أُنَادِي بِهِ آلَ الْوَلِيدِ وَجَعْفَرَا
Orada Velîd ailesine ve Ca‘fer’e seslenir, onlarla otururum.
وَالنَّدِيُّ عَلَى فَعِيلٍ مجلس القوم ومتحدثهم، وكذلك الندوة والنادي [والمنتدى] وَالْمُتَنَدَّى، فَإِنْ تَفَرَّقَ الْقَوْمُ فَلَيْسَ بِنَدِيٍّ قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ) أَيْ مِنْ أُمَّةٍ وَجَمَاعَةٍ. (هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً) أي متاعا كثيرا، قَالَ:
en-Nediy (النَّدِيُّ), “fa‘îl” vezninde olup bir topluluğun meclisi ve sohbet ettikleri yerdir. Aynı şekilde en-Nedve (الندوة), en-Nâdî (النادي), [el-müntedâ] ve el-müteneddâ (الْمُتَنَدَّى) da böyledir. Şayet topluluk dağılırsa artık orası meclis (nediyy) olmaz. Bunu el-Cevherî söylemiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ } “Onlardan önce nice nesilleri helak ettik” buyruğu; yani nice ümmet ve toplulukları [helak ettik] demektir. { هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً } “Onlar mal/eşya bakımından daha güzeldiler”; yani çokça eşyası olanlar. [Şair] şöyle demiştir:
وَفَرْعٌ يَزِينُ الْمَتْنَ أَسْوَدُ فَاحِمٌ ... أَثِيثٌ كقنو النخلة المتعثكل
Sırtı süsleyen, kömür karası, hurma salkımı gibi sarkan gür saçlar...
والأثاث متاع البيت. وقيل: هو ماجد الْفَرْشِ وَالْخُرْثِيُّ مَا لُبِسَ مِنْهَا وَأَنْشَدَ الْحَسَنُ ابن عَلِيٍّ الطُّوسِيُّ فَقَالَ:
el-Esâs (الأثاث), ev eşyasıdır. Yaygıların ve döşemelerin yenisi ve değerlisi olduğu, el-hurfiyy'in (الْخُرْثِيُّ) ise bunlardan giyilen ve kullanılan eski püskü şeyler olduğu da söylenmiştir. el-Hasen b. Ali et-Tûsî şu beyti okumuştur:
تَقَادَمَ الْعَهْدُ مِنْ أُمِّ الْوَلِيدِ بِنَا ... دَهْرًا وَصَارَ أَثَاثُ الْبَيْتِ خُرْثِيَّا
Ümmü’l-Velîd ile aramızdan uzun bir zaman geçti de evin kıymetli eşyaları eski püsküye döndü.
وقال ابن عباس: هيئة. مقاتل ثيابا" وَرِءْياً" أَيْ مَنْظَرًا حَسَنًا. وَفِيهِ خَمْسُ قِرَاءَاتٍ: قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ:" وَرِيًّا" بِغَيْرِ هَمْزٍ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ:" وَرِئْيًا" بِالْهَمْزِ. وَحَكَى يَعْقُوبُ أَنَّ طَلْحَةَ قَرَأَ:" وَرِيًا" بِيَاءٍ وَاحِدَةٍ مُخَفَّفَةٍ. وَرَوَى سُفْيَانُ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي ظَبْيَانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:" هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَزِيًّا" بِالزَّايِ، فَهَذِهِ أَرْبَعُ قِرَاءَاتٍ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: وَيَجُوزُ" هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِيئًا" بِيَاءٍ بَعْدَهَا هَمْزَةٌ. النَّحَّاسُ: وَقِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ فِي هَذَا حَسَنَةٌ وَفِيهَا تَقْرِيرَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنْ تَكُونَ مِنْ رَأَيْتُ ثُمَّ خُفِّفَتِ الْهَمْزَةُ فَأُبْدِلَ مِنْهَا يَاءٌ وَأُدْغِمَتِ الْيَاءُ فِي الْيَاءِ. وَكَانَ هَذَا حَسَنًا لِتَتَّفِقَ رُءُوسُ الْآيَاتِ لِأَنَّهَا غَيْرُ مَهْمُوزَاتٍ. وَعَلَى هَذَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الرِّئْيُ الْمَنْظَرُ، فَالْمَعْنَى: هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَلِبَاسًا. وَالْوَجْهُ الثَّانِي- أَنَّ جُلُودَهُمْ مُرْتَوِيَةٌ مِنْ النِّعْمَةِ، فَلَا يَجُوزُ الْهَمْزُ عَلَى هَذَا. وَفِي رِوَايَةِ وَرْشٍ عَنْ نَافِعٍ وَابْنِ ذَكْوَانَ عن ابن عامر" وَرِءْياً" بِالْهَمْزِ تَكُونُ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ. وَهِيَ قِرَاءَةُ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَأَبِي عَمْرٍو مِنْ رَأَيْتُ عَلَى الْأَصْلِ. وَقِرَاءَةُ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ (وَرِيًا) بِيَاءٍ وَاحِدَةٍ مُخَفَّفَةٍ أَحْسَبُهَا غَلَطًا. وَقَدْ زَعَمَ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ أَنَّهُ كَانَ أَصْلُهَا الْهَمْزَ فَقُلِبَتِ الْهَمْزَةُ ياء، ثم حذفت إحدى الياءين. المهدوي: ويجوز أن يكون" رِءْياً" فقلبت ياء فصارت رئيا ثُمَّ نُقِلَتْ حَرَكَةُ الْهَمْزَةِ عَلَى الْيَاءِ وَحُذِفَتْ. وَقَدْ قَرَأَ بَعْضُهُمْ" وَرِيًّا" عَلَى الْقَلْبِ وَهِيَ الْقِرَاءَةُ الْخَامِسَةُ. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ رَاءَ بِمَعْنَى رَأَى. الْجَوْهَرِيُّ: مَنْ هَمَزَهُ جَعَلَهُ مِنَ الْمَنْظَرِ مِنْ رَأَيْتُ، وَهُوَ مَا رَأَتْهُ الْعَيْنُ مِنْ حَالٍ حَسَنَةٍ وَكِسْوَةٍ ظَاهِرَةٍ. وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ لِمُحَمَّدِ بْنِ نُمَيْرٍ الثَّقَفِيِّ فَقَالَ:
İbn Abbâs: "[Güzel] görünüş" demiştir. Mukâtil ise "elbise" demiştir. { وَرِءْياً } “ve görünüş bakımından”: Yani güzel görünüş. Bunda beş kıraat vardır: Medineliler hemzesiz olarak “ve riyyen (وَرِيًّا)” şeklinde okumuşlardır. Kûfeliler hemze ile “ve ri’yen (وَرِئْيًا)” şeklinde okumuşlardır. Ya‘kûb, Talha’nın şeddesiz tek yâ ile “ve riyen (وَرِيًا)” şeklinde okuduğunu nakletmiştir. Süfyân, el-A‘meş’ten, o Ebû Zabyân’dan, o da İbn Abbâs’tan zây harfiyle: “Hüm ahsenü esâsen ve ziyyen (هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَزِيًّا)” şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir; bunlar dört kıraattir. Ebû İshâk: Yâ’dan sonra hemze ile “Hüm ahsenü esâsen ve rî’en (هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِيئًا)” okunması da caizdir, demiştir. en-Nehhâs şöyle der: Medinelilerin bu husustaki kıraati güzeldir ve bunda iki açıklama vardır: Birincisi: Raeytü (رَأَيْتُ) kelimesinden türemiş olup hemze hafifletilmiş, yerine yâ getirilmiş ve yâ harfi yâ harfine idgam edilmiştir. Ayet sonlarının uyumlu olması için bu güzel olmuştur; zira ayet sonları hemzesizdir. Buna göre İbn Abbâs: “er-Ri’y (الرِّئْيُ), görünüş/manzaradır; mana ise: Onlar eşya ve giyim kuşam bakımından daha güzeldiler” demiştir. İkinci vecih ise: Derileri nimetten doymuş ve parlamıştır; bu durumda hemze caiz olmaz. Nâfi‘den Verş’in ve İbn Âmir’den İbn Zekvân’ın rivayetinde hemze ile “ve ri’yen (وَرِءْياً)” şeklindedir ki bu birinci veche göredir. Kûfelilerin ve Ebû Amr’ın kıraati de aslı üzere “raeytü”den gelmektedir. Talha b. Musarrif’in hafifletilmiş tek yâ ile (وَرِيًا) kıraatini ise bir hata saymaktayım. Bazı nahivciler bunun aslının hemzeli olduğunu, hemzenin yâ’ya dönüştürüldüğünü, sonra iki yâ’dan birinin hazfedildiğini ileri sürmüşlerdir. el-Mehdevî şöyle demiştir: Bunun “ri’yen (رِءْياً)” olması, hemzenin yâ’ya dönüşerek “rîyen” haline gelmesi, sonra da hemzenin harekesinin yâ’ya aktarılıp hazfedilmiş olması caizdir. Bazıları da harflerin yer değiştirmesi (kalb) ile “ve riyyen (وَرِيًّا)” şeklinde okumuşlardır ki bu beşinci kıraattir. Sîbeveyhi “ra’â (رَأَى)” manasında “râ’e (رَاءَ)” kelimesini nakletmiştir. el-Cevherî şöyle der: Hemze ile okuyan kişi bunu “raeytü”den gelen görünüş (manzara) anlamında kılmıştır; bu da gözün gördüğü güzel hal ve zahirî giyim kuşamdır. Ebû Ubeyde, Muhammed b. Nümeyr es-Sekafî’ye ait şu beyti okumuştur:
أَشَاقَتْكَ الظَّعَائِنُ يَوْمَ بَانُوا ... بِذِي الرِّئْيِ الْجَمِيلِ مِنَ الْأَثَاثِ
Ayrılıp gittikleri gün, o güzel görünüşlü eşyalarıyla göç eden kadınlar sana özlem mi verdi?
وَمَنْ لَمْ يَهْمِزْ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عَلَى تَخْفِيفِ الْهَمْزَةِ أَوْ يَكُونَ مِنْ رَوِيَتْ أَلْوَانُهُمْ وَجُلُودُهُمْ رِيًّا، أَيِ امْتَلَأَتْ وَحَسُنَتْ. وَأَمَّا قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ والأعسم المكي
[Kelimeyi] hemzesiz okuyanların [kıraati], ya hemzenin teshili (hafifletilmesi) kabilindendir ya da "renkleri ve tenleri parıldayıp güzelleşti" anlamına gelen reviyet elvânuhum ve culûduhum riyyen (رَوِيَتْ أَلْوَانُهُمْ وَجُلُودُهُمْ رِيًّا) ifadesindendir; yani [tazelik ve nûr ile] dolup güzelleşti demektir. İbn Abbâs, Übey b. Ka‘b, Saîd b. Cübeyr ve el-A‘sem el-Mekkî’nin kıraatine gelince...
وَيَزِيدَ الْبَرْبَرِيِّ" وَزِيًّا" بِالزَّايِ فَهُوَ الْهَيْئَةُ وَالْحُسْنُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ زَوَيْتُ أَيْ جَمَعْتُ، فَيَكُونُ أَصْلُهَا زَوِيًّا فَقُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً. وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: (زُوِيَتْ لِي الْأَرْضُ) أَيْ جُمِعَتْ، أَيْ فَلَمْ يُغْنِ ذَلِكَ عَنْهُمْ شَيْئًا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ تَعَالَى، فَلْيَعِشْ هَؤُلَاءِ مَا شَاءُوا فَمَصِيرُهُمْ إِلَى الْمَوْتِ وَالْعَذَابِ وَإِنْ عُمِّرُوا، أَوِ الْعَذَابِ الْعَاجِلِ يَأْخُذُهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ) أَيْ فِي الْكُفْرِ (فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا) أَيْ فَلْيَدَعْهُ فِي طُغْيَانِ جَهْلِهِ وَكُفْرِهِ فَلَفْظُهُ لَفْظُ الْأَمْرِ وَمَعْنَاهُ الْخَبَرُ أي من كان الضَّلَالَةِ مَدَّهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا حَتَّى يَطُولَ اغْتِرَارُهُ فَيَكُونَ ذَلِكَ أَشَدَّ لِعِقَابِهِ. نَظِيرُهُ:" إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً" [آل عمران: ١٧٨] وقوله:" وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ ١١٠" [الانعام: ١١٠] وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ، أَيْ فَلْيَعِشْ مَا شَاءَ، وَلْيُوَسِّعْ لِنَفْسِهِ فِي الْعُمُرِ، فَمَصِيرُهُ إِلَى الْمَوْتِ وَالْعِقَابِ. وَهَذَا غَايَةٌ فِي التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ. وَقِيلَ: هَذَا دُعَاءٌ أُمِرَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ، تَقُولُ: مَنْ سَرَقَ مَالِي فَلْيَقْطَعِ اللَّهُ تَعَالَى يَدَهُ: فَهُوَ دُعَاءٌ عَلَى السَّارِقِ. وَهُوَ جَوَابُ الشَّرْطِ. وَعَلَى هَذَا فَلَيْسَ قَوْلُهُ:" فَلْيَمْدُدْ" خَبَرًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ) قال:" رَأَوْا" لان لفظ" من" يصلح للواحد والجمع. و" إذا" مَعَ الْمَاضِي بِمَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ، أَيْ حَتَّى يَرَوْا مَا يُوعَدُونَ وَالْعَذَابُ هُنَا إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِنَصْرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِمْ فَيُعَذِّبُونَهُمْ بِالسَّيْفِ وَالْأَسْرِ، وَإِمَّا أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ فَيَصِيرُونَ إِلَى النَّارِ. (فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً) أَيْ تَنْكَشِفُ حِينَئِذٍ الْحَقَائِقُ وَهَذَا رَدٌّ لِقَوْلِهِمْ: (أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا). قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً) أَيْ وَيُثَبِّتُ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْهُدَى وَيَزِيدُهُمْ فِي النُّصْرَةِ وَيُنْزِلُ مِنَ الْآيَاتِ مَا يَكُونُ سَبَبَ زِيَادَةِ الْيَقِينِ مُجَازَاةً لَهُمْ وَقِيلَ: يَزِيدُهُمْ هُدًى بِتَصْدِيقِهِمْ بِالنَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ الَّذِي كَفَرَ بِهِ غيرهم قال معناه الكلبي ومقاتل.
ve Yezîd el-Berberî’nin zâ (ز) harfiyle “ve ziyyen (وَزِيًّا)” şeklindeki [kıraatine gelince, bu da] kılık kıyafet ve güzellik demektir. Bunun, “topladım/bir araya getirdim” manasına gelen “zeveytü (زَوَيْتُ)” kelimesinden türemiş olması da caizdir. Bu durumda aslı “zeviyyen (زَوِيّاً)” olup vâv harfi yâ harfine dönüşmüştür. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in: « زُوِيَتْ لِي الْأَرْضُ » «Yeryüzü benim için dürüldü/toplandı» hadisi de bu köktendir; yani bir araya getirildi [demektir]. Yani [bütün bu dünyalıklar], Allah Teâlâ’nın azabından hiçbir şeyi onlardan savamaz. Bu kimseler diledikleri kadar yaşasınlar; ömürleri uzun olsa da varacakları yer ölüm ve azaptır yahut Allah Teâlâ’nın kendilerini yakalayacağı dünyadaki peşin azaptır. Yüce Allah’ın: { قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ } “De ki: Kim sapıklık içindeyse...” yani küfür içindeyse, { فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا } “...Rahmân ona mühlet verdikçe versin!” buyruğunun manası: O kimseyi cehaletinin ve küfrünün azgınlığı içinde bıraksın demektir. İfadesi emir kalıbında olmakla birlikte manası haberdir; yani kim sapıklık içinde olursa, aldanışı uzasın ve bu durum azabının daha da şiddetli olmasına yol açsın diye Rahmân ona mühlet verdikçe verir [demektir]. Bunun benzeri [şu ayettir]: { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } “Biz onlara sırf günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz” [Âl-i İmrân 3/178]; yine: { وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “Biz onları azgınlıkları içinde bocalayıp dururlarken kendi hallerine bırakırız” [En‘âm 6/110] ayeti ve benzeri pek çok ayet de bu kabildendir. Yani dilediği gibi yaşasın, dilediği kadar ömrünü uzatsın; nihayetinde varacağı yer ölüm ve cezadır. Bu ifade, en üst düzeyde bir tehdit ve uyarıdır. Şöyle de denilmiştir: Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e emredilmiş bir bedduadır. Nitekim sen, “Kim benim malımı çalarsa Allah Teâlâ onun elini kessin!” dersin ki bu hırsıza bedduadır ve şartın cevabıdır. Bu yaklaşıma göre { فَلْيَمْدُدْ } “...mühlet versin” ifadesi haber [cümlesi] değildir. Yüce Allah’ın: { حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ } “Nihayet kendilerine vaad olunanı gördükleri zaman...” buyruğunda [çoğul olarak] “gördükleri zaman (رَأَوْا)” buyurmuştur; çünkü “men (مَنْ)” lafzı hem tekil hem de çoğul için kullanılmaya elverişlidir. “İzâ (إِذَا)” edatı geçmiş zaman fiiliyle birlikte gelecek zaman manasındadır; yani “kendilerine vaad olunanı görecekleri zaman” demektir. Buradaki azap; ya müminlerin onlara üstün kılınması suretiyle kılıç ve esaretle cezalandırılmalarıdır yahut kıyametin kopmasıyla cehennem ateşine varmalarıdır. { فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً } “...o vakit kimin makamca daha kötü ve taraftarca daha zayıf olduğunu bileceklerdir.” Yani işte o zaman gerçekler açığa çıkacaktır. Bu da onların: { أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا } “İki zümreden hangisi makamca daha hayırlı ve meclisce daha güzeldir?” sözlerine bir reddiyedir. Yüce Allah’ın: { وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً } “Allah, hidayeti kabul edenlerin hidayetini artırır” buyruğunun manası: Allah müminleri hidayet üzere sebatkâr kılar, onlara yardımını artırır ve mükâfat olarak kesin inançlarının (yakîn) artmasına vesile olacak ayetler indirir demektir. Şöyle de denilmiştir: Başkalarının inkâr ettiği nâsih ve mensûhu tasdik etmeleri sebebiyle Allah onların hidayetini artırır. Bu anlamı el-Kelbî ve Mukātil belirtmiştir.
وَيَحْتَمِلُ ثَالِثًا- أَيْ" وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا" إِلَى الطَّاعَةِ" هُدىً" إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مَعْنَى زِيَادَةِ الْأَعْمَالِ وَزِيَادَةِ الْإِيمَانِ وَالْهُدَى فِي" آلِ عِمْرَانَ" وَغَيْرِهَا. (وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ) تَقَدَّمَ فِي (الْكَهْفِ) الْقَوْلُ فِيهَا. (خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً) أَيْ جَزَاءً: (وَخَيْرٌ مَرَدًّا) أَيْ فِي الْآخِرَةِ مِمَّا افْتَخَرَ بِهِ الْكُفَّارُ فِي الدُّنْيَا. وَ (الْمَرَدُّ) مَصْدَرٌ كَالرَّدِّ، أَيْ وَخَيْرٌ رَدًّا عَلَى عَامِلِهَا بِالثَّوَابِ، يُقَالُ: هَذَا أَرَدُّ عَلَيْكَ أَيْ أَنْفَعُ لَكَ. وَقِيلَ" خَيْرٌ مَرَدًّا" أَيْ مَرْجِعًا فَكُلُّ أَحَدٍ يُرَدُّ إلى عمله الذي عمله.
Üçüncü bir ihtimal olarak da: { وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا } “Allah, [itaate] erenlerin...”, { هُدىً } “[cennete giden] hidayetini artırır” manası muhtemeldir ve anlamlar birbirine yakındır. Amellerin, imanın ve hidayetin artması manasına dair açıklama Âl-i İmrân ve diğer surelerde geçmişti. { وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ } “Kalıcı salih ameller” konusundaki açıklama da Kehf Suresi'nde geçmişti. { خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً } “Rabbinin katında sevapça daha hayırlıdır”; yani karşılık bakımından; { وَخَيْرٌ مَرَدًّا } “ve sonuç/akıbet bakımından da daha hayırlıdır”; yani kâfirlerin dünyada övündükleri şeylerden ahirette daha hayırlıdır. el-Meredd (الْمَرَدُّ), er-redd (الرَّدُّ) gibi mastardır; yani sevap ile onu işleyene geri dönüşü bakımından daha hayırlıdır. “Bu senin için daha geri dönücüdür/faydalıdır (أَرَدُّ عَلَيْكَ)” denir; yani sana daha yararlıdır. { خَيْرٌ مَرَدًّا } ifadesinin "varılacak yer/merci bakımından daha hayırlı" anlamına geldiği de söylenmiştir; çünkü herkes işlediği ameline döndürülür.
[سورة مريم (١٩): الآيات ٧٧ الى ٨٠]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 77-80]
أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً (٧٧) أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٧٨) كَلاَّ سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا (٧٩) وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينا فَرْداً (٨٠)
{ أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً (٧٧) أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٧٨) كَلاَّ سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا (٧٩) وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينا فَرْداً (٨٠) } “Ayetlerimizi inkâr edip 'Bana elbette mal ve evlat verilecektir' diyeni gördün mü? (77) O gaybı mı bildi, yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı? (78) Hayır! Biz onun söylediğini yazacağız ve azabını uzattıkça uzatacağız. (79) Söylediği şeylere biz mirasçı olacağız ve o bize yapayalnız gelecektir. (80)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا) رَوَى الْأَئِمَّةُ- وَاللَّفْظُ لِمُسْلِمٍ- عَنْ خَبَّابٍ قَالَ: كَانَ لِي عَلَى الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ دَيْنٌ فَأَتَيْتُهُ أَتَقَاضَاهُ فَقَالَ لِي: لَنْ أَقْضِيَكَ حَتَّى تكفر بمحمد. قال: فقلت لَهُ لَنْ أَكْفُرَ بِهِ حَتَّى تَمُوتَ ثُمَّ تُبْعَثَ. قَالَ: وَإِنِّي لَمَبْعُوثٌ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ؟! فَسَوْفَ أَقْضِيكَ إِذَا رَجَعْتُ إِلَى مَالٍ وَوَلَدٍ. قَالَ وَكِيعٌ: كَذَا قَالَ الْأَعْمَشُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ:" أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً" إِلَى قَوْلِهِ:" وَيَأْتِينا فَرْداً ٨٠". فِي رِوَايَةٍ قَالَ: كُنْتُ قَيْنًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَعَمِلْتُ لِلْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ عَمَلًا، فَأَتَيْتُهُ أَتَقَاضَاهُ. خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ أَيْضًا. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: كَانَ خَبَّابٌ قَيْنًا فَصَاغَ لِلْعَاصِ حُلِيًّا ثُمَّ تَقَاضَاهُ أُجْرَتَهُ فَقَالَ الْعَاصُ: مَا عِنْدِي الْيَوْمَ مَا أَقْضِيكَ. فَقَالَ خَبَّابٌ: لَسْتُ بِمُفَارِقِكَ حَتَّى تَقْضِيَنِي فَقَالَ الْعَاصُ: يَا خَبَّابُ مَا لَكَ؟! مَا كُنْتَ هَكَذَا، وَإِنْ كُنْتَ لَحَسَنَ الطَّلَبِ. فَقَالَ خَبَّابٌ: إني كنت على دينك فأما اليوم فأنا على دين الإسلام مفارق لدينك، قال: أو لستم تَزْعُمُونَ أَنَّ فِي الْجَنَّةِ ذَهَبًا وَفِضَّةً وَحَرِيرًا؟ قَالَ خَبَّابٌ: بَلَى قَالَ فَأَخِّرْنِي حَتَّى أَقْضِيَكَ
Yüce Allah'ın: { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا } “Ayetlerimizi inkâr edeni gördün mü?” buyruğuna dair imamlar —lafız Müslim'e ait olmak üzere— Habbâb'dan [şöyle] rivayet etmişlerdir: «Âs b. Vâil'den bir alacağım vardı; alacağımı istemek üzere ona gittim. Bana: 'Sen Muhammed'i inkâr etmedikçe sana [borcumu] ödemeyeceğim' dedi. Ben de ona: 'Sen ölüp ardından tekrar diriltilinceye kadar onu asla inkâr etmem' dedim. O da: 'Ben ölümden sonra gerçekten diriltilecek miyim?! O hâlde mala ve evlada kavuştuğum zaman sana [borcunu] öderim' dedi.» Vekî‘: "A‘meş böyle rivayet etti" demiştir. Bunun üzerine: { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً } “Ayetlerimizi inkâr edip 'Bana elbette mal ve evlat verilecektir' diyeni gördün mü?” ayetinden: { وَيَأْتِينا فَرْداً } “Ve [huzurumuza] tek başına gelecektir” (80. ayet) buyruğuna kadar olan ayetler indi. Bir rivayette şöyle demiştir: «Ben Câhiliye döneminde bir demirciydim (kayn). Âs b. Vâil için bir iş yaptım; ücretimi istemek üzere ona gittim.» Bunu Buhârî de tahric etmiştir. Kelbî ve Mukâtil ise şöyle demişlerdir: Habbâb bir kuyumcu/demirci idi; Âs için bir ziynet eşyası yaptı. Sonra ondan ücretini istedi. Âs: "Bugün yanımda sana ödeyecek bir şey yok" dedi. Habbâb: "Bana ödeyinceye kadar senden ayrılmayacağım" deyince, Âs: "Sana ne oldu ey Habbâb?! Sen böyle değildin; alacağını pek güzel isterdin" dedi. Habbâb: "Ben senin dinin üzere idim; bugüne gelince ise ben İslâm dini üzereyim ve senin dininden ayrılmış durumdayım" dedi. [Âs]: "Sizler cennette altın, gümüş ve ipek olduğunu iddia etmiyor musunuz?" dedi. Habbâb: "Evet" deyince, [Âs]: "O hâlde bana mühlet ver de sana [borcumu] ödeyeyim..."
في الجنة- استهزاء- فو الله لَئِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا إِنِّي لَأَقْضِيكَ فِيهَا، فَوَاللَّهِ لَا تَكُونُ أَنْتَ يَا خَبَّابُ وَأَصْحَابُكَ أَوْلَى بِهَا مِنِّي، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى" أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا" يعني العاص ابن وَائِلٍ الْآيَاتِ." أَطَّلَعَ الْغَيْبَ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: (أَنَظَرَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ)؟!. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَعَلِمَ الْغَيْبَ حَتَّى يَعْلَمَ أَفِي الْجَنَّةِ هُوَ أَمْ لَا؟! " أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا" قَالَ قَتَادَةُ وَالثَّوْرِيُّ: أَيْ عَمَلًا صَالِحًا. وَقِيلَ: هُوَ التَّوْحِيدُ. وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الْوَعْدِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: عَاهَدَ اللَّهَ تَعَالَى أَنْ يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ." كَلَّا" رَدٌّ عَلَيْهِ أَيْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ لَمْ يَطَّلِعِ الْغَيْبَ وَلَمْ يَتَّخِذْ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا وتم الكلام عند قوله:" كَلَّا". وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ الْآيَاتِ نَزَلَتْ فِي الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِأَنَّهُ مُدَوَّنٌ فِي الصِّحَاحِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" وَوُلْدًا" بِضَمِّ الْوَاوِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا. وَاخْتُلِفَ فِي الضَّمِّ وَالْفَتْحِ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمَا لُغَتَانِ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ يُقَالُ وَلَدٌ وَوُلْدٌ كَمَا يُقَالُ عَدَمٌ وَعُدْمٌ. وقال الحرث بْنُ حِلِّزَةَ:
...cennette ödeyeyim —alay ederek—, Allah'a yemin olsun ki senin söylediğin doğruysa borcumu sana orada öderim. Allah'a yemin olsun ki ey Habbâb, sen ve arkadaşların oraya benden daha layık değilsiniz" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا } “Ayetlerimizi inkâr edeni gördün mü?” ayetlerini indirdi; yani el-Âs b. Vâil'i kastetmektedir. { أَطَّلَعَ الْغَيْبَ } “O gaybı mı bildi?”: İbn Abbâs: "Levh-i Mahfûz'a mı baktı?!" demiştir. Mücâhid: "Cennette olup olmadığını bilecek kadar gaybı mı bildi?!" demiştir. { أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا } “Yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı?”: Katâde ve es-Sevrî: “Yani salih bir amel mi [işledi]?” demişlerdir. Bunun tevhit olduğu da söylenmiştir; vaat kökünden geldiği de söylenmiştir. el-Kelbî: "Kendisini cennete sokacağına dair Allah Teâlâ'dan söz mü aldı?" demiştir. { كَلَّا } “Hayır!”: Ona bir reddir; yani öyle bir şey olmadı; ne gaybı bildi ne de Rahmân katından bir söz aldı. Söz: “Kellâ (كَلَّا)” kelimesinde tamamlanmıştır. el-Hasen: Bu ayetler el-Velîd b. el-Muğîre hakkında inmiştir, demiştir. Ancak birinci görüş Sahîh kitaplarda yer aldığı için daha sahihtir. Hamza ve el-Kisâî vâv harfinin zammesiyle “ve vülden (وَوُلْدًا)” şeklinde okumuşlar, diğerleri ise fethasıyla okumuşlardır. Zamme ve fetha hakkında iki görüş ileri sürülmüştür: Birincisi: Her ikisi manası bir olan iki ayrı lehçedir; tıpkı “‘adem (عَدَم)” ve “‘udm (عُدْم)” denildiği gibi “veled (وَلَد)” ve “vüld (وُلْد)” denir. el-Hâris b. Hillize şöyle demiştir:
وَلَقَدْ رَأَيْتُ مَعَاشِرًا ... قَدْ ثَمَّرُوا مَالًا وَوُلْدًا
Gerçekten nice topluluklar gördüm ki mal ve evlatlarını çoğaltmışlardı.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
فَلَيْتَ فُلَانًا كَانَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ ... وَلَيْتَ فُلَانًا كَانَ وُلْدَ حِمَارِ
Keşke falan kişi annesinin karnında kalsaydı; keşke falan kişi bir eşek yavrusu olsaydı!
وَالثَّانِي- أَنَّ قَيْسًا تَجْعَلُ الْوُلْدَ بِالضَّمِّ جَمْعًا وَالْوَلَدَ بِالْفَتْحِ وَاحِدًا. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً" وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ أَرَادَ فِي الْجَنَّةِ اسْتِهْزَاءً بِمَا وَعَدَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى طَاعَتِهِ وَعِبَادَتِهِ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ. الثَّانِي: أَنَّهُ أَرَادَ فِي الدُّنْيَا وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ وَفِيهِ وَجْهَانِ مُحْتَمَلَانِ: أَحَدُهُمَا إِنْ أَقَمْتَ عَلَى دِينِ آبَائِي وَعِبَادَةِ آلِهَتِي لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا. الثَّانِي: وَلَوْ كُنْتُ عَلَى بَاطِلٍ لَمَا أُوتِيتُ مَالًا وَوَلَدًا. قُلْتُ: قَوْلُ الْكَلْبِيِّ أَشْبَهُ بِظَاهِرِ الْأَحَادِيثِ بَلْ نَصُّهَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَالَ مَسْرُوقٌ: سَمِعْتُ خَبَّابَ بْنَ الْأَرَتِّ يَقُولُ: جئت العاصي بْنَ وَائِلٍ السَّهْمِيَّ أَتَقَاضَاهُ حَقًّا لِي عِنْدَهُ. فَقَالَ: لَا أُعْطِيكَ حَتَّى تَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ. فَقُلْتُ: لَا حَتَّى تَمُوتَ ثُمَّ تُبْعَثَ. قَالَ: وَإِنِّي لَمَيِّتٌ ثُمَّ مَبْعُوثٌ؟! فَقُلْتُ: نَعَمْ. فَقَالَ: إِنَّ لي هناك مالا وولدا فأقضيك فنزلت [أفرأيت الذي كفر بآياتنا] الْآيَةُ قَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ.
İkincisi: Kays [kabilesi], zamme ile el-vüld (الْوُلْد) kelimesini çoğul, fetha ile el-veled (الْوَلَد) kelimesini ise tekil kabul eder. el-Mâverdî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً } “Bana elbette mal ve evlat verilecektir” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın Kendisine itaat ve ibadet karşılığında vadettiği şeylerle alay ederek [bunun] cennette [olacağını] kastetmiştir; bunu el-Kelbî söylemiştir. İkincisi: Dünyada [olacağını] kastetmiştir ki cumhurun görüşü de budur. Bunda da muhtemel iki vecih vardır: Birincisi: "Eğer atalarımın dini ve ilahlarıma ibadet üzere sebat edersem bana mutlaka mal ve evlat verilecektir." İkincisi: "Şayet ben batıl üzere olsaydım bana mal ve evlat verilmezdi." Derim ki: el-Kelbî'nin görüşü hadislerin zahirine daha uygundur, hatta hadislerin açık ifadesi de buna delalet etmektedir. Mesrûk şöyle demiştir: Habbâb b. el-Eret'in [radıyallâhu anh] şöyle dediğini işittim: Âs b. Vâil es-Sehmî'ye, kendisindeki bir alacağımı istemek üzere gittim. Bana: «Muhammed'i inkâr etmedikçe sana [alacağını] vermeyeceğim» dedi. Ben de: «Hayır, sen ölüp sonra da yeniden diriltilinceye kadar [asla inkâr etmem]!» dedim. O: «Ben gerçekten ölecek, sonra da yeniden diriltilecek miyim?!» dedi. Ben: «Evet» dedim. Bunun üzerine: «Şüphesiz orada benim malım ve evladım olacaktır, borcumu sana o zaman öderim» dedi. Bunun üzerine: [ { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا } “Ayetlerimizi inkâr edeni gördün mü?”] ayeti indi. et-Tirmizî: "Bu, hasen sahih bir hadistir" demiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَطَّلَعَ الْغَيْبَ) أَلِفُهُ أَلِفُ اسْتِفْهَامٍ لِمَجِيءِ" أَمِ" بَعْدَهَا وَمَعْنَاهُ التَّوْبِيخُ وَأَصْلُهُ أَاطَّلَعَ فَحُذِفَتِ الْأَلِفُ الثَّانِيَةُ لِأَنَّهَا أَلِفُ وَصْلٍ فَإِنْ قِيلَ فَهَلَّا أَتَوْا بِمَدَّةٍ بَعْدَ الْأَلِفِ فَقَالُوا أطلع كما قالوا" لله خَيْرٌ" " آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ" قِيلَ لَهُ كَانَ الْأَصْلُ فِي هَذَا" أَاللَّهُ"" أَالذَّكَرَيْنِ" فَأَبْدَلُوا مِنَ الْأَلِفِ الثَّانِيَةِ مَدَّةً لِيُفَرِّقُوا بَيْنَ الِاسْتِفْهَامِ وَالْخَبَرِ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَوْ قَالُوا: اللَّهُ خَيْرٌ بِلَا مَدٍّ لَالْتَبَسَ الِاسْتِفْهَامُ بِالْخَبَرِ وَلَمْ يَحْتَاجُوا إِلَى هَذِهِ الْمَدَّةِ فِي قَوْلِهِ:" أَطَّلَعَ" لِأَنَّ أَلِفَ الِاسْتِفْهَامِ مَفْتُوحَةٌ وَأَلِفَ الْخَبَرِ مَكْسُورَةٌ وَذَلِكَ أَنَّكَ تَقُولُ فِي الِاسْتِفْهَامِ: أَطَّلَعَ؟ أَفَتَرَى؟ أَصْطَفَى؟ أَسْتَغْفَرْتَ؟ بِفَتْحِ الْأَلِفِ، وَتَقُولُ فِي الْخَبَرِ: اطَّلَعَ، افْتَرَى، اصْطَفَى، اسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ بِالْكَسْرِ، فَجَعَلُوا الْفَرْقَ بِالْفَتْحِ وَالْكَسْرِ وَلَمْ يَحْتَاجُوا إِلَى فَرْقٍ آخَرَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَلَّا) لَيْسَ فِي النِّصْفِ الْأَوَّلِ ذِكْرُ" كَلَّا" وَإِنَّمَا جَاءَ ذِكْرُهُ فِي النِّصْفِ الثَّانِي. وَهُوَ يَكُونُ بِمَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا بِمَعْنَى حَقًّا. وَالثَّانِي بِمَعْنَى لَا. فَإِذَا كَانَتْ بِمَعْنَى حَقًّا جَازَ الْوَقْفُ عَلَى مَا قَبْلَهُ ثُمَّ تَبْتَدِئُ" كَلَّا" أَيْ حَقًّا. وَإِذَا كَانَتْ بِمَعْنَى لَا كَانَ الْوَقْفُ على" كَلَّا" جائز كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّ الْمَعْنَى: لَا لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَا. وَيَجُوزُ أَنْ تَقِفَ عَلَى قَوْلِهِ" عَهْداً ٨٠" وَتَبْتَدِئَ" كَلَّا" أَيْ حَقًّا" سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ" وَكَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلَّا ١٠٠" [المؤمنون: ١٠٠] يَجُوزُ الْوَقْفُ عَلَى" كَلَّا" وَعَلَى" تَرَكْتُ". وَقَوْلُهُ:" وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ قالَ كَلَّا"." الْوَقْفُ عَلَى" كَلَّا" لِأَنَّ الْمَعْنَى لَا- وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا تَظُنُّ." فَاذْهَبا". فَلَيْسَ لِلْحَقِّ فِي هَذَا الْمَعْنَى مَوْضِعٌ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ" كَلَّا" بِمَنْزِلَةِ سَوْفَ لِأَنَّهَا صِلَةٌ وَهِيَ حَرْفُ رَدٍّ فَكَأَنَّهَا" نَعَمْ" وَ" لَا" فِي الِاكْتِفَاءِ. قَالَ: وَإِنْ جَعَلْتَهَا صِلَةً لِمَا بَعْدَهَا لَمْ تَقِفْ عَلَيْهَا كَقَوْلِكَ: كَلَّا وَرَبِّ الْكَعْبَةِ، لَا تَقِفُ على كلا لأنها بِمَنْزِلَةِ إِي وَرَبِّ الْكَعْبَةِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" كَلَّا وَالْقَمَرِ" [المدثر: ٣٢] فَالْوَقْفُ عَلَى" كَلَّا" قَبِيحٌ لِأَنَّهُ صِلَةٌ لِلْيَمِينِ. وَكَانَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ سَعْدَانَ يَقُولُ فِي" كَلَّا" مِثْلَ قَوْلِ الْفَرَّاءِ وَقَالَ الْأَخْفَشُ معنى
Allah Teâlâ'nın: { أَطَّلَعَ الْغَيْبَ } “Gaybı mı bildi?” buyruğunda yer alan elif, kendisinden sonra “em” (أَمْ) geldiği için istifham (soru) elifidir ve anlamı azarlamadır (tevbîh). Aslı “e-ettalea” (أَاطَّلَعَ) olup ikinci elif vasıl elifi olduğu için hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Eğer: “{ آللَّهُ خَيْرٌ } ‘Allah mı daha hayırlıdır?’ ve { آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ } ‘İki erkeği mi haram kıldı?’ ayetlerinde dedikleri gibi, eliften sonra bir med (uzatma) getirip ‘âttalea’ (آطلع) deselerdi ya?” denilirse; ona şöyle cevap verilir: Bunların aslı “e-allâhu” (أَاللَّهُ) ve “e-ez-zekereyni” (أَالذَّكَرَيْنِ) idi. Soru ile haberi birbirinden ayırt etmek için ikinci elifi medde tebdil ettiler (uzatmaya dönüştürdüler). Zira uzatma yapmadan “Allâhu hayrun” deselerdi soru habere karışırdı. Oysa { أَطَّلَعَ } buyruğunda bu medde ihtiyaç duymadılar; çünkü soru elifi meftuh (üstünlü), haber elifi ise meksurdur (esrelidir). Nitekim soruda elifin fethasıyla: “Ettalea? Efterâ? Estafâ? Estağferte?” dersin; haberde ise kesre ile: “İttalea, ifterâ, istafâ, istağferte lehum” dersin. Böylece farkı fetha ve kesre ile sağladılar ve başka bir ayırt ediciye ihtiyaç duymadılar. Allah Teâlâ'nın: { كَلَّا } “Hayır!” buyruğuna gelince: [Kur'an'ın] ilk yarısında “kellâ” lafzı zikredilmemiştir; bu lafız ancak ikinci yarıda yer almıştır. Bu kelime iki manaya gelir: Birincisi “hakkan” (gerçekten, andolsun ki) manasındadır. İkincisi ise “lâ” (hayır) manasındadır. Eğer “hakkan” manasında ise, kendisinden önceki kısım üzerinde vakıf yapmak (durmak), ardından “hakkan” manasında “kellâ” ile başlamak caiz olur. Şayet “lâ” manasında ise, bu ayette olduğu gibi “kellâ” üzerinde vakıf yapmak caizdir; çünkü mana: “Hayır, durum öyle değil!” şeklindedir. { عَهْداً } “...bir ahit mi [almış]?” [80] ifadesinde durup, ardından: “Gerçekten { سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ } ‘onun söylediğini yazacağız’” manasında “kellâ” ile başlamak da caizdir. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلَّا } [el-Mü'minûn: 100] buyruğunda hem “kellâ” üzerinde hem de “terektü” üzerinde vakıf yapmak caizdir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ قالَ كَلَّا } buyruğunda ise vakıf “kellâ” üzerindedir; zira mana: “Hayır, durum zannettiğin gibi değildir; { فَاذْهَبا } ‘ikiniz gidin’” demektir. Dolayısıyla bu anlamda “hakkan” manasının yeri yoktur. el-Ferrâ şöyle demiştir: “Kellâ”, sıla (pekiştirme edatı) olduğu için “sevfe” konumundadır ve bir reddetme harfidir; bu sebeple tek başına yetme hususunda sanki “evet” ve “hayır” gibidir. Şöyle devam etmiştir: Eğer onu sonrasının sılası kılarsan, üzerinde durmazsın. Nitekim: “Kellâ ve Rabbi'l-Kâ'be” (Hayır, Kâbe'nin Rabbine andolsun ki) sözünde “kellâ” üzerinde durmazsın; çünkü o, “Î ve Rabbi'l-Kâ'be” (Evet, Kâbe'nin Rabbine andolsun ki) konumundadır. Nitekim Allah Teâlâ: { كَلَّا وَالْقَمَرِ } [el-Müddessir: 32] buyurmuştur. Burada “kellâ” üzerinde vakıf yapmak çirkindir; zira o, yeminin sılasıdır (bağlantısıdır). Ebû Ca'fer Muhammed b. Sa'dân da “kellâ” hakkında el-Ferrâ'nın sözünün benzerini söylerdi. el-Ahfeş ise anlamının...
كَلَّا الرَّدْعُ وَالزَّجْرُ وَقَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْأَنْبَارِيِّ وَسَمِعْتُ أَبَا الْعَبَّاسِ يَقُولُ: لَا يُوقَفُ عَلَى" كَلَّا" جَمِيعَ الْقُرْآنِ لِأَنَّهَا جَوَابٌ وَالْفَائِدَةُ تَقَعُ فِيمَا بَعْدَهَا. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ هُوَ قَوْلُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ) أَيْ سَنَحْفَظُ عَلَيْهِ قَوْلَهُ فَنُجَازِيهِ بِهِ فِي الْآخِرَةِ. (وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا) أَيْ سَنَزِيدُهُ عَذَابًا فَوْقَ عَذَابٍ. (وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ) ٨٠ أَيْ نَسْلُبُهُ مَا أَعْطَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا مِنْ مَالٍ وَوَلَدٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: أَيْ نَرِثُهُ الْمَالَ وَالْوَلَدَ بَعْدَ إِهْلَاكِنَا إِيَّاهُ. وَقِيلَ: نَحْرِمُهُ مَا تَمَنَّاهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ مَالٍ وَوَلَدٍ وَنَجْعَلُهُ لِغَيْرِهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ. (وَيَأْتِينا فَرْداً) ٨٠ أَيْ مُنْفَرِدًا لَا مَالَ لَهُ وَلَا وَلَدَ ولا عشيرة تنصره.
..."kellâ"nın manası vazgeçirme ve azarlamadır, demiştir. Ebû Bekr b. el-Enbârî şöyle demiştir: Ebû'l-Abbâs'ın şöyle dediğini işittim: Kur'an'ın tamamında “kellâ” üzerinde vakıf yapılmaz; çünkü o bir cevaptır ve asıl fayda sonrasındaki sözdedir. Birinci görüş ise tefsir ehlinin görüşüdür. Allah Teâlâ'nın: { سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ } “Onun söylediğini yazacağız” buyruğu; yani onun sözünü aleyhine kaydedeceğiz ve ahirette bununla onu cezalandıracağız demektir. { وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا } “ve azabını uzattıkça uzatacağız”; yani azap üstüne azap artıracağız. { وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ } “Söylediği şeylere biz mirasçı olacağız”; yani dünyada kendisine verdiğimiz mal ve evladı elinden alacağız demektir. İbn Abbâs ve başkaları: "Onu helak ettikten sonra malına ve evladına biz varis olacağız" demişlerdir. "Ahirette arzuladığı mal ve evlattan onu mahrum bırakıp onu başkalarına, Müslümanlara vereceğiz" de denilmiştir. { وَيَأْتِينا فَرْداً } “ve o bize yapayalnız gelecektir”; yani ne malı ne evladı ne de kendisine yardım edecek bir kabilesi olmaksızın tek başına gelecektir.
[سورة مريم (١٩): الآيات ٨١ الى ٨٢]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 81-82]
وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلاَّ سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢)
{ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلاَّ سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢) } “Kendilerine bir izzet (ve güç vesilesi) olsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler. (81) Hayır! Onlar, kendilerine yapılan ibadeti inkâr edecekler ve onların aleyhine hasım olacaklardır. (82)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا) يَعْنِي مُشْرِكِي قُرَيْشٍ. وَ" عِزًّا" مَعْنَاهُ أَعْوَانًا وَمَنَعَةً يَعْنِي أَوْلَادًا. وَالْعِزُّ الْمَطَرُ الْجُودُ أَيْضًا قَالَهُ الْهَرَوِيُّ. وَظَاهِرُ الْكَلَامِ أَنَّ" عِزًّا" رَاجِعٌ إِلَى الْآلِهَةِ الَّتِي عَبَدُوهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ. وَوَحَّدَ لِأَنَّهُ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ أَيْ لِيَنَالُوا بِهَا الْعِزَّ وَيَمْتَنِعُونَ بِهَا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (كَلَّا) أَيْ لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا ظَنُّوا وَتَوَهَّمُوا بَلْ يَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ أَيْ يُنْكِرُونَ أَنَّهُمْ عَبَدُوا الْأَصْنَامَ أَوْ تَجْحَدُ الْآلِهَةُ عِبَادَةَ الْمُشْرِكِينَ لَهَا كَمَا قَالَ:" تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ" [القصص: ٦٣] وَذَلِكَ أَنَّ الْأَصْنَامَ جَمَادَاتٌ لَا تَعْلَمُ الْعِبَادَةَ" وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا" أَيْ أَعْوَانًا فِي خُصُومَتِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ عَنْ مُجَاهِدٍ وَالضَّحَّاكِ: يَكُونُونَ لَهُمْ أَعْدَاءً. ابْنُ زَيْدٍ: يَكُونُونَ عَلَيْهِمْ بَلَاءً فَتُحْشَرُ آلِهَتُهُمْ وَتُرَكَّبُ لَهُمْ عُقُولٌ فَتَنْطِقُ وَتَقُولُ: يَا رَبِّ عذب هؤلاء الذين عبدونا من دونك و" كلا" هُنَا يَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى لَا وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى حَقًّا أَيْ حَقًّا" سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ" وقرا
Yüce Allah'ın: { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا } “Kendilerine bir izzet (ve güç vesilesi) olsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler” buyruğunda [kastedilen], Kureyş müşrikleridir. "İzzet" (عِزّ) kelimesinin anlamı; yardımcılar ve koruyuculardır, yani çocuklardır. el-Herevî'nin belirttiğine göre el-'Izz (الْعِزُّ), aynı zamanda bol yağmur demektir. Sözün zahiri, "izzet" kelimesinin Allah'tan başka ibadet ettikleri ilahlara raci olduğunu göstermektedir. Masdar anlamında olduğu için tekil getirilmiştir; yani onlar vasıtasıyla izzete nail olsunlar ve onlar vesilesiyle Allah'ın azabından korunsunlar diye. Yüce Allah ise şöyle buyurdu: { كَلَّا } “Hayır!” Yani durum onların zannettiği ve vehmettiği gibi değildir; bilakis ibadetlerini inkâr edecekler. Yani putlara taptıklarını inkâr edeceklerdir yahut ilahlar müşriklerin kendilerine ibadet ettiğini reddedecektir; nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ } “[Onlardan uzaklaşıp] Sana sığındık; [zaten] onlar bize tapmıyorlardı” [Kasas, 63]. Bu da putların ibadetten habersiz cansız varlıklar olmasındandır. { وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا } “Ve onların aleyhine hasım olacaklardır” yani hasımlıklarında ve onları yalanlamada [onların aleyhine] yardımcılar olacaklardır. Mücâhid ve ed-Dahhâk'tan [gelen rivayete göre]: Onlara düşman olacaklardır. İbn Zeyd: Onlar için bir bela olacaklardır; ilahları haşredilecek, kendilerine akıl verilecek, böylece dile gelip: "Ey Rabbimiz! Seni bırakıp da bize tapan şu kimselere azap et!" diyeceklerdir. Buradaki "kellâ" (كَلَّا) lafzının "hayır / öyle değil" (لَا) manasında olması muhtemel olduğu gibi, "şüphesiz / gerçekten" (حَقًّا) manasında olması da muhtemeldir; yani kesinlikle { سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ } “ibadetlerini inkâr edeceklerdir” demektir. Ve okumuştur...
أَبُو نَهِيكٍ:" كَلَّا سَيَكْفُرُونَ" بِالتَّنْوِينِ. وَرُوِيَ عَنْهُ مَعَ ذَلِكَ ضَمُّ الْكَافِ وَفَتْحُهَا. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ" كَلَّا" رَدْعٌ وَزَجْرٌ وَتَنْبِيهٌ وَرَدٌّ لِكَلَامٍ مُتَقَدِّمٍ، وَقَدْ تَقَعُ لِتَحْقِيقِ مَا بَعْدَهَا وَالتَّنْبِيهِ عَلَيْهِ كقوله:" كَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى " [العلق: ٦] فَلَا يُوقَفُ عَلَيْهَا عَلَى هَذَا وَيُوقَفُ عَلَيْهَا فِي الْمَعْنَى الْأَوَّلِ فَإِنْ صَلَحَ فِيهَا الْمَعْنَيَانِ جَمِيعًا جَازَ الْوَقْفُ عَلَيْهَا وَالِابْتِدَاءُ بِهَا. فَمَنْ نَوَّنَ (كَلَّا) مِنْ قَوْلِهِ: (كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ) مَعَ فَتْحِ الْكَافِ فَهُوَ مَصْدَرُ كَلَّ وَنَصْبُهُ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ وَالْمَعْنَى: كَلَّ هَذَا الرَّأْيُ وَالِاعْتِقَادُ كَلًّا يَعْنِي اتِّخَاذَهُمُ الْآلِهَةَ." لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا" فَيُوقَفُ عَلَى هَذَا عَلَى" عِزًّا" وَعَلَى" كَلَّا". وَكَذَلِكَ فِي قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ لِأَنَّهَا تَصْلُحُ لِلرَّدِّ لِمَا قَبْلَهَا وَالتَّحْقِيقِ لِمَا بَعْدَهَا. وَمَنْ رَوَى ضَمَّ الْكَافِ مَعَ التَّنْوِينِ فَهُوَ مَنْصُوبٌ أَيْضًا بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ كَأَنَّهُ قَالَ: سَيَكْفُرُونَ." كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ" يَعْنِي الْآلِهَةَ. قُلْتُ: فَتَحَصَّلَ فِي" كَلَّا" أَرْبَعَةُ مَعَانٍ: التَّحْقِيقُ وَهُوَ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى حَقًّا وَالنَّفْيُ وَالتَّنْبِيهُ وَصِلَةٌ لِلْقَسَمِ وَلَا يُوقَفُ مِنْهَا إِلَّا عَلَى الْأَوَّلِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ:" لَا" تنفى فحسب و" كلا" تَنْفِي شَيْئًا وَتُثْبِتُ شَيْئًا فَإِذَا قِيلَ: أَكَلْتُ تَمْرًا قُلْتُ: كَلَّا إِنِّي أَكَلْتُ عَسَلًا لَا تَمْرًا فَفِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ نَفْيُ مَا قَبْلَهَا، وَتَحَقُّقُ مَا بَعْدَهَا وَالضِّدُّ يَكُونُ وَاحِدًا وَيَكُونُ جَمْعًا كَالْعَدُوِّ وَالرَّسُولِ وَقِيلَ: وَقَعَ الضِّدُّ مَوْقِعَ الْمَصْدَرِ أَيْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ عَوْنًا فَلِهَذَا لَمْ يُجْمَعْ وَهَذَا فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ:" لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا" وَالْعِزُّ مَصْدَرٌ فَكَذَلِكَ مَا وَقَعَ فِي مُقَابَلَتِهِ. ثُمَّ قِيلَ: الْآيَةُ فِي عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ فَأَجْرَى الْأَصْنَامَ مَجْرَى مَنْ يَعْقِلُ جَرْيًا عَلَى تَوَهُّمِ الْكَفَرَةِ. وَقِيلَ: فِيمَنْ عَبَدَ الْمَسِيحَ أَوِ الْمَلَائِكَةَ أَوِ الْجِنَّ أَوِ الشَّيَاطِينَ فَاللَّهُ تَعَالَى أعلم.
...tenvin ile “kellen seyekfürûne (كَلَّا سَيَكْفُرُونَ)” şeklinde okumuştur. Bununla birlikte ondan kâf harfinin zammesi ve fethası da rivayet edilmiştir. el-Mehdevî şöyle demiştir: “Kellâ”; vazgeçirme, azarlama, uyarma ve önceki bir sözü reddetmedir. Bazen de kendisinden sonrasını pekiştirmek ve ona dikkat çekmek için gelir; nitekim: { كَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى } “Hayır! Şüphesiz insan azgınlaşır” [el-Alak: 6] ayetinde böyledir. Buna göre üzerinde durulmaz; birinci manada ise üzerinde durulur. Şayet her iki mana da uygun düşerse, üzerinde durmak da onunla başlamak da caizdir. { كَلاَّ سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ } ayetinde “kellen (كَلًّا)” kelimesini kâf'ın fethası ve tenvin ile okuyan kişiye göre bu, “kelle (كَلَّ)” fiilinin mastarı olup gizli bir fiille mensuptur. Mana şudur: Bu görüş ve inanç tam bir yorgunluk/hüsran oldu (kelle); yani onların { لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا } [kendilerine izzet olsun diye] ilahlar edinmeleri... Buna göre “izzen (عِزًّا)” üzerinde de “kellen (كَلًّا)” üzerinde de durulur. Çoğunluğun kıraatinde de böyledir; çünkü öncesini reddetmeye de sonrasını pekiştirmeye de elverişlidir. Tenvin ile birlikte kâf'ın zammesini rivayet eden kişiye göre bu da gizli bir fiille mensuptur; sanki: “İnkâr edecekler, [ilahlar] kendilerine yapılan ibadeti tamamen inkâr edecekler (küllen seyekfürûne bi-ibâdetihim)” demiştir. Derim ki: Böylece “kellâ” kelimesinde dört mana hasıl olmaktadır: Pekiştirme (tahkîk) ki "hakkā (gerçekten)" manasında olmasıdır; nefy (olumsuzlama); tenbîh (uyarı) ve kasem sılası olması. Bunlardan yalnızca birincisinde üzerinde durulabilir. el-Kisâî şöyle demiştir: “Lâ (لَا)” sadece olumsuzlar; “kellâ (كَلَّا)” ise bir şeyi olumsuzlayıp başka bir şeyi doğrular/ispat eder. Mesela: "Hurma yedin" denilse, sen: "Kellâ, ben hurma değil bal yedim" dersin. İşte bu kelimede öncesinin olumsuzlanması ve sonrasının pekiştirilip doğrulanması vardır. ed-Dıdd (الضِّدُّ) kelimesi, tıpkı el-adüvv (düşman) ve er-resûl (elçi) gibi hem tekil hem de çoğul için kullanılır. ed-Dıdd kelimesinin mastar yerine geçtiği, yani “onlara karşı yardımcı (avnen) olacaklar” manasında olduğu, bu sebeple çoğul yapılmadığı da söylenmiştir. Bu, onun: { لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا } “Kendilerine bir izzet olsunlar diye” buyruğunun karşılığıdır; el-Izz (izzet) bir mastardır, binaenaleyh onun karşılığına gelen lafız da öyle olmuştur. Sonra ayetin putperestler hakkında olduğu, putların kafirlerin zannına binaen akıl sahibi varlıklar gibi değerlendirildiği söylenmiştir. Mesih'e, meleklere, cinlere veya şeytanlara tapanlar hakkında olduğu da söylenmiştir; doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
[سورة مريم (١٩): الآيات ٨٣ الى ٨٧]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 83-87]
أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤) يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً (٨٥) وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً (٨٦) لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٨٧)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } “Görmedin mi biz şeytanları kâfirlerin üzerine saldık; onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar!” (83) { فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا } “Öyleyse onlar hakkında acele etme. Biz onlar için [günlerini/nefeslerini] saydıkça sayıyoruz.” (84) { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً } “O gün takvâ sahiplerini Rahmân'ın huzuruna bir heyet olarak toplayacağız.” (85) { وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً } “Günahkârları da susuz olarak cehenneme sevk edeceğiz.” (86) { لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “Rahmân'ın katında bir ahit almış olandan başkası şefaate mâlik olamaz.” (87)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ) أَيْ سَلَّطْنَاهُمْ عَلَيْهِمْ بِالْإِغْوَاءِ وَذَلِكَ حِينَ قَالَ لِإِبْلِيسَ:" وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ" [الاسراء: ٦٤]. وَقِيلَ" أَرْسَلْنَا" أَيْ خَلَّيْنَا يُقَالُ: أَرْسَلْتُ الْبَعِيرَ أَيْ خَلَّيْتُهُ، أَيْ خَلَّيْنَا الشَّيَاطِينَ وَإِيَّاهُمْ وَلَمْ نَعْصِمْهُمْ مِنَ الْقَبُولِ مِنْهُمْ. الزَّجَّاجُ: قَيَّضْنَا. (تَؤُزُّهُمْ أَزًّا) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تُزْعِجُهُمْ إِزْعَاجًا مِنَ الطَّاعَةِ إِلَى الْمَعْصِيَةِ. وَعَنْهُ تُغْرِيهِمْ إِغْرَاءً بِالشَّرِّ: امْضِ امْضِ فِي هَذَا الْأَمْرِ حَتَّى تُوقِعَهُمْ فِي النَّارِ. حَكَى الْأَوَّلَ الثَّعْلَبِيُّ وَالثَّانِيَ الْمَاوَرْدِيُّ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. الضَّحَّاكُ: تُغْوِيهِمْ إِغْوَاءً مُجَاهِدٌ: تُشْلِيهِمْ إِشْلَاءً وَأَصْلُهُ الْحَرَكَةُ وَالْغَلَيَانُ، وَمِنْهُ الْخَبَرُ الْمَرْوِيُّ أَنَّ النَّبِيِّ ﷺ (قَامَ إِلَى الصَّلَاةِ وَلِجَوْفِهِ أَزِيزٌ كَأَزِيزِ الْمِرْجَلِ مِنَ الْبُكَاءِ). وَائْتَزَّتِ الْقِدْرُ ائْتِزَازًا اشْتَدَّ غَلَيَانُهَا. وَالْأَزُّ التَّهْيِيجُ وَالْإِغْرَاءُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا" أَيْ تُغْرِيهِمْ عَلَى الْمَعَاصِي. وَالْأَزُّ الِاخْتِلَاطُ. وَقَدْ أَزَزْتُ الشَّيْءَ أَؤُزُّهُ أَزًّا أَيْ ضَمَمْتُ بَعْضُهُ إِلَى بَعْضٍ قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ) أَيْ تَطْلُبِ الْعَذَابَ لَهُمْ. (إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا) قَالَ الْكَلْبِيُّ: آجَالُهُمْ يَعْنِي الْأَيَّامَ وَاللَّيَالِيَ وَالشُّهُورَ وَالسِّنِينَ إِلَى انْتِهَاءِ أَجَلِ الْعَذَابِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: الْأَنْفَاسُ. ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ نَعُدُّ أَنْفَاسَهُمْ فِي الدُّنْيَا كَمَا نَعُدُّ سِنِيَّهُمْ. وَقِيلَ الْخُطُوَاتُ. وَقِيلَ: اللَّذَّاتُ. وَقِيلَ: اللَّحَظَاتُ وَقِيلَ السَّاعَاتُ. وَقَالَ قُطْرُبٌ: نَعُدُّ أَعْمَالَهُمْ عَدًّا. وَقِيلَ لَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ فَإِنَّمَا نُؤَخِّرُهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا. رُوِيَ: أَنَّ الْمَأْمُونَ قَرَأَ هَذِهِ السُّورَةَ فَمَرَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَعِنْدَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ فَأَشَارَ بِرَأْسِهِ إِلَى ابْنِ السِّمَاكِ أَنْ يَعِظَهُ فَقَالَ: إِذَا كَانَتِ الْأَنْفَاسُ بِالْعَدَدِ وَلَمْ يَكُنْ لَهَا مَدَدٌ فَمَا أَسْرَعَ مَا تَنْفَدُ. وَقِيلَ فِي هَذَا الْمَعْنَى:
Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ } “Görmedin mi biz şeytanları kâfirlerin üzerine saldık” buyruğu; yani onları ayartıp saptırmaları için başlarına musallat kıldık demektir. Bu da İblis'e: { وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ } “Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynat/kışkırt” [el-İsrâ: 64] dediği vakittir. “Erselnâ (أَرْسَلْنَا)” serbest bıraktık manasındadır da denilmiştir; nitekim deveyi saldım, serbest bıraktım anlamında “erseltü'l-ba‘îra (أَرْسَلْتُ الْبَعِيرَ)” denir. Yani şeytanları onlarla baş başa bıraktık ve onları şeytanları dinlemekten korumadık. ez-Zeccâc: Musallat kıldık, demiştir. { تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } “onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar”: İbn Abbâs: "İtaatten masiyete onları şiddetle sevk edip kışkırtırlar" demiştir. Yine ondan: "Onları ateşe düşürünceye kadar 'Bu işte yürü, devam et!' diyerek kötülüğe teşvik edip kışkırtırlar" dediği rivayet edilmiştir. Birincisini es-Sa‘lebî, ikincisini el-Mâverdî nakletmiştir; mana birdir. ed-Dahhâk: "Onları saptırdıkça saptırırlar", Mücâhid: "Onları kışkırttıkça kışkırtırlar" demiştir. Kelimenin aslı hareket ve kaynamadır. Nitekim rivayet edilen haberde Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Namaz için ayağa kalktığında, ağlamaktan dolayı göğsünden tencere kaynaması gibi bir kaynama sesi gelirdi» diye zikredilmiştir. Tencere şiddetle kaynadığında “i‘tezzeti'l-kıdrü i‘tizâzen (ائْتَزَّتِ الْقِدْرُ ائْتِزَازًا)” denir. el-Ezz (الْأَزُّ), tahrik etmek ve kışkırtmaktır. Allah Teâlâ: { أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } buyurmuştur; yani onları günahlara kışkırtırlar demektir. el-Ezz karışmak anlamına da gelir. Bir şeyi birbirine kattım anlamında “ezeztü'ş-şey'e eüzzühû ezzen (أَزَزْتُ الشَّيْءَ أَؤُزُّهُ أَزًّا)” denir; bunu el-Cevherî söylemiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ } “Öyleyse onlar hakkında acele etme” buyruğu; yani haklarında hemen azap isteme demektir. { إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا } “biz onlar için saydıkça sayıyoruz”: el-Kelbî: "Ecellerini; yani azap ecelinin sonuna kadar olan günleri, geceleri, ayları ve yılları [sayıyoruz]" demiştir. ed-Dahhâk: "Nefesleri [sayıyoruz]" demiştir. İbn Abbâs: "Yıllarını saydığımız gibi dünyadaki nefeslerini de sayıyoruz" demiştir. Adımları [sayıyoruz] da denilmiştir. Lezzetleri [sayıyoruz] denilmiştir. Anları (lahzaları) denilmiştir. Saatleri denilmiştir. Kutrub: "Amellerini saydıkça sayıyoruz" demiştir. "Onlar hakkında acele etme; biz onları ancak günahları artsın diye erteliyoruz" da denilmiştir. Rivayet edildiğine göre el-Me’mûn bu sureyi okurken bu ayete geldi. Yanında bir grup fakih vardı; başıyla İbnü's-Simâk'a işaret ederek kendisine vaaz vermesini istedi. O da şöyle dedi: "Nefesler sayılı olup bir takviyesi/ilavesi de yoksa, tükenmesi ne kadar da çabuk olur!" Bu manada şöyle denilmiştir:
حَيَاتُكَ أَنْفَاسٌ تُعَدُّ فَكُلَّمَا ... مَضَى نَفَسٌ مِنْكَ انْتَقَصْتَ بِهِ جُزْءَا
Hayatın sayılı nefeslerdir; senden bir nefes geçip gittikçe onunla bir parçan eksilir.
يُمِيتُكَ مَا يُحْيِيكَ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ ... وَيَحْدُوكَ حَادٍ مَا يُرِيدُ بِهِ الْهُزْءَا
Seni her gece yaşatan şey [aynı zamanda] öldürür; ve bir sevk edici seni hiç şakası olmaksızın [sona doğru] sürer.
وَيُقَالُ: إِنَّ أَنْفَاسَ ابْنِ آدَمَ بَيْنَ الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ أَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ أَلْفَ نَفَسٍ: اثْنَا عَشَرَ أَلْفِ نَفَسٍ فِي الْيَوْمِ وَاثْنَا عَشَرَ أَلْفًا فِي اللَّيْلَةِ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- فَهِيَ تُعَدُّ وَتُحْصَى إِحْصَاءً وَلَهَا عَدَدٌ مَعْلُومٌ وَلَيْسَ لها مدد فما أسرع ما تنفد.
Şöyle de denilmiştir: Âdemoğlunun bir gün ve bir gecedeki nefesleri yirmi dört bin nefestir: On iki bin nefes gündüz, on iki bin nefes de gecedir -en doğrusunu Allah bilir-. Bunlar tek tek sayılır ve eksiksizce kaydedilir; onların belirli bir sayısı vardır ve arkasından gelen bir ilavesi de yoktur, dolayısıyla ne kadar da çabuk tükenir!
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً) فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ أَيْ إِلَى جَنَّةِ الرَّحْمَنِ، وَدَارِ كَرَامَتِهِ. كَقَوْلِهِ:" إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ" [الصافات: ٩٩] وَكَمَا فِي الْخَبَرِ (مَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ). وَالْوَفْدُ اسْمٌ لِلْوَافِدِينَ كَمَا يُقَالُ: صَوْمٌ وَفِطْرٌ وَزَوْرٌ فَهُوَ جَمْعُ الْوَافِدِ مِثْلُ رَكْبٍ وَرَاكِبٍ وَصَحْبٍ وَصَاحِبٍ وَهُوَ مِنْ وَفَدَ يَفِدُ وَفْدًا وَوُفُودًا وَوِفَادَةً إِذَا خَرَجَ إِلَى مَلِكٍ فِي فَتْحٍ أَوْ أَمْرٍ خَطِيرٍ. الْجَوْهَرِيُّ: يُقَالُ وَفَدَ فُلَانٌ عَلَى الْأَمِيرِ أَيْ وَرَدَ رَسُولًا فَهُوَ وَافِدٌ، وَالْجَمْعُ وَفْدٌ مِثْلُ صَاحِبٍ وَصَحْبٍ وَجَمْعُ الْوَفْدِ وِفَادٌ وَوُفُودٌ وَالِاسْمُ الْوِفَادَةُ وَأَوْفَدْتُهُ أَنَا إِلَى الْأَمِيرِ أَيْ أَرْسَلْتُهُ. وَفِي التَّفْسِيرِ:" وَفْداً" أَيْ رُكْبَانًا عَلَى نَجَائِبِ طَاعَتِهِمْ. وَهَذَا لِأَنَّ الْوَافِدَ فِي الْغَالِبِ يَكُونُ رَاكِبًا وَالْوَفْدُ الرُّكْبَانُ وَوُحِّدَ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ. ابْنُ جُرَيْجٍ: وَفْدًا عَلَى النَّجَائِبِ. وَقَالَ عَمْرُو بْنُ قَيْسٍ الْمُلَائِيُّ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ اسْتَقْبَلَهُ عَمَلُهُ فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ وَأَطْيَبِ رِيحٍ فَيَقُولُ هَلْ تَعْرِفُنِي؟ فَيَقُولُ لَا- إِلَّا أَنَّ اللَّهَ قَدْ طَيَّبَ رِيحَكَ وَحَسَّنَ صُورَتَكَ. فَيَقُولُ: كَذَلِكَ كُنْتُ فِي الدُّنْيَا أَنَا عَمَلُكَ الصَّالِحُ طَالَمَا رَكِبْتُكَ فِي الدُّنْيَا ارْكَبْنِي الْيَوْمَ وَتَلَا" يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً" وَإِنَّ الْكَافِرَ يَسْتَقْبِلُهُ عَمَلُهُ فِي أَقْبَحِ صُورَةٍ وَأَنْتَنِ رِيحٍ فَيَقُولُ: هَلْ تعرفني؟ فيقول: لا- إلا أن الله قد قَبَّحَ صُورَتَكَ وَأَنْتَنَ رِيحَكَ. فَيَقُولُ كَذَلِكَ كُنْتُ فِي الدُّنْيَا أَنَا عَمَلُكَ السَّيِّئُ طَالَمَا رَكِبْتَنِي فِي الدُّنْيَا وَأَنَا الْيَوْمَ أَرْكَبُكَ. وَتَلَا" وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ" [الانعام: ٣١]. وَلَا يَصِحُّ مِنْ قِبَلِ إِسْنَادِهِ. قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي" سِرَاجِ الْمُرِيدِينَ". وَذَكَرَ هَذَا الْخَبَرَ في تفسيره أبو نصر عبد الرحيم ابن عَبْدِ الْكَرِيمِ الْقُشَيْرِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِلَفْظِهِ وَمَعْنَاهُ. وَقَالَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَنْ كان يحب [ركوب] الْخَيْلَ وَفَدَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى عَلَى خَيْلٍ لَا تَرُوثُ وَلَا تَبُولُ لُجُمُهَا مِنَ الْيَاقُوتِ الْأَحْمَرِ وَمِنَ الزَّبَرْجَدِ الْأَخْضَرِ وَمِنَ الدُّرِّ الْأَبْيَضِ وَسُرُوجُهَا مِنَ السُّنْدُسِ وَالْإِسْتَبْرَقِ وَمَنْ كَانَ يُحِبُّ رُكُوبَ الْإِبِلِ فَعَلَى نَجَائِبَ لَا تَبْعَرُ وَلَا تَبُولُ أَزِمَّتُهَا مِنَ الْيَاقُوتِ وَالزَّبَرْجَدِ وَمَنْ كَانَ يحب ركوب السفن فعلى سفن من [زبرجد و] يَاقُوتٍ قَدْ أَمِنُوا الْغَرَقَ وَأَمِنُوا الْأَهْوَالَ. وَقَالَ أَيْضًا عَنْ عَلِيٍّ ﵁: وَلَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ قَالَ عَلِيٌّ ﵁: يا رسول الله!
Yüce Allah'ın: { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً } “Takva sahiplerini o gün Rahmân'ın huzurunda bir heyet halinde toplayacağımız gün...” buyruğunda bir hazif (gizli öge) vardır; yani Rahmân'ın cennetine ve O'nun ikram yurduna [toplayacağımız gün] demektir. Nitekim: { إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ } “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana doğru yolu gösterecektir” buyruğunda ve hadiste yer alan: « مَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ » «Kimin hicreti Allah'a ve Resûlü'ne ise, onun hicreti Allah'a ve Resûlü'nedir» ifadesinde de [benzer bir kullanım] vardır. Vefd (وَفْد), tıpkı savm (صَوْم), fıtr (فِطْر) ve zevr (زَوْر) kelimelerinde olduğu gibi gelen heyetler/elçiler (vâfidûn) için kullanılan bir isimdir. Tıpkı râkib (رَاكِب) kelimesinin çoğulunun rakb (رَكْب), sâhib (صَاحِب) kelimesinin çoğulunun sahb (صَحْب) olması gibi, vâfid (وَافِد) kelimesinin çoğuludur. Bu kelime; bir kimse bir fetih yahut önemli bir mesele sebebiyle bir hükümdarın huzuruna çıktığında kullanılan vefede - yefidü - vefden ve vufûden ve vifâdeten (وَفَدَ يَفِدُ وَفْدًا وَوُفُودًا وَوِفَادَةً) fiilinden gelir. El-Cevherî şöyle der: “Vefede fulânün ale'l-emîr (وَفَدَ فُلَانٌ عَلَى الْأَمِيرِ)” denilir ki, falan kişi emîre elçi olarak vardı demektir; bu durumda o kimse vâfiddir. Çoğulu ise, sâhib ve sahb gibi vefddir. Vefd kelimesinin çoğulu da vifâd ve vufûd gelir; ismi ise vifâdedir. “Onu emîre gönderdim” anlamında evfedtühû ile'l-emîr (أَوْفَدْتُهُ إِلَى الْأَمِيرِ) denir. Tefsirde ise: { وَفْداً } ifadesi, itaatlerinin [semeresi olan] seçkin binekler üzerinde süvariler halinde [toplayacağımız gün] demektir. Çünkü elçi ve heyet mensubu (vâfid) çoğunlukla binekli olur; nitekim vefd de süvariler demektir. Masdar olduğu için de tekil lafızla getirilmiştir. İbn Cüreyc: “Seçkin binekler üzerinde bir heyet halinde” demiştir. Amr b. Kays el-Melâî ise şöyle demiştir: Mümin kabrinden çıktığında, ameli onu en güzel surette ve en hoş kokuyla karşılar. Ameli: “Beni tanıyor musun?” der. Mümin: “Hayır, şu kadar var ki Allah senin kokunu güzelleştirmiş ve suretini hoş eylemiştir” der. Ameli şöyle der: “Ben dünyada da böyleydim; ben senin salih amelinim. Dünyada sen bana uzun süre bindin, bugün de sen bana bin!” der ve: { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً } “Takva sahiplerini o gün Rahmân'ın huzurunda bir heyet halinde toplayacağımız gün” ayetini okur. Kâfiri ise ameli en çirkin surette ve en pis kokuyla karşılar. Ameli: “Beni tanıyor musun?” der. O: “Hayır, şu kadar var ki Allah senin suretini çirkinleştirmiş ve kokunu iğrenç eylemiştir” der. Ameli şöyle der: “Ben dünyada da böyleydim; ben senin kötü amelinim. Dünyada sen bana uzun süre bindin, bugün ise ben sana bineceğim!” der ve: { وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ } “Onlar günahlarını sırtlarında taşırlar” ayetini okur. İbnü'l-Arabî, Sirâcü'l-Mürîdîn adlı eserinde: “Bu rivayet isnadı yönünden sahih değildir” demiştir. Ebû Nasr Abdürrahîm b. Abdülkerîm el-Kuşeyrî tefsirinde bu rivayeti lafzı ve anlamıyla İbn Abbâs'tan nakletmiştir. Yine İbn Abbâs'tan rivayetle şöyle demiştir: “Kim at [binmeyi] sever idiyse, Yüce Allah'ın huzuruna terslemeyen ve işemeyen; gemleri kırmızı yakuttan, yeşil zebercettten ve beyaz inciden, eyerleri ise sündüs ve istebrakten (ince ve kalın ipekten) olan atlar üzerinde bir heyet halinde varır. Kim deveye binmeyi sever idiyse, terslemeyen ve işemeyen; yularları yakut ve zebercetten olan seçkin develer üzerinde varır. Kim de gemiye binmeyi sever idiyse, boğulmaktan ve dehşetlerden emin kılınmış olarak [zebercet ve] yakuttan gemiler üzerinde varır.” Yine [el-Kuşeyrî] Hz. Ali'den [radıyallâhu anh] rivayetle şöyle dedi: Bu ayet indiğinde Hz. Ali [radıyallâhu anh]: “Ey Allah'ın Resûlü!
إِنِّي قَدْ رَأَيْتُ الْمُلُوكَ وَوُفُودَهُمْ فَلَمْ أَرَ وَفْدًا إِلَّا رُكْبَانًا فَمَا وَفْدُ اللَّهِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أما إِنَّهُمْ لَا يُحْشَرُونَ عَلَى أَقْدَامِهِمْ وَلَا يُسَاقُونَ سَوْقًا وَلَكِنَّهُمْ يُؤْتَوْنَ بِنُوقٍ مِنْ نُوقِ الْجَنَّةِ لَمْ يَنْظُرِ الْخَلَائِقُ إِلَى مِثْلِهَا رِحَالُهَا الذَّهَبُ وَزِمَامُهَا الزَّبَرْجَدُ فَيَرْكَبُونَهَا حَتَّى يَقْرَعُوا بَابَ الْجَنَّةِ (. وَلَفْظُ الثَّعْلَبِيِّ فِي هَذَا الْخَبَرِ عَنْ عَلِيٍّ أَبْيَنُ. وَقَالَ عَلِيٌّ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنِّي رَأَيْتُ الْمُلُوكَ وَوُفُودَهُمْ فَلَمْ أَرَ وَفْدًا إِلَّا رُكْبَانًا. قَالَ: (يَا عَلِيُّ إِذَا كَانَ الْمُنْصَرَفُ مِنْ بَيْنِ يَدَيِ اللَّهِ تَعَالَى تَلَقَّتِ الْمَلَائِكَةُ الْمُؤْمِنِينَ بِنُوقٍ بِيضٍ رِحَالُهَا وَأَزِمَّتُهَا الذَّهَبُ عَلَى كُلِّ مَرْكَبٍ حُلَّةٌ لَا تُسَاوِيهَا الدُّنْيَا فَيَلْبَسُ كُلُّ مُؤْمِنٍ حُلَّةً ثُمَّ تَسِيرُ بِهِمْ مَرَاكِبُهُمْ فَتَهْوِي بِهِمُ النُّوقُ حَتَّى تَنْتَهِيَ بِهِمْ إِلَى الْجَنَّةِ فَتَتَلَقَّاهُمُ الملائكة" سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ" [الزمر: ٧٣]. قُلْتُ: وَهَذَا الْخَبَرُ يَنُصُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يَرْكَبُونَ وَلَا يَلْبَسُونَ إِلَّا مِنَ الْمَوْقِفِ وَأَمَّا إِذَا خَرَجُوا مِنَ الْقُبُورِ فَمُشَاةٌ حُفَاةٌ عُرَاةٌ غُرْلًا إِلَى الْمَوْقِفِ بِدَلِيلِ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَامَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِمَوْعِظَةٍ فَقَالَ: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تُحْشَرُونَ إِلَى اللَّهِ- تَعَالَى- حُفَاةً عُرَاةً غُرْلًا) الْحَدِيثَ. خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَسَيَأْتِي بِكَمَالِهِ فِي سُورَةِ" الْمُؤْمِنِينَ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَتَقَدَّمَ فِي" آلِ عِمْرَانَ" مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُنَيْسٍ بِمَعْنَاهُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ تَعَالَى. وَلَا يَبْعُدُ أَنْ تَحْصُلَ الْحَالَتَانِ لِلسُّعَدَاءِ فَيَكُونُ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ مَخْصُوصًا! وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ:" وَفْداً" عَلَى الْإِبِلِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: رُكْبَانًا يُؤْتَوْنَ بِنُوقٍ مِنَ الْجَنَّةِ عَلَيْهَا رَحَائِلُ مِنَ الذَّهَبِ وَسُرُوجُهَا وَأَزِمَّتُهَا مِنَ الزَّبَرْجَدِ فَيُحْشَرُونَ عَلَيْهَا وَقَالَ عَلِيٌّ: مَا يُحْشَرُونَ وَاللَّهِ عَلَى أرجلهم ولكن على نوق رجالها مِنْ ذَهَبٍ وَنُجُبٍ سُرُوجُهَا يَوَاقِيتُ إِنْ هَمُّوا بِهَا سَارَتْ وَإِنْ حَرَّكُوهَا طَارَتْ. وَقِيلَ: يَفِدُونَ عَلَى مَا يُحِبُّونَ مِنْ إِبِلٍ أَوْ خَيْلٍ أَوْ سُفُنٍ عَلَى مَا تَقَدَّمَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقِيلَ إِنَّمَا قَالَ:" وَفْداً" لِأَنَّ مِنْ شَأْنِ الْوُفُودِ عِنْدَ الْعَرَبِ أَنْ يَقْدُمُوا بِالْبِشَارَاتِ وَيَنْتَظِرُونَ الْجَوَائِزَ فَالْمُتَّقُونَ يَنْتَظِرُونَ الْعَطَاءَ وَالثَّوَابَ. (وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً) السَّوْقُ الْحَثُّ عَلَى السَّيْرِ. وَ" وِرْداً" عِطَاشًا قَالَهُ ابن عباس
[Ali şöyle demiştir:] «Şüphesiz ben kralları ve heyetlerini gördüm; hiçbir heyeti binitlilerden başkası olarak görmedim. Peki Allah'ın heyeti [nasıl olacaktır]?» Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Haberiniz olsun ki onlar ayakları üzerinde haşredilmezler ve [hayvan gibi] sürülüp sevk edilmezler. Fakat onlara cennet develerinden öyle develer getirilir ki mahlukat benzerini görmemiştir; semerleri altından, yularları zebercettendir. Cennetin kapısını çalıncaya dek onlara binerler» buyurdu. es-Sa‘lebî'nin bu rivayette Ali'den aktardığı lafız daha açıktır. Ali şöyle demiştir: Bu ayet indiğinde: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben kralları ve heyetlerini gördüm; hiçbir heyeti binitlilerden başkası olarak görmedim» dedim. Resûlullah şöyle buyurdu: «Ey Ali! Allah Teâlâ'nın huzurundan ayrılındığı zaman melekler müminleri semerleri ve yularları altından olan beyaz develerle karşılarlar. Her binitin üzerinde dünyanın denk olamayacağı bir elbise vardır. Her mümin bir elbise giyer, sonra binitleri onları götürür ve develer onları cennete ulaştırıncaya kadar hızla yol alır. Melekler de onları: { سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ } “Esenlik size! Tertemiz geldiniz; artık ebedî kalmak üzere girin oraya!” [ez-Zümer: 73] [diyerek] karşılarlar.» Derim ki: Bu haber, onların ancak duruşma yerinden (mevkıftan) itibaren bineceklerine ve giyineceklerine açıkça delalet etmektedir. Kabirlerden çıktıklarında ise duruşma yerine kadar yürüyerek, yalınayak, çıplak ve sünnetsizdirler (ğurlen). Nitekim İbn Abbâs'ın şu hadisi buna delildir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aramızda bir vaaz için ayağa kalktı ve şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Şüphesiz sizler Allah Teâlâ'nın huzuruna yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak haşredileceksiniz...» Hadisi Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir; inşâallah Teâlâ el-Mü'minûn Sûresi'nde tam olarak gelecektir. Âl-i İmrân [Sûresi'nde] Abdullah b. Üneys hadisinden bu manada geçmişti; Allah Teâlâ'ya hamdolsun. Her iki durumun da bahtiyarlar (cennetlikler) için gerçekleşmesi uzak bir ihtimal değildir; bu durumda İbn Abbâs'ın hadisi [belli bir duruma] tahsis edilmiş olur! Doğrusunu en iyi Allah bilir. Ebû Hureyre: «{ وَفْداً } “Heyetler halinde” [ifadesi], develer üzerinde [demektir]» demiştir. İbn Abbâs: «Binitli olarak; onlara cennetten altın semerli, eğerleri ve yularları zebercetten develer getirilir ve onların üzerinde haşrolunurlar» demiştir. Ali ise şöyle demiştir: «Allah'a yemin olsun ki onlar ayakları üzerinde haşredilmezler; bilakis semerleri altından develer ve eğerleri yakuttan soylu binitler üzerinde [haşrolunurlar]. [Bu develer], onlar niyet etseler yürür, hareket ettirseler uçarlar.» İbn Abbâs'tan daha önce geçtiği üzere; deve, at veya gemi gibi arzu ettikleri şeylerin üzerinde gelecekleri de söylenmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Şöyle de denilmiştir: Ayette «{ وَفْداً } “Heyetler halinde”» buyrulmuştur; çünkü Arapların nezdinde heyetlerin adeti müjdelerle gelip ihsan ve mükâfatlar beklemektir. Takva sahipleri de [Rablerinden] ihsan ve sevap beklerler. { وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً } “Suçluları da susuz olarak cehenneme sevk ederiz” [ayetine gelince]; es-Sevk (سَوْق), yürümeye zorlamak/hızlandırmaktır. { وِرْداً } ise susuzlar demektir; bunu İbn Abbâs...
وَأَبُو هُرَيْرَةَ ﵄ وَالْحَسَنُ. وَالْأَخْفَشُ والفراء وابن الاعرابي: حفاة مشاة. وقيل: أفرادا. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: أَيْ مُشَاةً عِطَاشًا كَالْإِبِلِ تَرِدُ الْمَاءَ فَيُقَالُ جَاءَ وِرْدُ بَنِي فُلَانٍ. الْقُشَيْرِيُّ: وَقَوْلُهُ: (وِرْداً) يَدُلُّ عَلَى الْعَطَشِ لِأَنَّ الْمَاءَ إِنَّمَا يُورَدُ فِي الْغَالِبِ لِلْعَطَشِ. وَفِي" التَّفْسِيرِ" مُشَاةً عِطَاشًا تَتَقَطَّعُ أَعْنَاقُهُمْ مِنَ الْعَطَشِ وَإِذَا كَانَ سَوْقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى النَّارِ فَحَشْرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الْجَنَّةِ. وَقِيلَ" وِرْداً" أَيِ الْوُرُودَ كَقَوْلِكَ: جِئْتُكَ إِكْرَامًا لَكَ أَيْ لِإِكْرَامِكَ أَيْ نَسُوقُهُمْ لِوُرُودِ النَّارِ. قُلْتُ: وَلَا تَنَاقُضَ بَيْنَ هَذِهِ الأقوال فيساقون عطاشا حفاة مشاة أفرادا. قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: الْوِرْدُ الْقَوْمُ يَرِدُونَ الْمَاءَ، فَسُمِّيَ الْعِطَاشُ وِرْدًا لِطَلَبِهِمْ وُرُودَ الْمَاءِ كَمَا تَقُولُ: قَوْمٌ صَوْمٌ أَيْ صِيَامٌ وَقَوْمٌ زَوْرٌ أَيْ زُوَّارٌ فَهُوَ اسْمٌ عَلَى لَفْظِ الْمَصْدَرِ وَاحِدُهُمْ وَارِدٌ. وَالْوِرْدُ أَيْضًا الْجَمَاعَةُ الَّتِي تَرِدُ الْمَاءَ مِنْ طَيْرٍ وَإِبِلٍ. وَالْوِرْدُ الْمَاءُ الَّذِي يُورَدُ. وَهَذَا مِنْ بَابِ الْإِيمَاءِ بِالشَّيْءِ إِلَى الشيء. والورد الجزء [من القرآن] يُقَالُ: قَرَأْتُ وِرْدِي. وَالْوِرْدُ يَوْمُ الْحُمَّى إِذَا أَخَذَتْ صَاحِبَهَا لِوَقْتٍ. فَظَاهِرُهُ لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ. وَقَالَ الشَّاعِرُ يَصِفُ قَلِيبًا.
...Ebû Hureyre [radıyallâhu anhümâ] ve el-Hasen söylemiştir. el-Ahfeş, el-Ferrâ ve İbnü'l-A‘râbî ise: Yalınayak yürüyenler demektir, demişlerdir. Teker teker [sevk edilirler] de denilmiştir. el-Ezherî şöyle der: Yani suya varan develer gibi yürüyen susuz kimseler demektir; nitekim “Falan oğullarının suya gelen topluluğu (virdi) geldi” denir. el-Kuşeyrî şöyle der: O'nun: { وِرْداً } buyruğu susuzluğa delalet eder; çünkü suya varış çoğunlukla susuzluktan dolayı olur. Tefsirde: Susuzluktan boyunları kopacak derecede susamış yayalar olarak [sevk edilirler]. Günahkârların ateşe sürülmesi söz konusu olunca, takva sahiplerinin haşrı da cennete olmaktadır. “Virden (وِرْداً)” kelimesinin suya varış (vürûd) manasında olduğu da söylenmiştir; tıpkı senin “Sana ikram etmek için geldim (جِئْتُكَ إِكْرَامًا لَكَ)” yani ikramın için demen gibidir; yani onları ateşe varmaları için sevk ederiz demektir. Derim ki: Bu görüşler arasında bir çelişki yoktur; susuz, yalınayak, yaya ve teker teker sevk edilirler. İbn Afe şöyle der: el-Vird (الْوِرْدُ), suya varan topluluktur. Susayan kimselere suya varmayı talep ettikleri için vird denilmiştir; nitekim senin “kavmün savmun (oruçlu topluluk)” yani oruç tutanlar, “kavmün zevrun” yani ziyaretçiler demen gibidir; bu mastar lafzında bir isim olup tekili vâfiddir/vâriddir. el-Vird aynı zamanda kuşlardan ve develerden suya varan topluluktur. el-Vird, varılan sudur. Bu da bir şey ile başka bir şeye işaret etme kabilindendir. el-Vird, Kur'an'dan okunan cüzdür; "virdimi okudum" denir. el-Vird, hastayı nöbet vaktinde tutan humma (sıtma) günüdür. Dolayısıyla zahiren bu müşterek (eş sesli) bir lafızdır. Şair bir kuyuyu vasfederek şöyle demiştir:
يَطْمُو إِذَا الْوِرْدُ عَلَيْهِ الْتَكَّا
Suya gelenler üzerine yığıldığında coşup yükselir.
أَيِ الْوُرَّادُ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْمَاءَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ) أَيْ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ لِأَحَدٍ (إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً) وَهُمُ الْمُسْلِمُونَ فَيَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ فَهُوَ اسْتِثْنَاءُ الشَّيْءِ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ أَيْ لَكِنْ" مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً" يَشْفَعُ، فَ"- مَنِ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى هَذَا. وَقِيلَ: هُوَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الْوَاوِ فِي" يَمْلِكُونَ" أَيْ لَا يَمْلِكُ أَحَدٌ عِنْدَ اللَّهِ الشَّفَاعَةَ" إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً" فَإِنَّهُ يَمْلِكُ وَعَلَى هَذَا يكون الاستثناء
Yani suya varmak isteyen kimseler demektir. Yüce Allah'ın: { لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “Rahmân'ın katında bir ahit almış olandan başkaları şefaate malik olamazlar” buyruğunda; yani bu kâfirler hiç kimse için şefaate malik olamazlar, { إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “Rahmân'ın katında bir ahit almış olan müstesna”; onlar da Müslümanlardır ve şefaate malik olurlar. Bu durumda istisna munkatı‘ (kendi cinsinden olmayan bir şeyin istisnası) olur; yani "fakat Rahmân'ın katında bir ahit almış olan kimse şefaat eder" demektir. Buna göre "men (مَنِ)" lafzı nasb mahallindedir. Şöyle de denilmiştir: O, { يَمْلِكُونَ } fiilindeki vav zamirinden bedel olarak ref mahallindedir; yani Allah katında hiç kimse şefaate malik olamaz, "ancak Rahmân'ın katında bir ahit almış olan kimse" müstesna, çünkü o malik olur. Buna göre ise istisna
متصلا. و" الْمُجْرِمِينَ" فِي قَوْلِهِ:" وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً" يَعُمُّ الْكَفَرَةَ وَالْعُصَاةَ ثُمَّ أَخْبَرَ أَنَّهُمْ لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا الْعُصَاةُ الْمُؤْمِنُونَ فَإِنَّهُمْ يَمْلِكُونَهَا بِأَنْ يُشْفَعَ فِيهِمْ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا أَزَالُ أَشْفَعُ حَتَّى أَقُولَ يَا رَبِّ شَفِّعْنِي فِيمَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ فَيَقُولُ يَا مُحَمَّدُ إِنَّهَا لَيْسَتْ لَكَ وَلَكِنَّهَا لِي) خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ بِمَعْنَاهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَتَظَاهَرَتِ الْأَخْبَارُ بِأَنَّ أَهْلَ الْفَضْلِ وَالْعِلْمِ وَالصَّلَاحِ يَشْفَعُونَ فَيُشَفَّعُونَ، وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ يَكُونُ الْكَلَامُ مُتَّصِلًا بِقَوْلِهِ:" وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا" فَلَا تُقْبَلُ غَدًا شَفَاعَةُ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ لِأَحَدٍ، وَلَا شَفَاعَةُ الْأَصْنَامِ لِأَحَدٍ، وَلَا يَمْلِكُونَ شَفَاعَةَ أَحَدٍ لَهُمْ أَيْ لَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةٌ كَمَا قَالَ: (فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ). وَقِيلَ: أي نحشر المتقين والمجرمين ولا يملك أحدا شَفَاعَةً." إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً" أَيْ إِذَا أَذِنَ لَهُ اللَّهُ فِي الشَّفَاعَةِ. كَمَا قَالَ:" مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ" [البقرة: ٢٥٥]. وَهَذَا الْعَهْدُ هُوَ الَّذِي قَالَ:" أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً" وَهُوَ لَفْظٌ جَامِعٌ لِلْإِيمَانِ وجميع [الأعمال] الصَّالِحَاتِ الَّتِي يَصِلُ بِهَا صَاحِبُهَا إِلَى حَيِّزِ مَنْ يَشْفَعُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْعَهْدُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا: لَا يَشْفَعُ إِلَّا مَنْ شَهِدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَتَبَرَّأَ مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ لِلَّهِ وَلَا يَرْجُو إِلَّا اللَّهَ تَعَالَى. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ لِأَصْحَابِهِ: (أَيَعْجَزُ أَحَدُكُمْ أَنْ يَتَّخِذَ كُلَّ صَبَاحٍ وَمَسَاءٍ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا) قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا ذَاكَ؟ قَالَ (يَقُولُ عِنْدَ كُلِّ صَبَاحٍ وَمَسَاءٍ اللَّهُمَّ فاطر السموات وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ إِنِّي أَعْهَدُ إِلَيْكَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ بِأَنِّي أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ وَحْدَكَ لَا شَرِيكَ لَكَ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُكَ وَرَسُولُكَ [(فَلَا تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي] فَإِنَّكَ إِنْ تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي تُبَاعِدْنِي مِنَ الْخَيْرِ وَتُقَرِّبْنِي مِنَ الشَّرِّ وَإِنِّي لَا أَثِقُ إِلَّا بِرَحْمَتِكَ فَاجْعَلْ لِي عِنْدَكَ عَهْدًا تُوَفِّينِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ فَإِذَا قَالَ ذَلِكَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا طَابَعًا وَوَضَعَهَا تَحْتَ الْعَرْشِ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ أَيْنَ الَّذِينَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ عهد فيقوم فيدخل الجنة.
[ya da muttasıl bir istisna]dır. Allah Teâlâ'nın: { وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً } “ve mücrimleri susuz olarak cehenneme sevk edeceğiz” buyruğundaki “el-mücrimîn” (günahkârlar), kâfirleri de [günahkâr] asileri de kapsar. Daha sonra onların şefaate malik olamayacaklarını haber vermiştir; ancak günahkâr müminler müstesnadır, zira onlar kendilerine şefaat edilmesi suretiyle buna malik olurlar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا أَزَالُ أَشْفَعُ حَتَّى أَقُولَ يَا رَبِّ شَفِّعْنِي فِيمَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ فَيَقُولُ يَا مُحَمَّدُ إِنَّهَا لَيْسَتْ لَكَ وَلَكِنَّهَا لِي » «Ben: 'Ey Rabbim! Lâ ilâhe illallâh Muhammedün resûlullâh diyen kimse hakkında bana şefaat hakkı tanı' deyinceye kadar şefaat etmeye devam ederim. Bunun üzerine O şöyle buyurur: 'Ey Muhammed! Bu senin yetkinde değildir, fakat Benim yetkimdedir.'» Bunu Müslim anlam olarak tahric etmiştir; [açıklaması] daha önce geçmişti. Fazilet, ilim ve salah ehlinin şefaat edecekleri ve şefaatlerinin kabul edileceğine dair rivayetler birbirini destekler mahiyettedir. Birinci görüşe göre ise bu söz, [Allah Teâlâ'nın]: { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا } “Kendilerine bir izzet (ve güç vesilesi) olsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler” buyruğu ile bağlantılı olur. Buna göre yarın [kıyamet günü] ne puta tapanların kimse hakkında şefaati kabul edilir, ne putların kimse için şefaati kabul edilir, ne de kendileri için bir kimsenin şefaat etmesine malik olabilirler; yani Allah Teâlâ'nın: { فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ } “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez” buyurduğu gibi, şefaat kendilerine hiçbir fayda sağlamaz. Şöyle de denilmiştir: Yani takva sahiplerini de mücrimleri de haşrederiz ve hiç kimse şefaate malik olamaz. { إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “Ancak Rahmân'ın katında bir ahit almış olan müstesna”; yani Allah kendisine şefaat için izin verirse [şefaat edebilir]. Nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmaksızın katında kim şefaat edebilir?” [Bakara 2/255]. Bu ahit, [Allah Teâlâ'nın]: { أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “Yoksa Rahmân'ın katından bir ahit mi aldı?” buyurduğu ahittir. Bu, imanı ve sahibini şefaat edenler zümresine ulaştıran bütün salih [amelleri] kapsayan câmi (kapsamlı) bir lafızdır. İbn Abbâs: “Ahit, 'Lâ ilâhe illallâh'tır” demiştir. Mukâtil ve yine İbn Abbâs şöyle demişlerdir: “Ancak 'Lâ ilâhe illallâh' diye şehadet eden, [kendi] güç ve kuvvetinden sıyrılarak [bunu] Allah'a havale eden ve Allah Teâlâ'dan başkasından umut beslemeyen kimse şefaat edebilir.” İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına şöyle dediğini işittim: « أَيَعْجَزُ أَحَدُكُمْ أَنْ يَتَّخِذَ كُلَّ صَبَاحٍ وَمَسَاءٍ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا » «Sizden biri her sabah ve akşam Allah katında bir ahit edinmekten aciz midir?» 'Ey Allah'ın Resûlü! Bu nedir (nasıl yapılır)?' diye soruldu. Buyurdu ki: «Her sabah ve akşam şöyle der: « اللَّهُمَّ فاطر السموات وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ إِنِّي أَعْهَدُ إِلَيْكَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ بِأَنِّي أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ وَحْدَكَ لَا شَرِيكَ لَكَ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُكَ وَرَسُولُكَ [(فَلَا تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي] فَإِنَّكَ إِنْ تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي تُبَاعِدْنِي مِنَ الْخَيْرِ وَتُقَرِّبْنِي مِنَ الشَّرِّ وَإِنِّي لَا أَثِقُ إِلَّا بِرَحْمَتِكَ فَاجْعَلْ لِي عِنْدَكَ عَهْدًا تُوَفِّينِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ » “Allah'ım! Gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görünen âlemi bilen! Ben şu dünya hayatında Sana ahdediyorum ki, Senden başka hiçbir ilah olmadığına, bir ve tek olduğuna, hiçbir ortağın bulunmadığına ve Muhammed'in Senin kulun ve resûlün olduğuna şehadet ederim. [Beni nefsime bırakma]; zira beni nefsime bırakırsan beni hayırdan uzaklaştırır, şerre yaklaştırırsın. Ben sadece Senin rahmetine güvenirim. Benim için katında bir ahit kıl ki kıyamet gününde onu bana eksiksiz veresin. Şüphesiz Sen vaadinden asla dönmezsin.” Kişi bunu söylediğinde, Allah Teâlâ bu sözün üzerine bir mühür basar ve onu Arş'ın altına koyar. Kıyamet günü geldiğinde bir münâdi: 'Allah katında bir ahdi olanlar nerede?' diye seslenir. [Bunu söyleyen kişi] kalkar ve cennete girer.»
[سورة مريم (١٩): الآيات ٨٨ الى ٩٥]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 88-95]
وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً (٨٨) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا (٨٩) تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا (٩٠) أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً (٩١) وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً (٩٢)
{ وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً (٨٨) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا (٨٩) تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا (٩٠) أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً (٩١) وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً (٩٢) } “'Rahmân çocuk edindi' dediler. (88) Andolsun ki pek çirkin ve korkunç bir iddia ortaya attınız. (89) Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden ötürü neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp yerle bir olacaktı. (90-91) Rahmân'a çocuk edinmek yaraşmaz. (92)”
إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً (٩٣) لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً (٩٥)
{ إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً (٩٣) لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً (٩٥) } “Göklerde ve yerde bulunan herkes Rahmân'a ancak birer kul olarak gelecektir. (93) Andolsun O, onları kuşatmış ve onları bir bir saymıştır. (94) Onların hepsi kıyamet günü O'na tek başına gelecektir. (95)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً) يَعْنِي الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ. وَقَرَأَ يَحْيَى والأعمش وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَعَاصِمٌ وَخَلَفٌ:" وُلْدًا" بِضَمِّ الْوَاوِ وَإِسْكَانِ اللَّامِ، فِي أَرْبَعَةِ مَوَاضِعَ: مِنْ هَذِهِ السورة قوله تعالى:" لَأُوتَيَنَّ مالًا وَوَلَداً" [مريم: ٧٧] وقد تقدم، وَقَوْلُهُ:" أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً. وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً". وَفِي سُورَةِ نُوحٍ" مالُهُ وَوَلَدُهُ" [نوح: ٢١]. وَوَافَقَهُمْ فِي" نُوحٍ" خَاصَّةً ابْنُ كَثِيرٍ وَمُجَاهِدٌ وَحُمَيْدٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ. وَالْبَاقُونَ فِي الْكُلِّ بِالْفَتْحِ فِي الْوَاوِ وَاللَّامِ وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلَ والعرب وَالْعُرْبِ وَالْعَجَمِ وَالْعُجْمِ قَالَ:
Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً } “'Rahmân çocuk edindi' dediler” buyruğu; Yahudileri, Hristiyanları ve meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia edenleri kastetmektedir. Yahyâ, el-A‘meş, Hamza, el-Kisâî, Âsım ve Halef; bu surede dört yerde vâv harfinin zammesi ve lâm harfinin sükûnu ile “vülden (وُلْدًا)” şeklinde okumuşlardır: Allah Teâlâ'nın daha önce geçen: { لَأُوتَيَنَّ مالًا وَوَلَداً } [Meryem: 77] ayetinde, { أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً } ve { وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً } ayetlerinde; Nûh Suresi'nde ise: { مالُهُ وَوَلَدُهُ } “malı ve çocuğu” [Nûh: 21] ayetinde. Sadece Nûh Suresi'nde onlara İbn Kesîr, Mücâhid, Humeyd, Ebû Amr ve Ya‘kûb da muvafakat etmiştir. Diğer kurrâ ise hepsinde vâv ve lâm harflerinin fethasıyla okumuşlardır. Bunlar tıpkı el-Arab (العرب) ve el-Urb (الْعُرْب), el-Acem (العجم) ve el-Ucm (الْعُجْم) gibi iki ayrı lehçedir. [Şair] şöyle demiştir:
وَلَقَدْ رَأَيْتُ مَعَاشِرًا ... قَدْ ثَمَّرُوا مَالًا وَوُلْدًا
Gerçekten nice topluluklar gördüm ki mal ve evlatlarını çoğaltmışlardı.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
وَلَيْتَ فُلَانًا كَانَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ ... وَلَيْتَ فُلَانًا كَانَ وُلْدَ حِمَارِ
Keşke falan kişi annesinin karnında kalsaydı; keşke falan kişi bir eşek yavrusu olsaydı!
وَقَالَ فِي مَعْنَى ذَلِكَ النَّابِغَةُ:
en-Nâbiğa da bu anlamda şöyle demiştir:
مَهْلًا فِدَاءً لَكَ الْأَقْوَامُ كُلُّهُمْ ... وَمَا أُثَمِّرُ مِنْ مَالٍ وَمِنْ وَلَدِ
Ağır ol! Bütün kavimler ile çoğalttığım mal ve evlat sana feda olsun!
فَفَتَحَ. وَقَيْسٌ يَجْعَلُونَ الْوُلْدَ بِالضَّمِّ جَمْعًا وَالْوَلَدَ بِالْفَتْحِ وَاحِدًا. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْوَلَدُ قَدْ يَكُونُ وَاحِدًا وَجَمْعًا وَكَذَلِكَ الْوُلْدُ بِالضَّمِّ. وَمِنْ أَمْثَالِ بَنِي أَسَدٍ: وُلْدُكِ مَنْ دَمَّى عَقِبَيْكِ. وَقَدْ يَكُونُ الْوُلْدُ جَمْعَ الْوَلَدِ مِثْلَ أُسْدٍ وَأَسَدٍ وَالْوِلْدُ بِالْكَسْرِ لغة في الولد. النحاس: وفرق
Dolayısıyla fetha ile okumuştur. Kays [kabilesi], damme ile okunan el-vüld (الْوُلْد) kelimesini çoğul, fetha ile okunan el-veled (الْوَلَد) kelimesini ise tekil kabul ederler. el-Cevherî şöyle der: el-Veled (الْوَلَد) kelimesi bazen tekil, bazen çoğul olabilir; aynı şekilde damme ile okunan el-vüld (الْوُلْد) de böyledir. Benî Esed'in darbımesellerinden biri şöyledir: “Senin çocuğun, iki topuğunu kana bulayandır.” Tıpkı üsd (أُسْد) ile esed (أَسَد) gibi el-vüld kelimesi de el-veled'in çoğulu olabilir. Kesra ile okunan el-vild (الْوِلْد) ise veled kelimesinde bir lehçedir. en-Nehhâs [şöyle der]: Ayırmış...
أَبُو عُبَيْدَةَ بَيْنَهُمَا فَزَعَمَ أَنَّ الْوَلَدَ يَكُونُ لِلْأَهْلِ وَالْوَلَدِ جَمِيعًا. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ وَهَذَا قَوْلٌ مَرْدُودٌ لَا يَعْرِفُهُ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ وَلَا يَكُونُ الْوَلَدُ وَالْوُلْدُ إِلَّا وَلَدَ الرَّجُلِ، وَوَلَدَ وَلَدِهِ، إِلَّا أَنَّ وَلَدًا أَكْثَرُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، كَمَا قَالَ:
...ve “el-veled” kelimesinin hem ehil (aile) hem de evlat için ortak olduğunu ileri sürmüştür. Ebû Ca‘fer der ki: Bu merdud bir görüştür, dil ehlinden hiç kimse bunu bilmez. el-Veled ve el-vüld ancak kişinin çocuğu ve çocuğunun çocuğudur. Ne var ki “veled” kelimesi Arapların kelamında daha çok kullanılır; nitekim [şair] şöyle demiştir:
مَهْلًا فِدَاءً لَكَ الْأَقْوَامُ كُلُّهُمْ ... وَمَا أُثَمِّرُ مِنْ مَالٍ وَمِنْ وَلَدِ
Ağır ol! Bütün kavimler ile çoğalttığım mal ve evlat sana feda olsun!
قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ الْوَلِيدِ يَقُولُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وُلْدٌ جَمْعَ وَلَدٍ كَمَا يُقَالُ وَثَنٌ وَوُثْنٌ وَأَسَدٌ وَأُسْدٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَلَدٌ وَوُلْدٌ بِمَعْنًى وَاحِدٍ كَمَا يُقَالُ عَجَمٌ وَعُجْمٌ وَعَرَبٌ وَعُرْبٌ كَمَا تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى (لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا) أَيْ مُنْكَرًا عَظِيمًا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِمَا. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْإِدُّ وَالْإِدَّةُ الدَّاهِيَةُ وَالْأَمْرُ الْفَظِيعُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا" وَكَذَلِكَ الْآدُّ مِثْلَ فَاعِلٍ. وَجَمْعُ الْإِدَّةِ إِدَدٌ. وَأَدَّتْ فُلَانًا دَاهِيَةٌ تَؤُدُّهُ أَدًّا (بالفتح). والاد أيضا الشدة. [والاد الغلبة والقوة] قَالَ الرَّاجِزُ:
Ebû Ca‘fer der ki: Muhammed b. el-Velîd'in şöyle dediğini işittim: Tıpkı vesen (وَثَن) ve vüsn (وُثْن), esed (أَسَد) ve üsd (أُسْد) denildiği gibi “vüld” kelimesinin “veled”in çoğulu olması caizdir; tıpkı daha önce geçtiği üzere acem ve ucm, arab ve urb denildiği gibi “veled” ile “vüld”ün aynı anlamda olması da caizdir. Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا } “Andolsun ki pek çirkin ve korkunç bir iddia ortaya attınız” buyruğu; İbn Abbâs, Mücâhid ve başkalarından nakledildiğine göre büyük bir münker getirdiniz demektir. el-Cevherî der ki: el-İdd (الْإِدُّ) ve el-iddetü (الْإِدَّةُ), felaket ve korkunç şey demektir; Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا } buyruğu da bundandır. Aynı şekilde fâil kalıbında “el-Âdd (الْآدُّ)” da böyledir. el-İdde'nin çoğulu “ided (إِدَد)”dir. Bir kimsenin başına büyük bir felaket geldiğinde fetha ile “eddet fülânen dâhiyetün teüddühû edden (أَدَّتْ فُلَانًا دَاهِيَةٌ تَؤُدُّهُ أَدًّا)” denir. el-İdd aynı zamanda şiddet demektir. [el-İdd üstünlük ve güç demektir]. Recez şairi şöyle demiştir:
نَضَوْنَ عَنِّي شِدَّةً وَأَدًّا ... مِنْ بَعْدِ مَا كُنْتُ صُمُلًّا جَلْدَا
Sert ve güçlü bir yiğit olduktan sonra [geçen yıllar] benden şiddeti ve kuvveti çekip çıkardı.
انْتَهَى كَلَامُهُ. وقرا أبو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ:" أَدًّا" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ. النَّحَّاسُ: يُقَالُ أَدَّ يَؤُدُّ أَدًّا فَهُوَ آدٌّ وَالِاسْمُ الْإِدُّ، إِذَا جَاءَ بِشَيْءٍ عَظِيمٍ مُنْكَرٍ. وَقَالَ الرَّاجِزُ:
[el-Cevherî'nin] sözü bitti. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî hemzenin fethasıyla "edden (أَدًّا)" şeklinde okumuştur. en-Nehhâs şöyle der: Büyük ve çirkin bir şey ortaya koyduğunda “edde yeüddü edden fehüve âddün (أَدَّ يَؤُدُّ أَدًّا فَهُوَ آدٌّ)” denir; isim şekli ise “el-idd (الْإِدُّ)”dir. Recez şairi şöyle demiştir:
قَدْ لَقِيَ الْأَقْرَانُ مِنِّي نُكْرَا ... دَاهِيَةً دَهْيَاءَ إِدًّا إِمْرَا
Akranlar benden zorluk gördü / Pek dehşetli bir bela, korkunç ve büyük bir felaket!
عَنْ غَيْرِ النَّحَّاسِ الثَّعْلَبِيُّ: وَفِيهِ ثَلَاثُ لُغَاتٍ" إِدًّا" بِالْكَسْرِ وَهِيَ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" وَأَدًّا" بِالْفَتْحِ وَهِيَ قِرَاءَةُ السُّلَمِيِّ وَ" آدٌّ" مِثْلَ مَادٍّ وَهِيَ لُغَةٌ لِبَعْضِ الْعَرَبِ رُوِيَتْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي الْعَالِيَةِ، وَكَأَنَّهَا مأخوذة من الثقل [يقال]: آدَهُ الْحِمْلُ يَئُودُهُ أَوْدًا أَثْقَلَهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (تَكادُ السَّماواتُ) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ هُنَا وَفِي" الشُّورَى" بِالتَّاءِ. وَقِرَاءَةُ نَافِعٍ وَيَحْيَى وَالْكِسَائِيُّ" يَكَادُ" بِالْيَاءِ لِتَقَدُّمِ الْفِعْلِ. (يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ) ٩٠ أَيْ يَتَشَقَّقْنَ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ وَغَيْرُهُمْ: بِتَاءٍ بَعْدَ الْيَاءِ وَشَدِّ الطَّاءِ مِنَ التَّفَطُّرِ هُنَا وَفِي" الشورى".
en-Nehhâs dışındaki bir kaynaktan naklen es-Sa‘lebî [şöyle demiştir]: Bunda üç farklı lehçe/kullanım vardır: Cumhûrun (genel kıraat imamlarının) kıraati olan kesra ile “idden (إِدًّا)”; es-Sülemî’nin kıraati olan fetha ile “edden (أَدًّا)”; bir de bazı Arapların lehçesi olup İbn Abbâs ile Ebû’l-Âliye’den rivayet edilen ve “mâddün (مَادٍّ)” vezninde olan “âddün (آدٌّ)” şeklindedir. Bu [sonuncusu], sanki ağırlık anlamından alınmış gibidir; [nitekim] yükün kişiye ağır geldiği durumlar için “âdehü’l-hımlü yeûdühû evden (آدَهُ الْحِمْلُ يَئُودُهُ أَوْدًا)” yani “yük ona ağır bastı / onu güçsüz bıraktı” denir. Allah Teâlâ'nın: { تَكادُ السَّماواتُ } “Neredeyse gökler” buyruğundaki genel kıraat, burada ve Şûrâ Suresi'nde [fiilin] “te (ت)” harfiyle [“tekâdü” şeklinde] okunmasıdır. Nâfi‘, Yahyâ ve el-Kisâî'nin kıraatinde ise fiil failden önce geldiği için “ye (ي)” harfiyle “yekâdü (يَكَادُ)” şeklindedir. { يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ } (Meryem 19/90) “Ondan parçalanacaklar” yani yarılıp çatlayacaklar demektir. Nâfi‘, İbn Kesîr, Hafs ve diğer kurrâ; tefattur (التَّفَطُّر) masdarından hareketle burada ve Şûrâ Suresi'nde “ye”den sonra gelen “te” harfi ve “tı (ط)” harfinin şeddesiyle [“yetefattarne (يَتَفَطَّرْنَ)” şeklinde] okumuşlardır.
وَوَافَقَهُمْ حَمْزَةُ وَابْنُ عَامِرٍ فِي" الشُّورَى". وَقَرَأَ هُنَا" يَنْفَطِرْنَ" مِنَ الِانْفِطَارِ: وَكَذَلِكَ قَرَأَهَا أَبُو عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ وَالْمُفَضَّلُ فِي السُّورَتَيْنِ. وَهِيَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ" [الانفطار: ١] وقوله:" السماء منفطر به" [المزمل: ١٨]. وقوله: (وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ) ٩٠ أَيْ تَتَصَدَّعُ. (وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا) ٩٠ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَدْمًا أَيْ تَسْقُطُ بِصَوْتٍ شَدِيدٍ. وَفِي الْحَدِيثِ (اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْهَدِّ وَالْهَدَّةِ) قَالَ شِمْرٌ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ غِيَاثٍ الْمَرْوَزِيُّ: الْهَدُّ الْهَدْمُ وَالْهَدَّةُ الْخُسُوفُ. وَقَالَ اللَّيْثُ هُوَ الْهَدْمُ الشَّدِيدُ كَحَائِطٍ يُهَدُّ بِمَرَّةٍ يُقَالُ: هَدَّنِي الْأَمْرُ وَهَدَّ رُكْنِي أَيْ كسرني وبلغ مني قاله الهروي والجوهري: وَهَدَّ الْبِنَاءَ يَهُدُّهُ هَدًّا كَسَرَهُ وَضَعْضَعَهُ وَهَدَّتْهُ المصيبة أي أوهنت ركنه وانهد الجبل أي انْكَسَرَ. الْأَصْمَعِيُّ: وَالْهَدُّ الرَّجُلُ الضَّعِيفُ يَقُولُ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ إِذَا أَوْعَدَهُ: إِنِّي لَغَيْرُ هَدٍّ أَيْ غَيْرُ ضَعِيفٍ. وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الْهَدُّ مِنَ الرِّجَالِ الْجَوَادُ الْكَرِيمُ وَأَمَّا الْجَبَانُ الضَّعِيفُ فَهُوَ الهد بالكسر وأنشد:
Hamza ve İbn Âmir Şûrâ Suresi'nde onlara muvafakat etmiştir. Burada ise infıtâr (الِانْفِطَار) kökünden “yenfatırne (يَنْفَطِرْنَ)” şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr, Ebû Bekir ve el-Mufaddal da iki surede böyle okumuşlardır. Allah Teâlâ'nın: { إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ } “Gök yarıldığı zaman” ve { السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ } “Gök bile onunla parçalanır” buyruklarından ötürü Ebû Ubeyd'in tercihi de budur. Allah Teâlâ'nın: { وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ } ٩٠ “yer yarılacak” yani parçalanacak demektir. { وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا } ٩٠ “ve dağlar yıkılıp yerle bir olacak” buyruğuna gelince; İbn Abbâs: "Yıkılarak yani büyük bir gürültüyle çökerler" demiştir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Allâhümme innî eûzü bike mine'l-heddi ve'l-heddeh (اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْهَدِّ وَالْهَدَّةِ / Allah'ım! Yıkımdan ve göçüntüden sana sığınırım)”. Şimr der ki: Ahmed b. Gıyâs el-Mervezî: “el-Hedd yıkım, el-hedde ise yere batmadır” demiştir. el-Leys ise: “Tıpkı bir kerede yıkılan duvar gibi şiddetli yıkımdır; ‘Heddeni'l-emru ve hedde rüknî (هَدَّنِي الْأَمْرُ وَهَدَّ رُكْنِي / Bu iş beni yıktı, dayanağımı sarstı)’ yani beni kırdı, bana son derece tesir etti denir” demiştir. Bunu el-Herevî söylemiştir. el-Cevherî de şöyle der: “Hedde'l-binâe yehüddühû hedden (وَهَدَّ الْبِنَاءَ يَهُدُّهُ هَدًّا / Yapıyı yıktı)” onu kırdı ve zayıflattı demektir; “Heddet-hü'l-musîbeh (هَدَّتْهُ المصيبة)” ise dayanağını zayıflattı, “İnhedde'l-cebelü (وانهدم/انهد الجبل)” dağ çöktü demektir. el-Asmaî şöyle der: el-Hedd (الْهَدُّ) zayıf adamdır. Bir kimse diğerine meydan okuyup tehdit ettiğinde “İnnî legayru heddin (إِنِّي لَغَيْرُ هَدٍّ / Doğrusu ben zayıf değilim)” der. İbnü'l-A‘râbî ise şöyle demiştir: Erkeklerden “el-hedd (الْهَدُّ)”, cömert ve kerim olan kimsedir; korkak ve zayıf kimse ise kesre ile “el-hıdd (الهد)”dir. Nitekim şu beyti inşad etmiştir:
ليسوا يهدين فِي الْحُرُوبِ إِذَا ... تُعْقَدُ فَوْقَ الْحَرَاقِفِ النُّطُقُ
Savaşlarda kuşaklar kalçalar üzerine bağlandığında / Onlar gevşek ve korkak davranmazlar.
والهدة صوت وقع الحائط ونحوه تقول منه: هَدَّ يَهِدُّ (بِالْكَسْرِ) هَدِيدًا وَالْهَادُّ صَوْتٌ يَسْمَعُهُ أَهْلُ السَّاحِلِ يَأْتِيهِمْ مِنْ قِبَلِ الْبَحْرِ لَهُ دَوِيٌّ فِي الْأَرْضِ وَرُبَّمَا كَانَتْ مِنْهُ الزَّلْزَلَةُ وَدَوِيُّهُ هَدِيدُهُ. النَّحَّاسُ" هَدًّا ٨٠" مَصْدَرٌ لِأَنَّ مَعْنَى" تَخِرُّ ٩٠" تُهَدُّ. وَقَالَ غَيْرُهُ: حَالٌ أَيْ مَهْدُودَةٌ (أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا) " أَنْ" فِي مَوْضِعِ نصب عند الفراء لِأَنْ دَعَوْا وَمِنْ أَنْ دَعَوْا فَمَوْضِعُ" أَنْ" نَصْبٌ بِسُقُوطِ الْخَافِضِ. وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ الْكِسَائِيَّ قَالَ: هِيَ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ بِتَقْدِيرِ الْخَافِضِ. وَذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ: حَدَّثَنَا مِسْعَرٌ عَنْ وَاصِلٍ عَنْ عَوْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: إِنَّ الْجَبَلَ لَيَقُولُ لِلْجَبَلِ يَا فُلَانُ هَلْ مَرَّ بِكَ الْيَوْمَ ذاكر لله؟ فإن قال: نعم سربه ثُمَّ قَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ" وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً" الْآيَةَ قَالَ: أَفَتَرَاهُنَّ يَسْمَعْنَ الزُّورَ وَلَا يَسْمَعْنَ الْخَيْرَ؟!. قَالَ: وَحَدَّثَنِي عَوْفٌ عَنْ غَالِبِ بن عجرد قال:
el-Hedde (الهدة), duvar ve benzeri şeylerin yıkılma sesidir. Bundan [türetilerek aynü'l-fiilin] kesresiyle “Hedde yehiddu heddîden (هَدَّ يَهِدُّ هَدِيدًا)” denir. el-Hâdd (الْهَادُّ) ise sahil halkının işittiği, kendilerine deniz tarafından gelen ve yeryüzünde bir uğultu oluşturan sestir; deprem de bazen ondan meydana gelir. Onun uğultusu da heddîdidir (yıkılma sesidir). en-Nehhâs şöyle demiştir: { هَدًّا } “yıkılarak” kelimesi mastardır; çünkü { تَخِرُّ } “yıkılıp düşer” ifadesi “tüheddu (yıkılır)” manasındadır. Bir başkası ise bunun hâl olduğunu, yani “yıkılmış vaziyette (mehdûdeten)” anlamına geldiğini söylemiştir. { أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا } “Rahmân'a çocuk isnat ettiklerinden ötürü” ayetinde geçen “en (أَنْ)” edatı el-Ferrâ'ya göre nasb mahallindedir; zira “li-en deav (çocuk isnat ettikleri için)” ve “min en deav” takdirindedir. Dolayısıyla “en (أَنْ)”, cer harfinin hazfedilmesi sebebiyle nasb mahallindedir. el-Ferrâ, el-Kisâî'nin cer harfinin takdiriyle bunun cer mahallinde olduğunu söylediğini nakletmiştir. İbnü'l-Mübârek şöyle zikretmiştir: Bize Mis‘ar, Vâsıl'dan, o da Avn b. Abdillâh'tan rivayet etti; o dedi ki: Abdullâh b. Mes‘ûd şöyle demiştir: “Muhakkak ki dağ diğer dağa: ‘Ey falan! Bugün sana Allah'ı zikreden biri uğradı mı?’ diye seslenir. Eğer o: ‘Evet’ derse, bundan dolayı sevinir.” Sonra Abdullâh: { وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً } “‘Rahmân çocuk edindi’ dediler” ayetini okudu ve şöyle dedi: “Şu dağların bâtıl sözü işitip de hayrı işitmediklerini mi sanıyorsunuz?!” [İbnü'l-Mübârek] dedi ki: Bana Avf, Gâlib b. Acerred'den rivayet etti; o şöyle dedi:
حَدَّثَنِي رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ فِي مَسْجِدِ مِنًى قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ الْأَرْضَ وَخَلَقَ مَا فِيهَا مِنَ الشَّجَرِ لَمْ تَكُ فِي الْأَرْضِ شَجَرَةٌ يَأْتِيهَا بَنُو آدَمَ إِلَّا أَصَابُوا مِنْهَا مَنْفَعَةً وَكَانَ لَهُمْ مِنْهَا مَنْفَعَةٌ، فَلَمْ تَزَلِ الْأَرْضُ وَالشَّجَرُ كَذَلِكَ حَتَّى تَكَلَّمَ فَجَرَةُ بَنِي آدَمَ تِلْكَ الْكَلِمَةَ الْعَظِيمَةَ قَوْلُهُمْ" اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً" فَلَمَّا قَالُوهَا اقْشَعَرَّتِ الْأَرْضُ وَشَاكَ الشَّجَرُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: اقْشَعَرَّتِ الْجِبَالُ وَمَا فِيهَا مِنَ الْأَشْجَارِ وَالْبِحَارِ وَمَا فِيهَا مِنَ الْحِيتَانِ فَصَارَ مِنْ ذَلِكَ الشَّوْكُ فِي الْحِيتَانِ وَفِي الْأَشْجَارِ الشَّوْكُ. وَقَالَ ابْنُ عباس أيضا وكعب: فزعت السموات وَالْأَرْضُ وَالْجِبَالُ وَجَمِيعُ الْمَخْلُوقَاتِ إِلَّا الثَّقَلَيْنِ وَكَادَتْ أَنْ تَزُولَ وَغَضِبَتِ الْمَلَائِكَةُ فَاسْتَعَرَتْ جَهَنَّمُ وَشَاكَ الشَّجَرُ وَاكْفَهَرَّتِ الْأَرْضُ وَجَدَبَتْ حِينَ قَالُوا: اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: لَقَدْ كَادَ أَعْدَاءُ اللَّهِ أَنْ يُقِيمُوا عَلَيْنَا السَّاعَةَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى" تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا. أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً ٩٠" قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَصَدَقَ فَإِنَّهُ قَوْلٌ عَظِيمٌ سَبَقَ بِهِ الْقَضَاءُ وَالْقَدَرُ وَلَوْلَا أَنَّ الْبَارِيَ ﵎ لَا يَضَعُهُ كُفْرُ الْكَافِرِ وَلَا يَرْفَعُهُ إِيمَانُ الْمُؤْمِنِ وَلَا يَزِيدُ هَذَا فِي مُلْكِهِ كَمَا لَا يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ ملكه لما جرى شي مِنْ هَذَا عَلَى الْأَلْسِنَةِ وَلَكِنَّهُ الْقُدُّوسُ الْحَكِيمُ الْحَلِيمُ فَلَمْ يُبَالِ بَعْدَ ذَلِكَ بِمَا يَقُولُ الْمُبْطِلُونَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً) فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً) نَفَى عَنْ نَفْسِهِ ﷾ الْوَلَدُ لِأَنَّ الْوَلَدَ يَقْتَضِي الْجِنْسِيَّةَ وَالْحُدُوثَ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي" الْبَقَرَةِ" أَيْ لَا يَلِيقُ بِهِ ذَلِكَ وَلَا يُوصَفُ بِهِ وَلَا يَجُوزُ فِي حَقِّهِ لِأَنَّهُ لَا يَكُونُ وَلَدٌ إِلَّا مِنْ وَالِدٍ يَكُونُ لَهُ وَالِدٌ وَأَصْلٌ وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ يَتَعَالَى عَنْ ذَلِكَ وَيَتَقَدَّسُ. قَالَ:
Mina mescidinde Şam ehlinden bir adam bana şöyle anlattı: Allah Teâlâ yeri ve oradaki ağaçları yarattığında, Âdemoğullarının yanına gidip de faydalanmadığı hiçbir ağaç yoktu ve her ağaçtan onlar için bir fayda vardı. Âdemoğullarının fasıkları o büyük sözü, yani { اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً } “Rahmân çocuk edindi” sözünü söyleyene kadar yeryüzü ve ağaçlar bu halde devam etti. Onlar bu sözü söyleyince yer ürperdi ve ağaçlar dikenlendi. İbn Abbâs der ki: Dağlar ve oradaki ağaçlar ile denizler ve oradaki balıklar ürperdi; işte bu yüzden balıklarda ve ağaçlarda diken oldu. İbn Abbâs ve Kâ‘b ayrıca şöyle demişlerdir: Gökler, yer, dağlar ve insanlar ile cinler (sekaleyn) dışındaki bütün yaratılmışlar dehşete kapıldı ve neredeyse yok olup gideceklerdi; melekler gazaplandı, cehennem alevlendi, ağaçlar dikenlendi, yer karardı ve onlar “Allah çocuk edindi” dediklerinde kıtlık baş gösterdi. Muhammed b. Kâ‘b şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا. أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً } “Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden dolayı neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp yerle bir olacaktı” buyruğundan ötürü Allah'ın düşmanları neredeyse kıyameti üzerimize koparacaklardı. İbnü'l-Arabî der ki: Doğru söylemiştir; zira bu, kazâ ve kaderin hakkında önceden geçtiği pek büyük bir sözdür. Şayet Kâfirlerin küfrü Bârî [celle celâluhû]'yu alçaltmayacak, müminin imanı da O'nu yüceltmeyecek ve bu durum O'nun mülkünü artırmayacağı gibi o durum da mülkünü eksiltmeyecek olmasaydı, dillerde bundan hiçbir şey cereyan etmezdi. Fakat O; Kuddûs'tur, Hakîm'dir, Halîm'dir; bu sebeple bundan sonra bâtıl ehlinin söylediklerine aldırış etmemiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً } “Halbuki çocuk edinmek Rahmân'ın şanına yakışmaz” buyruğuyla ilgili dört mesele vardır: Birincisi - Allah Teâlâ'nın: { وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً } buyruğu: [Allah] [azze ve celle] kendisinden çocuk edinmeyi nefyetmiştir; çünkü çocuk, Bakara Suresi'nde açıkladığımız üzere hemcins olmayı ve sonradan yaratılmışlığı gerektirir. Yani bu O'na yakışmaz, O bununla nitelenemez ve O'nun hakkında caiz olmaz; zira çocuk ancak bir babadan ve asıldan gelen bir babadan olur. Allah Sübhânehu ise bundan yücedir ve münezzehtir. [Şair] şöyle demiştir:
فِي رَأْسِ خَلْقَاءَ مِنْ عَنْقَاءَ مُشْرِفَةٍ ... مَا يَنْبَغِي دُونَهَا سَهْلٌ ولا جبل
Yüksek bir tepenin üzerindeki pürüzsüz yalçın kayanın zirvesinde... Onun berisinde ne bir ova ne de bir dağ [sığınak olarak] aranır.
(إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً) " إِنْ" نَافِيَةٌ بِمَعْنَى مَا أي ما كل من في السموات وَالْأَرْضِ إِلَّا وَهُوَ يَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُقِرًّا لَهُ بِالْعُبُودِيَّةِ خَاضِعًا ذَلِيلًا كَمَا قَالَ:" وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ" [النمل: ٨٧] أَيْ صَاغِرِينَ أَذِلَّاءَ أَيِ الْخَلْقُ كُلُّهُمْ عَبِيدُهُ فَكَيْفَ يَكُونُ وَاحِدٌ مِنْهُمْ وَلَدًا لَهُ ﷿ تَعَالَى عَمَّا يَقُولُ الظَّالِمُونَ وَالْجَاحِدُونَ عُلُوًّا كبيرا. و" آتي" بِالْيَاءِ فِي الْخَطِّ وَالْأَصْلُ التَّنْوِينُ فَحُذِفَ اسْتِخْفَافًا وأضيف. الثانية- في هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْوَلَدُ مَمْلُوكًا لِلْوَالِدِ خِلَافًا لِمَنْ قَالَ إِنَّهُ يَشْتَرِيهِ فَيَمْلِكُهُ وَلَا يَعْتِقُ عَلَيْهِ إِلَّا إِذَا أَعْتَقَهُ. وَقَدْ أَبَانَ اللَّهُ تَعَالَى الْمُنَافَاةَ بَيْنَ الْأَوْلَادِ وَالْمِلْكِ فَإِذَا مَلَكَ الْوَالِدُ وَلَدَهُ بِنَوْعٍ مِنَ التَّصَرُّفَاتِ عَتَقَ عَلَيْهِ. وَوَجْهُ الدَّلِيلِ عَلَيْهِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ الْوَلَدِيَّةَ وَالْعَبْدِيَّةَ فِي طَرَفَيْ تَقَابُلٍ فَنَفَى أَحَدَهُمَا وَأَثْبَتَ الْآخَرَ وَلَوِ اجْتَمَعَا لَمَا كَانَ لِهَذَا الْقَوْلِ فَائِدَةٌ يَقَعُ الِاحْتِجَاجُ بِهَا وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ (لَا يَجْزِي وَلَدٌ وَالِدًا إِلَّا أَنْ يَجِدَهُ مملوكا فيشتريه فيعتقه) خرجه مُسْلِمٌ. فَإِذَا لَمْ يَمْلِكِ الْأَبُ ابْنَهُ مَعَ مَرْتَبَتِهِ عَلَيْهِ فَالِابْنُ بِعَدَمِ مِلْكِ الْأَبِ أَوْلَى لِقُصُورِهِ عَنْهُ. الثَّالِثَةُ- ذَهَبَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ فِي تَأْوِيلِ قَوْلِهِ ﵊: (مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ) أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ ذُكُورُ الْعَبِيدِ دُونَ إِنَاثِهِمْ فَلَا يَكْمُلُ عَلَى مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا فِي أُنْثَى وَهُوَ عَلَى خِلَافِ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ مِنَ السَّلَفِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ فَإِنَّهُمْ لَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى لِأَنَّ لَفْظَ الْعَبْدِ يُرَادُ بِهِ الْجِنْسُ كَمَا قَالَ تَعَالَى:" إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً" فإنه قد يتناول الذكر والأنثى من العبيد قطعا. وتمسك إسحاق بأنه قد حُكِيَ عَبْدَةٌ فِي الْمُؤَنَّثِ. الرَّابِعَةُ- رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (يَقُولُ اللَّهُ ﵎ كَذَّبَنِي ابْنُ آدَمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ وَشَتَمَنِي وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ فَأَمَّا تَكْذِيبُهُ إِيَّايَ فَقَوْلُهُ لَيْسَ يُعِيدُنِي كَمَا بَدَأَنِي وَلَيْسَ أَوَّلُ الْخَلْقِ بِأَهْوَنَ عَلَيَّ مِنْ إِعَادَتِهِ وَأَمَّا شَتْمُهُ إِيَّايَ فَقَوْلُهُ اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا وَأَنَا الْأَحَدُ الصَّمَدُ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لِي كُفُوًا أَحَدٌ) وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي [الْبقرةِ] وَغَيْرِهَا وَإِعَادَتُهُ فِي مِثْلِ هَذَا الموضع حسن جدا.
{ إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً } “Göklerde ve yerde olan herkes, Rahmân’a mutlaka birer kul olarak gelecektir.” [Ayetin başındaki] “in (إِنْ)” olumsuzluk edatı olup “mâ (مَا)” anlamındadır; yani: Göklerde ve yerde olan herkes kıyamet gününde O’na kulluğunu ikrar ederek, boyun eğmiş ve zillet içinde gelecektir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ } [en-Neml: 87] “ve hepsi O’na boyun bükmüş olarak gelirler” buyurmuştur. Yani küçük düşmüş ve zelil bir halde. Demek ki yaratılmışların hepsi O’nun kullarıdır; öyleyse onlardan biri azze ve celle olan Allah'ın nasıl çocuğu olabilir? Allah, zalimlerin ve inkârcıların söylediklerinden son derece yücedir, münezzehtir. “Âtî (آتِي)” kelimesi yazıda “yâ” iledir. Aslı tenvinli idi; hafifletilmek maksadıyla tenvin hazfedilip tamlama (izafet) yapıldı. İkinci [Mesele]- Bu ayette, bir çocuğun babasına köle/memluk olamayacağına delil vardır. Bu, çocuğunu satın aldığında ona malik olacağını ve onu ancak kendisi azat ettiği takdirde azat olacağını söyleyenlerin görüşüne aykırıdır. Hâlbuki Allah Teâlâ evlat olmak ile mülkiyet arasındaki zıtlığı açıklamıştır. Dolayısıyla baba, tasarruf türlerinden herhangi biriyle çocuğuna malik olduğunda çocuk [kendiliğinden] hürriyetine kavuşur. Bu ayetten delil getirilmesinin yönü şudur: Allah Teâlâ evlatlığı ve kulluğu/köleliği iki zıt kutup kılmış; bunlardan birini nefyedip diğerini ispat etmiştir. Şayet ikisi bir arada bulunabilseydi, bu sözle delil getirilmesinin bir faydası kalmazdı. Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: « لَا يَجْزِي وَلَدٌ وَالِدًا إِلَّا أَنْ يَجِدَهُ مملوكا فيشتريه فيعتقه » «Hiçbir evlat babasının hakkını ödeyemez; ancak onu köle olarak bulup satın alır ve onu azat ederse bu müstesnadır.» Bunu Müslim tahric etmiştir. Baba, evladına karşı sahip olduğu üstün derecesine rağmen oğluna malik olamıyorsa, evlat babasından daha alt derecede olduğundan babasına malik olamaması evleviyetle geçerlidir. Üçüncü [Mesele]- İshâk b. Râhûye, Peygamber aleyhisselâm'ın: « مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ » «Kim bir köledeki hissesini azat ederse...» hadisini tevil ederken, bununla kadın kölelerin (cariyelerin) değil erkek kölelerin kastedildiği, dolayısıyla dişi bir köledeki hissesini azat eden kimsenin diğer hisseleri tamamlamasının gerekmeyeceği görüşüne varmıştır. Bu görüş, selef ve sonraki ulemanın cumhurunun benimsediği görüşe aykırıdır. Zira onlar erkek ile kadın arasında ayrım yapmamışlardır. Çünkü “abd” lafzıyla cins kastedilir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً } “Göklerde ve yerde olan herkes, Rahmân’a mutlaka birer kul olarak gelecektir” buyurmuştur. Bu lafız kesin olarak kölelerin/kulların hem erkeğini hem de kadınını kapsar. İshâk ise müennes için “abde (عَبْدَةٌ)” kelimesinin nakledilmiş olmasına tutunmuştur. Dördüncü [Mesele]- Buhârî, Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « يَقُولُ اللَّهُ ﵎ كَذَّبَنِي ابْنُ آدَمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ وَشَتَمَنِي وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ فَأَمَّا تَكْذِيبُهُ إِيَّايَ فَقَوْلُهُ لَيْسَ يُعِيدُنِي كَمَا بَدَأَنِي وَلَيْسَ أَوَّلُ الْخَلْقِ بِأَهْوَنَ عَلَيَّ مِنْ إِعَادَتِهِ وَأَمَّا شَتْمُهُ إِيَّايَ فَقَوْلُهُ اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا وَأَنَا الْأَحَدُ الصَّمَدُ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لِي كُفُوًا أَحَدٌ » «Allah azze ve celle buyuruyor ki: Âdemoğlu hakkı olmadığı halde beni yalanladı ve yine hakkı olmadığı halde bana sövdü. Beni yalanlaması: “Beni ilk yarattığı gibi tekrar diriltemez” demesidir; hâlbuki ilk yaratma bana onu yeniden diriltmekten daha kolay değildir. Bana sövmesi ise: “Allah çocuk edindi” demesidir. Oysa ben Ahad ve Samed'im; doğurmadım, doğrulmadım ve hiçbir şey bana denk olmamıştır.» Bu hadis [el-Bakara] ve başka yerlerde geçmişti; bu gibi bir yerde tekrar edilmesi ise gayet güzeldir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَقَدْ أَحْصاهُمْ) أَيْ عَلِمَ عَدَدَهُمْ (وَعَدَّهُمْ عَدًّا) تَأْكِيدٌ أَيْ فَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ أَحَدٌ مِنْهُمْ. قُلْتُ: وَوَقَعَ لَنَا فِي أَسْمَائِهِ سُبْحَانَهُ الْمُحْصِي أَعْنِي فِي السُّنَّةِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَاشْتِقَاقُ هَذَا الْفِعْلِ يدل عليه. وقال الأستاذ أبو إسحاق الاسفرايني: وَمِنْهَا الْمُحْصِي وَيَخْتَصُّ بِأَنَّهُ لَا تَشْغَلُهُ الْكَثْرَةُ عَنِ الْعِلْمِ مِثْلَ ضَوْءِ النُّورِ وَاشْتِدَادِ الرِّيحِ وَتَسَاقُطِ الْأَوْرَاقِ فَيَعْلَمُ عِنْدَ ذَلِكَ أَجْزَاءَ الْحَرَكَاتِ فِي كُلِّ وَرَقَةٍ وَكَيْفَ لَا يَعْلَمُ وَهُوَ الَّذِي يَخْلُقُ وَقَدْ قَالَ:" أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ". وَوَقَعَ فِي تَفْسِيرِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ مَعْنَى" لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا" يُرِيدُ أَقَرُّوا لَهُ بِالْعُبُودِيَّةِ وَشَهِدُوا لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً) أَيْ وَاحِدًا لَا نَاصِرَ لَهُ وَلَا مال معه لينفعه كَمَا قَالَ تَعَالَى:" يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ" فَلَا يَنْفَعُهُ إِلَّا مَا قَدَّمَ مِنْ عمل وقال:" وَكُلُّهُمْ آتِيهِ" على لفظ وَعَلَى الْمَعْنَى آتُوهُ. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّكُمْ لَا تَرْضَوْنَ لِأَنْفُسِكُمْ بِاسْتِعْبَادِ أَوْلَادِكُمْ والكل عبيده فكيف رضيتم له مالا تَرْضَوْنَ لِأَنْفُسِكُمْ. وَقَدْ رُدَّ عَلَيْهِمْ فِي مِثْلِ هَذَا فِي أَنَّهُمْ لَا يَرْضَوْنَ لِأَنْفُسِهِمْ بِالْبَنَاتِ وَيَقُولُونَ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ وَقَوْلُهُمُ: الْأَصْنَامُ بَنَاتُ اللَّهِ. وَقَالَ:" فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ".
Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ أَحْصاهُمْ } buyruğu onların sayısını bildi; { وَعَدَّهُمْ عَدًّا } “ve onları tek tek saymıştır” buyruğu ise tekit olup, onlardan hiçbirinin O'na gizli kalmayacağı demektir. Derim ki: Sübhânehu'nun isimleri arasında “el-Muhsî (الْمُحْصِي)”; sünnette Ebû Hüreyre'nin hadisinde bize ulaşmıştır, bunu Tirmizî tahric etmiştir ve bu fiilin türeyişi de buna delalet eder. Üstat Ebû İshâk el-İsferâyînî şöyle demiştir: “[İsimlerinden] biri de el-Muhsî'dir; bunun özelliği, ışığın aydınlığı, rüzgârın şiddetlenmesi ve yaprakların dökülmesi gibi çokluğun O'nu bilmekten alıkoymamasıdır; öyle ki bu esnada her bir yapraktaki hareketlerin cüzlerini bilir. Nasıl bilmesin ki, yaratan O'dur; nitekim: { أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } ‘Yaratan hiç bilmez mi? O, en ince işleri görüp bilendir, her şeyden haberdardır’ buyurmuştur.” İbn Abbâs'ın tefsirinde { لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا } buyruğunun manasının: O'na kulluğu itiraf ettiler ve O'nun Rabliğini tasdik ettiler şeklinde olduğu geçmektedir. Allah Teâlâ'nın: { وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً } “Ve onların hepsi kıyamet günü O'na tek başına gelecektir” buyruğu; yani hiçbir yardımcısı olmaksızın ve yanında kendisine fayda verecek bir mal bulunmaksızın tek başına gelecektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “O gün ki ne mal fayda verir ne de oğullar! Ancak Allah'a selim bir kalp ile gelen müstesna”. Dolayısıyla [salih] amelden önden gönderdiği şeyler dışında hiçbir şey ona fayda vermez. { وَكُلُّهُمْ آتِيهِ } lafza göredir; manaya göre ise “âtûhü (آتُوهُ / O'na gelenlerdir)” takdirindedir. el-Kuşeyrî der ki: Bunda, kendi çocuklarınızın köleleştirilmesine razı olmadığınız halde —ki hepsi O'nun kullarıdır— kendiniz için razı olmadığınız bir şeyi O'na nasıl yakıştırdığınıza bir işaret vardır. Kendileri için kız çocuklarına razı olmadıkları halde “Melekler Allah'ın kızlarıdır” —Allah bundan münezzehtir— ve “Putlar Allah'ın kızlarıdır” demeleri konusunda da onlara benzer şekilde reddiye yapılmıştır. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ } “Ortakları için olan Allah'a ulaşmaz; fakat Allah için olan ortaklarına ulaşır”.
[سورة مريم (١٩): آية ٩٦]
[Meryem Suresi (19), Ayet 96]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا (٩٦)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir.” (96)
قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا" أَيْ صَدَّقُوا." وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا" أَيْ حُبًّا فِي قُلُوبِ عِبَادِهِ. كَمَا رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ سَعْدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قال: (إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ عَبْدًا نَادَى جِبْرِيلَ إِنِّي قَدْ أَحْبَبْتُ فُلَانًا فَأَحِبَّهُ- قَالَ- فَيُنَادِي فِي السَّمَاءِ ثُمَّ تَنْزِلُ لَهُ الْمَحَبَّةُ فِي أَهْلِ الْأَرْضِ. فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا"
Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler” yani tasdik edenler; { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } “ve salih ameller işleyenler [var ya], Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir” yani kullarının kalplerinde bir sevgi [koyacaktır] buyruğudur. Tirmizî'nin Sa'd ve Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği gibi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ عَبْدًا نَادَى جِبْرِيلَ إِنِّي قَدْ أَحْبَبْتُ فُلَانًا فَأَحِبَّهُ- قَالَ- فَيُنَادِي فِي السَّمَاءِ ثُمَّ تَنْزِلُ لَهُ الْمَحَبَّةُ فِي أَهْلِ الْأَرْضِ » «Allah bir kulu sevdiğinde Cebrâil'e: ‘Ben filanı sevdim, sen de onu sev’ diye nida eder. [Râvi] dedi ki: Cebrâil de semada nida eder, sonra yeryüzü halkı arasında onun için sevgi indirilir.» İşte Yüce Allah'ın: { سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } “Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir” buyruğu budur.
وَإِذَا أَبْغَضَ اللَّهُ عَبْدًا نَادَى جِبْرِيلَ إِنِّي أَبْغَضْتُ فُلَانًا فَيُنَادِي فِي السَّمَاءِ ثُمَّ تَنْزِلُ لَهُ الْبَغْضَاءُ فِي الْأَرْضِ (" قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَخَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ بِمَعْنَاهُ وَمَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ وَفِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ. وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ سَابِقٍ الْأُمَوِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو مَالِكٍ الْجَنْبِيُّ عَنْ جُوَيْبِرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (إِنَّ اللَّهَ أَعْطَى الْمُؤْمِنَ الْأُلْفَةَ وَالْمَلَاحَةَ وَالْمَحَبَّةَ فِي صُدُورِ الصَّالِحِينَ وَالْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ- ثُمَّ تَلَا-" إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا". وَاخْتُلِفَ فِيمَنْ نَزَلَتْ فَقِيلَ فِي عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ رَوَى الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ: (قُلْ يَا عَلِيُّ اللَّهُمَّ اجْعَلْ لِي عِنْدَكَ عَهْدًا وَاجْعَلْ لِي فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ مَوَدَّةً) فَنَزَلَتِ الْآيَةُ ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ فِي قُلُوبِ الْعِبَادِ مَوَدَّةً لَا يَلْقَاهُ مُؤْمِنٌ إِلَّا وقره لا مُشْرِكٌ وَلَا مُنَافِقٌ إِلَّا عَظَّمَهُ. وَكَانَ هَرِمُ بْنُ حَيَّانَ يَقُولُ: مَا أَقْبَلَ أَحَدٌ بِقَلْبِهِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا أَقْبَلَ اللَّهُ تَعَالَى بِقُلُوبِ أَهْلِ الْإِيمَانِ إِلَيْهِ حَتَّى يَرْزُقَهُ مَوَدَّتَهُمْ وَرَحْمَتَهُمْ. وَقِيلَ: يَجْعَلُ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ مَوَدَّةً فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلَائِكَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. قُلْتُ: إِذَا كَانَ مَحْبُوبًا فِي الدُّنْيَا فَهُوَ كَذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُحِبُّ إِلَّا مُؤْمِنًا تَقِيًّا وَلَا يَرْضَى إِلَّا خَالِصًا نَقِيًّا جَعَلَنَا اللَّهُ تَعَالَى مِنْهُمْ بِمَنِّهِ وَكَرَمِهِ. رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا أَحَبَّ عَبْدًا دَعَا جِبْرِيلَ ﵇ فَقَالَ إِنِّي أُحِبُّ فُلَانًا فَأَحِبَّهُ فَيُحِبُّهُ جِبْرِيلُ ثُمَّ يُنَادِي فِي السَّمَاءِ فَيَقُولُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ فُلَانًا فَأَحِبُّوهُ فَيُحِبُّهُ أَهْلُ السَّمَاءِ- قَالَ- ثُمَّ يُوضَعُ لَهُ الْقَبُولُ فِي الْأَرْضِ وَإِذَا أَبْغَضَ عَبْدًا دَعَا جِبْرِيلَ ﵇ فَيَقُولُ إِنِّي أُبْغِضُ فُلَانًا فَأَبْغِضْهُ [قَالَ] فَيُبْغِضُهُ جِبْرِيلُ ثُمَّ يُنَادِي فِي أَهْلِ السَّمَاءِ إِنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ فُلَانًا فَأَبْغِضُوهُ- قَالَ- فَيُبْغِضُونَهُ ثُمَّ توضع له البغضاء في الأرض ..
Allah bir kula buğzettiğinde ise Cebrâil'e: ‘Ben filana buğzettim’ diye nida eder; Cebrâil de semada nida eder, sonra onun için yeryüzüne buğuz indirilir.” [Tirmizî] dedi ki: Bu hasen sahih bir hadistir. Buhârî ve Müslim aynı anlamda, Mâlik de Muvatta'da ve [Hakîm et-Tirmizî] Nevâdirü'l-Usûl'de bunu tahric etmiştir. Bize Ebû Bekir b. Sâbık el-Emevî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Mâlik el-Cenbî, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan, o İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah mümine kaynaşma, sevimlilik ve sâlih kimseler ile mukarreb meleklerin gönüllerinde sevgi vermiştir.” —Sonra şu ayeti okudu:— { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا }. Bu ayetin kimin hakkında indiği hususunda ihtilaf edilmiştir: Ali radıyallâhu teâlâ anh hakkında indiği söylenmiştir. Berâ b. Âzib'in rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali b. Ebî Tâlib'e şöyle buyurmuştur: “Ey Ali! ‘Allahım, katında benim için bir ahit kıl ve müminlerin kalplerinde bana bir sevgi var et’ de.” Bunun üzerine bu ayet indi. Bunu es-Sa‘lebî zikretmiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Abdurrahman b. Avf hakkında indi; Allah Teâlâ kulların kalbinde ona karşı öyle bir sevgi var etti ki, onunla karşılaşan her mümin mutlaka ona hürmet eder, her müşrik ve münafık da mutlaka onu tazim ederdi. Herim b. Hayyân şöyle derdi: Bir kimse kalbiyle Allah Teâlâ'ya yönelirse, Allah Teâlâ da iman ehlinin kalplerini mutlaka ona yöneltir; ta ki ona onların sevgisini ve merhametini rızık olarak verene kadar. Kıyamet gününde Allah Teâlâ'nın müminlerin ve meleklerin kalplerinde onlar için bir sevgi var edeceği de söylenmiştir. Derim ki: Dünyada sevilen biri ise ahirette de böyledir; zira Allah Teâlâ ancak takva sahibi mümini sever ve ancak ihlaslı, tertemiz olandan razı olur. Allah Teâlâ lütuf ve keremiyle bizi onlardan eylesin. Müslim, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah Teâlâ bir kulu sevdiği zaman Cebrâil [aleyhisselâm]'ı çağırıp: ‘Ben filanı seviyorum, sen de onu sev’ der. Cebrâil de onu sever. Sonra semada nida edip: ‘Allah filanı seviyor, siz de onu sevin’ der; sema ehli de onu sever. —Buyurdu ki:— Sonra yeryüzünde onun için kabul (hüsnükabul) konur. Bir kula buğzettiği zaman ise Cebrâil [aleyhisselâm]'ı çağırıp: ‘Ben filana buğzediyorum, sen de ona buğzet’ der. [Buyurdu ki:] Cebrâil de ona buğzeder. Sonra sema ehline: ‘Allah filana buğzediyor, siz de ona buğzedin’ diye nida eder. —Buyurdu ki:— Onlar da ona buğzederler. Sonra yeryüzünde onun için buğuz konur.”
[سورة مريم (١٩): آية ٩٧]
[Meryem Suresi (19), Ayet 97]
فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا (٩٧)
{ فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا } “Biz onu, takvâ sahiplerini onunla müjdeleyesin ve inatçı/hasım bir topluluğu onunla uyarasın diye sırf senin dilinle kolaylaştırdık.” (97)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ) أَيِ الْقُرْآنَ يَعْنِي بَيَّنَّاهُ بِلِسَانِكَ الْعَرَبِيِّ وَجَعَلْنَاهُ سَهْلًا عَلَى مَنْ تَدَبَّرَهُ وَتَأَمَّلَهُ. وَقِيلَ: أَنْزَلْنَاهُ عَلَيْكَ بِلِسَانِ الْعَرَبِ لِيَسْهُلَ عَلَيْهِمْ فَهْمُهُ. (لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ) [أي المؤمنين] (وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا) اللُّدُّ جَمْعُ الْأَلَدِّ وَهُوَ الشَّدِيدُ الْخُصُومَةِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَلَدُّ الْخِصامِ " وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ } “Biz onu senin dilinle kolaylaştırdık” buyruğu; yani Kur'an'ı senin Arap dilinle açıkladık ve onu düşünüp tefekkür eden kimseye kolay kıldık demektir. Anlamaları kolay olsun diye onu sana Arap diliyle indirdik de denilmiştir. { لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ } “onunla takva sahiplerini müjdeleyesin” [yani müminleri], { وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا } “ve inatçı bir kavmi uyarasın diye”. el-Lüdd (اللُّدُّ), düşmanlığı ve husumeti şiddetli olan anlamına gelen “el-eledd (الْأَلَدِّ)” kelimesinin çoğuludur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَلَدُّ الْخِصامِ } “düşmanların en yamanı” buyruğu da bundandır. Şair şöyle demiştir:
أَبِيتُ نَجِيًّا لِلْهُمُومِ كَأَنَّنِي ... أُخَاصِمُ أَقْوَامًا ذَوِي جَدَلٍ لُدَّا
Geceyi dertlerle baş başa fısıldaşarak geçiririm; sanki ben / Yaman ve inatçı hasımlarla çekişip tartışmaktayım.
وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْأَلَدُّ الَّذِي لَا يَقْبَلُ الْحَقَّ وَيَدَّعِي الْبَاطِلَ. الْحَسَنُ: اللُّدُّ الصُّمُّ عَنِ الْحَقِّ. قَالَ الرَّبِيعُ: صُمُّ آذَانِ الْقُلُوبِ. مُجَاهِدٌ: فُجَّارًا. الضَّحَّاكُ: مجادلين في الباطل. ابن عباس: شدادا فِي الْخُصُومَةِ. وَقِيلَ: الظَّالِمُ الَّذِي لَا يَسْتَقِيمُ والمعنى واحد. وخصوا بالإنذار لِأَنَّ الَّذِي لَا عِنَادَ عِنْدِهِ يَسْهُلُ انْقِيَادُهُ
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: el-Eledd, hakkı kabul etmeyip bâtılı iddia eden kimsedir. el-Hasan: “el-Lüdd, hakka karşı sağır olanlardır” demiştir. er-Rebî‘: “Kalplerinin kulakları sağır olanlardır” dedi. Mücâhid: “Fasıklardır” dedi. Dahhâk: “Bâtılda mücadele edenlerdir” dedi. İbn Abbâs: “Husumette şiddetli olanlardır” dedi. İstikamet tutturamayan zâlim olduğu da söylenmiştir; anlam birdir. Uyarıyla onların özel olarak zikredilmesi, inadı olmayan kimsenin boyun eğmesinin kolay olmasından ötürüdür.
[سورة مريم (١٩): آية ٩٨]
[Meryem Suresi (19), Ayet 98]
وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً (٩٨)
{ وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً } “Onlardan önce nice nesilleri helak ettik. Onlardan hiçbirini hissediyor musun yahut onlara ait en ufak bir ses işitiyor musun?” (98)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ) أَيْ مِنْ أُمَّةٍ وَجَمَاعَةٍ مِنَ النَّاسِ يُخَوِّفُ أَهْلَ مَكَّةَ. (هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ أي هل ترى منهم أحد وَتَجِدُ." أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً" أَيْ صَوْتًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ أَيْ قَدْ مَاتُوا وحصلوا [على] أَعْمَالَهُمْ. وَقِيلَ: حِسًّا، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ. وَقِيلَ: الرِّكْزُ مَا لَا يُفْهَمُ مِنْ صَوْتٍ أَوْ حَرَكَةٍ قَالَهُ الْيَزِيدِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ كَرِكْزِ الْكَتِيبَةِ وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ بَيْتَ لَبِيدٍ:
Allah Teâlâ'nın: { وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ } “Onlardan önce nice nesilleri helak ettik” buyruğu; yani nice ümmetleri ve insan topluluklarını [helak ettik]. [Bununla] Mekke ehlini korkutmaktadır. { هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً } “Onlardan hiçbirini hissediyor musun yahut onlara ait en ufak bir ses işitiyor musun?” buyruğu nasb mahallindedir; yani onlardan birini görüyor ve buluyor musun? { أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً } İbn Abbâs ve başkalarından nakledildiğine göre bir ses [işitiyor musun?] demektir; yani onlar ölüp gitmişler ve amellerinin karşılığına [kavuşmuşlardır]. İbn Zeyd: “Bir his/hareket” demiştir. el-Yezîdî ve Ebû Ubeyde ise: “er-Rikz (الرِّكْزُ), askeri birliğin hafif sesi/kıpırtısı gibi anlaşılmayan ses veya harekettir” demişlerdir. Ebû Ubeyde, Lebîd'in şu beytini inşad etmiştir:
وَتَوَجَّسَتْ رِكْزَ الْأَنِيسِ فَرَاعَهَا ... عَنْ ظَهْرِ غَيْبٍ وَالْأَنِيسُ سَقَامُهَا
İnsanın gizli sesini sezdi de görünmeyen taraftan o ses onu korkuttu / Oysa insan onun için bir derttir.
وَقِيلَ: الصَّوْتُ الْخَفِيُّ. وَمِنْهُ رَكَزَ الرُّمْحَ إِذَا غَيَّبَ طَرَفَهُ فِي الْأَرْضِ. وَقَالَ طَرَفَةُ:
Gizli ses olduğu da söylenmiştir. Mızrağın ucunu yere saplayıp gizlediğinde kullanılan “rekeze'r-rumha (رَكَزَ الرُّمْحَ)” ifadesi de bundandır. Tarafe şöyle demiştir:
وَصَادِقَتَا سَمْعِ التَّوَجُّسِ لِلسُّرَى ... لِرِكْزٍ خَفِيٍّ أَوْ لِصَوْتٍ مندد
Gece yolculuğunda gizli bir fısıltıyı veya yükselen bir sesi sezmede işitmesi son derece hassas ve yanılmaz olan iki kulak...
وَقَالَ ذُو الرُّمَّةِ يَصِفُ ثَوْرًا تَسَمَّعَ إِلَى صَوْتِ صَائِدٍ وَكِلَابٍ:
Zü'r-Rimme de avcının ve köpeklerin sesini dinleyen bir yaban öküzünü vasfederek şöyle demiştir:
إِذَا تَوَجَّسَ رِكْزًا مُقْفِرٌ نَدُسٌ ... بِنَبْأَةِ الصَّوْتِ مَا فِي سِمْعِهِ كَذِبُ
Issız çölde yaşayan o uyanık [hayvan] hafif bir fısıltıyı / Ve sesin yankısını sezinlediğinde, işitmesinde asla bir yanılma olmaz.
أَيْ مَا فِي اسْتِمَاعِهِ كَذِبٌ أَيْ هُوَ صَادِقُ الِاسْتِمَاعِ. وَالنَّدُسُ الْحَاذِقُ فيقال: نَدِسٌ وَنَدُسٌ كَمَا يُقَالُ: حَذِرٌ وَحَذُرٌ وَيَقِظٌ وَيَقُظٌ، وَالنَّبْأَةُ الصَّوْتُ الْخَفِيُّ وَكَذَلِكَ الرِّكْزُ وَالرِّكَازُ المال المدفون. والله تعالى أعلم بالصواب.
Yani dinlemesinde bir yalan/yanılma yoktur; işitmesi dosdoğrudur. en-Nedüs (النَّدُسُ) mahir, uyanık kimsedir; tıpkı hazir (حَذِرٌ) ve hazur (حَذُرٌ), yekız (يَقِظٌ) ve yekuz (يَقُظٌ) denildiği gibi nedis (نَدِسٌ) ve nedüs (نَدُسٌ) denir. en-Neb’e (النَّبْأَةُ) gizli sestir; aynı şekilde rikiz (الرِّكْزُ) de böyledir. er-Rikâz (الرِّكَازُ) ise gömülü maldır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.