Binûn

Kehf Suresi Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

" حَقُّ الْيَقِينِ" [الواقعة: ٩٥]،" وَلَدارُ الْآخِرَةِ ١٠" [الانعام: ٣٢]، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَ بِ" الْحُسْنى " الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ. وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْجَزَاءُ مِنْ ذي القرنين، أي أعطيته وَأَتَفَضَّلُ عَلَيْهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يُحْذَفَ التَّنْوِينُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ وَيَكُونُ" الْحُسْنى " فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى الْبَدَلِ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، وَعَلَى التَّرْجَمَةِ عِنْدَ الْكُوفِيِّينَ، وَعَلَى هَذَا قِرَاءَةُ ابْنِ أَبِي إِسْحَاقَ" فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى" إِلَّا أَنَّكَ لَمْ تَحْذِفِ التَّنْوِينَ، وَهُوَ أَجْوَدُ. وَقَرَأَ سَائِرُ الْكُوفِيِّينَ" فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى" مَنْصُوبًا مُنَوَّنًا، أَيْ فَلَهُ الْحُسْنَى جَزَاءً. قَالَ الْفَرَّاءُ:" جَزاءُ" مَنْصُوبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ. وَقِيلَ: عَلَى الْمَصْدَرِ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ مَجْزِيًّا بِهَا جَزَاءً. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمَسْرُوقٌ:" فَلَهُ جَزَاءَ الْحُسْنَى" مَنْصُوبًا غَيْرَ مُنَوَّنٍ وَهِيَ عِنْدَ أَبِي حَاتِمٍ عَلَى حَذْفِ التَّنْوِينِ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ مِثْلُ" فَلَهُ جَزَاءَ الحسنى" في أحد الوجهين [في الرفع]. النَّحَّاسُ: وَهَذَا عِنْدَ غَيْرِهِ خَطَأٌ لِأَنَّهُ لَيْسَ مَوْضِعُ حَذْفِ تَنْوِينٍ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ وَيَكُونُ تَقْدِيرُهُ: فَلَهُ الثَّوَابُ جَزَاءَ الْحُسْنَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً) تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ أَنَّ أَتْبَعَ وَاتَّبَعَ بمعنى أي سلك طريقا ومنازل. (حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ) ٩٠ وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ بِفَتْحِ الْمِيمِ وَاللَّامِ، يُقَالُ: طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَالْكَوَاكِبُ طُلُوعًا وَمَطْلِعًا. وَالْمَطْلَعُ وَالْمَطْلِعُ أَيْضًا مَوْضِعُ طُلُوعِهَا قاله الجوهري. الْمَعْنَى: أَنَّهُ انْتَهَى إِلَى مَوْضِعِ قَوْمٍ لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَطْلَعِ الشَّمْسِ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ. وَالشَّمْسُ تَطْلُعُ وَرَاءَ ذَلِكَ بِمَسَافَةٍ بَعِيدَةٍ فهذا معنى قوله تعالى: (وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ) ٩٠. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِيهِمْ، فَعَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ مَا تَقَدَّمَ، وَأَنَّهَا أُمَّةٌ يُقَالُ لَهَا مَنْسَكُ وَهِيَ مُقَابِلَةُ نَاسِكَ، وَقَالَهُ مُقَاتِلٌ. وَقَالَ قَتَادَةُ: يُقَالُ لَهُمَا: الزِّنْجُ وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هُمْ تَارِسُ وَهَاوِيلُ وَمَنْسَكُ، حُفَاةً عُرَاةً عُمَاةً عَنِ الْحَقِّ، يَتَسَافَدُونَ مِثْلَ الْكِلَابِ، وَيَتَهَارَجُونَ تَهَارُجَ الْحُمُرِ. وَقِيلَ: هُمْ أَهْلُ جابلق وَهُمْ مِنْ نَسْلِ مُؤْمِنِي عَادٍ الَّذِينَ آمَنُوا بِهُودٍ، وَيُقَالُ لَهُمْ بِالسُّرْيَانِيَّةِ مرقيسا. وَالَّذِينَ عِنْدَ مَغْرِبِ الشَّمْسِ هُمْ أَهْلُ جابرس، وَلِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنَ الْمَدِينَتَيْنِ عَشَرَةُ آلَافِ باب، وبين كل بابين فَرْسَخٌ. وَوَرَاءَ جابلق أُمَمٌ وَهُمْ تَافِيلُ وَتَارِسُ وهم يجاورون يأجوج ومأجوج.

{ حَقُّ الْيَقِينِ } “kesin gerçeğin ta kendisi” [Vâkıa, 56/95], { وَلَدارُ الْآخِرَةِ } “âhiret yurdu ise elbette...” [En‘âm, 6/32] [âyetlerinde olduğu gibi]. Bunu el-Ferrâ' söylemiştir. { الْحُسْنَى } [lafzı] ile sâlih amellerin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Cezânın (mükâfatın) Zülkarneyn tarafından olması da mümkündür; yani "Ona [mükâfatını] veririm ve kendisine lütufta bulunurum" [demektir]. Tenvinin iki sâkinin bir araya gelmesi (iltikā-i sâkineyn) sebebiyle düşürülmesi ve { الْحُسْنَى } kelimesinin Basralılara göre bedel, Kûfelilere göre terceme (açıklama) olarak ref mahallinde bulunması da caizdir. İbn Ebî İshâk'ın { فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى } kıraati de bu kabildendir; şu kadar var ki tenvini hazfetmemiştir ve bu daha üstündür. Diğer Kûfeliler ise { فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى } şeklinde tenvinli ve mensûb olarak okumuşlardır; yani "ona mükâfat olarak en güzeli vardır" [demektir]. el-Ferrâ': "{ جَزَاءً } lafzı temyiz olarak mensûbtur" demiştir. Masdar olarak [mensûb olduğu] da söylenmiştir. ez-Zeccâc ise: "O, hâl mevkiinde bir masdardır; yani 'ona karşılık olarak mükâfatlandırılmış bir halde' demektir" demiştir. İbn Abbâs ve Mesrûk ise tenvinsiz ve mensûb olarak: { فَلَهُ جَزَاءَ الْحُسْنَى } şeklinde okumuşlardır. Bu kıraat Ebû Hâtim'e göre, ref durumundaki iki vecihten birinde [olduğu gibi] iltikā-i sâkineyn sebebiyle tenvinin hazfedilmesine dayanır. en-Nahhâs şöyle der: "Bu, onun dışındakilere göre hatalıdır; çünkü burası iltikā-i sâkineyn sebebiyle tenvinin hazfedileceği bir yer değildir. [Bu kıraate göre cümlenin] takdiri: { فَلَهُ الثَّوَابُ جَزَاءَ الْحُسْنَى } 'Ona güzelin mükâfatı olarak sevap vardır' şeklinde olur." Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً } “Sonra yine bir sebep takip etti (bir yol tuttu)” buyruğuna gelince: 'Etbea' (أَتْبَعَ) ve 'ittebea' (اتَّبَعَ) kelimelerinin aynı anlamda olduğu, yani bir yol ve konaklar tuttuğu manasına geldiği daha önce geçmişti. { حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ } “Nihayet güneşin doğduğu yere vardığında” [Kehf, 18/90] âyetini Mücâhid ve İbn Muheysın, mîm ve lâm harflerinin fethasıyla [matla‘a şeklinde] okumuşlardır. Güneş ve yıldızlar doğduğu zaman Arapçada طُلُوعًا ve مَطْلَعًا denir. el-Cevherî'nin belirttiğine göre 'el-matla‘' (المَطْلَع) ve 'el-matli‘' (المَطْلِع) kelimeleri aynı zamanda güneşin doğduğu yer anlamına gelir. Manası şudur: Zülkarneyn, kendileriyle güneşin doğduğu yer arasında insanlardan hiç kimsenin bulunmadığı bir topluluğun bulunduğu yere ulaştı. Güneş ise oranın epey uzağında bir mesafeden doğmaktaydı. Yüce Allah'ın: { وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ } “Onu öyle bir topluluk üzerine doğuyor buldu ki...” [Kehf, 18/90] buyruğunun anlamı budur. Bu topluluk hakkında ihtilaf edilmiştir: Vehb b. Münebbih'ten daha önce geçen rivayet nakledilmiş olup bunlara 'Mensek' denilen ve 'Nâsik'in karşısında yer alan bir ümmet olduğu belirtilmiştir; Mukâtil de böyle demiştir. Katâde: "Bu ikisine Zenc denilir" demiştir. el-Kelbî ise şöyle demiştir: "Onlar Târis, Hâvîl ve Mensek'tir; yalınayak, çıplak ve hakka karşı kördürler. Köpekler gibi çiftleşir ve merkepler gibi birbirine girerler." Bir görüşe göre onlar Câbelkā halkıdır ve Hûd'a iman eden mümin Âd kavminin neslindendirler; onlara Süryanicede Merkīsâ denilir. Güneşin battığı yerde bulunanlar ise Câbersâ halkıdır. Bu iki şehrin her birinin on bin kapısı vardır ve her iki kapı arası bir fersahtır. Câbelkā'nın arkasında ise Tâfîl ve Târis adında ümmetler vardır ve bunlar Ye'cûc ve Me'cûc'a komşudurlar.

وَأَهْلُ جابرس وَجابلق آمَنُوا بِالنَّبِيِّ ﵊ (مَرَّ بِهِمْ لَيْلَةَ الْإِسْرَاءِ فَدَعَاهُمْ فَأَجَابُوهُ، وَدَعَا الْأُمَمَ الْآخَرِينَ فَلَمْ يُجِيبُوهُ)، ذَكَرَهُ السُّهَيْلِيُّ وَقَالَ: اخْتَصَرْتُ هَذَا كُلَّهُ مِنْ حَدِيثٍ طَوِيلٍ رَوَاهُ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ عَنْ عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَرَوَاهُ الطَّبَرِيُّ مُسْنَدًا إِلَى مُقَاتِلٍ يَرْفَعُهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً) ٩٠ أَيْ حِجَابًا يَسْتَتِرُونَ مِنْهَا عِنْدَ طُلُوعِهَا. قَالَ قَتَادَةُ: لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمْ وبين الشمس ستر، كَانُوا فِي مَكَانٍ لَا يَسْتَقِرُّ عَلَيْهِ بِنَاءٌ، وَهُمْ يَكُونُونَ فِي أَسْرَابٍ لَهُمْ، حَتَّى إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ عَنْهُمْ رَجَعُوا إِلَى مَعَايِشِهِمْ وَحُرُوثِهِمْ، يَعْنِي لَا يَسْتَتِرُونَ مِنْهَا بِكَهْفِ جَبَلٍ وَلَا بَيْتٍ يُكِنُّهُمْ مِنْهَا. وَقَالَ أُمَيَّةُ: وَجَدْتُ رِجَالًا بِسَمَرْقَنْدَ يُحَدِّثُونَ النَّاسَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: خَرَجْتُ حَتَّى جَاوَزْتُ الصِّينَ، فَقِيلَ لِي: إِنَّ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ مَسِيرَةَ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ، فَاسْتَأْجَرْتُ رَجُلًا يُرِينِيهِمْ حَتَّى صَبَّحْتُهُمْ، فَوَجَدْتُ أَحَدَهُمْ يَفْتَرِشُ أُذُنَهُ وَيَلْتَحِفُ بِالْأُخْرَى وَكَانَ صَاحِبِي يُحْسِنُ كَلَامَهُمْ، فَبِتْنَا بِهِمْ، فَقَالُوا: فِيمَ جِئْتُمْ؟ قُلْنَا: جِئْنَا نَنْظُرَ كَيْفَ تَطْلُعُ الشَّمْسُ، فَبَيْنَا نَحْنُ كَذَلِكَ إِذْ سَمِعْنَا كَهَيْئَةِ الصَّلْصَلَةِ، فَغُشِيَ عَلَيَّ ثُمَّ أَفَقْتُ وَهُمْ يَمْسَحُونَنِي بِالدُّهْنِ، فَلَمَّا طَلَعَتِ الشَّمْسُ عَلَى الْمَاءِ إِذْ هِيَ عَلَى الْمَاءِ كَهَيْئَةِ الزَّيْتِ، وَإِذَا طَرَفُ السَّمَاءِ كَهَيْئَةِ الْفُسْطَاطِ، فَلَمَّا ارْتَفَعَتْ أَدْخَلُونِي سَرَبًا لَهُمْ، فَلَمَّا ارْتَفَعَ النَّهَارُ وَزَالَتِ الشَّمْسُ عَنْ رؤوسهم خَرَجُوا يَصْطَادُونَ السَّمَكَ، فَيَطْرَحُونَهُ فِي الشَّمْسِ فَيَنْضَجُ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: جَاءَهُمْ جَيْشٌ مَرَّةً، فَقَالَ لَهُمْ أَهْلُهَا: لَا تَطْلُعُ الشَّمْسُ وَأَنْتُمْ بِهَا، فقالوا: ما نبرح حتى تطلع الشمس. قَالُوا: مَا هَذِهِ الْعِظَامُ؟ قَالُوا: هَذِهِ وَاللَّهِ عِظَامُ جَيْشٍ طَلَعَتْ عَلَيْهِمُ الشَّمْسُ هَاهُنَا فَمَاتُوا. قَالَ فَوَلَّوْا هَارِبِينَ فِي الْأَرْضِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَتْ أَرْضُهُمْ لَا جَبَلَ فِيهَا وَلَا شَجَرَ، وَكَانَتْ لَا تَحْمِلُ الْبِنَاءَ، فَإِذَا طَلَعَتْ عَلَيْهِمُ الشَّمْسُ نَزَلُوا فِي الْمَاءِ، فَإِذَا ارْتَفَعَتْ عَنْهُمْ خَرَجُوا، فَيَتَرَاعَوْنَ كَمَا تَتَرَاعَى الْبَهَائِمُ. قُلْتُ: وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ تَدُلُّ عَلَى أَنْ لَا مَدِينَةَ هُنَاكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرُبَّمَا يَكُونُ مِنْهُمْ مَنْ يَدْخُلُ فِي النَّهْرِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَدْخُلُ فِي السَّرَبِ فلا تناقض بين قول الحسن وقتادة.

Câbers ve Câbelk halkı Peygamber aleyhisselâm'a iman etmişlerdir (İsrâ gecesi onlara uğramış, kendilerini [İslam'a] davet etmiş, onlar da icabet etmişlerdi; diğer ümmetleri de davet etmiş fakat onlar icabet etmemişlerdi). Bunu es-Süheylî zikretmiş ve şöyle demiştir: «Bütün bunları Mukâtil b. Hayyân'ın İkrime'den, onun İbn Abbâs'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği uzun bir hadisten kısalttım.» Taberî de bunu Mukâtil'e isnad ederek merfû olarak rivayet etmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً } “kendilerine ondan başka bir örtü yapmadığımız...” [Kehf: 90] buyruğu; yani güneş doğduğunda kendisinden örtünüp korunacakları bir perde [koymadığımız] demektir. Katâde şöyle demiştir: «Onlarla güneş arasında bir örtü yoktu. Üzerinde hiçbir binanın duramayacağı bir arazide idiler. Kendilerine ait yeraltı kovuklarında bulunurlar; güneş üzerlerinden batıya yönelip kaydığında geçim yerlerine ve ekinlerine dönerlerdi.» Yani kendilerini güneşten koruyacak ne bir dağ mağarası ne de onları barındıracak bir ev ile güneşten örtünürlerdi. Ümeyye şöyle demiştir: «Semerkant'ta insanlara [haberler] anlatan bazı adamlar buldum. Onlardan biri şöyle dedi: Çin'i aşıncaya kadar gittim. Bana: 'Seninle onlar arasında bir gün ve bir gecelik mesafe var' denildi. Bunun üzerine onları bana göstermesi için bir adam kiraladım ve nihayet sabah vakti yanlarına vardım. Onlardan birinin kulağının birini yere serip diğerini üstüne örttüğünü gördüm. Arkadaşım onların dilini iyi biliyordu. Geceyi onların yanında geçirdik. 'Niçin geldiniz?' dediler. Biz de: 'Güneşin nasıl doğduğuna bakmaya geldik' dedik. Biz bu haldeyken birden çıngırak sesi gibi bir ses duyduk. Bayılıp yere düşmüşüm, sonra ayıldım; üzerime yağ sürüyorlardı. Güneş suyun üzerine doğduğunda, suyun üzerinde tıpkı zeytinyağı gibiydi; göğün kenarı da çadır gibiydi. Güneş yükselince beni kendilerine ait bir yeraltı kovuğuna soktular. Gündüz ilerleyip güneş başlarının üzerinden çekilince balık avlamaya çıktılar; balığı güneşe atıyorlardı ve o da pişiyordu.» İbn Cüreyc şöyle demiştir: «Bir defasında onlara bir ordu geldi. O bölge halkı orduya: 'Güneş siz buradayken üzerinize doğmasın [hemen gidin]' dedi. Onlar ise: 'Güneş doğuncaya kadar buradan ayrılmayacağız' dediler. [Askerler]: 'Bu kemikler de nedir?' diye sordular. [Halk]: 'Bunlar vallahi burada üzerlerine güneş doğup da helak olan bir ordunun kemikleridir' dedi. Bunun üzerine [ordu mensupları] yeryüzünde kaçarak yüz çevirip gittiler.» el-Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: «Onların arazisinde ne bir dağ ne de bir ağaç vardı; arazi üzerinde bina da tutmuyordu. Üzerlerine güneş doğduğu zaman suya girerlerdi; güneş üzerlerinden yükselip [şiddeti] geçince çıkarlar ve hayvanların otladığı gibi yayılıp otlanırlardı.» Derim ki: Bu sözler, orada bir şehir bulunmadığına delalet eder. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Muhtemelen onlardan kimi nehre girmekte, kimi de yeraltı kovuğuna sığınmaktaydı; dolayısıyla Hasan ile Katâde'nin sözleri arasında bir çelişki yoktur.

[سورة الكهف (١٨): الآيات ٩٢ الى ٩٨]

[Kehf Sûresi (18), Âyetler 92-98]

ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٩٢) حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلاً (٩٣) قالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) قالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً (٩٥) آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذا جَعَلَهُ نَارًا قالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً (٩٦)

{ ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٩٢) حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلاً (٩٣) قالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) قالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً (٩٥) آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذا جَعَلَهُ نَارًا قالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً (٩٦) } “Sonra bir yolu daha takip etti. (92) Nihayet iki dağ arasına ulaştığında, onların önünde neredeyse hiçbir söz anlamayan bir kavim buldu. (93) Dediler ki: 'Ey Zülkarneyn! Ye'cûc ve Me'cûc yeryüzünde fesat çıkarmaktadırlar. Bizimle onlar arasına bir set yapman şartıyla sana bir vergi verelim mi?' (94) Dedi ki: 'Rabbimin beni içinde bulundurduğu imkân daha hayırlıdır. Siz bana beden gücüyle yardım edin de sizinle onlar arasına sağlam bir set yapayım.' (95) 'Bana demir kütleleri getirin!' Nihayet iki dağın arasını denkleyip eşitleyince: 'Körükleyin!' dedi. Onu bir ateş haline getirince de: 'Bana getirin, üzerine erimiş bakır dökeyim' dedi. (96)”

فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً (٩٧) قالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨)

{ فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً (٩٧) قالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨) } “Artık onu ne aşabildiler ne de onda bir delik açabildiler. (97) Dedi ki: 'Bu, Rabbimden bir rahmettir. Rabbimin vaadi gelince onu yerle bir eder. Rabbimin vaadi haktır.' (98)”

قَوْلُهُ تعالى: (ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ) وَهُمَا جَبَلَانِ مِنْ قِبَلِ أَرْمِينِيَّةَ وَأَذْرَبِيجَانَ. رَوَى عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:" بَيْنَ السَّدَّيْنِ" الْجَبَلَيْنِ أَرْمِينِيَّةَ وَأَذْرَبِيجَانَ (وَجَدَ مِنْ دُونِهِما) أَيْ مِنْ وَرَائِهِمَا: (قَوْماً لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا). وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" يُفْقِهُونَ" بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْقَافِ مِنْ أَفْقَهَ إِذَا أَبَانَ أَيْ لَا يُفْقِهُونَ غَيْرَهُمْ كَلَامًا. الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْقَافِ، أَيْ يَعْلَمُونَ. وَالْقِرَاءَتَانِ صَحِيحَتَانِ، فَلَا هُمْ يفقهون من غيرهم ولا يفقهون غيرهم. قوله تعالى: (قالُوا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ) أَيْ قَالَتْ لَهُ أُمَّةٌ مِنَ الْإِنْسِ صَالِحَةٍ: (إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ) قَالَ الْأَخْفَشُ: مَنْ هَمَزَ" يَأْجُوجَ" فَجَعَلَ الْأَلِفَيْنِ مِنَ الْأَصْلِ يَقُولُ: يَأْجُوجَ يَفْعُولَ وَمَأْجُوجَ مَفْعُولَ كَأَنَّهُ مِنْ أَجِيجِ النَّارِ. قَالَ: وَمَنْ لَا يَهْمِزُ وَيَجْعَلُ الْأَلِفَيْنِ زَائِدَتَيْنِ يَقُولُ:" يَاجُوجَ" مِنْ يَجَجْتُ وَمَاجُوجَ مِنْ مَجَجْتَ وَهُمَا غَيْرُ مَصْرُوفَيْنِ، قَالَ رُؤْبَةُ:

Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ } “Sonra bir yolu daha takip etti; nihayet iki dağ arasına ulaştı” buyruğunda geçen «seddeyn», Ermenistan ve Azerbaycan tarafındaki iki dağdır. Atâ el-Horasânî, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir: «İki sed; Ermenistan ve Azerbaycan'daki iki dağdır.» { وَجَدَ مِنْ دُونِهِما } “onların önünde buldu” yani arkalarında: { قَوْماً لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا } “neredeyse hiçbir söz anlamayan bir kavim [buldu]”. Hamza ve Kisâî, yâ'nın zammı ve kâf'ın kesrasıyla «açıkladı, anlattı» manasına gelen «efkahe» kökünden { يُفْقِهُونَ } şeklinde okumuşlardır; yani başkalarına bir söz anlatamazlar demektir. Diğerleri ise yâ ve kâf harflerinin fethasıyla { يَفْقَهُونَ } şeklinde okumuşlardır; yani anlamazlar, bilmezler demektir. Her iki kıraat de sahihtir; ne onlar başkasından anlarlar ne de başkasına anlatabilirler. Allah Teâlâ'nın: { قالُوا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ } “Dediler ki: Ey Zülkarneyn!” buyruğu; yani insanlardan salih bir topluluk ona şöyle dedi: { إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } “Şüphesiz Ye'cûc ve Me'cûc yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaktadırlar”. Ahfeş dedi ki: «Ye'cûc» kelimesini hemzeli okuyup iki elifi asıldan sayan kimse şöyle der: «Ye'cûc» yef'ûl veznindedir, «Me'cûc» ise mef'ûl veznindedir; sanki ateşin alevlenmesi (ecîcü'n-nâr) kökünden gelmiş gibidir. Şöyle devam etti: Hemzesiz okuyup iki elifi zâid sayan ise şöyle der: «Yâcûc» yecectü kökünden, «Mâcûc» mecectü kökündendir; her ikisi de gayr-i munsarıftır. Rû'be şöyle demiştir:

لَوْ أَنَّ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ مَعًا ... وَعَادَ عَادٌ وَاسْتَجَاشُوا تُبَّعَا

Eğer Yâcûc ile Mâcûc hep birlikte olsaydı ... Âd kavmi dönüp gelse ve Tübba'dan yardım isteselerdi...

ذَكَرَهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَقِيلَ: إِنَّمَا لَمْ يَنْصَرِفَا لِأَنَّهُمَا اسْمَانِ أَعْجَمِيَّانِ، مِثْلُ طَالُوتَ وَجَالُوتَ غَيْرَ مُشْتَقَّيْنِ، عِلَّتَاهُمَا فِي مَنْعِ الصَّرْفِ الْعُجْمَةُ وَالتَّعْرِيفُ وَالتَّأْنِيثُ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: هُوَ مُعَرَّبٌ مِنْ أَجَّ وَأَجَّجَ علتاه فِي مَنْعِ الصَّرْفِ التَّعْرِيفُ وَالتَّأْنِيثُ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَا عَرَبِيَّيْنِ، فَمَنْ هَمَزَ" يَأْجُوجَ" فَهُوَ عَلَى وَزْنِ يَفْعُولَ مِثْلُ يَرْبُوعَ، مِنْ قَوْلِكَ أَجَّتِ النَّارُ أَيْ ضَوِيَتْ، وَمِنْهُ الْأَجِيجُ، وَمِنْهُ مِلْحٌ أُجَاجٌ، وَمَنْ لَمْ يَهْمِزْ أَمْكَنَ أَنْ يَكُونَ خَفَّفَ الْهَمْزَةَ فَقَلَبَهَا أَلِفًا مِثْلَ رَأْسٍ، وَأَمَّا" مَأْجُوجُ" فَهُوَ مَفْعُولٌ مِنْ أَجَّ، وَالْكَلِمَتَانِ مِنْ أَصْلٍ وَاحِدٍ فِي الِاشْتِقَاقِ وَمَنْ لَمْ يَهْمِزْ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَفَّفَ الْهَمْزَةَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فَاعُولًا مِنْ مَجَّ، وَتَرْكُ الصَّرْفِ فِيهِمَا لِلتَّأْنِيثِ وَالتَّعْرِيفِ كَأَنَّهُ اسْمٌ للقبيلة. واختلف في إفسادهم، [فقال [ سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ: إِفْسَادُهُمْ أَكْلُ بَنِي آدَمَ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: إِفْسَادُهُمْ إِنَّمَا كَانَ مُتَوَقَّعًا، أَيْ سَيُفْسِدُونَ، فَطَلَبُوا وَجْهَ التَّحَرُّزِ مِنْهُمْ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: إِفْسَادُهُمْ هُوَ الظُّلْمُ وَالْغَشْمُ وَالْقَتْلُ وَسَائِرُ وُجُوهُ الْإِفْسَادِ الْمَعْلُومِ مِنَ الْبَشَرِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وقد وردت أخبار بصفتهم وخروجهم وأنهم من وَلَدُ يَافِثَ. رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (وُلِدَ لِنُوحٍ سَامُ وَحَامُ وَيَافِثُ فَوَلَدَ سَامُ الْعَرَبَ وَفَارِسَ وَالرُّومَ وَالْخَيْرُ فِيهِمْ وَوَلَدَ يَافِثُ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ وَالتُّرْكَ وَالصَّقَالِبَةَ وَلَا خَيْرَ فِيهِمْ وَوَلَدَ حَامُ الْقِبْطَ وَالْبَرْبَرَ وَالسُّودَانَ (. وَقَالَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ: احْتَلَمَ آدَمُ ﵇ فَاخْتَلَطَ مَاؤُهُ بِالتُّرَابِ فَأَسِفَ فَخُلِقُوا مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ، فَهُمْ مُتَّصِلُونَ بِنَا مِنْ جِهَةِ الْأَبِ لَا مِنْ جِهَةِ الْأُمِّ. وَهَذَا فِيهِ نَظَرٌ، لِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عليهم وسلامه لَا يَحْتَلِمُونَ، وَإِنَّمَا هُمْ مِنْ وَلَدِ يَافِثَ، وَكَذَلِكَ قَالَ مُقَاتِلٌ وَغَيْرُهُ. وَرَوَى أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَا يَمُوتُ رَجُلٌ مِنْهُمْ حَتَّى يُولَدَ لِصُلْبِهِ أَلْفُ رَجُلٍ). يَعْنِي يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ. وَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ: (هُمْ خَمْسٌ وَعِشْرُونَ قَبِيلَةً مِنْ وَرَاءِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ لَا يَمُوتُ الرَّجُلُ مِنْ هَؤُلَاءِ وَمِنْ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْ صُلْبِهِ أَلْفُ رَجُلٍ ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: سَأَلْتُ النَّبِيَّ ﷺ عَنْ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ، فَقَالَ، ﵊: (يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ أُمَّتَانِ كُلُّ أُمَّةٍ أَرْبَعُمِائَةِ أَلْفِ [أُمَّةٍ] كُلُّ أُمَّةٍ لَا يَعْلَمُ عَدَدَهَا إِلَّا اللَّهُ لَا يَمُوتُ الرَّجُلُ

Bunu el-Cevherî zikretmiştir. Şöyle de denilmiştir: Gayrimunsarıf olmalarının sebebi, Tâlût ve Câlût gibi türetilmemiş iki yabancı (Acemce) isim olmalarıdır. Gayrimunsarıf oluşlarının illetleri ise ucme (Arapça olmama), ta'rif (belirlilik) ve te'nîstir (dişillik). Bir grup da şöyle demiştir: [Bu iki kelime] ecce ve eccece kelimelerinden Arapçalaştırılmıştır; gayrimunsarıf oluşunun illetleri ise ta'rif ve te'nîstir. Ebû Ali [el-Fârisî] ise şöyle demiştir: Bu ikisinin Arapça olması da mümkündür. Dolayısıyla "Ye'cûc"u hemzeli okuyan kimseye göre bu kelime, yerbû' gibi yef'ûl veznindedir; bu da alev parladı/parıldadı anlamındaki «ecceti'n-nâr» (أَجَّتِ النَّارُ) sözünden gelir. el-Ecîc (الْأَجِيجُ) ve milhün ücâc (مِلْحٌ أُجَاجٌ) kelimeleri de buradan türemiştir. Hemzesiz okuyan kimseye gelince; hemzeyi teshîl edip (hafifletip), re's (رَأْس) kelimesinde olduğu gibi onu elife dönüştürmüş olması mümkündür. "Me'cûc"a gelince; o da ecce kökünden mef'ûl veznindedir. İki kelime de iştikak (türeme) bakımından aynı köktendir. Bunu hemzesiz okuyan kimseye göre de hemzenin hafifletilmiş olması caiz olduğu gibi, mecce (مَجَّ) fiilinden fâ'ûl vezninde olması da caizdir. Bu iki kelimenin gayrimunsarıf kılınması (tenvinsiz oluşu) ise sanki bir kabile ismiymiş gibi te'nîs ve ta'rif sebebiyledir. Onların bozgunculukları hususunda ihtilaf edilmiştir: [Said b. Abdilazîz şöyle demiştir]: Onların bozgunculukları, Âdemoğullarını yemeleridir. Bir grup: "Onların bozgunculuğu sadece beklenilen bir şeydi; yani bozgunculuk çıkaracaklardı, bu yüzden onlardan korunma yolunu talep ettiler" demiştir. Başka bir grup da: "Onların bozgunculuğu zulüm, haksızlık, katletme ve insanlardan bilinen sair bozgunculuk türleridir" demiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Onların sıfatları, ortaya çıkışları ve Yâfes'in soyundan olduklarına dair rivayetler gelmiştir. Ebû Hureyre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir; şöyle buyurmuştur: «Nûh'un Sâm, Hâm ve Yâfes adında çocukları doğdu. Sâm'dan Araplar, Farslar ve Rûmlar doğdu; hayır onlardadır. Yâfes'ten Ye'cûc, Me'cûc, Türkler ve Slavlar doğdu; onlarda hayır yoktur. Hâm'dan ise Kıptîler, Berberîler ve Siyahiler doğdu.» Ka'b el-Ahbâr şöyle demiştir: Âdem aleyhisselâm ihtilam oldu, menisi toprağa karıştı ve buna üzüldü; onlar da işte bu sudan yaratıldılar. Bu sebeple onlar bize anne tarafından değil, baba tarafından bağlıdırlar. Fakat bu görüş tartışmalıdır; zira peygamberler -Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun- ihtilam olmazlar. Onlar ancak Yâfes'in soyundandırlar. Mukâtil ve başkaları da böyle demiştir. Ebû Saîd el-Hudrî, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Onlardan bir adam, kendi sulbünden bin erkek doğmadıkça ölmez.» Yani Ye'cûc ve Me'cûc'ü kastetmektedir. Ebû Saîd dedi ki: «Onlar, Ye'cûc ve Me'cûc'ün arkasında yirmi beş kabiledir. Gerek bunlardan gerekse Ye'cûc ve Me'cûc'den hiçbir adam, kendi sulbünden bin erkek çıkmadıkça ölmez.» Bunu el-Kuşeyrî zikretmiştir. Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Ye'cûc ve Me'cûc hakkında sordum; [Resûlullah aleyhisselâm] şöyle buyurdu: «Ye'cûc ve Me'cûc iki ümmettir. Her bir ümmet dört yüz bin [ümmettir]. Her bir ümmetin sayısını ancak Allah bilir. [Onlardan] hiçbir adam ölmez...»

مِنْهُمْ حَتَّى يُولَدَ لَهُ أَلْفُ ذَكَرٍ مِنْ صُلْبِهِ كُلُّهُمْ قَدْ حَمَلَ السِّلَاحَ) قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ صِفْهُمْ لَنَا. قَالَ: (هُمْ ثَلَاثَةُ أَصْنَافٍ صِنْفٌ مِنْهُمْ أَمْثَالُ الْأَرْزِ - شَجَرٌ بِالشَّامِ طُولُ الشَّجَرَةِ عِشْرُونَ وَمِائَةُ ذِرَاعٍ- وَصِنْفٌ عَرْضُهُ وَطُولُهُ سَوَاءٌ نَحْوًا مِنَ الذِّرَاعِ وَصِنْفٌ يَفْتَرِشُ أُذُنَهُ وَيَلْتَحِفُ بِالْأُخْرَى لَا يَمُرُّونَ بِفِيلٍ وَلَا وَحْشٍ وَلَا خِنْزِيرٍ إِلَّا أَكَلُوهُ وَيَأْكُلُونَ مَنْ مَاتَ مِنْهُمْ مُقَدِّمَتُهُمْ بِالشَّامِ وَسَاقَتْهُمْ بِخُرَاسَانَ يَشْرَبُونَ أَنْهَارَ الشَّرْقِ وَبُحَيْرَةَ طَبَرِيَّةَ فَيَمْنَعُهُمُ اللَّهُ مِنْ مكة والمدينة وبئت الْمَقْدِسِ (. وَقَالَ عَلِيٌّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ: وَصِنْفٌ مِنْهُمْ فِي طُولِ شِبْرٍ، لَهُمْ مَخَالِبُ وَأَنْيَابُ السِّبَاعِ، وَتَدَاعِي الْحَمَامِ، وَتَسَافُدِ الْبَهَائِمِ، وَعُوَاءُ الذِّئَابِ، وَشُعُورٌ تَقِيهِمُ الْحَرَّ وَالْبَرْدَ، وَأَذَانٌ عِظَامٌ إِحْدَاهَا وَبَرَةٌ يُشَتُّونَ فِيهَا، وَالْأُخْرَى جِلْدَةٌ يُصَيِّفُونَ فِيهَا، وَيَحْفِرُونَ السَّدَّ حَتَّى كَادُوا يَنْقُبُونَهُ فَيُعِيدُهُ الله كما كان، حتى يقولون: نَنْقُبُهُ غَدًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى فَيَنْقُبُونَهُ وَيَخْرُجُونَ، وَيَتَحَصَّنُ النَّاسُ بِالْحُصُونِ، فَيَرْمُونَ إِلَى السَّمَاءِ فَيُرَدُّ السَّهْمُ عَلَيْهِمْ مُلَطَّخًا بِالدَّمِ، ثُمَّ يُهْلِكُهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِالنَّغَفِ فِي رِقَابِهِمْ. ذَكَرَهُ الْغَزْنَوِيُّ. وَقَالَ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (يَأْجُوجُ أُمَّةٌ لَهَا أَرْبَعُمِائَةِ أَمِيرٍ وَكَذَا مَأْجُوجُ لَا يَمُوتُ أَحَدُهُمْ حَتَّى يَنْظُرَ إِلَى أَلْفِ فَارِسٍ مِنْ وَلَدِهِ). قُلْتُ: وَقَدْ جَاءَ مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي السُّنَنِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ يَحْفِرَانِ كُلَّ يَوْمٍ حَتَّى إِذَا كَادُوا يَرَوْنَ شُعَاعَ الشَّمْسِ قَالَ الَّذِي عَلَيْهِمُ ارْجِعُوا فَسَتَحْفِرُونَهُ غَدًا فَيُعِيدُهُ اللَّهُ أَشَدَّ مَا كَانَ حَتَّى إِذَا بَلَغَتْ مُدَّتُهُمْ وَأَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَبْعَثَهُمْ عَلَى النَّاسِ حَفَرُوا حَتَّى إِذَا كَادُوا يَرَوْنَ شُعَاعَ الشَّمْسِ قَالَ ارْجِعُوا فَسَتَحْفِرُونَهُ غَدًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى فَاسْتَثْنَوْا فَيَعُودُونَ إِلَيْهِ وهو كهيئته حين تركوه فيحقرونه وَيَخْرُجُونَ عَلَى النَّاسِ فَيَنْشِفُونَ الْمَاءَ وَيَتَحَصَّنُ النَّاسُ مِنْهُمْ فِي حُصُونِهِمْ فَيَرْمُونَ بِسِهَامِهِمْ إِلَى السَّمَاءِ فَيَرْجِعُ عَلَيْهَا الدَّمُ- الَّذِي أَحْفَظُ - فَيَقُولُونَ قَهَرْنَا أَهْلَ الْأَرْضِ وَعَلَوْنَا أَهْلَ السَّمَاءِ فَيَبْعَثُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ نَغَفًا فِي أَقْفَائِهِمْ فَيَقْتُلُهُمْ بِهَا) قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ دَوَابَّ الْأَرْضِ لَتَسْمَنُ وتشكر شكرا من لحومهم) قال الجوهري:

...onlardan biri kendi sulbünden hepsi de silah kuşanmış bin erkek evladı doğmadıkça [ölmez].» Denildi ki: Ey Allah'ın Resûlü, onları bize tavsif et (özelliklerini anlat). Şöyle buyurdu: «Onlar üç sınıftır: Bir sınıfı erz -ki Şam'da boyu yüz yirmi zira olan bir ağaçtır- gibidir. Bir sınıfının eni ile boyu bir olup yaklaşık bir zira kadardır. Bir sınıfı da [kulaklarından] birini altına serer, diğerine bürünür. Karşılaştıkları hiçbir fil, vahşi hayvan ve domuz bırakmaz, mutlaka yerler. Kendilerinden öleni de yerler. Öncüleri Şam'da, artçıları Horasan'dadır. Doğu nehirlerini ve Taberiye Gölü'nü [içip] tüketirler. Allah onları Mekke, Medine ve Beytü'l-Makdis'ten meneder (oraya sokmaz).» Ali radıyallâhu teâlâ anh şöyle dedi: Onlardan bir sınıfı bir karış boyundadır; yırtıcı hayvan pençeleri ve azı dişleri vardır. Güvercinler gibi ötüşür, hayvanlar gibi çiftleşir, kurtlar gibi ulurlar. Kendilerini sıcaktan ve soğuktan koruyan kılları vardır. Büyük kulakları vardır; biri kışladıkları kürk, diğeri ise yazladıkları deri gibidir. Seddi neredeyse delecek raddeye gelene kadar kazarlar; Allah ise onu eski haline döndürür. Nihayet [bir gün]: «Allah Teâlâ dilerse yarın deleceğiz» derler; böylece onu delip çıkarlar. İnsanlar kalelere sığınırlar. [Yâcûc ve Mâcûc] göğe doğru ok atarlar; ok üzerlerine kana bulanmış olarak geri döner. Sonra Allah Teâlâ enselerine musallat ettiği kurtçuklarla (neğaf) onları helak eder. Bunu el-Gaznevî zikretmiştir. Ali [radıyallâhu anh], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen şöyle dedi: «Yâcûc, dört yüz emîri bulunan bir ümmettir. Mâcûc da böyledir. Onlardan hiçbiri, kendi evlatlarından bin süvariyi görmeden ölmez.» Derim ki: Bu, Ebû Hüreyre'nin hadisinden merfû olarak da gelmiştir; bunu İbn Mâce es-Sünen'de tahric etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Yâcûc ve Mâcûc her gün [seddi] kazarlar. Nihayet güneşin ışığını neredeyse görecekleri vakit başlarındaki [yönetici]: 'Geri dönün, yarın kazarsınız' der. Bunun üzerine Allah onu eskisinden daha sağlam bir hale getirir. Nihayet süreleri dolup da Allah Teâlâ onları insanların üzerine göndermeyi dilediğinde kazarlar; güneşin ışığını neredeyse görecekleri vakit: 'Geri dönün, Allah Teâlâ dilerse yarın kazarsınız' der ve istisna yaparlar (inşallah derler). Bıraktıkları zamanki hali üzere dururken ona geri dönerler, onu delip insanların üzerine çıkarlar; suları kuruturlar. İnsanlar onlardan kalelerine sığınırlar. Onlar da oklarını göğe doğru fırlatırlar; ok -ezberimde kaldığı kadarıyla- kana bulanmış olarak geri döner. Bunun üzerine: 'Yeryüzü halkını kahrettik, gök halkına da üstün geldik' derler. Bunun üzerine Allah Teâlâ enselerine kurtçuklar (neğaf) musallat eder ve bu sebeple onları öldürür.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olana yemin olsun ki, yeryüzünün hayvanları onların etlerinden semirir ve bol bol sütlenir.» el-Cevherî dedi ki:

شَكَرَتِ النَّاقَةُ تَشْكُرُ شُكْرًا فَهِيَ شَكِرَةٌ، وَأَشْكَرَ الضَّرْعُ امْتَلَأَ لَبَنًا. وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: رَآهُمْ ذُو الْقَرْنَيْنِ، وَطُولُ الْوَاحِدِ مِنْهُمْ مِثْلُ نِصْفِ الرَّجُلِ الْمَرْبُوعِ مِنَّا، لَهُمْ مَخَالِيبُ فِي مَوَاضِعِ الْأَظْفَارِ وَأَضْرَاسٌ وَأَنْيَابٌ كَالسِّبَاعِ، وَأَحْنَاكٌ كَأَحْنَاكِ الْإِبِلِ، وَهُمْ هُلْبٌ عَلَيْهِمْ مِنَ الشَّعْرِ مَا يُوَارِيهِمْ، وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أُذُنَانِ عَظِيمَتَانِ، يَلْتَحِفُ إِحْدَاهُمَا وَيَفْتَرِشُ الْأُخْرَى، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ قَدْ عَرَفَ أَجَلَهُ لَا يَمُوتُ حَتَّى يَخْرُجَ لَهُ مِنْ صُلْبِهِ أَلْفُ رَجُلٍ إِنْ كَانَ ذَكَرًا، وَمِنْ رَحِمَهَا أَلْفُ أُنْثَى إِنْ كَانَتْ أُنْثَى. وَقَالَ السُّدِّيُّ وَالضَّحَّاكُ: التُّرْكُ شِرْذِمَةٌ مِنْ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ خَرَجَتْ تُغِيرُ، فَجَاءَ ذُو الْقَرْنَيْنِ فَضَرَبَ السَّدَّ فَبَقِيَتْ فِي هَذَا الْجَانِبِ. قَالَ السُّدِّيُّ: بُنِيَ السَّدُّ عَلَى إِحْدَى وَعِشْرِينَ قَبِيلَةً، وَبَقِيَتْ مِنْهُمْ قَبِيلَةٌ وَاحِدَةٌ دُونَ السَّدِّ فَهُمُ التُّرْكُ. وَقَالَهُ قَتَادَةُ. قُلْتُ: وَإِذَا كَانَ هَذَا فَقَدْ نَعَتَ النَّبِيُّ ﷺ التُّرْكَ كَمَا نَعَتَ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ، فَقَالَ ﵊: (لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى يُقَاتِلَ الْمُسْلِمُونَ التُّرْكَ قَوْمًا وُجُوهُهُمْ كَالْمَجَانِّ الْمُطْرَقَةِ يَلْبَسُونَ الشَّعْرَ وَيَمْشُونَ فِي الشَّعْرِ) فِي رِوَايَةٍ (يَنْتَعِلُونَ الشَّعْرَ) خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ وَأَبُو دَاوُدَ وَغَيْرُهُمَا. وَلَمَّا عَلِمَ النَّبِيُّ ﷺ عَدَدَهُمْ وَكَثْرَتَهُمْ وَحِدَّةَ شَوْكَتَهُمْ قَالَ ﵊: (اتْرُكُوا التُّرْكَ مَا تَرَكُوكُمْ). وَقَدْ خَرَجَ مِنْهُمْ فِي هَذَا الْوَقْتِ أُمَمٌ لَا يُحْصِيهِمْ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، وَلَا يَرُدُّهُمْ عَنِ الْمُسْلِمِينَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، حَتَّى كَأَنَّهُمْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ أَوْ مُقَدِّمَتُهُمْ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ أَنَّ رسول الله ﷺ قال: (يَنْزِلُ نَاسٌ مِنْ أُمَّتِي بِغَائِطٍ يُسَمُّونَهُ الْبَصْرَةَ عِنْدَ نَهَرٍ يُقَالُ لَهُ دِجْلَةَ يَكُونُ عَلَيْهِ جِسْرٌ يَكْثُرُ أَهْلُهَا وَتَكُونُ مِنْ أَمْصَارِ الْمُهَاجِرِينَ- قَالَ ابْنُ يَحْيَى قَالَ أَبُو مَعْمَرٍ وَتَكُونُ مِنْ أَمْصَارِ الْمُسْلِمِينَ فَإِذَا كَانَ فِي آخِرِ الزَّمَانِ جَاءَ بَنُو قَنْطُورَاءَ عِرَاضُ الْوُجُوهِ صِغَارُ الْأَعْيُنِ حَتَّى يَنْزِلُوا عَلَى شَاطِئِ النَّهَرِ فَيَتَفَرَّقُ أَهْلُهَا ثَلَاثُ فِرَقٍ فِرْقَةٌ يَأْخُذُونَ أَذْنَابَ الْبَقَرِ وَالْبَرِّيَّةَ وَهَلَكُوا وَفِرْقَةٌ يَأْخُذُونَ لِأَنْفُسِهِمْ وَكَفَرُوا وَفِرْقَةٌ يَجْعَلُونَ ذَرَارِيَّهُمْ خَلْفَ ظُهُورِهِمْ وَيُقَاتِلُونَهُمْ وَهُمُ الشُّهَدَاءُ (. الْغَائِطُ الْمُطْمَئِنُّ مِنَ الْأَرْضِ وَالْبَصْرَةُ الْحِجَارَةُ الرَّخْوَةُ وَبِهَا سُمِّيَتِ الْبَصْرَةُ. وَبَنُو قَنْطُورَاءَ هُمُ التُّرْكُ. يُقَالُ: إِنَّ قَنْطُورَاءَ اسْمُ جَارِيَةٍ كَانَتْ لِإِبْرَاهِيمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ، وَلَدَتْ لَهُ أَوْلَادًا جَاءَ مِنْ نَسْلِهِمْ التُّرْكُ.

«Şekerati'n-nâkatu teşkuru şükran fe-hiye şekiratün»: Devenin sütü bollaştı; «eşkara'd-dar'u»: meme sütle doldu demektir. Vehb b. Münebbih dedi ki: Zülkarneyn onları gördü; onlardan birinin boyu bizden orta boylu bir adamın yarısı kadardır; tırnak yerlerinde pençeleri, yırtıcı hayvanlar gibi azı dişleri ve köpek dişleri, develerin çenesi gibi çeneleri vardır. Kıllıdırlar, üzerlerinde kendilerini örtecek kadar kıl vardır. Her birinin iki büyük kulağı vardır; birini üstüne örter, diğerini altına serer. Her biri kendi ecelini bilmiştir; erkekse sulbünden bin erkek, dişiyse rahminden bin dişi çıkmadıkça ölmez. Süddî ve Dahhâk dediler ki: Türkler, Ye'cûc ve Me'cûc'dan akın yapmak üzere ayrılmış bir gruptur; Zülkarneyn gelip seti yapınca bu tarafta kalmışlardır. Süddî: «Set yirmi bir kabilenin üzerine yapıldı; onlardan bir tek kabile setin berisinde kaldı, onlar da Türklerdir» demiştir. Katâde de böyle demiştir. Derim ki: Durum böyle olunca, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ye'cûc ve Me'cûc'u nitelediği gibi Türkleri de nitelemiş ve aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Müslümanlar, yüzleri örs vurulmuş kalkanlar gibi olan, kıl giyen ve kıl içinde yürüyen bir kavim olan Türklerle savaşmadıkça kıyamet kopmaz.» Bir rivayette «Kıldan ayakkabı giyerler» denilmiştir; bunu Müslim, Ebû Dâvûd ve diğerleri tahric etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların sayısını, çokluğunu ve güçlerinin şiddetini bilince aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Onlar sizi bıraktığı müddetçe siz de Türkleri bırakınız.» Nitekim bu zamanda onlardan sayısını ancak Allah Teâlâ'nın bilebileceği, Müslümanlardan ancak Allah Teâlâ'nın defedebileceği milletler çıkmıştır; sanki onlar Ye'cûc ve Me'cûc veya onların öncüleridir. Ebû Dâvûd, Ebû Bekre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Ümmetimden bazı insanlar, Basra dedikleri, Dicle denilen bir nehir kenarındaki alçak bir düzlüğe inerler; üzerinde bir köprü bulunur. Halkı çoğalır ve muhacirlerin şehirlerinden biri olur -İbn Yahyâ dedi ki: Ebû Ma'mer 've Müslümanların şehirlerinden biri olur' dedi-. Âhir zamanda yüzleri geniş, gözleri küçük Kantûrâ oğulları gelir, nihayet nehir kıyısına inerler. Oranın halkı üç fırkaya ayrılır: Bir fırka sığırların kuyruklarına ve çöle yapışır [kaçarlar] ve helak olurlar; bir fırka kendi canlarının derdine düşer ve kâfir olurlar; bir fırka ise çoluk çocuklarını arkalarına alıp onlarla savaşırlar, işte onlar şehitlerdir.» el-Ğâit (الْغَائِطُ): Yerin çukur ve düzlük olan kısmıdır. el-Basra (الْبَصْرَةُ): Yumuşak taştır ve Basra şehri adını bundan almıştır. Kantûrâ oğulları ise Türklerdir. Kantûrâ'nın İbrâhim'in -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun- bir câriyesinin adı olduğu, ondan çocuklarının doğduğu ve Türklerin onların neslinden geldiği söylenir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً) اسْتِفْهَامٌ عَلَى جِهَةِ حُسْنِ الْأَدَبِ." خَرْجاً" أَيْ جعلا. وقرى:" خَرَاجًا" وَالْخَرْجُ أَخَصُّ مِنَ الْخَرَاجِ. يُقَالُ: أَدِّ خَرْجَ رَأْسِكَ وَخَرَاجَ مَدِينَتِكَ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْخَرَاجُ يَقَعُ عَلَى الضَّرِيبَةِ، وَيَقَعُ عَلَى [مَالِ] الْفَيْءِ، وَيَقَعُ عَلَى الْجِزْيَةِ وَعَلَى الْغَلَّةِ. وَالْخَرَاجُ اسْمٌ لِمَا يُخْرَجُ مِنَ الْفَرَائِضِ فِي الْأَمْوَالِ. وَالْخَرْجُ: الْمَصْدَرُ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا) أَيْ رَدْمًا، وَالرَّدْمُ مَا جُعِلَ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ حَتَّى يَتَّصِلَ. وَثَوْبٌ مُرَدَّمٌ أَيْ مُرَقَّعٌ قَالَهُ الْهَرَوِيُّ. يُقَالُ: رَدَمْتُ الثُّلْمَةَ أَرْدِمُهَا بِالْكَسْرِ رَدْمًا أَيْ سَدَدْتُهَا. وَالرَّدْمُ أَيْضًا الِاسْمُ وَهُوَ السَّدُّ. وَقِيلَ: الرَّدْمُ أَبْلَغُ مِنَ السَّدِّ إِذِ السَّدُّ كُلُّ مَا يُسَدُّ بِهِ وَالرَّدْمُ وَضْعُ الشَّيْءِ عَلَى الشَّيْءِ مِنَ حِجَارَةٍ أَوْ تُرَابٍ أَوْ نَحْوِهِ حَتَّى يَقُومَ مِنْ ذَلِكَ حِجَابٌ مَنِيعٌ وَمِنْهُ رَدَمَ ثَوْبَهُ إِذَا رَقَّعَهُ بِرِقَاعٍ مُتَكَاثِفَةٍ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ. وَمِنْهُ قَوْلُ عَنْتَرَةَ:

Allah Teâlâ'nın: { فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا } “Bizimle onlar arasına bir set yapman şartıyla sana bir vergi verelim mi?” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi- Allah Teâlâ'nın: { فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً } “Sana bir vergi verelim mi?” buyruğu, edep güzelliği kabilinden bir istifhamdır (sorudur). «Harcan»: Yani bir ücret/ücret karşılığı. «Harâcen» şeklinde de okunmuştur. Harc (الْخَرْجُ), harâcdan (الْخَرَاجُ) daha hususidir. «Başının harcını ve şehrinin harâcını öde» denilir. Ezherî dedi ki: Harâc kelimesi vergiye, fey [] malına, cizyeye ve mahsule denir. Harâc, mallardan çıkarılan farz miktarlara verilen isimdir; harc ise masdardır. Allah Teâlâ'nın: { عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا } “Bizimle onlar arasına bir set yapman şartıyla” buyruğu; yani «bir radm (sağlam set)» demektir. Radm (الرَّدْمُ); birbirine bitişinceye kadar üst üste konulan şeydir. «Sevbun muraddemun» yani yamalı elbise demektir; bunu el-Herevî söylemiştir. Şöyle denir: Gediği kapattığımda kesre ile «rademtü's-sülmete erdimuhâ radmen» yani onu tıkadım denir. Radm aynı zamanda isimdir ki o da settir. Radmın setten daha kuvvetli olduğu da söylenmiştir; zira set, kendisiyle tıkanan her şeydir; radm ise taştan, topraktan veya benzerinden, sağlam ve geçilmez bir engel teşekkül edinceye kadar bir şeyin diğerinin üstüne konulmasıdır. Elbisesine üst üste kalın yamalar vurduğunda «radame sevbehû» denilmesi de bundandır. Antere'nin şu sözü de bundandır:

هَلْ غَادَرَ الشُّعَرَاءُ مِنْ مُتَرَدَّمِ

Şairler yamanacak (ekleme yapılacak) bir yer bıraktı mı?

أَيْ مِنْ قَوْلٍ يُرَكَّبُ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ. وقرى" سَدًّا" بِالْفَتْحِ فِي السِّينِ، فَقَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: الضَّمُّ هُوَ الِاسْمُ وَالْفَتْحُ الْمَصْدَرُ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: الْفَتْحُ وَالضَّمُّ لُغَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَأَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: مَا كان من خلقة الله لم يشارك فِيهِ أَحَدٌ بِعَمَلٍ فَهُوَ بِالضَّمِّ، وَمَا كَانَ مِنْ صُنْعِ الْبَشَرِ فَهُوَ بِالْفَتْحِ. وَيَلْزَمُ أَهْلَ هَذِهِ الْمَقَالَةِ أَنْ يَقْرَءُوا" سَدًّا ١٠" بِالْفَتْحِ وَقَبْلَهُ" بَيْنَ السَّدَّيْنِ" بِالضَّمِّ، وَهِيَ قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةَ عَكْسَ مَا قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ: مَا رَأَتْهُ عَيْنَاكَ فَهُوَ سُدٌّ بِالضَّمِّ وَمَا لَا تَرَى فَهُوَ سَدٌّ بِالْفَتْحِ. الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى اتِّخَاذِ السُّجُونِ، وَحَبْسِ أَهْلِ الْفَسَادِ فِيهَا، وَمَنْعِهِمْ مِنَ التَّصَرُّفِ لِمَا يُرِيدُونَهُ، وَلَا يُتْرَكُونَ وَمَا هُمْ عَلَيْهِ، بَلْ يُوجَعُونَ ضَرْبًا وَيُحْبَسُونَ أَوْ يُكَلَّفُونَ وَيُطْلَقُونَ كَمَا فَعَلَ عُمَرُ ﵁.

Yani birbiri üzerine eklenen/bindirilen bir sözden [bıraktı mı?]. [Bu kelime] sîn harfinin fethasıyla { سَدًّا } “sedden” şeklinde de okunmuştur. Halîl ve Sîbeveyh şöyle demiştir: Zamme ile olan isim, fetha ile olan ise masdardır. Kisâî ise: «Fetha ve zamme aynı manaya gelen iki farklı lehçedir» demiştir. İkrime, Ebû Amr b. el-Alâ ve Ebû Ubeyde ise şöyle demişlerdir: «Allah'ın yarattığı ve insanın hiçbir amel/katkı ile ortak olmadığı şeyler zamme ile (südden), insanların eseri/yapımı olan şeyler ise fetha ile (sedden) söylenir.» Bu görüş sahiplerinin, [buradaki] { سَدًّا } “sedden” kelimesini fetha ile, bundan önceki { بَيْنَ السَّدَّيْنِ } “beyne's-seddeyn” kelimesini ise zamme ile okumaları gerekir ki bu da Hamza ve Kisâî'nin kıraatidir. Ebû Hâtim, İbn Abbâs ve İkrime'den Ebû Ubeyde'nin dediğinin tam aksini nakletmiştir. İbn Ebî İshâk ise şöyle demiştir: «Gözünün gördüğü her şey zamme ile 'südd'dür, göremediğin ise fetha ile 'sedd'dir.» İkincisi- Bu ayette hapishaneler edinmeye, fesat ehlini buralara hapsetmeye ve onları istedikleri gibi tasarrufta bulunmaktan men etmeye delil vardır. Onlar kendi hallerine terk edilmezler; bilakis canları yakılacak şekilde dövülürler, hapsedilirler veya mükellef tutulup (cezalandırılıp) salıverilirler; nitekim Ömer radıyallâhu anh da böyle yapmıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ" الْمَعْنَى قَالَ لَهُمْ ذُو الْقَرْنَيْنِ مَا بَسَطَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِي مِنَ الْقُدْرَةِ وَالْمُلْكِ خَيْرٌ مِنْ خَرْجِكُمْ وَأَمْوَالِكُمْ وَلَكِنْ أَعِينُونِي بِقُوَّةِ الْأَبْدَانِ، أَيْ بِرِجَالٍ وَعَمَلٍ مِنْكُمْ بِالْأَبْدَانِ، وَالْآلَةِ الَّتِي أَبْنِي بِهَا الرَّدْمَ وَهُوَ السَّدُّ. وَهَذَا تَأْيِيدٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِذِي الْقَرْنَيْنِ فِي هَذِهِ الْمُحَاوَرَةِ فَإِنَّ الْقَوْمَ لَوْ جَمَعُوا لَهُ خَرْجًا لَمْ يُعِنْهُ أحد ولو كلوه إِلَى الْبُنْيَانِ وَمَعُونَتُهُ بِأَنْفُسِهِمْ أَجْمَلُ بِهِ وَأَسْرَعُ فِي انْقِضَاءِ هَذَا الْعَمَلِ وَرُبَّمَا أَرْبَى مَا ذَكَرُوهُ لَهُ عَلَى الْخَرْجِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحْدَهُ:" مَا مَكَّنَنِي" بِنُونَيْنِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ:" مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي". الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمَلِكَ فُرِضَ عَلَيْهِ أَنْ يَقُومَ بِحِمَايَةِ الْخَلْقِ فِي حِفْظِ بَيْضَتِهِمْ، وَسَدِّ فرجتهم، وإصلاح ثغورهم، من أموالهم التي تفي عَلَيْهِمْ، وَحُقُوقِهِمُ الَّتِي تَجْمَعُهَا خِزَانَتُهُمْ تَحْتَ يَدِهِ وَنَظَرِهِ، حَتَّى لَوْ أَكَلَتْهَا الْحُقُوقُ، وَأَنْفَذَتْهَا الْمُؤَنُ، لَكَانَ عَلَيْهِمْ جَبْرُ ذَلِكَ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَعَلَيْهِ حُسْنُ النَّظَرِ لَهُمْ، وَذَلِكَ بِثَلَاثَةِ شُرُوطٍ: الْأَوَّلُ: أَلَّا يَسْتَأْثِرَ عَلَيْهِمْ بِشَيْءٍ. الثَّانِي- أَنْ يَبْدَأَ بِأَهْلِ الْحَاجَةِ فَيُعِينُهُمُ. الثَّالِثُ- أَنْ يُسَوِّيَ فِي الْعَطَاءِ بَيْنَهُمْ عَلَى قَدْرِ مَنَازِلِهِمْ، فَإِذَا فَنِيَتْ بَعْدَ هَذَا وَبَقِيَتْ صِفْرًا فَأَطْلَعَتِ الْحَوَادِثُ أَمْرًا بَذَلُوا أَنْفُسَهُمْ قَبْلَ أَمْوَالِهِمْ، فَإِنْ لَمْ يُغْنِ ذَلِكَ فَأَمْوَالُهُمْ تُؤْخَذُ مِنْهُمْ عَلَى تَقْدِيرٍ، وَتَصْرِيفٍ بِتَدْبِيرٍ، فَهَذَا ذُو الْقَرْنَيْنِ لَمَّا عَرَضُوا عَلَيْهِ الْمَالَ فِي أَنْ يَكُفَّ عَنْهُمْ مَا يَحْذَرُونَهُ مِنْ عَادِيَةِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ قَالَ: لَسْتُ أَحْتَاجُ إِلَيْهِ وَإِنَّمَا أَحْتَاجُ إِلَيْكُمْ." فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ" أَيِ اخْدِمُوا بِأَنْفُسِكُمْ مَعِي، فَإِنَّ الْأَمْوَالَ عِنْدِي وَالرِّجَالَ عِنْدَكُمْ، وَرَأَى أَنَّ الْأَمْوَالَ لَا تُغْنِي عَنْهُمْ، فَإِنَّهُ إِنْ أَخَذَهَا أُجْرَةً نَقَصَ ذَلِكَ مِمَّا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ، فَيَعُودُ بِالْأَجْرِ عَلَيْهِمْ، فَكَانَ التَّطَوُّعُ بخدمة الأبدان أولى. وضابط الأمور لَا يَحِلُّ مَالُ أَحَدٍ إِلَّا لِضَرُورَةٍ تَعْرِضُ، فَيُؤْخَذُ ذَلِكَ، الْمَالُ جَهْرًا لَا سِرًّا، وَيُنْفَقُ بالعدل لا بالاستيثار، وَبِرَأْيِ الْجَمَاعَةِ لَا بِالِاسْتِبْدَادِ بِالْأَمْرِ. وَاللَّهُ تَعَالَى الْمُوَفِّقُ لِلصَّوَابِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ) أَيْ أَعْطُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ وَنَاوِلُونِيهَا أَمَرَهُمْ بِنَقْلِ الْآلَةِ، وَهَذَا كُلُّهُ إِنَّمَا هُوَ اسْتِدْعَاءُ الْعَطِيَّةِ الَّتِي بِغَيْرِ مَعْنَى الْهِبَةِ، وَإِنَّمَا هُوَ اسْتِدْعَاءٌ للمناولة،

Yüce Allah'ın: { قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ } “Dedi ki: 'Rabbimin bana verdiği imkân [sizin teklif ettiğinizden] daha hayırlıdır.'” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ } “Dedi ki: 'Rabbimin bana verdiği imkân daha hayırlıdır.'” buyruğudur. Anlamı şudur: Zülkarneyn onlara, «Yüce Allah'ın bana bahşettiği kudret ve hükümranlık, sizin verginizden ve mallarınızdan daha hayırlıdır; fakat bana beden gücüyle, yani adamlarınızla ve bedenî çalışmanızla ve kendisiyle seddi yani engeli inşa edeceğim aletlerle yardım edin» dedi. Bu, bu konuşmada Yüce Allah'ın Zülkarneyn'e bir teyididir (desteğidir). Zira o kavim ona bir vergi toplasaydı, hiç kimse ona yardım etmez ve onu inşaatla baş başa bırakırlardı; onların bizzat kendileriyle ona yardım etmeleri ise onun için daha münasip olup bu işin daha çabuk bitmesini sağlayacaktı. Hatta onların ona teklif ettikleri şey verginin de üstüne çıkabilirdi. İbn Kesîr tek başına iki nûn ile { مَا مَكَّنَنِي } şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise { مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي } şeklinde [şeddeli tek nûn ile] okumuşlardır. İkincisi: Bu ayette, hükümdarın halkın birliğini ve vatanını (beyzalarını) korumak, gediklerini kapatmak ve sınır boylarını ıslah etmek hususunda, onlara dönen mallarından ve onun eli ve denetimi altında hazinelerinin topladığı haklarından [karşılayarak] halkı himaye etmesinin farz olduğuna delil vardır. Öyle ki bu malları haklar tüketse ve harcamalar bitirse, bunu mallarından telafi etmek halka, onlar hakkında güzel düşünüp gözetmek de hükümdara aittir. Bu da üç şartladır: Birincisi: Hükümdarın onlara karşı hiçbir şeyi kendine tahsis etmemesi (bencillik yapmaması)dır. İkincisi: İhtiyaç sahiplerinden başlayıp onlara yardım etmesidir. Üçüncüsü: Dağıtımda onların konumlarına göre aralarında eşitlik gözetmesidir. Şayet bundan sonra [hazine malları] tükenir ve sıfıra inerse, ortaya çıkan olaylar sebebiyle bir durum baş gösterirse, mallarından önce canlarını ortaya koyarlar. Eğer bu yetmezse, malları kendilerinden bir takdir ve tedbirli bir tasarrufla alınır. İşte Zülkarneyn, Ye'cûc ve Me'cûc'un saldırısından çekindikleri şeyi kendilerinden savması karşılığında ona mal teklif ettiklerinde şöyle dedi: «Benim buna ihtiyacım yok, benim sadece size ihtiyacım var.» { فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ } “Bana kuvvetle yardım edin” yani «bizzat kendiniz benimle birlikte hizmet edin; çünkü mal bende var, adam ise sizde.» O, malların onların işini görmeyeceğini anladı; zira şayet bunu ücret olarak alacak olsa, bu durum ihtiyaç duyduğu şeyi eksiltir, bu da ücret olarak yine onlara dönerdi. Dolayısıyla bedenî hizmetle gönüllü katkı sağlamak daha evla idi. İşlerin genel kuralı şudur: Başa gelen bir zaruret olmadıkça hiç kimsenin malı helal olmaz. Zaruret halinde ise o mal gizlice değil açıktan alınır, bencillikle değil adaletle harcanır ve tek başına buyruk olarak değil cemaatin (ortak aklın) istişaresiyle sarf edilir. Doğruya muvaffak kılan Yüce Allah'tır. Yüce Allah'ın: { آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ } “Bana demir kütlelerini getirin” buyruğu, «bana demir kütlelerini verin ve onları bana uzatın» demektir. Onlara aleti taşımalarını emretti. Bütün bunlar, hibe (bağış) anlamında olmayan bir verme talebidir; bilakis sadece uzatıp getirme talebidir,

لِأَنَّهُ قَدِ ارْتَبَطَ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّهُ لَا يَأْخُذُ مِنْهُمُ الْخَرْجَ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا اسْتِدْعَاءُ الْمُنَاوَلَةِ، وَأَعْمَالُ الْأَبْدَانِ. وَ" زُبَرَ الْحَدِيدِ" قِطَعُ الْحَدِيدِ. وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ الِاجْتِمَاعُ، وَمِنْهُ زُبْرَةُ الْأَسَدِ لِمَا اجْتَمَعَ مِنَ الشَّعْرِ عَلَى كَاهِلِهِ. وَزَبَرْتُ الْكِتَابَ أَيْ كَتَبْتُهُ وَجَمَعْتُ حُرُوفَهُ. وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ وَالْمُفَضَّلُ" رَدْمًا ايتُونِي" مِنَ الْإِتْيَانِ الَّذِي هُوَ الْمَجِيءُ، أَيْ جِيئُونِي بِزُبَرِ الْحَدِيدِ، فَلَمَّا سقط الخافض انتصب الفعل عَلَى نَحْوِ قَوْلِ الشَّاعِرِ:

çünkü onun onlardan vergi almayacağı sözüne bağlanmıştı; geriye sadece getirme talebi ve bedenî ameller kaldı. { زُبَرَ الْحَدِيدِ } lafzı demir parçalarıdır. Kelimenin aslı «toplanma» demektir; aslanın omuzlarında toplanan kıllara «züberatu'l-esed» denilmesi bundandır. «Zebartü'l-kitâbe» ise «kitabı yazdım ve harflerini topladım» demektir. Ebû Bekir ve Mufaddal, gelmek manasındaki «ityân» kökünden «radmen îtûnî» şeklinde okumuşlardır; yani bana demir kütleleriyle gelin [demektir]. Harf-i cer düşürülünce, şairin şu sözünde olduğu gibi fiil [mef'ûlü] nasb etmiştir:

أَمَرْتُكَ الْخَيْرَ ...

Sana hayrı emrettim...

حُذِفَ الْجَارُّ فَنَصَبَ الْفِعْلُ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ" زُبَرَ" بِفَتْحِ الْبَاءِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِضَمِّهَا، وَكُلُّ ذَلِكَ جَمْعُ زُبْرَةٍ وَهِيَ الْقِطْعَةُ الْعَظِيمَةُ مِنْهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَتَّى إِذا سَاوَى) يَعْنِي الْبِنَاءَ فَحُذِفَ لِقُوَّةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ. (بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ) قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُمَا جَانِبَا الْجَبَلِ، وَسُمِّيَا بِذَلِكَ لِتَصَادُفِهِمَا أَيْ لِتَلَاقِيهِمَا. وَقَالَهُ الزُّهْرِيُّ وَابْنُ عَبَّاسٍ، كَأَنَّهُ يُعْرِضُ عَنِ الْآخَرِ، مِنَ الصُّدُوفِ قَالَ، الشَّاعِرُ:

Harf-i cer hazfedilmiş, böylece fiil nasb etmiştir. Cumhur «zübere» kelimesini bâ harfinin fethasıyla okumuştur. Hasan ise zammı ile «zübüre» okumuştur; bütün bunlar «zübera»nın çoğuludur ki o da ondan [demirden] büyük bir parçadır. Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا سَاوَى } “Nihayet eşitleyince” buyruğunda «yapıyı/inşayı» kastetmiştir; kelamın buna delaleti kuvvetli olduğu için [mef'ûl] hazfedilmiştir. { بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ } “iki dağın arasını”. Ebû Ubeyde dedi ki: Bu ikisi dağın iki yanıdır; birbirine denk gelip karşılaştıkları (tesâdüf) için bu şekilde isimlendirilmişlerdir. Zührî ve İbn Abbâs da böyle demiştir; sanki 'sadf' (yüz çevirme) kökünden gelerek biri diğerinden yüz çeviriyor gibidir. Şair şöyle demiştir:

كِلَا الصَّدَفَيْنِ يَنْفُذُهُ سَنَاهَا ... تَوَقَّدُ مِثْلَ مِصْبَاحِ الظَّلَامِ

Onun ışığı iki dağ yamacını da aydınlatır ... Karanlık lambası gibi tutuşur parlar.

وَيُقَالُ لِلْبِنَاءِ الْمُرْتَفِعِ: صَدَفَ تَشْبِيهٌ بِجَانِبِ الْجَبَلِ. وَفِي الْحَدِيثِ: كَانَ إِذَا مَرَّ بِصَدَفٍ مَائِلٍ أَسْرَعَ الْمَشْيَ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: الصَّدَفُ وَالْهَدَفُ كُلُّ بِنَاءٍ عَظِيمٍ مُرْتَفِعٍ. ابْنُ عَطِيَّةَ: الصَّدَفَانِ الْجَبَلَانِ الْمُتَنَاوِحَانِ وَلَا يُقَالُ لِلْوَاحِدِ صَدَفٌ، وَإِنَّمَا يُقَالُ: صَدَفَانِ لِلِاثْنَيْنِ، لِأَنَّ أَحَدَهُمَا يُصَادِفُ الْآخَرُ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" الصَّدَفَيْنِ" بِفَتْحِ الصَّادِ وَشَدِّهَا وَفَتْحِ الدَّالِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَهِيَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدَةَ لِأَنَّهَا أَشْهَرُ اللُّغَاتِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو:" الصُّدُفَيْنِ" بِضَمِّ الصَّادِ وَالدَّالِ وَقَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ:" الصُّدْفَيْنِ" بِضَمِّ الصَّادِ وَسُكُونِ الدَّالِ، نَحْوَ الْجُرْفِ وَالْجَرْفِ. فَهُوَ تَخْفِيفٌ. وَقَرَأَ ابْنُ الْمَاجِشُونِ: بِفَتْحِ الصَّادِ وَضَمِّ الدَّالِّ. وَقَرَأَ قَتَادَةُ:" بَيْنَ الصَّدْفَيْنِ" بِفَتْحِ الصَّادِ وَسُكُونِ الدَّالِ، وَكُلُّ ذَلِكَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَهُمَا الجبلان المتناوحان.

Yüksek yapıya da dağın yamacına benzetilerek «sadef» denir. Hadiste şöyle rivayet edilmiştir: «Eğik bir yüksek yapının yanından geçtiğinde yürüyüşünü hızlandırırdı.» Ebû Ubeyd şöyle demiştir: «es-Sadef ve el-hedef, büyük ve yüksek her yapıya denir.» İbn Atiyye [şöyle demiştir]: «es-Sadefân, birbirine bakan (karşılıklı duran) iki dağdır. Tek bir dağ için 'sadef' denilmez; sadece iki dağ için 'sadefân' denir, çünkü biri diğeriyle karşılaşmakta (yüz yüze gelmekte)dir.» Nâfi‘, Hamza ve Kisâî, sâd harfinin fetha ve şeddesi, dâl harfinin de fethasıyla «الصَّدَفَيْنِ / es-Sadefeyn» şeklinde okumuşlardır. Bu, Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh ile Ömer b. Abdilazîz'in kıraatidir; en meşhur lehçe olduğu için Ebû Ubeyde'nin de tercihi budur. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr, sâd ve dâl harflerinin zammıyla «الصُّدُفَيْنِ / es-Sudufeyn» şeklinde okumuşlardır. Âsım ise Ebû Bekir rivayetinde, sâd'ın zammı ve dâl'ın sükûnu ile «الصُّدْفَيْنِ / es-Sudfeyn» şeklinde okumuştur; bu, «el-cürf» ve «el-cerf» kelimelerinde olduğu gibi bir hafifletmedir (tahfiftir). İbnü'l-Mâcişûn, sâd'ın fethası ve dâl'ın zammıyla [«es-Sadufeyn» şeklinde] okumuştur. Katâde ise sâd'ın fethası ve dâl'ın sükûnu ile «بَيْنَ الصَّدْفَيْنِ / beyne's-sadfeyn» şeklinde okumuştur. Bütün bu okuyuşlar aynı anlamdadır; onlar birbirine bakan iki dağ demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالَ انْفُخُوا" إِلَى آخَرَ الْآيَةِ أَيْ عَلَى زُبَرِ الْحَدِيدِ بِالْأَكْيَارِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ يَأْمُرُ بِوَضْعِ طَاقَةٍ مِنَ الزُّبَرِ وَالْحِجَارَةِ، ثُمَّ يُوقَدُ عَلَيْهَا الْحَطَبَ وَالْفَحْمَ بِالْمَنَافِخِ حَتَّى تُحْمَى، وَالْحَدِيدُ إِذَا أُوقِدَ عَلَيْهِ صَارَ كَالنَّارِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" حَتَّى إِذا جَعَلَهُ نَارًا" ثُمَّ يُؤْتَى بِالنُّحَاسِ الْمُذَابِ أَوْ بِالرَّصَاصِ أَوْ بِالْحَدِيدِ بِحَسَبِ الْخِلَافِ فِي الْقِطْرِ، فَيُفْرِغُهُ عَلَى تِلْكَ الطَّاقَةِ الْمُنَضَّدَةِ، فَإِذَا الْتَأَمَ وَاشْتَدَّ وَلَصِقَ الْبَعْضُ بِالْبَعْضِ اسْتَأْنَفَ وَضْعَ طَاقَةٍ أُخْرَى، إِلَى أَنِ اسْتَوَى الْعَمَلُ فَصَارَ جَبَلًا صَلْدًا. قَالَ قَتَادَةُ: هُوَ كَالْبُرْدِ الْمُحَبَّرِ، طَرِيقَةٌ سَوْدَاءُ، وَطَرِيقَةٌ حَمْرَاءُ. وَيُرْوَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنِّي رَأَيْتُ سَدَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ قَالَ: (كَيْفَ رَأَيْتَهُ) قَالَ: رَأَيْتُهُ كَالْبُرْدِ الْمُحَبَّرِ، طَرِيقَةٌ صَفْرَاءُ وَطَرِيقَةٌ حَمْرَاءُ، وَطَرِيقَةٌ سَوْدَاءُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (قَدْ رَأَيْتَهُ). وَمَعْنَى" حَتَّى إِذا جَعَلَهُ نَارًا" أَيْ كَالنَّارِ. وَمَعْنَى: (آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً) أَيْ أَعْطُونِي قِطْرًا أُفْرِغُ عَلَيْهِ، عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ. وَمَنْ قَرَأَ:" ائْتُونِي" فَالْمَعْنَى عِنْدَهُ تَعَالَوْا أُفْرِغْ عَلَيْهِ نُحَاسًا. وَالْقَطْرُ عِنْدَ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ النُّحَاسُ الْمُذَابُ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْقَطْرِ، لِأَنَّهُ إِذَا أُذِيبَ قَطَرَ كَمَا يَقْطُرُ الْمَاءُ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْقِطْرُ الْحَدِيدُ الْمُذَابُ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ مِنْهُمُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: الرَّصَاصُ الْمُذَابُ. وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ قَطَرَ يَقْطُرُ قَطْرًا. وَمِنْهُ" وَأَسَلْنا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ) أَيْ مَا اسْتَطَاعَ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ أَنْ يَعْلُوَهُ وَيَصْعَدُوا فِيهِ، لِأَنَّهُ أَمْلَسُ مُسْتَوٍ مَعَ الْجَبَلِ وَالْجَبَلُ عَالٍ لَا يُرَامُ. وَارْتِفَاعُ السَّدِّ مِائَتَا ذِرَاعٍ وَخَمْسُونَ ذِرَاعًا. وَرُوِيَ: فِي طُولِهِ مَا بَيْنَ طَرَفَيِ الْجَبَلَيْنِ مائة فرسخ: وفي عرضه خمسون فرسخ، قَالَهُ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ. (وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا) لِبُعْدِ عَرْضِهِ وَقُوَّتِهِ. وَرُوِيَ فِي الصَّحِيحُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (فُتِحَ الْيَوْمَ مِنْ رَدْمِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مِثْلُ هَذِهِ) وَعَقَدَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ بِيَدِهِ تِسْعِينَ- وَفِي رِوَايَةٍ- وَحَلَّقَ بِإِصْبَعِهِ الْإِبْهَامِ وَالَّتِي تَلِيهَا، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَذَكَرَ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَبِي رَافِعٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إن يأجوج ومأجوج

Yüce Allah'ın: { قَالَ انْفُخُوا } “Üfleyin dedi” ayetinin sonuna kadarki kısmı; yani körüklerle demir kütlelerine [üfleyin] demektir. Çünkü o, demir kütlelerinden ve taşlardan bir sıra konulmasını emreder, ardından kızışıncaya kadar körüklerle üzerine odun ve kömür yaktırırdı. Demir üzerine ateş yakıldığında ateş gibi olur; nitekim Yüce Allah'ın: { حَتَّىٰ إِذَا جَعَلَهُ نَارًا } “Nihayet onu bir kor haline getirince” buyruğu bunu ifade eder. Sonra 'el-kıtr' hakkındaki ihtilafa göre erimiş bakır, kurşun veya demir getirilir, üst üste dizilmiş bu sıranın üzerine dökülürdü. Birbirine kaynaşıp sertleştiğinde ve birbirine yapıştığında, iş tamamlanıp yalçın bir dağ haline gelinceye kadar başka bir sıra koymaya yeniden başlardı. Katâde dedi ki: “O, çizgili kumaş (el-bürdü'l-muhabber) gibidir; bir şerit siyah, bir şerit kırmızıdır.” Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir adam gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben Ye'cûc ve Me'cûc'ün seddini gördüm” dedi. [Resûlullah]: «Onu nasıl gördün?» buyurdu. Adam: “Onu çizgili kumaş gibi gördüm; bir şerit sarı, bir şerit kırmızı, bir şerit siyah idi” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Gerçekten onu görmüşsün» buyurdu. { حَتَّىٰ إِذَا جَعَلَهُ نَارًا } “Nihayet onu bir kor haline getirince” ifadesinin anlamı, yani ateş gibi [yapınca] demektir. { آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا } “Bana erimiş bakır getirin de üzerine dökeyim” buyruğunun anlamı; öne alma ve sonraya bırakma (takdim-tehir) yoluyla “Üzerine dökeceğim erimiş bakırı bana verin” demektir. { ائْتُونِي } “Gelin” şeklinde okuyana göre ise bunun anlamı: “Gelin, üzerine bakır dökeyim”dir. Müfessirlerin çoğuna göre 'el-kıtr', erimiş bakırdır. Aslı 'damlamak' anlamındaki 'el-katr' (الْقَطْر) kelimesindendir; çünkü eritildiğinde su damlar gibi damlar. Bir grup: “el-Kıtr, erimiş demirdir” demiştir. Aralarında İbnü'l-Enbârî'nin de bulunduğu bir grup ise: “Erimiş kurşundur” demiştir. Bu kelime 'katara yakturu katran' (damladı, damlar, damlamak) kökünden türemiştir. { وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ } “Onun için erimiş bakır madenini akıttık” ayeti de bundandır. Yüce Allah'ın: { فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ } “Artık onu ne aşabildiler” buyruğu; yani Ye'cûc ve Me'cûc onun üstüne çıkmaya ve tırmanmaya güç yetiremediler, çünkü o pürüzsüzdür, dağla aynı seviyededir ve dağ da tırmanılamayacak kadar yüksektir. Seddin yüksekliği iki yüz elli arşındır. İki dağın uçları arasındaki uzunluğunun yüz fersah, genişliğinin ise elli fersah olduğu rivayet edilmiştir; bunu Vehb b. Münebbih söylemiştir. { وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا } “Ne de onu delebildiler” buyruğu, genişliğinin fazlalığı ve sağlamlığı sebebiyledir. Sahîh'te Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bugün Ye'cûc ve Me'cûc'ün seddinden şu kadarı açıldı» ve Vehb b. Münebbih eliyle doksan işaretini yaptı -bir rivayette de- başparmağı ile yanındaki parmağını halka yaptı... ve hadisi zikretti. Yahyâ b. Sellâm, Sa'd b. Ebî Arûbe'den, o Katâde'den, o Ebû Râfi'den, o da Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Ye'cûc ve Me'cûc...»

يَخْرِقُونَ السَّدَّ كُلَّ يَوْمٍ حَتَّى إِذَا كَادُوا يَرَوْنَ شُعَاعَ الشَّمْسِ قَالَ الَّذِي عَلَيْهِمُ ارْجِعُوا فَسَتَخْرِقُونَهُ غَدًا فَيُعِيدُهُ اللَّهُ كَأَشَدِّ مَا كَانَ حَتَّى إِذَا بَلَغَتْ مُدَّتُهُمْ وَأَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَبْعَثَهُمْ عَلَى النَّاسِ حَفَرُوا حَتَّى إِذَا كَادُوا يَرَوْنَ شُعَاعَ الشَّمْسِ قَالَ الَّذِي عَلَيْهِمُ ارْجِعُوا فستخرقونه [غدا] إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَيَعُودُونَ إِلَيْهِ وَهُوَ كَهَيْئَتِهِ حِينَ تَرَكُوهُ فَيَخْرِقُونَهُ وَيَخْرُجُونَ عَلَى النَّاسِ) الْحَدِيثَ وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَا اسْطاعُوا" بِتَخْفِيفِ الطَّاءِ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ. وَقِيلَ: هِيَ لُغَةٌ بِمَعْنَى اسْتَطَاعُوا. وَقِيلَ: بَلِ اسْتَطَاعُوا بِعَيْنِهِ كَثُرَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ حَتَّى حَذَفَ بَعْضُهُمْ مِنْهُ التَّاءَ فَقَالُوا: اسْطَاعُوا. وَحَذَفَ بَعْضُهُمْ مِنْهُ الطَّاءَ فَقَالَ: اسْتَاعَ يَسْتِيعُ بِمَعْنَى اسْتَطَاعَ يَسْتَطِيعُ، وَهِيَ لُغَةٌ مَشْهُورَةٌ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَحْدَهُ:" فَمَا اسْطَّاعُوا" بِتَشْدِيدِ الطَّاءِ كَأَنَّهُ أَرَادَ اسْتَطَاعُوا، ثُمَّ أَدْغَمَ التَّاءَ فِي الطَّاءِ فَشَدَّدَهَا، وَهِيَ قِرَاءَةٌ ضَعِيفَةُ الْوَجْهِ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: هِيَ غَيْرُ جَائِزَةٍ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ" فَمَا اسْتَطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا" بِالتَّاءِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي) الْقَائِلُ ذُو الْقَرْنَيْنِ، وَأَشَارَ بِهَذَا إِلَى الرَّدْمِ، وَالْقُوَّةِ عَلَيْهِ، وَالِانْتِفَاعِ بِهِ فِي دَفْعِ ضَرَرِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ" هَذِهِ رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي". قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي) أَيْ يَوْمُ الْقِيَامَةِ. وَقِيلَ: وَقْتُ خُرُوجِهِمْ. (جعله دكا) أَيْ مُسْتَوِيًا بِالْأَرْضِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا" [الفجر: ٢١] قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: أَيْ جُعِلَتْ مُسْتَوِيَةً لَا أَكَمَةَ فِيهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" جَعَلَهُ دَكًّا" قَالَ الْيَزِيدِيُّ: أَيْ مُسْتَوِيًا، يُقَالُ: نَاقَةٌ دَكَّاءُ إِذَا ذَهَبَ سَنَامُهَا. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: أَيْ جَعَلَهُ مَدْكُوكًا مُلْصَقًا بِالْأَرْضِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: قِطَعًا مُتَكَسِّرًا، قَالَ:

her gün seddi delerler; nihayet neredeyse güneş ışığını görecek duruma geldiklerinde başlarındaki: 'Dönün, yarın delersiniz' der. Allah da onu eskisinden daha sağlam hale getirir. Nihayet süreleri dolup da Allah onları insanların üzerine göndermek istediğinde kazarlar; neredeyse güneş ışığını görecek duruma geldiklerinde başlarındaki: 'Dönün, inşâallâh [yarın] delersiniz' der. Bıraktıkları gibi dururken ona geri dönerler, onu delerler ve insanların üzerine çıkarlar...» hadis; daha önce geçmişti. Allah Teâlâ'nın: { فَمَا اسْطاعُوا } buyruğu, cumhurun kıraatinde tâ harfinin hafifletilmesi (hazfi) iledir. «İstetâû» anlamında bir lehçe olduğu söylenmiştir. Bilakis «istetâû» kelimesinin bizzat kendisi Arapların kelamında çok kullanılmış, öyle ki bazısı tâ harfini hazfedip «estâû» demiş, bazısı da tâ harfini hazfedip «istetâ'a yestetî'u» manasında «estâ'a yestî'u» demiştir; bu meşhur bir lehçedir. Hamza tek başına tâ'yı tâ harfine idgam edip şeddeleyerek «fe-me'sttâ'û» şeklinde okumuştur; sanki «istetâû» kelimesini kastetmiş, sonra tâ'yı tâ harfine idgam edip şeddelemiştir. Bu, vechi zayıf bir kıraattir; Ebû Ali: «Bu caiz değildir» demiştir. A'meş ise her iki yerde de tâ harfiyle { فَمَا اسْتَطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْباً } şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { قالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي } “Dedi ki: Bu Rabbimden bir rahmettir” buyruğunda söyleyen Zülkarneyn'dir; «bu» ile seddi, ona güç yetirilmesini ve Ye'cûc ile Me'cûc'un zararını defetmede ondan faydalanılmasını kastetmiştir. İbn Ebî Able ise «hâzihî rahmetun min rabbî» şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي } “Rabbimin vaadi gelince” buyruğu; yani kıyamet günü demektir. Onların çıkış vakti olduğu da söylenmiştir. { جَعَلَهُ دَكَّاءَ } “onu yerle bir eder” yani yerle bir dümdüz eder. Allah Teâlâ'nın: { إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا } “Yeryüzü parça parça darmadağın edildiği zaman” [Fecr: 21] buyruğu da bundandır. İbn Afe: «Yani üzerinde hiçbir tepe bulunmayacak şekilde dümdüz kılınmıştır» demiştir. Allah Teâlâ'nın: { جَعَلَهُ دَكًّا } buyruğu da bundandır. Yezîdî: «Yani dümdüz kılar; hörgücü gitmiş deveye 'nâkatun dekkâ'' denilir» demiştir. el-Kutebî: «Yani onu ezilmiş, yere yapıştırılmış kılar» demiştir. Kelbî ise: «Parça parça, kırılmış dökmüş kılar» demiştir. [Şair] şöyle demiştir:

هَلْ غَيْرُ غَادٍ دَكَّ غَارًا فَانْهَدَمْ

«Sabah erkenden gelip bir mağarayı yerle bir eden ve yıkan [yağmurdan] başkası mıdır?»

وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: يُقَالُ دَكَكْتُهُ أَيْ دَقَقْتُهُ. وَمَنْ قَرَأَ" دَكَّاءَ" أَرَادَ جَعَلَ الْجَبَلَ أَرْضًا دَكَّاءَ، وَهِيَ الرَّابِيَةُ الَّتِي لَا تَبْلُغُ أَنْ تَكُونَ جَبَلًا وَجَمْعُهَا دَكَّاوَاتٌ. قَرَأَ حَمْزَةُ وَعَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ" دَكَّاءَ" بِالْمَدِّ عَلَى التَّشْبِيهِ بِالنَّاقَةِ الدَّكَّاءِ وَهِيَ الَّتِي لَا سَنَامَ لَهَا، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ تقديره: جعله في مِثْلَ دَكَّاءَ، وَلَا بُدَّ مِنْ تَقْدِيرِ هَذَا الْحَذْفِ. لِأَنَّ السَّدَّ مُذَكَّرٌ فَلَا يُوصَفُ بِدَكَّاءَ. وَمَنْ قَرَأَ:" دَكًّا" فَهُوَ مَصْدَرُ دَكَّ يَدُكُّ إِذَا هَدَمَ وَرَضَّ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ" جَعَلَ" بمعنى خلق. وينصب" دَكَّاءَ" عَلَى الْحَالِ. وَكَذَلِكَ النَّصْبُ أَيْضًا فِي قِرَاءَةِ من مد يحتمل الوجهين.

Ezherî dedi ki: «Dekektühû» yani onu ufalayıp ezdim demektir. «Dekkâ'e» şeklinde okuyan kimse, dağı 'dekkâ' (düzleşmiş) bir arazi kılmayı kastetmiştir; bu da dağ mertebesine ulaşmayan tepedir, çoğulu «dekkâvât» gelir. Hamza, Âsım ve Kisâî, hörgücü olmayan «en-nâkatu'd-dekkâ'» (hörgüçsüz deve)ye benzeterek med ile { دَكَّاءَ } şeklinde okumuşlardır; kelamda bir hazif vardır, takdiri: «Onu dekkâ gibi kıldı» şeklindedir ve bu hazfin takdir edilmesi şarttır. Çünkü set müzekkerdir, dolayısıyla 'dekkâ' şeklinde müennes olarak nitelenemez. { دَكًّا } şeklinde okuyan kimsenin kıraati ise yıkıp ezdiği zaman kullanılan «dekke yedükkü» fiilinin masdarıdır; «ce'ale» fiilinin «yarattı» manasında olması da muhtemeldir. «Dekkâ'e» lafzı hal olarak nasb edilir. Aynı şekilde med ile okuyanın kıraatindeki nasb da iki vechi taşımaktadır.

[سورة الكهف (١٨): الآيات ٩٩ الى ١١٠]

[Kehf Sûresi (18), Âyetler 99-110]

وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً (٩٩) وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً (١٠٠) الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً (١٠١) أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلاً (١٠٢) قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالاً (١٠٣)

{ وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً (٩٩) وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً (١٠٠) الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً (١٠١) أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلاً (١٠٢) قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالاً (١٠٣) } “Biz o gün onları bırakmışızdır, birbirleri içinde dalgalanırlar. Sûra da üfürülmüş, artık onları bütünüyle bir araya toplamışızdır. (99) O gün cehennemi kâfirlere öyle bir göstereceğiz ki! (100) Onlar, gözleri beni anmaktan bir örtü içinde olan ve [hakkı] dinlemeye tahammül edemeyen kimselerdi. (101) İnkâr edenler, beni bırakıp da kullarımı dostlar edineceklerini mi sandılar? Şüphesiz biz cehennemi kâfirlere bir konak olarak hazırladık. (102) De ki: Size amellerce en çok ziyana uğrayanları haber verelim mi? (103)”

الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً (١٠٤) أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَلِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً (١٠٥) ذلِكَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِما كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آياتِي وَرُسُلِي هُزُواً (١٠٦) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلاً (١٠٧) خالِدِينَ فِيها لَا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلاً (١٠٨)

{ الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً (١٠٤) أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَلِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً (١٠٥) ذلِكَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِما كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آياتِي وَرُسُلِي هُزُواً (١٠٦) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلاً (١٠٧) خالِدِينَ فِيها لَا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلاً (١٠٨) } “Onlar, iyi iş yaptıklarını sandıkları halde dünya hayatındaki çabaları boşa giden kimselerdir. (104) İşte onlar, Rablerinin âyetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr eden, bu yüzden amelleri boşa çıkan kimselerdir. Artık kıyamet günü onlar için hiçbir terazi kurmayız (onlara değer vermeyiz). (105) İnkâr etmeleri, âyetlerimi ve peygamberlerimi alaya almaları sebebiyle onların cezası işte böyle cehennemdir! (106) İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar için konak olarak Firdevs cennetleri vardır. (107) Orada ebedî kalıcıdırlar; oradan başka bir yere ayrılmak istemezler. (108)”

قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً (١٠٩) قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً (١١٠)

{ قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً (١٠٩) قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً (١١٠) } “De ki: Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsa, bir o kadarını da yardım olarak getirsek dahi, Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce elbette deniz tükenirdi. (109) De ki: Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; bana ilâhınızın tek bir ilâh olduğu vahyolunuyor. Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa salih amel işlesin ve Rabbinin ibadetine hiçbir kimseyi ortak koşmasın! (110)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ) الضَّمِيرُ فِي" تَرَكْنا" لِلَّهِ تَعَالَى، أَيْ تَرَكْنَا الْجِنَّ وَالْإِنْسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَمُوجُ بَعْضُهُمْ فِي بَعْضٍ. وَقِيلَ: تَرَكْنَا يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ" يَوْمَئِذٍ" أَيْ وَقْتَ كَمَالِ السَّدِّ يَمُوجُ بَعْضُهُمْ فِي بَعْضٍ. وَاسْتِعَارَةُ الْمَوْجِ لَهُمْ عِبَارَةٌ عَنِ الْحِيرَةِ وَتَرَدُّدِ بَعْضِهِمْ فِي بَعْضٍ، كَالْمُوَلَّهِينَ مِنْ هَمٍّ وَخَوْفٍ، فَشَبَّهَهُمْ بِمَوْجِ الْبَحْرِ الَّذِي يَضْطَرِبُ بَعْضُهُ فِي بَعْضٍ. وَقِيلَ: تَرَكْنَا يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ يَوْمَ انْفِتَاحِ السَّدِّ يَمُوجُونَ فِي الدُّنْيَا مُخْتَلِطِينَ لِكَثْرَتِهِمْ. قُلْتُ: فَهَذِهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ أَظْهَرُهَا أَوْسَطُهَا، وَأَبْعَدُهَا آخِرُهَا، وَحَسُنَ الْأَوَّلُ، لِأَنَّهُ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْقِيَامَةِ فِي تَأْوِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي". وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَنُفِخَ فِي الصُّورِ) تَقَدُّمَ فِي (الْأَنْعَامِ). (فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً) يَعْنِي الْجِنَّ وَالْإِنْسَ فِي عَرَصَاتِ الْقِيَامَةِ. (وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ) ١٠٠ أَيْ أَبْرَزْنَاهَا لَهُمْ. (يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً) ١٠٠ (الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ) فِي مَوْضِعِ خَفْضِ نَعْتٍ" لِلْكَافِرِينَ". (فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي) ١٠ أَيْ هُمْ بِمَنْزِلَةِ مَنْ عَيْنُهُ مُغَطَّاةٌ فَلَا يَنْظُرُ إِلَى دَلَائِلِ اللَّهِ تَعَالَى. (وَكانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً) ١٠ أَيْ لَا يُطِيقُونَ أَنْ يَسْمَعُوا كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى، فَهُمْ بِمَنْزِلَةِ مَنْ صُمَّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا) ١٠ أَيْ ظَنَّ. وَقَرَأَ عَلِيٌّ وَعِكْرِمَةُ وَمُجَاهِدٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ:" أَفَحَسِبَ" بِإِسْكَانِ السِّينِ وَضَمِّ الْبَاءِ، أَيْ كَفَاهُمْ. (أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي) ١٠ يَعْنِي عِيسَى وَالْمَلَائِكَةَ وَعُزَيْرًا. (مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ) ١٠ وَلَا أُعَاقِبُهُمْ، فَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى، أَفَحَسِبُوا أَنْ يَنْفَعَهُمْ ذَلِكَ. (إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلًا) ١٠. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا) ١٠ إلى قوله: (وَزْناً) فيه مسألتان: الاولى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا) ١٠ - الْآيَةَ- فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْمَلُ الْعَمَلَ وَهُوَ يَظُنُّ أَنَّهُ مُحْسِنٌ وَقَدْ حَبِطَ سَعْيُهُ، وَالَّذِي يُوجِبُ إِحْبَاطَ السَّعْيِ إِمَّا فَسَادُ الِاعْتِقَادِ أَوِ الْمُرَاءَاةُ، وَالْمُرَادُ هُنَا الكفر. روى البخاري عن مصعب قال:

Yüce Allah'ın: { وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ } “O gün biz onları, birbiri içinde dalgalanır bir halde bıraktık” buyruğundaki { تَرَكْنا } “bıraktık” fiilindeki zamir Yüce Allah'a aittir. Yani kıyamet gününde cinleri ve insanları birbiri içinde dalgalanır [ve birbirine karışır] halde bıraktık, demektir. Bir görüşe göre de: Ye'cûc ve Me'cûc'u { يَوْمَئِذٍ } “o gün” yani seddin tamamlandığı vakitte birbiri içinde dalgalanır halde bıraktık, demektir. Dalgalanma (el-mevc) kelimesinin onlar için istiare yoluyla kullanılması; keder ve korkudan aklını yitirmiş kimseler gibi şaşkınlık içinde olmalarını ve birbiri içine girip çıkmalarını ifade eder. Bu bakımdan onları birbiri içinde çalkalanan deniz dalgasına benzetmiştir. Bir diğer görüşe göre de: Ye'cûc ve Me'cûc'u, seddin açıldığı gün çokluklarından ötürü dünyaya birbirine karışmış olarak dalga dalga yayılır halde bıraktık, demektir. Derim ki: Bunlar üç görüştür; aralarında en açık olanı ortancası, en uzak olanı sonuncusu, birincisi de güzel olanıdır. Zira Yüce Allah'ın: { فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي } “Rabbimin vaadi geldiği zaman” buyruğunun tevilinde kıyametin zikri daha önce geçmişti. En doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ } “Sûra üfürüldü” buyruğu, [daha önce] En'âm Sûresi'nde geçmişti. { فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً } “Artık onları bir araya topladık” buyruğu, yani cinleri ve insanları kıyamet meydanlarında [topladık] demektir. { وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ } “Ve cehennemi sunduk” yani onu onlar için açıkça ortaya çıkardık, { يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً } “o gün inkârcılara tam bir sunuşla”. { الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ } “Onlar ki gözleri... idi” ifadesi, { لِلْكافِرِينَ } “inkârcılara” ifadesinin sıfatı olarak cer (esre) mahallindedir. { فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي } “benim zikrimden bir örtü içindeydi” yani onlar, gözleri örtülü olup da Yüce Allah'ın delillerine bakmayan kimse konumundadırlar. { وَكانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً } “ve onlar işitmeye güç yetiremiyorlardı” yani Yüce Allah'ın kelamını dinlemeye tahammül edemiyorlardı; bu bakımdan onlar sağır kimse konumundadırlar. Yüce Allah'ın: { أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenler sandılar mı?” buyruğu, yani zannettiler mi, demektir. Ali, İkrime, Mücâhid ve İbn Muhaysın bu kelimeyi sîn harfinin sükûnu ve bâ harfinin zammesiyle: { أَفَحَسْبُ } “yetti mi?” şeklinde okumuşlardır; yani [bu durum] onlara yetti mi, kâfi geldi mi, manasındadır. { أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي } “kullarımı edinmelerini” buyruğundan kasıt Îsâ, melekler ve Üzeyr'dir. { مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ } “benden başka veliler [edinmelerini]” ve onları cezalandırmayacağımı [mı sandılar?]. Dolayısıyla sözde bir hazif (gizli öge) vardır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Manası, "Bunun kendilerine fayda vereceğini mi sandılar?" şeklindedir. { إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلًا } “Şüphesiz biz cehennemi inkârcılar için bir konaklık olarak hazırladık”. Yüce Allah'ın: { قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا } “De ki: Size amelleri bakımından en çok ziyana uğrayanları haber verelim mi?” buyruğundan: { وَزْناً } “bir ağırlık/tartı” buyruğuna kadar olan kısımda iki mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا } “De ki: Size amelleri bakımından en çok ziyana uğrayanları haber verelim mi?” ayeti, insanlardan öyleleri bulunduğuna delildir ki; amel işler ve kendisinin iyi yaptığını sanır, oysa ameli boşa gitmiştir. Ameli boşa çıkarmayı gerektiren şey ise ya inanç bozukluğudur yahut da riyadır (gösteriştir). Buradaki murad ise küfürdür. Buhârî, Mus'ab'dan şöyle rivayet etmiştir:

سألت أبي" قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا ١٠" أَهُمُ الْحَرُورِيَّةُ؟ قَالَ: لَا، هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى. وَأَمَّا الْيَهُودُ فَكَذَّبُوا مُحَمَّدًا ﷺ، وَأَمَّا النَّصَارَى فَكَفَرُوا بِالْجَنَّةِ، فَقَالُوا: لَا طَعَامَ فِيهَا وَلَا شَرَابَ، وَالْحَرُورِيَّةُ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ، وَكَانَ سَعْدٌ يُسَمِّيهِمُ الْفَاسِقِينَ. وَالْآيَةُ مَعْنَاهَا التَّوْبِيخُ، أَيْ قُلْ لِهَؤُلَاءِ الْكَفَرَةِ الَّذِينَ عَبَدُوا غَيْرِي: يَخِيبُ سَعْيُهُمْ وَآمَالُهُمْ غَدًا، فَهُمُ الْأَخْسَرُونَ أَعْمَالًا، وَهُمُ" الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً ١٠" فِي عِبَادَةِ مَنْ سِوَايَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ كُفَّارَ أَهْلِ مَكَّةَ. وَقَالَ عَلِيٌّ: هُمُ الْخَوَارِجُ أَهْلُ حَرُورَاءَ. وَقَالَ مُرَّةُ: هُمُ الرُّهْبَانُ أَصْحَابُ الصَّوَامِعِ (. وَرُوِيَ أَنَّ ابْنَ الْكَوَّاءِ سَأَلَهُ عَنِ الْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا فَقَالَ لَهُ: أَنْتَ وَأَصْحَابُكَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَيُضَعِّفُ هَذَا كُلَّهُ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ:" أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَلِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ ١٠". وَلَيْسَ مِنْ هَذِهِ الطَّوَائِفِ مَنْ يَكْفُرُ بِاللَّهِ وَلِقَائِهِ وَالْبَعْثِ وَالنُّشُورِ، وَإِنَّمَا هَذِهِ صِفَةُ مُشْرِكِي مَكَّةَ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ، وَعَلِيٌّ وَسَعْدٌ ﵄ ذَكَرَا أَقْوَامًا أَخَذُوا بِحَظِّهِمْ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ. وَ" أَعْمالًا ١٠" نُصِبَ عَلَى التَّمْيِيزِ. وَ" حَبِطَتْ" قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ بِكَسْرِ الْبَاءِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" حَبَطَتْ" بِفَتْحِهَا. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً) ١٠ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ" نُقِيمُ ١٠" بَنُونِ الْعَظَمَةِ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ: بِيَاءِ الْغَائِبِ، يُرِيدُ فَلَا يُقِيمُ اللَّهُ ﷿، وَقَرَأَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ" فَلَا يَقُومُ" وَيَلْزَمُهُ أَنْ يَقْرَأَ:" وَزْنٌ" وَكَذَلِكَ قَرَأَ مُجَاهِدٌ:" فَلَا يَقُومُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنٌ". قَالَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ: يُؤْتَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِالرَّجُلِ الْعَظِيمِ الطَّوِيلِ الْأَكُولِ الشَّرُوبِ فَلَا يَزِنُ عِنْدَ اللَّهِ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ. قُلْتُ: هَذَا لَا يُقَالُ مِثْلُهُ مِنْ جِهَةِ الرَّأْيِ، وقد ثبت معناه مرفوعا صَحِيحَيِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (إِنَّهُ لَيَأْتِيُ الرَّجُلُ الْعَظِيمُ السَّمِينُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يَزِنُ عِنْدَ اللَّهِ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ (فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً) ١٠. وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَا ثَوَابَ لَهُمْ، وَأَعْمَالُهُمْ مُقَابَلَةٌ بِالْعَذَابِ، فَلَا حَسَنَةَ لَهُمْ تُوزَنُ فِي مَوَازِينِ الْقِيَامَةِ وَمَنْ لَا حَسَنَةَ لَهُ فَهُوَ فِي النَّارِ. وَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ: يؤتى بأعمال

[Mus'ab b. Sa'd dedi ki:] Babama: { قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا } “De ki: Size amelce en çok hüsrana uğrayanları haber verelim mi?” [ayetindeki kimseler] Harûrîler (Hariciler) midir? diye sordum. O: "Hayır, onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır. Yahudilere gelince onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanladılar. Hristiyanlara gelince onlar cenneti inkâr ettiler ve: 'Orada ne yiyecek ne de içecek vardır' dediler. Harûrîler ise Allah'a verdikleri sözü kesinleştirdikten sonra bozanlardır" dedi. Sa'd onları fasıklar diye isimlendirirdi. Ayetin anlamı kınamadır (tevbih); yani Benden başkasına ibadet eden bu kâfirlere de ki: Yarın [kıyamet günü] çabaları ve umutları boşa çıkacaktır. İşte onlar amelleri bakımından en çok hüsrana uğrayanlardır. Onlar Benden başkasına ibadet etme hususunda: { الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً } “Dünya hayatında çabaları boşa giden ve kendilerinin güzel iş yaptıklarını sanan kimselerdir”. İbn Abbâs: "Mekke ehlinden olan kâfirleri kastetmektedir" demiştir. Ali: "Onlar Harûra ehli olan Haricilerdir" demiştir. Mürre ise: "Onlar manastır ehli rahiplerdir" demiştir. İbnü'l-Kevvâ'nın [Hz. Ali'ye] amelce en çok hüsrana uğrayanları sorduğu, onun da kendisine: "Sen ve arkadaşların!" dediği rivayet edilmiştir. İbn Atiyye şöyle der: "Allah Teâlâ'nın bundan sonra gelen: { أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَلِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } “İşte onlar, Rablerinin ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr eden, bu yüzden amelleri boşa giden kimselerdir” buyruğu bütün bunları [bu görüşleri] zayıflatmaktadır. Zira bu fırkalardan hiçbiri Allah'ı, O'na kavuşmayı, öldükten sonra dirilmeyi (ba's) ve toplanmayı (nüşûr) inkâr etmemektedir. Bu ancak putperest Mekke müşriklerinin vasfıdır. Ali ve Sa'd radıyallâhu anhümâ ise bu ayetten hisselerini almış olan birtakım toplulukları zikretmişlerdir." { أَعْمالًا } kelimesi temyiz olarak mansubdur. { حَبِطَتْ } lafzı cumhurun kıraatinde bâ harfinin kesresi iledir. İbn Abbâs ise [bâ harfinin] fethasıyla { حَبَطَتْ } şeklinde okumuştur. İkinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً } “Artık kıyamet günü onlar için hiçbir terazi kurmayız (değer vermeyiz)” buyruğudur. Cumhurun kıraatinde azamet nûnu ile { نُقِيمُ } şeklindedir. Mücâhid gaib yâ'sı ile [yükîmu] şeklinde okumuştur; bununla "Allah azze ve celle değer vermez / terazi koymaz" manasını kastetmektedir. Ubeyd b. Umeyr { فَلَا يَقُومُ } şeklinde okumuştur; bu durumda kelimeyi { وَزْنٌ } [merfû] olarak okuması gerekir. Nitekim Mücâhid de: { فَلَا يَقُومُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنٌ } şeklinde okumuştur. Ubeyd b. Umeyr demiştir ki: "Kıyamet gününde cüsseli, uzun boylu, çok yiyip çok içen bir adam getirilir de Allah katında bir sivrisinek kanadı kadar bile ağırlığı olmaz." Derim ki: Bu ve benzeri hususlar re'y (şahsi görüş) ile söylenemez. Nitekim bunun manası merfû olarak Buhârî ve Müslim'in Sahîh'lerinde Ebû Hureyre'den rivayetle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olmuştur; zira o şöyle buyurmuştur: « إِنَّهُ لَيَأْتِيُ الرَّجُلُ الْعَظِيمُ السَّمِينُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يَزِنُ عِنْدَ اللَّهِ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ { فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً } » «Kıyamet gününde iri yarı, şişman bir adam gelir de Allah katında bir sivrisinek kanadı kadar bile ağırlığı olmaz. İsterseniz: { فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً } “Artık kıyamet günü onlar için hiçbir terazi kurmayız (değer vermeyiz)” [ayetini] okuyunuz.» Bunun anlamı; onlar için hiçbir sevabın bulunmadığı, amellerinin azapla karşılık bulacağı, dolayısıyla kıyamet terazilerinde tartılacak hiçbir iyiliklerinin olmayacağıdır. İyiliği olmayan kimse ise cehennemdedir. Ebû Saîd el-Hudrî şöyle demiştir: [Kıyamet günü] ameller getirilir...

كَجِبَالِ تِهَامَةَ فَلَا تَزِنُ شَيْئًا. وَقِيلَ: يَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَ الْمَجَازَ وَالِاسْتِعَارَةَ، كَأَنَّهُ قَالَ: فَلَا قَدْرَ لَهُمْ عِنْدَنَا يَوْمئِذٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ مِنَ الْفِقْهِ ذَمُّ السِّمَنِ لِمَنْ تَكَلَّفَهُ، لِمَا فِي ذَلِكَ مِنْ تَكَلُّفِ الْمَطَاعِمِ وَالِاشْتِغَالِ بِهَا عَنِ الْمَكَارِمِ، بَلْ يَدُلُّ عَلَى تَحْرِيمِ الْأَكْلِ الزَّائِدِ عَلَى قَدْرِ الْكِفَايَةِ الْمُبْتَغَى بِهِ التَّرَفُّهُ وَالسِّمَنُ. وَقَدْ قَالَ ﷺ: (إِنَّ أَبْغَضَ الرِّجَالِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى الْحَبْرُ السَّمِينُ). وَمِنْ حَدِيثِ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (خَيْرُكُمْ قَرْنِي ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ- قَالَ عِمْرَانُ فَلَا أَدْرِي أَذَكَرَ بَعْدَ قَرْنِهِ قَرْنَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةً- ثُمَّ إِنَّ مِنْ بَعْدِكُمْ قَوْمًا يشهدون ولا يستشهدون ويخونون ولا يؤتمون وَيَنْذِرُونَ وَلَا يُوفُونَ وَيَظْهَرُ فِيهِمُ السِّمَنُ (وَهَذَا ذَمٌّ. وَسَبَبُ ذَلِكَ أَنَّ السِّمَنَ الْمُكْتَسَبَ إِنَّمَا هُوَ مِنْ كَثْرَةِ الْأَكْلِ وَالشَّرَهِ، وَالدَّعَةِ وَالرَّاحَةِ وَالْأَمْنِ وَالِاسْتِرْسَالِ مَعَ النَّفْسِ عَلَى شَهَوَاتِهَا، فَهُوَ عَبْدُ نَفْسِهِ لَا عَبْدُ رَبِّهِ، وَمَنْ كَانَ هَذَا حَالَهُ وَقَعَ لَا مَحَالَةَ فِي الْحَرَامِ، وَكُلُّ لَحْمٍ تَوَلَّدَ عَنْ سُحْتٍ فَالنَّارُ أَوْلَى بِهِ، وَقَدْ ذَمَّ اللَّهُ تَعَالَى الْكُفَّارَ بِكَثْرَةِ الْأَكْلِ فَقَالَ:" وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ وَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ" [محمد: ١٢] فَإِذَا كَانَ الْمُؤْمِنُ يَتَشَبَّهُ بِهِمْ، وَيَتَنَعَّمُ بِتَنَعُّمِهِمْ فِي كُلِّ أَحْوَالِهِ وَأَزْمَانِهِ، فَأَيْنَ حَقِيقَةُ الْإِيمَانِ، وَالْقِيَامُ بِوَظَائِفِ الْإِسْلَامِ؟! وَمَنْ كَثُرَ أَكْلُهُ وَشُرْبُهُ كَثُرَ نَهَمُهُ وَحِرْصُهُ، وَزَادَ بِاللَّيْلِ كَسَلُهُ وَنَوْمُهُ، فَكَانَ نَهَارَهُ هَائِمًا، وَلَيْلَهُ نَائِمًا. وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَعْرَافِ" هَذَا الْمَعْنَى، وَتَقَدَّمَ فِيهَا ذِكْرُ الْمِيزَانِ، وَأَنَّ لَهُ كِفَّتَيْنِ تُوزَنُ فِيهِمَا صَحَائِفُ الْأَعْمَالِ فَلَا مَعْنَى لِلْإِعَادَةِ. وَقَالَ ﵊ حِينَ ضَحِكُوا مِنْ حَمْشِ سَاقِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَهُوَ يَصْعَدُ النَّخْلَةَ: (تَضْحَكُونَ مِنْ سَاقٍ تُوزَنُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْأَرْضِ) فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الْأَشْخَاصَ تُوزَنُ، ذَكَرَهُ الْغَزْنَوِيُّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ جَزاؤُهُمْ) " ذلِكَ" إِشَارَةٌ إِلَى تَرْكِ الْوَزْنِ، وَهُوَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ" جَزاؤُهُمْ" خَبَرُهُ و (جَهَنَّمُ) ٢٠ بَدَلٌ مِنَ الْمُبْتَدَإِ الَّذِي هُوَ" ذلِكَ" و" ما" فِي قَوْلِهِ:" بِما كَفَرُوا ١٠" مَصْدَرِيَّةٌ، وَالْهُزُءُ الِاسْتِخْفَافُ والسخرية، وقد تقدم.

...Tihâme dağları gibi [olsalar da] hiçbir ağırlık çekmezler. Şöyle de denilmiştir: [Ayetin] mecaz ve istiare kastedilmiş olması muhtemeldir; sanki «O gün katımızda onlar için hiçbir değer yoktur» demiş gibidir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Bu hadiste fıkıh açısından, kendisini buna zorlayan kimse için şişmanlığın yerilmesi hükmü vardır. Çünkü bunda yiyecekler konusunda külfete girmek ve bunlarla meşgul olarak erdemli davranışlardan geri kalmak vardır. Hatta bu [hadis], lüks ve şişmanlık hedeflenerek kifayet miktarından fazla yemenin haram olduğuna delalet eder. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz Allah Teâlâ'nın en çok buğzettiği kimseler, şişman bilgindir» buyurmuştur. İmrân b. Husayn'dan rivayet edilen bir hadiste ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sizin en hayırlınız benim asrımdır; sonra onları takip edenler, sonra da onları takip edenlerdir. -İmrân: 'Kendi asrından sonra iki asır mı yoksa üç asır mı zikretti bilmiyorum' demiştir.- Sonra sizin ardınızdan öyle bir topluluk gelecektir ki şahitlikleri istenmediği halde şahitlik ederler, hıyanet ederler ve kendilerine güvenilmez, adakta bulunurlar fakat yerine getirmezler ve aralarında şişmanlık ortaya çıkar.» Bu bir yergidir. Bunun sebebi şudur: Sonradan kazanılan şişmanlık ancak çok yemekten, oburluktan, rehavet ve rahata düşkünlükten, [aşırı] güvende hissetmekten ve nefsin arzularına teslim olmaktan kaynaklanır. Böyle bir kimse Rabbinin kulu değil, nefsinin kuludur. Durumu böyle olan bir kimse ise kaçınılmaz olarak harama düşer. Haram kazançtan (suht) oluşan her et parçasına ise cehennem ateşi daha layıktır. Allah Teâlâ kâfirleri çok yemekle yermiş ve şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ وَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ } “İnkâr edenler ise zevklenirler ve hayvanların yediği gibi yerler; onların yeri ateştir” [Muhammed: 12]. Eğer mümin her halinde ve her zamanında onlara benzer ve onların refahı gibi bir refah içinde yaşarsa, imanın hakikati ve İslâm'ın vecibelerini yerine getirmek nerede kalır?! Yemesi ve içmesi çok olanın hırsı ve oburluğu artar; geceleyin de tembelliği ve uykusu çoğalır. Böylece gündüzünü sersemce şaşkın, gecesini ise uykuda geçirir. Bu anlam [daha önce] el-A'râf [suresi tefsirinde] geçmişti. Mizan ve onun amellerin yazılı olduğu sahifelerin tartılacağı iki kefesi olduğu zikri de orada geçmişti; dolayısıyla tekrar etmenin bir anlamı yoktur. İbn Mes'ûd hurma ağacına tırmanırken bacağının inceliğine güldüklerinde [Hz. Peygamber] aleyhisselâm: «Bütün yeryüzü ahalisinin ameliyle tartılacak bir bacağa mı gülüyorsunuz?» buyurmuştur. Bu da şahısların bizzat tartılacağına delalet etmiştir. Bunu Gaznevî zikretmiştir. Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ جَزاؤُهُمْ } “İşte onların cezası” buyruğunda geçen «zâlike» (ذلِكَ) tartının terk edilmesine işarettir ve mübteda (özne) olarak merfû konumundadır. «Cezâuhum» (جَزاؤُهُمْ) onun haberidir (yüklemidir). { جَهَنَّمُ } “cehennemdir” kelimesi ise mübteda olan «zâlike» kelimesinden bedeldir. { بِما كَفَرُوا } “inkâr etmeleri sebebiyle” buyruğundaki «mâ» (ما) masdariyyedir (masdar yapan edattır). Hüzü' (الْهُزُءُ) ise hafife almak ve alay etmek demektir; [açıklaması] daha önce geçmişti.

قَوْلِهِ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا) ١٠ قَالَ قَتَادَةُ: الْفِرْدَوْسُ رَبْوَةُ الْجَنَّةِ وَأَوْسَطُهَا وَأَعْلَاهَا وَأَفْضَلُهَا وَأَرْفَعُهَا. وَقَالَ أَبُو أُمَامَةَ الْبَاهِلِيُّ: الْفِرْدَوْسُ سُرَّةُ الْجَنَّةِ. وَقَالَ كَعْبٌ: لَيْسَ فِي الْجِنَانِ جَنَّةٌ أَعْلَى مِنْ جَنَّةِ الْفِرْدَوْسِ، فِيهَا الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَصَامَ رَمَضَانَ كَانَ حَقًّا عَلَى اللَّهِ أَنْ يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ جَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ جَلَسَ فِي أَرْضِهِ الَّتِي وُلِدَ فِيهَا) قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَلَا نُبَشِّرَ النَّاسَ؟ قَالَ: (إِنَّ فِي الْجَنَّةِ مِائَةَ دَرَجَةٍ أَعَدَّهَا اللَّهُ لِلْمُجَاهِدِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا بَيْنَ الدَّرَجَتَيْنِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَإِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ تَعَالَى فَاسْأَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ فَإِنَّهُ أَوْسَطُ الْجَنَّةِ وَأَعْلَى الْجَنَّةِ- أَرَاهُ قَالَ- وَفَوْقَهُ عَرْشُ الرَّحْمَنِ وَمِنْهُ تُفَجَّرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ) وَقَالَ مُجَاهِدٌ: وَالْفِرْدَوْسُ الْبُسْتَانُ بِالرُّومِيَّةِ. الْفَرَّاءُ: هُوَ عَرَبِيٌّ. وَالْفِرْدَوْسُ حَدِيقَةٌ فِي الْجَنَّةِ. وَفِرْدَوْسُ اسْمُ رَوْضَةٍ دُونَ الْيَمَامَةِ. وَالْجَمْعُ فَرَادِيسُ، قَالَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ الثَّقَفِيُّ:

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar için konak olarak Firdevs cennetleri vardır” buyruğu hakkında Katâde: «Firdevs, cennetin yüksek tepesi, ortası, en yükseği, en faziletlisi ve en yücesidir» demiştir. Ebû Ümâme el-Bâhilî: «Firdevs cennetin göbeğidir» demiştir. Ka'b da şöyle demiştir: «Cennetler içinde Firdevs cennetinden daha yüce bir cennet yoktur; orada iyiliği emredip kötülükten sakındıranlar bulunur.» Sahîh-i Buhârî'de Ebû Hüreyre'den nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim Allah'a ve Resûlüne iman eder, namazı kılar ve Ramazan orucunu tutarsa, Allah yolunda cihad etsin veya doğduğu toprakta otursun, onu cennete koymak Allah üzerine bir haktır.» Dediler ki: «Ey Allah'ın Resûlü! İnsanlara bunu müjdelemeyelim mi?» Şöyle buyurdu: «Şüphesiz cennette, Allah'ın kendi yolunda cihad edenler için hazırladığı yüz derece vardır; iki derece arasındaki mesafe gök ile yer arasındaki mesafe gibidir. Allah Teâlâ'dan istediğiniz vakit O'ndan Firdevs'i isteyin; çünkü o cennetin ortası ve cennetin en yücesidir -zannedersem şöyle buyurdu:- onun üstü ise Rahmân'ın arşıdır ve cennetin ırmakları oradan fışkırır.» Mücâhid: «Firdevs, Rumca'da bahçe demektir» dedi. Ferrâ: «O Arapçadır; Firdevs cennette bir bahçedir. Firdevs, Yemâme'nin berisinde bir bahçenin de adıdır. Çoğulu ferâdîs gelir» demiştir. Ümeyye b. Ebi's-Salt es-Sekafî şöyle demiştir:

كَانَتْ مَنَازِلُهُمْ إِذْ ذَاكَ ظَاهِرَةً ... فِيهَا الْفَرَادِيسُ وَالْفُومَانُ وَالْبَصَلُ

O zamanlar konakları açıktaydı ... İçinde bahçeler, sarımsaklar ve soğanlar vardı.

وَالْفَرَادِيسُ مَوْضِعٌ بِالشَّامِ. وَكَرْمٌ مُفَرْدَسٌ أَيْ مُعَرَّشٌ. (خالِدِينَ فِيها) أَيْ دَائِمِينَ. (لَا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلًا) ١٠ أَيْ لَا يَطْلُبُونَ تَحْوِيلًا عَنْهَا إِلَى غَيْرِهَا. وَالْحِوَلُ بِمَعْنَى التَّحْوِيلِ، قَالَهُ أَبُو عَلِيٍّ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: حَالَ مِنْ مَكَانِهِ حِوَلًا كَمَا يُقَالُ: عَظُمَ عِظَمًا. قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْحِيلَةِ، أَيْ لَا يحتالون منزلا غيرها. وقال الجوهري: التحول التنقل من موضع إلى وضع، وَالِاسْمُ الْحِوَلُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" خالِدِينَ فِيها لَا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلًا ١٠". قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي) ١٠ نَفِدَ الشَّيْءُ إِذَا تَمَّ وَفَرَغَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. (وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً) ١٠ أَيْ زِيَادَةً عَلَى الْبَحْرِ عَدَدًا أَوْ وَزْنًا. وَفِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ" مِداداً ١٠" وَكَذَلِكَ قَرَأَهَا مُجَاهِدٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَحُمَيْدٌ. وَانْتَصَبَ" مَدَداً ١٠" عَلَى التَّمْيِيزِ أَوِ الْحَالِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَالَتِ الْيَهُودُ لَمَّا قَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ" وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ العلم إلا قليلا" [الاسراء: ٨٥] قالوا: وكيف وقد أوتينا التوراة، ومن

el-Ferâdîs, Şam'da bir yer adıdır. Müferdes bağ (كَرْمٌ مُفَرْدَسٌ), çardağa alınmış [bağ] demektir. { خالِدِينَ فِيها } “Orada ebedî kalıcıdırlar” yani devamlı kalacaklardır. { لَا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلًا } “Oradan başka bir yere ayrılmak istemezler” yani oradan başka bir yere nakledilmeyi arzu etmezler. Hivel (حِوَل), tahvil (dönüşüm/nakil) manasındadır; bunu Ebû Ali söylemiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: Aynen 'azamete erdi (عَظُمَ عِظَمًا)' denildiği gibi 'yerinden ayrıldı (حَالَ مِنْ مَكَانِهِ حِوَلًا)' denir. [Zeccâc] devamla der ki: Bunun 'hîle' (çare aramak) kökünden gelmesi de caizdir; yani oradan başka bir konağa çare aramazlar. Cevherî ise: «Tehavvül, bir yerden başka bir yere naklolmaktır; isim hali ise 'hivel'dir. Allah Teâlâ'nın: { خالِدِينَ فِيها لَا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلًا } “Orada ebedî kalıcıdırlar; oradan ayrılmak istemezler” buyruğu da bu kabildendir» demiştir. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي } “De ki: Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsa, Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz tükenirdi” buyruğu[na gelince]; nefide (نَفِدَ), bir şey bitip tükendiği vakit kullanılır ve bu [açıklama] daha önce geçmişti. { وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً } “Bir o kadarını daha yardımcı olarak getirsek bile” yani sayı veya ağırlık bakımından denize ilave olarak [getirsek bile] demektir. Übeyy'in mushafında “midâden (مِداداً)” şeklindedir; Mücâhid, İbn Muhaysın ve Humeyd de böyle okumuştur. “Mededen (مَدَداً)” kelimesi temyiz veya hal olarak mansub kılınmıştır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: { وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” [İsrâ, 85] buyurduğunda Yahudiler: «Nasıl olur, bize Tevrat verilmişken? Oysa kime

أُوتِيَ التَّوْرَاةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا؟ فَنَزَلَتْ:" قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ ١٠" الْآيَةَ. وَقِيلَ: قَالَتِ الْيَهُودُ إِنَّكَ أُوتِيتَ الْحِكْمَةَ، وَمَنْ أُوتِيَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا، ثُمَّ زَعَمْتَ أَنَّكَ لَا عِلْمَ لَكَ بِالرُّوحِ؟! فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى قُلْ وَإِنْ أُوتِيَتُ الْقُرْآنَ وَأُوتِيتُمُ التَّوْرَاةَ فَهِيَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى كَلِمَاتِ اللَّهِ تَعَالَى قَلِيلَةٌ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" لِكَلِماتِ رَبِّي ١٠" أَيْ مَوَاعِظُ رَبِّي. وَقِيلَ: عَنَى بِالْكَلِمَاتِ الْكَلَامَ الْقَدِيمَ الَّذِي لَا غَايَةَ لَهُ وَلَا مُنْتَهَى، وَهُوَ وَإِنْ كَانَ وَاحِدًا فَيَجُوزُ أَنْ يُعَبَّرَ عَنْهُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ لِمَا فِيهِ مِنْ فرائد الكلمات، ولأنه ينوب منا بها، فجازت العبادة عَنْهَا بِصِيغَةِ الْجَمْعِ تَفْخِيمًا، وَقَالَ الْأَعْشَى:

Tevrat verilmişse şüphesiz ona çok hayır verilmiştir» dediler. Bunun üzerine: { قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ } “De ki: Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsa, elbette deniz tükenirdi...” ayeti indi. Yahudilerin: «Sana hikmet verildiği, kime hikmet verilirse ona çok hayır verildiği halde, sonra da ruha dair bilgin olmadığını mı iddia ettin?!» dedikleri de söylenmiştir. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: «De ki: Bana Kur'ân verilmiş, size de Tevrat verilmiş olsa bile, bu Allah Teâlâ'nın kelimelerine nispetle pek azdır.» İbn Abbâs: { لِكَلِماتِ رَبِّي } “Rabbimin kelimeleri” yani Rabbimin öğütleridir, demiştir. Kelimeler ile sonu ve nihayeti olmayan kadîm kelamın kastedildiği de söylenmiştir; o kelam tek bir kelam olsa dahi, içinde barındırdığı eşsiz kelimelerden ötürü ve o tek kelam hepsinin yerine kaim olduğu için çoğul lafzıyla ifade edilmesi caiz olmuştur; böylece tazim maksadıyla çoğul sîgasıyla ifade caiz kılınmıştır. A'şâ şöyle demiştir:

وَوَجْهٌ نَقِيُّ اللَّوْنِ صَافٍ يَزِينُهُ ... مَعَ الْجِيدِ لَبَّاتٌ لَهَا وَمَعَاصِمُ

Ve rengi temiz, berrak bir yüz; boyunla birlikte ... Gerdanlık yerleri ve bilekler onu süsler.

فَعَبَّرَ بِاللَّبَّاتِ عَنِ اللَّبَّةِ. وَفِي التنزيل" نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ

Böylece tekil olan «el-lebbe» (gerdanlık yeri) kelimesini çoğul olan «el-lebbât» ile ifade etmiştir. Kur'ân-ı Kerîm'de de: { نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ }

" [فصلت: ٣١] و" إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ" [الحجر: ٩] " وإنا لنحن نحيي ونميت" [الحجر: ٢٣] وكذلك" إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً ١٢٠" [النحل: ١٢٠] لِأَنَّهُ نَابَ مَنَابَ أُمَّةٍ. وَقِيلَ: أَيْ مَا نَفِدَتِ الْعِبَارَاتُ وَالدَّلَالَاتُ الَّتِي تَدُلُّ عَلَى مَفْهُومَاتِ مَعَانِي كَلَامِهِ ﷾. وَقَالَ السُّدِّيُّ: أَيْ إِنْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ صِفَاتُ الْجَنَّةِ الَّتِي هِيَ دَارُ الثَّوَابِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ يَنْفَدَ ثَوَابُ مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ:" وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ" [لقمان: ٢٧]. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" قَبْلَ أَنْ يَنْفَدَ" بِالْيَاءِ لِتَقَدُّمِ الْفِعْلِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَيَّ) ١١٠ أَيْ لَا أَعْلَمُ إِلَّا مَا يُعَلِّمُنِي اللَّهُ تَعَالَى، وَعِلْمُ اللَّهِ تَعَالَى لَا يُحْصَى، وَإِنَّمَا أُمِرْتُ بِأَنْ أُبَلِّغَكُمْ بِأَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. (فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ) ١١٠ أَيْ يَرْجُو رُؤْيَتَهُ وَثَوَابَهُ وَيَخْشَى عِقَابَهُ (فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً) ١١٠ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي جُنْدُبِ بْنِ زُهَيْرٍ الْعَامِرِيِّ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَعْمَلُ الْعَمَلَ لِلَّهِ تَعَالَى، وَأُرِيدُ به وَجْهَ اللَّهِ تَعَالَى، إِلَّا أَنَّهُ إِذَا اطُّلِعَ عَلَيْهِ سَرَّنِي فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ طَيِّبٌ وَلَا يَقْبَلُ إِلَّا الطَّيِّبَ وَلَا يَقْبَلُ مَا شُورِكَ فِيهِ) فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَقَالَ طَاوُسٌ قَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنِّي أُحِبُّ الْجِهَادَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ تعالى وأحب أن يرى مكاني فنزلت

“Biz sizin dostlarınızız” [Fussilet: 31], { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ } “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'ân'ı) biz indirdik” [el-Hicr: 9] ve { وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ } “Şüphesiz biz, evet biz diriltir ve öldürürüz” [el-Hicr: 23] [buyrulmuştur]. Aynı şekilde { إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً } “Şüphesiz İbrâhim bir ümmetti” [en-Nahl: 120] [buyrulmuştur]; çünkü o tek başına bir ümmetin yerine geçmiştir. Bir görüşe göre: Yani O'nun (celle celâluhû) kelâmının anlamlarının kavramlarına delalet eden ifadeler ve deliller tükenmezdi [demektir]. es-Süddî şöyle demiştir: Yani şayet deniz Rabbimin kelimeleri için mürekkep olsaydı, mükâfat yurdu olan cennetin nitelikleri tükenmeden önce deniz tükenirdi. İkrime ise şöyle demiştir: «Lâ ilâhe illallâh» diyen kimsenin mükâfatı tükenmeden önce deniz tükenirdi. Bu ayetin bir benzeri de: { وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ } “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz daha katılarak [mürekkep] olsa yine de Allah'ın kelimeleri tükenmez” [Lokmân: 27] ayetidir. Hamza ve el-Kisâî, fiil öne geçtiği için [müzekkerlik harfi olan] ye ile { قَبْلَ أَنْ يَنْفَدَ } şeklinde okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ } “De ki: Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; bana vahyolunuyor” buyruğu; yani Allah Teâlâ'nın bana bildirdiğinden başkasını bilmem; Allah Teâlâ'nın ilmi ise sayıya sığmaz. Ben ancak sizlere O'ndan başka hiçbir ilah bulunmadığını tebliğ etmekle emrolundum [demektir]. { فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ } “Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa” buyruğu; yani O'nu görmeyi ve mükâfatını umuyor, azabından da korkuyorsa, { فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا } “artık salih bir amel işlesin ve Rabbinin ibadetine hiçbir kimseyi ortak koşmasın” [demektir]. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet Cündüb b. Züheyr el-Âmirî hakkında indi. O şöyle demişti: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben bir ameli Allah Teâlâ için yapıyor ve onunla Allah Teâlâ'nın rızasını kastediyorum; fakat bu amelim fark edilip bilindiğinde sevinç duyuyorum.» Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz Allah temizdir (kusursuzdur), sadece temiz ve kusursuz olanı kabul eder; içine ortaklık karıştırılan hiçbir ameli kabul etmez» buyurdu ve bu ayet indi. Tâvûs da şöyle demiştir: Bir adam: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben Allah Teâlâ yolunda cihad etmeyi seviyorum, ayrıca [kahramanlık gösterdiğim] yerimin görülmesini de arzu ediyorum» dedi. Bunun üzerine indi...

هَذِهِ الْآيَةُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: جَاءَ رَجُلٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنِّي أَتَصَدَّقُ وَأَصِلُ الرَّحِمَ وَلَا أَصْنَعُ ذَلِكَ إِلَّا لِلَّهِ تَعَالَى فَيُذْكَرُ ذَلِكَ مِنِّي وَأُحْمَدُ عَلَيْهِ فَيَسُرُّنِي ذَلِكَ وَأُعْجِبُ بِهِ، فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى" فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً ١١٠". قُلْتُ: وَالْكُلُّ مُرَادٌ، وَالْآيَةُ تَعُمُّ ذَلِكَ كُلَّهُ وَغَيْرَهُ مِنَ الْأَعْمَالِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ" هُودٍ" حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ الصَّحِيحُ فِي الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ يُقْضَى عَلَيْهِمْ أَوَّلَ النَّاسِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ" النِّسَاءِ" الْكَلَامُ عَلَى الرِّيَاءِ، وَذَكَرْنَا مِنَ الْأَخْبَارِ هُنَاكَ مَا فِيهِ كِفَايَةٌ. وَقَالَ الْمَاوَرْدِيُّ وَقَالَ جَمِيعُ أَهْلِ التَّأْوِيلِ: مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً ١١٠" إِنَّهُ لَا يُرَائِي بِعَمَلِهِ أَحَدًا. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي (نَوَادِرِ الْأُصُولِ) قَالَ: حَدَّثَنَا أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى قَالَ: حَدَّثَنَا مَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قال: حدثنا عبد الواحد ابن زَيْدٍ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ نُسَيٍّ قَالَ: أَتَيْتُ شَدَّادَ بْنَ أَوْسٍ فِي مُصَلَّاهُ وَهُوَ يَبْكِي، فَقُلْتُ: مَا الَّذِي أَبْكَاكَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ؟ قَالَ: حَدِيثٌ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَوْمًا، إِذْ رَأَيْتُ بِوَجْهِهِ أَمْرًا سَاءَنِي فَقُلْتُ: بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الَّذِي أَرَى بِوَجْهِكَ؟ قَالَ: (أَمْرًا أَتَخَوَّفُهُ عَلَى أُمَّتِي مِنْ بَعْدِي) قُلْتُ: مَا هُوَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (الشِّرْكُ وَالشَّهْوَةُ الْخَفِيَّةُ) قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَتُشْرِكُ أُمَّتُكَ مِنْ بَعْدِكَ؟ قَالَ: (يَا شَدَّادُ أَمَا إِنَّهُمْ لَا يَعْبُدُونَ شَمْسًا وَلَا قَمَرًا وَلَا حَجَرًا وَلَا وَثَنًا وَلَكِنَّهُمْ يُرَاءُونَ بِأَعْمَالِهِمْ) قلت: [يا رسول الله] وَالرِّيَاءُ شِرْكٌ هُوَ؟ قَالَ: (نَعَمْ). قُلْتُ: فَمَا الشَّهْوَةُ الْخَفِيَّةُ؟ قَالَ: (يُصْبِحُ أَحَدُهُمْ صَائِمًا فَتَعْرِضُ لَهُ شَهَوَاتُ الدُّنْيَا فَيُفْطِرُ) قَالَ عَبْدُ الْوَاحِدِ: فَلَقِيتُ الْحَسَنَ، فَقُلْتُ: يَا أَبَا سَعِيدٍ! أَخْبِرْنِي عَنِ الرِّيَاءِ أَشِرْكٌ هُوَ؟ قَالَ: نَعَمْ، أَمَا تقرأ" فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً ١١٠". وَرَوَى إسماعيل بن أسحق قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ لَيْثٍ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ قَالَ: كَانَ عُبَادَةُ بْنُ الصامت وشداد

[anlamındaki] bu ayettir. Mücâhid dedi ki: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben sadaka veriyor ve akrabalık bağını gözetiyorum; bunu da yalnızca Allah Teâlâ için yapıyorum. Fakat [yaptığım] bu şey benden bahsedilip övülüyor, bu da beni sevindiriyor ve hoşuma gidiyor.» Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu ve hiçbir şey söylemedi. Allah Teâlâ da: { فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً } “Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa, salih bir amel işlesin ve Rabbinin ibadetine hiçbir kimseyi ortak koşmasın!” [ayetini] indirdi. Ben derim ki: Bunların hepsi kastedilmiştir; ayet bütün bunları ve diğer amelleri de kapsamaktadır. Hûd Suresi'nde Ebû Hüreyre'nin, haklarında ilk önce hüküm verilecek üç kişi hakkındaki sahih hadisi geçmişti. Nisâ Suresi'nde de riya (gösteriş) konusundaki açıklama geçmiş ve orada yeteri kadar rivayet zikretmiştik. el-Mâverdî şöyle demiştir: Bütün tefsir ehli, Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً } “Rabbinin ibadetine hiçbir kimseyi ortak koşmasın” buyruğunun manasının, «ameliyle hiçbir kimseye riyakârlık (gösteriş) yapmasın» şeklinde olduğunu söylemiştir. el-Hakîm et-Tirmizî -Allah Teâlâ'nın rahmeti üzerine olsun- (Nevâdiru'l-Usûl) adlı eserinde rivayet edip şöyle dedi: Bize babam -Allah Teâlâ'nın rahmeti üzerine olsun- anlattı, dedi ki: Bize Mekkî b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâhid b. Zeyd, Ubâde b. Nusey'den anlattı; o şöyle demiştir: Şeddâd b. Evs'in yanına namazgâhında iken gittim, ağlıyordu. Ben: «Ey Ebû Abdirrahmân, seni ağlatan nedir?» dedim. O şöyle dedi: «Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğim bir hadistir. O vakit yüzünde beni üzen bir şey görmüştüm ve: ‘Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü! Yüzünde gördüğüm bu hal nedir?’ diye sormuştum. O da: «(Benden sonra ümmetim adına korktuğum bir husustur)» buyurdu. Ben: ‘Ey Allah'ın Resûlü, o nedir?’ dedim. «(Şirk ve gizli şehvettir)» buyurdu. Ben: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Senden sonra ümmetin şirk mi koşacak?’ dedim. «(Ey Şeddâd! Şunu iyi bilin ki onlar ne güneşe, ne aya, ne taşa, ne de puta tapacaklar; fakat amelleriyle gösteriş yapacaklar)» buyurdu. Ben: ‘[Ey Allah'ın Resûlü!] Riya da şirk midir?’ dedim. «(Evet)» buyurdu. ‘Peki, gizli şehvet nedir?’ dedim. «(Onlardan biri oruçlu olarak sabahlar, derken önüne dünya şehvetleri çıkar ve orucunu bozar)» buyurdu.» Abdülvâhid dedi ki: Hasan[-ı Basrî] ile karşılaştım ve: «Ey Ebû Saîd! Bana riyadan haber ver, o şirk midir?» dedim. O: «Evet; sen: { فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً } “Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa, salih bir amel işlesin ve Rabbinin ibadetine hiçbir kimseyi ortak koşmasın!” [ayetini] okumuyor musun?» dedi. İsmâil b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ebî Bekr anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleymân, Leys'ten, o da Şehr b. Havşeb'den nakletti; o şöyle demiştir: Ubâde b. es-Sâmit ile Şeddâd

ابن أَوْسٍ جَالِسَيْنِ، فَقَالَا: إِنَّا نَتَخَوَّفُ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ مِنَ الشِّرْكِ وَالشَّهْوَةِ الْخَفِيَّةِ، فَأَمَّا الشَّهْوَةُ الْخَفِيَّةُ فَمِنْ قِبَلِ النِّسَاءِ. وَقَالَا: سَمِعْنَا رَسُولَ الله ﷺ يقول: (من صَلَّى صَلَاةً يُرَائِي بِهَا فَقَدْ أَشْرَكَ وَمَنْ صَامَ صِيَامًا يُرَائِي بِهِ فَقَدْ أَشْرَكَ) ثُمَّ تَلَا" فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا (. قُلْتُ: وَقَدْ جَاءَ تَفْسِيرُ الشَّهْوَةِ الْخَفِيَّةِ بِخِلَافِ هَذَا، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي" النِّسَاءِ". وَقَالَ سَهْلُ بن عبد الله: وسيل الْحَسَنُ عَنِ الْإِخْلَاصِ وَالرِّيَاءِ فَقَالَ: مِنَ الْإِخْلَاصِ أَنْ تُحِبَّ أَنْ تَكْتُمَ حَسَنَاتِكَ وَلَا تُحِبَّ أَنْ تَكْتُمَ سَيِّئَاتِكَ، فَإِنْ أَظْهَرَ اللَّهُ عَلَيْكَ حَسَنَاتِكَ تَقُولُ هَذَا مِنْ فَضْلِكَ وَإِحْسَانِكَ، وَلَيْسَ هَذَا مِنْ فِعْلِي وَلَا مِنْ صَنِيعِي، وَتَذْكُرُ قوله تعالى:" فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً. ١١٠"" وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا ٦٠" [المؤمنون: ١٠] الْآيَةَ، يُؤْتُونَ الْإِخْلَاصَ، وَهُمْ يَخَافُونَ أَلَّا يُقْبَلَ مِنْهُمْ، وَأَمَّا الرِّيَاءُ فَطَلَبُ حَظِّ النَّفْسِ مِنْ عَمَلِهَا فِي الدُّنْيَا، قِيلَ لَهَا: كَيْفَ يَكُونُ هَذَا؟ قَالَ: مَنْ طَلَبَ بِعَمَلٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى سِوَى وَجْهَ اللَّهِ تَعَالَى وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَهُوَ رِيَاءٌ. وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ: وَقَدْ يُفْضِي الرِّيَاءُ بِصَاحِبِهِ إِلَى اسْتِهْزَاءِ النَّاسِ بِهِ، كَمَا يُحْكَى أَنَّ طَاهِرَ بْنَ الْحُسَيْنِ قَالَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْمَرْوَزِيِّ: مُنْذُ كَمْ صِرْتَ إِلَى الْعِرَاقِ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ؟ قَالَ: دَخَلْتُ الْعِرَاقَ مُنْذُ عِشْرِينَ سَنَةً وَأَنَا مُنْذُ ثَلَاثِينَ سَنَةً صَائِمٌ، فَقَالَ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ سَأَلْنَاكَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَأَجَبْتِنَا عَنْ مَسْأَلَتَيْنِ. وَحَكَى الْأَصْمَعِيُّ أَنَّ أَعْرَابِيًّا صَلَّى فَأَطَالَ وَإِلَى جَانِبِهِ قَوْمٌ، فَقَالُوا: مَا أَحْسَنَ صَلَاتَكَ؟! فَقَالَ: وَأَنَا مَعَ ذَلِكَ صَائِمٌ. أَيْنَ هَذَا مِنْ قَوْلِ الْأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ وَقَدْ صَلَّى فَخَفَّفَ، فَقِيلَ لَهُ إِنَّكَ خَفَّفْتَ، فَقَالَ: إِنَّهُ لَمْ يُخَالِطْهَا رِيَاءٌ، فَخَلَصَ مِنْ تَنَقَّصَهُمْ بِنَفْيِ الرِّيَاءِ عَنْ نَفْسِهِ، وَالتَّصَنُّعِ مِنْ صَلَاتِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" النِّسَاءِ" دَوَاءُ الرِّيَاءِ مِنْ قَوْلِ لُقْمَانَ، وَأَنَّهُ كِتْمَانُ الْعَمَلِ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ حَدَّثَنَا أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَنْبَأَنَا الْحِمَّانِيُّ قَالَ: أَنْبَأَنَا جَرِيرٌ عَنْ لَيْثٍ عَنْ شَيْخٍ عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ وَشَهِدَ بِهِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، قَالَ: ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الشِّرْكَ، قَالَ: (هُوَ فِيكُمْ أَخْفَى مِنْ دَبِيبِ النمل

... [Şeddâd] b. Evs otururlarken şöyle dediler: «Biz bu ümmet hakkında şirkten ve gizli şehvetten korkuyoruz. Gizli şehvete gelince, o kadınlar cihetindendir.» Yine dediler ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittik: «Kim gösteriş yaparak bir namaz kılarsa şirk koşmuştur ve kim gösteriş yaparak oruç tutarsa şirk koşmuştur.» Sonra şu ayeti okudu: { فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا } “Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa salih bir amel işlesin ve Rabbine ibadette hiçbir kimseyi ortak koşmasın.” Derim ki: Gizli şehvetin tefsiri bundan farklı olarak da gelmiştir ve bunu en-Nisâ [suresi tefsirinde] zikretmiştik. Sehl b. Abdullah dedi ki: Hasan'a ihlas ve riyadan sorulduğunda şöyle demiştir: «İyiliklerini gizlemeyi sevmen ve kötülüklerini gizlemeyi sevmemen ihlastandır. Eğer Allah senin iyiliklerini açığa çıkarırsa, 'Bu senin lütfundan ve ihsanındandır, bu benim fiilim ve marifetim değildir' dersin ve Allah Teâlâ'nın şu ayetlerini hatırlarsın: { فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً } “Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa salih bir amel işlesin ve Rabbine ibadette hiçbir kimseyi ortak koşmasın” ve { وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا } “Ve verdiklerini verenler...” [el-Mü'minûn: 60] ayeti. Onlar ihlası yerine getirirler ve yine de kendilerinden kabul edilmeyeceğinden korkarlar. Riyaya gelince, o da nefsin dünyadaki amelinden pay istemesidir.» Ona: «Bu nasıl olur?» denildi. Dedi ki: «Kim kendisiyle Allah Teâlâ arasındaki bir amel ile Allah Teâlâ'nın rızasından ve ahiret yurdundan başkasını talep ederse, o riyadır.» Âlimlerimiz -radıyallâhu teâlâ anhüm- şöyle dediler: Riya, bazen sahibini insanların kendisiyle alay etmesine kadar götürür. Nitekim Tâhir b. el-Hüseyn'in, Ebû Abdillâh el-Mervezî'ye: «Ey Ebû Abdillâh! Ne zamandan beri Irak'a geldin?» dediği, onun da: «Irak'a yirmi sene önce girdim ve otuz senedir de oruçluyum» cevabını verdiği, bunun üzerine [Tâhir'in]: «Ey Ebû Abdillâh! Biz sana tek bir mesele sorduk, sen ise bize iki meseleden cevap verdin» dediği nakledilir. Asmaî de bir bedevînin namaz kılıp [namazını] uzattığını, yanında da bir topluluk bulunduğunu ve: «Namazın ne kadar da güzel?!» dediklerini, bunun üzerine onun: «Üstelik ben bununla birlikte oruçluyum da!» dediğini nakletmiştir. Bu durum, namaz kılıp da hafif kıldıran Eş'as b. Kays'ın sözünden ne kadar uzaktır! Kendisine: «Sen namazı hafif kıldırdın» denilince: «Ona riya karışmadı» demiş ve böylece riyayı kendisinden nefyederek ve namazından yapmacıklığı [uzaklaştırarak] onların yergisinden kurtulmuştur. en-Nisâ [suresi tefsirinde], Lokmân'ın sözünden riyanın devasının ameli gizlemek olduğu daha önce geçmişti. el-Hakîm et-Tirmizî rivayet edip dedi ki: Babam -rahimehullâhu teâlâ- bize anlatıp dedi ki: el-Himmânî bize haber verip dedi ki: Cerîr, Leys'ten, o bir şeyhten, o da Ma'kıl b. Yesâr'dan naklettiğine göre Ebû Bekir dedi ve buna Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üzerine şahitlik ederek şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şirki zikredip şöyle buyurdu: «O, içinizde karıncanın kımıldanışından daha gizlidir...»

وسأدلك على شي إِذَا فَعَلْتَهُ أَذْهَبَ عَنْكَ صِغَارَ الشِّرْكِ وَكِبَارَهُ تَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوَذ بِكَ أَنْ أُشْرِكَ بِكَ وَأَنَا أَعْلَمُ وَأَسْتَغْفِرُكَ لِمَا لَا أَعْلَمُ تَقُولُهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ (. وَقَالَ عُمَرُ بْنُ قَيْسٍ الْكِنْدِيُّ سَمِعْتُ مُعَاوِيَةَ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى المنبر" فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ ١١٠" فَقَالَ: إِنَّهَا لَآخِرُ آيَةٍ نَزَلَتْ مِنَ السَّمَاءِ. وَقَالَ عُمَرَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ مَنْ قرأ" فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً ١١٠" رُفِعَ لَهُ نُورٌ مَا بَيْنَ عَدَنَ إِلَى مَكَّةَ حَشْوُهُ الْمَلَائِكَةُ يُصَلُّونَ عَلَيْهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لَهُ (. وَقَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:) مَنْ قَرَأَ أَوَّلَ سُورَةِ الْكَهْفِ وَآخِرَهَا كَانَتْ لَهُ نُورًا مِنْ قَرْنِهِ إِلَى قَدَمِهِ وَمَنْ قَرَأَهَا كُلَّهَا كَانَتْ لَهُ نُورًا مِنَ الْأَرْضِ إِلَى السَّمَاءِ) وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ لَهُ رَجُلٌ: إِنِّي أُضْمِرُ أَنْ أَقُومَ سَاعَةً مِنَ اللَّيْلِ فَيَغْلِبُنِي النَّوْمُ، فَقَالَ: (إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَقُومَ أَيَّ سَاعَةٍ شِئْتَ مِنَ اللَّيْلِ فَاقْرَأْ إِذَا أَخَذْتَ مَضْجَعَكَ:" قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي ١٠" إِلَى آخِرِ السُّورَةِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُوقِظُكَ مَتَى شِئْتَ مِنَ اللَّيْلِ (، ذَكَرَ هَذِهِ الْفَضَائِلَ الثَّعْلَبِيُّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ. وَفِي مُسْنَدِ الدَّارِمِيِّ أَبِي مُحَمَّدٍ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ عَنْ عَبْدَةَ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ قَالَ: مَنْ قَرَأَ آخِرَ سُورَةِ الْكَهْفِ لِسَاعَةٍ يُرِيدُ أَنْ يَقُومَ مِنَ اللَّيْلِ قَامَهَا، قَالَ عَبْدَةُ: فَجَرَّبْنَاهُ فَوَجَدْنَاهُ كَذَلِكَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: كَانَ شَيْخُنَا الطُّرْطُوشِيُّ الْأَكْبَرُ يَقُولُ: لَا تَذْهَبْ بِكُمُ الْأَزْمَانُ فِي مُصَاوَلَةِ الْأَقْرَانِ، وَمُوَاصَلَةِ الْإِخْوَانِ، وَقَدْ خَتَمَ ﷾ الْبَيَانَ بِقَوْلِهِ:" فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالحا ولا يشرك بعيادة رَبِّهِ أَحَدًا".

sana yaptığın takdirde şirkin küçüğünü de büyüğünü de senden giderecek bir şeyi göstereyim mi? Üç defa: Allahım! Bildiğim halde sana şirk koşmaktan sana sığınırım, bilmediğim şeyler için de senden mağfiret dilerim, dersin)». Ömer b. Kays el-Kindî dedi ki: Muâviye'yi minberde bu { فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ } “Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa...” ayetini okurken işittim; şöyle dedi: «Şüphesiz bu, gökten inen en son ayettir.» Ömer de dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «(Bana vahyolundu ki: Her kim { فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً } “Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa salih bir amel işlesin” ayetini okursa, onun için Aden ile Mekke arası kadar bir nur yükseltilir; o nurun içi meleklerle dolu olup melekler ona dua eder ve onun için mağfiret dilerler)». Muâz b. Cebel dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «(Kim Kehf Suresi'nin başını ve sonunu okursa bu onun için başından ayağına kadar bir nur olur. Kim de surenin tamamını okursa bu onun için yerden göğe kadar bir nur olur)». İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bir adam ona: «Ben gecenin bir vaktinde kalkmaya niyet ediyorum fakat uyku bana galip geliyor» dedi. Bunun üzerine o şöyle dedi: «(Gecenin dilediğin herhangi bir vaktinde kalkmak istediğin zaman, yatağına girdiğinde: { قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي } “De ki: Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsa...” ayetinden surenin sonuna kadar oku; şüphesiz Allah Teâlâ gecenin hangi vaktinde dilersen seni uyandırır)». Bu faziletleri Sa'lebî radıyallâhu teâlâ anh zikretmiştir. Ebû Muhammed ed-Dârimî'nin Müsned'inde: Bize Muhammed b. Kesîr, el-Evzâî'den, o Abde'den, o da Zirr b. Hubeyş'ten bildirdi; o şöyle demiştir: «Kim gecenin kalkmak istediği bir vaktinde kalkmak üzere Kehf Suresi'nin sonunu okursa o vakitte kalkar.» Abde dedi ki: «Biz bunu tecrübe ettik ve aynen böyle bulduk.» İbnu'l-Arabî dedi ki: Büyük şeyhimiz et-Turtûşî şöyle derdi: Akranlarla çekişmek ve dostlarla vakit geçirmek uğrunda ömürleriniz heba olup gitmesin; nitekim O (Celle Celâluhu) beyanını şu buyruğu ile noktalamıştır: { فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا } “Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa salih bir amel işlesin ve Rabbine ibadette hiçbir kimseyi ortak koşmasın”.