Binûn

Meryem aleyhasselâm Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

بِ" إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً" وَإِنَّمَا وَرَدَ بِأَنَّهَا أَشَارَتْ، فَيَقْوَى بِهَذَا قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ أَمْرَهَا بِ"- قُولِي" إِنَّمَا أُرِيدَ بِهِ الْإِشَارَةُ. وَيُرْوَى أَنَّهُمْ لَمَّا أَشَارَتْ إِلَى الطِّفْلِ قَالُوا: اسْتِخْفَافُهَا بِنَا أَشَدُّ عَلَيْنَا مِنْ زِنَاهَا، ثُمَّ قَالُوا لَهَا عَلَى جِهَةِ التَّقْرِيرِ" كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا" و" كانَ" هُنَا لَيْسَ يُرَادُ بِهَا الْمَاضِي، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ قَدْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا، وَإِنَّمَا هِيَ فِي مَعْنَى هُوَ [الْآنَ]. وَقَالَ أَبُو عبيدة: (كانَ) هنا لغو، كما قال:

“Ben Rahmân’a bir oruç adadım” ifadesini dile getirdiğine dair bir rivayet gelmemiş, aksine sadece işaret ettiği vârit olmuştur. Bu durum, ona yönelik “de ki” emriyle yalnızca işaret etmenin kastedildiğini söyleyenlerin görüşünü güçlendirmektedir. Rivayet edildiğine göre onlar, Meryem çocuğa işaret edince şöyle dediler: “Bizi hafife alması, bize onun zina etmesinden daha ağır gelmektedir.” Sonra ona ikrar ettirme/kınama amacıyla: { كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا } “Beşikteki bir sabi ile nasıl konuşuruz?” dediler. Buradaki { كانَ } ile geçmiş zaman kastedilmemiştir; zira herkes beşikte sabi olmuştur. Bu ifade ancak “o [şu anda]” anlamındadır. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Buradaki { كانَ } [fazladan gelmiş] lağvdır; nitekim şair şöyle demiştir:

وجيران لنا كانوا كرام

Ve bizim komşularımız vardı ki kerem sahibiydiler.

وَقِيلَ: هِيَ بِمَعْنَى الْوُجُودِ وَالْحُدُوثِ كَقَوْلِهِ:" وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ ٢٨٠" وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ زَائِدَةٌ وَقَدْ نَصَبَتْ" صَبِيًّا" وَلَا أَنْ يُقَالَ" كانَ" بِمَعْنَى حَدَثَ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَتْ بِمَعْنَى الْحُدُوثِ وَالْوُقُوعِ لَاسْتَغْنَى فِيهِ عَنِ الْخَبَرِ، تَقُولُ: كَانَ الْحَرُّ وَتَكْتَفِي بِهِ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ" مَنْ" فِي مَعْنَى الجزاء و" كانَ" بمعنى يكن، والتقدير: مَنْ يَكُنْ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا فَكَيْفَ نُكَلِّمُهُ؟! كَمَا تَقُولُ: كَيْفَ أُعْطِي مَنْ كَانَ لَا يَقْبَلُ عَطِيَّةً، أَيْ مَنْ يَكُنْ لَا يَقْبَلُ. وَالْمَاضِي قَدْ يُذْكَرُ بِمَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ فِي الْجَزَاءِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى" تَبارَكَ الَّذِي إِنْ شاءَ جَعَلَ لَكَ خَيْراً مِنْ ذلِكَ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ١٠" أَيْ إِنْ يَشَأْ يَجْعَلْ. وَتَقُولُ: مَنْ كَانَ إِلَيَّ مِنْهُ إِحْسَانٌ كَانَ إِلَيْهِ مِنِّي مِثْلُهُ، أَيْ مَنْ يَكُنْ مِنْهُ إِلَيَّ إحسان يكن إليه مني مثله. و" الْمَهْدِ" قِيلَ: كَانَ سَرِيرًا كَالْمَهْدِ. وَقِيلَ" الْمَهْدِ" هَاهُنَا حِجْرُ الْأُمِّ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ سَبِيلُهُ أَنْ يُنَوَّمَ فِي الْمَهْدِ لِصِغَرِهِ، فَلَمَّا سَمِعَ عِيسَى ﵇ كَلَامَهُمْ قَالَ لَهُمْ مِنْ مَرْقَدِهِ: (إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ ٣٠) وَهِيَ: الثَّانِيَةُ- فَقِيلَ: كَانَ عِيسَى ﵇ يَرْضَعُ فَلَمَّا سَمِعَ كَلَامَهُمْ تَرَكَ الرَّضَاعَةَ وَأَقْبَلَ عَلَيْهِمْ بِوَجْهِهِ، وَاتَّكَأَ عَلَى يَسَارِهِ، وَأَشَارَ إِلَيْهِمْ بِسَبَّابَتِهِ الْيُمْنَى، وَ" قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ ٣٠" فَكَانَ أَوَّلَ مَا نَطَقَ بِهِ الِاعْتِرَافُ بِعُبُودِيَّتِهِ لِلَّهِ تعالى وبربوبيته، رَدًّا عَلَى مَنْ غَلَا مِنْ بَعْدِهِ فِي شَأْنِهِ. وَالْكِتَابُ الْإِنْجِيلُ، قِيلَ: آتَاهُ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ الْكِتَابَ، وَفَهَّمَهُ وَعَلَّمَهُ، وَآتَاهُ النُّبُوَّةَ كَمَا علم آدم

Bir görüşe göre ise o [kâne], { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ } “Eğer [borçlu] darlık içinde ise” ayetinde olduğu gibi var olma ve meydana gelme anlamındadır; bu da daha önce geçmişti. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: “صَبِيًّا” (sabiyyen) kelimesini nasb etmişken onun zâit olduğunu söylemek caiz olmadığı gibi, “kâne”nin “meydana geldi” anlamında olduğunu söylemek de caiz değildir. Çünkü şayet meydana gelme ve vuku bulma anlamında olsaydı, onda habere ihtiyaç kalmazdı; nitekim “كَانَ الْحَرُّ” (sıcaklık meydana geldi/oldu) der ve bununla yetinirsin. Doğrusu şudur ki “men” (مَنْ) şart anlamındadır, “kâne” (كَانَ) de “yekün” (يَكُنْ) manasındadır. Takdiri ise şöyledir: “Beşikte bir sabi olan kimseyle biz nasıl konuşuruz?!” Nitekim senin: “Bağış kabul etmeyene nasıl bağışta bulunurum?”, yani “bağış kabul etmeyecek kimseye [nasıl veririm]” demen gibidir. Şart [cümlelerinde] geçmiş zaman kipi bazen gelecek zaman anlamında kullanılır; nitekim Yüce Allah'ın: { تَبارَكَ الَّذِي إِنْ شاءَ جَعَلَ لَكَ خَيْراً مِنْ ذلِكَ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Dilerse sana bundan daha hayırlısını, altından ırmaklar akan cennetleri verecek olan [Allah] ne yücedir!” ayetinde böyledir; yani “dilerse verir” demektir. Nitekim: “Bana kimden bir iyilik olursa, benden de ona benzeri olur” dersin ki bu da “kimden bana bir iyilik gelirse benden de ona bir misli olur” demektir. “el-Mehd” (الْمَهْد) kelimesine gelince; beşik gibi bir karyola olduğu söylenmiştir. Buradaki “el-mehd”in anne kucağı olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise anlam şudur: “Küçüklüğünden ötürü beşikte uyutulması gereken bir kimseyle biz nasıl konuşuruz?” İsa aleyhisselâm onların sözlerini işitince yattığı yerden onlara şöyle dedi: { إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } “Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum”. İkinci Mesele- Şöyle denilmiştir: İsa aleyhisselâm [annesini] emiyordu; onların sözlerini işitince emmeyi bıraktı, yüzüyle onlara yöneldi, sol tarafına yaslandı, sağ şehadet parmağıyla onlara işaret etti ve { قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } “Dedi ki: Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum” dedi. Böylece ilk telaffuz ettiği söz, kendisinden sonra onun hakkında aşırıya gidecek olanlara bir reddiye olmak üzere, Yüce Allah'a kulluğunu ve O'nun Rabliğini ikrar etmek oldu. “el-Kitâb” İncil'dir. Denildi ki: O anda ona Kitab'ı verdi, onu kavrattı ve öğretti; tıpkı Âdem'e öğrettiği gibi ona da peygamberlik verdi.

الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا، وَكَانَ يَصُومُ وَيُصَلِّي. وَهَذَا فِي غَايَةِ الضَّعْفِ عَلَى مَا نُبَيِّنُهُ فِي الْمَسْأَلَةِ بَعْدَ هَذَا. وَقِيلَ: أَيْ حَكَمَ لِي بِإِيتَاءِ الْكِتَابِ وَالنُّبُوَّةِ فِي الْأَزَلِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْكِتَابُ مُنَزَّلًا فِي الْحَالِ، وَهَذَا أَصَحُّ. (وَجَعَلَنِي مُبارَكاً) أَيْ ذَا بَرَكَاتٍ وَمَنَافِعَ فِي الدِّينِ وَالدُّعَاءِ إِلَيْهِ وَمُعَلِّمًا لَهُ. التُّسْتَرِيُّ: وَجَعَلَنِي آمُرُ بِالْمَعْرُوفِ، وَأَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ، وَأُرْشِدُ الضَّالَّ، وَأَنْصُرُ الْمَظْلُومَ، وَأُغِيثُ الْمَلْهُوفَ. (وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ) أَيْ لِأُؤَدِّيَهُمَا إِذَا أَدْرَكَنِي التَّكْلِيفُ، وَأَمْكَنَنِي أَدَاؤُهُمَا، عَلَى القول الأخير الصحيح. (ما دُمْتُ حَيًّا) [ما] فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الظَّرْفِ أَيْ دَوَامَ حياتي. [قوله تعالى [: (وَبَرًّا بِوالِدَتِي) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا قَالَ" وَبَرًّا بِوالِدَتِي" وَلَمْ يَقُلْ بِوَالِدَيَّ عُلِمَ أَنَّهُ شي مِنْ جِهَةِ اللَّهِ تَعَالَى. (وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً) أَيْ مُتَعَظِّمًا مُتَكَبِّرًا يَقْتُلُ وَيَضْرِبُ عَلَى الْغَضَبِ. وَقِيلَ: الْجَبَّارُ الَّذِي لَا يَرَى لِأَحَدٍ عَلَيْهِ حَقًّا قَطُّ. (شَقِيًّا) أَيْ خَائِبًا مِنَ الْخَيْرِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: عَاقًّا. وَقِيلَ: عَاصِيًا لِرَبِّهِ وَقِيلَ: لَمْ يَجْعَلْنِي تَارِكًا لِأَمْرِهِ فَأَشْقَى كَمَا شَقِيَ إِبْلِيسُ لَمَّا تَرَكَ أَمْرَهُ. الثَّالِثَةُ- قَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: مَا أَشَدَّهَا عَلَى أَهْلِ الْقَدَرِ! أَخْبَرَ عِيسَى ﵇ بِمَا قُضِيَ مِنْ أَمْرِهِ، وَبِمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى أَنْ يَمُوتَ. وَقَدْ رُوِيَ فِي قَصَصِ هَذِهِ الْآيَةِ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ وَغَيْرِهِ أَنَّهُمْ لَمَّا سَمِعُوا كَلَامَ عِيسَى أَذْعَنُوا وَقَالُوا: إِنَّ هَذَا لَأَمْرٌ عَظِيمٌ. وَرُوِيَ أَنَّ عِيسَى ﵇ إِنَّمَا تَكَلَّمَ فِي طُفُولَتِهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، ثُمَّ عَادَ إِلَى حَالَةِ الْأَطْفَالِ، حَتَّى مَشَى عَلَى عَادَةِ الْبَشَرِ إِلَى أَنْ بَلَغَ مَبْلَغَ الصِّبْيَانِ فَكَانَ نُطْقُهُ إِظْهَارَ بَرَاءَةِ أُمِّهِ لَا أَنَّهُ كَانَ مِمَّنْ يَعْقِلُ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ، وَهُوَ كَمَا يُنْطِقُ اللَّهُ تَعَالَى الْجَوَارِحَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَلَمْ يُنْقَلْ أَنَّهُ دَامَ نُطْقُهُ، وَلَا أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي وَهُوَ ابْنُ يَوْمٍ أَوْ شَهْرٍ، وَلَوْ كَانَ يَدُومُ نُطْقُهُ وَتَسْبِيحُهُ وَوَعْظُهُ وَصَلَاتُهُ فِي صِغَرِهِ مِنْ وقت الولاد لَكَانَ مِثْلُهُ مِمَّا لَا يَنْكَتِمُ، وَهَذَا كُلُّهُ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، وَيُصَرِّحُ بِجَهَالَةِ قَائِلِهِ. وَيَدُلُّ أَيْضًا عَلَى أَنَّهُ تَكَلَّمَ فِي الْمَهْدِ خِلَافًا لِلْيَهُودِ وَالنَّصَارَى. وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ إِجْمَاعُ الْفِرَقِ عَلَى أَنَّهَا لَمْ تُحَدَّ. وإنما صح براءتها من الزنى بِكَلَامِهِ فِي الْمَهْدِ. وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الصَّلَاةَ وَالزَّكَاةَ وَبِرَّ الْوَالِدَيْنِ كَانَ وَاجِبًا على الأمم

...bütün isimleri [biliyordu], oruç tutuyor ve namaz kılıyordu. Bu [görüş], bundan sonraki meselede açıklayacağımız üzere son derece zayıftır. Bir görüşe göre ise [anlamı]: Kitap şu anda indirilmiş olmasa bile, ezelde bana Kitab'ın ve peygamberliğin verilmesi hükme bağlandı demektir; en sahih olan da budur. { وَجَعَلَنِي مُبارَكاً } “Beni mübarek kıldı” yani dinde, dine davette ve dini öğretmede bereket ve faydalar sahibi kıldı. et-Tüsterî şöyle demiştir: [Beni] iyiliği emreden, kötülükten nehyeden, sapmışa yol gösteren, mazluma yardım eden ve darda kalana imdat eyleyen [kıldı]. { وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ } “Bana namazı ve zekâtı emretti” yani son ve sahih olan görüşe göre, mükellefiyet çağına ulaştığımda ve ikisini yerine getirmem mümkün olduğunda onları eda etmem için [emretti]. { ما دُمْتُ حَيًّا } “Hayatta kaldığım müddetçe”. [مَا] lafzı zarfiyet üzere nasb konumundadır; yani hayatım devam ettiği sürece. [Yüce Allah'ın şu buyruğu:] { وَبَرًّا بِوالِدَتِي } “Ve anneme iyi davranan [kıldı]”. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Anneme iyi davranan” deyip de “anne-babama” demeyince, bunun Allah Teâlâ katından [mucizevî] bir durum olduğu anlaşıldı. { وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً } “Beni bir zorba yapmadı” yani büyüklük taslayan, kibirlenen, öfkelenince öldüren ve vuran [biri yapmadı]. Bir görüşe göre zorba (cebbâr), başkasının kendi üzerinde hiçbir hakkı olduğunu asla kabul etmeyen kimsedir. { شَقِيًّا } “Bedbaht [da kılmadı]” yani hayırdan mahrum [bırakmadı]. İbn Abbâs: [Anne-babasına] âsi [kılmadı, demiştir]. Bir görüşe göre Rabbine isyan eden [kılmadı]. Bir görüşe göre de: O'nun emrini terk ettiğinde İblis'in bedbaht olduğu gibi ben de bedbaht olayım diye beni emrini terk eden kılmadı. Üçüncü [Mesele]- Mâlik b. Enes rahimehullâhu teâlâ bu ayet hakkında şöyle demiştir: Kader [inkârcısı olan Kaderiyye] ehline bu ayet ne kadar da ağırdır! İsa aleyhisselâm, hakkında takdir edilen hükmü ve öleceği vakte kadar nelerin olacağını haber vermiştir. Bu ayetin kıssaları hakkında İbn Zeyd ve başkalarından rivayet edildiğine göre, onlar İsa'nın sözünü işitince boyun eğdiler ve: “Muhakkak ki bu çok büyük bir iştir!” dediler. Rivayet edildiğine göre İsa aleyhisselâm çocukluğunda sadece bu ayetle konuştu, sonra tekrar çocukluk hâline döndü; nihayet çocukluk çağına erene kadar insanların mutat durumuna göre seyretti. Dolayısıyla onun konuşması, o hâldeyken aklı erenlerden olduğu için değil, annesinin masumiyetini ortaya koymak içindi; bu da tıpkı Allah Teâlâ'nın kıyamet gününde organları konuşturması gibidir. Konuşmasının kesintisiz sürdüğü veya bir günlük ya da bir aylık iken namaz kıldığı nakledilmemiştir. Şayet çocukluğunda, doğum vaktinden itibaren konuşması, tesbihi, vaazı ve namazı devam etseydi, böylesi bir durum gizli kalmayacak şeylerden olurdu. Bütün bunlar birinci görüşün tutarsızlığına delalet eder ve bunu söyleyenin cehaletini açıkça ortaya koyar. Ayrıca yahudi ve hristiyanların hilafına, onun beşikte konuştuğuna da delalet eder. Bunun delili, [Meryem'e] zina cezası (had) uygulanmadığı hususunda bütün fırkaların icmâ etmesidir. Zira onun zinadan berî olduğu ancak [İsa'nın] beşikteki konuşmasıyla sabit olmuştur. Bu ayet namazın, zekâtın ve anne-babaya itaatin [geçmiş] ümmetlere de...

السَّالِفَةِ، وَالْقُرُونِ الْخَالِيَةِ الْمَاضِيَةِ، فَهُوَ مِمَّا يَثْبُتُ حُكْمُهُ وَلَمْ يُنْسَخْ فِي شَرِيعَةِ أَمْرِهِ. وَكَانَ عِيسَى ﵇ فِي غَايَةِ التَّوَاضُعِ، يَأْكُلُ الشَّجَرَ، وَيَلْبَسُ الشَّعْرَ، وَيَجْلِسُ عَلَى التُّرَابِ، وَيَأْوِي حَيْثُ جَنَّهُ اللَّيْلُ، لَا مَسْكَنَ لَهُ، ﷺ. الرَّابِعَةُ- الْإِشَارَةُ بِمَنْزِلَةِ الْكَلَامِ وَتُفْهِمُ مَا يُفْهِمُ الْقَوْلُ. كَيْفَ لَا وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ مَرْيَمَ فَقَالَ:" فَأَشارَتْ إِلَيْهِ" وَفَهِمَ مِنْهَا الْقَوْمُ مَقْصُودَهَا وَغَرَضَهَا فَقَالُوا: (كَيْفَ نُكَلِّمُ) وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" آلِ عِمْرَانَ" مُسْتَوْفًى. الْخَامِسَةُ- قَالَ الْكُوفِيُّونَ: لَا يَصِحُّ قَذْفُ الْأَخْرَسِ وَلَا لِعَانُهُ. وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنِ الشَّعْبِيِّ، وَبِهِ قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، وَإِنَّمَا يصح القذف عندهم بصريح الزنى دُونَ مَعْنَاهُ، وَهَذَا لَا يَصِحُّ مِنَ الْأَخْرَسِ ضرورة، فلم يكن قاذفا، ولا يتميز بالإشارة بالزنى من الوطي الْحَلَالِ وَالشُّبْهَةِ. قَالُوا: وَاللِّعَانُ عِنْدَنَا شَهَادَاتٌ، وَشَهَادَةُ الْأَخْرَسِ لَا تُقْبَلُ بِالْإِجْمَاعِ. قَالَ ابْنُ الْقَصَّارِ: قَوْلُهُمْ إِنَّ الْقَذْفَ لَا يَصِحُّ إِلَّا بِالتَّصْرِيحِ فَهُوَ بَاطِلٌ بِسَائِرِ الْأَلْسِنَةِ مَا عَدَا الْعَرَبِيَّةَ، فَكَذَلِكَ إِشَارَةُ الْأَخْرَسِ. وَمَا ذَكَرُوهُ مِنَ الْإِجْمَاعِ فِي شَهَادَةِ الْأَخْرَسِ فَغَلَطٌ. وَقَدْ نَصَّ مَالِكٌ أَنَّ شَهَادَتَهُ مَقْبُولَةٌ إِذَا فُهِمَتْ إِشَارَتُهُ، وَأَنَّهَا تَقُومُ مَقَامَ اللَّفْظِ بِالشَّهَادَةِ، وَأَمَّا مَعَ الْقُدْرَةِ بِاللَّفْظِ فَلَا تَقَعُ مِنْهُ إِلَّا بِاللَّفْظِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَالْمُخَالِفُونَ يُلْزِمُونَ الْأَخْرَسَ الطَّلَاقَ وَالْبُيُوعَ وَسَائِرَ الْأَحْكَامِ، فَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الْقَذْفُ مِثْلَ ذَلِكَ. قَالَ الْمُهَلَّبُ: وَقَدْ تَكُونُ الْإِشَارَةُ فِي كَثِيرٍ مِنْ أَبْوَابِ الْفِقْهِ أَقْوَى مِنَ الْكَلَامِ مِثْلَ قَوْلِهِ ﵊: (بُعِثْتُ أَنَا وَالسَّاعَةُ كَهَاتَيْنِ) نَعْرِفُ قُرْبَ مَا بَيْنَهُمَا بِمِقْدَارِ زِيَادَةِ الْوُسْطَى عَلَى السَّبَّابَةِ. وَفِي إِجْمَاعِ الْعُقُولِ عَلَى أَنَّ الْعِيَانَ أَقْوَى مِنَ الْخَبَرِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْإِشَارَةَ قَدْ تَكُونُ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ أَقْوَى مِنَ الْكَلَامِ. (وَالسَّلامُ عَلَيَّ) أَيِ السَّلَامَةُ عَلَيَّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ الزَّجَّاجُ: ذُكِرَ السَّلَامُ قَبْلَ هَذَا بِغَيْرِ أَلِفٍ وَلَامٍ فحسن في الثانية ذكر الالف واللام. وقوله: (يَوْمَ وُلِدْتُ) يَعْنِي فِي الدُّنْيَا. وَقِيلَ: مِنْ هَمْزِ الشَّيْطَانِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي" آلِ عِمْرَانَ". (وَيَوْمَ أَمُوتُ) يعني

...geçmiş [ümmetlerde] ve gelip geçmiş asırlarda [da böyle idi]; dolayısıyla bu, hükmü sabit olan ve kendi şeriatında neshedilmeyen hususlardandır. Îsâ aleyhisselâm son derece mütevazı idi; ağaç [yaprak ve meyvelerini] yer, kıldan elbise giyer, toprağın üzerine oturur, gece nerede bastırırsa orada barınır ve gecelerdi; onun bir meskeni yoktu, sallallâhu aleyhi ve sellem. Dördüncü [Mesele]- İşaret, söz makamındadır ve sözün anlattığını anlatır. Nasıl olmasın ki Yüce Allah Meryem'den haber vererek: { فَأَشارَتْ إِلَيْهِ } “Bunun üzerine ona işaret etti” buyurmuş, kavmi de onun maksat ve muradını anlayarak: { كَيْفَ نُكَلِّمُ } “Nasıl konuşuruz?” demişlerdir. Bu husus Âl-i İmrân [Suresi]'nde etraflıca geçmişti. Beşinci [Mesele]- Kûfeliler şöyle demiştir: Dilsizin (ahres) kazfi (zina iftirası) ve liânı sahih değildir. Benzeri Şa'bî'den de rivayet edilmiştir; Evzâî, Ahmed ve İshâk da bu görüştedir. Zira onlara göre kazf, zinanın manası ile değil, ancak açıkça zikredilmesiyle (tasrih) sahih olur; bu ise dilsizden zorunlu olarak sadır olamaz, dolayısıyla o kazf eden (iftiracı) sayılmaz. Zira işaret ile yapılan zinanın, helal olan veya şüpheli cinsî münasebetten ayırt edilmesi mümkün değildir. Onlar şöyle demişlerdir: Bize göre liân şehâdetlerden ibarettir; dilsizin şehâdeti ise icmâ ile kabul edilmez. İbnü'l-Kassâr ise şöyle demiştir: Onların "Kazf ancak açık sözle sahih olur" şeklindeki sözleri, Arapça dışındaki diğer bütün diller açısından batıldır; dilsizin işareti de böyledir. Dilsizin şahitliği konusunda zikrettikleri icmâ iddiası ise bir yanılgıdır. Mâlik, işareti anlaşıldığı takdirde onun şahitliğinin makbul olduğuna ve şehâdet lafzının yerine geçeceğine açıkça hükmetmiştir. Lafız söylemeye güç yetmesi hâlinde ise [şahitlik] ancak lafız ile gerçekleşir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Muhalifler [Kûfeliler], dilsiz için boşamayı (talak), alım satımları ve diğer bütün hükümleri geçerli ve bağlayıcı saymaktadırlar; binaenaleyh kazfin de böyle olması gerekir. El-Mühelleb şöyle demiştir: Fıkhın birçok bâbında işaret sözden daha güçlü olabilir; nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın: « بُعِثْتُ أَنَا وَالسَّاعَةُ كَهَاتَيْنِ » «Ben ve kıyamet şu iki [parmak] gibi gönderildik» buyurmasında, orta parmağın işaret parmağından fazlalığı miktarınca ikisi arasındaki yakınlığı [işaretle] anlarız. Gözle görmenin (ıyân) habere göre daha kuvvetli olduğu hususunda akılların ittifak etmesi de bazı yerlerde işaretin sözden daha güçlü olabileceğine bir delildir. { وَالسَّلامُ عَلَيَّ } “Esenlik banadır” yani Yüce Allah'tan bana selamet vardır. Zeccâc şöyle demiştir: Selâm bundan önce elif-lamsız olarak [nekre] zikredilmişti, bu ikincisinde ise elif-lam ile [marife] zikredilmesi güzel düşmüştür. Ayetteki { يَوْمَ وُلِدْتُ } “Doğduğum gün” ifadesi, yani dünyada [doğduğum gün] demektir. Bir görüşe göre de Âl-i İmrân [Suresi]'nde geçtiği üzere şeytanın dürtmesinden [selamette kılındım demektir]. { وَيَوْمَ أَمُوتُ } “Öleceğim gün” yani

فِي الْقَبْرِ (وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا) يَعْنِي فِي الْآخِرَةِ. لِأَنَّ لَهُ أَحْوَالًا ثَلَاثَةً: فِي الدُّنْيَا حَيًّا، وَفِي الْقَبْرِ مَيِّتًا، وَفِي الْآخِرَةِ مَبْعُوثًا، فسلم في أحواله كلها وهو معنى قَوْلُ الْكَلْبِيِّ. ثُمَّ انْقَطَعَ كَلَامُهُ فِي الْمَهْدِ حَتَّى بَلَغَ مَبْلَغَ الْغِلْمَانِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ عِيسَى ﵇ رَأَتْهُ امْرَأَةٌ يُحْيِي الْمَوْتَى، وَيُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ فِي سَائِرِ آيَاتِهِ فَقَالَتْ: طُوبَى لِلْبَطْنِ الَّذِي حَمَلَكَ، وَالثَّدْيِ الَّذِي أَرْضَعَكَ، فَقَالَ لَهَا عِيسَى ﵇: طُوبَى لِمَنْ تَلَا كِتَابَ اللَّهِ تَعَالَى وَاتَّبَعَ ما فيه وعمل به.

kabirde. { وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا } “Ve diri olarak yeniden kaldırılacağım gün” yani ahirette. Çünkü onun üç hâli vardır: Dünyada diri olarak, kabirde ölü olarak ve ahirette yeniden diriltilmiş olarak. Böylece bütün hâllerinde esenlikte olmuştur; Kelbî'nin sözünün manası da budur. Sonra beşikteki konuşması çocukluk çağına ulaşıncaya kadar kesildi. Katâde şöyle demiştir: Bize nakledildiğine göre bir kadın, İsa aleyhisselâm'ı diğer mucizeleri arasında ölüleri diriltirken, anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirirken gördü de: “Seni taşıyan rahme ve seni emziren memeye ne mutlu!” dedi. Bunun üzerine İsa aleyhisselâm ona şöyle dedi: “Allah Teâlâ'nın Kitabını okuyup içindekilere uyan ve onunla amel eden kimseye ne mutlu!”

[سورة مريم (١٩): الآيات ٣٤ الى ٤٠]

[Meryem Suresi (19), 34 ila 40. Ayetler]

ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (٣٤) مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥) وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦) فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧) أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٨)

{ ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (٣٤) مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥) وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦) فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧) أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٨) } “İşte hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu İsa, hak söz olarak budur. (34) Çocuk edinmek Allah'a asla yakışmaz. O münezzehtir. Bir işin olmasını dilediği zaman ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir. (35) Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. Dosdoğru yol budur. (36) Fakat aralarından çıkan fırkalar ihtilafa düştüler. Artık büyük bir günün gelişini görecekleri an için vay o inkâr edenlerin hâline! (37) Bize gelecekleri gün onlar neler işitecek, neler görecekler! Fakat o zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler. (38)”

وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٩) إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٤٠)

{ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٩) إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٤٠) } “Onlar gaflet içinde bulunup iman etmezlerken işin bitirileceği o hasret günü ile onları uyar! (39) Şüphesiz yeryüzüne ve onun üzerindekilere Biz vâris olacağız ve onlar ancak Bize döndürüleceklerdir. (40)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ) أَيْ ذَلِكَ الَّذِي ذكرناه عيسى بن مَرْيَمَ فَكَذَلِكَ اعْتَقِدُوهُ، لَا كَمَا تَقُولُ الْيَهُودُ إِنَّهُ لِغَيْرِ رَشْدَةٍ، وَأَنَّهُ ابْنُ يُوسُفَ النَّجَّارِ، وَلَا كَمَا قَالَتِ النَّصَارَى: إِنَّهُ الْإِلَهُ أَوِ ابْنُ الْإِلَهِ. (قَوْلَ الْحَقِّ) قَالَ الْكِسَائِيُّ:" قَوْلَ الْحَقِّ" نَعْتٌ لِعِيسَى أَيْ ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ] قَوْلَ الْحَقِّ [. وَسُمِّيَ قَوْلَ الْحَقَّ كَمَا سُمِّيَ كَلِمَةَ اللَّهِ، وَالْحَقُّ هُوَ اللَّهُ ﷿. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: الْمَعْنَى هُوَ قَوْلُ الْحَقِّ. وَقِيلَ: التَّقْدِيرُ هَذَا الْكَلَامُ قَوْلُ الْحَقِّ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: (يُرِيدُ هَذَا كَلَامُ عِيسَى] ابْنِ مَرْيَمَ [ ﷺ قَوْلُ الْحَقِّ لَيْسَ بِبَاطِلٍ، وَأُضِيفَ الْقَوْلُ إِلَى الْحَقِّ كَمَا قَالَ:) وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ ( [الأحقاف: ١٦] أي الوعد والصدق. وقال:

Yüce Allah'ın: { ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ } “İşte Meryem oğlu İsa budur” buyruğu: Yani [hakkında] bahsettiğimiz kimse Meryem oğlu İsa'dır; öyleyse siz de ona bu şekilde inanın! Yahudilerin onun gayrimeşru olduğunu ve marangoz Yûsuf'un oğlu olduğunu iddia ettikleri gibi değil; Hristiyanların da onun ilah veya ilahın oğlu olduğunu söyledikleri gibi de değil. { قَوْلَ الْحَقِّ } “Hak söz olarak” ifadesi hakkında Kisâî şöyle demiştir: { قَوْلَ الْحَقِّ } İsa'nın sıfatıdır; yani “İşte Meryem oğlu İsa, [hakkın sözüdür]”. Nitekim ona "kelimetullah" (Allah'ın kelimesi) adı verildiği gibi "kavlü'l-hak" (hakkın sözü) adı da verilmiştir; el-Hak ise aziz ve celil olan Allah'tır. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Mana, "O, hakkın sözüdür" şeklindedir. Bir görüşe göre de takdiri, "Bu kelam, hakkın sözüdür" demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Şunu kastetmektedir: Bu, [Meryem oğlu] İsa sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözüdür; hakkın sözü olup batıl değildir. Yüce Allah'ın: { وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ } “kendilerine vadedilmekte olan doğru vaad olarak” [el-Ahkâf: 16] buyruğunda olduğu gibi söz (kavl), hakka muzaf kılınmıştır; yani doğru vaad demektir.” Şöyle de demiştir:

" وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ ١٠" [الانعام: ٣٢] أَيْ وَلَا الدَّارُ الْآخِرَةُ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرٍ" قَوْلَ الْحَقِّ" بِالنَّصْبِ عَلَى الْحَالِ، أَيْ أَقُولُ قَوْلًا حَقًّا. وَالْعَامِلُ مَعْنَى الْإِشَارَةِ فِي (ذلِكَ). الزَّجَّاجُ: هُوَ مَصْدَرٌ أَيْ أَقُولُ قَوْلَ الْحَقِّ لِأَنَّ مَا قَبْلَهُ يَدُلُّ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: مَدْحٌ. وَقِيلَ: إِغْرَاءٌ. وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ:" قَالَ الْحَقَّ". وَقَرَأَ الْحَسَنُ:" قُولُ الْحَقِّ" بضم القاف، وكذلك في" الانعام" " قَوْلَ الْحَقِّ". وَالْقَوْلُ وَالْقَالُ وَالْقُولُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، كَالرَّهْبِ وَالرَّهَبِ وَالرُّهْبِ. (الَّذِي) مِنْ نَعْتِ عِيسَى. (فِيهِ يَمْتَرُونَ) أي يشكون، أي ذلك عيسى بن مَرْيَمَ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ الْقَوْلَ الْحَقَّ. وَقِيلَ:" يَمْتَرُونَ" يَخْتَلِفُونَ. ذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى (ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ) قَالَ: اجْتَمَعَ بَنُو إِسْرَائِيلَ فَأَخْرَجُوا مِنْهُمْ أَرْبَعَةَ نَفَرٍ، أَخْرَجَ كُلُّ قَوْمٍ عَالِمَهُمْ فَامْتَرَوْا فِي عِيسَى حِينَ رُفِعَ، فَقَالَ أَحَدُهُمْ: هُوَ اللَّهُ هَبَطَ إِلَى الْأَرْضِ فَأَحْيَا مَنْ أَحْيَا وَأَمَاتَ مَنْ أَمَاتَ، ثُمَّ صَعَدَ إِلَى السَّمَاءِ وَهُمُ الْيَعْقُوبِيَّةُ. فَقَالَتِ الثَّلَاثَةُ: كَذَبْتَ. ثُمَّ قَالَ اثْنَانِ مِنْهُمْ لِلثَّالِثِ: قُلْ فِيهِ، قَالَ: هُوَ ابْنُ اللَّهِ وَهُمُ النُّسْطُورِيَّةُ، فَقَالَ الِاثْنَانِ كَذَبْتَ، ثُمَّ قَالَ أَحَدُ الِاثْنَيْنِ لِلْآخَرِ قُلْ فِيهِ، فَقَالَ: هُوَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ، اللَّهُ إِلَهٌ وَهُوَ إِلَهٌ، وَأُمُّهُ إِلَهٌ، وَهُمُ الْإِسْرَائِيلِيَّةُ مُلُوكُ النَّصَارَى. قَالَ الرَّابِعُ: كَذَبْتَ بَلْ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ وَرُوحُهُ وَكَلِمَتُهُ وَهُمُ الْمُسْلِمُونَ، فَكَانَ لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ أَتْبَاعٌ- عَلَى مَا قَالَ- فَاقْتَتَلُوا فَظُهِرَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، فَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: (وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ) [آل عمران: ٢١]. وَقَالَ قَتَادَةُ: وَهُمُ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِمْ: (فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ) اخْتَلَفُوا فِيهِ فصاروا أحزابا فهذا معنى قوله (الَّذِي فِيهِ تَمْتَرُونَ) بِالتَّاءِ الْمُعْجَمَةِ مِنْ فَوْقٍ وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ وَغَيْرِهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَمَرَّ بِمَرْيَمَ ابْنُ عَمِّهَا وَمَعَهَا ابْنُهَا إِلَى مِصْرَ فَكَانُوا فِيهَا اثْنَتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً حَتَّى مَاتَ الْمَلِكُ الَّذِي كَانُوا يَخَافُونَهُ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. قُلْتُ: وَوَقَعَ فِي تَارِيخِ مِصْرَ فِيمَا رَأَيْتُ وَجَاءَ فِي الْإِنْجِيلِ الظَّاهِرِ أَنَّ السَّيِّدَ الْمَسِيحَ لَمَّا وُلِدَ فِي بَيْتِ لَحْمٍ كَانَ هِيرُودِسَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَلِكًا وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَى يُوسُفَ النَّجَّارِ

{ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ } “Âhiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır” [el-En‘âm 6/32] ayetindeki gibi; yani “ve le'd-dâru'l-âhiratu” (وَلَا الدَّارُ الْآخِرَةُ) demektir. Âsım ve Abdullah b. Âmir, { قَوْلَ الْحَقِّ } ifadesini hâl olarak nasb ile [yani { قَوْلَ }] okumuşlardır; yani “Ben hak bir söz söylüyorum” demektir. Âmil ise { ذلِكَ } [ifadesindeki] işaret manasıdır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: “O bir masdardır; yani ‘Ben hakkın sözünü söylüyorum’ manasındadır; zira önceki ifade buna delalet etmektedir.” Medih (övme) olduğu da söylenmiştir; iğrâ (teşvik) olduğu da söylenmiştir. Abdullah [b. Mes'ûd] ise: “قَالَ الْحَقَّ” (Hakkı söyledi) şeklinde okumuştur. el-Hasan [el-Basrî] de kāf harfinin ötresiyle “قُولُ الْحَقِّ” şeklinde okumuştur; aynı şekilde el-En‘âm Suresi'nde de { قَوْلَ الْحَقِّ } böyledir. el-Kavl (الْقَوْلُ), el-kâl (الْقَالُ) ve el-kūl (الْقُولُ); er-rahb (الرَّهْبِ), er-raheb (الرَّهَبِ) ve er-ruhb (الرُّهْبِ) kelimelerinde olduğu gibi aynı manadadır. { الَّذِي } kelimesi, İsa'nın sıfatlarındandır. { فِيهِ يَمْتَرُونَ } yani “şüpheye düşüyorlar” demektir; yani “Hakkın sözü olan, hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu İsa işte budur.” “Yemterûn” kelimesinin “ihtilafa düşüyorlar” manasında olduğu da söylenmiştir. Abdurrezzâk zikredip dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ } “İşte hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu İsa, hak söz olarak budur” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: “İsrailoğulları toplandılar ve aralarından dört kişi çıkardılar; her topluluk kendi âlimini çıkardı. İsa [göğe] yükseltildiğinde onun hakkında şüpheye/ihtilafa vardılar. İçlerinden biri: ‘O, yeryüzüne inen, dilediğini diriltip dilediğini öldüren, sonra da göğe yükselen Allah'tır’ dedi; bunlar Ya‘kūbîlerdir. Diğer üçü: ‘Yalan söyledin!’ dediler. Sonra ikisi üçüncüye: ‘Sen onun hakkında ne diyorsun, söyle!’ dediler. O: ‘O, Allah'ın oğludur’ dedi; bunlar Nastûrîlerdir. Diğer ikisi: ‘Yalan söyledin!’ dedi. Sonra bu ikisinden biri diğerine: ‘Sen onun hakkında söyle!’ dedi. O da: ‘O, üçün üçüncüsüdür; Allah bir ilahtır, o da bir ilahtır, annesi de bir ilahtır’ dedi; bunlar da Hristiyanların kralları olan İsrâîliyye fırkasıdır. Dördüncüsü ise: ‘Yalan söylediniz! Aksine o, Allah'ın kulu, elçisi, ruhu ve kelimesidir’ dedi; bunlar da Müslümanlardır. Onlardan her bir adamın kendi söylediği görüş üzere tâbileri vardı; birbirleriyle savaştılar ve Müslümanlara galip gelindi. İşte Allah Teâlâ'nın: { وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ } “...ve insanlardan adaleti emredenleri öldürürler” [Âl-i İmrân 3/21] buyruğu budur.” Katâde dedi ki: “İşte onlar, Allah Teâlâ'nın haklarında: { فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ } ‘Sonra kendi aralarından çıkan fırkalar ihtilafa düştüler’ buyurduğu kimselerdir.” Onun hakkında ihtilafa düşüp fırkalara ayrıldılar. İşte bu, üstten iki noktalı te ile { الَّذِي فِيهِ تَمْتَرُونَ } “hakkında şüpheye düştüğünüz” kıraatinin manasıdır; bu da Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve başkalarının kıraatidir. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Meryem'in amcasının oğlu, yanında oğlu da olduğu halde Meryem ile birlikte Mısır'a gitti. Korktukları kral ölünceye kadar orada on iki yıl kaldılar.” Bunu el-Mâverdî zikretmiştir. Derim ki: Gördüğüm kadarıyla Mısır tarihinde yer aldığına ve mevcut İncil'de geçtiğine göre efendimiz Mesih Beytüllahim'de doğduğunda o sırada Hirodes kraldı ve Allah Teâlâ marangoz Yûsuf'a

فِي الْحُلْمِ وَقَالَ لَهُ: قُمْ فَخُذِ الصَّبِيَّ وَأُمَّهُ وَاذْهَبْ إِلَى مِصْرَ وَكُنْ هُنَاكَ حَتَّى أَقُولَ لَكَ، فَإِنَّ هِيرُودِسَ مُزْمِعٌ أَنْ يَطْلُبَ عِيسَى لِيُهْلِكَهُ فَقَامَ مِنْ نَوْمِهِ: وَامْتَثَلَ أَمْرَ رَبِّهِ وَأَخَذَ السَّيِّدَ الْمَسِيحَ وَمَرْيَمَ أُمَّهُ وَجَاءَ إِلَى مِصْرَ، وَفِي حَالِ مَجِيئِهِ إِلَى مِصْرَ نَزَلَ بِبِئْرِ الْبَلَسَانِ الَّتِي بِظَاهِرِ الْقَاهِرَةِ، وَغَسَلَتْ ثِيَابَهُ عَلَى ذَلِكَ الْبِئْرَ فَالْبَلَسَانُ لَا يَطْلُعُ وَلَا يَنْبُتُ إِلَّا فِي تِلْكَ الْأَرْضِ، وَمِنْهُ يَخْرُجُ الدُّهْنُ الَّذِي يُخَالِطُ الزَّيْتَ الَّذِي تُعَمَّدُ بِهِ النَّصَارَى وَلِذَلِكَ كَانَتْ قَارُورَةٌ وَاحِدَةٌ فِي أَيَّامِ الْمِصْرِيِّينَ لَهَا مِقْدَارٌ عَظِيمٌ، وَتَقَعُ فِي نُفُوسِ مُلُوكِ النَّصَارَى مِثْلَ مَلِكِ الْقُسْطَنْطِينِيَّةِ وَمَلِكِ صِقِلِّيَةَ وَمَلِكِ الْحَبَشَةِ وَمَلِكِ النُّوبَةِ وَمَلِكِ الْفِرِنْجَةِ وغيرهم من الملوك عند ما يُهَادِيهِمْ بِهِ مُلُوكُ مِصْرَ مَوْقِعًا جَلِيلًا جِدًّا وَتَكُونُ أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ هَدِيَّةٍ لَهَا قَدْرٌ. وَفِي تِلْكَ السَّفْرَةِ وَصَلَ السَّيِّدُ الْمَسِيحُ إِلَى مَدِينَةِ الْأُشْمُونَيْنِ وَقَسْقَامَ الْمَعْرُوفَةِ الْآنَ بِالْمُحَرَّقَةِ فَلِذَلِكَ يُعَظِّمُهَا النَّصَارَى إِلَى الْآنَ، وَيَحْضُرُونَ إِلَيْهَا فِي عِيدِ الْفِصْحِ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ، لِأَنَّهَا نِهَايَةُ مَا وَصَلَ إِلَيْهَا مِنْ أَرْضِ مِصْرَ، وَمِنْهَا عَادَ إِلَى الشَّامِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا كانَ لِلَّهِ) أَيْ مَا يَنْبَغِي لَهُ وَلَا يَجُوزُ: (أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ) " مِنْ" صِلَةٌ لِلْكَلَامِ، أَيْ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا. وَ" أَنْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعِ اسْمِ" كانَ" أَيْ مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا، أَيْ مَا كَانَ مِنْ صِفَتِهِ اتِّخَاذُ الْوَلَدِ، ثُمَّ نَزَّهَ نَفْسَهُ تَعَالَى عَنْ مَقَالَتِهِمْ فَقَالَ: (سُبْحانَهُ) أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ. (إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ) تَقَدَّمَ في (البقرة) مستوفى. (إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ) قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو: بِفَتْحِ" أَنَّ" وَأَهْلُ الْكُوفَةِ" وَإِنَّ" بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ عَلَى أَنَّهُ مُسْتَأْنَفٌ. تَدُلُّ عليه قراءة أبي" كن فيكون. إن اللَّهَ" بِغَيْرِ وَاوٍ عَلَى الْعَطْفِ عَلَى" قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ ٣٠". وَفِي الْفَتْحِ أَقْوَالٌ: فَمَذْهَبُ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ أَنَّ الْمَعْنَى، وَلِأَنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ، وَكَذَا" وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ" فَ"- أَنَّ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عِنْدَهُمَا. وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَلَى حَذْفِ اللَّامِ، وأجاز أن يكون أيضا في موضع

[Rüyasında ona görünüp] şöyle dedi: “Kalk, çocuğu ve annesini alıp Mısır'a git ve ben sana bildirinceye kadar orada kal. Çünkü Hirodes, İsa'yı yok etmek için aramak niyetindedir.” Bunun üzerine uykusundan uyandı; Rabbinin emrine boyun eğip efendimiz Mesih'i ve annesi Meryem'i alarak Mısır'a geldi. Mısır'a geldiği esnada Kahire'nin dışındaki Belesen Kuyusu'nda konakladı. [Meryem] o kuyunun başında onun elbiselerini yıkadı. Belesen [ağacı] sadece o topraklarda çıkar ve biter. Hristiyanların vaftiz edildiği yağa karıştırılan merhem de ondan elde edilir. Bu sebeple Mısırlıların devrinde [bu yağın] tek bir şişesi bile çok büyük bir kıymete sahipti. Mısır hükümdarları bunu hediye ettiklerinde; Konstantinopolis kralı, Sicilya kralı, Habeş kralı, Nûbe kralı, Frenk kralı ve diğer Hristiyan hükümdarlar nezdinde fevkalade büyük bir değer bulur ve onlara değerli her hediyeden daha sevimli gelirdi. Bu yolculuk esnasında efendimiz Mesih, el-Uşmûneyn şehrine ve günümüzde el-Muharraka diye bilinen Kaskâm'a ulaştı. Bu sebeple Hristiyanlar günümüze kadar orayı tazim etmekte ve her taraftan Paskalya bayramında oraya gelmektedirler. Zira orası, [İsa'nın] Mısır topraklarında vardığı son noktadır; oradan da Şam'a geri dönmüştür. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Allah Teâlâ'nın: { مَا كانَ لِلَّهِ } “Allah'a yakışmaz” yani O'na yaraşmaz ve caiz değildir: { أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ } “çocuk edinmesi”; buradaki { مِنْ } kelâmın sılasıdır (zaittir); yani { أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا } [çocuk edinmesi] demektir. { أَنْ } ise “kâne”nin isminin ref mahallindedir; yani Allah'ın çocuk edinmesi söz konusu olamaz, çocuk edinmek O'nun sıfatı olamaz. Sonra Allah Teâlâ, onların bu iddialarından Zatını tenzih ederek şöyle buyurdu: { سُبْحانَهُ } “O, bundan münezzehtir”; yani O'nun çocuğu olmaktan münezzehtir. { إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir işe hükmettiği zaman ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir”; [bu ayetin açıklaması] el-Bakara [Suresi'nde] etraflıca geçmişti. { إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ } “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir”; Medine ehli, İbn Kesîr ve Ebû Amr hemzenin fethasıyla { أَنَّ }; Kûfe ehli ise yeni bir cümleye başlangıç (istînâf) olarak hemzenin kesresiyle { وَإِنَّ } şeklinde okumuşlardır. Übeyy'in { كُنْ فَيَكُونُ. إِنَّ اللَّهَ } şeklinde vâv olmaksızın yaptığı kıraat de { قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } “[Çocuk] 'Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum' dedi” (Meryem 19/30) ayetine atfedildiğine delalet etmektedir. Fetha ile okuyuşta muhtelif görüşler vardır: Halîl ve Sîbeveyh'in mezhebine göre mana “ve Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olduğu için” şeklindedir. Nitekim { وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ } “Şüphesiz mescitler Allah'ındır” ayeti de böyledir. Dolayısıyla { أَنَّ } onlara göre nasb mahallindedir. Ferrâ ise cer harfi olan “lâm”ın hazfedilmesi sebebiyle cer (hafz) mahallinde olmasını caiz görmüş; ayrıca [şöyle bir manada da] cer mahallinde olmasını caiz görmüştür:

خَفْضٍ بِمَعْنَى وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا وَبِأَنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ، وَأَجَازَ الْكِسَائِيُّ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِمَعْنَى، وَالْأَمْرُ أَنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ. وَفِيهَا قَوْلٌ خَامِسٌ: حَكَى أَبُو عُبَيْدٍ أَنَّ أَبَا عَمْرِو بْنَ الْعَلَاءِ قَالَهُ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَقَضَى أَنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ، فَهِيَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى قَوْلِهِ:" أَمْراً" مِنْ قَوْلِهِ:" إِذا قَضى أَمْراً" وَالْمَعْنَى إِذَا قَضَى أَمْرًا وَقَضَى أَنَّ اللَّهَ. وَلَا يُبْتَدَأُ بِ"- أَنَّ" عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، وَلَا عَلَى التَّقْدِيرِ الثَّالِثِ. وَيَجُوزُ الِابْتِدَاءُ بِهَا عَلَى الْأَوْجُهِ الْبَاقِيَةِ. (فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ) أَيْ دِينٌ قَوِيمٌ لَا اعْوِجَاجَ فِيهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ) " مِنْ" زَائِدَةٌ أَيِ اخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ بَيْنَهُمْ. وَقَالَ قَتَادَةُ: أَيْ مَا بَيْنَهُمْ فَاخْتَلَفَتِ الْفِرَقُ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي أَمْرِ عِيسَى ﵇. فَالْيَهُودُ بِالْقَدْحِ وَالسِّحْرِ. وَالنَّصَارَى قَالَتِ النُّسْطُورِيَّةُ مِنْهُمْ: هُوَ ابْنُ اللَّهِ. وَالْمَلْكَانِيَّةُ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ. وَقَالَتِ الْيَعْقُوبِيَّةُ: هُوَ اللَّهُ، فَأَفْرَطَتِ النَّصَارَى وَغَلَتْ، وَفَرَّطَتِ الْيَهُودُ وَقَصَّرَتْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا فِي" النِّسَاءِ". وَقَالَ ابْنُ عباس: المراد من بالأحزاب الَّذِينَ تَحَزَّبُوا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَكَذَّبُوهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ. (فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ) أَيْ مِنْ شُهُودِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَالْمَشْهَدُ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ، وَالشُّهُودُ الْحُضُورُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْحُضُورُ لَهُمْ، وَيُضَافَ إِلَى الظَّرْفِ لِوُقُوعِهِ فِيهِ، كَمَا يُقَالُ: وَيْلٌ لِفُلَانٍ مِنْ قِتَالِ يَوْمِ كَذَا، أَيْ مِنْ حُضُورِهِ ذَلِكَ الْيَوْمَ. وَقِيلَ: الْمَشْهَدُ بِمَعْنَى الْمَوْضِعِ الَّذِي يَشْهَدُهُ الْخَلَائِقُ، كَالْمَحْشَرِ لِلْمَوْضِعِ الَّذِي يُحْشَرُ إِلَيْهِ الْخَلْقُ. وَقِيلَ: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ حُضُورِهِمُ الْمَشْهَدَ الْعَظِيمَ الَّذِي اجْتَمَعُوا فِيهِ لِلتَّشَاوُرِ، فَأَجْمَعُوا عَلَى الْكُفْرِ بِاللَّهِ، وَقَوْلِهِمْ: إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا) قَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ: الْعَرَبُ تَقُولُ هَذَا فِي مَوْضِعِ التَّعَجُّبِ، فَتَقُولُ: أَسْمِعْ بِزَيْدٍ وَأَبْصِرْ بِزَيْدٍ أَيْ مَا أَسْمَعَهُ وَأَبْصَرَهُ. قَالَ: فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ عَجَّبَ نَبِيَّهُ مِنْهُمْ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: لَا أَحَدَ أَسْمَعُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا أَبْصَرُ، حِينَ يَقُولُ اللَّهُ ﵎ لِعِيسَى: (أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ) [المائدة: ١١٦١]. وقيل:" أَسْمِعْ"

...cer [mahallinde olup] “Yaşadığım sürece bana namazı, zekâtı ve Allah'ın benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olduğunu tavsiye etti” manasındadır. el-Kisâî ise bunun, “Mesele şudur ki: Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir” anlamında ref mahallinde olmasını caiz görmüştür. Bu hususta beşinci bir görüş daha vardır: Ebû Ubeyd, bunu Ebû Amr b. el-Alâ'nın söylediğini nakletmiştir ki o da mananın “Ve Allah'ın benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olduğuna hükmetti” şeklinde olmasıdır. Buna göre [bu ifade], { إِذا قَضى أَمْراً } “Bir işe hükmettiği zaman” ayetindeki { أَمْراً } kelimesine matuftur; mana da “Bir işe hükmettiği ve Allah'ın [böyle olduğuna] hükmettiği zaman” takdirindedir. Bu takdire ve üçüncü takdire göre { أَنَّ } ile [cümleye] başlanmaz. Diğer vecihlere göre ise onunla başlanması caizdir. { فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “O halde O'na kulluk edin; dosdoğru yol budur” yani içinde hiçbir eğrilik bulunmayan dosdoğru bir dindir. Yüce Allah'ın: { فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ } “Fakat aralarından çıkan fırkalar birbiriyle ihtilafa düştüler” buyruğunda yer alan { مِنْ } zaiddir (pekiştirme içindir); yani fırkalar kendi aralarında ihtilafa düştüler demektir. Katâde ise: Yani kendi aralarında, ehl-i kitaptan olan fırkalar İsa aleyhisselâm'ın durumu hakkında ihtilafa düştüler, demiştir. Yahudiler [ona] dil uzatıp büyücülük [isnad ettiler]. Hristiyanlardan Nestûrîler: “O, Allah'ın oğludur” dediler. Melkânîler: “Üçün üçüncüsüdür” dediler. Ya'kûbîler ise: “O, Allah'tır” dediler. Böylece Hristiyanlar ifrata kaçıp aşırı gittiler; Yahudiler ise tefrite düşüp kusur işlediler. Bu husus daha önce en-Nisâ [Suresi'nde] geçmişti. İbn Abbâs şöyle demiştir: Fırkalardan (el-ahzâb) kasıt, müşriklerden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı fırkalaşıp (birlik olup) onu yalanlayan kimselerdir. { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Büyük bir günün tanıklığından dolayı vay o inkâr edenlerin haline!” Yani kıyamet gününe şahit olmaktan/orada hazır bulunmaktan dolayı. { الْمَشْهَدِ } mastar manasındadır, şühûd ise hazır bulunmaktır. Hazır bulunmanın onlara ait olması ve fiil o günün içinde gerçekleştiği için zarfa izafe edilmesi de caizdir; nitekim “Falanca günün savaşından dolayı falancaya yazıklar olsun!” denilir ki o günde hazır bulunmasından dolayı demektir. Bir görüşe göre { الْمَشْهَدِ }, mahlukatın şahit olacağı/toplanacağı yer manasındadır; tıpkı mahlukatın toplanacağı yere “mahşer” denilmesi gibi. Şöyle de denilmiştir: Vay o inkâr edenlerin haline, danışmak üzere toplandıkları, Allah'ı inkâr etmekte ve “Allah üçün üçüncüsüdür” demekte birleştikleri o büyük toplanma yerinde hazır bulundukları için! Yüce Allah'ın: { أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا } “Bize gelecekleri gün onlar neler işitecek, neler görecekler!” buyruğu hakkında Ebü'l-Abbâs şöyle demiştir: Araplar bunu taaccüp (hayret bildirme) makamında kullanır ve “Zeyd ne kadar da iyi işitir, ne kadar da iyi görür!” manasında “Esmi' bi-Zeydin ve ebsir bi-Zeyd” derler. Dedi ki: Bunun manası, Allah'ın Peygamberine onlar hakkında hayret bildirmesidir. Kelbî şöyle demiştir: Yüce Allah İsa'ya: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “İnsanlara: 'Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?” [el-Mâide: 116] buyuracağı kıyamet gününde, onlardan daha iyi işiten ve daha iyi gören hiç kimse olmayacaktır. Şöyle de denilmiştir: { أَسْمِعْ }...

بِمَعْنَى الطَّاعَةِ، أَيْ مَا أَطْوَعَهُمْ لِلَّهِ فِي ذلك اليوم. و (لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ) يَعْنِي فِي الدُّنْيَا. (فِي ضَلالٍ مُبِينٍ) وَأَيُّ ضَلَالٍ أَبْيَنُ مِنْ أَنْ يَعْتَقِدَ الْمَرْءُ فِي شَخْصٍ مِثْلِهِ حَمَلَتْهُ الْأَرْحَامُ، وَأَكَلَ وَشَرِبَ، وَأَحْدَثَ وَاحْتَاجَ أَنَّهُ إِلَهٌ؟! وَمَنْ هَذَا وَصْفُهُ أَصَمُّ أَعْمَى وَلَكِنَّهُ سَيُبْصِرُ وَيَسْمَعُ في الآخرة إذا رأى العذب، وَلَكِنَّهُ لَا يَنْفَعُهُ ذَلِكَ، قَالَ مَعْنَاهُ قَتَادَةُ وَغَيْرُهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ) رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: مَا مِنْ أَحَدٍ يَدْخُلُ النَّارَ إِلَّا وَلَهُ بَيْتٌ فِي الْجَنَّةِ فَيَتَحَسَّرُ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: تَقَعُ الْحَسْرَةُ إِذَا أُعْطِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ." إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ" أَيْ فُرِغَ مِنَ الْحِسَابِ، وَأُدْخِلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁. قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ يُجَاءُ بِالْمَوْتِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَأَنَّهُ كَبْشٌ أَمْلَحُ فيوقف بين الجنة والنار فيقال يأهل الْجَنَّةِ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا فَيَشْرَئِبُّونَ وَيَنْظُرُونَ وَيَقُولُونَ نعم هذا الموت- قال- ثم يقال يأهل النَّارِ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا فَيَشْرَئِبُّونَ وَيَنْظُرُونَ وَيَقُولُونَ نَعَمْ هَذَا الْمَوْتُ- قَالَ- فَيُؤْمَرُ بِهِ فَيُذْبَحُ ثم يقال يأهل الجنة خلود فلا موت ويأهل النَّارِ خُلُودٌ فَلَا مَوْتَ- ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ" وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ" خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ بِمَعْنَاهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَابْنُ مَاجَهْ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ يَرْفَعُهُ وَقَالَ فِيهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَقَدْ ذَكَرْنَا ذَلِكَ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ" وَبَيَّنَّا هُنَاكَ أَنَّ الْكُفَّارَ مُخَلَّدُونَ بِهَذِهِ الْأَحَادِيثِ وَالْآيِ رَدًّا عَلَى مَنْ قَالَ: إِنَّ صِفَةَ الْغَضَبِ تَنْقَطِعُ، وَإِنَّ إِبْلِيسَ وَمَنْ تَبِعَهُ مِنَ الْكَفَرَةِ كَفِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَقَارُونَ وَأَشْبَاهِهِمْ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها) ٤٠ أَيْ نُمِيتُ سُكَّانَهَا فَنَرِثُهَا. (وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ) ٤٠ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَنُجَازِي كُلًّا بِعَمَلِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا فِي" الْحِجْرِ" وَغَيْرِهَا.

[Burada işitmek ve görmek] itaat manasındadır; yani o gün Allah'a ne kadar da itaatkârdırlar! { لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ } “Fakat zalimler bugün” yani dünyada { فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “apaçık bir sapıklık içindedirler.” Bir kimsenin, kendisi gibi rahimlerin taşıdığı, yiyip içen, abdest bozan ve muhtaç olan bir şahsın ilah olduğuna inanmasından daha açık hangi sapıklık olabilir?! Bu vasıfta olan kimse [hakikate karşı] sağır ve kördür; ancak ahirette azabı gördüğü vakit görecek ve işitecektir; fakat bu ona hiçbir fayda sağlamayacaktır. Bunun bu manaya geldiğini Katâde ve başkaları söylemiştir. Yüce Allah'ın: { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ } “İş bitirilmişken onları o hasret günü ile uyar” buyruğu hakkında Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Cehenneme giren hiç kimse yoktur ki cennette bir evi bulunmasın; işte bundan dolayı hasret duyar (pişmanlık çeker).” Şöyle de denilmiştir: Hasret (pişmanlık), amel defteri sol elinden verildiği vakit meydana gelir. { إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ } “İş bitirilmişken” yani hesap tamamlanıp cennetlikler cennete, cehennemlikler de cehenneme sokulduğu vakit demektir. Sahîh-i Müslim'de Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan rivayet edilen hadiste şöyle denilmektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: « إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ يُجَاءُ بِالْمَوْتِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَأَنَّهُ كَبْشٌ أَمْلَحُ فيوقف بين الجنة والنار فيقال يأهل الْجَنَّةِ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا فَيَشْرَئِبُّونَ وَيَنْظُرُونَ وَيَقُولُونَ نعم هذا الموت- قال- ثم يقال يأهل النَّارِ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا فَيَشْرَئِبُّونَ وَيَنْظُرُونَ وَيَقُولُونَ نَعَمْ هَذَا الْمَوْتُ- قَالَ- فَيُؤْمَرُ بِهِ فَيُذْبَحُ ثم يقال يأهل الجنة خلود فلا موت ويأهل النَّارِ خُلُودٌ فَلَا مَوْتَ » «Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme girdiği zaman kıyamet günü ölüm, alaca bir koç suretinde getirilir. Cennet ile cehennem arasında durdurulur ve: “Ey cennet ehli, bunu tanıyor musunuz?” denilir. Onlar da boyunlarını uzatıp bakarlar ve: “Evet, bu ölümdür” derler. [Resûlullah] buyurdu ki: “Sonra: ‘Ey cehennem ehli, bunu tanıyor musunuz?’ denilir. Onlar da boyunlarını uzatıp bakarlar ve: ‘Evet, bu ölümdür’ derler.” [Resûlullah] buyurdu ki: “Bunun üzerine onun [kesilmesi] emredilir ve boğazlanır. Sonra: ‘Ey cennet ehli! Artık ebediyet vardır, ölüm yoktur. Ey cehennem ehli! Artık ebediyet vardır, ölüm yoktur’ denilir.”» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Onlar gaflet içindeyken ve iman etmezlerken iş bitirilmiş olan o hasret günü ile onları uyar.” Bunu Buhârî anlam olarak İbn Ömer'den; İbn Mâce, Ebû Hüreyre hadisinden; Tirmizî de Ebû Saîd'den merfû olarak rivayet etmiş ve hakkında: “Hasen sahih bir hadistir” demiştir. Biz bunu et-Tezkire adlı kitabımızda zikrettik ve orada, “Gazap sıfatı sona erecektir; İblis ve Firavun, Hâmân, Kârûn ve benzerleri gibi ona uyan kâfirler de cennete girecektir” diyen kimselere bir reddiye olarak, bu hadisler ve ayetler gereğince kâfirlerin [cehennemde] ebedî kalacaklarını açıkladık. Yüce Allah'ın: { إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها } “Şüphesiz yeryüzüne ve onun üzerindekilere biz vâris oluruz” (40) buyruğu; yani onun üzerinde yaşayanları öldürür, böylece ona biz vâris oluruz demektir. { وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } “Ve onlar ancak bize döndürülürler” (40) kıyamet gününde [bize döndürülürler], biz de herkese amelinin karşılığını veririz. Bu husus daha önce Hicr Suresi'nde ve başka yerlerde geçmişti.

[سورة مريم (١٩): الآيات ٤١ الى ٥٠]

[Meryem Suresi (19), 41 ila 50. Ayetler]

وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٤١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً (٤٢) يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا (٤٣) يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا (٤٤) يَا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا (٤٥)

{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٤١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً (٤٢) يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا (٤٣) يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا (٤٤) يَا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا (٤٥) } “Kitap'ta İbrahim'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru bir peygamberdi. (41) Hani o babasına şöyle demişti: 'Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin tapıyorsun? (42) Babacığım! Doğrusu sana gelmeyen bir ilim bana geldi. Öyleyse bana uy ki seni dosdoğru bir yola ileteyim. (43) Babacığım! Şeytana kulluk etme; çünkü şeytan Rahmân'a çok asi olmuştur. (44) Babacığım! Doğrusu ben, sana Rahmân'dan bir azabın dokunmasından ve böylece şeytana dost/yoldaş olmandan korkuyorum.' (45)”

قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْراهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦) قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُوا رَبِّي عَسى أَلاَّ أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨) فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلاًّ جَعَلْنا نَبِيًّا (٤٩) وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠)

{ قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْراهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦) قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُوا رَبِّي عَسى أَلاَّ أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨) فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلاًّ جَعَلْنا نَبِيًّا (٤٩) وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠) } “[Babası]: 'Ey İbrahim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Yemin olsun ki eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım! Uzun bir süre benden uzak dur!' dedi. (46) [İbrahim]: 'Sana selam olsun! Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim. Şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır' dedi. (47) 'Sizi de Allah'tan başka yalvarıp yakardığınız şeyleri de terk edip ayrılıyorum; Rabbime dua ediyorum. Umulur ki Rabbime ettiğim dua ile bedbaht/mahrum kalmam.' (48) Onlardan ve Allah'tan başka taptıkları şeylerden ayrılınca, Biz ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık ve her birini peygamber yaptık. (49) Onlara rahmetimizden bağışta bulunduk ve onlar için yüce bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıldık. (50)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا) الْمَعْنَى: وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْكَ وَهُوَ الْقُرْآنُ قِصَّةَ إِبْرَاهِيمَ وَخَبَرَهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الصِّدِّيقِ فِي" النِّسَاءِ" وَاشْتِقَاقَ الصِّدْقِ فِي" الْبَقَرَةِ" فَلَا مَعْنَى لِلْإِعَادَةِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: اقْرَأْ عَلَيْهِمْ يَا مُحَمَّدُ فِي الْقُرْآنِ أَمْرَ إِبْرَاهِيمَ فَقَدْ عَرَفُوا أَنَّهُمْ مِنْ وَلَدِهِ، فَإِنَّهُ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ يَتَّخِذُ الْأَنْدَادَ، فَهَؤُلَاءِ لِمَ يَتَّخِذُونَ الْأَنْدَادَ؟! وَهُوَ كَمَا قَالَ" وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ ١٣٠" [البقرة: ١٣٠]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِذْ قالَ لِأَبِيهِ)

Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا } “Kitap'ta İbrahim'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru bir peygamberdi” buyruğu: Mana; sana indirilen Kitap'ta yani Kur'an'da İbrahim'in kıssasını ve haberini zikret, demektir. Sıddîk kelimesinin manası en-Nisâ suresinde, sıdk kelimesinin iştikakı ise el-Bakara suresinde geçmişti; bu sebeple tekrarlamanın anlamı yoktur. Ayetin manası şudur: Ey Muhammed! Onlara Kur'an'da İbrahim'in durumunu oku; onlar kendilerinin onun soyundan olduğunu bilmektedirler. O hanîf bir Müslümandı ve ortaklar edinmiyordu; öyleyse bunlar niçin ortaklar ediniyorlar?! Bu, tıpkı O'nun: { وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ } “Kendini bilmeyenden başka kim İbrahim'in dininden yüz çevirir?” [el-Bakara: 130] buyruğu gibidir. Allah Teâlâ'nın: { إِذْ قالَ لِأَبِيهِ } “Hani o babasına şöyle demişti” buyruğu:

وَهُوَ آزَرُ وَقَدْ تَقَدَّمَ. (يَا أَبَتِ)

O da Âzer'dir ve daha önce geçmişti. { يَا أَبَتِ } “Babacığım!”

قَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ فِي (يُوسُفَ) (لِمَ تَعْبُدُ)

Buna dair açıklama daha önce Yûsuf suresinde geçmişti. { لِمَ تَعْبُدُ } “Niçin tapıyorsun?”

أَيْ لِأَيِّ شي تَعْبُدُ: (مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً)

Yani: Ne sebeple { مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً } “İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası dokunmayan şeylere [tapıyorsun]?” [demektir].

يُرِيدُ الْأَصْنَامَ. (يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ) أَيْ مِنَ الْيَقِينِ وَالْمَعْرِفَةِ بِاللَّهِ وَمَا يَكُونُ بَعْدَ الْمَوْتِ، وأن من عبد غير الله عذب إِلَى مَا أَدْعُوكَ إِلَيْهِ. (أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا) أَيْ أُرْشِدُكَ إِلَى دِينٍ مُسْتَقِيمٍ فِيهِ النَّجَاةُ. (يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ) أَيْ لَا تُطِعْهُ فِيمَا يَأْمُرُكَ بِهِ مِنَ الْكُفْرِ، وَمَنْ أَطَاعَ شَيْئًا فِي مَعْصِيَةٍ فَقَدْ عَبَدَهُ. (إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا) (كانَ) صِلَةٌ زَائِدَةٌ وقيل: [كان] بِمَعْنَى صَارَ. وَقِيلَ بِمَعْنَى الْحَالِ أَيْ هُوَ لِلرَّحْمَنِ. وَعَصِيًّا وَعَاصٍ بِمَعْنًى وَاحِدٍ قَالَهُ الْكِسَائِيُّ. (يَا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ) أَيْ إِنْ مِتَّ عَلَى مَا أَنْتَ عَلَيْهِ. وَيَكُونُ" أَخافُ" بِمَعْنَى أَعْلَمُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" أَخافُ" عَلَى بَابِهَا فَيَكُونُ الْمَعْنَى: إِنِّي أَخَافُ أَنْ تَمُوتَ عَلَى كُفْرِكَ فَيَمَسَّكَ الْعَذَابُ. (فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا) أَيْ قَرِينًا فِي النَّارِ. (قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْراهِيمُ) أَيْ أَتَرْغَبُ عَنْهَا إِلَى غَيْرِهَا. (لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ) قَالَ الْحَسَنُ: يَعْنِي بِالْحِجَارَةِ. الضَّحَّاكُ: بِالْقَوْلِ، أَيْ لَأَشْتُمَنَّكَ. ابْنُ عَبَّاسٍ: لَأَضْرِبَنَّكَ. وقيل: لأظهرن أمرك. (وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا). قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيِ اعْتَزِلْنِي سَالِمَ الْعِرْضِ لا يصيبنك مِنِّي مَعَرَّةٌ، وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ، فَقَوْلُهُ:" مَلِيًّا" عَلَى هَذَا حَالٌ مِنْ إِبْرَاهِيمَ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ:" مَلِيًّا" دَهْرًا طَوِيلًا، وَمِنْهُ قَوْلُ الْمُهَلْهِلِ:

Putları kastetmektedir. { يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ } “Babacığım! Doğrusu sana gelmeyen bir ilim bana geldi” yani yakin ve Allah'ı bilmekten, ölümden sonra olacaklardan, Allah'tan başkasına tapanın azap göreceğinden ve seni kendisine çağırdığım şeylerden [ilim geldi]. { أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا } “Seni dosdoğru bir yola ileteyim” yani seni içinde kurtuluş bulunan dosdoğru bir dine ileteyim. { يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ } “Babacığım! Şeytana kulluk etme” yani sana emrettiği küfür hususunda ona itaat etme; kim bir şeye günahta itaat ederse ona kulluk etmiş olur. { إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا } “Çünkü şeytan Rahmân'a çok asi olmuştur”; { كانَ } sıla (zâid)dir. Bir görüşe göre [ { كانَ } ] "sâre (oldu)" manasındadır. Bir görüşe göre şimdiki zaman manasındadır; yani o Rahmân'a [asidir]. Asiyy (عَصِيّ) ile âsî (عَاصٍ) aynı anlamdadır; bunu Kisâî söylemiştir. { يَا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ } “Babacığım! Doğrusu ben, sana Rahmân'dan bir azabın dokunmasından... korkuyorum” yani üzerinde bulunduğun hâl üzere ölürsen. “Korkuyorum (ehâfü)” kelimesi “biliyorum (a'lemü)” manasında da olabilir. “Ehâfü” kelimesinin kendi asıl manasında olması da caizdir; bu takdirde mana: “Küfrün üzere ölüp de sana azabın dokunmasından korkuyorum” şeklinde olur. { فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا } “Ve böylece şeytana dost/yoldaş olmandan” yani ateşte yoldaş olmandan [korkuyorum]. { قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْراهِيمُ } “[Babası]: 'Ey İbrahim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun?' dedi” yani onlardan yüz çevirip başkasına mı meylediyorsun? { لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ } “Yemin olsun ki eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım!”; Hasan: “Taşla [taşlarım]” demiştir. Dahhâk: “Sözle [taşlarım], yani sana mutlaka söverim” demiştir. İbn Abbas: “Seni mutlaka döverim” demiştir. Bir görüşe göre de: “Senin durumunu mutlaka ifşa ederim” demektir. { وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا } “Uzun bir süre benden uzak dur!”. İbn Abbas şöyle demiştir: Yani benden sana bir kötülük dokunmayacak şekilde esenlik içinde benden uzaklaş; Taberî de bunu tercih etmiştir. Buna göre { مَلِيًّا } kelimesi İbrahim'den bir hâldir. Hasan ve Mücâhid ise: “{ مَلِيًّا } uzun bir zaman demektir” demişlerdir. Mühelhil'in şu sözü de bu kabildendir:

فَتَصَدَّعَتْ صُمُّ الْجِبَالِ لِمَوْتِهِ ... وَبَكَتْ عَلَيْهِ الْمُرْمَلَاتُ مَلِيًّا

Onun ölümüyle sert dağlar yarıldı, / Dul ve çaresiz kadınlar da ona uzun süre ağladı.

قَالَ الْكِسَائِيُّ: يُقَالُ هَجَرْتُهُ مَلِيًّا وَمَلْوَةً وَمُلْوَةً وَمَلَاوَةً وَمُلَاوَةً، فَهُوَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ ظَرْفٌ، وَهُوَ بِمَعْنَى الْمَلَاوَةِ مِنَ الزَّمَانِ، وَهُوَ الطَّوِيلُ مِنْهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ) لَمْ يُعَارِضْهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇ بِسُوءِ الرَّدِّ، لِأَنَّهُ لَمْ يُؤْمَرْ بِقِتَالِهِ عَلَى كُفْرِهِ. وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِسَلَامِهِ الْمُسَالَمَةُ الَّتِي هِيَ الْمُتَارَكَةُ لَا التَّحِيَّةُ، قَالَ الطَّبَرِيُّ: مَعْنَاهُ أَمَنَةٌ مِنِّي لَكَ. وَعَلَى هَذَا لَا يُبْدَأُ الْكَافِرُ بِالسَّلَامِ. وَقَالَ النَّقَّاشُ: حَلِيمٌ خَاطَبَ سَفِيهًا، كَمَا قَالَ:" وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً" [الفرقان: ٦٣]. وَقَالَ بَعْضُهُمْ فِي مَعْنَى تَسْلِيمِهِ: هُوَ تَحِيَّةُ مُفَارِقٍ، وَجَوَّزَ تَحِيَّةَ الْكَافِرِ وَأَنْ يُبْدَأَ بِهَا. قِيلَ لِابْنِ عُيَيْنَةَ: هَلْ يَجُوزُ السَّلَامُ عَلَى الكافر؟ قال: نعم، قال الله تعالى:

el-Kisâî şöyle demiştir: [Arapçada] “هَجَرْتُهُ مَلِيًّا وَمَلْوَةً وَمُلْوَةً وَمَلَاوَةً وَمُلَاوَةً” (Onu uzun süre terk ettim) denilir. Bu söze göre bu kelime zarftır; zamandan bir süre (melâve) manasındadır ki bu da zamanın uzun olanıdır. Yüce Allah'ın: { قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ } “[İbrahim] dedi ki: Sana selam olsun” buyruğuna gelince; İbrahim aleyhisselâm, küfrü sebebiyle onunla savaşmakla emrolunmadığı için ona kötü bir karşılıkla mukabele etmemiştir. Cumhura göre onun bu selamından maksat esenleme (tahiyye) değil, ilişkiyi kesip kendi haline bırakma manasındaki musâlemedir (barışçıl ayrılmadır). et-Taberî: “Bunun anlamı, benden yana sana bir güvencedir” demiştir. Buna göre kâfire ilk olarak selam verilmez. en-Nakkaş ise şöyle demiştir: “Hilim sahibi bir kimse, beyinsizce davranan birine hitap etmiştir; nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } “Cahiller onlara hitap ettiği zaman ‘Selam!’ derler” [el-Furkân: 63].” Bazıları ise onun selam vermesinin manası hakkında: “Bu, ayrılan kimsenin selamıdır” demiş; kâfire selam vermeyi ve selama ilk başlayan olmayı caiz görmüştür. İbn Uyeyne’ye: “Kâfire selam vermek caiz midir?” diye sorulunca: “Evet” demiş ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu zikretmiştir:

" لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ ٦٠: ٨" [الممتحنة: ٨]. وَقَالَ:" قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ ٦٠: ٤" [الممتحنة: ٤] الْآيَةَ، وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ" سَلامٌ عَلَيْكَ". قُلْتُ: الْأَظْهَرُ مِنَ الْآيَةِ مَا قَالَهُ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، وَفِي الْبَابِ حَدِيثَانِ صَحِيحَانِ: رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (لَا تَبْدَءُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى بِالسَّلَامِ فَإِذَا لَقِيتُمْ أَحَدَهُمْ فِي الطَّرِيقِ فَاضْطَرُّوهُ إِلَى أَضْيَقِهِ) خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ أسامة ابن زَيْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَكِبَ حِمَارًا عَلَيْهِ إِكَافٌ تَحْتَهُ قَطِيفَةٌ فَدَكِيَّةٌ، وَأَرْدَفَ وَرَاءَهُ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ، وَهُوَ يَعُودُ سعد بن عبادة في بني الحرث بْنِ الْخَزْرَجِ، وَذَلِكَ قَبْلَ وَقْعَةِ بَدْرٍ، حَتَّى مَرَّ فِي مَجْلِسٍ فِيهِ أَخْلَاطٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ وَالْيَهُودِ، وَفِيهِمْ عَبْدُ اللَّهِ بن أبي بن سَلُولَ، وَفِي الْمَجْلِسِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ، فَلَمَّا غَشِيَتِ الْمَجْلِسَ عَجَاجَةُ الدَّابَّةِ، خَمَّرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ أَنْفَهُ بِرِدَائِهِ، ثُمَّ قَالَ: لَا تُغَبِّرُوا عَلَيْنَا، فَسَلَّمَ عَلَيْهِمُ النَّبِيُّ ﷺ، الْحَدِيثَ. فَالْأَوَّلُ يُفِيدُ تَرْكَ السَّلَامِ عَلَيْهِمُ ابْتِدَاءً لِأَنَّ ذَلِكَ إِكْرَامٌ، وَالْكَافِرُ لَيْسَ أَهْلَهُ. وَالْحَدِيثُ الثَّانِي يُجَوِّزُ ذَلِكَ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: وَلَا يُعَارَضُ مَا رَوَاهُ أُسَامَةُ بِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ فَإِنَّهُ لَيْسَ فِي أَحَدِهِمَا خِلَافٌ لِلْآخَرِ وَذَلِكَ أَنَّ حَدِيثَ أَبِي هُرَيْرَةَ مَخْرَجُهُ الْعُمُومُ، وَخَبَرَ أُسَامَةَ يُبَيِّنُ أَنَّ مَعْنَاهُ الْخُصُوصُ. وَقَالَ النَّخَعِيُّ: إِذَا كَانَتْ لَكَ حَاجَةٌ عِنْدَ يَهُودِيٌّ أَوْ نَصْرَانِيٌّ فَابْدَأْهُ بِالسَّلَامِ فَبَانَ بِهَذَا أَنَّ حَدِيثَ أَبِي هُرَيْرَةَ (لَا تَبْدَءُوهُمْ بِالسَّلَامِ) إِذَا كَانَ لِغَيْرِ سَبَبٍ يَدْعُوكُمْ إِلَى أَنْ تَبْدَءُوهُمْ بِالسَّلَامِ، مِنْ قَضَاءِ ذِمَامٍ أَوْ حَاجَةٍ تَعْرِضُ لَكُمْ قِبَلَهُمْ، أَوْ حَقِّ صُحْبَةٍ أَوْ جِوَارٍ أَوْ سَفَرٍ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: وَقَدْ رُوِيَ عَنِ السَّلَفِ أَنَّهُمْ كَانُوا يُسَلِّمُونَ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ. وَفَعَلَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ بِدِهْقَانٍ صَحِبَهُ فِي طَرِيقِهِ، قَالَ عَلْقَمَةُ: فَقُلْتُ لَهُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَلَيْسَ يُكْرَهُ أَنْ يُبْدَءُوا بِالسَّلَامِ؟! قَالَ: نَعَمْ، وَلَكِنْ حَقُّ الصُّحْبَةِ. وَكَانَ أَبُو أمامة إِذَا انْصَرَفَ إِلَى بَيْتِهِ لَا يَمُرُّ بِمُسْلِمٍ وَلَا نَصْرَانِيٍّ وَلَا صَغِيرٍ وَلَا كَبِيرٍ إِلَّا سلم عليه، فقيل لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: أُمِرْنَا أَنْ نُفْشِيَ السلام. وسيل الْأَوْزَاعِيُّ عَنْ مُسْلِمٍ مَرَّ بِكَافِرٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ، فَقَالَ: إِنْ سَلَّمْتَ فَقَدْ سَلَّمَ الصَّالِحُونَ قَبْلَكَ، وَإِنْ تَرَكْتَ فَقَدْ تَرَكَ الصَّالِحُونَ قَبْلَكَ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا مَرَرْتَ بمجلس فيه مسلمون وكفار فسلم عليهم.

{ لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ } “Allah, din konusunda sizinle savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayan kimselere iyilik etmenizi ve onlara adil davranmanızı yasaklamaz. Şüphesiz Allah, adaletli olanları sever.” [Mümtehine: 8]. Yine şöyle buyurmuştur: { قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ } “İbrahim'de sizin için güzel bir örnek vardır” [Mümtehine: 4] ayeti; İbrahim de babasına: “Sana selam olsun” demişti. Derim ki: Ayetten daha zahir (açık) olanı, Süfyân b. Uyeyne'nin söylediğidir. Bu hususta iki sahih hadis bulunmaktadır: Ebû Hüreyre'nin rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا تَبْدَءُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى بِالسَّلَامِ فَإِذَا لَقِيتُمْ أَحَدَهُمْ فِي الطَّرِيقِ فَاضْطَرُّوهُ إِلَى أَضْيَقِهِ » «Yahudi ve Hristiyanlara önce siz selam vermeyin; yolda onlardan biriyle karşılaştığınızda onu yolun en dar kısmına [geçmeye] mecbur bırakın.» Bu hadisi Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir. Yine Sahîhayn'da Usâme b. Zeyd'den rivayet edildiğine göre: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, altında Fedek dokuması bir kadife bulunan semerli bir eşeğe binmiş, arkasına da Usâme b. Zeyd'i bindirmişti. Bedir Savaşı'ndan önce, Benî Hâris b. el-Hazrec kabilesinde bulunan Sa'd b. Ubâde'yi [hastalığında] ziyarete gidiyordu. Nihayetinde Müslümanlar, putperest müşrikler ve Yahudilerden oluşan karışık bir topluluğun bulunduğu meclise uğradı. Aralarında Abdullah b. Übey b. Selûl ile mecliste Abdullah b. Revâha da vardı. Bineğin tozu meclisi kaplayınca Abdullah b. Übey ridasıyla burnunu örttü ve: 'Üzerimize toz kaldırmayın!' dedi. Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onlara selam verdi...” hadisi sonuna kadar zikretti. Birinci hadis, onlara ilk olarak selam vermeyi terk etmeyi ifade eder; çünkü bu bir ikramdır ve kâfir buna layık değildir. İkinci hadis ise buna cevaz vermektedir. Taberî şöyle demiştir: Usâme'nin rivayeti ile Ebû Hüreyre'nin hadisi birbiriyle çelişmez; zira ikisinden birinde diğerine zıtlık yoktur. Şöyle ki: Ebû Hüreyre hadisinin geliş sebebi geneldir (umûmîdir), Usâme'nin haberi ise onun anlamının özele (hususa) mahsus olduğunu açıklamaktadır. Nehaî şöyle demiştir: “Bir Yahudi veya Hristiyan'dan bir ihtiyacın olduğunda önce sen ona selam ver.” Böylece açıklığa kavuşmuştur ki, Ebû Hüreyre'nin: « لَا تَبْدَءُوهُمْ بِالسَّلَامِ » «Onlara önce siz selam vermeyin» hadisi; bir ahdi yerine getirmek, onlardan görülecek bir ihtiyaç, yahut arkadaşlık, komşuluk veya yolculuk hakkı gibi sizi onlara önce selam vermeye sevk eden bir sebep bulunmadığı durumlara aittir. Taberî şöyle demiştir: Selef'ten Ehl-i Kitâb'a selam verdikleri rivayet edilmiştir. İbn Mes'ûd da yolunda kendisine arkadaşlık eden bir Dihkan'a (İranlı köy reisine) böyle yapmıştır. Alkame der ki: Ona: “Ey Ebû Abdirrahmân! Onlara ilk olarak selam vermek mekruh değil midir?” dedim. O da: “Evet, lâkin arkadaşlık hakkı vardır” dedi. Ebû Ümâme de evine döndüğü zaman Müslüman, Hristiyan, küçük, büyük kime rastlarsa mutlaka ona selam verirdi. Kendisine bu husus sorulunca: “Bize selamı yaymamız emredildi” dedi. Evzâî'ye bir kâfire rastlayıp ona selam veren bir Müslümanın durumu sorulduğunda şöyle demiştir: “Eğer selam verirsen, senden önceki salih kimseler de selam vermiştir; şayet terk edersen, senden önceki salih kimseler de terk etmiştir.” Hasan-ı Basrî'den de şöyle dediği rivayet edilmiştir: “İçinde Müslümanların ve kâfirlerin bulunduğu bir meclise uğradığın zaman onlara selam ver.”

قُلْتُ: وَقَدِ احْتَجَّ أَهْلُ الْمَقَالَةِ الْأُولَى بِأَنَّ السَّلَامَ الَّذِي مَعْنَاهُ التَّحِيَّةُ إِنَّمَا خُصَّ بِهِ هَذِهِ الْأُمَّةُ، لِحَدِيثِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْطَى أُمَّتِي ثَلَاثًا لَمْ تُعْطَ أَحَدًا قَبْلَهُمُ السَّلَامَ وَهِيَ تَحِيَّةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ) الْحَدِيثَ، ذَكَرَهُ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ، وَقَدْ مَضَى فِي الْفَاتِحَةِ بِسَنَدِهِ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ:" سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي". وَارْتَفَعَ السَّلَامُ بِالِابْتِدَاءِ، وَجَازَ ذَلِكَ مَعَ نَكِرَتِهِ لِأَنَّهُ نَكِرَةٌ مُخَصَّصَةٌ فَقَرَنَتِ الْمَعْرِفَةَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا): الْحَفِيُّ الْمُبَالِغُ فِي الْبِرِّ وَالْإِلْطَافِ، يُقَالُ: حَفِيَ بِهِ وَتَحَفَّى إِذَا بَرَّهُ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ يُقَالُ: حَفِيَ بِي حِفَاوَةً وَحِفْوَةً. وَقَالَ الْفَرَّاءُ:" إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا" أَيْ عَالِمًا لَطِيفًا يُجِيبُنِي إِذَا دَعَوْتُهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَعْتَزِلُكُمْ): الْعُزْلَةُ الْمُفَارَقَةُ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْكَهْفِ" بَيَانُهَا. وقوله: (عَسى أَلَّا أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا) قِيلَ: أَرَادَ بِهَذَا الدُّعَاءِ أَنْ يَهَبَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ أَهْلًا وَوَلَدًا يَتَقَوَّى بِهِمْ حَتَّى لَا يَسْتَوْحِشَ بِالِاعْتِزَالِ عَنْ قَوْمِهِ. وَلِهَذَا قَالَ: (فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ) أَيْ آنَسْنَا وَحْشَتَهُ بِوَلَدٍ، عن ابن عباس وغيره. وقيل:" عيسى" يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَقْطَعُ بِأَنَّهُ يَبْقَى عَلَى الْمَعْرِفَةِ أَمْ لَا فِي الْمُسْتَقْبَلِ. وَقِيلَ: دَعَا لِأَبِيهِ بِالْهِدَايَةِ. فَ" عَسَى" شَكٌّ لِأَنَّهُ كَانَ لَا يَدْرِي هَلْ يُسْتَجَابُ لَهُ فِيهِ أَمْ لَا؟ وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ. وَقَوْلُهُ: (وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا) ٥٠ أَيْ أَثْنَيْنَا عَلَيْهِمْ ثَنَاءً حَسَنًا، لِأَنَّ جَمِيعَ الْمِلَلِ تُحْسِنُ الثَّنَاءَ عليهم. واللسان يذكر ويؤنث، وقد تقدم.

Derim ki: Birinci görüş sahipleri, tahiyye (selamlaşma) manasındaki selamın sadece bu ümmete tahsis edildiğini delil getirmişlerdir; zira Enes b. Mâlik'in rivayet ettiği hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Şüphesiz Allah Teâlâ ümmetime, kendilerinden önce hiç kimseye verilmemiş üç şeyi vermiştir: Selam -ki o cennet ehlinin selamlaşmasıdır-... Hadisi Hakîm et-Tirmizî zikretmiştir; senediyle birlikte Fâtiha suresinde geçmişti). { سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي } “Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim” buyruğunun anlamına dair açıklama da geçmişti. { السَّلامُ } kelimesi mübteda olarak merfû kılınmıştır; nekire olmasına rağmen buna cevaz verilmiştir, çünkü tahsis edilmiş bir nekiredir ve böylece marifeye yaklaşmıştır. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا } “Şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır” buyruğu: Hafiyy (حَفِيّ); iyilikte ve lütufta son derece ileri giden kimsedir. Bir kimseye iyilik ve ikramda bulunulduğunda “hafıye bihî (حَفِيَ بِهِ)” ve “tehaffâ (تَحَفَّى)” denilir. Kisâî: “Hafıye bî hifâveten ve hıfveten” denilir demiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: { إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا } yani “Beni bilen ve O'na dua ettiğimde bana icabet eden bir lütufkârdır.” Allah Teâlâ'nın: { وَأَعْتَزِلُكُمْ } “Sizi terk edip ayrılıyorum” buyruğu: Uzlet ayrılmaktır; bunun açıklaması el-Kehf suresinde geçmişti. { عَسى أَلَّا أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا } “Umulur ki Rabbime ettiğim dua ile bedbaht/mahrum kalmam” buyruğu hakkında: Bu dua ile Allah Teâlâ'nın kendisine, kavminden ayrılmanın yalnızlığını hissetmesin diye kendileriyle güç bulacağı bir aile ve evlat bağışlamasını kastettiği söylenmiştir. Bu sebeple Allah Teâlâ: { فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } “Onlardan ve Allah'tan başka taptıkları şeylerden ayrılınca, Biz ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık” buyurmuştur; yani İbn Abbas ve başkalarından nakledildiğine göre bir çocukla onun yalnızlığını giderdik. Bir görüşe göre: “Umulur ki (asâ)” ifadesi, kulun gelecekte marifet üzere kalıp kalmayacağını kesin olarak bilemeyeceğine delalet eder. Bir görüşe göre de: Babası için hidayet duasında bulundu; bu durumda “umulur ki (asâ)” bir tereddüttür, çünkü bu hususta kendisine icabet edilip edilmeyeceğini bilmiyordu. Birinci görüş ise daha zahirdir. { وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا } “Ve onlar için yüce bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıldık” buyruğu: Yani onları güzel bir övgü ile andık; zira bütün din mensupları onları güzel bir şekilde övmektedir. Lisan kelimesi müzekker de müennes de kullanılır; bu husus daha önce geçmişti.

[سورة مريم (١٩): الآيات ٥١ الى ٥٣]

[Meryem Suresi (19), 51 ila 53. Ayetler]

وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥١) وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا (٥٢) وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا (٥٣)

{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا } “Kitap'ta Mûsâ'yı da an! Şüphesiz o, ihlâsa erdirilmişti ve bir resul, bir nebi idi.” (51) { وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا } “Biz ona Tûr'un sağ yanından seslendik ve onu fısıldaşan/özel bir münacatta bulunan biri olarak [kendimize] yaklaştırdık.” (52) { وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا } “Ve rahmetimizden ona, bir nebi olarak kardeşi Hârûn'u bağışladık.” (53)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى) أَيْ وَاقْرَأْ عَلَيْهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ قِصَّةَ مُوسَى. (إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً) في عبادته غير مرائي. وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ بِفَتْحِ اللَّامِ، أَيْ أَخْلَصْنَاهُ فَجَعَلْنَاهُ مُخْتَارًا. (وَنادَيْناهُ) أَيْ كَلَّمْنَاهُ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ. (مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ) أَيْ يَمِينَ مُوسَى، وَكَانَتِ الشَّجَرَةُ فِي جَانِبِ الْجَبَلِ عَنْ يَمِينِ مُوسَى حِينَ أَقْبَلَ مِنْ مَدْيَنَ إِلَى مِصْرَ، قَالَهُ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ فَإِنَّ الْجِبَالَ لَا يَمِينَ لَهَا وَلَا شِمَالَ. (وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، أَيْ كَلَّمْنَاهُ مِنْ غَيْرِ وَحْيٍ. وَقِيلَ: أَدْنَيْنَاهُ لِتَقْرِيبِ الْمَنْزِلَةِ حَتَّى كَلَّمْنَاهُ. وَذَكَرَ وَكِيعٌ وَقَبِيصَةُ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِ اللَّهِ ﷿:" وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا" أي أدنى حتى سمع صريف الْأَقْلَامِ. (وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا) وَذَلِكَ حِينَ سَأَلَ فَقَالَ:" وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي هارُونَ أَخِي".

Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى } “Kitap'ta Mûsâ'yı da an” buyruğu: Yani onlara Kur'an'dan Mûsâ'nın kıssasını oku. { إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً } “Şüphesiz o ihlasa erdirilmişti”; ibadetinde ihlaslıydı, riyakâr değildi. Kûfe ehli lâm harfinin fethasıyla [muhlasen] okumuşlardır; yani Biz onu ihlasa erdirdik ve seçkin kıldık. { وَنادَيْناهُ } “Biz ona seslendik” yani cuma gecesi onunla konuştuk. { مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ } “Tûr'un sağ yanından” yani Mûsâ'nın sağ tarafından. Ağaç, Medyen'den Mısır'a yöneldiği sırada dağın Mûsâ'ya göre sağ tarafındaydı; bunu Taberî ve başkaları söylemiştir, zira dağların sağı ve solu olmaz. { وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا } “Ve gizlice konuşmak üzere onu kendimize yaklaştırdık”; hâl olarak nasb kılınmıştır, yani [aracı bir] vahiy olmaksızın onunla konuştuk. Bir görüşe göre de: Derecesini yaklaştırmak için onu yaklaştırdık, nihayet onunla konuştuk. Vekî' ve Kabîsa, Süfyân'dan, o Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbas'tan Allah azze ve celle'nin: { وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا } buyruğu hakkında: “O kadar yaklaştırıldı ki kalemlerin cızırtısını işitti” dediğini zikretmişlerdir. { وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا } “Rahmetimizden ona, peygamber olarak kardeşi Hârun'u bağışladık”; bu da onun dua edip: { وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي هارُونَ أَخِي } [Tâhâ: 29-30] dediği zamandır.

[سورة مريم (١٩): الآيات ٥٤ الى ٥٦]

[Meryem Suresi (19), 54 ila 56. Ayetler]

وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥٤) وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥) وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٥٦)

{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥٤) وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥) وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٥٦) } “Kitap'ta İsmail'i de an. Şüphesiz o, sözüne sadıktı ve bir resul, bir peygamberdi. (54) Ailesine namazı ve zekâtı emrederdi; Rabbi katında da rızaya mazhar olmuştu. (55) Kitap'ta İdris'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru bir peygamberdi. (56)”

فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ) اخْتُلِفَ فِيهِ، فَقِيلَ: هُوَ إسماعيل ابن حِزْقِيلَ، بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى قَوْمِهِ فَسَلَخُوا جِلْدَةَ رَأْسِهِ، فَخَيَّرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِيمَا شَاءَ مِنْ عَذَابِهِمْ، فَاسْتَعْفَاهُ وَرَضِيَ بِثَوَابِهِ، وَفَوَّضَ أَمْرَهُمْ إِلَيْهِ فِي عَفْوِهِ وَعُقُوبَتِهِ. وَالْجُمْهُورُ أَنَّهُ إِسْمَاعِيلُ الذَّبِيحُ أَبُو الْعَرَبِ ابْنُ إِبْرَاهِيمَ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الذَّبِيحَ إِسْحَاقُ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ وَيَأْتِي فِي" وَالصَّافَّاتِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَخَصَّهُ اللَّهُ تَعَالَى بِصِدْقِ الْوَعْدِ وَإِنْ كَانَ مَوْجُودًا فِي غَيْرِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ تَشْرِيفًا لَهُ وَإِكْرَامًا، كَالتَّلْقِيبِ بِنَحْوِ الْحَلِيمِ وَالْأَوَّاهِ وَالصِّدِّيقِ، وَلِأَنَّهُ المشهور المتواصف من خصاله.

Bu ayette altı mesele bulunmaktadır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ } “Kitap'ta İsmail'i de an” buyruğudur. Bu hususta ihtilaf edilmiştir: Bunun Hizkîl'in oğlu İsmail olduğu söylenmiştir; Allah onu kavmine göndermiş, onlar da onun başının derisini yüzmüşlerdi. Yüce Allah kavmine dilediği azabı verme konusunda onu serbest bıraktı; o ise affı tercih edip [Rabbinin] sevabına razı oldu ve onları affetme ya da cezalandırma konusundaki işlerini O'na havale etti. Cumhura göre ise o, Arapların atası ve İbrahim'in oğlu olan kurbanlık (Zebîh) İsmail'dir. Kurbanlığın İshak olduğu da söylenmiştir; fakat daha önce geçtiği ve Allah Teâlâ dilerse es-Sâffât [suresinde] geleceği üzere birinci görüş daha açıktır (kuvvetlidir). Yüce Allah, diğer peygamberlerde de bulunmasına rağmen, bir şeref ve ikram olmak üzere onu sözünde durmakla (sıdku'l-va'd) nitelemiştir; nitekim Halîm, Evvâh ve Sıddîk gibi lakaplarla anılması da böyledir. Bir diğer sebep de bunun onun nitelikleri arasında en meşhur ve dillerde dolaşan bir haslet olmasıdır.

الثَّانِيَةُ- صِدْقُ الْوَعْدِ مَحْمُودٌ وَهُوَ مِنْ خُلُقِ النَّبِيِّينَ وَالْمُرْسَلِينَ، وَضِدُّهُ وَهُوَ الْخُلْفُ مَذْمُومٌ، وَذَلِكَ مِنْ أَخْلَاقِ الْفَاسِقِينَ وَالْمُنَافِقِينَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي" بَرَاءَةٍ". وَقَدْ أَثْنَى اللَّهُ تَعَالَى عَلَى نَبِيِّهِ إِسْمَاعِيلَ فَوَصَفَهُ بِصِدْقِ الْوَعْدِ. وَاخْتُلِفَ فِي ذَلِكَ، فَقِيلَ: إِنَّهُ وَعَدَ مِنْ نَفْسِهِ بِالصَّبْرِ عَلَى الذَّبْحِ فَصَبَرَ حَتَّى فُدِيَ. هَذَا فِي قَوْلِ مَنْ يَرَى أَنَّهُ الذَّبِيحُ. وَقِيلَ: وَعَدَ رَجُلًا أَنْ يَلْقَاهُ فِي مَوْضِعٍ فَجَاءَ إِسْمَاعِيلُ وَانْتَظَرَ الرَّجُلَ يَوْمَهُ وَلَيْلَتَهُ، فَلَمَّا كَانَ فِي الْيَوْمِ الْآخَرِ جَاءَ، فَقَالَ لَهُ: مَا زلت ها هنا فِي انْتِظَارِكَ مُنْذُ أَمْسِ. وَقِيلَ: انْتَظَرَهُ ثَلَاثَةَ أيام. وقد فَعَلَ مِثْلَهُ نَبِيُّنَا ﷺ قَبْلَ بَعْثِهِ، ذَكَرَهُ النَّقَّاشُ وَخَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي الْحَمْسَاءِ قَالَ: بَايَعْتُ النَّبِيَّ ﷺ بِبَيْعٍ قَبْلَ أَنْ يُبْعَثَ وَبَقِيَتْ لَهُ بَقِيَّةٌ فَوَعَدْتُهُ أَنْ آتِيَهُ بِهَا فِي مَكَانِهِ فَنَسِيتُ، ثُمَّ ذَكَرْتُ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، فَجِئْتُ فَإِذَا هُوَ فِي مَكَانِهِ، فَقَالَ: (يَا فَتَى لَقَدْ شَقَقْتَ عَلَيَّ أَنَا هَاهُنَا مُنْذُ ثَلَاثٍ أَنْتَظِرُكَ) لَفْظُ أَبِي دَاوُدَ. وَقَالَ يَزِيدُ الرَّقَاشِيُّ: انْتَظَرَهُ إِسْمَاعِيلُ اثْنَيْنِ وَعِشْرِينَ يَوْمًا، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَفِي كِتَابِ ابْنِ سَلَّامٍ أَنَّهُ انْتَظَرَهُ سَنَةً. وَذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ وَعَدَ صَاحِبًا لَهُ أن ينتظره في مكان فانتظر سَنَةً. وَذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ قَالَ: فَلَمْ يَبْرَحْ مِنْ مَكَانِهِ سَنَةً حَتَّى أَتَاهُ جِبْرِيلُ ﵇ فَقَالَ: إِنَّ التَّاجِرَ الَّذِي سَأَلَكَ أَنْ تَقْعُدَ لَهُ حَتَّى يَعُودَ هُوَ إِبْلِيسُ فَلَا تَقْعُدْ وَلَا كَرَامَةَ لَهُ. وَهَذَا بَعِيدٌ وَلَا يَصِحُّ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ إِسْمَاعِيلَ لَمْ يَعِدْ شَيْئًا إِلَّا وَفَّى بِهِ، وَهَذَا قَوْلٌ صَحِيحٌ، وَهُوَ الَّذِي يَقْتَضِيهِ ظَاهِرُ الْآيَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- مِنْ هَذَا الْبَابِ قَوْلُهُ ﷺ (الْعِدَةُ دَيْنٌ). وَفِي الْأَثَرِ (وَأْيُ الْمُؤْمِنِ وَاجِبٌ) أَيْ فِي أَخْلَاقِ الْمُؤْمِنِينَ. وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِوَاجِبٍ فَرْضًا لِإِجْمَاعِ الْعُلَمَاءِ عَلَى مَا حَكَاهُ أَبُو عُمَرَ أَنَّ مَنْ وَعَدَ بِمَالٍ مَا كَانَ لِيَضْرِبَ بِهِ مَعَ الْغُرَمَاءِ فَلِذَلِكَ قُلْنَا إِيجَابُ الْوَفَاءِ بِهِ حَسَنٌ مَعَ الْمُرُوءَةِ، وَلَا يُقْضَى بِهِ. وَالْعَرَبُ تَمْتَدِحُ بِالْوَفَاءِ، وَتَذُمُّ بِالْخُلْفِ وَالْغَدْرِ، وَكَذَلِكَ سَائِرُ الْأُمَمِ، وَلَقَدْ أَحْسَنَ الْقَائِلُ:

İkinci Mesele- Sözünde durmak övülen bir haslettir ve peygamberlerin ve resullerin ahlakındandır; bunun zıddı olan sözden caymak ise yerilmiştir ve Berâe (et-Tevbe) suresinde açıklaması geçtiği üzere fasıkların ve münafıkların ahlakındandır. Allah Teâlâ peygamberi İsmail'i överek onu sözünde durmakla vasfetmiştir. Bu hususta ihtilaf edilmiştir: Kurban edilmeye sabredeceğine dair kendi nefsine söz verdiği ve fidye verilinceye kadar sabrettiği söylenmiştir; bu, onun kurbanlık olduğunu kabul edenlerin görüşüdür. Denildi ki: Bir adama bir yerde buluşmak üzere söz verdi; İsmail geldi ve o adamı bir gün bir gece bekledi. Ertesi gün adam gelince İsmail ona: “Dünden beri burada seni beklemekteyim” dedi. Üç gün beklediği de söylenmiştir. Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem de peygamber olarak gönderilmeden önce bunun benzerini yapmıştır. Bunu Nakkâş zikretmiş; Tirmizî ve başkaları Abdullah b. Ebi'l-Hamsâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Peygamber olarak gönderilmeden önce Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile bir alışveriş yapmıştım, ona [ödeyeceğim meblağdan] bir bakiye kalmıştı. Onu kendisine bulunduğu yerde getireceğime söz verdim ama unuttum; üç gün sonra hatırladım ve geldim, bir de baktım ki o aynı yerindedir. Bunun üzerine şöyle buyurdu: (Ey genç! Bana zahmet verdin; üç gündür burada seni bekliyorum). Bu, Ebû Dâvûd'un lafzıdır. Yezîd er-Rakkâşî: “İsmail onu yirmi iki gün bekledi” demiştir; bunu Mâverdî zikretmiştir. İbn Sellâm'ın kitabında ise bir yıl beklediği yer almaktadır. Zemahşerî bunu İbn Abbas'tan naklen: Bir arkadaşına onu bir yerde bekleyeceğine dair söz verdi ve bir yıl bekledi, şeklinde zikretmiştir. Kuşeyrî de bunu zikrederek şöyle demiştir: Bir yıl boyunca yerinden ayrılmadı, nihayet Cebrail aleyhisselâm ona gelip: “Dönünceye kadar kendisini beklemeni isteyen o tüccar İblis'tir; artık oturma, ona hiçbir itibar yoktur” dedi. Bu uzak bir ihtimaldir ve sahih değildir. Denildi ki: İsmail ne söz verdiyse mutlaka yerine getirmiştir; bu doğru bir görüştür ve ayetin zahirinin gerektirdiği de budur. Allah en doğrusunu bilir. Üçüncü Mesele- Bu kabilden olmak üzere [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in: (Söz vermek bir borçtur) hadisi vardır. Eserde de: (Müminin vaadi [ve'y] vaciptir) yani müminlerin ahlakı gereğidir, denilmiştir. Bunun farz anlamında vacip olmadığını söylememizin sebebi, Ebû Ömer'in naklettiği üzere âlimlerin şu icmasıdır: Bir mal vaadinde bulunan kimse, [iflas durumunda] alacaklılarla birlikte pay sahibi kılınmaz. Bu sebeple biz dedik ki: Vaadi yerine getirmek mürüvvetle birlikte güzeldir, ancak [kazâen] hükümle zorlanmaz. Araplar sözde durmakla övünür, sözden dönmeyi ve kalleşliği yererler; diğer milletler de böyledir. Şair ne güzel söylemiştir:

مَتَى مَا يَقُلْ حُرٌّ لِصَاحِبِ حَاجَةٍ ... نَعَمْ يَقْضِهَا وَالْحُرُّ لِلْوَأْيِ ضَامِنُ

Hür bir kimse bir ihtiyaç sahibine ne zaman “Evet” derse onu yerine getirir; zira hür kimse verdiği sözün kefilidir.

وَلَا خِلَافَ أَنَّ الْوَفَاءَ يَسْتَحِقُّ صَاحِبُهُ الْحَمْدَ وَالشُّكْرَ، وَعَلَى الْخُلْفِ الذَّمَّ. وَقَدْ أَثْنَى اللَّهُ ﵎ عَلَى مَنْ صَدَقَ وَعْدَهُ، وَوَفَى بِنَذْرِهِ، وَكَفَى بِهَذَا مَدْحًا وَثَنَاءً، وَبِمَا خَالَفَهُ ذَمًّا. الرَّابِعَةُ- قَالَ مَالِكٌ: إِذَا سَأَلَ الرَّجُلُ الرَّجُلَ أَنْ يَهَبَ لَهُ الْهِبَةَ فَيَقُولُ لَهُ نَعَمْ، ثُمَّ يَبْدُو لَهُ أَلَّا يَفْعَلَ فَمَا أَرَى يَلْزَمُهُ. قَالَ مَالِكٌ: وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ فِي قَضَاءِ دَيْنٍ فَسَأَلَهُ أَنْ يَقْضِيَهُ عَنْهُ فَقَالَ نَعَمْ، وَثَمَّ رِجَالٌ يَشْهَدُونَ عَلَيْهِ فَمَا أَحْرَاهُ أَنْ يَلْزَمَهُ إِذَا شَهِدَ عَلَيْهِ اثْنَانِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَسَائِرُ الفقهاء: إن العدة لا يلزم منها شي لِأَنَّهَا مَنَافِعُ لَمْ يَقْبِضْهَا فِي الْعَارِيَةِ لِأَنَّهَا طَارِئَةٌ، وَفِي غَيْرِ الْعَارِيَةِ هِيَ أَشْخَاصٌ وَأَعْيَانٌ مَوْهُوبَةٌ لَمْ تُقْبَضْ فَلِصَاحِبِهَا الرُّجُوعُ فِيهَا. وَفِي الْبُخَارِيِّ" وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ"، وَقَضَى ابْنُ أَشْوَعَ بِالْوَعْدِ وَذُكِرَ ذَلِكَ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ. قَالَ الْبُخَارِيُّ: وَرَأَيْتُ إِسْحَاقَ بْنَ إِبْرَاهِيمَ يَحْتَجُّ بِحَدِيثِ ابْنِ أَشْوَعَ. الْخَامِسَةُ- (وَكانَ رَسُولًا نَبِيًّا) قِيلَ: أُرْسِلَ إِسْمَاعِيلُ إِلَى جُرْهُمَ. وَكُلُّ الْأَنْبِيَاءِ كَانُوا إِذَا وَعَدُوا صَدَقُوا، وَخَصَّ إِسْمَاعِيلَ بِالذِّكْرِ تَشْرِيفًا لَهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- (وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ) قَالَ الْحَسَنُ: يَعْنِي أُمَّتَهُ. وَفِي حَرْفِ ابْنِ مَسْعُودٍ" وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ جُرْهُمَ وَوَلَدَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ". (وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا)

Sözünde duranın övgü ve teşekkürü, sözünden dönenin ise yergiyi hak ettiği hususunda ihtilaf yoktur. Allah azze ve celle sözüne sadık olanı ve adağını yerine getireni övmüştür; medih ve sena olarak bu yeterlidir, buna muhalif olan için de yergi olarak kâfidir. Dördüncü Mesele- Mâlik şöyle demiştir: Bir kimse başka bir kimseden kendisine bir bağışta bulunmasını ister, o da “Evet” der, sonra da yapmamak onun aklına yatarsa, bunun onun üzerine bağlayıcı olduğunu düşünmüyorum. Mâlik dedi ki: Eğer bu bir borcun ödenmesi hususunda olur da kişi borcunu onun yerine ödemesini ister, o da “Evet” der ve orada da buna şahitlik eden adamlar bulunursa; iki kişi buna şahitlik ettiğinde bunu yerine getirmesi ne kadar da gereklidir! Ebû Hanîfe ve arkadaşları, Evzâî, Şâfiî ve diğer fıkıh âlimleri ise şöyle demiştir: Vaadden dolayı hiçbir şey lazım gelmez; çünkü bunlar âriyette henüz teslim alınmamış menfaatlerdir, zira sonradan ortaya çıkarlar; âriyet dışındakilerde ise hibe edilmiş olup henüz kabzedilmemiş şahıslar ve aynlardır, dolayısıyla sahibinin bunlardan dönme hakkı vardır. Buhârî'de şöyle geçer: { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ } “Kitap'ta İsmail'i de an. Şüphesiz o, sözüne sadıktı”; İbn Eşva' vaadin bağlayıcılığına hükmetti ve bu Semure b. Cündeb'den de zikredildi. Buhârî dedi ki: İshak b. İbrahim'in İbn Eşva'ın hadisiyle delil getirdiğini gördüm. Beşinci Mesele- { وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا } “Ve bir resul, bir peygamberdi”; denildi ki: İsmail, Cürhüm kabilesine gönderildi. Bütün peygamberler söz verdiklerinde doğru dururlardı; İsmail'in özellikle zikredilmesi ise ona bir şeref içindir. Allah en doğrusunu bilir. Altıncı Mesele- { وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ } “Ailesine emrederdi”; Hasan: “Yani ümmetine” demiştir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde: “Ailesi Cürhüm'e ve evladına namazı ve zekâtı emrederdi” şeklindedir. { وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا } “Rabbi katında da rızaya mazhar olmuştu”

أَيْ رَضِيًّا زَاكِيًا صَالِحًا. قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ: مَنْ قَالَ مَرْضِيٌّ بَنَاهُ عَلَى رَضِيتُ قَالَا: وَأَهْلُ الْحِجَازِ يَقُولُونَ: مَرْضُوٌّ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ: مِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ رِضَوَانِ وَرِضَيَانِ فَرِضَوَانِ عَلَى مَرْضُوٍّ، وَرِضَيَانِ عَلَى مَرْضِيٍّ وَلَا يُجِيزُ الْبَصْرِيُّونَ أَنْ يَقُولُوا إِلَّا رِضَوَانِ وَرِبَوَانِ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: سَمِعْتُ أَبَا إِسْحَاقَ الزَّجَّاجَ يَقُولُ: يُخْطِئُونَ فِي الْخَطِّ فَيَكْتُبُونَ رِبًا بِالْيَاءِ ثُمَّ يُخْطِئُونَ فِيمَا هُوَ أَشَدُّ مِنْ هَذَا فَيَقُولُونَ رِبَيَانِ وَلَا يَجُوزُ إِلَّا رِبَوَانِ وَرِضَوَانِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ ٣٠: ٣٩".

Yani [ondan] razı olunmuş, arınmış [ve] salih kimse [demektir]. el-Kisâî ve el-Ferrâ şöyle demiştir: Kim *merdiyy* (مَرْضِيّ) derse, bunu *radîtü* (رَضِيتُ) fiiline dayandırmıştır. Her ikisi şöyle demiştir: Hicaz ehli ise *merduvv* (مَرْضُوّ) derler. Kisâî ve Ferrâ yine şöyle demiştir: Araplardan kimisi [tesniye olarak] *ridavân* ve *ridayân* der. *Ridavân* lafzı *merduvv* kullanımına, *ridayân* lafzı ise *merdiyy* kullanımına göredir. Basralılar ise yalnızca *ridavân* ve *ribavân* denilmesine cevaz verirler. Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: Ebû İshâk ez-Zeccâc'ın şöyle dediğini işittim: "Yazıda hata edip *ribâ* (رِبًا) kelimesini yâ ile yazıyorlar, ardından bundan daha vahim bir hata yaparak *ribeyân* diyorlar. Hâlbuki yalnızca *ribavân* ve *ridavân* demek caizdir." Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ } “İnsanların mallarında artış olsun diye faiz olarak verdiğiniz şeyler...” [Rûm 30/39].

[سورة مريم (١٩): الآيات ٥٦ الى ٥٧]

[Meryem Suresi (19), 56 ila 57. Ayetler]

وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٥٦) وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا (٥٧)

{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٥٦) وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا (٥٧) } “Kitap'ta İdris'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru bir peygamberdi. (56) Biz onu yüce bir mekâna yükselttik. (57)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا) إِدْرِيسُ ﵇ أَوَّلُ مَنْ خَطَّ بِالْقَلَمِ وَأَوَّلُ مَنْ خَاطَ الثِّيَابَ وَلَبِسَ الْمَخِيطَ، وَأَوَّلُ مَنْ نَظَرَ فِي عِلْمِ النُّجُومِ وَالْحِسَابِ وَسَيْرِهَا. وَسُمِّيَ إِدْرِيسُ لِكَثْرَةِ دَرْسِهِ لِكِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى. وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ ثَلَاثِينَ صَحِيفَةً كَمَا فِي حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ. الزَّمَخْشَرِيُّ: وَقِيلَ سُمِّيَ إِدْرِيسُ إِدْرِيسَ لِكَثْرَةِ دَرْسِهِ كِتَابَ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَانَ اسْمُهُ أَخْنُوخَ وَهُوَ غَيْرُ صَحِيحٍ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ إِفْعِيلًا مِنَ الدَّرْسِ لَمْ يَكُنْ فِيهِ إِلَّا سَبَبٌ وَاحِدٌ وَهُوَ الْعَلَمِيَّةُ وَكَانَ مُنْصَرِفًا، فَامْتِنَاعُهُ مِنَ الصَّرْفِ دَلِيلٌ عَلَى الْعُجْمَةِ، وَكَذَلِكَ إِبْلِيسُ أَعْجَمِيٌّ وَلَيْسَ مِنَ الْإِبْلَاسِ كَمَا يَزْعُمُونَ، وَلَا يَعْقُوبُ مِنَ الْعَقِبِ، وَلَا إِسْرَائِيلُ بِإِسْرَالَ كَمَا زَعَمَ ابْنُ السِّكِّيتِ، وَمَنْ لَمْ يُحَقِّقْ وَلَمْ يَتَدَرَّبْ بِالصِّنَاعَةِ كَثُرَتْ مِنْهُ أَمْثَالُ هَذِهِ الْهَنَاتِ، يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى إِدْرِيسَ ﵇ فِي تِلْكَ اللُّغَةِ قَرِيبًا مِنْ ذَلِكَ فَحَسِبَهُ الرَّاوِي مُشْتَقًّا مِنَ الدَّرْسِ. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ وَالْغَزْنَوِيُّ وَغَيْرُهُمَا: وَهُوَ جَدُّ نُوحٍ وَهُوَ خَطَأٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْأَعْرَافِ" بَيَانُهُ. وَكَذَا وَقَعَ فِي السِّيرَةِ أَنَّ نُوحًا ﵇ بْنُ لَامَكَ بْنَ مَتُّوشَلَخَ بْنَ أَخْنُوخَ وَهُوَ إِدْرِيسُ النَّبِيُّ فِيمَا يَزْعُمُونَ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. وَكَانَ أَوَّلَ مَنْ أُعْطِيَ النُّبُوَّةَ مِنْ بَنِي آدَمَ، وَخَطَّ بِالْقَلَمِ. ابْنُ يَرُدَّ بْنِ مَهْلَائِيلَ بْنِ قَيْنَانَ بْنِ يَانَشَ بْنِ شِيثَ بْنِ آدَمَ ﷺ. [فالله أعلم]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا) قَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ وَغَيْرُهُمَا: يَعْنِي السَّمَاءَ الرَّابِعَةَ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وقاله كَعْبُ الْأَحْبَارِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ: يَعْنِي السَّمَاءَ السَّادِسَةَ، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ. قُلْتُ: وَوَقَعَ فِي الْبُخَارِيِّ عَنْ شَرِيكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي نَمِرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ يَقُولُ: لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ مَسْجِدِ الْكَعْبَةِ، الْحَدِيثَ وَفِيهِ: كُلُّ سَمَاءٍ فِيهَا أَنْبِيَاءٌ- قَدْ سَمَّاهُمْ- مِنْهُمْ إِدْرِيسُ فِي الثَّانِيَةِ. وَهُوَ وَهْمٌ، وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ في السماء

Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا } “Kitap'ta İdris'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru bir peygamberdi” buyruğu ile ilgili olarak: İdris aleyhisselâm, kalemle ilk yazı yazan, ilk elbise dikip dikilmiş elbise giyen ve yıldızlar ilmi, hesap ve onların hareketleri üzerine ilk kafa yoran kimsedir. İdris'e, Allah Teâlâ'nın kitabını çokça ders edindiği (okuyup incelediği) için bu isim verilmiştir. Ebû Zer'in hadisinde belirtildiği üzere Allah Teâlâ ona otuz sahife indirmiştir. Zemahşerî şöyle der: “İdris'e, Allah Teâlâ'nın kitabını çokça ders edindiği için İdris ismi verildiği ve asıl adının Ahnûh olduğu söylenmiştir; fakat bu doğru değildir. Çünkü eğer o 'ders' kökünden 'if'îl' vezninde [Arapça türemiş bir kelime] olsaydı, kendisinde alem oluş (özel isimlik) dışında sadece tek bir sebep bulunur ve munsarif (tenvin alabilen) olurdu. Halbuki gayr-ı munsarif olması, onun yabancı kökenli (u'cme) bir kelime olduğuna delildir. Tıpkı bunun gibi İblis de yabancı kökenli bir isimdir; iddia ettikleri gibi 'iblâs'tan türemiş değildir. Ya'kûb da 'akıb' kelimesinden, İsrâîl de İbnü's-Sikkît'in iddia ettiği gibi 'İsrâl'den gelmemiştir. İlimde tahkik yapmayan ve dil sanatında maharet kazanmayan kimseden bu tür hatalar çokça sadır olur. İdris aleyhisselâm isminin o yabancı dildeki anlamının buna yakın bir mana taşıması ve bu sebeple rivayet edenin onu 'ders'ten türemiş sanmış olması muhtemeldir.” Sa'lebî, Gaznevî ve başkaları: “O, Nûh'un dedesidir” demişlerdir; ancak bu hatalıdır ve bunun açıklaması daha önce A'râf Suresi'nde geçmişti. Siyer kitaplarında da iddia ettiklerine göre Nûh aleyhisselâm'ın; Lâmek b. Mettûşelah b. Ahnûh'un oğlu olduğu ve Ahnûh'un da İdris peygamber olduğu yer almaktadır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. O, Âdemoğulları arasından kendisine peygamberlik verilen ve kalemle ilk yazı yazan kimse idi; Yered b. Mehlâîl b. Kaynân b. Yâniş b. Şît b. Âdem sallallâhu aleyhi ve sellem'in oğludur. [En doğrusunu Allah bilir]. Yüce Allah'ın: { وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا } “Biz onu yüce bir mekâna yükselttik” buyruğuna gelince; Enes b. Mâlik, Ebû Saîd el-Hudrî ve başkaları: “Bundan kasıt dördüncü semadır” demişlerdir. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de rivayet edilmiş olup Ka'b el-Ahbâr da böyle söylemiştir. İbn Abbâs ve Dahhâk ise: “Bundan kasıt altıncı semadır” demişlerdir; bunu Mehdevî zikretmiştir. Derim ki: Buhârî'de Şerîk b. Abdillâh b. Ebî Nemir'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Enes b. Mâlik'in şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kâbe Mescidi'nden geceleyin yürütüldüğü (isra) gecede... -hadisin devamını zikretti ve onda şu ifadeler yer aldı-: Her semada peygamberler vardı -onların isimlerini saydı-, bunlardan İdris ikinci semadaydı. Bu bir vehimdir (yanılmadır); doğru olan onun [dördüncü] semada...

الرَّابِعَةِ، كَذَلِكَ رَوَاهُ ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ عَنْ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، ذَكَرَهُ مُسْلِمٌ فِي الصَّحِيحِ. وَرَوَى مَالِكُ بْنُ صَعْصَعَةَ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَمَّا عُرِجَ بِي إِلَى السَّمَاءِ أَتَيْتُ عَلَى إِدْرِيسَ فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ). خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا. وَكَانَ سَبَبُ رَفْعِهِ عَلَى مَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَكَعْبٌ وَغَيْرُهُمَا: أَنَّهُ سَارَ ذَاتَ يَوْمٍ فِي حَاجَةٍ فَأَصَابَهُ وَهَجُ الشَّمْسِ، فَقَالَ: (يَا رَبِّ أَنَا مَشَيْتُ يَوْمًا فَكَيْفَ بِمَنْ يَحْمِلُهَا خَمْسَمِائَةِ عَامٍ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ! اللَّهُمَّ خَفِّفْ عَنْهُ مِنْ ثِقَلِهَا. يَعْنِي الْمَلَكَ الْمُوَكَّلَ بِفَلَكِ الشَّمْسِ (، يَقُولُ إِدْرِيسُ: اللَّهُمَّ خَفِّفْ عَنْهُ مِنْ ثِقَلِهَا وَاحْمِلْ عَنْهُ مِنْ حَرِّهَا. فَلَمَّا أَصْبَحَ الْمَلَكُ وَجَدَ مِنْ خِفَّةِ الشَّمْسِ والظل مالا يَعْرِفُ فَقَالَ: يَا رَبِّ خَلَقْتَنِي لِحَمْلِ الشَّمْسِ فَمَا الَّذِي قَضَيْتَ فِيهِ؟ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَمَا إِنَّ عَبْدِي إِدْرِيسَ سَأَلَنِي أَنْ أُخَفِّفَ عَنْكَ حَمْلَهَا وَحَرَّهَا فَأَجَبْتُهُ" فَقَالَ: يَا رَبِّ اجْمَعْ بَيْنِي وَبَيْنَهُ، وَاجْعَلْ بَيْنِي وَبَيْنَهُ خُلَّةً. فَأَذِنَ اللَّهُ لَهُ حَتَّى أَتَى إِدْرِيسَ، وَكَانَ إِدْرِيسُ ﵇ يَسْأَلُهُ. فَقَالَ أُخْبِرْتُ أَنَّكَ أَكْرَمُ الْمَلَائِكَةِ وَأَمْكَنُهُمْ عِنْدَ مَلَكِ الْمَوْتِ، فَاشْفَعْ لِي إِلَيْهِ لِيُؤَخِّرَ أَجَلِي، فَأَزْدَادُ شُكْرًا وَعِبَادَةً. فَقَالَ الْمَلَكُ: لَا يُؤَخِّرُ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا فَقَالَ لِلْمَلَكِ: قَدْ عَلِمْتُ ذَلِكَ وَلَكِنَّهُ أَطْيَبُ لِنَفْسِي قَالَ نَعَمْ. ثُمَّ حَمَلَهُ عَلَى جَنَاحِهِ فَرَفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ وَوَضَعَهُ عِنْدَ مَطْلَعِ الشَّمْسِ، ثُمَّ قَالَ لِمَلَكِ الْمَوْتِ: لِي صَدِيقٌ مِنْ بَنِي آدَمَ تَشَفَّعَ بِي إِلَيْكَ لِتُؤَخِّرَ أَجَلَهُ. فَقَالَ: لَيْسَ ذَلِكَ إِلَيَّ وَلَكِنْ إِنْ أَحْبَبْتَ عِلْمَهُ أَعْلَمْتُهُ مَتَى يَمُوتُ. قَالَ":" نَعَمْ" ثُمَّ نَظَرَ فِي دِيوَانِهِ، فَقَالَ: إِنَّكَ تَسْأَلُنِي عَنْ إِنْسَانٍ مَا أَرَاهُ يَمُوتُ أَبَدًا. قَالَ" وَكَيْفَ"؟ قَالَ: لَا أَجِدُهُ يَمُوتُ إِلَّا عِنْدَ مَطْلَعِ الشَّمْسِ. قَالَ: فَإِنِّي أَتَيْتُكَ وَتَرَكْتُهُ هُنَاكَ، قَالَ: انْطَلِقْ فَمَا أَرَاكَ تَجِدُهُ إِلَّا وَقَدْ مَاتَ فَوَاللَّهِ مَا بَقِيَ مِنْ أَجَلِ إدريس شي. فَرَجَعَ الْمَلَكُ فَوَجَدَهُ مَيِّتًا. وَقَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّهُ نَامَ ذَاتَ يَوْمٍ، وَاشْتَدَّ عَلَيْهِ حَرُّ الشَّمْسِ، فَقَامَ وَهُوَ مِنْهَا فِي كَرْبٍ فَقَالَ: اللَّهُمَّ خَفِّفْ عَنْ مَلَكِ الشَّمْسِ حَرَّهَا، وَأَعِنْهُ عَلَى ثِقَلِهَا، فَإِنَّهُ يُمَارِسُ نَارًا حَامِيَةً. فَأَصْبَحَ مَلَكُ الشَّمْسِ وَقَدْ نُصِبَ لَهُ كُرْسِيٌّ مِنْ نُورٍ عِنْدَهُ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ عَنْ يَمِينِهِ، وَمِثْلُهَا عَنْ يَسَارِهِ يَخْدُمُونَهُ، وَيَتَوَلَّوْنَ أَمْرَهُ وَعَمَلَهُ مِنْ تَحْتِ حُكْمِهِ، فَقَالَ مَلَكُ الشَّمْسِ: يَا رَبِّ مِنْ أَيْنَ لِي هَذَا؟. قَالَ" دَعَا لَكَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي آدَمَ يُقَالُ لَهُ إِدْرِيسُ" ثُمَّ ذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ كَعْبٍ. قَالَ فَقَالَ لَهُ مَلَكُ الشَّمْسِ: أَتُرِيدُ حَاجَةً؟ قَالَ: نَعَمْ وددت أني لو رأيت الجنة.

...dördüncü [semada olduğunu]. Sâbit el-Bünânî de bunu Enes b. Mâlik'ten, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den böylece rivayet etmiştir; Müslim bunu Sahîh'inde zikretmiştir. Mâlik b. Sa'sa'a da rivayet ederek dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لَمَّا عُرِجَ بِي إِلَى السَّمَاءِ أَتَيْتُ عَلَى إِدْرِيسَ فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ » «Semaya miraca çıkarıldığımda, dördüncü semada İdris'e uğradım.» Bunu da Müslim tahric etmiştir. İbn Abbâs, Kâ'b ve başkalarının belirttiğine göre onun [göğe] yükseltilmesinin sebebi şuydu: O bir gün bir ihtiyacı için yürümüş ve güneşin kavurucu sıcağına maruz kalmıştı. Bunun üzerine: “Ey Rabbim! Ben [sadece] bir gün yürüdüm; peki onu bir günde beş yüz yıllık [mesafe boyunca] taşıyanın hali nicedir! Allahım, onun ağırlığını hafiflet!” —bununla güneşin feleğine (yörüngesine) vekil kılınan meleği kastediyordu— İdris şöyle diyordu: “Allahım, onun ağırlığını hafiflet ve hararetini üzerinden kaldır!” Melek sabahlayınca güneşin hafifliğinde ve gölgede daha önce görmediği bir durum fark etti ve: “Ey Rabbim! Beni güneşi taşımam için yarattın, peki bu hususta verdiğin hüküm nedir?” dedi. Allah Teâlâ: “Haberin olsun ki kulum İdris, benden onun yükünü ve hararetini senden hafifletmemi istedi, ben de onun duasını kabul ettim” buyurdu. [Melek]: “Ey Rabbim! Benimle onun arasını birleştir ve aramızda bir dostluk var et” dedi. Allah ona izin verdi, o da İdris'in yanına geldi. İdris aleyhisselâm da ona [bazı şeyler] soruyordu. [İdris] dedi ki: “Bana senin meleklerin en şereflisi ve ölüm meleğinin katında en itibarlısı olduğun haber verildi. Şükrümü ve ibadetimi artırayım diye ecelimi ertelemesi için bana şefaatçi ol.” Melek: “Allah, eceli geldiğinde hiçbir nefsi ertelemez” dedi. [İdris] meleğe: “Bunu biliyorum, lakin bu içimin daha çok rahat etmesi içindir” dedi. [Melek]: “Peki” dedi. Sonra onu kanadına alıp semaya yükseltti ve onu güneşin doğduğu yere bıraktı. Sonra ölüm meleğine: “Âdemoğullarından bir dostum var, ecelini ertelemen için bana ricada bulunarak şefaatçi olmamı istedi” dedi. [Ölüm meleği]: “Bu benim elimde değil; fakat bilmek istersen ne zaman öleceğini sana bildireyim” dedi. [O da]: “Evet” dedi. Sonra [ölüm meleği] divanına (defterine) baktı ve: “Sen benden öyle bir insanı soruyorsun ki onun asla öldüğünü görmüyorum” dedi. [Melek]: “Nasıl yani?” dedi. [Ölüm meleği]: “Onun ancak güneşin doğduğu yerde öleceğini görüyorum” dedi. [Melek]: “Ben senin yanına onu orada bırakıp geldim” dedi. [Ölüm meleği]: “Git; zannedersem vardığında onu ancak ölmüş bulursun. Zira Allah'a yemin olsun ki İdris'in ecelinden hiçbir şey kalmadı” dedi. Melek geri döndü ve onu ölmüş olarak buldu. Süddî ise şöyle demiştir: O bir gün uyumuş ve güneşin sıcağı üzerine şiddetlenmişti. Güneşten dolayı sıkıntı içinde kalkıp: “Allahım! Güneş meleğinden onun hararetini hafiflet ve ağırlığına karşı ona yardım et; çünkü o kavurucu bir ateşle uğraşıyor” dedi. Güneş meleği sabahladığında, onun için nurdan bir taht kurulmuştu; sağında yetmiş bin melek, solunda da bir o kadar melek ona hizmet ediyor, onun idaresi ve emri altında işleri yürütüyorlardı. Güneş meleği: “Ey Rabbim! Bu bana nereden geldi?” dedi. [Allah]: “Âdemoğullarından İdris denilen bir adam senin için dua etti” buyurdu. Sonra Kâ'b'ın rivayetine benzer şekilde zikretti. Dedi ki: Güneş meleği ona: “Bir ihtiyacın var mı?” dedi. O da: “Evet, cenneti görmüş olmayı çok arzu ederdim” dedi.

قَالَ: فَرَفَعَهُ عَلَى جَنَاحِهِ، ثُمَّ طَارَ بِهِ، فَبَيْنَمَا هُوَ فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ الْتَقَى بِمَلَكِ الْمَوْتِ يَنْظُرُ فِي السَّمَاءِ، يَنْظُرُ يَمِينًا وَشِمَالًا، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مَلَكُ الشَّمْسِ، وَقَالَ: يَا إِدْرِيسُ هَذَا مَلَكُ الْمَوْتِ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ فَقَالَ مَلَكُ الموت: سبحان الله! ولاي معنى رفعته هاهنا؟ قَالَ: رَفَعْتُهُ لِأُرِيَهُ الْجَنَّةَ. قَالَ: فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَنِي أَنْ أَقْبِضَ رُوحَ إِدْرِيسَ فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ. قُلْتُ: يَا رَبِّ وَأَيْنَ إِدْرِيسُ مِنَ السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ، فَنَزَلْتُ فَإِذَا هُوَ مَعَكَ، فَقَبَضَ رُوحَهُ فَرَفَعَهَا إِلَى الْجَنَّةِ، وَدَفَنَتِ الْمَلَائِكَةُ جُثَّتَهُ فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا" قَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: كَانَ يُرْفَعُ لِإِدْرِيسَ كُلَّ يَوْمٍ مِنَ الْعِبَادَةِ مِثْلَ مَا يُرْفَعُ لِأَهْلِ الْأَرْضِ فِي زَمَانِهِ، فَعَجِبَ مِنْهُ الْمَلَائِكَةُ وَاشْتَاقَ إِلَيْهِ مَلَكُ الْمَوْتِ، فَاسْتَأْذَنَ رَبَّهُ فِي زِيَارَتِهِ فَأَذِنَ لَهُ، فَأَتَاهُ فِي صُورَةِ آدَمِيٍّ، وَكَانَ إِدْرِيسُ ﵇ يَصُومُ النَّهَارَ، فَلَمَّا كَانَ وَقْتُ إِفْطَارِهِ دَعَاهُ إِلَى طَعَامِهِ فَأَبَى أَنْ يَأْكُلَ. فَفَعَلَ بِهِ ذَلِكَ ثَلَاثَ لَيَالٍ فَأَنْكَرَهُ إِدْرِيسُ، وَقَالَ لَهُ: مَنْ أَنْتَ! قَالَ أَنَا مَلَكُ الْمَوْتِ، اسْتَأْذَنْتُ رَبِّي أَنْ أَصْحَبَكَ فَأَذِنَ لِي، فَقَالَ: إِنَّ لِي إِلَيْكَ حَاجَةً. قَالَ: وَمَا هِيَ؟ قَالَ: أَنْ تَقْبِضَ رُوحِي. فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ أن اقبض روحه، فقبضه ورده الله إِلَيْهِ بَعْدَ سَاعَةٍ، وَقَالَ لَهُ مَلَكُ الْمَوْتِ: ما الفائدة في قبض روحك؟ قال لا ذوق كُرَبَ الْمَوْتِ فَأَكُونَ لَهُ أَشَدَّ اسْتِعْدَادًا. ثُمَّ قَالَ لَهُ إِدْرِيسُ بَعْدَ سَاعَةٍ: إِنَّ لِي إِلَيْكَ حَاجَةً أُخْرَى. قَالَ: وَمَا هِيَ؟ قَالَ أَنْ تَرْفَعَنِي إِلَى السَّمَاءِ فَأَنْظُرَ إِلَى الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، فَأَذِنَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ فِي رَفْعِهِ إلى السموات، فَرَأَى النَّارَ فَصَعِقَ، فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ أَرِنِي الْجَنَّةَ، فَأَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ، ثُمَّ قَالَ لَهُ مَلَكُ الْمَوْتِ: اخْرُجْ لِتَعُودَ إِلَى مَقَرِّكَ. فَتَعَلَّقَ بِشَجَرَةٍ وَقَالَ: لَا أَخْرُجُ مِنْهَا. فَبَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى بينهما ملكا حكما، فقال مالك لَا تَخْرُجُ؟ قَالَ: لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ" [آل عمران: ١٨٥] وَأَنَا ذُقْتُهُ، وَقَالَ:" وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها" [مريم: ٧١] وَقَدْ وَرَدْتُهَا، وَقَالَ:" وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ" [الحجر: ٤٨] فَكَيْفَ أَخْرُجُ؟ قَالَ اللَّهُ ﵎ لِمَلَكِ الْمَوْتِ:" بِإِذْنِي دَخَلَ الْجَنَّةَ وَبِأَمْرِي يَخْرُجُ" فَهُوَ حي هنالك فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى" وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا" قَالَ النَّحَّاسُ: قَوْلُ إِدْرِيسَ:" وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ" يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ أَعْلَمَ هَذَا إِدْرِيسَ، ثم نزل القرآن به. قال وهب ابن مُنَبِّهٍ: فَإِدْرِيسُ تَارَةً يَرْتَعُ فِي الْجَنَّةِ، وَتَارَةً يَعْبُدُ اللَّهَ تَعَالَى مَعَ الْمَلَائِكَةِ فِي السَّمَاءِ.

Şöyle dedi: [Melek] onu kanadının üzerine aldı, sonra onunla uçtu. O dördüncü semada iken, semada sağa ve sola bakan ölüm meleğiyle karşılaştı. Güneş meleği ona selam verdi ve: "Ey İdris! Bu, ölüm meleğidir; ona selam ver" dedi. Ölüm meleği: "Sübhânallâh! Hangi sebeple onu buraya çıkardın?" dedi. [Melek]: "Ona cenneti göstermek için çıkardım" dedi. [Ölüm meleği]: "Muhakkak ki Allah Teâlâ bana İdris'in ruhunu dördüncü semada kabzetmemi emretti. Ben de: 'Ey Rabbim! İdris nerede, dördüncü sema nerede!' demiştim. [Şimdi] indim ve bir de baktım ki o seninle beraberdir" dedi. Bunun üzerine onun ruhunu kabzetti ve onu cennete yükseltti; melekler de cesedini dördüncü semaya defnettiler. İşte Allah Teâlâ'nın: { وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا } “Biz onu yüce bir makama yükselttik” buyruğu budur. Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: İdris'in ibadetinden her gün, kendi zamanındaki yeryüzü ahalisinin [ibadeti] kadar [amel] yükseltilirdi. Melekler buna hayran kaldı, ölüm meleği de onu görmeyi çok arzuladı. Rabbinden onu ziyaret etmek için izin istedi, O da izin verdi. İnsan suretinde onun yanına geldi. İdris aleyhisselâm gündüzleri oruç tutardı. İftar vakti olunca onu yemeğine davet etti, ancak o yemekten imtina etti. Bunu ona üç gece yaptı; bunun üzerine İdris onu yadırgadı ve ona: "Sen kimsin?" dedi. O: "Ben ölüm meleğiyim; seninle arkadaşlık etmek için Rabbimden izin istedim, O da bana izin verdi" dedi. [İdris]: "Senden bir isteğim var" dedi. [Melek]: "O nedir?" dedi. [İdris]: "Ruhumu kabzetmendir" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona vahyetti ki ruhunu kabzetsin; o da [ruhunu] kabzetti ve Allah bir süre sonra [ruhunu] ona geri verdi. Ölüm meleği ona: "Ruhunu kabzetmemdeki gaye nedir?" diye sordu. O: "Ölümün acılarını tadayım da ona karşı daha hazırlıklı olayım diye" dedi. Sonra bir müddet sonra İdris ona: "Senden bir başka isteğim daha var" dedi. [Melek]: "O nedir?" dedi. [İdris]: "Beni semaya yükseltmen, böylece cennete ve cehenneme bakmamdır" dedi. Allah Teâlâ onun semalara yükseltilmesine izin verdi. Cehennemi görünce bayıldı; ayılınca: "Bana cenneti göster" dedi. Onu cennete soktu. Sonra ölüm meleği ona: "Kendi makamına dönmek üzere çık" dedi. O ise bir ağaca tutundu ve: "Oradan çıkmam" dedi. Allah Teâlâ aralarında [hüküm verecek] hakem bir melek gönderdi. [Hakem melek]: "Sana ne oluyor da çıkmıyorsun?" dedi. [İdris]: "Çünkü Allah Teâlâ: { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } “Her can ölümü tadacaktır” [Âl-i İmrân 185] buyurdu; ben ise onu tattım. Ve: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” [Meryem 71] buyurdu; ben oraya uğradım. Ve: { وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ } “Onlar oradan çıkarılacak da değillerdir” [Hicr 48] buyurdu; öyleyse nasıl çıkayım?" dedi. Allah azze ve celle ölüm meleğine: "O, benim iznimle cennete girdi, [ancak] benim emrimle çıkar" buyurdu. O, orada diridir. İşte Allah Teâlâ'nın: { وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا } “Biz onu yüce bir makama yükselttik” buyruğu budur. en-Nehhâs şöyle demiştir: İdris'in: { وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ } “Onlar oradan çıkarılacak da değillerdir” sözünü Allah'ın İdris'e bildirmiş olması, sonra da Kur'an'ın bununla inmiş olması muhtemeldir. Vehb b. Münebbih dedi ki: İdris bazen cennette dilediğince gezip nimetlenir, bazen de meleklerle birlikte semada Allah Teâlâ'ya ibadet eder.

[سورة مريم (١٩): آية ٥٨]

[Meryem Suresi (19), 58. Ayet]

أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وَإِسْرائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا (٥٨)

{ أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وَإِسْرائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا (٥٨) } “İşte bunlar; Âdem'in soyundan, Nûh ile birlikte taşıdıklarımızdan, İbrahim'in ve İsrâil'in soyundan, doğru yola ilettiğimiz ve seçtiğimiz peygamberlerden, Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerdir. Kendilerine Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı. (58)”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ) يُرِيدُ إِدْرِيسَ وَحْدَهُ. (وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ) يُرِيدُ إِبْرَاهِيمَ وَحْدَهُ (وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ) يريد إسماعيل وإسحاق ويعقوب. (وَ) من ذرية (إِسْرائِيلَ) موسى وهرون وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى. فَكَانَ لِإِدْرِيسَ وَنُوحٍ شَرَفُ الْقُرْبِ مِنْ آدَمَ، وَلِإِبْرَاهِيمَ شَرَفُ الْقُرْبِ مِنْ نوح ولإسمعيل وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ شَرَفُ الْقُرْبِ مِنْ إِبْرَاهِيمَ. (وَمِمَّنْ هَدَيْنا) أَيْ إِلَى الْإِسْلَامِ: (وَاجْتَبَيْنا) بِالْإِيمَانِ. (إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ). وَقَرَأَ شِبْلُ بْنُ عَبَّادٍ الْمَكِّيُّ" يُتْلَى" بِالتَّذْكِيرِ لِأَنَّ التَّأْنِيثَ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ مَعَ وُجُودِ الْفَاصِلِ. (خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا) وَصَفَهُمْ بِالْخُشُوعِ لِلَّهِ وَالْبُكَاءِ. وَقَدْ مَضَى فِي" سبحان" [الاسراء: ١]. يُقَالُ بَكَى يَبْكِي بُكَاءً وَبُكًى وَبُكِيًّا، إِلَّا أَنَّ الْخَلِيلَ قَالَ: إِذَا قَصَرْتَ الْبُكَاءَ فَهُوَ مِثْلُ الْحُزْنِ، أَيْ لَيْسَ مَعَهُ صَوْتٌ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Burada dört mesele vardır: Birinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِّيِينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ } “İşte bunlar, Âdem'in soyundan... Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerdir” buyruğu: Yalnızca İdris'i kastetmektedir. { وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ } “Nûh ile birlikte taşıdıklarımızdan”; yalnızca İbrahim'i kastetmektedir. { وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ } “Ve İbrahim'in soyundan”; İsmail, İshak ve Yakub'u kastetmektedir. { وَ } ve { إِسْرائِيلَ } “İsrâil'in soyundan”; Mûsâ, Hârun, Zekeriyyâ, Yahyâ ve İsa'yı kastetmektedir. Böylece İdris ve Nûh için Âdem'e yakınlık şerefi; İbrahim için Nûh'a yakınlık şerefi; İsmail, İshak ve Yakub için de İbrahim'e yakınlık şerefi sabit olmuştur. { وَمِمَّنْ هَدَيْنا } “Doğru yola ilettiğimiz” yani İslam'a; { وَاجْتَبَيْنا } “Ve seçtiğimiz” iman ile. { إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ } “Kendilerine Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman”; Mekkeli Şibl b. Abbâd, araya fâsıla girmesi sebebiyle müenneslik hakiki olmadığından müzekker olarak “yütlâ” şeklinde okumuştur. { خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا } “Ağlayarak secdeye kapanırlardı”; onları Allah'a karşı huşû duymakla ve ağlamakla nitelemiştir. Bu husus “Sübhân (el-İsrâ)” suresinde geçmişti. “Bekâ, yebkî, bükâen, büken ve bükiyyen” denilir. Ancak Halîl şöyle demiştir: “Bükâ” kelimesini kasr ile okursan (bükâ değil bükâ/buke şeklinde) hüzün gibi olur; yani şairin dediği gibi sesli ağlama değildir:

بَكَتْ عَيْنِي وَحُقَّ لَهَا بُكَاهَا ... وَمَا يُغْنِي البكاء ولا العويل

Gözüm ağladı ve ağlamak onun hakkıydı; / Ne ağlamak ne de feryat etmek bir fayda verir.

و" سُجَّداً" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ" وَبُكِيًّا" عَطْفٌ عَلَيْهِ. الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ لِآيَاتِ الرَّحْمَنِ تَأْثِيرًا فِي الْقُلُوبِ. قَالَ الْحَسَنُ: (إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا) الصَّلَاةِ. وَقَالَ الْأَصَمُّ: الْمُرَادُ بِآيَاتِ الرَّحْمَنِ الْكُتُبُ الْمُتَضَمِّنَةُ لِتَوْحِيدِهِ وَحُجَجِهِ، وَأَنَّهُمْ كَانُوا يَسْجُدُونَ عِنْدَ تِلَاوَتِهَا، وَيَبْكُونَ عِنْدَ ذِكْرِهَا. وَالْمَرْوِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْقُرْآنُ خَاصَّةً، وَأَنَّهُمْ كانوا يسجدون ويبكون

{ سُجَّداً } “Secde ederek” kelimesi hâl (durum belirteci) olarak mansubdur; { وَبُكِيًّا } “ve ağlayarak” kelimesi de ona matuftur. İkinci Mesele- Bu ayette, Rahmân'ın ayetlerinin kalpler üzerinde bir tesiri olduğuna dair delil bulunmaktadır. el-Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: { إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا } “Kendilerine Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman, secde ederek ve ağlayarak yere kapanırlardı” buyruğu, namazdadır. el-Asamm ise şöyle demiştir: “Rahmân'ın ayetleri” ile kastedilen, O'nun tevhidini ve delillerini içeren kitaplardır; onlar bu kitaplar okunduğunda secde ederler, anıldığında ise ağlarlardı. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre ise bununla özellikle Kur'an kastedilmiştir ve onlar [Kur'an okunduğunda] secde edip ağlarlardı.

عند تلاوته، قال الكيا: وفي هذه [الآية]: دَلَالَةٌ مِنْ قَوْلِهِ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ هُوَ الَّذِي كَانَ يُتْلَى عَلَى جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا كَانَ الرَّسُولُ ﵊ مُخْتَصًّا بِإِنْزَالِهِ إِلَيْهِ. الثَّالِثَةُ- احْتَجَّ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى وُجُوبِ سُجُودِ الْقُرْآنِ عَلَى الْمُسْتَمِعِ وَالْقَارِئِ. قَالَ إِلْكِيَا: وَهَذَا بَعِيدٌ فَإِنَّ هَذَا الْوَصْفَ شَامِلٌ لِكُلِّ آيَاتِ اللَّهِ تَعَالَى. وَضَمَّ السُّجُودَ إِلَى الْبُكَاءِ، وَأَبَانَ بِهِ عَنْ طَرِيقَةِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهُمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ فِي تَعْظِيمِهِمْ لِلَّهِ تَعَالَى وَآيَاتِهِ، وَلَيْسَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى وُجُوبِ ذَلِكَ عِنْدَ آيَةٍ مَخْصُوصَةٍ. الرَّابِعَةُ- قَالَ الْعُلَمَاءُ: يَنْبَغِي لِمَنْ قَرَأَ سَجْدَةً أَنْ يَدْعُوَ فِيهَا بِمَا يَلِيقُ بِآيَاتِهَا، فَإِنْ قَرَأَ سُورَةَ السَّجْدَةِ" الم تَنْزِيلُ" قَالَ: اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنَ السَّاجِدِينَ لِوَجْهِكَ، الْمُسَبِّحِينَ بِحَمْدِكَ، وَأَعُوذُ بِكَ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْتَكْبِرِينَ عَنْ أَمْرِكَ. وَإِنْ قَرَأَ سَجْدَةَ" سُبْحَانَ ١٠" قَالَ: اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنَ الْبَاكِينَ إِلَيْكَ، الْخَاشِعِينَ لَكَ. وَإِنْ قَرَأَ هَذِهِ قَالَ: اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنْ عِبَادِكَ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِمْ، الْمَهْدِيِّينَ السَّاجِدِينَ لَكَ، الْبَاكِينَ عِنْدَ تِلَاوَةِ آياتك.

İlkiyâ şöyle demiştir: Bu [ayette], onun bu sözü gereğince bütün peygamberlere okunanın Kur'an olduğuna dair bir delalet vardır; şayet öyle olsaydı Resûl aleyhisselâm onun kendisine indirilmesiyle hususi kılınmazdı. Üçüncü Mesele- Ebû Bekir er-Râzî bu ayeti, dinleyen ve okuyan üzerine tilavet secdesinin vacip olduğuna delil getirmiştir. İlkiyâ şöyle demiştir: Bu uzak bir ihtimaldir; zira bu vasıf Allah Teâlâ'nın bütün ayetlerini kapsamaktadır. Secdeyi ağlamaya bitiştirmiş ve bununla peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm Allah Teâlâ'yı ve O'nun ayetlerini tazim etme hususundaki yollarını açıklamıştır; bunda belirli bir ayet nezdinde secdenin vacip olduğuna dair bir delalet yoktur. Dördüncü Mesele- Âlimler şöyle demiştir: Secde ayeti okuyan kimsenin o ayetlere uygun şekilde dua etmesi müstehaptır. Şayet Secde suresini (Elif-Lâm-Mîm Tenzîl) okursa şöyle desin: “Allah'ım! Beni Senin vechine secde edenlerden, Seni hamdinle tesbih edenlerden kıl; Senin emrine karşı büyüklük taslayanlardan olmaktan Sana sığınırım.” Şayet “Sübhân (el-İsrâ)” suresinin secde ayetini okursa şöyle desin: “Allah'ım! Beni Sana ağlayanlardan ve Sana huşû duyanlardan kıl.” Şayet bu ayeti okursa şöyle desin: “Allah'ım! Beni kendilerine nimet verdiğin, hidayete erdirdiğin, Sana secde eden ve Senin ayetlerin okunduğunda ağlayan kullarından kıl.”

[سورة مريم (١٩): الآيات ٥٩ الى ٦٣]

[Meryem Suresi (19), 59 ila 63. Ayetler]

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩) إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً (٦٠) جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١) لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً إِلاَّ سَلاماً وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢) تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا (٦٣)

{ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩) إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً (٦٠) جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١) لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً إِلاَّ سَلاماً وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢) تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا (٦٣) } “Sonra onların ardından öyle kötü bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular; onlar yakında Gayyâ'yı (cehennemdeki azap vadisini / hüsranı) boylayacaklardır. (59) Ancak tövbe eden, iman edip salih amel işleyenler müstesnadır. İşte onlar cennete girecekler ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır. (60) O, Rahmân'ın kullarına gaybda vadettiği Adn cennetleridir. Şüphesiz O'nun vaadi kesinlikle yerine gelecektir. (61) Orada boş bir söz işitmezler; ancak 'Selam!' sözünü işitirler. Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır. (62) İşte kullarımızdan takva sahibi olanlara miras bırakacağımız cennet budur. (63)”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ) أَيْ أَوْلَادُ سُوءٍ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: ذَلِكَ عِنْدَ قِيَامِ السَّاعَةِ، وَذَهَابِ صَالِحِي هذه الامة

Bunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } “Onların ardından öyle bir nesil geldi ki” buyruğudur. Yani [onların yerine geçen] kötü nesiller demektir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti ki o şöyle demiştir: “Bu, kıyametin kopması ve bu ümmetin salihlerinin gitmesi [vaktinde olacaktır]

أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ يَنْزُو بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الْأَزِقَّةِ زِنًى. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي" خَلْفٌ ٨٠" فِي" الْأَعْرَافِ" فَلَا مَعْنَى لِلْإِعَادَةِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَضاعُوا الصَّلاةَ) وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ وَالْحَسَنُ:" أَضَاعُوا الصَّلَوَاتِ" عَلَى الْجَمْعِ. وَهُوَ ذَمٌّ وَنَصٌّ فِي أَنَّ إِضَاعَةَ الصَّلَاةِ مِنَ الْكَبَائِرِ الَّتِي يُوبَقُ بِهَا صَاحِبُهَا وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ، وَقَدْ قَالَ عُمَرُ: وَمَنْ ضَيَّعَهَا فَهُوَ لِمَا سِوَاهَا أَضْيَعُ. وَاخْتَلَفُوا فِيمَنِ الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ مُجَاهِدٌ: النَّصَارَى خَلَفُوا بَعْدَ الْيَهُودِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ وَمُجَاهِدٌ أَيْضًا وَعَطَاءٌ: هُمْ قَوْمٌ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي آخِرِ الزَّمَانِ، أَيْ يَكُونُ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ مَنْ هَذِهِ صِفَتُهُ لَا أَنَّهُمُ الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ. وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فِي مَعْنَى إِضَاعَتِهَا، فَقَالَ الْقُرَظِيُّ: هِيَ إِضَاعَةُ كُفْرٍ وَجَحْدٍ بِهَا. وَقَالَ الْقَاسِمُ بْنُ مُخَيْمِرَةَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: هِيَ إِضَاعَةُ أَوْقَاتِهَا، وَعَدَمُ الْقِيَامِ بِحُقُوقِهَا وَهُوَ الصَّحِيحُ، وَأَنَّهَا إِذَا صُلِّيَتْ مُخَلًّى بِهَا لَا تَصِحُّ وَلَا تُجْزِئُ، لِقَوْلِهِ ﷺ لِلرَّجُلِ الَّذِي صَلَّى وَجَاءَ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ (ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ) ثَلَاثَ مَرَّاتٍ خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ، وَقَالَ حُذَيْفَةُ لِرَجُلٍ يُصَلِّي فَطَفَّفَ: مُنْذُ كَمْ تُصَلِّي هَذِهِ الصَّلَاةَ؟ قَالَ مُنْذُ أَرْبَعِينَ عَامًا. قَالَ: مَا صَلَّيْتَ، وَلَوْ مِتَّ وَأَنْتَ تُصَلِّي هَذِهِ الصَّلَاةَ لَمِتَّ عَلَى غَيْرِ فِطْرَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. ثُمَّ قَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ لَيُخَفِّفُ الصَّلَاةَ وَيُتِمُّ وَيُحْسِنُ. خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ وَاللَّفْظُ لِلنَّسَائِيِّ، وَفِي التِّرْمِذِيِّ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا تُجْزِئُ صَلَاةٌ لَا يُقِيمُ فِيهَا الرَّجُلُ) يَعْنِي صُلْبَهُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ، قَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَمَنْ بَعْدَهُمْ، يَرَوْنَ أَنْ يُقِيمَ الرَّجُلُ صُلْبَهُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ، قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: مَنْ لَمْ يُقِمْ صُلْبَهُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ فَصَلَاتُهُ فَاسِدَةٌ، قَالَ ﷺ (تِلْكَ الصَّلَاةُ صَلَاةُ الْمُنَافِقِ يَجْلِسُ يَرْقُبُ الشَّمْسَ حَتَّى إِذَا كَانَتْ بَيْنَ قَرْنَيِ الشَّيْطَانِ قَامَ فَنَقَرَهَا أَرْبَعًا لَا يَذْكُرُ اللَّهَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا (. وَهَذَا ذَمٌّ لِمَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ. وَقَالَ فَرْوَةُ بْنُ خالد بن سنان: استبطأ

[ve] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden [bazılarının] sokaklarda zina ederek birbirinin üzerine çullandığı [zamandır]. "Haleften sonra gelen nesil" (خَلْفٌ / hayırsız nesil) ifadesine dair açıklama daha önce el-A‘râf Suresi'nde geçmişti; dolayısıyla tekrarlamanın anlamı yoktur. İkinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { أَضاعُوا الصَّلاةَ } “Namazı zayi ettiler” buyruğu: Abdullah [b. Mes'ûd] ve el-Hasan, çoğul olarak "أَضَاعُوا الصَّلَوَاتِ" (namazları zayi ettiler) şeklinde okumuşlardır. Bu bir yergidir ve namazı zayi etmenin, sahibini helake sürükleyen büyük günahlardan olduğuna dair açık bir nastır (hükümdür); bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur. Nitekim Ömer [b. el-Hattâb] şöyle demiştir: "Namazı zayi eden kimse, onun dışındakileri daha çok zayi eder." Bu ayette kimlerin kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mücâhid: "Onlar Yahudilerden sonra gelen Hristiyanlardır" demiştir. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, yine Mücâhid ve Atâ ise şöyle demişlerdir: "Onlar ahir zamanda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden bir topluluktur." Yani bu ayette bizzat onların kastedildiği değil, bu ümmette bu niteliğe sahip kimselerin bulunacağı kastedilmektedir. Ayrıca namazı zayi etmenin (idâa) anlamı konusunda da ihtilaf etmişlerdir. el-Kurazî: "Bu, küfür ve inkâr sebebiyle zayi etmektir" demiştir. el-Kâsım b. Muhaymire ve Abdullah b. Mes'ûd ise: "O, namazın vakitlerini zayi etmek ve haklarını yerine getirmemektir" demişlerdir ki doğru olan da budur. Namaz [rükünleri ve vacipleri] eksik bırakılarak kılındığında sahih olmaz ve geçerli sayılmaz. Zira [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, namaz kılıp gelerek kendisine selam veren adama üç defa: « ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ » «Dön ve namaz kıl, çünkü sen namaz kılmadın!» buyurmuştur; bunu Müslim tahric etmiştir. Huzeyfe de namaz kılıp [rükünlerini] eksilten bir adama: "Ne zamandan beri bu namazı kılıyorsun?" demiş; adam: "Kırk yıldan beri" deyince [Huzeyfe]: "Sen namaz kılmamışsın! Şayet sen bu namazı kılar halde ölecek olsan, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in fıtratı üzere ölmemiş olurdun" demiştir. Sonra da şöyle demiştir: "Kişi namazı hem hafif tutar hem de tastamam ve güzelce kılar." Bunu Buhârî tahric etmiştir, lafız ise Nesâî'ye aittir. Tirmizî'de Ebû Mes'ûd el-Ensârî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لَا تُجْزِئُ صَلَاةٌ لَا يُقِيمُ فِيهَا الرَّجُلُ صُلْبَهُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ » «Kişinin rükûda ve secdede belini doğrultmadığı namaz geçerli olmaz.» [Tirmizî]: "Bu, hasen sahih bir hadistir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından ve onlardan sonrakilerden ilim ehlinin uygulaması da bu doğrultudadır; kişinin rükûda ve secdede belini doğrultması gerektiği görüşündedirler" demiştir. Şâfiî, Ahmed ve İshak şöyle demişlerdir: "Rükûda ve secdede belini doğrultmayan kimsenin namazı fasittir (geçersizdir)." [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « تِلْكَ صَلَاةُ الْمُنَافِقِ يَجْلِسُ يَرْقُبُ الشَّمْسَ حَتَّى إِذَا كَانَتْ بَيْنَ قَرْنَيِ الشَّيْطَانِ قَامَ فَنَقَرَهَا أَرْبَعًا لَا يَذْكُرُ اللَّهَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا » «İşte o, münafığın namazıdır! Oturur güneşi gözetler; ta ki güneş şeytanın iki boynuzu arasına girdiğinde kalkar da [tavuk gibi] dört defa gagalar (hızlıca yatar kalkar); onda Allah'ı pek az anar.» Bu, böyle yapan kimse için bir yergi ve kınamadır. Ferve b. Hâlid b. Sinân ise şöyle demiştir: Geciktirdiğini gördüler...

أَصْحَابُ الضَّحَّاكِ مَرَّةً أَمِيرًا فِي صَلَاةِ الْعَصْرِ حَتَّى كَادَتِ الشَّمْسُ تَغْرُبُ، فَقَرَأَ الضَّحَّاكُ هَذِهِ الْآيَةَ، ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهِ لَأَنْ أَدَعَهَا أَحَبُّ إلي من أن أضيعها. وجملة القول هَذَا الْبَابِ أَنَّ مَنْ لَمْ يُحَافِظْ عَلَى كَمَالِ وُضُوئِهَا وَرُكُوعِهَا وَسُجُودِهَا فَلَيْسَ بِمُحَافِظٍ عَلَيْهَا، وَمَنْ لَمْ يُحَافِظْ عَلَيْهَا فَقَدْ ضَيَّعَهَا، وَمَنْ ضَيَّعَهَا فَهُوَ لِمَا سِوَاهَا أَضْيَعُ، كَمَا أَنَّ مَنْ حَافَظَ عَلَيْهَا حَفِظَ اللَّهُ عَلَيْهِ دِينَهُ، وَلَا دِينَ لِمَنْ لَا صَلَاةَ لَهُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: عَطَّلُوا الْمَسَاجِدَ، وَاشْتَغَلُوا بِالصَّنَائِعِ وَالْأَسْبَابِ." وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ" أَيِ اللَّذَّاتِ وَالْمَعَاصِيَ. الثَّالِثَةُ- رَوَى التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ عَنْ أَنَسِ بْنِ حَكِيمٍ الضَّبِّيِّ أَنَّهُ أَتَى الْمَدِينَةَ فَلَقِيَ أَبَا هُرَيْرَةَ فَقَالَ لَهُ: يَا فَتَى أَلَا أُحَدِّثُكَ حَدِيثًا لَعَلَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْ يَنْفَعَكَ بِهِ، قُلْتُ: بَلَى. قَالَ: (إِنَّ أَوَّلَ مَا يُحَاسَبُ بِهِ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ أَعْمَالِهِمُ الصَّلَاةَ فَيَقُولُ اللَّهُ ﵎ لِمَلَائِكَتِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ انْظُرُوا فِي صلاة عبدي أتمها أم نَقَصَهَا فَإِنْ كَانَتْ تَامَّةً كُتِبَتْ لَهُ تَامَّةً وَإِنْ كَانَ انْتَقَصَ مِنْهَا شَيْئًا قَالَ انْظُرُوا هَلْ لِعَبْدِي مِنْ تَطَوُّعٍ فَإِنْ كَانَ لَهُ تَطَوُّعٌ قَالَ أَكْمِلُوا لِعَبْدِي فَرِيضَتَهُ مِنْ تَطَوُّعِهِ ثُمَّ تُؤْخَذُ الْأَعْمَالُ عَلَى ذَلِكَ (. قَالَ يُونُسُ: وَأَحْسَبُهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، لَفْظُ أَبِي دَاوُدَ. وَقَالَ: حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِهَذَا الْمَعْنَى. قَالَ: (ثُمَّ الزَّكَاةُ مِثْلُ ذَلِكَ) (ثُمَّ تُؤْخَذُ الْأَعْمَالُ عَلَى حَسَبِ ذَلِكَ). وَأَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ عَنْ هَمَّامٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ حُرَيْثِ بْنِ قَبِيصَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى يَقُولُ: (إِنَّ أَوَّلَ مَا يُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِصَلَاتِهِ فَإِنْ صَلُحَتْ فَقَدْ أَفْلَحَ وَأَنْجَحَ وَإِنْ فَسَدَتْ فَقَدْ خَابَ وَخَسِرَ- قَالَ هَمَّامٌ: لَا أَدْرِي هَذَا مِنْ كَلَامِ قَتَادَةَ أَوْ مِنَ الرِّوَايَةِ- فَإِنِ انْتَقَصَ مِنْ فَرِيضَتِهِ شي قَالَ انْظُرُوا هَلْ لِعَبْدِي مِنْ تَطَوُّعٍ فَيُكَمَّلُ بِهِ مَا نَقَصَ مِنَ الْفَرِيضَةِ ثُمَّ يَكُونُ سَائِرُ عَمَلِهِ عَلَى نَحْوِ ذَلِكَ (. خَالَفَهُ أَبُو الْعَوَّامِ فَرَوَاهُ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: إِنَّ أَوَّلَ مَا يُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صَلَاتُهُ فَإِنْ وُجِدَتْ تَامَّةً كُتِبَتْ تَامَّةً وَإِنْ كَانَ انتقص منها شي قَالَ انْظُرُوا هَلْ تَجِدُونَ لَهُ مِنْ

Dahhâk'ın arkadaşları bir defasında ikindi namazında bir emîrin [namazı] geciktirdiğini gördüler; öyle ki güneş neredeyse batmak üzereydi. Bunun üzerine ed-Dahhâk bu ayeti okudu ve ardından şöyle dedi: “Vallahi onu [tamamen] terk etmem, zayi etmemden bana daha sevimlidir.” Bu konudaki sözün özü şudur: Kim namazın abdestini, rükûunu ve secdesini tastamam korumazsa onu korumamış olur. Kim de onu korumazsa onu zayi etmiş olur. Onu zayi eden kimse ise onun dışındaki şeyleri daha çok zayi eder. Tıpkı onu koruyan kimsenin dinini Allah'ın koruduğu gibi. Namazı olmayanın dini de yoktur. el-Hasan şöyle demiştir: “Mescitleri atıl bıraktılar (boşladılar); sanatlar ve dünyalık sebeplerle meşgul oldular.” { وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ } “Ve şehvetlerine uydular” yani lezzetlere ve günahlara [uydular]. Üçüncü Mesele- et-Tirmizî ve Ebû Dâvûd, Enes b. Hakîm ed-Dabbî'den rivayet etmişlerdir: O, Medine'ye gelip Ebû Hureyre ile karşılaştı. Ebû Hureyre ona: “Ey genç! Sana, Allah Teâlâ'nın kendisiyle sana fayda vereceği umulan bir hadis rivayet edeyim mi?” dedi. Ben de: “Evet” dedim. Dedi ki: “{ إِنَّ أَوَّلَ مَا يُحَاسَبُ بِهِ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ أَعْمَالِهِمُ الصَّلَاةَ فَيَقُولُ اللَّهُ ﵎ لِمَلَائِكَتِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ انْظُرُوا فِي صلاة عبدي أتمها أم نَقَصَهَا فَإِنْ كَانَتْ تَامَّةً كُتِبَتْ لَهُ تَامَّةً وَإِنْ كَانَ انْتَقَصَ مِنْهَا شَيْئًا قَالَ انْظُرُوا هَلْ لِعَبْدِي مِنْ تَطَوُّعٍ فَإِنْ كَانَ لَهُ تَطَوُّعٌ قَالَ أَكْمِلُوا لِعَبْدِي فَرِيضَتَهُ مِنْ تَطَوُّعِهِ ثُمَّ تُؤْخَذُ الْأَعْمَالُ عَلَى ذَلِكَ } ‘Kıyamet gününde insanların amellerinden ilk hesaba çekileceği şey namazdır. Allah [celle celâluhû] -en iyi bilen kendisi olduğu halde- meleklerine: Kulumun namazına bakın, onu tam mı kıldı yoksa noksan mı yaptı? buyurur. Şayet tamsa ona tam olarak yazılır. Eğer ondan bir şey eksiltmişse: Bakın bakalım kulumun nafilesi var mı? buyurur. Şayet onun nafilesi varsa: Kulumun farzını nafilesinden tamamlayın, buyurur. Sonra [diğer] ameller de buna göre ele alınır.’” Yûnus dedi ki: “Bunun Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] [merfû olarak rivayet edildiğini] zannediyorum.” Lafız Ebû Dâvûd'undur. [Ebû Dâvûd] dedi ki: Bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, bize Hammâd anlattı, bize Dâvûd b. Ebî Hind, Zürâre b. Evfâ'dan, o Temîm ed-Dârî'den, o da Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] bu anlamda nakletti. Buyurdu ki: “{ ثُمَّ الزَّكَاةُ مِثْلُ ذَلِكَ } ‘Sonra zekât da böyledir’ { ثُمَّ تُؤْخَذُ الْأَعْمَالُ عَلَى حَسَبِ ذَلِكَ } ‘sonra [bütün] ameller buna göre ele alınır.’” Bunu en-Nesâî de Hemmâm'dan, o el-Hasan'dan, o Hureys b. Kabîsa'dan, o da Ebû Hureyre'den tahric etti: Resûlullah'ı [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyururken işittim dedi: “{ إِنَّ أَوَّلَ مَا يُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِصَلَاتِهِ فَإِنْ صَلُحَتْ فَقَدْ أَفْلَحَ وَأَنْجَحَ وَإِنْ فَسَدَتْ فَقَدْ خَابَ وَخَسِرَ } ‘Kıyamet gününde kulun ilk hesaba çekileceği şey namazıdır. Şayet o düzgün olursa o kurtulmuş ve kazanmıştır; şayet o bozuk olursa o hüsrana uğramış ve kaybetmiştir’ -Hemmâm: Bu [kısım] Katâde'nin sözü müdür yoksa rivayetten midir bilmiyorum, dedi- ‘{ فَإِنِ انْتَقَصَ مِنْ فَرِيضَتِهِ شي قَالَ انْظُرُوا هَلْ لِعَبْدِي مِنْ تَطَوُّعٍ فَيُكَمَّلُ بِهِ مَا نَقَصَ مِنَ الْفَرِيضَةِ ثُمَّ يَكُونُ سَائِرُ عَمَلِهِ عَلَى نَحْوِ ذَلِكَ } şayet farzından bir şey eksilmişse: Bakın bakalım, kulumun bir nafilesi var mı ki farzdan eksilen şey onunla tamamlansın? buyurur. Sonra onun diğer bütün amelleri de bu şekilde olur.’” Ebü'l-Avvâm ona muhalefet ederek bunu Katâde'den, o el-Hasan'dan, o Ebû Râfi'den, o da Ebû Hureyre'den rivayet etti ki Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz kıyamet gününde kulun ilk hesaba çekileceği şey namazıdır; şayet tam bulunursa tam olarak yazılır, eğer ondan bir şey eksilmişse [Allah]: ‘Bakın bakalım, onun için bir nafile bulabiliyor musunuz...’ buyurur.”

تطوع يكمل مَا ضَيَّعَ مِنْ فَرِيضَتِهِ مِنْ تَطَوُّعِهِ ثُمَّ سَائِرُ الْأَعْمَالِ تَجْرِي عَلَى حَسَبِ ذَلِكَ) قَالَ النَّسَائِيُّ: أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ قَالَ أَنْبَأَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنِ الْأَزْرَقِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (أَوَّلُ مَا يُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صَلَاتُهُ فَإِنْ كَانَ أَكْمَلَهَا وَإِلَّا قَالَ اللَّهُ ﷿ انْظُرُوا لِعَبْدِي مِنْ تَطَوُّعٍ فَإِنْ وُجِدَ لَهُ تَطَوُّعٌ قَالَ أَكْمِلُوا بِهِ الْفَرِيضَةَ (. قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِي كِتَابِ" التَّمْهِيدِ" أَمَّا إِكْمَالُ الْفَرِيضَةِ مِنَ التَّطَوُّعِ فَإِنَّمَا يَكُونُ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- فِيمَنْ سَهَا عَنْ فَرِيضَةٍ فَلَمْ يَأْتِ بِهَا، أَوْ لَمْ يُحْسِنْ رُكُوعَهَا وَسُجُودَهَا وَلَمْ يَدْرِ قَدْرَ ذَلِكَ وَأَمَّا مَنْ تَرَكَهَا، أَوْ نَسِيَ ثُمَّ ذَكَرَهَا فَلَمْ يَأْتِ بِهَا عَامِدًا وَاشْتَغَلَ بِالتَّطَوُّعِ عَنْ أَدَاءِ فَرْضِهَا وهو ذاكر له فلا يكمل لَهُ فَرِيضَةٌ مِنْ تَطَوُّعِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ رُوِيَ مِنْ حَدِيثِ الشَّامِيِّينَ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثٌ مُنْكَرٌ يَرْوِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ حِمْيَرَ عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ السَّكُونِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُرْطٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (مَنْ صَلَّى صَلَاةً لَمْ يُكْمِلْ فِيهَا رُكُوعَهُ وَسُجُودَهُ زِيدَ فِيهَا مِنْ تَسْبِيحَاتِهِ حَتَّى تَتِمَّ). قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهَذَا لَا يُحْفَظُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَلَيْسَ بِالْقَوِيِّ وَإِنْ كَانَ صَحَّ كَانَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ خَرَجَ مِنْ صَلَاةٍ كَانَ قَدْ أَتَمَّهَا عِنْدَ نَفْسِهِ وَلَيْسَتْ في الحكم بتامة [والله أعلم]. قُلْتُ: فَيَنْبَغِي لِلْإِنْسَانِ أَنْ يُحْسِنَ فَرْضَهُ وَنَفْلَهُ حَتَّى يَكُونَ لَهُ نَفْلٌ يَجِدُهُ زَائِدًا عَلَى فَرْضِهِ يُقَرِّبُهُ مِنْ رَبِّهِ كَمَا قَالَ ﷾: (وَمَا يَزَالُ عَبْدِي يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّى أُحِبَّهُ" الْحَدِيثَ. فَأَمَّا إِذَا كَانَ نَفْلٌ يُكْمَلُ بِهِ الْفَرْضُ فَحُكْمُهُ فِي الْمَعْنَى حُكْمُ الْفَرْضِ. وَمَنْ لَا يُحْسِنُ أَنْ يُصَلِّيَ الْفَرْضَ فَأَحْرَى وَأَوْلَى أَلَّا يُحْسِنَ التَّنَفُّلَ لَا جَرَمَ تَنَفُّلُ النَّاسِ فِي أَشَدِّ مَا يَكُونُ مِنَ النُّقْصَانِ وَالْخَلَلِ لِخِفَّتِهِ عِنْدَهُمْ وَتَهَاوُنِهِمْ بِهِ حَتَّى كَأَنَّهُ غَيْرُ مُعْتَدٍّ بِهِ. وَلَعَمْرُ اللَّهِ لَقَدْ يُشَاهَدُ فِي الْوُجُودِ مَنْ يُشَارُ إِلَيْهِ وَيُظَنُّ بِهِ الْعِلْمَ تَنَفُّلُهُ كَذَلِكَ

{ تطوع يكمل مَا ضَيَّعَ مِنْ فَرِيضَتِهِ مِنْ تَطَوُّعِهِ ثُمَّ سَائِرُ الْأَعْمَالِ تَجْرِي عَلَى حَسَبِ ذَلِكَ } farzından zayi ettiğini nafilesinden tamamlayacak bir nafilesini bulabiliyor musunuz, bakın! Sonra diğer ameller de buna göre cereyan eder, buyurur.’” en-Nesâî dedi ki: Bize İshak b. İbrâhim haber verdi, dedi ki: Bize en-Nadr b. Şümeyl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, el-Ezrak b. Kays'tan, o Yahyâ b. Ya'mer'den, o Ebû Hureyre'den, o da Resûlullah'tan [sallallâhu aleyhi ve sellem] bildirdi ki şöyle buyurmuştur: “{ أَوَّلُ مَا يُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صَلَاتُهُ فَإِنْ كَانَ أَكْمَلَهَا وَإِلَّا قَالَ اللَّهُ ﷿ انْظُرُوا لِعَبْدِي مِنْ تَطَوُّعٍ فَإِنْ وُجِدَ لَهُ تَطَوُّعٌ قَالَ أَكْمِلُوا بِهِ الْفَرِيضَةَ } ‘Kıyamet gününde kulun ilk hesaba çekileceği şey namazıdır; şayet onu tam yapmışsa [ne âlâ], değilse Allah [azze ve celle]: Kulumun bir nafilesi var mı bakın, buyurur. Şayet ona ait bir nafile bulunursa: Farzı onunla tamamlayın, buyurur.’” Ebû Ömer b. Abdilberr, “et-Temhîd” adlı kitabında şöyle demiştir: Farzın nafile ile tamamlanması -Allah en doğrusunu bilir ya- ancak bir farzı unutup yerine getiremeyen veya rükû ve secdesini güzel yapamayıp bunun miktarını bilemeyen kimse hakkındadır. Bir kimse farzı terk eder veya unuttuktan sonra hatırlayıp da kasten yerine getirmez ve farzı ifa etmek yerine nafile ile meşgul olursa, [farzı] hatırladığı halde nafilesinden farzı tamamlanmaz; Allah en doğrusunu bilir. Bu konuda Şamlıların rivayetinden münker bir hadis nakledilmiştir; bunu Muhammed b. Himyer, Amr b. Kays es-Sekûnî'den, o Abdullah b. Kurt'tan, o da Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] rivayet etmiştir ki şöyle buyurmuştur: “{ مَنْ صَلَّى صَلَاةً لَمْ يُكْمِلْ فِيهَا رُكُوعَهُ وَسُجُودَهُ زِيدَ فِيهَا مِنْ تَسْبِيحَاتِهِ حَتَّى تَتِمَّ } ‘Kim rükûunu ve secdesini tam yapmadığı bir namaz kılarsa, tamamlanıncaya kadar ona tesbihlerinden ilave edilir.’” Ebû Ömer dedi ki: “Bu, Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] sadece bu yolla bilinmektedir ve kuvvetli değildir; şayet sahih ise anlamı şudur: Kişi kendi zannında tamamladığı halde hükmen tam olmayan bir namazdan çıkmıştır [Allah en doğrusunu bilir].” Derim ki: İnsanın farzını ve nafilesini güzel yapması gerekir; ta ki farzından fazla bulacağı ve kendisini Rabbine yaklaştıracak bir nafilesi olsun; nitekim O [azze ve celle] hadiste: “{ وَمَا يَزَالُ عَبْدِي يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّى أُحِبَّهُ } ‘Kulum nafilelerle Bana yaklaşmaya devam eder, ta ki Ben onu severim...’” buyurmuştur. Farzın kendisiyle tamamlandığı nafileye gelince, onun hükmü anlam itibariyle farz hükmündedir. Farzı güzel kılmayı beceremeyen kimsenin nafileyi güzel kılamaması daha muhtemel ve daha evladır. Nitekim insanların nafile kılması, yanlarında hafif görülmesi ve ona önem verilmemesi sebebiyle -sanki hesaba katılmayacakmış gibi- noksanlık ve kusurun en şiddetli olduğu haldedir. Allah'a yemin olsun ki, dünyada kendisine işaret edilen ve ilim sahibi olduğu zannedilen kimsenin nafilesinin böyle olduğu bizzat görülmektedir;

بَلْ فَرْضُهُ إِذْ يَنْقُرُهُ نَقْرَ الدِّيكِ لِعَدَمِ مَعْرِفَتِهِ بِالْحَدِيثِ فَكَيْفَ بِالْجُهَّالِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ. وَقَدْ قَالَ الْعُلَمَاءُ: وَلَا يُجْزِئُ رُكُوعٌ وَلَا سُجُودٌ وَلَا وُقُوفٌ بَعْدَ الرُّكُوعِ وَلَا جُلُوسٌ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ حَتَّى يَعْتَدِلَ رَاكِعًا وواقفا

Bilakis hadisi bilmemesi sebebiyle namazı horozun [yem] gagalaması gibi gagalayarak kılarken farzı [nasıl tamam olur]?! O halde hiçbir şey bilmeyen cahillerin hali nicedir?! Nitekim âlimler şöyle demiştir: 'Rükû eden ve ayakta duran kimse tam itidale kavuşuncaya kadar ne rükû, ne secde, ne rükûdan sonraki doğrulma ne de iki secde arasındaki oturuş geçerli olur...

وَسَاجِدًا وَجَالِسًا. وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ فِي الْأَثَرِ وَعَلَيْهِ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ وَأَهْلُ النَّظَرِ. وَهَذِهِ رِوَايَةُ ابْنِ وَهْبٍ وَأَبِي مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْبَقَرَةِ". وَإِذَا كَانَ هَذَا فَكَيْفَ يُكْمَلُ بِذَلِكَ التَّنَفُّلِ مَا نَقَصَ مِنْ هَذَا الْفَرْضِ عَلَى سَبِيلِ الْجَهْلِ وَالسَّهْوِ؟! بَلْ كُلُّ ذَلِكَ غَيْرُ صَحِيحٍ وَلَا مَقْبُولٍ لِأَنَّهُ وَقَعَ عَلَى غَيْرِ الْمَطْلُوبِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. [الرابعة]- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ) وَعَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ) هُوَ مَنْ بَنَى [الْمُشَيَّدَ] وَرَكِبَ الْمَنْظُورَ وليس الْمَشْهُورَ. قُلْتُ: الشَّهَوَاتُ عِبَارَةٌ عَمَّا يُوَافِقُ الْإِنْسَانَ وَيَشْتَهِيهِ وَيُلَائِمُهُ وَلَا يَتَّقِيهِ. وَفِي الصَّحِيحِ: (حُفَّتِ الْجَنَّةُ بِالْمَكَارِهِ وَحُفَّتِ النَّارُ بِالشَّهَوَاتِ). وَمَا ذُكِرَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ جُزْءٌ مِنْ هَذَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا) قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: شَرًّا أَوْ ضَلَالًا أَوْ خَيْبَةً، قَالَ:

Rükû eden, ayakta duran, secde eden ve oturan olarak tam itidal halinde olmalıdır. Rivayette sahih olan budur; cumhur ulemanın ve re'y ehlinin (nazar ehlinin) benimsediği görüş de budur. Bu, İbn Vehb ve Ebû Mus'ab'ın Mâlik'ten rivayetidir. Bu anlam el-Bakara Suresi'nde geçmişti. Durum böyle olunca, cehalet ve gaflet üzere bu farzdan eksilen şeyler o nafile ile nasıl tamamlanabilir?! Bilakis bütün bunlar geçerli ve makbul değildir, çünkü istenene uygun olarak meydana gelmemiştir; Allah en doğrusunu bilir. [Dördüncü Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ } “Ve şehvetlerine uydular” buyruğu: Ali'den [radıyallâhu teâlâ anh] Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ } “Ve şehvetlerine uydular” buyruğu hakkında şöyle rivayet edilmiştir: “O, yüksek köşkler yapan [], gösterişli binitlere binen ve şöhretli elbiseler giyen kimsedir.” Derim ki: Şehvetler; insanın arzusuna uyan, canının çektiği, nefsinin hoşlandığı ve sakınmadığı şeylerin ifadesidir. Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: “{ حُفَّتِ الْجَنَّةُ بِالْمَكَارِهِ وَحُفَّتِ النَّارُ بِالشَّهَوَاتِ } ‘Cennet hoşlanılmayan şeylerle kuşatılmış, cehennem ise şehvetlerle kuşatılmıştır.’” Ali'den [radıyallâhu anh] nakledilen şey de bunun bir parçasıdır. Allah Teâlâ'nın: { فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا } “Onlar yakında Gayyâ'yı boylayacaklardır” buyruğu hakkında İbn Zeyd: “Bir şer, sapıklık yahut hüsrandır” demiştir. Şair şöyle demiştir:

فَمَنْ يَلْقَ خَيْرًا يَحْمَدُ النَّاسُ أَمْرَهُ ... وَمَنْ يَغْوِ لَا يَعْدَمُ عَلَى الْغَيِّ لَائِمَا

Kim bir hayırla karşılaşırsa, insanlar onun işini över... / Kim de azıp saparsa, sapıklığı yüzünden kınayacak birini bulmaktan geri kalmaz.

وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: هُوَ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ. وَالتَّقْدِيرُ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ هَذَا الْغَيَّ، كَمَا قَالَ جَلَّ ذِكْرَهُ:" وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً" [الفرقان: ٦٨] وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْغَيَّ اسْمٌ لِلْوَادِي سُمِّيَ بِهِ لِأَنَّ الْغَاوِينَ يَصِيرُونَ إِلَيْهِ. قَالَ كَعْبٌ: يَظْهَرُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ بِأَيْدِيهِمْ سِيَاطٌ كَأَذْنَابِ البقر ثم قرأ [الآية]:" فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا" أَيْ هَلَاكًا وَضَلَالًا فِي جَهَنَّمَ. وَعَنْهُ: غَيٌّ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ أَبْعَدُهَا قَعْرًا وَأَشَدُّهَا حَرًّا فِيهِ بِئْرٌ يُسَمَّى الْبَهِيمَ كُلَّمَا خَبَتْ جَهَنَّمُ فَتَحَ اللَّهُ تَعَالَى تِلْكَ الْبِئْرَ فَتُسَعَّرُ بِهَا جَهَنَّمُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: غَيٌّ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ وَأَنَّ أَوْدِيَةَ جَهَنَّمَ لَتَسْتَعِيذُ مِنْ حَرِّهِ أَعَدَّ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ الوادي للزاني المصر على الزنى، وَلِشَارِبِ الْخَمْرِ الْمُدْمِنِ عَلَيْهِ وَلِآكِلِ الرِّبَا الَّذِي لَا يَنْزِعُ عَنْهُ وَلِأَهْلِ الْعُقُوقِ وَلِشَاهِدِ الزُّورِ وَلِامْرَأَةٍ أَدْخَلَتْ عَلَى زَوْجِهَا وَلَدًا لَيْسَ مِنْهُ.

Abdullah b. Mes'ûd [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: "O, cehennemde bir vadidir." Dil ehline göre takdir [ifadesi]: { فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ هَذَا الْغَيَّ } "Onlar bu Gayy ile karşılaşacaklardır" şeklindedir. Nitekim şânı yüce olan [Allah]: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً } “Kim bunları yaparsa, ağır bir cezayla karşılaşır” [el-Furkân 25/68] buyurmuştur. En zâhir olan görüşe göre Gayy vadinin adıdır; azıp sapanlar (gâvûn) oraya gideceği için bu isim verilmiştir. Ka'b şöyle demiştir: "Âhir zamanda ellerinde sığır kuyrukları gibi kamçılar bulunan bir topluluk ortaya çıkacaktır." Sonra [ayeti]: { فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا } “Onlar Gayy'a uğrayacaklardır” kısmını okudu; yani cehennemde helâk ve sapıklığa [uğrayacaklardır]. Yine ondan rivayet edildiğine göre: "Gayy, cehennemde dibi en derin ve harareti en şiddetli bir vadidir. Orada 'el-Behîm' adında bir kuyu vardır; cehennem ateşi her dindiğinde Allah Teâlâ o kuyuyu açar ve cehennem onunla tutuşturulur." İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] da şöyle demiştir: "Gayy, cehennemde bir vadidir; öyle ki cehennemin diğer vadileri bile onun hararetinden [Allah'a] sığınır. Allah Teâlâ o vadiyi zinada ısrar eden zâniye, içkiye devam eden tiryakiye, vazgeçmeksizin faiz yiyene, ana-babaya âsî olanlara, yalancı şâhide ve kocasına kendisinden olmayan bir çocuğu sokan (isnat eden) kadına hazırlamıştır."

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا مَنْ تابَ) ٦٠ أَيْ مِنْ تَضْيِيعِ الصَّلَاةِ وَاتِّبَاعِ الشَّهَوَاتِ فَرَجَعَ إِلَى طَاعَةِ رَبِّهِ. (وَآمَنَ) ١١٠ بِهِ (وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ) ٦٠. قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ وَأَبُو بَكْرٍ: (يُدْخَلُونَ) بِفَتْحِ الْخَاءِ. وَفَتَحَ الْيَاءَ الْبَاقُونَ. (وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً) ٦٠ أَيْ لَا يُنْقَصُ مِنْ أَعْمَالِهِمُ الصالحة شي إِلَّا أَنَّهُمْ يُكْتَبُ لَهُمْ بِكُلِّ حَسَنَةٍ عَشْرٌ إِلَى سَبْعِمِائَةٍ. (جَنَّاتِ عَدْنٍ) بَدَلًا مِنَ الْجَنَّةِ فَانْتَصَبَتْ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: وَيَجُوزُ" جَنَّاتُ عَدْنٍ" عَلَى الِابْتِدَاءِ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَلَوْلَا الْخَطُّ لَكَانَ" جَنَّةِ عَدْنٍ" لِأَنَّ قَبْلَهُ" يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ". (الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ) أي من عبده وحفظ عهده بالغيب وقيل: آمنوا بالجنة ولم يروها.- إنه كان وعده مأتيا (" مَأْتِيًّا" مَفْعُولٌ مِنَ الْإِتْيَانِ. وَكُلُّ مَا وَصَلَ إِلَيْكَ فَقَدْ وَصَلْتَ إِلَيْهِ تَقُولُ: أَتَتْ عَلَيَّ سِتُّونَ سَنَةً وَأَتَيْتُ عَلَى سِتِّينَ سَنَةً. وَوَصَلَ إِلَيَّ مِنْ فُلَانٍ خَيْرٌ وَوَصَلْتُ مِنْهُ إِلَى خَيْرٍ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ:" مَأْتِيًّا" بِمَعْنَى آتٍ فَهُوَ مَفْعُولٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ. وَ" مَأْتِيًّا" مَهْمُوزٌ لِأَنَّهُ مِنْ أَتَى يَأْتِي. وَمَنْ خَفَّفَ الْهَمْزَةَ جَعَلَهَا أَلِفًا. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: الْوَعْدُ هَاهُنَا الْمَوْعُودُ وَهُوَ الْجَنَّةُ أَيْ يَأْتِيهَا أَوْلِيَاؤُهُ. (لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً) أَيْ فِي الْجَنَّةِ. وَاللَّغْوُ مَعْنَاهُ الْبَاطِلُ مِنَ الْكَلَامِ وَالْفُحْشُ مِنْهُ وَالْفُضُولُ وَمَا لَا يُنْتَفَعُ بِهِ. وَمِنْهُ الْحَدِيثُ: (إِذَا قُلْتَ لِصَاحِبِكَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَنْصِتْ وَالْإِمَامُ يَخْطُبُ فَقَدْ لَغَوْتَ) وَيُرْوَى" لَغَيْتَ" وَهِيَ لُغَةُ أَبِي هُرَيْرَةَ كَمَا قال الشاعر:

Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَنْ تابَ } “Ancak tövbe edenler müstesnadır” buyruğu: Yani namazı zayi etmekten ve şehvetlere uymaktan vazgeçip Rabbinin taatine dönenler. { وَآمَنَ } “Ve iman eden” O'na; { وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } “ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte onlar cennete girecekler”. Ebû Ca'fer, Şeybe, İbn Kesîr, İbn Muhaysın, Ebû Amr, Ya'kûb ve Ebû Bekr, hâ harfinin fethasıyla “Girdirilirler ({ يُدْخَلُونَ })” şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise yâ harfini fethalı okumuşlardır. { وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً } “ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır” yani salih amellerinden hiçbir şey eksiltilmez; ancak onlara her bir iyilik için on katından yedi yüz katına kadar yazılır. { جَنَّاتِ عَدْنٍ } “Adn cennetleridir”: “el-Cennet” kelimesinden bedel olduğu için nasb ile gelmiştir. Ebû İshak ez-Zeccâc: “Mübteda (özne) olarak ‘{ جَنَّاتُ عَدْنٍ }’ şeklinde [merfû okunması da] caizdir” demiştir. Ebû Hâtim ise şöyle demiştir: “Hatt-ı Mushaf (yazım) olmasaydı ‘{ جَنَّةِ عَدْنٍ }’ şeklinde [tekil] olurdu; çünkü öncesinde ‘{ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ }’ geçmektedir.” { الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ } “O, Rahmân'ın kullarına gaybda vadettiği [Adn cennetleridir]”: Yani O'na kulluk eden ve gaybda O'nun ahdini koruyan kimselere [vadettiği]; bir görüşe göre de: Cenneti görmedikleri halde ona iman ettiler. { إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا } “Şüphesiz O'nun vaadi kesinlikle yerine gelecektir.” “Me'tiyyen (مَأْتِيًّا)” kelimesi, gelmek (ityân) kökünden ism-i mef'ûldür. Sana ulaşan her şeye sen de ulaşmışsındır. Dersin ki: “Altmış yıl bana geldi ve ben altmış yıla geldim.” “Falancadan bana hayır ulaştı ve ben ondan hayra ulaştım.” el-Kutebî: “‘Me'tiyyen (مَأْتِيًّا)’, gelen (âtin) anlamındadır; fail anlamında kullanılmış bir mef'ûldür” demiştir. “Me'tiyyen (مَأْتِيًّا)” kelimesi hemzelidir, çünkü “etâ ye'tî (أَتَى يَأْتِي)” fiilindendir. Hemzeyi hafifleten kimse onu elife dönüştürür. et-Taberî şöyle demiştir: “Burada vaat, vadolunan şey demektir ki o da cennettir; yani O'nun dostları oraya gelecektir.” { لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً } “Orada boş bir söz işitmezler” yani cennette. “Lağv (اللَّغْوُ)”; sözün bâtıl olanı, çirkin olanı, lüzumsuzu ve kendisinde fayda bulunmayan şeydir. Hadiste geçen şu ifade de bundandır: “{ إِذَا قُلْتَ لِصَاحِبِكَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَنْصِتْ وَالْإِمَامُ يَخْطُبُ فَقَدْ لَغَوْتَ } ‘Cuma günü imam hutbe okurken arkadaşına 'Sus!' dersen, boş bir laf etmiş (lağv yapmış) olursun.’” “Lağayte (لَغَيْتَ)” şeklinde de rivayet edilir ki bu, şairin dediği gibi Ebû Hureyre'nin lügatidir:

وَرَبِّ أَسْرَابِ حَجِيجٍ كُظَّمِ ... عَنِ اللَّغَا وَرَفَثِ التَّكَلُّمِ

Boş lakırdıdan ve çirkin konuşmaktan / Kendilerini tutan hacı kafilelerinin Rabbine andolsun!

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: اللَّغْوُ كُلُّ مَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ ذِكْرُ اللَّهِ تَعَالَى أَيْ كَلَامُهُمْ فِي الْجَنَّةِ حَمْدُ اللَّهِ وَتَسْبِيحُهُ. (إِلَّا سَلاماً) أَيْ لَكِنْ يَسْمَعُونَ سَلَامًا فَهُوَ مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ يَعْنِي سَلَامَ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ وَسَلَامَ الْمَلِكَ عَلَيْهِمْ قَالَهُ مُقَاتِلٌ وَغَيْرُهُ. وَالسَّلَامُ اسْمٌ جَامِعٌ لِلْخَيْرِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا إِلَّا مَا يُحِبُّونَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا) أَيْ لَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ مِنَ الْمَطَاعِمِ وَالْمَشَارِبِ بُكْرَةً وَعَشِيًّا أَيْ في قَدْرَ هَذَيْنَ الْوَقْتَيْنِ إِذْ لَا بُكْرَةَ ثَمَّ ولا عشيا

İbn Abbâs şöyle demiştir: Lağv (boş söz), içinde Allah Teâlâ'nın zikri bulunmayan her şeydir. Yani onların cennetteki konuşmaları Allah'a hamd ve O'nu tesbihtir. { إِلَّا سَلاماً } “Yalnızca bir esenlik [işitirler]” yani: Fakat bir selam işitirler. Bu, munkatı' istisna (kesintili istisna) türündendir; yani birbirlerine verdikleri selamı ve meleğin onlara verdiği selamı [işitirler]. Bunu Mukâtil ve başkaları söylemiştir. Selâm, bütün hayırları kapsayan bir isimdir; mana ise onların orada yalnızca hoşlandıkları şeyleri işitecekleridir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا } “Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır” buyruğu: Yani arzuladıkları yiyecek ve içecekler sabah ve akşam onlarındır; yani bu iki vaktin miktarı kadardır; çünkü orada ne sabah vardır ne de akşam.

كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" غُدُوُّها شَهْرٌ وَرَواحُها شَهْرٌ" أَيْ قَدْرَ شَهْرٍ، قَالَ مَعْنَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَغَيْرُهُمَا. وَقِيلَ: عَرَّفَهُمُ اعْتِدَالَ أَحْوَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَكَانَ أَهْنَأَ النِّعْمَةِ عِنْدَ الْعَرَبِ التَّمْكِينُ مِنَ الْمَطْعَمِ وَالْمَشْرَبِ بُكْرَةً وَعَشِيًّا. قَالَ يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ وَقَتَادَةُ كَانَتِ الْعَرَبُ فِي زَمَانِهَا مَنْ وَجَدَ غَدَاءً وَعَشَاءً مَعًا فَذَلِكَ هُوَ النَّاعِمُ فَنَزَلَتْ. وَقِيلَ: أَيْ رِزْقُهُمْ فِيهَا غَيْرُ مُنْقَطِعٍ كَمَا قَالَ: (لَا مَقْطُوعَةٍ وَلَا ممنوعة) كَمَا تَقُولُ: أَنَا أُصْبِحُ وَأُمْسِي فِي ذِكْرِكَ. أَيْ ذِكْرِي لَكَ دَائِمٌ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ الْبُكْرَةُ قَبْلَ تَشَاغُلِهِمْ بِلَذَّاتِهِمْ وَالْعَشِيُّ بَعْدَ فَرَاغِهِمْ مِنْ لَذَّاتِهِمْ لِأَنَّهُ يَتَخَلَّلُهَا فَتَرَاتُ انْتِقَالٍ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ. وَهَذَا يَرْجِعُ إِلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ. وَرَوَى الزُّبَيْرُ بْنُ بَكَّارٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي أُوَيْسٍ قَالَ قَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ: طَعَامُ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْيَوْمِ مَرَّتَانِ وَتَلَا قَوْلَ اللَّهِ ﷿" وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا" ثُمَّ قَالَ: وَعَوَّضَ اللَّهُ ﷿ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصِّيَامِ السَّحُورَ بَدَلًا مِنَ الْغَدَاءِ لِيَقْوَوْا بِهِ عَلَى عِبَادَةِ رَبِّهِمْ. وَقِيلَ: إِنَّمَا ذَكَرَ ذَلِكَ لِأَنَّ صِفَةَ الْغَدَاءِ وَهَيْئَتَهُ [غير] صِفَةِ الْعَشَاءِ وَهَيْئَتِهِ، وَهَذَا لَا يَعْرِفُهُ إِلَّا الْمُلُوكُ. وَكَذَلِكَ يَكُونُ فِي الْجَنَّةِ رِزْقُ الْغَدَاءِ غَيْرَ رِزْقِ الْعَشَاءِ تَتَلَوَّنُ عَلَيْهِمُ النِّعَمُ لِيَزْدَادُوا تَنَعُّمًا وَغِبْطَةً. وَخَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي (نَوَادِرِ الْأُصُولِ) مِنْ حَدِيثِ أَبَانٍ عَنِ الْحَسَنِ وَأَبِي قِلَابَةَ قَالَا قَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ فِي الْجَنَّةِ مِنْ لَيْلٍ؟ قَالَ (وَمَا هَيَّجَكَ عَلَى هَذَا) قَالَ سَمِعْتُ اللَّهَ تَعَالَى يَذْكُرُ فِي الْكِتَابِ:" وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا" فقلت: الليل بين البكرة والعشي. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَيْسَ هُنَاكَ لَيْلٌ إِنَّمَا هُوَ ضَوْءٌ وَنُورٌ يَرُدُّ الْغُدُوَّ عَلَى الرَّوَاحِ وَالرَّوَاحَ عَلَى الْغُدُوِّ وَتَأْتِيهِمْ طُرَفُ الْهَدَايَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِمَوَاقِيتِ الصَّلَاةِ الَّتِي كَانُوا يُصَلُّونَ فِيهَا فِي الدُّنْيَا وَتُسَلِّمُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ) وَهَذَا فِي غَايَةِ الْبَيَانِ لِمَعْنَى الْآيَةِ وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي كِتَابِ (التَّذْكِرَةِ). وَقَالَ الْعُلَمَاءُ: لَيْسَ فِي الْجَنَّةِ لَيْلٌ وَلَا نَهَارٌ وَإِنَّمَا هُمْ فِي نُورٍ أَبَدًا إِنَّمَا يَعْرِفُونَ مِقْدَارَ اللَّيْلِ مِنَ النَّهَارِ بِإِرْخَاءِ الْحُجُبِ وَإِغْلَاقِ الْأَبْوَابِ وَيَعْرِفُونَ مِقْدَارَ النَّهَارِ بِرَفْعِ الْحُجُبِ وَفَتْحِ الْأَبْوَابِ. ذَكَرَهُ أَبُو الْفَرَجِ الْجَوْزِيُّ وَالْمَهْدَوِيُّ وغيرهما.

Nitekim Allah Teâlâ'nın: { غُدُوُّها شَهْرٌ وَرَواحُها } “Onun sabah gidişi bir ay, akşam dönüşü de bir aydı” buyruğunda da böyledir; yani bir ay miktarı demektir. İbn Abbâs, İbn Cüreyc ve diğerleri bu anlamda olduğunu ifade etmişlerdir. Bir diğer görüşe göre: [Allah] onlara cennet ehlinin durumlarının dengeli ve mutedil olduğunu bildirmiştir. Araplara göre nimetlerin en lezzetlisi, sabah ve akşam yiyecek ve içeceğe erişebilme imkânıydı. Yahyâ b. Ebî Kesîr ve Katâde şöyle demiştir: "Kendi zamanlarında Araplar arasında hem sabah hem de akşam yemeği bulan kimse refah ve nimet içinde sayılırdı; ayet bu minval üzere nâzil oldu." Bir diğer görüşe göre: Yani onların oradaki rızıkları kesintisizdir; nitekim Allah Teâlâ: { لَا مَقْطُوعَةٍ وَلَا مَمْنُوعَةٍ } “Tükenmeyen ve yasaklanmayan” buyurmuştur. Tıpkı senin: "Ben sabah akşam seni anmaktayım" yani "Seni anışım süreklidir" demen gibidir. Sabah vaktinin (bükre), onların lezzetlerle meşgul olmalarından önce; akşam vaktinin (aşıyy) ise lezzetlerinden boşalmalarından sonra olması da muhtemeldir; çünkü bu ikisi arasında bir halden diğerine geçiş fasılaları yer alır. Bu da ilk görüşe racidir. Zübeyr b. Bekkâr'ın İsmâil b. Ebî Uveys'ten rivayet ettiğine göre Mâlik b. Enes şöyle demiştir: "Müminlerin günde iki öğün yemeği vardır" ve Allah Azze ve Celle'nin: { وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا } “Ve orada sabah akşam rızıkları vardır” buyruğunu okudu. Sonra da şöyle dedi: "Allah Azze ve Celle, müminlere oruçta Rablerine ibadet için güç kazansınlar diye sabah yemeği (ğadâ) yerine sahuru bedel kılmıştır." Bir görüşe göre: Bunun böyle zikredilmesinin sebebi, sabah yemeğinin niteliği ve sunumunun akşam yemeğinin niteliği ve sunumundan [farklı] olmasıdır; bunu da ancak hükümdarlar bilir. Aynı şekilde cennette de nimet ve sevinçleri artsın, nimetler çeşit çeşit sunulsun diye sabah rızkı akşam rızkından farklı olacaktır. Hakîm et-Tirmizî, *Nevâdirü'l-Usûl* adlı eserinde Ebân yoluyla el-Hasan ve Ebû Kılâbe'den şöyle rivayet etmiştir: Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Cennette gece var mıdır?" diye sordu. Resûlullah: « وَمَا هَيَّجَكَ عَلَى هَذَا » «Seni bu [soruyu sormaya] ne sevk etti?» buyurdu. Adam: "Allah Teâlâ'nın Kitap'ta: { وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا } “Ve orada sabah akşam rızıkları vardır” buyurduğunu işittim ve 'Gece, sabah ile akşam arasındadır' dedim" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لَيْسَ هُنَاكَ لَيْلٌ إِنَّمَا هُوَ ضَوْءٌ وَنُورٌ يَرُدُّ الْغُدُوَّ عَلَى الرَّوَاحِ وَالرَّوَاحَ عَلَى الْغُدُوِّ وَتَأْتِيهِمْ طُرَفُ الْهَدَايَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِمَوَاقِيتِ الصَّلَاةِ الَّتِي كَانُوا يُصَلُّونَ فِيهَا فِي الدُّنْيَا وَتُسَلِّمُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ » «Orada gece yoktur; o ancak sabahı akşama, akşamı da sabaha bağlayan bir aydınlık ve nurdur. Dünyada namaz kıldıkları vakitlerde Allah Teâlâ'dan onlara nadide hediyeler gelir ve melekler kendilerine selam verirler.» Bu rivayet, ayetin manasını son derece açık bir şekilde ortaya koymaktadır; biz bunu *et-Tezkire* adlı eserimizde de zikretmiştik. İlim ehli şöyle demiştir: Cennette gece de gündüz de yoktur; onlar sürekli bir nur içindedirler. Gece miktarını gündüzden ancak perdelerin indirilmesi ve kapıların kapatılmasıyla anlarlar; gündüz miktarını ise perdelerin kaldırılması ve kapıların açılmasıyla bilirler. Bunu Ebu'l-Ferec İbnü'l-Cevzî, Mehdevî ve başkaları zikretmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي) أَيْ هَذِهِ الْجَنَّةُ الَّتِي وَصَفْنَا أَحْوَالَ أَهْلِهَا (نُورِثُ) بِالتَّخْفِيفِ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ:" نُوَرِّثُ" بِفَتْحِ الْوَاوِ وَتَشْدِيدِ الرَّاءِ. والاختيار التخفيف، لقوله تعالى:" أَوْرَثْنَا الْكِتابَ" [فاطر: ٣٢]. (مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: (أَيْ مَنِ اتَّقَانِي وَعَمِلَ بِطَاعَتِي). وَقِيلَ هُوَ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ تَقْدِيرُهُ نُورِثُ مَنْ كان تقيا من عبادنا.

Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي } “İşte cennet budur ki” buyruğu: Yani ehlinin hallerini vasfettiğimiz bu cennettir; “nûrisu (نُورِثُ)” şeddesizdir. Ya'kûb ise vâv harfinin fethası ve râ harfinin şeddesiyle “nüverrisu (نُوَرِّثُ)” şeklinde okumuştur. Tercih edilen şeddesiz okuyuştur; çünkü Allah Teâlâ: { أَوْرَثْنَا الْكِتابَ } “Kitab'ı miras bıraktık” buyurmuştur. { مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا } “kullarımızdan takva sahibi olanlara [miras bırakacağımız]”: İbn Abbâs: “Yani Bana karşı takvalı davranan ve Bana itaatle amel eden kimseye” demiştir. Ayette takdim ve tehir (önde ve sonda olma) olduğu da söylenmiştir; takdiri: Kullarımızdan takva sahibi olan kimseye miras bırakacağımız [cennet] şeklindedir.

[سورة مريم (١٩): الآيات ٦٤ الى ٦٥]

[Meryem Suresi (19), 64 ila 65. Ayetler]

وَما نَتَنَزَّلُ إِلاَّ بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (٦٤) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥)

{ وَما نَتَنَزَّلُ إِلاَّ بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (٦٤) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥) } “[Cebrail şöyle dedi:] 'Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz. Önümüzde, arkamızda ve bunlar arasında ne varsa hepsi O'nundur. Rabbin asla unutkan değildir.' (64) 'O, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir. Öyleyse O'na kulluk et ve O'na kullukta sabır ve sebat göster. Hiç O'nun adaşı olduğunu bilir misin?' (65)”

رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى لِجِبْرِيلَ (مَا مَنَعَكَ أَنْ تَزُورَنَا أَكْثَرَ مِمَّا تَزُورُنَا) قَالَ: فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ (وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ) إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَرَوَاهُ الْبُخَارِيُّ: حَدَّثَنَا خلال بْنُ يَحْيَى حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِجِبْرِيلَ: (مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تزورنا أكثر مما تزرونا) فَنَزَلَتْ:" وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ" الْآيَةَ، قَالَ كَانَ هَذَا الْجَوَابُ لِمُحَمَّدٍ ﷺ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ أَبْطَأَ الْمَلَكُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ أَتَاهُ فَقَالَ: (مَا الَّذِي أَبْطَأَكَ) قَالَ: كَيْفَ نَأْتِيكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَقُصُّونَ أَظْفَارَكُمْ وَلَا تَأْخُذُونَ مِنْ شَوَارِبِكُمْ، وَلَا تُنَقُّونَ رَوَاجِبَكُمْ، وَلَا تَسْتَاكُونَ، قَالَ مُجَاهِدٌ: فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِي هَذَا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ أَيْضًا وَقَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ وَالضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: احْتَبَسَ جِبْرِيلُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ حِينَ سَأَلَهُ قَوْمُهُ عَنْ قِصَّةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَذِي الْقَرْنَيْنِ وَالرُّوحِ وَلَمْ يَدْرِ مَا يُجِيبُهُمْ وَرَجَا أَنْ يَأْتِيَهُ جِبْرِيلُ بِجَوَابِ مَا سَأَلُوهُ عَنْهُ قَالَ عِكْرِمَةُ: فَأَبْطَأَ عَلَيْهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: اثْنَتَيْ عَشْرَةَ لَيْلَةً. وَقِيلَ: خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا وَقِيلَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ وَقِيلَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ (أبطأت علي حتى

Tirmizî, İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl'e: « مَا مَنَعَكَ أَنْ تَزُورَنَا أَكْثَرَ مِمَّا تَزُورُنَا » «Bizi, ziyaret ettiğinden daha sık ziyaret etmekten seni alıkoyan nedir?» buyurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine: { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” ayeti sonuna kadar indi. [Tirmizî]: “Bu hasen garîb bir hadistir” dedi. Bunu Buhârî de rivayet etti: Bize Hallâd b. Yahyâ anlattı, bize Ömer b. Zerr anlattı, dedi ki: Babamı Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] naklederken işittim: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl'e: « مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تزورنا أكثر مما تزرونا » «Bizi, ziyaret ettiğinden daha sık ziyaret etmekten seni ne alıkoyuyor?» buyurdu. Bunun üzerine: { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” ayeti indi. Dedi ki: Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e verilen cevaptı. Mücâhid dedi ki: Melek, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e [gelmekte] gecikti, sonra ona gelince: « مَا الَّذِي أَبْطَأَكَ » «Seni geciktiren nedir?» diye sordu. Melek: “Siz tırnaklarınızı kesmezken, bıyıklarınızı kısaltmazken, parmak boğumlarınızı temizlemezken ve misvak kullanmazken biz size nasıl gelelim?” dedi. Mücâhid: “İşte ayet bu hususta indi” dedi. Mücâhid ayrıca, Katâde, İkrime, Dahhâk, Mukâtil ve el-Kelbî de şöyle dediler: Kavmi kendisine Ashâb-ı Kehf, Zülkarneyn ve ruh kıssasını sorduğunda, Cibrîl Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e [gelmeyip] gecikti. O da onlara ne cevap vereceğini bilemedi ve Cibrîl'in kendisine sordukları şeyin cevabını getirmesini umdu. İkrime: “Kırk gün gecikti” dedi. Mücâhid: “On iki gece” dedi. On beş gün, on üç [gün] ve üç gün denildiği de söylenmiştir. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « أبطأت علي حتى... » «Bana öyle geciktin ki...» buyurdu.

سَاءَ ظَنِّي وَاشْتَقْتُ إِلَيْكَ) فَقَالَ جِبْرِيلُ ﵇ إِنِّي كُنْتُ أَشْوَقَ وَلَكِنِّي عَبْدٌ مَأْمُورٌ إِذَا بُعِثْتُ نَزَلْتُ وَإِذَا حُبِسْتُ احْتَبَسْتُ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ (وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ) وَأُنْزِلَ: وَالضُّحى وَاللَّيْلِ إِذا سَجى. مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَما قَلى). ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ وَالْوَاحِدِيُّ وَالْقُشَيْرِيُّ وَغَيْرُهُمْ. وَقِيلَ: هُوَ إِخْبَارٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ عِنْدَ دُخُولِهَا وَمَا نَتَنَزَّلُ هَذِهِ الْجِنَانَ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ وَعَلَى هَذَا تَكُونُ الْآيَةُ مُتَّصِلَةً بِمَا قَبْلُ. وَعَلَى مَا ذَكَرْنَا مِنَ الأقوال قيل: تَكُونُ غَيْرَ مُتَّصِلَةٍ بِمَا قَبْلَهَا وَالْقُرْآنُ سُوَرٌ ثُمَّ السُّوَرُ تَشْتَمِلُ عَلَى جُمَلٍ، وَقَدْ تَنْفَصِلُ جُمْلَةٌ عَنْ جُمْلَةٍ" وَما نَتَنَزَّلُ" أَيْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى قُلْ يَا جِبْرِيلُ" وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ". وَهَذَا يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: إِنَّا إِذَا أُمِرْنَا نَزَلْنَا عَلَيْكَ. الثَّانِي- إِذَا أَمَرَكَ رَبُّكَ نَزَلْنَا عَلَيْكَ فَيَكُونُ الْأَمْرُ عَلَى [الوجه] الْأَوَّلِ مُتَوَجِّهًا إِلَى النُّزُولِ وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي متوجها إلى التنزيل. قوله تَعَالَى: (لَهُ) أَيْ لِلَّهِ. (مَا بَيْنَ أَيْدِينا) أَيْ عِلْمُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا (وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُرَيْجٍ: مَا مَضَى أَمَامَنَا مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا، وَمَا يَكُونُ بَعْدَنَا مِنْ أَمْرِهَا وَأَمْرِ الْآخِرَةِ." وَما بَيْنَ ذلِكَ" الْبَرْزَخِ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ:" لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينا" مِنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ" وَما خَلْفَنا" مَا مَضَى مِنَ الدُّنْيَا" وَما بَيْنَ ذلِكَ" مَا بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ وَبَيْنَهُمَا أَرْبَعُونَ سَنَةً. الْأَخْفَشُ:" مَا بَيْنَ أَيْدِينا" مَا كَانَ قَبْلَ أَنْ نُخْلَقَ" وَما خَلْفَنا" مَا يَكُونُ بَعْدَ أَنْ نَمُوتَ" وَما بَيْنَ ذلِكَ" مَا يَكُونُ مُنْذُ خُلِقْنَا إِلَى أَنْ نَمُوتَ. وَقِيلَ:" مَا بَيْنَ أَيْدِينا" مِنَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ وَأُمُورِ الْآخِرَةِ" وَما خَلْفَنا" مَا مَضَى مِنْ أَعْمَالِنَا فِي الدُّنْيَا (وَما بَيْنَ ذلِكَ) أَيْ مَا يَكُونُ مِنْ هَذَا الْوَقْتِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَيَحْتَمِلُ خَامِسًا:" مَا بَيْنَ أَيْدِينا" السَّمَاءُ" وَما خَلْفَنا" الْأَرْضُ" وَما بَيْنَ ذلِكَ" أَيْ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةٍ" لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينا" يُرِيدُ الدُّنْيَا إِلَى الْأَرْضِ" وَما خَلْفَنا" يريد السموات وَهَذَا عَلَى عَكْسِ مَا قَبْلَهُ" وَما بَيْنَ ذلِكَ" يُرِيدُ الْهَوَاءَ ذَكَرَ الْأَوَّلُ الْمَاوَرْدِيُّ وَالثَّانِي الْقُشَيْرِيُّ. الزَّمَخْشَرِيُّ: وَقِيلَ مَا مَضَى مِنْ أَعْمَارِنَا وَمَا غَبَرَ مِنْهَا وَالْحَالُ الَّتِي نَحْنُ فِيهَا. وَلَمْ يَقُلْ مَا بَيْنَ ذَيْنِكَ لِأَنَّ الْمُرَادَ مَا بَيْنَ مَا ذَكَرْنَا كَمَا قَالَ" لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ"

[Hakkımda kötü zanda bulunulmasından endişe ettim] ve seni özledim)» Cibrîl [aleyhisselâm] ise şöyle dedi: «Ben seni daha çok özlemiştim; ancak ben emre bağlı bir kulum. Gönderildiğimde inerim, alıkonulduğumda ise dururum.» Bunun üzerine: { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” ayeti ile { وَالضُّحى * وَاللَّيْلِ إِذا سَجى * مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَما قَلى } “Kuşluk vaktine ve sükûna erdiği zaman geceye andolsun ki, Rabbin seni terk etmedi ve sana darılmadı” ayetleri indirildi. Bunu es-Sa‘lebî, el-Vâhidî, el-Kuşeyrî ve başkaları zikretmiştir. Bir görüşe göre bu, cennet ehlinin oraya girerken: «Biz bu cennetlere ancak Rabbinin emriyle gireriz» dediklerine dair bir haberdir. Buna göre ayet önceki kısımla bağlantılıdır. Zikrettiğimiz görüşlere göre ise önceki kısımla bağlantılı olmadığı söylenmiştir. Kur'an surelerden meydana gelir, sureler de cümleleri ihtiva eder; bazen bir cümle diğerinden bağımsız olabilir. { وَما نَتَنَزَّلُ } “Biz... inmeyiz”: Yani Allah Teâlâ: «Ey Cibrîl! { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” de» buyurmuştur. Bunun iki ihtimali vardır: Birincisi: «Biz emrolunduğumuzda sana ineriz.» İkincisi: «Rabbin sana [gelmemizi] emrettiğinde sana ineriz.» Böylece emir; birinci [ihtimale] göre inmeyi istemeye, ikinci ihtimale göre ise indirmeye yönelik olur. Allah Teâlâ'nın: { لَهُ } “O'nundur” yani Allah'ındır. { مَا بَيْنَ أَيْدِينا } “Önümüzde olanlar”: Yani önümüzde olanların bilgisi [O'nundur]. { وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ } “Arkamızda ve bunlar arasında ne varsa”: İbn Abbâs ve İbn Cüreyc şöyle demiştir: Dünya işlerinden önümüzde geçip gidenler ile arkamızdan gelecek olan dünya ve ahiret işleri [O'nundur]. { وَما بَيْنَ ذلِكَ } “Ve bunlar arasında ne varsa” ifadesi ise berzahtır. Katâde ve Mukâtil şöyle demiştir: { لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينا } “Önümüzde olanlar” ahiret işlerinden, { وَما خَلْفَنا } “arkamızda olanlar” dünyadan geçip giden şeyler, { وَما بَيْنَ ذلِكَ } “ve bunlar arasında ne varsa” ise iki sûra üfürülüş arasındaki kırk yıllık süredir. el-Ahfeş şöyle demiştir: { مَا بَيْنَ أَيْدِينا } “Önümüzde olanlar” yaratılmamızdan önce olanlar, { وَما خَلْفَنا } “arkamızda olanlar” ölümümüzden sonra olacaklar, { وَما بَيْنَ ذلِكَ } “ve bunlar arasında ne varsa” ise yaratıldığımız andan öleceğimiz ana kadar olanlardır. Bir görüşe göre: { مَا بَيْنَ أَيْدِينا } “Önümüzde olanlar” sevap, ceza ve ahiret işleridir; { وَما خَلْفَنا } “arkamızda olanlar” dünyada geçmiş amellerimizdir; { وَما بَيْنَ ذلِكَ } “ve bunlar arasında ne varsa” ise bu vakitten kıyamet gününe kadar olacak olanlardır. Beşinci bir ihtimal ise şöyledir: { مَا بَيْنَ أَيْدِينا } “Önümüzde olanlar” gök, { وَما خَلْفَنا } “arkamızda olanlar” yer, { وَما بَيْنَ ذلِكَ } “ve bunlar arasında ne varsa” gök ile yer arasındaki şeylerdir. İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette ise: { لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينا } “Önümüzde olanlar O'nundur” ile yeryüzüne kadar olan dünyayı, { وَما خَلْفَنا } “arkamızda olanlar” ile semaları kastetmektedir ki bu önceki görüşün aksinedir; { وَما بَيْنَ ذلِكَ } “ve bunlar arasında ne varsa” ile de havayı kastetmektedir. İlkini el-Mâverdî, ikincisini el-Kuşeyrî zikretmiştir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: Bir görüşe göre de ömrümüzden geçip gidenler, geriye kalanlar ve içinde bulunduğumuz haldir. [İki şey söz konusu olduğu halde tesniye zamiriyle] “mâ beyne zeynike” denilmeyip [mâ beyne zâlike denilmesi], kastedilenin zikrettiğimiz şeylerin arası olmasındandır; nitekim Allah Teâlâ: { لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ }

أَيْ بَيْنَ مَا ذَكَرْنَا. (وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا) أَيْ نَاسِيًا إِذَا شَاءَ أَنْ يُرْسِلَ إِلَيْكَ أَرْسَلَ وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَمْ يَنْسَكَ وَإِنْ تَأَخَّرَ عَنْكَ الْوَحْيُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّهُ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْأَشْيَاءِ مُتَقَدِّمِهَا وَمُتَأَخِّرِهَا وَلَا يَنْسَى شَيْئًا مِنْهَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما) أَيْ رَبُّهُمَا وَخَالِقُهُمَا وَخَالِقُ مَا بَيْنَهُمَا وَمَالِكُهُمَا وَمَالِكُ مَا بَيْنَهُمَا، فَكَمَا إِلَيْهِ تَدْبِيرُ الْأَزْمَانِ كَذَلِكَ إِلَيْهِ تَدْبِيرُ الْأَعْيَانِ. (فَاعْبُدْهُ) أَيْ وَحِّدُهُ لِذَلِكَ. وَفِي هَذَا دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ اكْتِسَابَاتِ الْخَلْقِ مَفْعُولَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى كَمَا يَقُولُهُ أَهْلُ الْحَقِّ وَهُوَ الْقَوْلُ الْحَقُّ لِأَنَّ الرَّبَّ في هذا الموضع لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى مَعْنًى مِنْ مَعَانِيهِ إِلَّا عَلَى الْمَالِكِ وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ مَالِكُ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ دَخَلَ فِي ذَلِكَ اكْتِسَابُ الْخَلْقِ وَوَجَبَتْ عِبَادَتُهُ لِمَا ثَبَتَ أَنَّهُ الْمَالِكُ عَلَى الْإِطْلَاقِ وَحَقِيقَةُ الْعِبَادَةِ الطَّاعَةُ بِغَايَةِ الْخُضُوعِ وَلَا يَسْتَحِقُّهَا أَحَدٌ سِوَى الْمَالِكِ الْمَعْبُودِ. (وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ) أَيْ لِطَاعَتِهِ وَلَا تَحْزَنْ لِتَأْخِيرِ الْوَحْيِ عَنْكَ بَلِ اشْتَغِلْ بِمَا أُمِرْتَ بِهِ. وَأَصْلُ اصْطَبِرِ اصْتَبِرْ فَثَقُلَ الْجَمْعُ بَيْنَ التَّاءِ وَالصَّادِ لِاخْتِلَافِهِمَا فَأُبْدِلَ مِنَ التَّاءِ طَاءٌ كَمَا تَقُولُ مِنَ الصَّوْمِ: اصْطَامَ. (هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ وَلَدًا أَيْ نَظِيرًا، أَوْ مِثْلًا أَوْ شَبِيهًا يَسْتَحِقُّ مِثْلَ اسْمِهِ الَّذِي هُوَ الرَّحْمَنُ. وقاله مُجَاهِدٌ. مَأْخُوذٌ مِنَ الْمُسَامَاةِ. وَرَوَى إِسْرَائِيلُ عَنْ سِمَاكٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هَلْ تَعْلَمُ لَهُ أَحَدًا سُمِّيَ الرَّحْمَنُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا أَجَلُّ إِسْنَادٍ عَلِمْتُهُ رُوِيَ فِي هَذَا الْحَرْفِ وَهُوَ قَوْلٌ صَحِيحٌ وَلَا يُقَالُ الرَّحْمَنُ إِلَّا لِلَّهِ. قُلْتُ وَقَدْ مَضَى هَذَا مبينا في البسملة. والحمد لِلَّهِ. رَوَى ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ (هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا) قَالَ: مِثْلًا. ابْنُ الْمُسَيَّبُ: عِدْلًا. قَتَادَةُ وَالْكَلْبِيُّ هَلْ تَعْلَمُ أَحَدًا يُسَمَّى اللَّهَ تَعَالَى غَيْرَ اللَّهِ أَوْ يُقَالُ لَهُ اللَّهُ إِلَّا اللَّهُ وَهَلْ بِمَعْنَى لَا، أي لا تعلم. والله تعالى أعلم.

Yani zikrettiğimiz şeyler arasında [olanı da]. { وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } “Rabbin asla unutucu değildir”; yani [O] unutan değildir, sana [vahiy] göndermeyi dilediği vakit gönderir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; vahiy senden gecikse bile [Rabbin] seni unutmamıştır. Bir diğer görüşe göre ise anlamı şudur: O, önceden geçen ve sonradan gelecek olan her şeyi bilendir ve bunlardan hiçbirini unutmaz. Yüce Allah'ın: { رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir” buyruğu; yani onların, ikisi arasındakilerin Rabbi, yaratıcısı, onların ve ikisi arasındakilerin Mâliki demektir. Zamanların tedbiri ve idaresi O'na ait olduğu gibi, aynı şekilde varlıkların (a'yân) tedbiri ve idaresi de O'na aittir. { فَاعْبُدْهُ } “Şu halde O'na kulluk et”; yani bundan dolayı O'nu birle (tevhid et). Bunda, hak ehlinin söylediği gibi kulların fiillerinin ve kazançlarının (iktisâbât) Yüce Allah tarafından yaratılmış olduğuna bir delil vardır. Doğru olan görüş de budur; zira bu makamda "Rab" lafzını, O'nun anlamlarından "Mâlik" dışında bir anlama hamletmek mümkün değildir. Gök ile yer arasındakilerin Mâliki olduğu sabit olunca, kulların fiil ve kazançları da buna dahil olur. Mutlak Mâlik olduğu sabit olduğuna göre de O'na ibadet vacip olur. İbadetin hakikati ise son derece boyun eğerek itaat etmektir ve buna Mâlik ve Ma'bud olan zattan başkası hak kazanamaz. { وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ } “Ve O'na kullukta sabırlı ol”; yani O'na itaatte sebat et; vahyin senden gecikmesine üzülme, bilakis emrolunduğun şeyle meşgul ol. [Kelimenin aslı olan] istabir (اصْتَبِرْ), ta (ت) ile sad (ص) harflerinin mahreç farklılığından ötürü bir arada telaffuzunun ağır gelmesi sebebiyle ta harfi tı (ط) harfine dönüştürülmüştür; nitekim oruç (savm) kelimesinden türetilerek istâme (اصْطَامَ) denilmesi gibidir. { هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } “Hiç O'nun adını taşıyan birini bilir misin?” İbn Abbâs şöyle demiştir: [Ayet], "O'na bir çocuk, yani bir benzer, bir eş veya O'nun er-Rahmân olan ismi gibi bir ismi hak eden bir denk bilir misin?" demektir. Mücâhid de böyle demiştir. [Kelime] müsâmât (ad verme/denk olma) kökünden alınmıştır. İsrâîl, Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "O'nun gibi 'er-Rahmân' diye isimlendirilen bir kimse bilir misin?" en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu harf (ayet) hakkında rivayet edildiğini bildiğim en yüce isnad budur ve bu sahih bir sözdür; zira er-Rahmân ismi Allah'tan başkasına söylenemez." Derim ki: Bu husus Besmele bahsinde açıklanmış olarak geçmişti. Allah'a hamdolsun. İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den: { هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } “Hiç O'nun adını taşıyan birini bilir misin?” ayeti hakkında: "Bir denk [bilir misin?]" dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Müseyyeb: "Bir denk", Katâde ve el-Kelbî ise: "Allah'tan başka 'Allah Teâlâ' diye isimlendirilen veya Allah'tan başka kendisine 'Allah' denilen birini bilir misin?" şeklinde açıklamışlardır. Buradaki [soru edatı olan] hel (هَلْ), nefiy (olumsuzluk bildiren 'lâ') anlamındadır; yani "Bilemezsin" demektir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

[سورة مريم (١٩): الآيات ٦٦ الى ٧٢]

[Meryem Suresi (19), 66 ila 72. Ayetler]

وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً (٦٧) فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨) ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا (٦٩) ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا (٧٠)

{ وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً (٦٧) فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨) ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا (٦٩) ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا (٧٠) } “İnsan der ki: 'Öldüğüm zaman mı gerçekten diri olarak çıkarılacağım?' (66) İnsan hiç düşünmez mi ki daha önce o hiçbir şey değilken Biz onu yarattık? (67) Rabbine andolsun ki Biz onları da şeytanları da muhakkak toplayacağız; sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız. (68) Sonra her bir topluluktan Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gidenleri muhakkak çekip ayıracağız. (69) Sonra oraya girmeye kimlerin daha layık olduğunu elbette en iyi Biz biliriz. (70)”

وَإِنْ مِنْكُمْ إِلاَّ وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا (٧١) ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا (٧٢)

{ وَإِنْ مِنْكُمْ إِلاَّ وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا (٧١) ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا (٧٢) } “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur; bu, Rabbinin üzerine aldığı kesinleşmiş bir hükümdür. (71) Sonra takva sahiplerini kurtarırız; zalimleri ise orada diz üstü çökmüş halde bırakırız. (72)”

قوله تعالى: (وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا) الْإِنْسَانُ هُنَا أبي ابن خَلَفٍ وَجَدَ عِظَامًا بَالِيَةً فَفَتَّتَهَا بِيَدِهِ وَقَالَ: زَعَمَ مُحَمَّدٌ أَنَّا نُبْعَثُ بَعْدَ الْمَوْتِ قَالَهُ الْكَلْبِيُّ ذَكَرَهُ الْوَاحِدِيُّ وَالثَّعْلَبِيُّ وَالْقُشَيْرِيُّ وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ نَزَلَتْ فِي الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَأَصْحَابِهِ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَاللَّامُ فِي" لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا" للتأكد. كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ إِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ تبعث حيا فقال" أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا"! قَالَ ذَلِكَ مُنْكِرًا فَجَاءَتِ اللَّامُ فِي الْجَوَابِ كَمَا كَانَتْ في القول الأول ولو كان مبتدئا لَمْ تَدْخُلِ اللَّامُ لِأَنَّهَا لِلتَّأْكِيدِ وَالْإِيجَابِ وَهُوَ مُنْكِرٌ لِلْبَعْثِ. وَقَرَأَ ابْنُ ذَكْوَانَ" إِذَا مَا مِتُّ" عَلَى الْخَبَرِ وَالْبَاقُونَ بِالِاسْتِفْهَامِ عَلَى أُصُولِهِمْ بِالْهَمْزِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَأَبُو حَيْوَةَ:" لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا" قَالَهُ اسْتِهْزَاءً لِأَنَّهُمْ لَا يُصَدِّقُونَ بِالْبَعْثِ. وَالْإِنْسَانُ هَاهُنَا الْكَافِرُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ) أي أو لا يَذْكُرُ هَذَا الْقَائِلُ (أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ) أي من قبل سؤاله وقول هَذَا الْقَوْلَ (وَلَمْ يَكُ شَيْئاً) فَالْإِعَادَةُ مِثْلُ الِابْتِدَاءِ فَلِمَ يُنَاقِضُ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَّا عَاصِمًا وَأَهْلُ مَكَّةَ وَأَبُو عُمَرَ وَأَبُو جَعْفَرٍ" أَوَلَا يَذَّكَّرُ" وَقَرَأَ شَيْبَةُ وَنَافِعٌ وَعَاصِمٌ:" أَوَلا يَذْكُرُ" بِالتَّخْفِيفِ. وَالِاخْتِيَارُ التَّشْدِيدُ وَأَصْلُهُ يَتَذَكَّرُ لِقَوْلِهِ تعالى" إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ" وَأَخَوَاتِهَا وَفِي حَرْفِ أُبَيٍّ" أَوَلَا يَتَذَكَّرُ" وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَلَى التَّفْسِيرِ لِأَنَّهَا مُخَالِفَةٌ لِخَطِ الْمُصْحَفِ: وَمَعْنَى" يَتَذَكَّرُ" يَتَفَكَّرُ وَمَعْنَى" يَذْكُرُ" يَتَنَبَّهُ ويعلم قاله النحاس.

Allah Teâlâ'nın: { وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } “İnsan der ki: ‘Öldüğüm zaman gerçekten diri olarak mı [kabrimden] çıkarılacağım?’” buyruğunda geçen "insan" burada Übey b. Halef'tir. O, çürümüş kemikler bulup elinde ufalayarak: “Muhammed öldükten sonra diriltileceğimizi iddia ediyor!” demiştir. Bunu el-Kelbî söylemiş; el-Vâhidî, es-Sa‘lebî ve el-Kuşeyrî de zikretmiştir. el-Mehdevî ise bu ayetin el-Velîd b. el-Mugîre ve arkadaşları hakkında indiğini belirtmiştir ki bu İbn Abbâs'ın da görüşüdür. { لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } ifadesindeki "lâm" harfi tekit içindir. Sanki ona: "Öldüğün zaman kesinlikle diri olarak diriltileceksin" denilmiş de o da: { أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } “Öldüğüm zaman gerçekten diri olarak mı çıkarılacağım?” demiştir. Bunu inkâr ederek söylemiştir; dolayısıyla cevapta yer alan "lâm", tıpkı ilk sözde olduğu gibi gelmiştir. Şayet söze ilk başlayan o olsaydı "lâm" girmezdi; çünkü "lâm" tekit ve ispat içindir, hâlbuki o yeniden dirilişi inkâr etmektedir. İbn Zekvân: { إِذَا مَا مِتُّ } şeklinde haber (düz cümle) olarak okumuştur; diğer kıraat imamları ise hemze konusundaki kendi kaidelerine göre istifham (soru) ile okumuşlardır. el-Hasan ve Ebû Hayve: { لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } şeklinde okumuşlardır; [kâfir] bunu alay etmek maksadıyla söylemiştir, çünkü onlar yeniden dirilişi tasdik etmemektedirler. Buradaki "insan" kâfirdir. Allah Teâlâ'nın: { أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ } “İnsan hiç düşünmez mi” yani bu sözü söyleyen kimse hiç hatırlamaz mı? { أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce kendisini yarattığımızı” yani bu soruyu sormasından ve bu sözü söylemesinden önce, { وَلَمْ يَكُ شَيْئاً } “hiçbir şey değilken” [yarattığımızı hiç düşünmez mi?] İade (yeniden yaratma), ibtidâ (ilk yaratılış) gibidir; o halde niçin çelişkiye düşüyor? Âsım müstesna Kûfe ehli, Mekke ehli, Ebû Amr ve Ebû Ca‘fer: { أَوَلَا يَذَّكَّرُ } (şeddeli olarak) okumuşlardır. Şeybe, Nâfi‘ ve Âsım ise: { أَوَلا يَذْكُرُ } şeklinde tahfif ile (şeddesiz) okumuşlardır. Tercih edilen kıraat şeddeli olandır; bunun aslı Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ } “Ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır” ve benzeri ayetlerindeki gibi yetézekkeru (يَتَذَكَّرُ) fiilidir. Übeyy'in Mushafında { أَوَلَا يَتَذَكَّرُ } şeklindedir. Bu kıraat tefsir kabilindendir; çünkü Mushaf hattına aykırıdır. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Yetézekkeru (يَتَذَكَّرُ) fiilinin anlamı 'tefekkür eder, düşünür'; yezékuru (يَذْكُرُ) fiilinin anlamı ise 'farkına varır, bilir' demektir."

قوله تعالى: (فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ) أَقْسَمَ بِنَفْسِهِ بَعْدَ إِقَامَةِ الْحُجَّةِ بِأَنَّهُ يَحْشُرُهُمْ مِنْ قُبُورِهِمْ إِلَى الْمَعَادِ كَمَا يَحْشُرُ الْمُؤْمِنِينَ. (وَالشَّياطِينَ) أَيْ وَلَنَحْشُرَنَّ الشَّيَاطِينَ قُرَنَاءَ لَهُمْ. قِيلَ: يُحْشَرُ كُلُّ كَافِرٍ مَعَ شَيْطَانٍ فِي سِلْسِلَةٍ كَمَا قَالَ:" احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ" [الصافات: ٢٢] الزَّمَخْشَرِيُّ وَالْوَاوُ فِي" وَالشَّياطِينَ" يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لِلْعَطْفِ وَبِمَعْنَى مَعَ وَهِيَ بِمَعْنَى مَعَ أَوْقَعُ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ مَعَ قُرَنَائِهِمْ مِنَ الشَّيَاطِينِ الذي أَغْوَوْهُمْ، يَقْرِنُونَ كُلَّ كَافِرٍ مَعَ شَيْطَانٍ فِي سِلْسِلَةٍ. فَإِنْ قُلْتَ هَذَا إِذَا أُرِيدَ بِالْإِنْسَانِ الْكَفَرَةُ خَاصَّةً فَإِنْ أُرِيدَ الْأَنَاسِيُّ عَلَى الْعُمُومِ فَكَيْفَ يَسْتَقِيمُ حَشْرُهُمْ مَعَ الشَّيَاطِينِ؟ قُلْتُ إِذَا حُشِرَ جَمِيعُ النَّاسِ حَشْرًا وَاحِدًا وَفِيهِمُ الْكَفَرَةُ مَقْرُونِينَ بِالشَّيَاطِينِ فَقَدْ حُشِرُوا مَعَ الشَّيَاطِينِ كَمَا حُشِرُوا مَعَ الْكَفَرَةِ. فَإِنْ قُلْتَ: هَلَّا عُزِلَ السُّعَدَاءُ عَنِ الْأَشْقِيَاءِ فِي الْحَشْرِ كَمَا عُزِلُوا عَنْهُمْ فِي الْجَزَاءِ؟ قُلْتُ لَمْ يُفَرَّقْ بَيْنَهُمْ فِي الْمَحْشَرِ وَأُحْضِرُوا حَيْثُ تَجَاثَوْا حَوْلَ جَهَنَّمَ وَأُورِدُوا مَعَهُمُ النَّارَ لِيُشَاهِدَ السُّعَدَاءُ الْأَحْوَالَ الَّتِي نَجَّاهُمُ اللَّهُ مِنْهَا وَخَلَّصَهُمْ، فَيَزْدَادُوا لِذَلِكَ غِبْطَةً وَسُرُورًا إِلَى سُرُورٍ وَيَشْمَتُوا بِأَعْدَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَعْدَائِهِمْ فَتَزْدَادُ مَسَاءَتُهُمْ وَحَسْرَتُهُمْ وَمَا يَغِيظُهُمْ مِنْ سَعَادَةِ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ وَشَمَاتَتِهِمْ بِهِمْ فَإِنْ قُلْتَ مَا مَعْنَى إِحْضَارِهِمْ جِثِيًّا؟ قُلْتُ أَمَّا إِذَا فُسِّرَ الْإِنْسَانُ بِالْخُصُوصِ فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُعْتَلُونَ مِنَ الْمَحْشَرِ إِلَى شَاطِئِ جَهَنَّمَ عَتْلًا عَلَى حَالِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا فِي الْمَوْقِفِ جُثَاةً عَلَى رُكَبِهِمْ غَيْرَ مُشَاةٍ عَلَى أَقْدَامِهِمْ وَذَلِكَ أَنَّ أَهْلَ الْمَوْقِفِ وُصِفُوا بِالْجُثُوِّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً" [كل] عَلَى الْحَالَةِ الْمَعْهُودَةِ فِي مَوَاقِفَ الْمُقَاوَلَاتُ وَالْمُنَاقَلَاتِ مِنْ تَجَاثِي أَهْلِهَا عَلَى الرُّكَبِ. لِمَا فِي ذلك من الاستيفاز والقلق وإطلاق الجثا خِلَافُ الطُّمَأْنِينَةِ أَوْ لِمَا يَدْهَمُهُمْ مِنْ شِدَّةِ الْأَمْرِ الَّتِي لَا يُطِيقُونَ مَعَهَا الْقِيَامَ عَلَى أَرْجُلِهِمْ فَيَجْثُونَ عَلَى رُكَبِهِمْ جُثُوًّا. وَإِنْ فُسِّرَ بِالْعُمُومِ فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَتَجَاثَوْنَ عِنْدَ مُوَافَاةِ شَاطِئِ جَهَنَّمَ. عَلَى أَنَّ" جِثِيًّا" حَالٌ مُقَدَّرَةٌ كَمَا كَانُوا فِي الْمَوْقِفِ مُتَجَاثِينَ لِأَنَّهُ مِنْ تَوَابِعِ التَّوَاقُفِ لِلْحِسَابِ، قَبْلَ التَّوَاصُلِ إِلَى الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ. وَيُقَالُ: إِنَّ مَعْنَى (لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا)

Allah Teâlâ'nın: { فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ } “Rabbine andolsun ki biz onları mutlaka haşredeceğiz” buyruğu: [Cenâb-ı Hak], delili ortaya koyduktan sonra, tıpkı müminleri haşredeceği gibi onları da kabirlerinden meâda (dönüş yerine) haşredeceğine bizzat kendi zâtına yemin etmiştir. { وَالشَّياطِينَ } “Ve şeytanları da” yani şeytanları da onların yoldaşları olarak mutlaka haşredeceğiz. Şöyle de denilmiştir: Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ } “Zulmedenleri ve onların yoldaşlarını toplayın” [Sâffât, 37/22] buyurduğu gibi her kâfir bir şeytanla birlikte bir zincirde haşredilir. ez-Zemahşerî şöyle der: { وَالشَّياطِينَ } ifadesindeki vâv (و) harfinin atıf için olması caiz olduğu gibi mâiyyet (birliktelik) anlamında olması da caizdir ve mâiyyet anlamında olması daha uygundur. Anlam şudur: Onlar, kendilerini saptıran şeytanlardan yoldaşlarıyla birlikte haşredilirler; her kâfir bir şeytanla birlikte bir zincire bağlanır. Eğer: “Bu, insan kelimesiyle sadece kâfirler kastedildiği takdirdedir; şayet genel olarak bütün insanlar kastediliyorsa onların şeytanlarla birlikte haşredilmesi nasıl doğru olur?” dersen, derim ki: Bütün insanlar tek bir haşir ile haşredilip içlerindeki kâfirler de şeytanlarla birbirine bağlanmış olunca, kâfirlerle birlikte haşredildikleri gibi şeytanlarla da birlikte haşredilmiş olurlar. Eğer: “Cezada ayrıldıkları gibi haşirde de bahtiyar kimseler bedbahtlardan ayrı tutulsa olmaz mıydı?” dersen, derim ki: Mahşerde araları ayrılmamış ve cehennemin çevresinde diz çöktükleri yere getirilmiş, onlarla birlikte ateşe uğratılmışlardır; ta ki bahtiyarlar Allah'ın kendilerini kurtarıp selâmete erdirdiği durumları müşahede etsinler de bundan ötürü sevinçleri katlansın, sürur üstüne sürur yaşasınlar ve Allah Teâlâ'nın ve kendilerinin düşmanlarına [bakıp] sevinsinler; böylece o kâfirlerin kederleri, hasretleri ve Allah dostlarının mutluluğu ile kendilerinin haline sevinmelerinden duydukları öfke daha da artsın. Eğer: “Onların diz üstü çökmüş olarak hazır bulundurulmalarının anlamı nedir?” dersen, derim ki: Şayet insan kelimesi hususi anlamda (kâfirler olarak) tefsir edilirse bunun manası; onların mahşerden cehennemin kenarına ayakları üzerinde yürüyerek değil, duruşma yerinde (mevkıfta) oldukları hal üzere dizleri üstüne çökmüş vaziyette yaka paça sürüklenmeleridir. Zira mahşer ehli diz üstü çökmekle nitelenmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً } “Her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün” [Câsiye, 45/28] buyurmuştur. [Hepsi], konuşma ve tartışma mevkıflarında insanların diz üstü çökmesinde alışılagelen durum üzeredir. Çünkü bunda bir tedirginlik ve telaş vardır; diz üstü çökme hali sükûnet ve huzurun zıddıdır. Yahut üzerlerine ansızın gelen ve karşısında ayakları üzerinde durmaya güç yetiremedikleri o şiddetli durum sebebiyle dizleri üstüne çökerler. Şayet [insan kelimesi] umumi olarak tefsir edilirse anlam şudur: Onlar cehennemin kenarına vardıklarında diz çökerler. { جِثِيًّا } kelimesi, tıpkı hesap için toplanıp bekleşmenin bir gereği olarak mahşer yerinde diz üstü çökmüş bulundukları gibi -sevap ve azaba intikal etmeden önce- mukadder bir haldir. Şöyle de denilmiştir: { لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا } buyruğunun manası...

أَيْ جِثِيًّا عَلَى رُكَبِهِمْ عَنْ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ أَيْ أَنَّهُمْ لِشِدَّةِ مَا هُمْ فِيهِ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى الْقِيَامِ. وَ" حَوْلَ جَهَنَّمَ" يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ دَاخِلَهَا كَمَا تَقُولُ: جَلَسَ الْقَوْمُ حَوْلَ الْبَيْتِ أَيْ دَاخِلَهُ مُطِيفِينَ بِهِ فَقَوْلُهُ: (حَوْلَ جَهَنَّمَ) عَلَى هَذَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَعْدَ الدُّخُولِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَبْلَ الدُّخُولِ. وَ" جِثِيًّا" جَمْعُ جَاثٍ. يُقَالُ: جَثَا عَلَى رُكْبَتَيْهِ يَجْثُو وَيَجْثِي جُثُوًّا وَجُثِيًّا عَلَى فُعُولٍ فِيهِمَا. وَأَجْثَاهُ غَيْرُهُ. وَقَوْمٌ جُثِيٌّ أَيْضًا مِثْلَ جَلَسَ جُلُوسًا وَقَوْمٌ جُلُوسٌ وَجِثِيٌّ أَيْضًا بِكَسْرِ الْجِيمِ لِمَا بَعْدَهَا مِنَ الْكَسْرِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" جِثِيًّا" جَمَاعَاتٍ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: جَمْعًا جَمْعًا وَهُوَ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ جَمْعُ جُثْوَةٍ وَجَثْوَةٍ وَجِثْوَةٍ ثَلَاثُ لُغَاتٍ وَهِيَ الْحِجَارَةُ الْمَجْمُوعَةُ وَالتُّرَابُ المجموع فأهل الخمر على حدة واهل الزنى عَلَى حِدَةٍ وَهَكَذَا قَالَ طَرَفَةُ:

Mücâhid ve Katâde'den rivayet edildiğine göre, dizleri üstüne çökmüş olarak demektir; yani içinde bulundukları durumun şiddetinden ötürü ayakta durmaya güç yetiremezler. { حَوْلَ جَهَنَّمَ } “Cehennemin çevresinde” ifadesi; tıpkı senin “Kavim evin etrafında oturdu” yani evin içinde onu kuşatarak oturdu demen gibi cehennemin içi de olabilir. Dolayısıyla { حَوْلَ جَهَنَّمَ } buyruğu bu takdire göre [cehenneme] girişten sonra da olabilir, girişten önce de olabilir. “Cisiyyâ (جِثِيًّا)” kelimesi “câsin (جاثٍ)”in çoğuludur. Dizleri üstüne çöktü anlamında “cesâ alâ rukbeteyhi yecsû ve yecsî cüsüyven ve cisiyyen (جَثَا عَلَى رُكْبَتَيْهِ يَجْثُو وَيَجْثِي جُثُوًّا وَجِثِيًّا)” denir ki her ikisi de “fuûl” veznindedir. Başkası onu diz üstü çöktürdü anlamında “ecsâhu (أَجْثَاهُ)” denir. Tıpkı “celese cülûsen (جَلَسَ جُلُوسًا)” ve “kavmün cülûsün (قَوْمٌ جُلُوسٌ)” denildiği gibi “kavmün cisiyyün (قَوْمٌ جُثِيٌّ)” de denir. Kendisinden sonraki kesreden ötürü cim harfinin kesrasıyla “cisiyyâ (جِثِيًّا)” şeklinde de okunur. İbn Abbâs: “‘Cisiyyâ’, fırkalar/gruplar demektir” demiştir. Mukâtil ise: “Bölük bölük demektir” demiştir. Bu yoruma göre bu kelime; yığılmış taş ve yığılmış toprak anlamına gelen ve üç lehçesi bulunan “cüsveti”, “cesveti” ve “cisveti (جُثْوَة - جَثْوَة - جِثْوَة)” kelimelerinin çoğuludur. Yani içki ehli ayrı bir grup, zina ehli ayrı bir grup halindedir. Tarafe de böyle demiştir:

تَرَى جُثْوَتَيْنِ مِنْ تُرَابٍ عَلَيْهِمَا ... صَفَائِحُ صُمٌّ مِنْ صَفِيحٍ مُنَضَّدٍ

Üzerlerine dizilmiş sert levha taşlar konmuş, / Topraktan iki yığın görürsün.

وَقَالَ الْحَسَنُ وَالضَّحَّاكُ: جَاثِيَةٌ عَلَى الرُّكَبِ. وَهُوَ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ جَمْعُ جَاثٍ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَذَلِكَ لِضِيقِ الْمَكَانِ أَيْ لَا يُمْكِنُهُمْ أَنْ يَجْلِسُوا جُلُوسًا تَامًّا. وَقِيلَ: جِثِيًّا عَلَى رُكَبِهِمْ لِلتَّخَاصُمِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ". وَقَالَ الْكُمَيْتُ:

el-Hasan ve ed-Dahhâk ise: “Dizleri üstüne çökmüşlerdir” demişlerdir. Bu yoruma göre kelime, daha önce geçtiği üzere “câsin”in çoğuludur. Bu da mekânın darlığından ötürüdür; yani tam bir şekilde oturmaları mümkün değildir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ } “Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” buyruğunda olduğu gibi, hasımlaşmak (davalaşmak) için diz üstü çökmüşlerdir. el-Kümeyt şöyle demiştir:

هُمْ تَرَكُوا سَرَاتَهُمْ جِثِيًّا ... وَهُمْ دُونَ السَّرَاةِ مُقَرَّنِينَا

Onlar efendilerini diz çökmüş bıraktılar, / Kendileri ise efendilerden aşağıda birbirine bağlanmışlardı.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ) أَيْ لَنَسْتَخْرِجَنَّ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ وَأَهْلِ دِينٍ (أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا) النَّحَّاسُ: وَهَذِهِ آيَةٌ مُشْكِلَةٌ فِي الْإِعْرَابِ لِأَنَّ الْقُرَّاءَ كلهم يقرءون" أَيُّهُمْ" بالرفع إلا هرون الْقَارِئَ الْأَعْوَرَ فَإِنَّ سِيبَوَيْهِ حَكَى عَنْهُ" ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ" بِالنَّصْبِ أَوْقَعَ عَلَى أَيِّهِمْ لَنَنْزِعَنَّ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: فِي رَفْعِ" أَيُّهُمْ" ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ، قَالَ الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ حَكَاهُ عَنْهُ سِيبَوَيْهِ: إِنَّهُ مَرْفُوعٌ عَلَى الْحِكَايَةِ وَالْمَعْنَى ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةِ الَّذِي يُقَالُ مِنْ أَجْلِ عُتُوِّهِ أَيَّهُمْ أَشَدَّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا وَأَنْشَدَ الْخَلِيلُ فَقَالَ:

Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ } “Sonra her bir topluluktan muhakkak çekip ayıracağız” buyruğu: Yani her ümmetten ve her din ehlinden çekip çıkaracağız; { أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا } “Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gidenleri”. en-Nehhâs şöyle der: Bu ayet irap bakımından müşkildir; çünkü tek gözlü kâri Hârûn hariç bütün kurrâ “{ أَيُّهُمْ }” lafzını ref' (merfû) ile okumuşlardır; Sîbeveyh ondan { ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ } ayetinde “eyyehum” şeklinde nasb ile okuduğunu, “lenenzeanne” fiilinin “eyyehum” üzerine etki ettiğini nakletmiştir. Ebû İshak şöyle demiştir: “Eyyühüm”ün merfû olmasında üç görüş vardır; Halîl b. Ahmed -ki Sîbeveyh bunu ondan nakletmiştir- demiştir ki: Bu, hikâye yoluyla merfûdur. Mana şudur: Sonra her fırkadan, azgınlığı sebebiyle kendisine ‘Rahmân'a karşı azgınlıkta en şiddetlileri hangisidir?’ denilen kimseyi çekip çıkaracağız. Halîl şu beyti inşad ederek şöyle demiştir:

وَلَقَدْ أَبِيتُ مِنَ الْفَتَاةِ بِمَنْزِلٍ ... فَأَبِيتُ لَا حَرِجٌ وَلَا مَحْرُومُ

Genç kızın yanında öyle bir makamda gecelerim ki; / Ne günahkâr ne de mahrum denilerek gecelerim.

أَيْ فَأَبِيتُ بِمَنْزِلَةِ الَّذِي يُقَالُ لَهُ لَا هُوَ حَرِجٌ وَلَا مَحْرُومٌ. وَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَرَأَيْتُ أَبَا إِسْحَاقَ يَخْتَارُ هَذَا الْقَوْلَ وَيَسْتَحْسِنُهُ قَالَ: لِأَنَّهُ مَعْنَى قَوْلِ أهل التفسير. وزعم أن معنى

Yani kendisine “ne günahkârdır ne de mahrumdur” denilen kimse konumunda gecelerim. Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: Ebû İshak'ın bu görüşü tercih ettiğini ve güzel bulduğunu gördüm. Şöyle dedi: Çünkü bu, tefsir ehlinin sözünün manasıdır. O, [ayetin] manasının şöyle olduğunu ileri sürmüştür:

" ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ" ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ الْأَعْتَى فَالْأَعْتَى. كَأَنَّهُ يُبْتَدَأُ بِالتَّعْذِيبِ بِأَشَدِّهِمْ عِتِيًّا ثُمَّ الَّذِي يَلِيهِ وَهَذَا نَصُّ كَلَامِ أَبِي إِسْحَاقَ فِي مَعْنَى الْآيَةِ. وَقَالَ يُونُسُ:" لَنَنْزِعَنَّ" بِمَنْزِلَةِ الْأَفْعَالِ الَّتِي تُلْغَى ورفع" أَيُّهُمْ" على الابتداء. المهدوي: والفعل هُوَ" لَنَنْزِعَنَّ" عِنْدَ يُونُسَ مُعَلَّقٌ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: مَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهُ يَعْمَلُ فِي مَوْضِعِ" أَيُّهُمْ أَشَدُّ" لَا أَنَّهُ مُلْغًى. وَلَا يُعَلَّقُ عِنْدَ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ مِثْلَ" لَنَنْزِعَنَّ" إِنَّمَا يُعَلَّقُ بِأَفْعَالِ الشَّكِّ وَشَبَهِهَا مَا لَمْ يَتَحَقَّقْ وُقُوعُهُ. وَقَالَ سِيبَوَيْهِ:" أَيُّهُمْ" مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ لِأَنَّهَا خَالَفَتْ أَخَوَاتِهَا فِي الْحَذْفِ، لِأَنَّكَ لَوْ قُلْتَ: رَأَيْتُ الَّذِي أَفْضَلُ وَمَنْ أَفْضَلُ كَانَ قَبِيحًا، حَتَّى تَقُولَ مَنْ هُوَ أَفْضَلُ، وَالْحَذْفُ فِي" أَيِّهِمْ" جَائِزٌ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: وَمَا عَلِمْتُ أَحَدًا مِنَ النَّحْوِيِّينَ إِلَّا وَقَدْ خَطَّأَ سِيبَوَيْهِ فِي هَذَا وَسَمِعْتُ أَبَا إِسْحَاقَ يَقُولُ: مَا يَبِينُ لِي أَنَّ سِيبَوَيْهِ غَلِطَ فِي كِتَابِهِ إِلَّا فِي مَوْضِعَيْنِ هَذَا أَحَدُهُمَا، قَالَ: وَقَدْ عَلِمْنَا أَنَّ سِيبَوَيْهِ أَعْرَبَ أَيًّا وَهِيَ مُفْرَدَةٌ لِأَنَّهَا تُضَافُ، فَكَيْفَ يَبْنِيهَا وَهِيَ مُضَافَةٌ؟! وَلَمْ يَذْكُرْ أَبُو إِسْحَاقَ فِيمَا عَلِمْتُ إِلَّا هَذِهِ الثَّلَاثَةَ الْأَقْوَالِ. أَبُو عَلِيٍّ: إِنَّمَا وَجَبَ الْبِنَاءُ عَلَى مَذْهَبِ سِيبَوَيْهِ لِأَنَّهُ حَذَفَ مِنْهُ مَا يَتَعَرَّفُ بِهِ وَهُوَ الضَّمِيرُ مَعَ افْتِقَارٍ إِلَيْهِ كَمَا حُذِفَ فِي" مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ ٣٠: ٤" مَا يَتَعَرَّفَانِ بِهِ مَعَ افْتِقَارِ الْمُضَافِ إِلَى الْمُضَافِ إِلَيْهِ لِأَنَّ الصِّلَةَ تُبَيِّنُ الْمَوْصُولَ وَتُوَضِّحُهُ كَمَا أَنَّ الْمُضَافَ إِلَيْهِ يُبَيِّنُ الْمُضَافَ وَيُخَصِّصُهُ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: وَفِيهِ أَرْبَعَةُ أَقْوَالٍ سِوَى هَذِهِ الثَّلَاثَةِ الَّتِي ذَكَرَهَا أَبُو إِسْحَاقَ قَالَ الْكِسَائِيُّ:" لَنَنْزِعَنَّ" وَاقِعَةٌ عَلَى الْمَعْنَى كَمَا تَقُولُ: لَبِسْتُ مِنَ الثِّيَابِ وَأَكَلْتُ مِنَ الطَّعَامِ وَلَمْ يَقَعْ" لَنَنْزِعَنَّ" عَلَى" أَيُّهُمْ" فَيَنْصِبَهَا. زَادَ الْمَهْدَوِيُّ: وَإِنَّمَا الْفِعْلُ عِنْدَهُ وَاقِعٌ عَلَى مَوْضِعِ" مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ" وَقَوْلُهُ:" أَيُّهُمْ أَشَدُّ" جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ مُرْتَفِعَةٌ بِالِابْتِدَاءِ وَلَا يَرَى سِيبَوَيْهِ زِيَادَةَ" مِنْ" فِي الْوَاجِبِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ بِالنِّدَاءِ وَمَعْنَى:" لَنَنْزِعَنَّ" لَنُنَادِيَنَّ. الْمَهْدَوِيُّ: وَنَادَى فِعْلٌ يُعَلَّقُ إِذَا كَانَ بَعْدَهُ جُمْلَةٌ كَظَنَنْتُ فَتَعْمَلُ فِي الْمَعْنَى وَلَا تَعْمَلُ فِي اللَّفْظِ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ وَحَكَى أَبُو بَكْرِ بْنُ شُقَيْرٍ أَنَّ بَعْضَ الْكُوفِيِّينَ يَقُولُ فِي" أَيُّهُمْ" مَعْنَى الشَّرْطِ وَالْمُجَازَاةِ فَلِذَلِكَ لَمْ يَعْمَلْ فِيهَا مَا قَبْلَهَا وَالْمَعْنَى: ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ إِنْ تَشَايَعُوا أَوْ لَمْ يَتَشَايَعُوا كَمَا تَقُولُ: ضَرَبْتُ الْقَوْمَ أَيُّهُمْ غَضِبَ وَالْمَعْنَى إِنْ غَضِبُوا أَوْ لَمْ يَغْضَبُوا قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ فَهَذِهِ ستة

{ ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ } “Sonra her topluluktan mutlaka çekip çıkaracağız” [ifadesinin anlamı]: “Sonra her fırkadan en azgın olanları sıra sıra çekip çıkaracağız” demektir. Sanki azap etmeye azgınlık bakımından en şiddetli olanlarından, sonra da onun peşinden gelenlerden başlanacaktır. Ebû İshak'ın ayetin manası hakkındaki sözünün metni böyledir. Yûnus şöyle demiştir: “{ لَنَنْزِعَنَّ }” fiili, [amelden] ilga edilen (düşürülen) fiiller konumundadır; “{ أَيُّهُمْ }” kelimesi ise mübteda (özne) olarak merfûdur. el-Mehdavî: Yûnus'a göre “{ لَنَنْزِعَنَّ }” fiili ta‘lîk edilmiştir (askıya alınmıştır). Ebû Alî şöyle demiştir: Bunun manası, [fiilin] amelden tamamen düşürülmüş olması değil, { أَيُّهُمْ أَشَدُّ } “hangisi daha şiddetli ise” [cümlesinin] mahallen mef‘ûlünde amel etmesidir. Halîl ve Sîbeveyh'e göre ise “lenenzianne (لَنَنْزِعَنَّ)” benzeri [fiiller] ta‘lîk edilmez; ta‘lîk ancak vuku bulması kesinleşmemiş şüphe fiilleri ve benzerleriyle yapılır. Sîbeveyh ise şöyle demiştir: “{ أَيُّهُمْ }” kelimesi damme üzere mebnîdir; zira hazif konusunda benzerlerine muhalefet etmiştir. Çünkü sen: “Raeytü'llezî efdal (رَأَيْتُ الَّذِي أَفْضَلُ)” veya “Men efdal (وَمَنْ أَفْضَلُ)” desen, “Men hüve efdal (مَنْ هُوَ أَفْضَلُ)” deyinceye kadar bu çirkin bir kullanım olur. Oysa “eyyihim (أَيِّهِمْ)” kelimesinde [zamiri] hazfetmek caizdir. Ebû Ca'fer şöyle demiştir: Nahivcilerden bu konuda Sîbeveyh'i hatalı bulmayan hiç kimse bilmiyorum. Ebû İshak'ın şöyle dediğini işittim: “Bana göre Sîbeveyh Kitâb'ında sadece iki yerde yanılmıştır; işte bu onlardan biridir.” [Devamla] dedi ki: “Biz biliyoruz ki Sîbeveyh, ‘eyy (أَيًّ)’ kelimesini izâfe edildiği için müfret (yalın) iken mu‘reb kılmıştır; peki izâfe edilmiş haldeyken onu nasıl mebnî kılabilir?!” Bildiğim kadarıyla Ebû İshak bu üç görüşten başkasını zikretmemiştir. Ebû Alî [şöyle demiştir]: Sîbeveyh'in mezhebine göre mebnî kılınması ancak şundan dolayı vacip olmuştur: Kendisiyle marife olduğu şey -ki o da kendisine muhtaç olunan zamirdir- hazfedilmiştir; tıpkı { مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ } “önceden de sonradan da” [ayetinde], muzafın muzafun ileyhe olan ihtiyacıyla birlikte, kendisiyle marife oldukları şeyin hazfedildiği gibi. Zira sıla cümlesi mevsûlü açıklar ve belirginleştirir; tıpkı muzafun ileyhin muzafı açıklaması ve tahsis etmesi gibi. Ebû Ca'fer dedi ki: Ebû İshak'ın zikrettiği bu üç görüşün dışında bu konuda dört görüş daha vardır. el-Kisâî şöyle demiştir: “{ لَنَنْزِعَنَّ }” fiili mana üzerine vâki olmuştur; tıpkı senin: “Elbiselerden giyindim (Lebistü mine's-siyâb / لَبِسْتُ مِنَ الثِّيَابِ)” ve “Yemekten yedim (Ekeltü mine't-taâm / وَأَكَلْتُ مِنَ الطَّعَامِ)” demen gibidir. “{ لَنَنْزِعَنَّ }” fiili “{ أَيُّهُمْ }” kelimesi üzerine vâki olmamıştır ki onu nasbetsin. el-Mehdavî [şunu] eklemiştir: Ona göre fiil ancak “{ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ }” kelimesinin mahalli üzerine vâki olmuştur. “{ أَيُّهُمْ أَشَدُّ }” sözü ise mübteda olarak merfû olan yeni bir (müste'nefe) cümledir. Sîbeveyh ise müspet kelamda “min (مِنْ)” harf-i cerrinin zâid olmasını kabul etmez. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Mana; “Sonra seslenerek/çağırarak çekip çıkaracağız” demektir. “{ لَنَنْزِعَنَّ }” fiilinin manası: “Mutlaka sesleneceğiz (lenünâdiyenne)” demektir. el-Mehdavî [şöyle demiştir]: “Nâdâ (نَادَى)” fiili, kendisinden sonra bir cümle geldiğinde tıpkı “zanentü (ظَنَنْتُ)” gibi ta‘lîk edilen bir fiildir; dolayısıyla manada amel eder, lafızda amel etmez. Ebû Ca'fer dedi ki: Ebû Bekr b. Şukeyr, Kûfelilerden bazılarının “{ أَيُّهُمْ }” kelimesinde şart ve ceza manası olduğunu söylediğini nakletmiştir; bundan dolayı kendisinden önceki fiil onda amel etmemiştir. Mana şöyledir: “Sonra birbirlerine arka çıksalar da çıkmasalar da her fırkadan [en azgınlarını] çekip çıkaracağız”; tıpkı senin: “Öfkelenseler de öfkelenmeseler de o topluluğu dövdüm” manasında “Darabtü'l-kavme eyyühüm gadıbe (ضَرَبْتُ الْقَوْمَ أَيُّهُمْ غَضِبَ)” demen gibidir. Ebû Ca'fer şöyle dedi: İşte bunlar altı

أَقْوَالٍ وَسَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَحْكِي عَنْ محمد بن يزيد قال" أَيُّهُمْ" متعلق ب" شِيعَةٍ" فَهُوَ مَرْفُوعٌ بِالِابْتِدَاءِ وَالْمَعْنَى ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنَ الَّذِينَ تَشَايَعُوا أَيُّهُمْ أَيْ مِنَ الَّذِينَ تَعَاوَنُوا فَنَظَرُوا أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ. وَقَدْ حَكَى الْكِسَائِيُّ أَنَّ التَّشَايُعَ التعاون. و" عِتِيًّا" نصب على البيان. [قوله تعالى]: (ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا) ٧٠

görüştür. Ali b. Süleyman'ın Muhammed b. Yezîd'den şöyle naklettiğini işittim: “{ أَيُّهُمْ }” kelimesi “şîatin (شِيعَةٍ)” lafzına mütealliktir; dolayısıyla mübteda olarak merfûdur. Mana şöyledir: ‘Sonra birbirine arka çıkanlardan hangisi ise onları çekip çıkaracağız’; yani birbirine yardım eden ve Rahmân'a karşı azgınlıkta hangisinin daha şiddetli olduğuna bakan kimselerden [çekip çıkaracağız]. Bu güzel bir görüştür. el-Kisâî de ‘teşâyu' (تَشَايُع)’ kelimesinin yardımlaşmak olduğunu nakletmiştir. ‘Itiyyen (عِتِيًّا)’ lafzı ise temyiz (açıklama) olarak mansubdur. [Allah Teâlâ'nın buyruğu]: { ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا } “Sonra oraya girmeye kimlerin daha layık olduğunu elbette en iyi Biz biliriz.”

أَيْ أَحَقُّ بِدُخُولِ النَّارِ يُقَالُ: صَلَى يَصْلَى صُلِيًّا نَحْوَ مَضَى الشَّيْءُ يَمْضِي مُضِيًّا إِذَا ذَهَبَ وَهَوَى يَهْوِي هُوِيًّا. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَيُقَالُ صَلَيْتُ الرَّجُلَ نَارًا إِذَا أَدْخَلْتَهُ النَّارَ وَجَعَلْتَهُ يَصْلَاهَا فَإِنْ أَلْقَيْتَهُ فِيهَا إِلْقَاءً كَأَنَّكَ تُرِيدُ الْإِحْرَاقَ قُلْتَ: أَصْلَيْتُهُ بِالْأَلِفِ وَصَلَيْتُهُ تَصْلِيَةً وقرى" وَيَصْلى سَعِيراً". وَمَنْ خَفَّفَ فَهُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ: صَلِيَ فُلَانٌ بِالنَّارِ (بِالْكَسْرِ) يَصْلَى صِلِيًّا احْتَرَقَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا ٧٠" قَالَ الْعَجَّاجُ:

Yani ateşe girmeye en layık olanları [en iyi Biz biliriz]. Bir şey gittiğinde “madâ'ş-şey'ü yemdi mudiyyen (مَضَى الشَّيْءُ يَمْضِي مُضِيًّا)” ve düştüğünde “hevâ yehvî hüviyyen (هَوَى يَهْوِي هُوِيًّا)” denildiği gibi “salâ yaslâ sıliyyen (صَلَى يَصْلَى صُلِيًّا)” denir. el-Cevherî şöyle demiştir: Bir kimseyi ateşe sokup ona maruz bıraktığında “Saleytü'r-racüle nâran (صَلَيْتُ الرَّجُلَ نَارًا)” denir; şayet onu sanki yakmak istiyormuşçasına fırlatıp atarsan hemze ile “Asleytühû (أَصْلَيْتُهُ)” ve “Salleytühû tasliyeteten (صَلَّيْتُهُ تَصْلِيَةً)” dersin. Nitekim “Ve yaslâ saîrâ (وَيَصْلى سَعِيراً)” şeklinde de okunmuştur. Hafif (şeddesiz) okuyan kimseye göre bu; “Falanca ateşte yandı” anlamındaki “Salıye fülânün bi'n-nâr (صَلِيَ فُلَانٌ بِالنَّارِ -lâmın kesrasıyla-) yaslâ sıliyyen (يَصْلَى صِلِيًّا)” sözündendir. Allah Teâlâ: { هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا } “Kimlerin daha layık olduğunu [en iyi Biz biliriz]” buyurmuştur. el-Accâc şöyle demiştir:

وَاللَّهِ لَوْلَا النَّارُ أَنْ نَصْلَاهَا

Vallahi, o ateşe girmemiz (yanmamız) olmasaydı...

وَيُقَالُ أَيْضًا صَلِيَ بِالْأَمْرِ إِذَا قَاسَى حَرَّهُ وَشِدَّتَهُ. قَالَ الطُّهَوِيُّ:

Bir işin sıcağını ve şiddetini çektiğinde de “Salıye bi'l-emri (صَلِيَ بِالْأَمْرِ)” denir. et-Tuhevî şöyle demiştir:

وَلَا تَبْلَى بَسَالَتُهُمْ وَإِنْ هُمْ ... صَلُوا بِالْحَرْبِ حِينًا بَعْدَ حِينٍ

Onların cesareti asla yıpranmaz; / Zaman zaman savaşın sıcağını çekseler bile.

وَاصْطَلَيْتُ بِالنَّارِ وَتَصَلَّيْتُ بِهَا. قَالَ أَبُو زُبَيْدٍ:

Ateşle ısındım anlamında “Istaleytü bi'n-nâri ve tesalleytü bihâ (وَاصْطَلَيْتُ بِالنَّارِ وَتَصَلَّيْتُ بِهَا)” denir. Ebû Zübeyd şöyle demiştir:

وَقَدْ تَصَلَّيْتُ حَرَّ حَرْبِهِمْ ... كَمَا تَصَلَّى الْمَقْرُورُ مِنْ قَرَسٍ

Onların savaşının sıcağıyla öyle ısındım ki; / Tıpkı dondurucu soğuktan üşüyen kimsenin ateşle ısındığı gibi.

وَفُلَانٌ لَا يُصْطَلَى بِنَارِهِ إِذَا كَانَ شُجَاعًا لَا يُطَاقُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا) فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنْ مِنْكُمْ" هَذَا قَسَمٌ وَالْوَاوُ يَتَضَمَّنُهُ. وَيُفَسِّرُهُ حَدِيثُ النَّبِيِّ ﷺ (لَا يَمُوتُ لِأَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ فَتَمَسُّهُ النار إلا تحلة

Karşı konulamaz derecede cesur olan kimse hakkında “Falancanın ateşiyle ısınılmaz (ona yanaşılmaz, karşı durulamaz)” denir. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا } “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur. Bu, Rabbinin yerine getirmeyi hükme bağladığı kesin bir borçtur” buyruğunda beş mesele bulunmaktadır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın { وَإِنْ مِنْكُمْ } “İçinizden [hiçbir kimse] yoktur ki...” buyruğu bir yemindir ve 'vâv' harfi bu yemini içermektedir. Bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisi açıklamaktadır: « لَا يَمُوتُ لِأَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ فَتَمَسُّهُ النار إلا تحلة » «Müslümanlardan kimin üç çocuğu ölürse ona ateş ancak yeminin yerine gelmesi...»

الْقَسَمِ ( قَالَ الزُّهْرِيُّ: كَأَنَّهُ يُرِيدُ هَذِهِ الْآيَةَ (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها) ذَكَرَهُ أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ فَقَوْلُهُ:" إِلَّا تَحِلَّةَ الْقَسَمِ" يُخَرَّجُ فِي التَّفْسِيرِ الْمُسْنَدِ لِأَنَّ الْقَسَمَ الْمَذْكُورَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ مَعْنَاهُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ قَوْلُهُ تَعَالَى" وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها" وَقَدْ قِيلَ إِنَّ الْمُرَادَ بِالْقَسَمِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالذَّارِياتِ ذَرْواً" إِلَى قَوْلِهِ" إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ. وَإِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ" وَالْأَوَّلُ أَشْهَرُ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْوُرُودِ فَقِيلَ: الْوُرُودُ الدُّخُولُ رُوِيَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (الْوُرُودُ الدُّخُولُ لَا يَبْقَى بَرٌّ وَلَا فَاجِرٌ إِلَّا دَخَلَهَا فَتَكُونُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بَرْدًا وَسَلَامًا كَمَا كَانَتْ عَلَى إِبْرَاهِيمَ." ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا" أَسْنَدَهُ أَبُو عُمَرَ فِي كِتَابِ" التَّمْهِيدِ". وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَخَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ وَابْنِ جُرَيْجٍ وَغَيْرِهِمْ وَرُوِيَ عن يونس [عن الحسين] أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ:" وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها" الْوُرُودُ الدُّخُولُ عَلَى التَّفْسِيرِ لِلْوُرُودِ فَغَلِطَ فِيهِ بعض الرواة فألحقه بالقرآن. وفي مسند الدَّارِمِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ الله ﷺ (يَرِدُ النَّاسُ النَّارَ ثُمَّ يَصْدُرُونَ مِنْهَا بِأَعْمَالِهِمْ فأولهم كلمح البرق ثُمَّ كَالرِّيحِ ثُمَّ كَحُضْرِ الْفَرَسِ ثُمَّ كَالرَّاكِبِ الْمُجِدِّ فِي رَحْلِهِ ثُمَّ كَشَدِّ الرَّجُلِ فِي مِشْيَتِهِ (. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ لِنَافِعِ بْنِ الْأَزْرَقِ الْخَارِجِيِّ: أَمَّا أَنَا وَأَنْتَ فَلَا بُدَّ أَنْ نَرِدَهَا أَمَّا أَنَا فَيُنْجِينِي اللَّهُ مِنْهَا وَأَمَّا أَنْتَ فَمَا أَظُنُّهُ يُنْجِيكَ لِتَكْذِيبِكَ. وَقَدْ أَشْفَقَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ مِنْ تَحَقُّقِ الْوُرُودِ وَالْجَهْلِ بِالصَّدْرِ وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي" التَّذْكِرَةِ". وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْوُرُودُ الْمَمَرُّ عَلَى الصِّرَاطِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَكَعْبِ الْأَحْبَارِ وَالسُّدِّيِّ وَرَوَاهُ السُّدِّيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَقَالَهُ الْحَسَنُ أَيْضًا قَالَ: لَيْسَ الْوُرُودُ الدُّخُولَ إِنَّمَا تَقُولُ: وَرَدْتُ الْبَصْرَةَ وَلَمْ أَدْخُلْهَا. قَالَ: فَالْوُرُودُ أَنْ يَمُرُّوا عَلَى الصِّرَاطِ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: وَقَدْ بَنَى عَلَى مَذْهَبِ الْحَسَنِ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ ١٠"

...yemini yerine getirecek kadarı müstesna!» ez-Zührî: «Sanki o, { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” ayetini kastetmektedir» demiştir. Bunu Ebû Dâvûd et-Tayâlisî zikretmiştir. Hadiste geçen «yemini yerine getirecek kadarı müstesna (إِلَّا تَحِلَّةَ الْقَسَمِ)» ifadesi rivayet tefsirinde (et-tefsîru'l-müsned) açıklanır; zira ilim ehline göre bu hadiste zikredilen yeminden maksat, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” buyruğudur. Yeminden maksadın Allah Teâlâ'nın: { وَالذَّارِياتِ ذَرْواً } “Tozutup savuranlara andolsun” ayetinden: { إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ. وَإِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ } “Size vaad olunan kesinlikle doğrudur ve ceza/hesap günü mutlaka gerçekleşecektir” ayetine kadar olan kısım olduğu da söylenmiştir. Ancak birinci görüş daha meşhurdur ve mana bakımından da birbirine yakındır. İkinci Mesele- İnsanlar ayetteki «vürûd (الْوُرُودُ)» hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre «vürûd», girmek (duhûl) demektir. Câbir b. Abdillâh'tan [radıyallâhu anh] şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah'ı [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyururken işittim: «Vürûd, girmektir. İster iyi ister kötü olsun, oraya girmeyen hiç kimse kalmayacaktır. Fakat İbrâhim'e olduğu gibi müminler için de serinlik ve selamet olacaktır. { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا } “Sonra takva sahiplerini kurtarırız da zalimleri orada diz üstü çökmüş olarak bırakırız.”» Bunu Ebû Ömer, «et-Temhîd» adlı kitabında isnadıyla zikretmiştir. Bu; İbn Abbâs, Hâlid b. Ma'dân, İbn Cüreyc ve başkalarının görüşüdür. Yûnus'tan [el-Hasan'dan] nakledildiğine göre o, ayeti «vürûd» kelimesinin tefsiri kabilinden: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } «Vürûd girmektir» şeklinde okurdu; bazı râviler bu hususta yanılmış ve bunu Kur'an'a dahil etmişlerdir. Dârimî'nin Müsned'inde Abdullah b. Mes'ûd'dan [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «İnsanlar ateşe uğrayacak (girecek), sonra amellerine göre oradan çıkacaklardır. Onların ilki şimşek çakması gibi, sonra rüzgâr gibi, sonra atın koşması gibi, sonra devesi üzerinde hızla giden binici gibi, sonra da adamın koşar adım yürümesi gibi [çıkacaktır].» İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o, bu mesele hakkında Hâricî Nâfi' b. el-Ezrak'a şöyle demiştir: «Bana ve sana gelince; ikimiz de mutlaka oraya uğrayacağız/gireceğiz. Bana gelince, Allah beni oradan kurtaracaktır. Sana gelince, [bu gerçeği] yalanladığından ötürü O'nun seni kurtaracağını zannetmiyorum.» İlim ehlinden pek çok kimse, ateşe girmenin kesin oluşundan ve oradan çıkışın (sudûr) bilinmezliğinden dolayı derin bir endişe duymuştur; bunu «et-Tezkire» adlı eserimizde açıkladık. Bir grup ise şöyle demiştir: Vürûd, Sırat üzerinden geçmektir. Bu görüş İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, Kâ'b el-Ahbâr ve es-Süddî'den rivayet edilmiştir. es-Süddî bunu İbn Mes'ûd yoluyla Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] rivayet etmiştir. Hasan[-ı Basrî] de bu görüşü benimseyip şöyle demiştir: «Vürûd, girmek demek değildir. Nitekim sen: “Basra'ya vardım (veredtü'l-Basra) ama içine girmedim” dersin.» Hasan devamla şöyle demiştir: «Dolayısıyla vürûd, onların Sırat üzerinden geçmeleridir.» Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: Dil ehlinden bir topluluk el-Hasan'ın mezhebine dayanmış ve Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel mükâfat takdir edilmiş olanlar, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır” buyruğunu delil getirmişlerdir.

قَالُوا: فَلَا يَدْخُلُ النَّارَ مَنْ ضَمِنَ اللَّهُ أَنْ يُبْعِدَهُ مِنْهَا. وَكَانَ هَؤُلَاءِ يَقْرَءُونَ" ثَمَّ" بِفَتْحِ الثَّاءِ" نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا". وَاحْتَجَّ عَلَيْهِمُ الْآخَرُونَ أَهْلُ الْمَقَالَةِ الْأُولَى بِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ:" أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ ١٠" عَنِ الْعَذَابِ فِيهَا وَالْإِحْرَاقِ بِهَا. قَالُوا: فَمَنْ دَخَلَهَا وَهُوَ لَا يَشْعُرُ بِهَا وَلَا يُحِسُّ مِنْهَا وَجَعًا وَلَا أَلَمًا فَهُوَ مُبْعَدٌ عَنْهَا فِي الْحَقِيقَةِ. وَيَسْتَدِلُّونَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا" بِضَمِّ الثَّاءِ فَ" ثُمَّ" تَدُلُّ عَلَى نَجَاءٍ بَعْدَ الدُّخُولِ. قُلْتُ: وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ (ثُمَّ يُضْرَبُ الْجِسْرُ عَلَى جَهَنَّمَ وَتَحِلُّ الشَّفَاعَةُ فيقولون اللَّهُمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ) قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الْجِسْرُ؟ قَالَ: (دَحْضٌ مَزِلَّةٌ فِيهِ خَطَاطِيفُ وَكَلَالِيبُ وَحَسَكٌ تَكُونُ بِنَجْدٍ فِيهَا شُوَيْكَةٌ يُقَالُ لَهَا السَّعْدَانُ فَيَمُرُّ الْمُؤْمِنُونَ كَطَرْفِ الْعَيْنِ وَكَالْبَرْقِ وَكَالرِّيحِ وَكَالطَّيْرِ وَكَأَجَاوِيدِ الْخَيْلِ وَالرِّكَابِ فَنَاجٍ مُسَلَّمٌ وَمَخْدُوشٌ مُرْسَلٌ وَمَكْدُوسٌ فِي نَارِ جَهَنَّمَ) الْحَدِيثَ. وَبِهِ احْتَجَّ مَنْ قَالَ إِنَّ الْجَوَازَ عَلَى الصِّرَاطِ هُوَ الْوُرُودُ الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ لَا الدُّخُولُ فِيهَا. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: بَلْ هُوَ وُرُودُ إِشْرَافٍ وأطلاع وقرب. وذلك أنهم يَحْضُرُونَ مَوْضِعَ الْحِسَابِ وَهُوَ بِقُرْبِ جَهَنَّمَ فَيَرَوْنَهَا وَيَنْظُرُونَ إِلَيْهَا فِي حَالَةِ الْحِسَابِ ثُمَّ يُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا مِمَّا نَظَرُوا إِلَيْهِ وَيُصَارُ بِهِمْ إِلَى الْجَنَّةِ" وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ" أَيْ يُؤْمَرُ بِهِمْ إِلَى النَّارِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ" أَيْ أَشْرَفَ عَلَيْهِ لَا أَنَّهُ دَخَلَهُ. وَقَالَ زُهَيْرٌ:

Şöyle demişlerdir: “Allah'ın kendisinden uzak tutmayı garanti ettiği kimse ateşe girmez.” Bunlar [ayet-i kerimedeki ثُمَّ kelimesini] sâ harfinin fethasıyla “Semme nüneccillezîne't-tekav (ثَمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا / Orada takva sahiplerini kurtarırız)” şeklinde okurlardı. İlk görüşün mensubu olan diğerleri ise onlara karşı çıkarak: “{ أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } ‘Onlar ondan uzak tutulmuşlardır’ ayetinin manası, oradaki azaptan ve onunla yanmaktan uzak tutulmuşlardır, demektir” demişlerdir. Şöyle demişlerdir: “Oraya giren fakat onu hissetmeyen, ondan hiçbir acı ve elem duymayan kimse gerçekte ondan uzak tutulmuştur.” Onlar, Allah Teâlâ'nın sâ harfinin zammesiyle { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Sonra takva sahiplerini kurtarırız” buyruğunu delil getirirler; zira ‘sümme (ثُمَّ / sonra)’ lafzı, girişten sonra bir kurtuluşa delalet eder. Derim ki: Sahih-i Müslim'de şöyle buyrulmaktadır: “{ ثُمَّ يُضْرَبُ الْجِسْرُ عَلَى جَهَنَّمَ وَتَحِلُّ الشَّفَاعَةُ فيقولون اللَّهُمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ } ‘Sonra cehennem üzerine köprü kurulur ve şefaat helal kılınır; melekler: Allah'ım selamet ver, selamet ver! derler.’” Denildi ki: “Ey Allah'ın Resûlü, köprü nedir?” Şöyle buyurdu: “{ دَحْضٌ مَزِلَّةٌ فِيهِ خَطَاطِيفُ وَكَلَالِيبُ وَحَسَكٌ تَكُونُ بِنَجْدٍ فِيهَا شُوَيْكَةٌ يُقَالُ لَهَا السَّعْدَانُ فَيَمُرُّ الْمُؤْمِنُونَ كَطَرْفِ الْعَيْنِ وَكَالْبَرْقِ وَكَالرِّيحِ وَكَالطَّيْرِ وَكَأَجَاوِيدِ الْخَيْلِ وَالرِّكَابِ فَنَاجٍ مُسَلَّمٌ وَمَخْدُوشٌ مُرْسَلٌ وَمَكْدُوسٌ فِي نَارِ جَهَنَّمَ } ‘Kaypak ve kaygan bir yerdir; üzerinde kancalar, çengeller ve Necid bölgesinde yetişen Sa'dân denilen dikencikli sert dikenler bulunur. Müminler göz açıp kapayıncaya kadar, şimşek gibi, rüzgâr gibi, kuş gibi, en iyi koşan atlar ve binitler gibi geçerler. Kimi sapasağlam kurtulur, kimi tırmalanmış olarak salıverilir, kimi de cehennem ateşine yığılıp kalır...’” hadisin devamı. Sırat üzerinden geçişin, bu ayetin ihtiva ettiği vürûd olduğunu ve onun içine girmek olmadığını söyleyen kimse bu hadisi delil getirmiştir. Bir topluluk da şöyle demiştir: Bilakis o; tepeden bakmak, görmek ve yaklaşmak anlamındaki vürûddur. Şöyle ki: Onlar cehenneme yakın olan hesap yerinde hazır bulunurlar; hesap halindeyken onu görür ve ona bakarlar. Sonra Allah, gördükleri o şeyden takva sahiplerini kurtarır ve onlar cennete sevk edilirler. { وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ } “Zalimleri ise bırakırız” yani ateşe sevk edilmeleri emredilir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ } “Medyen suyuna vardığında” buyurmuştur; yani oranın başına vardı, yoksa içine girdi demek değildir. Züheyr şöyle demiştir:

فَلَمَّا وَرَدْنَ الْمَاءَ زُرْقًا (جِمَامُهُ ... وَضَعْنَ عِصِيَّ الْحَاضِرِ الْمُتَخَيِّمِ

Havuzları masmavi berrak sulara vardıklarında, / Çadır kurup konaklayan kimsenin bastonlarını bıraktılar.

وَرَوَتْ حَفْصَةُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ (لَا يَدْخُلُ النَّارَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ وَالْحُدَيْبِيَةِ) قَالَتْ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَأَيْنَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى" وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها" فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (فَمَهْ" ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا"). أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ أُمِّ مُبَشِّرٍ قَالَتْ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ عند حفصة.

Hafsa [radıyallâhu anhâ] rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا يَدْخُلُ النَّارَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ وَالْحُدَيْبِيَةِ » «Bedir ve Hudeybiye ehlinden hiç kimse ateşe girmeyecektir» buyurdu. [Hafsa] dedi ki: Ben de: “Ey Allah'ın Resûlü! Peki Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” buyruğu nerede kaldı?” dedim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « فَمَهْ { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا } » «Sakin ol [ve dinle]: { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا } “Sonra Biz takva sahiplerini kurtarırız; zalimleri ise orada diz üstü çökmüş vaziyette bırakırız” [buyrulmaktadır]» buyurdu. Bunu Müslim, Ümmü Mübeşşir'in şöyle dediği rivayetiyle tahric etmiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i Hafsa'nın yanında söylerken işittim... [hadis devam eder].”

الْحَدِيثَ. وَرَجَّحَ الزَّجَّاجُ هَذَا الْقَوْلَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى" إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ ١٠" وَقَالَ مُجَاهِدٌ: وُرُودُ الْمُؤْمِنِينَ النَّارَ هُوَ الْحُمَّى الَّتِي تُصِيبُ الْمُؤْمِنَ فِي دَارِ الدُّنْيَا، وَهِيَ حَظُّ الْمُؤْمِنِ مِنَ النَّارِ فَلَا يَرِدُهَا. رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَادَ مَرِيضًا مِنْ وَعَكٍ بِهِ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: (أَبْشِرْ فَإِنَّ اللَّهَ ﵎ يَقُولُ:" هِيَ نَارِي أُسَلِّطُهَا عَلَى عَبْدِي الْمُؤْمِنِ لِتَكُونَ حَظَّهُ مِنَ النَّارِ" (أَسْنَدَهُ أَبُو عُمَرَ قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سُفْيَانَ قَالَ حَدَّثَنَا قَاسِمُ بْنُ أَصْبَغَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الصَّائِغُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ [عَنْ أَبِي صَالِحٍ] الْأَشْعَرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ عَادَ مَرِيضًا فَذَكَرَهُ. وَفِي الْحَدِيثِ (الْحُمَّى حَظُّ الْمُؤْمِنِ مِنَ النَّارِ). وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْوُرُودُ النَّظَرُ إِلَيْهَا فِي الْقَبْرِ فَيُنَجَّى مِنْهَا الْفَائِزُ وَيَصْلَاهَا مَنْ قُدِّرَ عَلَيْهِ دُخُولُهَا، ثُمَّ يَخْرُجُ مِنْهَا بِالشَّفَاعَةِ أَوْ بِغَيْرِهَا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ: (إِذَا مَاتَ أَحَدُكُمْ عُرِضَ عَلَيْهِ مَقْعَدُهُ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ) الْحَدِيثَ. وَرَوَى وَكِيعٌ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ رَجُلٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها) قَالَ: هَذَا خِطَابٌ لِلْكُفَّارِ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ:" وَإِنْ مِنْهُمْ" رَدًّا عَلَى الْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَهَا في الكفار: قوله" فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا. ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا. ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا. ٧٠ - ٦٨ وإن منهم [مريم: ٦٨] وكذلك قرأ عكرمة وجماعة وعليها فلا شغب فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْمُرَادُ بِ (- مِنْكُمْ) الْكَفَرَةُ وَالْمَعْنَى: قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ. وَهَذَا التَّأْوِيلُ أَيْضًا سَهْلُ التَّنَاوُلِ وَالْكَافُ فِي (مِنْكُمْ) رَاجِعَةٌ إِلَى الْهَاءِ فِي (لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ. ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا) فَلَا يُنْكَرُ رُجُوعُ الْكَافِ إِلَى الْهَاءِ، فَقَدْ عُرِفَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ ﷿" وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً. إِنَّ هَذَا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً" [الإنسان: ٢٢ - ٢١] مَعْنَاهُ كَانَ لَهُمْ فَرَجَعَتِ الْكَافُ إِلَى الْهَاءِ وَقَالَ الْأَكْثَرُ: الْمُخَاطَبُ الْعَالَمُ كُلُّهُ وَلَا بُدَّ من ورود الجميع وعليه نشأ

...hadisin tamamını rivayet etti. Zeccâc bu görüşü, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel mükâfat takdir edilmiş olanlar, işte onlar oradan (cehennemden) uzak tutulmuşlardır” buyruğu ile tercih etmiştir. Mücâhid ise şöyle demiştir: Müminlerin ateşe uğraması, dünya yurdunda mümine isabet eden humma (yüksek ateş) hastalığıdır; müminin ateşten nasibi budur, bu sebeple oraya uğramaz. Ebû Hüreyre rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sıtma nöbeti geçiren bir hastayı ziyaret etti. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona: « أَبْشِرْ فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: هِيَ نَارِي أُسَلِّطُهَا عَلَى عَبْدِي الْمُؤْمِنِ لِتَكُونَ حَظَّهُ مِنَ النَّارِ » «Müjdele! Zira Allah [Azze ve Celle] şöyle buyuruyor: ‘O benim ateşimdir; mümin kulumun ateşten nasibi olsun diye onu dünyada kulumun üzerine musallat ederim.’» buyurdu. (Bunu Ebû Ömer senediyle naklederek şöyle demiştir: Bize Abdülvâris b. Süfyân anlattı, bize Kāsım b. Asbağ anlattı, bize Muhammed b. İsmâil es-Sâiğ anlattı, bize Ebû Üsâme anlattı, bize Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir, İsmâil b. Ubeydullah'tan, [o Ebû Sâlih] el-Eş'arî'den, o Ebû Hüreyre'den nakletti ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bir hastayı ziyaret etti... diyerek hadisi zikretti.) Bir hadiste de şöyle buyrulmuştur: « الْحُمَّى حَظُّ الْمُؤْمِنِ مِنَ النَّارِ » «Humma (yüksek ateş), müminin cehennem ateşinden nasibidir.» Bir topluluk ise şöyle demiştir: Vürûd (uğramak), kabirde ateşe bakmaktır; böylece kurtuluşa eren kimse ondan kurtulur, ateşe girmesi takdir edilen kimse ise oraya atılır, sonra şefaatle veya Allah Teâlâ'nın diğer bir rahmetiyle oradan çıkar. İbn Ömer'in şu hadisini de delil getirdiler: « إِذَا مَاتَ أَحَدُكُمْ عُرِضَ عَلَيْهِ مَقْعَدُهُ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ » «Sizden biri öldüğünde, sabah ve akşam ona [cennet veya cehennemdeki] yeri gösterilir...» hadisi. Vekî', Şu'be'den, o Abdullah b. es-Sâib'den, o bir adamdan, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” buyruğu hakkında: “Bu, kâfirlere yönelik bir hitaptır.” demiştir. Ondan rivayet edildiğine göre, kendisinden önceki kâfirler hakkındaki şu ayetlere atıfla bu ayeti { وَإِنْ مِنْهُمْ } “Onlardan oraya...” şeklinde okurdu: { فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا. ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا. ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا } “Rabbine andolsun ki, biz onları da şeytanları da muhakkak toplayacağız; sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız. Sonra her gruptan Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gidenleri çekip çıkaracağız. Sonra oraya girmeye en lâyık olanları elbette biz daha iyi biliriz.” İkrime ve bir grup âlim de bu şekilde okumuştur; buna göre bu kıraatte hiçbir müşkülat/itiraz yoktur. Bir grup da şöyle demiştir: { مِنْكُمْ } “İçinizden” hitabıyla kastedilenler kâfirlerdir; anlamı da: “[Ey Muhammed!] Onlara de ki...” şeklindedir. Bu tevilin de kavranması kolaydır; zira { مِنْكُمْ } ifadesindeki muhatap zamiri olan “kâf”, { لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا } ayetindeki gaib zamiri olan “hâ”ya râcidir (ona dönmektedir). Zira muhatap zamirinin gaib zamirine rücû etmesi yadırganamaz; nitekim bu durum Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğunda da bilinmektedir: { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً. إِنَّ هَذَا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً } “Rableri onlara tertemiz bir içecek içirmiştir. Şüphesiz bu sizin için bir mükâfattır ve çalışmanız şükre değer görülmüştür.” Ayetin anlamı “onlar için bir mükâfattır” demektir; dolayısıyla “kâf” zamiri “hâ” zamirine dönmüştür. Çoğunluk ise şöyle demiştir: Muhatap bütün insanlardır ve herkesin oraya uğraması kaçınılmazdır. Nitekim [vürûd konusundaki]...

الْخِلَافُ فِي الْوُرُودِ. وَقَدْ بَيَّنَّا أَقْوَالَ الْعُلَمَاءِ فِيهِ. وَظَاهِرُ الْوُرُودِ الدُّخُولُ لِقَوْلِهِ ﵊: (فَتَمَسُّهُ النَّارُ) لِأَنَّ الْمَسِيسَ حَقِيقَتُهُ فِي اللُّغَةِ الْمُمَاسَّةُ إِلَّا أَنَّهَا تَكُونُ بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَيَنْجُونَ مِنْهَا سَالِمِينَ. قَالَ خَالِدُ بْنُ مَعْدَانَ: إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ قَالُوا أَلَمْ يَقُلْ رَبُّنَا: إِنَّا نَرِدُ النَّارَ؟ فيقال لقد وردتموها فألقيتموها رمادا. قلت: وهذا القول يجمع شتات لأقوال فَإِنَّ مَنْ وَرَدَهَا وَلَمْ تُؤْذِهِ بِلَهَبِهَا وَحَرِّهَا فَقَدْ أُبْعِدَ عَنْهَا وَنُجِّيَ مِنْهَا. نَجَّانَا اللَّهُ تَعَالَى مِنْهَا بِفَضْلِهِ وَكَرَمِهِ وَجَعَلَنَا مِمَّنْ وَرَدَهَا فَدَخَلَهَا سَالِمًا وَخَرَجَ مِنْهَا غَانِمًا. فَإِنْ قِيلَ: فَهَلْ يَدْخُلُ الْأَنْبِيَاءُ النَّارَ؟ قُلْنَا: لَا نُطْلِقُ هَذَا وَلَكِنْ نَقُولُ: إِنَّ الْخَلْقَ جَمِيعًا يَرِدُونَهَا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَدِيثُ جَابِرٍ أَوَّلَ الْبَابِ فَالْعُصَاةُ يَدْخُلُونَهَا بِجَرَائِمِهِمْ، وَالْأَوْلِيَاءُ وَالسُّعَدَاءُ لِشَفَاعَتِهِمْ فَبَيْنَ الدُّخُولَيْنِ بَوْنٌ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ مُحْتَجًّا لِمُصْحَفِ عُثْمَانَ وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ: جَائِزٌ فِي اللُّغَةِ أَنْ يُرْجَعَ مِنْ خِطَابِ الْغَيْبَةِ إِلَى لَفْظِ الْمُوَاجَهَةِ بِالْخِطَابِ كَمَا قَالَ: (وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً. إِنَّ هَذَا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً) فَأَبْدَلَ الْكَافَ مِنَ الْهَاءِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي (يُونُسَ). الثَّالِثَةُ- الِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ ﵇ (إِلَّا تَحِلَّةَ الْقَسَمِ) يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ اسْتِثْنَاءً مُنْقَطِعًا: لَكِنْ تَحِلَّةَ الْقَسَمِ وَهَذَا مَعْرُوفٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَالْمَعْنَى أَلَّا تَمَسَّهُ النَّارُ أَصْلًا وَتَمَّ الْكَلَامُ هُنَا ثُمَّ ابْتُدِأَ (إِلَّا تَحِلَّةَ الْقَسَمِ) أَيْ لَكِنْ تَحِلَّةَ القسم لأبد مِنْهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها" وَهُوَ الْجَوَازُ عَلَى الصِّرَاطِ أَوِ الرُّؤْيَةُ أَوِ الدُّخُولُ دُخُولُ سَلَامَةٍ، فَلَا يَكُونُ فِي ذلك شي مِنْ مَسِيسٍ لِقَوْلِهِ ﵊: (لَا يَمُوتُ لِأَحَدِكُمْ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ فَيَحْتَسِبُهُمْ إِلَّا كَانُوا لَهُ جُنَّةً مِنَ النَّارِ) وَالْجُنَّةُ الْوِقَايَةُ وَالسَّتْرُ وَمَنْ وُقِيَ النَّارَ وَسُتِرَ عَنْهَا فَلَنْ تَمَسَّهُ أَصْلًا وَلَوْ مَسَّتْهُ لَمَا كَانَ مُوَقًّى. الرَّابِعَةُ: هَذَا الْحَدِيثُ يُفَسِّرُ الْأَوَّلَ لِأَنَّ فِيهِ ذِكْرَ الْحِسْبَةِ، وَلِذَلِكَ جَعَلَهُ مَالِكٌ بِأَثَرِهِ مُفَسِّرًا لَهُ. وَيُقَيِّدُ هَذَا الْحَدِيثَ الثَّانِي أَيْضًا مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (مَنْ مَاتَ لَهُ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ لَمْ يَبْلُغُوا الْحِنْثَ كَانَ له حجابا من النار- أو-

...vürûd (uğrama/giriş) hakkındaki ihtilaf. Biz bu husustaki ilim ehlinin görüşlerini açıklamıştık. Vürûdun zahir anlamı giriştir; zira Peygamber [aleyhisselâm]: « فَتَمَسُّهُ النَّارُ » «...bunun üzerine ona ateş dokunur» buyurmuştur. Çünkü dil açısından "mesîs" (dokunma) kelimesinin asıl anlamı temas etmektir. Ne var ki bu, müminler üzerine serinlik ve selamet olur ve ondan esenlikle kurtulurlar. Hâlid b. Ma'dân şöyle demiştir: Cennet ehli cennete girdiğinde: "Rabbimiz 'Biz ateşe uğrayacağız' buyurmamış mıydı?" derler. Bunun üzerine: "Siz oraya uğradınız ve onu kül olmuş bir halde buldunuz" denilir. Ben (Kurtubî) derim ki: Bu görüş, farklı görüşleri bir araya toplamaktadır. Zira ateşe uğrayıp da alevi ve harareti kendisine zarar vermeyen kimse, muhakkak ki ondan uzak tutulmuş ve kurtarılmıştır. Allah Teâlâ lütfu ve keremiyle bizi ondan kurtarsın; bizi oraya uğrayıp esenlikle giren ve kazançlı olarak çıkanlardan eylesin! Şayet: "Peygamberler de ateşe girer mi?" denilirse, biz deriz ki: Biz bunu mutlak olarak söylemeyiz, ancak şöyle deriz: Konunun başındaki Câbir hadisinin de gösterdiği üzere bütün mahlukat oraya uğrayacaktır. Âsiler cürümleri (günahları) sebebiyle girerler; veliler ve bahtiyarlar ise şefaat etmek için girerler. Dolayısıyla iki giriş arasında büyük bir fark vardır. İbnü'l-Enbârî, Hz. Osman mushafını ve cumhurun kıraatini delillendirerek şöyle demiştir: Dilde gaip hitabından (üçüncü şahıstan) muhatap hitabına (ikinci şahsa) dönülmesi caizdir; nitekim Allah Teâlâ: { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً. إِنَّ هَذَا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً } “Rableri onlara tertemiz bir içecek içirmiştir. Şüphesiz bu sizin için bir mükâfattır ve sizin gayretiniz karşılık görmüştür” buyurarak "hâ" [gaip zamiri] yerine "kâf" [muhatap zamirini] ikame etmiştir. Bu mana daha önce Yûnus Suresi'nde geçmişti. Üçüncü [Mesele]- O'nun [aleyhisselâm]: « إِلَّا تَحِلَّةَ الْقَسَمِ » «...yeminin bozulmaması (yerini bulması) kadar müstesna» buyruğundaki istisna, munkatı' (kesintili) istisna olma ihtimaline sahiptir; yani "fakat yeminin bozulmaması için bu kadarı gerekir" manasındadır. Bu da Arapların kelamında bilinen bir durumdur. Anlam şudur: Ateş ona asla dokunmayacaktır. Söz burada tamamlanmış, sonra « إِلَّا تَحِلَّةَ الْقَسَمِ » «yeminin bozulmaması müstesna» diye başlanmıştır; yani Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” buyruğunda geçen yeminin yerine gelmesi kaçınılmazdır. Bu da sırattan geçmek, [ateşi] görmek veya selametle girmektir. Dolayısıyla bunda hiçbir şekilde dokunma bulunmaz; zira Peygamber [aleyhisselâm] şöyle buyurmuştur: « لَا يَمُوتُ لِأَحَدِكُمْ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ فَيَحْتَسِبُهُمْ إِلَّا كَانُوا لَهُ جُنَّةً مِنَ النَّارِ » «Sizden birinin üç çocuğu vefat edip de o da [sevabını Allah'tan] umarak sabrederse, onlar kendisi için cehennem ateşine karşı mutlaka bir kalkan olurlar.» "Cünnet" (جُنَّة), korunma ve örtünme (kalkan) demektir. Ateşten korunan ve ona karşı perdelenen kimseye ateş asla dokunmayacaktır; şayet dokunsaydı korunmuş olmazdı. Dördüncü [Mesele]- Bu hadis ilk hadisi tefsir etmektedir; zira bu hadiste "hisbe" (sevabını Allah'tan umma) zikri vardır. Bu sebeple Mâlik, onu tefsir edici mahiyette hemen peşine koymuştur. Bu ikinci hadisi ayrıca Buhârî'nin Ebû Hureyre'den, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den rivayet ettiği şu hadis de kayıtlamaktadır: « مَنْ مَاتَ لَهُ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ لَمْ يَبْلُغُوا الْحِنْثَ كَانَ له حجابا من النار- أو- » «Kimin büluğ çağına ermemiş üç çocuğu vefat ederse, onlar kendisi için ateşe karşı bir perde olur -veya...»

دَخَلَ الْجَنَّةَ) فَقَوْلُهُ ﵇ (لَمْ يَبْلُغُوا الْحِنْثَ) - وَمَعْنَاهُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ وَلَمْ يَبْلُغُوا أَنْ يَلْزَمَهُمْ حِنْثٌ- دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ أَطْفَالَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْجَنَّةِ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- لِأَنَّ الرَّحْمَةَ إِذَا نَزَلَتْ بِآبَائِهِمُ اسْتَحَالَ أَنْ يُرْحَمُوا مِنْ أَجْلِ [مَنْ] لَيْسَ بِمَرْحُومٍ. وَهَذَا إِجْمَاعٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ فِي أَنَّ أَطْفَالَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْجَنَّةِ وَلَمْ يُخَالِفْ فِي ذَلِكَ إِلَّا فِرْقَةٌ شَذَّتْ مِنَ الْجَبْرِيَّةِ فَجَعَلَتْهُمْ فِي الْمَشِيئَةِ وَهُوَ قَوْلٌ مَهْجُورٌ مَرْدُودٌ بِإِجْمَاعِ الْحُجَّةِ الَّذِينَ لَا تَجُوزُ مُخَالَفَتُهُمْ، وَلَا يَجُوزُ عَلَى مِثْلِهِمُ الْغَلَطُ، إِلَى مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ أَخْبَارِ الْآحَادِ الثِّقَاتِ الْعُدُولِ، وَأَنَّ قَوْلَهُ ﵊ (الشَّقِيُّ مَنْ شَقِيَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ وَالسَّعِيدُ مَنْ سَعِدَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ وَأَنَّ الْمَلَكَ يَنْزِلُ فَيَكْتُبُ أَجَلَهُ وَعَمَلَهُ وَرِزْقَهُ) الْحَدِيثُ مَخْصُوصٌ، وَأَنَّ مَنْ مَاتَ مِنْ أَطْفَالِ الْمُسْلِمِينَ قَبْلَ الِاكْتِسَابِ فَهُوَ مِمَّنْ سَعِدَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ وَلَمْ يَشْقَ بِدَلِيلِ الْأَحَادِيثِ وَالْإِجْمَاعِ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷺ لِعَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهَا: (يَا عَائِشَةُ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْجَنَّةَ وَخَلَقَ لَهَا أَهْلًا وَهُمْ فِي أَصْلَابِ آبَائِهِمْ وَخَلَقَ النَّارَ وَخَلَقَ لَهَا أَهْلًا وَهُمْ فِي أَصْلَابِ آبَائِهِمْ) سَاقِطٌ ضَعِيفٌ مَرْدُودٌ بِالْإِجْمَاعِ وَالْآثَارِ وَطَلْحَةُ بْنُ يَحْيَى الَّذِي يَرْوِيهِ ضَعِيفٌ لَا يُحْتَجُّ بِهِ. وَهَذَا الْحَدِيثُ مِمَّا انْفَرَدَ بِهِ فَلَا يُعَرَّجُ عَلَيْهِ. وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ عن معاوية بن قرة ابن إِيَاسٍ الْمُزَنِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ مَاتَ لَهُ ابْنٌ صَغِيرٌ فَوَجَدَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَمَا يَسُرُّكَ أَلَّا تَأْتِيَ بَابًا مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ إِلَّا وَجَدْتَهُ يَسْتَفْتِحُ لَكَ) فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَهُ خَاصَّةً أَمْ لِلْمُسْلِمِينَ عَامَّةً؟ قَالَ (بَلْ لِلْمُسْلِمِينَ عَامَّةً) قَالَ أَبُو عُمَرَ: هذا حديث ثابت صحيح بمعنى مَا ذَكَرْنَاهُ مَعَ إِجْمَاعِ الْجُمْهُورِ، وَهُوَ يُعَارِضُ حَدِيثَ يَحْيَى وَيَدْفَعُهُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: الْوَجْهُ عِنْدِي فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَمَا أَشْبَهَهُ مِنَ الْآثَارِ أَنَّهَا لِمَنْ حَافَظَ عَلَى أَدَاءِ فَرَائِضِهِ وَاجْتَنَبَ الْكَبَائِرَ، وَصَبَرَ وَاحْتَسَبَ فِي مُصِيبَتِهِ، فَإِنَّ الْخِطَابَ لَمْ يَتَوَجَّهْ فِي ذَلِكَ الْعَصْرِ إِلَّا إِلَى قَوْمٍ الْأَغْلَبُ مِنْ أَمْرِهِمْ مَا وَصَفْنَا وَهُمُ الصَّحَابَةُ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ أَجْمَعِينَ. وَذَكَرَ النَّقَّاشُ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ قَالَ: نَسَخَ قَوْلَهُ تَعَالَى" وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها" قَوْلُهُ:" إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ ١٠"

...cennete girer.) Nitekim O'nun [aleyhisselâm]: « لَمْ يَبْلُغُوا الْحِنْثَ » «Henüz günah işleyecek yaşa gelmemiş [çocuklar]» buyurması -ki ilim ehline göre bunun manası; ergenlik çağına ulaşmamış ve kendilerine günah yazılacak duruma gelmemiş olmalarıdır- Müslümanların çocuklarının cennette olduğuna -en doğrusunu Allah bilir- delildir. Zira rahmet onların babalarına indiğinde, merhamet olunmamış [bir kimse] sebebiyle kendilerine merhamet edilmesi imkânsızdır. Bu, Müslümanların çocuklarının cennette olduğu hususunda âlimlerin icmâıdır. Bu konuda, Cebriyye'den şâz olan ve onların durumunu [Allah'ın] dilemesine bırakan bir fırkadan başkası muhalefet etmemiştir. Bu ise, muhalefet edilmesi caiz olmayan ve kendileri gibi kimselerin yanılması mümkün bulunmayan hüccet ehlinin icmâı ile terkedilmiş ve reddedilmiş bir görüştür. Buna ek olarak güvenilir ve adil ravilerden âhâd haberler şeklinde Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den gelen rivayetler de bunu gösterir. Yine O'nun [aleyhisselâm]: « الشَّقِيُّ مَنْ شَقِيَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ وَالسَّعِيدُ مَنْ سَعِدَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ وَأَنَّ الْمَلَكَ يَنْزِلُ فَيَكْتُبُ أَجَلَهُ وَعَمَلَهُ وَرِزْقَهُ » «Şakî (bedbaht), annesinin karnında iken şakî olandır; said (bahtiyar) da annesinin karnında iken said olandır. Melek iner; onun ecelini, amelini ve rızkını yazar...» hadisi tahsis edilmiştir (genel hükmü sınırlandırılmıştır). Müslümanların çocuklarından mükellefiyet (amel kazanma) çağından önce ölen kimse, hadislerin ve icmâın delaletiyle, henüz annesinin karnında iken said kılınmış ve şakî olmamış kimselerdendir. Aynı şekilde O'nun [sallallâhu aleyhi ve sellem] Âişe'ye [radıyallâhu anhâ] söylediği: « يَا عَائِشَةُ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْجَنَّةَ وَخَلَقَ لَهَا أَهْلًا وَهُمْ فِي أَصْلَابِ آبَائِهِمْ وَخَلَقَ النَّارَ وَخَلَقَ لَهَا أَهْلًا وَهُمْ فِي أَصْلَابِ آبَائِهِمْ » «Ey Âişe! Şüphesiz Allah cenneti yaratmış ve onlar henüz babalarının sulbünde iken ona bir ehil takdir etmiştir. Cehennemi de yaratmış ve onlar henüz babalarının sulbünde iken ona da bir ehil takdir etmiştir» hadisi hükümsüz, zayıf ve icmâ ile rivayetlerle merdûddur. Bunu rivayet eden Talha b. Yahyâ zayıftır, kendisiyle delil getirilmez. Bu hadis de onun tek başına (teferrüd ederek) rivayet ettiği şeylerden olup buna itibar edilmez. Şube, Muâviye b. Kurre b. İyâs el-Müzenî'den, o da babasından, o da Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den rivayet etmiştir ki: Ensar'dan bir adamın küçük bir oğlu vefat etmiş ve adam buna çok üzülmüştü. Bunun üzerine Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ona şöyle buyurdu: « أَمَا يَسُرُّكَ أَلَّا تَأْتِيَ بَابًا مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ إِلَّا وَجَدْتَهُ يَسْتَفْتِحُ لَكَ » «Cennet kapılarından hangi birine gitsen, onu senin için kapıyı açtırmaya çalışır halde bulman seni sevindirmez mi?» Dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu sadece ona mı mahsustur, yoksa bütün Müslümanlar için genel midir?" O da: « بَلْ لِلْمُسْلِمِينَ عَامَّةً » «Bilakis bütün Müslümanlar için geneldir» buyurdu. Ebû Ömer şöyle demiştir: Bu hadis, cumhurun icmâı ile birlikte zikrettiğimiz manada sâbit ve sahihtir; Yahyâ'nın [oğlunun] hadisine muarız olup onu hükümsüz kılmaktadır. Ebû Ömer şöyle demiştir: Bana göre bu hadis ve benzeri rivayetlerin yönü şudur: Bunlar, farzlarını eda etmeye devam eden, büyük günahlardan kaçınan, başına gelen musibete sabredip mükâfatını Allah'tan bekleyen kimseler içindir. Çünkü o dönemde hitap, çoğunluğunun hali bu vasıfta olan kimselere, yani ashaba [radıyallâhu anhüm ecmaîn] yönelmişti. en-Nakkâş bazılarından şunu nakletmiştir: O kimse şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “Şüphesiz kendileri için Bizden en güzel mükâfat takdir edilmiş olanlar var ya, işte onlar ondan uzak tutulmuşlardır” kavli, O'nun: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” kavlini neshetmiştir.

[الأنبياء: ١٠١] وَهَذَا ضَعِيفٌ، وَهَذَا لَيْسَ مَوْضِعَ نَسْخٍ. وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ إِذَا لَمْ تَمَسَّهُ النَّارُ فَقَدْ أُبْعِدَ عَنْهَا. وَفِي الْخَبَرِ: (تَقُولُ النَّارُ لِلْمُؤْمِنِ يوم القيامة جزيا مُؤْمِنُ فَقَدْ أَطْفَأَ نُورُكَ لَهَبِي). الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا" الْحَتْمُ إِيجَابُ الْقَضَاءِ أَيْ كَانَ ذَلِكَ حَتْمًا." مَقْضِيًّا" أَيْ قَضَاهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْكُمْ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: أَيْ قَسَمًا وَاجِبًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا) أَيْ نُخَلِّصُهُمْ (وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا) وَهَذَا مِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوُرُودَ الدُّخُولُ لِأَنَّهُ لَمْ يَقُلْ: وَنُدْخِلُ الظَّالِمِينَ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى مُسْتَوْفًى. وَالْمَذْهَبُ أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ وَإِنْ دَخَلَهَا فَإِنَّهُ يُعَاقَبُ بِقَدْرِ ذَنْبِهِ ثُمَّ يَنْجُو. وَقَالَتِ الْمُرْجِئَةُ: لَا يَدْخُلُ. وَقَالَتِ الْوَعِيدِيَّةُ: يُخَلَّدُ. وَقَدْ مَضَى بَيَانُ هَذَا فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ الْجَحْدَرِيُّ وَمُعَاوِيَةُ بْنُ قُرَّةَ" ثُمَّ نُنَجِّي" مُخَفَّفَةً مِنْ أَنْجَى. وَهِيَ قِرَاءَةُ حُمَيْدٍ وَيَعْقُوبَ وَالْكِسَائِيِّ. وَثَقَّلَ الْبَاقُونَ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى:" ثَمَّهْ" بِفَتْحِ الثَّاءِ أي هناك. و" ثم" ظَرْفٌ إِلَّا أَنَّهُ مَبْنِيٌّ لِأَنَّهُ غَيْرُ مُحَصَّلٍ فَبُنِيَ كَمَا بُنِيَ ذَا، وَالْهَاءُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لِبَيَانِ الْحَرَكَةِ فَتُحْذَفُ فِي الْوَصْلِ وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لِتَأْنِيثِ الْبُقْعَةِ فَتَثْبُتَ فِي الْوَصْلِ تاء.

[el-Enbiyâ, 101] buyruğu neshetmiştir. Bu zayıf bir görüştür ve burası nesih yeri değildir. Biz açıklamıştık ki ateşe dokunulmadığı takdirde ondan uzak tutulmuş olunur. Rivayette şöyle gelmiştir: “{ تَقُولُ النَّارُ لِلْمُؤْمِنِ يوم القيامة جزيا مُؤْمِنُ فَقَدْ أَطْفَأَ نُورُكَ لَهَبِي } ‘Kıyamet günü cehennem mümine: Geç ey mümin! Zira senin nurun benim alevimi söndürdü, der.’” Beşinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا } “Bu, Rabbinin üzerine aldığı kesinleşmiş bir hükümdür” buyruğu: “Hatm”, kaza ve hükmü vacip kılmaktır; yani bu kesin bir hükümdü. “Makdiyyen (مَقْضِيًّا)” yani Allah Teâlâ'nın sizin aleyhinize kesin olarak hükmettiği bir şeydir. İbn Mes'ûd: “Yani vacip kılınmış bir yemindir” demiştir. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Sonra takva sahiplerini kurtarırız” buyruğu: Yani onları halas ederiz; { وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا } “zalimleri ise orada diz üstü çökmüş halde bırakırız”. Bu da vürûdun [cehenneme] girmek olduğuna delalet eden hususlardandır; zira “zalimleri girdiririz” dememiştir. Bu anlam etraflıca geçmişti. Ehl-i Sünnet mezhebi şudur: Büyük günah sahibi cehenneme girse bile günahı miktarınca azap görür, sonra kurtulur. Mürcie: “Hiç girmez” demiştir. Vaîdiyye ise: “Ebedi kalır” demiştir. Bunun açıklaması birden fazla yerde geçmişti. Âsım el-Cahderî ve Muâviye b. Kurre, “enceye (أَنْجَى)” fiilinden hafifletilmiş olarak “nüneccî (ثُمَّ نُنَجِّي)” şeklinde okumuşlardır. Bu aynı zamanda Humeyd, Ya'kûb ve el-Kisâî'nin kıraatidir. Diğerleri ise şeddeli okumuşlardır. İbn Ebî Leylâ ise sâ harfinin fethasıyla “semmeh (ثَمَّهْ)” yani “orada” şeklinde okumuştur. “Semme (ثم)” bir zarftır; ancak belirsiz bir mekân olduğu için mebnidir ve tıpkı “zâ (ذا)” ism-i işareti gibi mebni kılınmıştır; sonundaki hâ harfinin hareketi beyan etmek için olması caizdir ve vasıl halinde (bağlandığında) düşer; mekânın müennesliğini belirtmek için olması da caizdir ve vasıl halinde tâ harfi olarak sabit kalır.

[سورة مريم (١٩): الآيات ٧٣ الى ٧٦]

[Meryem Suresi (19), 73 ila 76. Ayetler]

وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا (٧٣) وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً (٧٤) قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً (٧٥) وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ مَرَدًّا (٧٦)

{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا (٧٣) وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً (٧٤) قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً (٧٥) وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ مَرَدًّا (٧٦) } “Kendilerine apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman inkâr edenler, iman edenlere: 'İki topluluktan hangisinin makamı daha hayırlı ve meclisi daha güzeldir?' dediler. (73) Oysa Biz onlardan önce mal ve mülkçe daha zengin ve gösterişçe daha güzel nice nesilleri helak ettik. (74) De ki: 'Kim sapıklıkta ise Rahmân ona mühlet verdikçe versin! Nihayet vadolundukları şeyi; ya azabı ya da kıyameti gördükleri zaman, makamı daha kötü ve askeri daha zayıf olanın kim olduğunu bileceklerdir.' (75) Allah, hidayete erenlerin hidayetini artırır. Kalıcı olan salih ameller ise Rabbinin katında hem mükâfat bakımından daha hayırlı hem de akıbetçe daha üstündür. (76)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ) ١٠: ١٥ أَيْ عَلَى الْكُفَّارِ الَّذِينَ سَبَقَ ذِكْرُهُمْ فِي قَوْلِهِ تعالى:" أَإِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا" [مريم: ٦٦]. وَقَالَ فِيهِمْ:" وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا" أَيْ هَؤُلَاءِ إِذَا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ تَعَزَّزُوا بِالدُّنْيَا، وَقَالُوا: فَمَا بَالُنَا- إِنْ كُنَّا عَلَى بَاطِلٍ- أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا. وَغَرَضُهُمْ إِدْخَالُ الشُّبْهَةِ الْمُسْتَضْعَفِينَ وَإِيهَامُهُمْ أَنَّ مَنْ كَثُرَ مَالُهُ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ

Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ } “Kendilerine apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman” buyruğu: Yani Allah Teâlâ'nın: { أَإِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } “Öldüğüm zaman mı gerçekten diri olarak çıkarılacağım?” buyruğunda daha önce zikri geçen ve haklarında: { وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا } “Zalimleri ise orada diz üstü çökmüş halde bırakırız” buyurulan o kâfirlere. Yani bu kimselere Kur'an okunduğunda dünya ile böbürlenirler ve şöyle derlerdi: “Şayet biz bâtıl üzere isek, nasıl oluyor da daha çok mala ve daha güçlü bir topluluğa sahip oluyoruz?” Onların gayesi, zayıf düşürülmüş kimselerin zihnine şüphe sokmak ve malı çok olanın

الْمُحِقُّ فِي دِينِهِ وَكَأَنَّهُمْ لَمْ يَرَوْا فِي الْكُفَّارِ فَقِيرًا وَلَا فِي الْمُسْلِمِينَ غَنِيًّا وَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَحَّى أَوْلِيَاءَهُ عَنِ الاغترار بالدنيا وفرط الميل إليها. و" بَيِّناتٍ" مَعْنَاهُ مُرَتَّلَاتُ الْأَلْفَاظِ مُلَخَّصَةُ الْمَعَانِي، مُبَيِّنَاتُ الْمَقَاصِدِ، إما محاكمات، أَوْ مُتَشَابِهَاتٌ قَدْ تَبِعَهَا الْبَيَانُ بِالْمُحْكَمَاتِ، أَوْ تَبْيِينُ الرَّسُولِ ﷺ قَوْلًا أَوْ فِعْلًا. أَوْ ظَاهِرَاتُ الْإِعْجَازِ تُحُدِّيَ بِهَا فَلَمْ يُقْدَرْ عَلَى مُعَارَضَتِهَا. أَوْ حُجَجًا وَبَرَاهِينَ. وَالْوَجْهُ أَنْ تَكُونَ حَالًا مُؤَكَّدَةً كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً" لِأَنَّ آيَاتِ اللَّهِ تَعَالَى لَا تَكُونُ إِلَّا وَاضِحَةً وَحُجَجًا. (قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا) ١١٠ يريد مشركي قريش النضر بن الحرث وَأَصْحَابَهُ. (لِلَّذِينَ آمَنُوا) يَعْنِي فُقَرَاءَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ، وَكَانَتْ فِيهِمْ قَشَافَةٌ، وَفِي عَيْشِهِمْ خُشُونَةٌ وَفِي ثِيَابِهِمْ رَثَاثَةٌ وَكَانَ المشركون يرجلون شعورهم ويدهنون رؤوسهم وَيَلْبَسُونَ خَيْرَ ثِيَابِهِمْ، فَقَالُوا لِلْمُؤْمِنِينَ (أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا). قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَحُمَيْدٌ وَشِبْلُ بْنُ عَبَّادٍ" مُقَامًا" بِضَمِّ الْمِيمِ وَهُوَ مَوْضِعُ الْإِقَامَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا بِمَعْنَى الْإِقَامَةِ. الْبَاقُونَ" مَقاماً" بِالْفَتْحِ، أَيْ مَنْزِلًا وَمَسْكَنًا. وَقِيلَ: الْمُقَامُ الْمَوْضِعُ الَّذِي يُقَامُ فِيهِ بِالْأُمُورِ الْجَلِيلَةِ، أَيْ أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَكْثَرُ جَاهًا وَأَنْصَارًا." وَأَحْسَنُ نَدِيًّا" أَيْ مَجْلِسًا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَعَنْهُ أَيْضًا الْمَنْظَرُ وَهُوَ الْمَجْلِسُ فِي اللُّغَةِ وَهُوَ النَّادِي. وَمِنْهُ دَارُ النَّدْوَةِ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَتَشَاوَرُونَ فِيهَا فِي أُمُورِهِمْ. وَنَادَاهُ جَالَسَهُ فِي النَّادِي. قَالَ:

dininde haklı olduğuna dair bir vehim oluşturmaktı. Sanki onlar kâfirler arasında hiç fakir, Müslümanlar arasında da hiç zengin görmemişlerdi; Allah Teâlâ'nın Kendi dostlarını dünyayla aldanmaktan ve ona aşırı meyletmekten uzak tuttuğunu bilmemişlerdi. “Beyyinât (بَيِّناتٍ)” kelimesinin anlamı; lafızları tertil üzere dizilmiş, manaları özetlenmiş, maksatları açıklanmış demektir; bunlar ya muhkem ayetlerdir yahut muhkemlerle açıklaması yapılmış müteşabihlerdir veya Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] söz yahut fiille açıkladığı hususlardır. Yahut meydan okunduğu halde benzeri getirilemeyen mucizeliği apaçık olan veya kesin delil ve burhanlar olan ayetlerdir. Uygun olan, Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً } “O, doğrulayıcı bir hak olduğu halde” ayetinde olduğu gibi tekit edici bir hal olmasıdır; çünkü Allah Teâlâ'nın ayetleri apaçık ve kesin delil olmaktan başka türlü olamaz. { قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler dediler”: Kureyş müşriklerini; en-Nadr b. el-Hâris ve arkadaşlarını kastetmektedir. { لِلَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenlere”: Yani Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] fakir ashabına; zira onların üzerinde bir fakirlik ve bakımsızlık, yaşantılarında bir sertlik, elbiselerinde bir eskimişlik vardı. Müşrikler ise saçlarını tarar, başlarına koku sürer ve en güzel elbiselerini giyerlerdi. Bu yüzden müminlere: { أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا } “İki topluluktan hangisinin makamı daha hayırlı ve meclisi daha güzeldir?” dediler. İbn Kesîr, İbn Muhaysın, Humeyd ve Şibl b. Abbâd, mîm harfinin zammesiyle “mukâmen (مُقَامًا)” şeklinde okumuşlardır ki bu ikamet edilen yer demektir; ikamet etmek anlamında mastar olması da caizdir. Diğerleri ise fetha ile “makâmen (مَقاماً)” şeklinde okumuşlardır ki konak ve mesken demektir. el-Makâm'ın yüce işlerin ifa edildiği yer olduğu da söylenmiştir; yani “İki fırkadan hangisi makam ve taraftarca daha fazladır?” demektir. { وَأَحْسَنُ نَدِيًّا } “ve meclisi daha güzeldir”: Yani İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre meclistir. Ondan manzara/görünüş anlamına geldiği de nakledilmiştir; dilde bu meclistir ki o da “en-Nâdî”dir. “Dârü'n-Nedve” ismi de buradan gelir; çünkü müşrikler işlerini orada istişare ederlerdi. “Nâdâhu (نَادَاهُ)” onunla kulüpte/mecliste birlikte oturdu demektir. [Şair] şöyle demiştir: