإسكندر، والكافران نمروذ وبخت نصر، وَسَيَمْلِكُهَا مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ خَامِسٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ" [التوبة: ٣٣] وَهُوَ الْمَهْدِيُّ وَقَدْ قِيلَ: إِنَّمَا سُمِّيَ ذَا الْقَرْنَيْنِ لِأَنَّهُ كَانَ كَرِيمَ الطَّرَفَيْنِ مِنْ أَهْلِ بَيْتٍ شَرِيفٍ مِنْ قِبَلِ أَبِيهِ وَأُمِّهِ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُ انْقَرَضَ فِي وَقْتِهِ قَرْنَانِ مِنَ النَّاسِ وَهُوَ حَيٌّ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُ كَانَ إِذَا قَاتَلَ قَاتَلَ بِيَدَيْهِ وَرِكَابَيْهِ جَمِيعًا. وَقِيلَ: لِأَنَّهُ أُعْطِيَ عِلْمَ الظَّاهِرِ وَالْبَاطِنِ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُ دَخَلَ الظُّلْمَةَ وَالنُّورَ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُ مَلَكَ فَارِسَ وَالرُّومَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ) قَالَ عَلِيٌّ ﵁: (سُخِّرَ لَهُ السَّحَابُ، وَمُدَّتْ لَهُ الْأَسْبَابُ، وَبُسِطَ لَهُ فِي النُّورِ، فَكَانَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ عَلَيْهِ سَوَاءً. وَفِي حَدِيثِ عقبة ابن عَامِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِرِجَالٍ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ سَأَلُوهُ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ فَقَالَ: (إِنَّ أَوَّلَ أَمْرِهِ كَانَ غُلَامًا مِنَ الرُّومِ فَأُعْطِيَ مُلْكًا فَسَارَ حَتَّى أَتَى أَرْضَ مِصْرَ فَابْتَنَى بِهَا مَدِينَةً يُقَالُ لَهَا الْإِسْكَنْدَرِيَّةَ فَلَمَّا فَرَغَ أَتَاهُ مَلَكٌ فَعَرَجَ بِهِ فَقَالَ لَهُ انْظُرْ مَا تَحْتَكَ قَالَ أَرَى مَدِينَتِي وَحْدَهَا لَا أَرَى غَيْرَهَا فَقَالَ لَهُ الْمَلَكُ تِلْكَ الْأَرْضُ كُلَّهَا وَهَذَا السَّوَادُ الَّذِي تَرَاهُ مُحِيطًا بِهَا هُوَ الْبَحْرُ وَإِنَّمَا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يُرِيكَ الْأَرْضَ وَقَدْ جَعَلَ لَكَ سُلْطَانًا فِيهَا فَسِرْ فِي الْأَرْضِ. فَعَلِّمِ الْجَاهِلَ وَثَبِّتِ الْعَالِمَ) الْحَدِيثَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً) قَالَ ابْنُ عباس: من كل شي عِلْمًا يَتَسَبَّبُ بِهِ إِلَى مَا يُرِيدُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: بَلَاغًا إِلَى حَيْثُ أَرَادَ. وَقِيلَ: مِنْ كل شي يحتاج إليه الخلق. وقيل: من كل شي يَسْتَعِينُ بِهِ الْمُلُوكُ مِنْ فَتْحِ الْمَدَائِنِ وَقَهْرِ الْأَعْدَاءِ. وَأَصْلُ السَّبَبِ الْحَبْلُ فَاسْتُعِيرَ لِكُلِ مَا يتوصل به إلى شي. (فَأَتْبَعَ سَبَباً) قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" فَأَتْبَعَ سَبَبًا" مَقْطُوعَةُ الْأَلِفِ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَبُو عَمْرٍو:" فَاتَّبَعَ سَبَبًا" بِوَصْلِهَا، أَيِ اتَّبَعَ سَبَبًا مِنَ الْأَسْبَابِ الَّتِي أُوتِيَهَا. قَالَ الْأَخْفَشُ: تَبِعْتُهُ وَأَتْبَعْتُهُ بِمَعْنًى، مِثْلُ رَدَفْتُهُ وَأَرْدَفْتُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ ١٠" [الصافات: ١٠] وَمِنْهُ الْإِتْبَاعُ فِي الْكَلَامِ مِثْلُ حَسَنٌ بَسَنٌ وَقَبِيحٌ شَقِيحٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ قراءة
[Yeryüzünün tamamına hükmedenler] dörttür: İkisi mümin, ikisi kâfirdir. İki mümin; Süleyman b. Dâvûd ve İskender'dir. İki kâfir ise Nemrûd ve Buhtunnasr'dır. Yüce Allah'ın: { لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } “Onu bütün dinlere üstün kılmak için” [et-Tevbe 9/33] buyruğu gereğince bu ümmetten de beşinci bir kimse [yeryüzüne] hâkim olacaktır; o da Mehdî'dir. Şöyle de denilmiştir: Ona Zülkarneyn denilmesi, hem anne hem baba tarafından şerefli bir aileye mensup olup iki tarafı da asil (kerîmü't-tarafeyn) olduğu içindir. Bir görüşe göre, kendisi hayattayken insanlardan iki nesil (karn) gelip geçtiği içindir. Bir görüşe göre de savaştığı zaman hem iki eliyle hem de iki üzengisiyle birden savaştığı içindir. Kendisine zâhir ve bâtın ilmi verildiği için bu adı aldığı da söylenmiştir. Karanlığa ve aydınlığa girdiği için [böyle denildiği de] söylenmiştir. Fars ve Rum [ülkelerine] hükmettiği için böyle denildiği de söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ } “Şüphesiz biz ona yeryüzünde iktidar verdik” buyruğuna dair Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: «Bulutlar onun emrine verilmiş, sebepler (vasıtalar) önüne serilmiş ve nur (aydınlık) onun için yayılmıştır; böylece gece ile gündüz onun için bir olmuştur.» Ukbe b. Âmir'in hadisinde geçtiğine göre Ehl-i Kitap'tan bazı kimseler Zülkarneyn hakkında sorduklarında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Onun ilk hali Rumlardan bir genç idi; kendisine hükümdarlık verildi ve yürüyüp Mısır topraklarına geldi. Orada İskenderiye denilen şehri inşa etti. [İnşayı] bitirince yanına bir melek geldi ve onu [göğe] yükseltti. Ona: 'Altına bak, ne görüyorsun?' dedi. O da: 'Yalnızca kendi şehrimi görüyorum, başka bir şey görmüyorum' dedi. Melek ona: 'İşte o, yeryüzünün tamamıdır. Onu kuşattığını gördüğün şu karartı ise denizdir. Şüphesiz Allah Teâlâ sana yeryüzünü göstermeyi ve orada sana hükümranlık vermeyi diledi. O halde yeryüzünde yürü; cahile öğret, âlime sebat ver.'» Hadisin devamı... Yüce Allah'ın: { وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً } “Ve ona her şeyden bir sebep (yol, vasıta) verdik” buyruğu hakkında İbn Abbâs: "Her şeyden, kendisiyle istediğine ulaşabileceği bir ilim [verdik]" demiştir. Hasan [el-Basrî]: "Dilediği yere varabileceği bir imkân" demiştir. Yaratılmışların ihtiyaç duyduğu her şeyden [verilmiştir] de denilmiştir. Kralların şehirleri fethetmek ve düşmanları kahretmek için kendisinden yardım aldıkları her şeyden [verilmiştir] de denilmiştir. 'Sebeb' kelimesinin asıl anlamı iptir; sonradan bir şeye ulaşmayı sağlayan her şey için istiare yoluyla mecazen kullanılmıştır. { فَأَتْبَعَ سَبَباً } “O da bir sebebi (yolu) takip etti” [kısmını] İbn Âmir, Âsım, Hamza ve Kisâî hemzesi katı'lı olarak 'fe-etbea sebeben' şeklinde okumuşlardır. Medine ehli ve Ebû Amr ise hemzeyi vasıl yaparak 'fettebea sebeben' şeklinde okumuşlardır; yani kendisine verilen sebeplerden bir sebebi takip etti. Ahfeş şöyle demiştir: 'Tebi‘tühû' (تبعته) ile 'etba‘tühû' (أتبعته), tıpkı 'radeftühû' (ردفته) ile 'erdeftühû' (أردفته) gibi aynı anlamdadır. Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ } “Ancak hırsızlama bir söz kapan olursa, onu da delen ve aydınlatan bir alev topu takip eder” [es-Sâffât 37/10] buyruğu da bundandır. Kelamdaki 'hasenun besenun' ve 'kabîhun şekîhun' gibi itbâ' (pekiştirme ikilemesi) de bundandır. en-Nehhâs dedi ki: Ebû Ubeyd ... kıraatini tercih etmiş
أَهْلِ الْكُوفَةِ قَالَ: لِأَنَّهَا مِنَ السَّيْرِ، وَحَكَى هُوَ وَالْأَصْمَعِيُّ أَنَّهُ يُقَالُ: تَبِعَهُ وَاتَّبَعَهُ إِذَا سَارَ وَلَمْ يَلْحَقْهُ، وَأَتْبَعَهُ إِذَا لَحِقَهُ، قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَمِثْلُهُ،" فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ ٦٠". قَالَ النَّحَّاسُ: وهذا [من] التَّفْرِيقُ وَإِنْ كَانَ الْأَصْمَعِيُّ قَدْ حَكَاهُ لَا يُقْبَلُ إِلَّا بِعِلَّةٍ أَوْ دَلِيلٍ. وَقَوْلُهُ ﷿:" فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ ٦٠" [الشعراء: ٦٠] لَيْسَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُمْ لَحِقُوهُمْ، وَإِنَّمَا الْحَدِيثُ لَمَّا خَرَجَ مُوسَى ﵇ وَأَصْحَابُهُ مِنَ الْبَحْرِ وَحَصَّلَ فِرْعَوْنُ وَأَصْحَابُهُ انْطَبَقَ عَلَيْهِمُ الْبَحْرُ. وَالْحَقُّ فِي هَذَا أَنَّ تَبِعَ وَاتَّبَعَ وَأَتْبَعَ لُغَاتٌ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَهِيَ بِمَعْنَى السَّيْرِ، فَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعَهُ لَحَاقٌ وَأَلَّا يَكُونَ. (حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ) قَرَأَ ابْنُ عَاصِمٍ وَعَامِرٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" حَامِيَةٍ" أَيْ حَارَّةٍ. الْبَاقُونَ" حَمِئَةٍ" أَيْ كَثِيرَةِ الْحَمْأَةِ وَهِيَ الطِّينَةُ السَّوْدَاءُ، تَقُولُ: حَمَأْتُ الْبِئْرَ حَمْأً (بِالتَّسْكِينِ) إِذَا نَزَعْتُ حَمْأَتَهَا. وحميت الْبِئْرُ حَمَأً (بِالتَّحْرِيكِ) كَثُرَتْ حَمْأَتُهَا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ" حَامِيَةٍ" مِنَ الْحَمْأَةِ فَخُفِّفَتِ الْهَمْزَةُ وَقُلِبَتْ يَاءً. وَقَدْ يُجْمَعُ بَيْنَ الْقِرَاءَتَيْنِ فَيُقَالُ: كَانَتْ حَارَّةً وَذَاتَ حَمْأَةٍ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو: نَظَرَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى الشَّمْسِ حِينَ غَرَبَتْ، فَقَالَ: (نَارُ اللَّهِ الْحَامِيَةُ لَوْلَا مَا يَزَعُهَا مِنْ أَمْرِ اللَّهِ لَأَحْرَقَتْ مَا عَلَى الْأَرْضِ). وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَقْرَأَنِيهَا أُبَيٌّ كَمَا أَقْرَأَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ" فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ"، وَقَالَ مُعَاوِيَةُ: هِيَ" حَامِيَةٌ" فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ: فَأَنَا مَعَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، فَجَعَلُوا كَعْبًا بَيْنَهُمْ حَكَمًا وَقَالُوا: يَا كَعْبُ كَيْفَ تَجِدُ هَذَا فِي التَّوْرَاةِ؟ فَقَالَ: أَجِدُهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ سَوْدَاءَ، فَوَافَقَ ابْنَ عَبَّاسٍ. وَقَالَ الشَّاعِرُ وَهُوَ تُبَّعٌ الْيَمَانِيُّ:
Kûfe ehlinin [kıraatini tercih etmiş]tir. Şöyle demiştir: Çünkü bu yürümekten gelmektedir. O ve Asmaî şöyle nakletmişlerdir: Kişi yürüyüp de ona yetişemediği zaman «tebiahu» ve «ittebeahu» denilir; yetiştiğinde ise «etbeahu» denilir. Ebû Ubeyd: { فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ ٦٠ } “Güneş doğarken onların peşine düştüler” [buyruğu] da böyledir, demiştir. Nehhâs dedi ki: Asmaî bunu nakletmiş olsa bile bu ayrım, bir illet veya delil olmadıkça kabul edilmez. Allah Azze ve Celle'nin: { فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ ٦٠ } [Şuarâ: 60] buyruğuna gelince, hadiste onların onlara yetiştiklerine dair bir ifade yoktur. Hadisteki hadise ancak şöyledir: Mûsâ aleyhisselâm ve arkadaşları denizden çıktıklarında, Firavun ve adamları [denize] girdiklerinde deniz üzerlerine kapandı. Bu husustaki doğru görüş şudur: «tebia», «ittebea» ve «etbea» aynı anlama gelen farklı lehçe kelimeleridir ve bunlar «yürümek» manasındadır; beraberinde yetişmek olması da olmaması da mümkündür. { حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ } “Nihayet güneşin battığı yere ulaştığı zaman, onu balçıklı/kara çamurlu bir gözede batar buldu” ayetinde İbn Âmir, Âsım, Hamza ve Kisâî «sıcak» manasında { حَامِيَةٍ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise { حَمِئَةٍ } şeklinde okumuşlardır ki bu, «balçığı/kara çamuru çok olan» demektir; bu da kara çamurdur. Şöyle denir: Çamurunu çıkardığımda «hame'tü'l-bi're ham'en» (sükûn ile) denir. Çamuru çoğaldığında ise «hamieti'l-bi'ru hame'en» (hareke ile) denir. { حَامِيَةٍ } lafzının «el-hame'e» (balçık) kelimesinden gelip hemzenin hafifletilerek ya harfine dönüşmüş olması da caizdir. İki kıraatin arası birleştirilerek: «O [göze], hem sıcak hem de balçıklı idi» denilebilir. Abdullah b. Amr şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem batmakta olan güneşe baktı ve şöyle buyurdu: «Allah'ın kızgın ateşidir; eğer Allah'ın emrinden onu engelleyen şey olmasaydı, yeryüzünde ne varsa yakardı.» İbn Abbâs da şöyle demiştir: Ubeyy, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine okuttuğu gibi bana bunu { فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ } şeklinde okuttu. Muâviye ise: «O, { حَامِيَةٍ } şeklindedir» dedi. Bunun üzerine Abdullah b. Amr b. el-Âs: «Ben de Müminlerin Emîri ile beraberim» dedi. Aralarında Ka'b'ı hakem kıldılar ve: «Ey Ka'b! Bunu Tevrat'ta nasıl buluyorsun?» dediler. O da: «Onu kara bir pınarda batarken buluyorum» dedi ve İbn Abbâs'a muvafakat etti. Şair -ki o Yemânî olan Tûbba'dır- şöyle demiştir:
قَدْ كَانَ ذُو الْقَرْنَيْنِ قَبْلِي مُسْلِمًا ... مَلِكًا تَدِينُ لَهُ الْمُلُوكُ وَتَسْجُدْ
Zülkarneyn benden önce Müslüman idi ... Kralların kendisine boyun eğip secde ettiği bir hükümdardı.
بَلَغَ الْمَغَارِبَ وَالْمَشَارِقَ يَبْتَغِي ... أَسْبَابَ أَمْرٍ مِنْ حَكِيمٍ مُرْشِدْ
Hikmet sahibi ve doğru yolu gösteren [Allah]'tan bir emrin vesilelerini arayarak ... Batılara ve doğulara ulaştı.
فَرَأَى مَغِيبَ الشَّمْسِ عِنْدَ غُرُوبِهَا ... فِي عَيْنِ ذِي خُلُبٍ وَثَأْطٍ حَرْمَدْ
Güneşin batışını, battığı sırada ... Yapışkan çamurlu ve siyah balçıklı bir gözede gördü.
الْخُلُبُ: الطِّينُ. وَالثَّأْطُ: الْحَمْأَةُ. وَالْحَرْمَدُ: الْأَسْوَدُ. وَقَالَ الْقَفَّالُ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَيْسَ الْمُرَادُ أنه انتهى إلى الشمس مغربا ومشرقا حتى وصل إلى جرمها ومسها، لأنها تدور
el-Hulub (الْخُلُبُ): Çamur demektir. es-Se't (الثَّأْطُ): Kokuşmuş balçık demektir. el-Harmed (الْحَرْمَدُ): Siyah demektir. el-Kaffâl dedi ki: Bazı âlimler şöyle demiştir: "Kastedilen; onun [Zülkarneyn'in], bizzat güneşin kütlesine ulaşıp ona dokunacak şekilde batı ve doğu cihetinden güneşin yanına kadar varmış olması değildir. Çünkü o [güneş]...
مَعَ السَّمَاءِ حَوْلَ الْأَرْضِ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَلْتَصِقْ بِالْأَرْضِ، وَهِيَ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ تَدْخُلَ فِي عَيْنٍ مِنْ عُيُونِ الْأَرْضِ، بَلْ هِيَ أَكْبَرُ مِنَ الْأَرْضِ أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ انْتَهَى إِلَى آخِرِ الْعِمَارَةِ مِنْ جِهَةِ الْمَغْرِبِ وَمِنْ جِهَةِ الْمَشْرِقِ، فَوَجَدَهَا فِي رَأْيِ الْعَيْنِ تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ، كَمَا أَنَّا نُشَاهِدُهَا فِي الْأَرْضِ الْمَلْسَاءِ كَأَنَّهَا تَدْخُلُ فِي الْأَرْضِ، وَلِهَذَا قَالَ:" وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً ٩٠" وَلَمْ يُرِدْ أَنَّهَا تَطْلُعُ عَلَيْهِمْ بِأَنْ تُمَاسَّهُمْ وَتُلَاصِقَهُمْ، بَلْ أَرَادَ أَنَّهُمْ أَوَّلُ مَنْ تَطْلُعُ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْعَيْنُ مِنَ الْبَحْرِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الشَّمْسُ تَغِيبُ وَرَاءَهَا أَوْ مَعَهَا أَوْ عِنْدَهَا، فَيُقَامُ حَرْفُ الصِّفَةِ مَقَامَ صَاحِبِهِ وَاللَّهِ أَعْلَمُ. (وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً) أَيْ عِنْدَ الْعَيْنِ، أَوْ عِنْدَ نِهَايَةِ الْعَيْنِ، وَهُمْ أَهْلُ جابرس، وَيُقَالُ لَهَا بِالسُّرْيَانِيَّةِ: جرجيسا، يَسْكُنُهَا قَوْمٌ مِنْ نَسْلِ ثَمُودَ بَقِيَّتُهُمُ الَّذِينَ آمَنُوا بِصَالِحٍ، ذَكَرَهُ السُّهَيْلِيُّ. وَقَالَ وَهْبُ ابن مُنَبِّهٍ: (كَانَ ذُو الْقَرْنَيْنِ رَجُلًا مِنَ الرُّومِ ابْنَ عَجُوزٍ مِنْ عَجَائِزِهِمْ لَيْسَ لَهَا وَلَدٌ غَيْرُهُ وَكَانَ اسْمُهُ الْإِسْكَنْدَرُ، فَلَمَّا بَلَغَ وَكَانَ عَبْدًا صَالِحًا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ! إِنِّي بَاعِثُكَ إِلَى أُمَمِ الْأَرْضِ وَهُمْ أُمَمٌ مُخْتَلِفَةٌ أَلْسِنَتُهُمْ، وَهُمْ أُمَمُ جَمِيعِ الْأَرْضِ، وَهُمْ أَصْنَافٌ: أُمَّتَانِ بَيْنَهُمَا طُولُ الْأَرْضِ كُلُّهُ، وَأُمَّتَانِ بَيْنَهُمَا عُرْضُ الْأَرْضِ كُلُّهُ، وَأُمَمٌ فِي وَسَطِ الْأَرْضِ مِنْهُمُ الْجِنُّ وَالْإِنْسُ وَيَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ، فَأَمَّا اللَّتَانِ بَيْنَهُمَا طُولُ الْأَرْضِ فَأُمَّةٌ عِنْدَ مَغْرِبِ الشَّمْسِ يُقَالُ لَهَا نَاسُكُ، وَأَمَّا الْأُخْرَى فَعِنْدَ مَطْلَعِهَا وَيُقَالُ لَهَا مَنْسَكُ. وَأَمَّا اللَّتَانِ بَيْنَهُمَا عُرْضُ الْأَرْضِ فَأُمَّةٌ فِي قُطْرِ الْأَرْضِ الْأَيْمَنِ يُقَالُ لَهَا هَاوِيلُ، وَأَمَّا الْأُخْرَى الَّتِي فِي قُطْرِ الْأَرْضِ الْأَيْسَرِ يُقَالُ لَهَا تَاوِيلُ. فَقَالَ ذُو الْقَرْنَيْنِ: إِلَهِي! قَدْ نَدَبْتَنِي لِأَمْرٍ عَظِيمٍ لَا يَقْدِرُ قَدْرَهُ إِلَّا أَنْتَ، فَأَخْبِرْنِي عَنْ هَذِهِ الْأُمَمِ بِأَيِ قُوَّةٍ أُكَاثِرُهُمْ؟ وَبِأَيِّ صَبْرٍ أُقَاسِيهِمْ؟ وَبِأَيِ لِسَانٍ أُنَاطِقُهُمْ؟ فَكَيْفَ لِي بِأَنْ أَفْقَهَ لُغَتَهُمْ وَلَيْسَ عِنْدِي قُوَّةٌ؟ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: سَأُظَفِّرُكَ بِمَا حَمَّلْتُكَ، أَشْرَحُ لَكَ صدرك فتسمع كل شي، وأثبت لك فهمك فتفقه كل شي، وألبسك الهيبة فلا يروعك شي، وَأُسَخِّرُ لَكَ النُّورَ وَالظُّلْمَةَ فَيَكُونَانِ جُنْدًا مِنْ جُنُودِكَ، يَهْدِيكَ النُّورُ مِنْ أَمَامِكَ، وَتَحْفَظُكَ الظُّلْمَةُ مِنْ وَرَائِكَ. فَلَمَّا قِيلَ لَهُ ذَلِكَ سَارَ بِمَنِ اتَّبَعَهُ، فَانْطَلَقَ إِلَى الْأُمَّةِ الَّتِي عِنْدَ مغرب الشمس، لأنها
yeryüzüne temas etmeksizin gök ile birlikte yerin etrafında döner. [Güneş], yeryüzünün gözelerinden bir gözenin içine giremeyecek kadar büyüktür; bilakis o, yeryüzünden katbekat büyüktür. Aksine kastedilen şudur: [Zülkarneyn], batı ve doğu yönünden yerleşimin bittiği en uç noktaya ulaşmış ve gözün gördüğü kadarıyla güneşi balçıklı bir gözede batıyor bulmuştur; tıpkı bizim düz bir arazide güneşi sanki yerin içine giriyormuş gibi görmemiz gibi. Nitekim [Allah Teâlâ]: { وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً } “Onu öyle bir topluluk üzerine doğuyor buldu ki, kendileriyle güneş arasına hiçbir örtü koymamıştık.” (Kehf, 18/90) buyurmuştur. Güneşin onların üzerine doğmasından maksat, onlara temas edip bitişmesi değildir; bilakis kastedilen, güneşin ilk olarak onların üzerine doğmasıdır. el-Kutebî şöyle demiştir: Bu gözenin denizden olması da caizdir; güneşin onun arkasında, onunla beraber yahut onun yanında batması da muhtemeldir. Böylece sıfat harfi (harf-i cer), arkadaşının yerine geçmiş olur. En doğrusunu Allah bilir. { وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً } “Ve onun yanında bir kavim buldu.” Yani gözenin yanında veya gözenin nihayetinde [bir kavim buldu]. Bunlar Câbers ehlidir; buraya Süryanice Cürcîsâ denir. Orada Semûd kavminin neslinden olup Sâlih'e iman edenlerin geriye kalanları yaşamaktadır; bunu es-Süheylî zikretmiştir. Vehb b. Münebbih dedi ki: «Zülkarneyn, Rumlardan bir adam idi; kadınlarından yaşlı bir kadının oğluydu ve kadının ondan başka çocuğu yoktu. Adı İskender idi. Büluğ çağına erdiğinde -ki o salih bir kuldu- Allah Teâlâ şöyle buyurdu: 'Ey Zülkarneyn! Ben seni, dilleri farklı olan ve bütün yeryüzü milletlerini teşkil eden yeryüzü kavimlerine gönderiyorum. Onlar kısımlara ayrılır: İki millet vardır ki aralarında bütün yeryüzünün uzunluğu bulunur; iki millet vardır ki aralarında bütün yeryüzünün eni bulunur; yeryüzünün ortasında ise cinler, insanlar, Ye'cûc ve Me'cûc'den oluşan milletler vardır. Aralarında yeryüzünün uzunluğu bulunan iki millete gelince; biri güneşin battığı yerdedir ve ona Nâsek denir; diğeri ise güneşin doğduğu yerdedir ve ona Mensek denir. Aralarında yeryüzünün eni bulunan iki millete gelince; biri yeryüzünün sağ tarafındadır ve ona Hâvîl denir; diğeri ise yeryüzünün sol tarafındaki kavimdir ve ona Tâvîl denir.' Zülkarneyn dedi ki: 'İlâhım! Sen beni, Senin dışında kimsenin takdir edemeyeceği kadar büyük bir işe sevk ettin. Bu milletler hakkında bana haber ver; hangi güçle onlara karşı çokluk sağlayıp üstün geleceğim? Hangi sabırla onlara katlanacağım? Hangi lisanla onlarla konuşacağım? Gücüm yokken onların dillerini nasıl anlayacağım?' Allah Teâlâ buyurdu ki: 'Sana yüklediğim vazifede seni muvaffak kılacağım; göğsünü açıp genişleteceğim, böylece her şeyi işiteceksin; anlayışını pekiştireceğim, böylece her şeyi kavrayacaksın; sana heybet giydireceğim, böylece hiçbir şey seni ürkütmeyecek; nuru ve zulmeti senin emrine vereceğim, böylece onlar senin ordularından bir ordu olacak; nur önünden sana kılavuzluk edecek, zulmet ise arkandan seni muhafaza edecek.' Kendisine bu söylendiğinde, peşine düşenlerle birlikte yürüdü ve güneşin battığı yerdeki kavme doğru yöneldi; çünkü»
كَانَتْ أَقْرَبُ الْأُمَمِ مِنْهُ وَهِيَ نَاسُكُ، فَوَجَدَ جُمُوعًا لَا يُحْصِيهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى وَقُوَّةً وَبَأْسًا لَا يُطِيقُهُ إِلَّا اللَّهُ. وَأَلْسِنَةً مُخْتَلِفَةً، وَأَهْوَاءً مُتَشَتِّتَةً فَكَاثَرَهُمْ بِالظُّلْمَةِ، فَضَرَبَ حَوْلَهُمْ ثَلَاثَ عَسَاكِرَ مِنْ جُنْدِ الظُّلْمَةِ قَدْرَ مَا أَحَاطَ بِهِمْ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ، حَتَّى جَمَعَتْهُمْ فِي مَكَانٍ وَاحِدٍ، ثُمَّ دَخَلَ عَلَيْهِمْ بِالنُّورِ فَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَإِلَى عِبَادَتِهِ، فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَصَدَّ عَنْهُ، فَأَدْخَلَ عَلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا الظُّلْمَةَ فَغَشِيَتْهُمْ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ، فَدَخَلَتْ إِلَى أَفْوَاهِهِمْ وَأَنُوفِهِمْ وَأَعْيُنِهِمْ وَبُيُوتِهِمْ وَغَشِيَتْهُمْ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ، فَتَحَيَّرُوا وَمَاجُوا وَأَشْفَقُوا أَنْ يَهْلِكُوا، فَعَجُّوا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِصَوْتٍ وَاحِدٍ: إِنَّا آمَنَّا، فَكَشَفَهَا عَنْهُمْ، وَأَخَذَهُمْ عَنْوَةً، وَدَخَلُوا فِي دَعْوَتِهِ، فَجَنَّدَ مِنْ أَهْلِ الْمَغْرِبِ أُمَمًا عَظِيمَةً فَجَعَلَهُمْ جُنْدًا وَاحِدًا، ثُمَّ انْطَلَقَ بِهِمْ يَقُودُهُمْ، وَالظُّلْمَةُ تَسُوقُهُمْ وَتَحْرُسُهُ مِنْ خلفه، والنور أمامه يَقُودُهُ وَيَدُلُّهُ، وَهُوَ يَسِيرُ فِي نَاحِيَةِ الْأَرْضِ الْيُمْنَى يُرِيدُ الْأُمَّةَ الَّتِي فِي قُطْرِ الْأَرْضِ الْأَيْمَنِ وَهِيَ هَاوِيلُ، وَسَخَّرَ اللَّهُ تَعَالَى يَدَهُ وَقَلْبَهُ وَعَقْلَهُ وَنَظَرَهُ فَلَا يُخْطِئُ إِذَا عَمِلَ عَمَلًا، فَإِذَا أَتَوْا مَخَاضَةً أَوْ بَحْرًا بَنَى سُفُنًا مِنْ أَلْوَاحٍ صِغَارٍ مِثْلِ النِّعَالِ فَنَظَمَهَا فِي سَاعَةٍ، ثُمَّ جَعَلَ فِيهَا جَمِيعَ مَنْ مَعَهُ مِنْ تِلْكَ الْأُمَمِ، فَإِذَا قَطَعَ الْبِحَارَ وَالْأَنْهَارَ فَتَقَهَا وَدَفَعَ إِلَى كُلِّ رَجُلٍ لَوْحًا فَلَا يَكْتَرِثُ بِحَمْلِهِ، فَانْتَهَى إِلَى هَاوِيلَ وَفَعَلَ بِهِمْ كَفِعْلِهِ بِنَاسِكَ فَآمَنُوا، فَفَرَغَ مِنْهُمْ، وَأَخَذَ جُيُوشَهُمْ وَانْطَلَقَ إِلَى نَاحِيَةِ الْأَرْضِ الْأُخْرَى حَتَّى انْتَهَى إِلَى مَنْسَكٍ عِنْدَ مَطْلِعِ الشَّمْسِ، فَعَمِلَ فِيهَا وَجَنَّدَ مِنْهَا جُنُودًا كَفِعْلِهِ فِي الْأُولَى، ثُمَّ كَرَّ مُقْبِلًا حَتَّى أَخَذَ نَاحِيَةَ الْأَرْضِ الْيُسْرَى يُرِيدُ تَاوِيلَ، وَهِيَ الْأُمَّةُ الَّتِي تُقَابِلُ هَاوِيلَ بَيْنَهُمَا عُرْضُ الْأَرْضِ، فَفَعَلَ فِيهَا كَفِعْلِهِ فِيمَا قَبْلَهَا، ثُمَّ عَطَفَ إِلَى الْأُمَمِ الَّتِي فِي وَسَطِ الْأَرْضِ مِنَ الْجِنِّ الْإِنْسِ وَيَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ، فَلَمَّا كَانَ فِي بَعْضِ الطَّرِيقِ مِمَّا يَلِي مُنْقَطَعَ التُّرْكِ مِنَ الْمَشْرِقِ قَالَتْ لَهُ أُمَّةٌ صَالِحَةٌ مِنَ الْإِنْسِ: يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ! إِنَّ بَيْنَ هَذَيْنِ الْجَبَلَيْنِ خَلْقًا مِنْ خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى كَثِيرًا لَيْسَ لَهُمْ عَدَدٌ، وَلَيْسَ فِيهِمْ مُشَابَهَةٌ مِنَ الْإِنْسِ، وَهُمْ أَشْبَاهُ الْبَهَائِمِ، يَأْكُلُونَ الْعُشْبَ، وَيَفْتَرِسُونَ الدَّوَابَّ وَالْوَحْشَ كَمَا تَفْتَرِسُهَا السِّبَاعُ، وَيَأْكُلُونَ حَشَرَاتِ الْأَرْضِ كُلَّهَا مِنَ الْحَيَّاتِ وَالْعَقَارِبِ وَالْوَزَغِ وَكُلَّ ذِي رُوحٍ مِمَّا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْأَرْضِ، وَلَيْسَ لِلَّهِ تَعَالَى خَلْقٌ يَنْمُو نَمَاءَهُمْ فِي الْعَامِ الْوَاحِدِ، فَإِنْ طالت المدة
kendisine en yakın milletti ve bunlar Nâsek kavmiydi. Orada sayısını ancak Allah Teâlâ'nın bilebileceği kalabalıklar, gücüne ve kuvvetine ancak Allah'ın güç yetirebileceği bir topluluk, farklı diller ve dağınık arzular buldu. Onlara karşı karanlıkla üstünlük sağladı; her taraftan onları kuşatacak miktarda karanlık ordusundan üç birlik etraflarına vurdu, nihayet onları tek bir yerde topladı. Sonra üzerlerine nur ile girdi ve onları Allah Teâlâ'ya ve O'na kulluk etmeye davet etti. Onlardan kimi iman etti, kimi de inkâr edip yüz çevirdi. Yüz çevirenlerin üzerine karanlığı saldı; her taraftan onları bürüdü. Ağızlarına, burunlarına, gözlerine ve evlerine girdi, her yönden onları kapladı. Şaşkına dönüp dalgalandılar ve helak olmaktan korktular; tek bir sesle Allah Teâlâ'ya feryat edip: «Şüphesiz iman ettik» dediler. Bunun üzerine karanlığı onlardan kaldırdı, onları hâkimiyeti altına aldı ve davetine girdiler. Batı ehlinden büyük ordular kurup onları tek bir ordu yaptı. Sonra onları sevk ederek yola çıktı; karanlık onları sürüyor ve arkasından onu koruyordu, nur ise önünde ona rehberlik ediyor ve yol gösteriyordu. O, yeryüzünün sağ tarafında yürüyerek, yerin sağ ucundaki millet olan Hâvîl'e yöneliyordu. Allah Teâlâ onun elini, kalbini, aklını ve bakışını [hidayetine] boyun eğdirmişti; bir iş yaptığında asla yanılmazdı. Bir sığlığa veya denize geldiklerinde, çarık gibi küçük tahtalardan gemiler yapar, onları bir anda birbirine bağlar, sonra o milletlerden yanında bulunan herkesi içine bindirirdi. Denizleri ve nehirleri geçince onları söker, her adama bir tahta verirdi, o da taşımaktan yüksünmezdi. Nihayet Hâvîl'e vardı ve Nâsek kavmine yaptığı muamelenin aynısını onlara yaptı, onlar da iman ettiler. Onların işini bitirince ordularını aldı ve yeryüzünün diğer tarafına doğru gidip güneşin doğduğu yerdeki Mensek kavmine kadar vardı. Orada da ilki gibi amel etti ve onlardan ordular topladı. Sonra geri dönüp yeryüzünün sol tarafına yöneldi; Hâvîl'in karşısında bulunan ve aralarında yeryüzünün genişliği olan Tâvîl milletini kastetti. Onlara da öncekilere yaptığı gibi yaptı. Sonra yeryüzünün ortasında bulunan cin, insan, Ye'cûc ve Me'cûc milletlerine yöneldi. Doğu cihetinden Türklerin sınırına yakın olan yolun bir kısmına geldiğinde, insanlardan salih bir topluluk ona şöyle dedi: «Ey Zülkarneyn! Bu iki dağ arasında Allah Teâlâ'nın yaratıklarından, sayısız derecede çok, insanlara benzemeyen bir mahlûkat vardır; hayvanlar gibidirler, ot yerler, yırtıcı hayvanların avladığı gibi binekleri ve vahşi hayvanları parçalarlar; yılanlar, akrepler, kertenkeleler ve Allah Teâlâ'nın yeryüzünde yarattığı her canlıdan olmak üzere yeryüzünün bütün haşerelerini yerler. Allah Teâlâ'nın bir yıl içinde onlar gibi çoğalan başka hiçbir mahlûku yoktur. Eğer zaman uzarsa
فَسَيَمْلَئُونَ الْأَرْضَ، وَيُجْلُونَ أَهْلَهَا فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا؟ ذكر الْحَدِيثَ، وَسَيَأْتِي مِنْ صِفَةِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ وَالتُّرْكِ إِذْ هُمْ نَوْعٌ مِنْهُمْ مَا فِيهِ كِفَايَةٌ. قوله تعالى: (قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ) قَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ: إِنْ كَانَ نَبِيًّا فَهُوَ وَحْيٌ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ نَبِيًّا فَهُوَ إِلْهَامٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. (إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً) قَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ السَّرِيِّ: خَيَّرَهُ بَيْنَ هَذَيْنِ كَمَا خَيَّرَ مُحَمَّدًا ﷺ فَقَالَ:" فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ" [المائدة: ٤٢] وَنَحْوَهُ. وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَيَّرَهُ بَيْنَ هَذَيْنِ الْحُكْمَيْنِ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَرَدَّ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ، لِأَنَّهُ لَمْ يَصِحَّ أَنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ نَبِيٌّ فَيُخَاطَبُ بِهَذَا، فَكَيْفَ يَقُولُ لِرَبِّهِ ﷿:" ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ"؟ وَكَيْفَ يَقُولُ:" فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ" فيخاطبه بِالنُّونِ؟ قَالَ: التَّقْدِيرُ، قُلْنَا يَا مُحَمَّدُ قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: هَذَا الَّذِي قَالَهُ أَبُو الْحَسَنِ لَا يَلْزَمُ منه شي. أما قوله:" قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ" فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ ﷿ خَاطَبَهُ عَلَى لِسَانِ نَبِيٍّ فِي وَقْتِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَالَ لَهُ هَذَا كَمَا قَالَ لنبيه:" فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً" [محمد: ٤]، وَأَمَّا إِشْكَالُ" فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ" فإن تقديره أن الله تعالى خَيَّرَهُ بَيْنَ الْقَتْلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ" وبين الاستبقاء في قوله ﷿:" وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً". قَالَ لِأُولَئِكَ القوم: (أَمَّا مَنْ ظَلَمَ) أي أَقَامَ عَلَى الْكُفْرِ مِنْكُمْ، (فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ) أَيْ بِالْقَتْلِ: (ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ)
yeryüzünü doldururlar ve halkını sürerler. Bizimle onlar arasına bir set yapman şartıyla sana bir vergi verelim mi?» Hadisi zikretti; Ye'cûc ve Me'cûc ile onlardan bir tür olan Türklerin sıfatına dair yeterli bilgi ileride gelecektir. Allah Teâlâ'nın: { قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ } “Dedik ki: Ey Zülkarneyn!” buyruğu hakkında Kuşeyrî Ebû Nasr: «Eğer peygamber idiyse bu bir vahiydir; peygamber değil idiyse Allah Teâlâ'dan bir ilhamdır» demiştir. { إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً } “Ya [onları] cezalandırırsın ya da haklarında güzel bir tavır takınırsın” buyruğu hakkında İbrâhim b. es-Serî: «Tıpkı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i serbest bıraktığı gibi onu da bu iki husus arasında muhayyer kıldı ve: { فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” [Mâide: 42] ve benzeri buyrukları indirdi» demiştir. Ebû İshak ez-Zeccâc da: «Manası, Allah Teâlâ onu bu iki hüküm arasında muhayyer kıldı demektir» dedi. Nehhâs dedi ki: Ali b. Süleyman onun bu sözünü reddetmiştir; çünkü Zülkarneyn'in peygamber olduğu ve kendisine bu şekilde hitap edildiği sahih olmamıştır. Öyle olsaydı Rabbine Azze ve Celle nasıl: «Sonra Rabbine döndürülür» derdi? Ve nasıl: «Onu cezalandıracağız» diyerek 'nûn' (çoğul) ile hitap ederdi? O [Ali b. Süleyman]: Takdir şöyledir: «Dedik ki: Ey Muhammed! Onlar 'Ey Zülkarneyn!' dediler» demiştir. Ebû Ca'fer en-Nehhâs dedi ki: Ebû'l-Hasan'ın bu söylediği bir gereklilik taşımaz. { قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ } sözüne gelince, Allah Azze ve Celle'nin onun dönemindeki bir peygamberin diliyle ona hitap etmiş olması caizdir; tıpkı Peygamberine: { فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً } “Artık bundan sonra ya karşılıksız salıverirsiniz ya da fidye alırsınız” [Muhammed: 4] dediği gibi ona da böyle demiş olması caizdir. { فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ } ifadesinin müşkil görülmesine gelince, bunun takdiri şöyledir: Allah Teâlâ, { إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ } buyruğu ile öldürmek, { وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً } buyruğu ile de sağ bırakmak arasında onu muhayyer kılmıştır. [Zülkarneyn] o kavme şöyle dedi: { أَمَّا مَنْ ظَلَمَ } “Haksızlık edene gelince” yani sizden küfür üzere ısrar edene; { فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ } “biz onu cezalandıracağız” yani öldürmek suretiyle; { ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ } “sonra Rabbine döndürülür”
أَيْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: (فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً) أَيْ شَدِيدًا فِي جهنم. (وَأَمَّا مَنْ آمَنَ) أي تاب من الكفر: (وَعَمِلَ صالِحاً) قَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى: (إِنَّ) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ فِي (إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً) قَالَ: وَلَوْ رَفَعْتَ كَانَ صَوَابًا بِمَعْنَى فَإِمَّا هُوَ، كَمَا قَالَ:
yani kıyamet gününde; { فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً } “O da onu görülmemiş bir azapla cezalandırır” yani cehennemde şiddetli bir [azapla]. { وَأَمَّا مَنْ آمَنَ } “İman edene gelince” yani küfürden tövbe edip; { وَعَمِلَ صالِحاً } “ve salih amel işleyene”. Ahmed b. Yahyâ: { إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً } ayetindeki «en» nasb mahallindedir, demiştir. Şöyle demiştir: Şayet ref okusaydın, şairin dediği gibi «fe-immâ huve» (ya o...) manasında doğru olurdu:
فَسِيرَا فَإِمَّا حَاجَةٌ تَقْضِيَانِهَا ... وَإِمَّا مُقِيلٌ صَالِحٌ وَصَدِيقُ
Gidin [ikiniz]; ya göreceğiniz bir ihtiyaçtır ... Ya da iyi bir konaklama yeri ve bir dosttur.
(فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى) قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَبِي عَمْرٍو وَعَاصِمٍ:" فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى " بِالرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ
{ فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى } “onun için en güzel mükâfat vardır”. Medine ehli, Ebû Amr ve Âsım'ın kıraati: Mübteda olmak üzere ref ile
أَوْ بِالِاسْتِقْرَارِ. وَ" الْحُسْنى " فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ بِالْإِضَافَةِ وَيُحْذَفُ التَّنْوِينُ لِلْإِضَافَةِ، أَيْ لَهُ جَزَاءُ الْحُسْنَى عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْآخِرَةِ وَهِيَ الْجَنَّةُ، فَأَضَافَ الْجَزَاءَ إِلَى الْجَنَّةِ، كَقَوْلِهِ:
veya istikrâr (haber olma) üzere [merfûdur]. { الْحُسْنى } ise izâfet sebebiyle cer mahallindedir; izâfet dolayısıyla tenvin hazfedilir. Yani, âhirette Allah Teâlâ katında onun için en güzel mükâfat (cezâu'l-hüsnâ) vardır; o da cennettir. Böylece [Allah], tıpkı şu buyruğunda olduğu gibi mükâfatı cennete izâfe etmiştir: