Binûn

[Tâhâ aleyhisselâm Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

مِسَحٍّ إِذَا مَا السَّابِحَاتُ عَلَى الْوَنَى ... أَثَرْنَ غُبَارًا بِالْكَدِيدِ الْمُرَكَّلِ

Koşan diğer atlar yorgunluktan dolayı ayaklarıyla dövülmüş sert toprakta toz kaldırdıklarında, o hiç yorulmadan koşusuna devam eder.

وَيُقَالُ: وَنَيْتُ فِي الْأَمْرِ أَنِي وَنًى وَوَنْيًا أَيْ ضَعُفْتُ فَأَنَا وَانٍ وَنَاقَةٌ وَانِيَةٌ وَأَوْنَيْتُهَا أَنَا أَضْعَفْتُهَا وَأَتْعَبْتُهَا: وَفُلَانٌ لَا يَنِي كَذَا، أَيْ لَا يَزَالُ، وَبِهِ فَسَّرَ أَبَانٌ مَعْنَى الْآيَةِ وَاسْتَشْهَدَ بِقَوْلِ طَرَفَةَ:

Arapçada; "İşte gevşedim, zayıfladım" anlamında وَنَيْتُ فِي الْأَمْرِ أَنِي وَنًى وَوَنْيًا denir; yani zayıf düştüm. Ben zayıfım/gevşeğim anlamında أَنَا وَانٍ, yorgun/zayıf dişi deve için نَاقَةٌ وَانِيَةٌ, "Onu ben zayıflattım ve yordum" anlamında أَوْنَيْتُهَا denir. "Falan kişi şunu yapmaktan geri durmuyor / yapmaya devam ediyor" anlamında فُلَانٌ لَا يَنِي كَذَا denir. Ebân ayetin manasını böyle tefsir etmiş ve Tarafe'nin şu sözünü delil getirmiştir:

كَأَنَّ الْقُدُورَ الرَّاسِيَاتِ أَمَامَهُمْ ... قِبَابٌ بَنَوْهَا لَا تَنِي أَبَدًا تَغْلِي

Önlerindeki sağlam kazanlar sanki inşa ettikleri kubbeler gibidir, hiç durmaksızın daima kaynar.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا: لَا تُبْطِئَا. وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ:" وَلَا تَهِنَا فِي ذِكْرِي" وَتَحْمِيدِي وتمجيدي وتبليغ رسالتي.

İbn Abbas'tan ayrıca: "Gecikmeyin / ağırdan almayın" [anlamı da rivayet edilmiştir]. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise: "Beni zikretmekte gevşeklik göstermeyin"; [yani] beni hamd etmekte, yüceltmekte ve elçiliğimi tebliğ etmekte [gevşemeyin şeklindedir].

[سورة طه (٢٠): الآيات ٤٣ الى ٤٤]

[Tâhâ Suresi (20), 43-44. Ayetler]

اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى (٤٣) فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى (٤٤)

{اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى (٤٣) فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى (٤٤)} “Firavun'a gidin; çünkü o azmıştır. Ona yumuşak söz söyleyin; belki öğüt alır veya korkar.”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (اذْهَبا) قَالَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ:" اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي" وَقَالَ هُنَا:" اذْهَبا" فَقِيلَ: أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى موسى وهرون فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالنُّفُوذِ إِلَى دَعْوَةِ فِرْعَوْنَ، وَخَاطَبَ أَوَّلًا مُوسَى وَحْدَهُ تَشْرِيفًا لَهُ، ثُمَّ كَرَّرَ لِلتَّأْكِيدِ. وَقِيلَ: بَيَّنَ بِهَذَا أَنَّهُ لَا يَكْفِي ذَهَابُ أَحَدِهِمَا. وَقِيلَ: الْأَوَّلُ أَمْرٌ بِالذَّهَابِ إِلَى كُلِّ النَّاسِ، وَالثَّانِي بِالذَّهَابِ إِلَى فِرْعَوْنَ. الثَّانِيَةُ- فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً) ٢٠: ٤٤ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَأَنَّ ذَلِكَ يَكُونُ بِاللَّيِّنِ مِنَ الْقَوْلِ لِمَنْ مَعَهُ الْقُوَّةُ، وَضُمِنَتْ لَهُ الْعِصْمَةُ، أَلَا تَرَاهُ قَالَ:" فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً ٢٠: ٤٤" وَقَالَ:" لَا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى ٢٠: ٤٦" [طه: ٤٦] فَكَيْفَ بِنَا فَنَحْنُ أَوْلَى بِذَلِكَ. وَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ الآمر أو الناهي على مرغوبة، ويظفر بمطلوبه، وهذا واضح.

Bu [ayetlerde] dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın {اذْهَبا} “[İkiniz] gidin” buyruğudur. [Daha önceki] ayetin başında {اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي} “Sen ve kardeşin ayetlerimle gidin” buyurmuş, burada ise {اذْهَبا} “[İkiniz] gidin” buyurmuştur. Şöyle denilmiştir: Yüce Allah bu ayette Mûsâ ve Hârûn'a Firavun'u davet etmeye koyulmalarını emretmiştir; önce Mûsâ'ya bir şeref ve üstünlük bahşetmek için yalnızca ona hitap etmiş, sonra da tekit için [ikisine hitabı] tekrarlamıştır. Şöyle de denilmiştir: Bununla, ikisinden birinin gitmesinin kâfi gelmeyeceğini beyan etmiştir. Bir diğer görüşe göre ise birincisi bütün insanlara gitme emri, ikincisi ise Firavun'a gitme emridir. İkincisi: Yüce Allah'ın {فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً} “Ona yumuşak söz söyleyin” buyruğunda, emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkerin caiz olduğuna ve bunun, yanında güç bulunup kendisine ismet (korunma) teminatı verilmiş kimselere dahi yumuşak sözle yapılacağına dair delil vardır. Görmez misin ki O, {فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً} “Ona yumuşak söz söyleyin” ve {لَا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى} “Korkmayın, şüphesiz ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm” [Tâhâ, 46] buyurmuştur. O halde bizim durumumuz nasıldır; [yumuşak davranmaya] biz çok daha layığız! Böyle davranıldığı takdirde emreden veya sakındıran kimse arzuladığına kavuşur, muradını elde eder; bu ise gayet açıktır.

الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: (لَيِّناً) فَقَالَتْ فِرْقَةٌ مِنْهُمُ الْكَلْبِيُّ وَعِكْرِمَةُ: مَعْنَاهُ كَنِّيَاهُ، وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ. ثُمَّ قِيلَ: وَكُنْيَتُهُ أَبُو الْعَبَّاسِ. وَقِيلَ: أَبُو الْوَلِيدِ. وَقِيلَ: أَبُو مُرَّةَ، فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ تَكْنِيَةُ الْكَافِرِ جَائِزَةٌ إِذَا كَانَ وَجِيهًا ذَا شَرَفٍ وَطُمِعَ بِإِسْلَامِهِ. وَقَدْ يَجُوزُ ذَلِكَ وَإِنْ لَمْ يُطْمَعْ بِإِسْلَامِهِ، لِأَنَّ الطَّمَعَ لَيْسَ بِحَقِيقَةٍ تُوجِبُ عَمَلًا. وَقَدْ قَالَ ﷺ: (إِذَا أَتَاكُمْ كَرِيمُ قَوْمٍ فَأَكْرِمُوهُ) وَلَمْ يَقُلْ وَإِنْ طَمِعْتُمْ فِي إِسْلَامِهِ، وَمِنَ الْإِكْرَامِ دُعَاؤُهُ بِالْكُنْيَةِ. وَقَدْ قَالَ ﷺ لِصَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ: (انْزِلْ أَبَا وَهْبٍ) فَكَنَّاهُ. وَقَالَ لسعد: (ألم تسمع ما يقوله أَبُو حُبَابٍ) يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ. وَرُوِيَ فِي الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ أَنَّ مُوسَى ﵇ قَامَ عَلَى بَابِ فِرْعَوْنَ سَنَةً، لَا يَجِدُ رَسُولًا يُبَلِّغُ كَلَامًا حَتَّى خَرَجَ. فَجَرَى لَهُ ما قص الله علينا مِنْ ذَلِكَ، وَكَانَ ذَلِكَ تَسْلِيَةً لِمَنْ جَاءَ بَعْدَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي سِيرَتِهِمْ مَعَ الظَّالِمِينَ، وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ. وَقِيلَ قَالَ لَهُ مُوسَى: تُؤْمِنْ بِمَا جِئْتُ بِهِ، وَتَعْبُدْ رَبَّ الْعَالَمِينَ، عَلَى أَنَّ لَكَ شَبَابًا لَا يَهْرَمُ إِلَى الْمَوْتِ، وَمُلْكًا لَا يُنْزَعُ مِنْكَ إِلَى الْمَوْتِ، وَيُنْسَأُ فِي أَجَلِكَ أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ، فَإِذَا مِتَّ دَخَلْتَ الْجَنَّةَ. فَهَذَا الْقَوْلُ اللَّيِّنُ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: الْقَوْلُ اللَّيِّنُ قَوْلُهُ تَعَالَى" فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى. وَأَهْدِيَكَ إِلى رَبِّكَ فَتَخْشى " [النازعات: ١٩ - ١٨]. وَقَدْ قِيلَ إِنَّ الْقَوْلَ اللَّيِّنَ قَوْلُ مُوسَى: يَا فِرْعَوْنُ إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ رَبِّ الْعَالَمِينَ. فسماه بهذا الاسم لأنه [كان] أَحَبُّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُ مِمَّا قِيلَ لَهُ، كَمَا يُسَمَّى عِنْدَنَا الْمَلِكُ وَنَحْوُهُ. قُلْتُ: الْقَوْلُ اللَّيِّنُ هُوَ الْقَوْلُ الَّذِي لَا خُشُونَةَ فِيهِ، يُقَالُ: لَانَ الشَّيْءُ يَلِينُ لِينًا، وَشَيْءٌ لَيِّنٌ وَلَيْنٌ مُخَفَّفٌ مِنْهُ، وَالْجَمْعُ أَلْيِنَاءُ. فَإِذَا كَانَ مُوسَى أُمِرَ بِأَنْ يَقُولَ لِفِرْعَوْنَ قَوْلًا لَيِّنًا، فَمَنْ دُونَهُ أَحْرَى بِأَنْ يَقْتَدِيَ بِذَلِكَ فِي خِطَابِهِ، وَأَمْرِهِ بِالْمَعْرُوفِ فِي كَلَامِهِ. وَقَدْ قَالَ الله تعالى:" وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً" [البقرة: ٨٣]. عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" بَيَانُهُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى) ٢٠: ٤٤ مَعْنَاهُ: عَلَى رَجَائِكُمَا وَطَمَعِكُمَا، فَالتَّوَقُّعُ فِيهَا إِنَّمَا هُوَ رَاجِعٌ إِلَى جِهَةِ الْبَشَرِ، قَالَهُ كُبَرَاءُ النَّحْوِيِّينَ: سِيبَوَيْهِ وَغَيْرُهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ (الْبَقَرَةِ). قَالَ الزَّجَّاجُ:" لَعَلَّ" لَفْظَةُ طَمَعٍ وَتَرَجٍّ فَخَاطَبَهُمْ بِمَا يَعْقِلُونَ. وَقِيلَ" لَعَلَّ" هَاهُنَا بمعنى

Üçüncüsü: İlim ehli, Yüce Allah'ın {لَيِّناً} “[ona] yumuşak [söz söyleyin]” buyruğunun anlamı hakkında ihtilaf etmiştir. Kelbî ve İkrime'nin de aralarında bulunduğu bir grup: “Bunun manası, ona künyesiyle hitap ediniz demektir” demiştir. İbn Abbâs, Mücâhid ve es-Süddî de böyle söylemiştir. Sonra onun künyesinin “Ebû'l-Abbâs” olduğu söylenmiştir. “Ebû'l-Velîd” olduğu da söylenmiştir. “Ebû Mürre” olduğu da söylenmiştir. Bu görüşe göre kâfir kimse şayet itibarlı ve şerefli bir kimse olur ve Müslüman olması da umulursa ona künyesiyle hitap etmek caizdir. Müslüman olması umulmasa bile bu caiz olabilir; zira ümit ameli gerektiren kesin bir hakikat değildir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «إِذَا أَتَاكُمْ كَرِيمُ قَوْمٍ فَأَكْرِمُوهُ» «Bir kavmin şerefli ve ileri geleni size geldiğinde ona ikramda bulunun.» buyurmuş; “onun Müslüman olmasını umarsanız” dememiştir. Ona künyesiyle hitap etmek de ikramdandır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Safvân b. Ümeyye'ye: «انْزِلْ أَبَا وَهْبٍ» «İn ey Ebû Vehb!» diyerek ona künyesiyle hitap etmiştir. Sa'd'a da: «أَلَمْ تَسْمَعْ مَا يَقُولُهُ أَبُو حُبَابٍ» «Ebû Hubâb'ın ne dediğini işitmedin mi?» buyurmuştur; bununla Abdullah b. Übey'i kastetmiştir. İsrâiliyyât rivayetlerinde zikredildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm, [Firavun] dışarı çıkıncaya kadar sözünü iletecek bir elçi bulamayarak Firavun'un kapısında bir yıl beklemiştir. Bunun üzerine Yüce Allah'ın bize kıssa ettiği hadiseler gerçekleşmiştir. Bu da zalimlerle olan tutumlarında ondan sonra gelecek müminler için bir teselli olmuştur; Rabbin hidayete erenleri en iyi bilendir. Şöyle de denilmiştir: Mûsâ ona şöyle demiştir: “Benim getirdiğime iman edip Âlemlerin Rabbine kulluk etmen karşılığında, ölüme kadar hiç yaşlanmayacak bir gençliğe, ölüme kadar elinden alınmayacak bir hükümdarlığa sahip olasın, ömrün dört yüz yıl uzatılsın ve öldüğünde de cennete giresin.” İşte yumuşak söz budur. İbn Mes'ûd ise şöyle demiştir: Yumuşak söz, Yüce Allah'ın: {فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى. وَأَهْدِيَكَ إِلى رَبِّكَ فَتَخْشى} “De ki: Arınmak ister misin? Seni Rabbine ulaştırıp kılavuzluk edeyim de O'ndan korkasın.” [en-Nâziât 18-19] buyruğudur. Yumuşak sözün, Mûsâ'nın: “Ey Firavun! Şüphesiz biz Âlemlerin Rabbi olan senin Rabbinin elçileriyiz” sözü olduğu da söylenmiştir. Ona bu isimle hitap etmiştir; çünkü bu, bizim nezdimizde hükümdar ve benzeri unvanlarla hitap edildiği gibi, kendisine söylenen diğer hitaplara nispetle ona daha sevimli [idi]. Ben derim ki: Yumuşak söz, içinde kabalık ve sertlik bulunmayan sözdür. Nitekim bir şey yumuşadığında “lâne'ş-şey'u yelînu lînen” (لان الشيء يلين لينا) denilir. “Şey'un leyyinün” (شَيْءٌ لَيِّنٌ) ve bunun hafifletilmiş şekli olarak “leynün” (لَيْنٌ) denir; çoğulu ise “elyinâ” (أَلْيِنَاءُ) şeklinde gelir. Mûsâ'ya Firavun'a yumuşak söz söylemesi emredildiğine göre, mertebece ondan daha aşağıda olan kimselerin hitaplarında ve sözleriyle iyiliği emrederken (emr-i bi'l-ma'rûf) buna uymaları çok daha evladır. Nitekim Yüce Allah: {وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً} “İnsanlara güzel söz söyleyin” [el-Bakara 83] buyurmuştur. Bu hususun açıklaması daha önce el-Bakara Suresi'nde geçmişti; hamd Allah'a mahsustur. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın {لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى} “Belki öğüt alır veya korkar” buyruğunun anlamı şudur: İkinizin ümidi ve beklentisi üzere [bunu yapınız]. Buradaki beklenti yalnızca beşer tarafına racidir. Bunu nahiv âlimlerinin büyükleri olan Sîbeveyh ve diğerleri söylemiştir. Bu husus daha önce el-Bakara Suresi'nin başında geçmişti. ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Lealle” (لَعَلَّ) beklenti ve ümit lafzıdır; dolayısıyla Allah onlara akıl erdirebilecekleri üslupla hitap etmiştir. Buradaki “lealle” lafzının ... anlamına geldiği de söylenmiştir.

الاستفهام. والمعنى فانظر هل يتذكر. وقيل: هي بِمَعْنَى كَيْ. وَقِيلَ: هُوَ إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ قول هرون لِمُوسَى لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى، قَالَهُ الْحَسَنُ. وَقِيلَ: إِنَّ لَعَلَّ وَعَسَى فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ لِمَا قَدْ وَقَعَ. وَقَدْ تَذَكَّرَ فِرْعَوْنُ حِينَ أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ وَخَشِيَ فَقَالَ:" آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ ١٠: ٩٠" [يونس: ٩٠]. وَلَكِنْ لَمْ يَنْفَعْهُ ذَلِكَ، قَالَهُ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ مُعَاذٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: هَذَا رِفْقُكَ بِمَنْ يَقُولُ أَنَا الْإِلَهُ فَكَيْفَ رِفْقُكَ بِمَنْ يَقُولُ أَنْتَ الْإِلَهُ؟!. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ فِرْعَوْنَ رَكَنَ إِلَى قَوْلِ مُوسَى لَمَّا دَعَاهُ، وَشَاوَرَ امْرَأَتَهُ فَآمَنَتْ وَأَشَارَتْ عَلَيْهِ بِالْإِيمَانِ، فَشَاوَرَ هَامَانَ فَقَالَ: لَا تَفْعَلْ، بَعْدَ أَنْ كُنْتَ مَالِكًا تَصِيرُ مَمْلُوكًا، وَبَعْدَ أَنْ كُنْتَ رَبًّا تَصِيرُ مَرْبُوبًا. وَقَالَ لَهُ: أَنَا أَرُدُّكَ شَابًّا فَخَضَّبَ لِحْيَتَهُ بِالسَّوَادِ فَهُوَ أول من خضب.

istifham (soru) anlamında olduğu söylenmiştir; yani mana: "Bakın bakalım, öğüt alacak mı?" demektir. [Bir görüşe göre] "...olsun diye" (key / كَيْ) anlamındadır. el-Hasan'ın belirttiğine göre bunun, Hârûn'un Mûsâ'ya "belki o öğüt alır veya korkar" şeklindeki sözünden Yüce Allah'ın bir haberi olduğu da söylenmiştir. Kur'an'ın tamamındaki "lealle" (لَعَلَّ) ve "asâ" (عَسَى) ifadelerinin kesinlikle vuku bulmuş durumlar için kullanıldığı da ifade edilmiştir. Nitekim Firavun boğulmak üzereyken öğüt almış ve korkmuş; şöyle demiştir: {آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “Gerçekten İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına iman ettim ve ben de teslim olanlardanım” [Yûnus: 90]. Fakat bu ona bir fayda vermemiştir; bunu Ebû Bekir el-Verrâk ve başkaları söylemiştir. Yahyâ b. Muâz bu ayet hakkında şöyle demiştir: "'Ben ilahım' diyen kimseye gösterdiğin lütuf ve yumuşaklık böyleyse; 'Sen İlāhsın' diyen kimseye lütuf ve merhametin nasıl olur?!" Şöyle de anlatılmıştır: Firavun, Mûsâ onu davet ettiğinde sözlerine meyletmiş ve hanımına danışmıştı; hanımı iman etti ve ona da iman etmesini tavsiye etti. Bunun üzerine Hâmân'a danıştı; Hâmân ise: "Sakın yapma! Efendi ve hükümdar iken köle durumuna mı düşeceksin; rab iken kul mu olacaksın?" dedi ve ona: "Ben seni gençleştireceğim" diyerek sakalını siyaha boyadı; işte sakalını ilk siyaha boyayan odur.

[سورة طه (٢٠): آية ٤٥]

[Tâhâ Suresi (20), 45. Ayet]

قَالَا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى (٤٥)

{قَالَا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى (٤٥)} “Dediler ki: Rabbimiz! Doğrusu biz, onun bize karşı aşırı gitmesinden yahut azgınlaşmasından korkuyoruz.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قَالَا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى) ٢٠: ٤٥ قال الضحاك:" يَفْرُطَ ٢٠: ٤٥" يعجل. قال: و" يَطْغى " يَعْتَدِي. النَّحَّاسُ: التَّقْدِيرُ نَخَافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنَا مِنْهُ أَمْرٌ، قَالَ الْفَرَّاءُ: فَرَطَ مِنْهُ أَمْرٌ أَيْ بَدَرَ، قَالَ: وَأَفْرَطَ أَسْرَفَ. قَالَ: وَفَرَّطَ تَرَكَ. وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ" يَفْرُطَ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الرَّاءِ، وَمَعْنَاهُ يَعْجَلُ وَيُبَادِرُ بِعُقُوبَتِنَا. يُقَالُ: فَرَطَ مِنِّي أَمْرٌ أَيْ بَدَرَ، وَمِنْهُ الْفَارِطُ فِي الْمَاءِ الَّذِي يَتَقَدَّمُ الْقَوْمَ إِلَى الْمَاءِ. أَيْ يُعَذِّبُنَا عَذَابَ الْفَارِطِ فِي الذَّنْبِ وَهُوَ الْمُتَقَدِّمُ فِيهِ، قَالَهُ الْمُبَرِّدُ. وَقَرَأَتْ فِرْقَةٌ مِنْهُمُ ابْنُ مُحَيْصِنٍ" يَفْرَطَ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالرَّاءِ، قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَلَعَلَّهَا لُغَةٌ. وَعَنْهُ أَيْضًا بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الرَّاءِ وَمَعْنَاهَا أَنْ يَحْمِلَهُ حَامِلُ التَّسَرُّعِ إِلَيْنَا. وَقَرَأَتْ طَائِفَةٌ" يُفْرِطَ" بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الرَّاءِ، وبها قرأ ابن عباس ومجاهد وعكرمة وَابْنُ مُحَيْصِنٍ أَيْضًا. وَمَعْنَاهُ يُشْطِطُ فِي أَذِيَّتِنَا، قَالَ الرَّاجِزُ:

Yüce Allah'ın {قَالَا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى} “Dediler ki: Rabbimiz! Doğrusu biz, onun bize karşı aşırı gitmesinden yahut azgınlaşmasından korkuyoruz” buyruğunda ed-Dahhâk şöyle demiştir: {يَفْرُطَ} "acele etmesi", {يَطْغى} ise "haddi aşması" demektir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Takdiri; 'onun tarafından bize karşı bir şeyin aniden vuku bulmasından korkarız' şeklindedir. el-Ferrâ şöyle demiştir: فَرَطَ مِنْهُ أَمْرٌ ifadesi 'ondan bir şey aniden/önceden sadır oldu' demektir. Şöyle devam etmiştir: أَفْرَطَ 'haddi aştı', فَرَّطَ ise 'terk etti, ihmal etti' demektir. Çoğunluğun kıraati, yâ'nın fethası ve râ'nın dammesiyle {يَفْرُطَ} şeklindedir; anlamı ise bizi cezalandırmakta acele etmesi ve öne atılmasıdır. Arapçada: فَرَطَ مِنِّي أَمْرٌ yani 'benden bir iş aniden sadır oldu' denir. Sudan önce topluluğun önüne geçen kişiye el-fârit (الْفَارِطُ) denilmesi de bundandır. Yani 'günaha önden dalanın, onda ileri gidenin azabıyla bizi cezalandırmasından [korkarız]' demektir; bunu el-Muberred söylemiştir. İbn Muhaysın'ın da aralarında bulunduğu bir grup, yâ ve râ'nın fethasıyla {يَفْرَطَ} şeklinde okumuştur; el-Mehdevî: "Bu muhtemelen bir lehçedir" demiştir. Ondan ayrıca yâ'nın dammesi ve râ'nın fethasıyla da rivayet edilmiştir ki bunun anlamı, bize karşı aceleci davranmaya bir sevk edicinin onu sevk etmesidir. Bir topluluk ise yâ'nın dammesi ve râ'nın kesresiyle {يُفْرِطَ} şeklinde okumuştur; İbn Abbas, Mücâhid, İkrime ve yine İbn Muhaysın böyle okumuştur. Bunun anlamı da bize eziyet etmekte haddi aşmasıdır. Recez şairi şöyle demiştir:

قَدْ أَفْرَطَ الْعِلْجُ عَلَيْنَا وَعَجَلْ

O kâfir bize karşı haddi aştı ve acele etti.

[سورة طه (٢٠): آية ٤٦]

[Tâhâ Suresi (20), 46. Ayet]

قالَ لَا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى (٤٦)

{ قَالَ لَا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى } “[Allah] buyurdu ki: 'Korkmayın! Şüphesiz Ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm.'” (46)

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَالَ الْعُلَمَاءُ: لَمَّا لَحِقَهُمَا مَا يَلْحَقُ الْبَشَرَ مِنَ الْخَوْفِ عَلَى أَنْفُسِهِمَا عَرَّفَهُمَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّ فِرْعَوْنَ لَا يَصِلُ إِلَيْهِمَا وَلَا قَوْمُهُ. وَهَذِهِ الْآيَةُ تَرُدُّ عَلَى مَنْ قَالَ: إِنَّهُ لَا يُخَافُ، وَالْخَوْفُ مِنَ الْأَعْدَاءِ سُنَّةُ اللَّهِ فِي أَنْبِيَائِهِ وَأَوْلِيَائِهِ مَعَ مَعْرِفَتِهِمْ بِهِ وَثِقَتِهِمْ. وَلَقَدْ أَحْسَنَ الْبَصْرِيُّ ﵀ حِينَ قَالَ لِلْمُخْبِرِ عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ- أَنَّهُ نَزَلَ مَعَ أَصْحَابِهِ فِي طَرِيقِ الشَّامِ عَلَى مَاءٍ، فَحَالَ الْأَسَدُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمَاءِ، فَجَاءَ عَامِرٌ إِلَى الْمَاءِ فَأَخَذَ مِنْهُ حَاجَتَهُ، فَقِيلَ لَهُ: فَقَدْ خَاطَرْتَ بِنَفْسِكَ. فَقَالَ: لَأَنْ تَخْتَلِفَ الْأَسِنَّةُ فِي جَوْفِي أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ يَعْلَمَ اللَّهُ أَنِّي أَخَافُ شَيْئًا سِوَاهُ-: قَدْ خَافَ مَنْ كَانَ خَيْرًا مِنْ عَامِرٍ، مُوسَى ﷺ حِينَ قَالَ لَهُ: [الرجل]:" إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً يَتَرَقَّبُ قالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ ٢٠" [القصص: ٢١ - ٢٠] وقال:" فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خائِفاً يَتَرَقَّبُ" [القصص: ١٨] وَقَالَ حِينَ أَلْقَى السَّحَرَةُ حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ:" فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى. قُلْنا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى ٢٠: ٦٨ - ٦٧" [طه: ٦٨ - ٦٧]. قُلْتُ: وَمِنْهُ حَفْرُ النَّبِيِّ ﷺ الْخَنْدَقَ حَوْلَ الْمَدِينَةِ تَحْصِينًا لِلْمُسْلِمِينَ وَأَمْوَالِهِمْ، مَعَ كَوْنِهِ مِنَ التَّوَكُّلِ وَالثِّقَةِ بِرَبِّهِ بِمَحَلٍّ لم يبلغه أحدا، ثُمَّ كَانَ مِنْ أَصْحَابِهِ مَا لَا يَجْهَلُهُ أَحَدٌ مِنْ تَحَوُّلِهِمْ عَنْ مَنَازِلِهِمْ، مَرَّةً إِلَى الْحَبَشَةِ، وَمَرَّةً إِلَى الْمَدِينَةِ، تَخَوُّفًا عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنْ مُشْرِكِي مَكَّةَ، وَهَرَبًا بِدِينِهِمْ أَنْ يَفْتِنُوهُمْ عَنْهُ بِتَعْذِيبِهِمْ. وَقَدْ قَالَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ لِعُمَرَ لَمَّا قَالَ لَهَا سَبَقْنَاكُمْ بِالْهِجْرَةِ، فَنَحْنُ أَحَقُّ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْكُمْ: كَذَبْتَ يَا عُمَرُ، كَلَّا وَاللَّهِ كُنْتُمْ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، يُطْعِمُ جَائِعَكُمْ وَيَعِظُ جَاهِلَكُمْ، وَكُنَّا فِي دَارِ- أَوْ أَرْضِ- الْبُعَدَاءِ الْبُغَضَاءِ فِي الْحَبَشَةِ، وَذَلِكَ في الله وفي رسوله، وَايْمُ اللَّهِ لَا أَطْعَمُ طَعَامًا وَلَا أَشْرَبُ شَرَابًا حَتَّى أَذْكُرَ مَا قُلْتَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَنَحْنُ كُنَّا نُؤْذَى وَنَخَافُ. الْحَدِيثُ بِطُولِهِ خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. قَالَ الْعُلَمَاءُ: فَالْمُخْبِرُ عَنْ نَفْسِهِ بِخِلَافِ مَا طَبَعَ اللَّهُ نفوس بني آدم

Bu ayette iki mesele vardır: Birincisi: İlim ehli şöyle demiştir: İnsan olmanın bir gereği olarak canlarına dair kendilerini bir korku sarınca, Yüce Allah Firavun'un da kavminin de kendilerine asla ulaşamayacağını (zarar veremeyeceğini) onlara bildirdi. Bu ayet, "[Allah'tan başkasından] korkulmaz" diyen kimselere bir reddiyedir. Zira düşmanlardan korkmak, O'nu tanımalarına ve O'na güven duymalarına rağmen Allah'ın peygamberleri ve velî kulları hakkındaki bir sünnetidir (fıtrî kanunudur). [Hasan-ı] Basrî -rahimehullâh-, Âmir b. Abdillâh hakkında nakledilen şu habere karşılık pek güzel söylemiştir: Âmir b. Abdillâh, arkadaşlarıyla birlikte Şam yolunda bir su başında konaklamıştı. Bir aslan onlarla su arasına girdi. Âmir kalkıp suya vardı ve ihtiyacı olan suyu aldı. Kendisine: "Canını tehlikeye attın!" denilince o: "Mızrak uçlarının bedenimi delip geçmesi, Allah'ın benim Kendisinden başka bir şeyden korktuğumu bilmesinden bana daha sevimlidir" dedi. [Bunun üzerine Hasan-ı Basrî şöyle demiştir]: "Âmir'den daha hayırlı olan Mûsâ aleyhisselâm dahi korkmuştur; nitekim [o adam] kendisine: {إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً يَتَرَقَّبُ قالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “İleri gelenler seni öldürmek için aralarında görüşüyorlar, hemen çık! Şüphesiz ben sana öğüt verenlerdenim. Bunun üzerine [Mûsâ], korku içinde etrafı gözetleyerek oradan çıktı ve: Rabbim! Beni zalimler topluluğundan kurtar, dedi” [el-Kasas 20-21] dediğinde ve [yine Yüce Allah]: {فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خائِفاً يَتَرَقَّبُ} “Şehirde korku içinde, etrafı gözetleyerek sabahladı” [el-Kasas 18] buyurduğunda; sihirbazlar iplerini ve değneklerini attıklarında da: {فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى قُلْنا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى} “Mûsâ, içinde bir korku hissetti. Korkma, dedik, üstün gelecek olan kesinlikle sensin!” [Tâhâ 67-68] buyurmuştur. Ben [Kurtubî] derim ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, tevekkülü ve Rabbine olan güveni hiç kimsenin ulaşamayacağı bir mertebede olmasına rağmen, Müslümanları ve mallarını korumak maksadıyla Medine etrafına hendek kazması da bu kabildendir. Sonra, Mekke müşriklerinden canlarına dair duydukları endişe ve işkence edilerek dinlerinden döndürülmekten kaçmak maksadıyla ashâbının yurtlarını terk edip bir defasında Habeşistan'a, bir defasında Medine'ye hicret etmeleri de hiç kimsenin meçhulü değildir. Nitekim Esmâ bint Umeys, Ömer [b. el-Hattâb]'ın kendisine: "Biz hicrette sizi geçtik; bu yüzden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e [yakın olmaya] sizden daha layığız" demesi üzerine şöyle demiştir: "Yanıldın ey Ömer! Hayır, vallahi siz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdiniz; aç olanınızı doyuruyor, bilmeyenlerinize vaaz edip öğretiyordu. Biz ise Habeşistan'da uzaktaki [ve bize] düşman olanların yurdunda -veya toprağında- idik. Bu da Allah ve Resûlü uğrunaydı. Allah'a yemin olsun ki, senin bu söylediklerini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aktarıncaya kadar ne bir lokma yer ne de bir şey içerim. Biz orada eziyet görüyor ve korkuyorduk." Hadisi bütün uzunluğuyla Müslim rivayet etmiştir. İlim ehli şöyle demiştir: İnsanoğlunun nefislerine Allah'ın yerleştirdiği fıtratın aksine kendisinde [korku bulunmadığını] iddia eden kimse,

[عليه] كَاذِبٌ، وَقَدْ طَبَعَهُمْ عَلَى الْهَرَبِ مِمَّا يَضُرُّهَا وَيُؤْلِمُهَا أَوْ يُتْلِفُهَا. قَالُوا: وَلَا ضَارَّ أَضَرُّ مِنْ سَبُعٍ عَادٍ فِي فَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ عَلَى مَنْ لَا آلَةَ مَعَهُ يَدْفَعُهُ بِهَا عَنْ نَفْسِهِ، مِنْ سَيْفٍ أَوْ رُمْحٍ أَوْ نَبْلٍ أَوْ قَوْسٍ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّنِي مَعَكُما ٢٠: ٤٦" يُرِيدُ بِالنَّصْرِ وَالْمَعُونَةِ وَالْقُدْرَةِ عَلَى فِرْعَوْنَ. وَهَذَا كَمَا تَقُولُ: الْأَمِيرُ مَعَ فُلَانٍ إِذَا أَرَدْتَ أَنَّهُ يَحْمِيهِ. وَقَوْلُهُ:" أَسْمَعُ وَأَرَى" عِبَارَةٌ عَنِ الْإِدْرَاكِ الَّذِي لَا تَخْفَى مَعَهُ خَافِيَةٌ، تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ.

yalandır; zira Allah onları kendilerine zarar veren, acı veren veya onları yok eden şeylerden kaçacak fıtratta yaratmıştır. Şöyle demişlerdir: Kılıç, mızrak, ok, yay ve benzeri gibi kendisini savunacak hiçbir aleti bulunmayan bir kimse için ıssız bir arazide saldıran yırtıcı bir hayvandan daha zararlı bir şey yoktur. İkincisi: Yüce Allah'ın {إِنَّنِي مَعَكُما} “Şüphesiz Ben sizinle beraberim” buyruğu, yardım, destek ve Firavun'a karşı güç vermekle beraberim demektir. Bu, bir kimseyi koruduğunu kastettiğinde: "Emîr falanca ile beraberdir" demen gibidir. {أَسْمَعُ وَأَرَى} “İşitir ve görürüm” buyruğu ise kendisinden hiçbir gizlinin saklı kalmadığı idraki ifade eden bir ifadedir. Âlemlerin Rabbi olan Allah yücelerden yücedir.

[سورة طه (٢٠): الآيات ٤٧ الى ٥٠]

[Tâhâ Suresi (20), 47-50. Ayetler]

فَأْتِياهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ وَلا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى (٤٧) إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٤٨) قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يَا مُوسى (٤٩) قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى (٥٠)

{فَأْتِياهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ وَلا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى (٤٧) إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٤٨) قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يَا مُوسى (٤٩) قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى (٥٠)} “Hemen ona gidin ve deyin ki: Biz senin Rabbinin elçileriyiz. Artık İsrailoğullarını bizimle gönder ve onlara azap etme. Sana Rabbinden bir ayet (mucize) getirdik. Selam, doğru yola uyanların üzerine olsun! Gerçekten bize, azabın yalanlayan ve yüz çeviren kimselere olacağı vahyolundu. (Firavun): Sizin Rabbiniz kimdir, ey Mûsâ? dedi. (Mûsâ): Bizim Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da yolunu gösterendir, dedi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأْتِياهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ) ٢٠: ٤٧ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالْمَعْنَى: فَأَتَيَاهُ فَقَالَا لَهُ ذَلِكَ. (فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ) ٢٠: ٤٧ أَيْ خَلِّ عَنْهُمْ. (وَلا تُعَذِّبْهُمْ) ٢٠: ٤٧ أَيْ بِالسُّخْرَةِ وَالتَّعَبِ فِي الْعَمَلِ. وَكَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ عِنْدَ فِرْعَوْنَ فِي عَذَابٍ شَدِيدٍ، يُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ، ويستخدم نِسَاءَهُمْ، وَيُكَلِّفُهُمْ مِنَ الْعَمَلِ فِي الطِّينِ وَاللَّبِنِ وبناء المدائن مالا يُطِيقُونَهُ. (قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ) ٢٠: ٤٧ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ الْعَصَا وَالْيَدَ. وَقِيلَ: إِنَّ فِرْعَوْنَ قَالَ لَهُ: وَمَا هِيَ؟ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِي جَيْبِ قَمِيصِهِ، ثُمَّ أَخْرَجَهَا بَيْضَاءَ لَهَا شُعَاعٌ مِثْلَ شُعَاعِ الشَّمْسِ، غَلَبَ نُورُهَا عَلَى نُورِ الشَّمْسِ فَعَجِبَ مِنْهَا. وَلَمْ يُرِهِ الْعَصَا إِلَّا يَوْمَ الزِّينَةِ. (وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى) ٢٠: ٤٧ قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى سَلِمَ مِنْ سَخَطِ اللَّهِ ﷿ وَعَذَابِهِ. قال: وليس بتحية، [قال:] وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُ لَيْسَ بِابْتِدَاءِ لِقَاءٍ ولا خطاب.

Yüce Allah'ın: {فَأْتِياهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ} “Hemen ona gidin ve deyin ki: Biz senin Rabbinin elçileriyiz” (Tâhâ 20/47) kavlinde bir hazif (düşürme) vardır; manası şöyledir: [Bunun üzerine] ikisi ona gittiler ve ona bunu söylediler. {فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ} “İsrailoğullarını bizimle gönder” (Tâhâ 20/47), yani onları serbest bırak, salıver. {وَلا تُعَذِّبْهُمْ} “ve onlara azap etme” (Tâhâ 20/47), yani angaryayla ve işte aşırı yormak suretiyle. İsrailoğulları Firavun'un katında şiddetli bir azap içindeydiler; onların erkek çocuklarını boğazlıyor, kadınlarını hizmetçi olarak çalıştırıyor ve onlara çamur, kerpiç ve şehirlerin inşası işlerinde güç yetiremeyecekleri şeyleri yüklüyordu. {قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ} “Sana Rabbinden bir delille geldik” (Tâhâ 20/47); İbn Abbâs: "[Bununla] asa ve el [mucizesini] kastetmektedir" dedi. Şöyle de denilmiştir: Firavun ona: "O [delil] nedir?" dedi. Bunun üzerine [Musa] elini gömleğinin yakasından içeri soktu, ardından onu bembeyaz ve güneş ışını gibi bir ışını olduğu halde çıkardı; onun nuru güneşin nuruna baskın geldi, Firavun da buna hayret etti. Asayı ise ona ancak ziynet (bayram) gününde gösterdi. {وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى} “Selam, hidayete tabi olan kimsenin üzerinedir” (Tâhâ 20/47); ez-Zeccâc: "Yani hidayete uyan kimse, aziz ve celil olan Allah'ın gazabından ve azabından esenlikte/güvende olur" dedi. [Ez-Zeccâc devamla] dedi ki: "Bu bir selamlaşma (tahiyye) değildir; [dedi ki:] buna delil de bunun bir karşılaşma veya hitap başlangıcı olmamasıdır."

الْفَرَّاءُ: السَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى وَلِمَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى سَوَاءٌ. (إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا أَنَّ الْعَذابَ) يَعْنِي الْهَلَاكَ وَالدَّمَارَ فِي الدُّنْيَا وَالْخُلُودَ فِي جَهَنَّمَ فِي الْآخِرَةِ. (عَلى مَنْ كَذَّبَ) أَنْبِيَاءَ اللَّهِ (وَتَوَلَّى) أَعْرَضَ عَنِ الْإِيمَانِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذِهِ أَرْجَى آيَةٍ لِلْمُوَحِّدِينَ لِأَنَّهُمْ لَمْ يُكَذِّبُوا وَلَمْ يَتَوَلَّوْا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يَا مُوسى) ٢٠: ٤٩ ذَكَرَ فِرْعَوْنُ موسى دون هرون لِرُءُوسِ الْآيِ. وَقِيلَ: خَصَّصَهُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ صَاحِبُ الرِّسَالَةِ وَالْكَلَامِ وَالْآيَةِ. وَقِيلَ إِنَّهُمَا جَمِيعًا بَلَّغَا الرِّسَالَةَ وَإِنْ كَانَ سَاكِتًا، لِأَنَّهُ فِي وَقْتِ الْكَلَامِ إِنَّمَا يَتَكَلَّمُ وَاحِدٌ، فَإِذَا انْقَطَعَ وَازَرَهُ الْآخَرُ وَأَيَّدَهُ. فَصَارَ لَنَا فِي هَذَا الْبِنَاءِ فَائِدَةُ عِلْمٍ، أَنَّ الِاثْنَيْنِ إِذَا قُلِّدَا أَمْرًا فَقَامَ بِهِ أَحَدُهُمَا، وَالْآخَرُ شَخْصُهُ هُنَاكَ مَوْجُودٌ مُسْتَغْنًى عَنْهُ فِي وَقْتٍ دُونَ وَقْتٍ أَنَّهُمَا أَدَّيَا الْأَمْرَ الَّذِي قُلِّدَا وَقَامَا بِهِ وَاسْتَوْجَبَا الثَّوَابَ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ ٢٠: ٤٣" وَقَالَ:" اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ ٢٠: ٤٢" وَقَالَ:" فَقُولا لَهُ ٢٠: ٤٤" فَأَمَرَهُمَا جَمِيعًا بِالذَّهَابِ وَبِالْقَوْلِ، ثُمَّ أَعْلَمَنَا فِي وَقْتِ الْخِطَابِ بِقَوْلِهِ:" فَمَنْ رَبُّكُما ٢٠: ٤٩" أَنَّهُ كَانَ حَاضِرًا مَعَ مُوسَى. (قالَ) مُوسَى: (رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ) ٢٠: ٥٠ أَيْ أَنَّهُ يُعْرَفُ بِصِفَاتِهِ، وَلَيْسَ لَهُ اسْمٌ عَلَمٌ حَتَّى يقال فلان بل هو خالق العالم، وهو الذي خَصَّ كُلَّ مَخْلُوقٍ بِهَيْئَةٍ وَصُورَةٍ، وَلَوْ كَانَ الْخِطَابُ مَعَهُمَا لَقَالَا: قَالَا رَبُّنَا. وَ" خَلْقَهُ" أَوَّلُ مَفْعُولَيْ أَعْطَى، أَيْ أَعْطَى خَلِيقَتَهُ كُلَّ شي يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ وَيَرْتَفِقُونَ بِهِ، أَوْ ثَانِيهِمَا أَيْ أعطى كل شي صُورَتَهُ وَشَكْلَهُ الَّذِي يُطَابِقُ الْمَنْفَعَةَ الْمَنُوطَةَ بِهِ، عَلَى قَوْلِ الضَّحَّاكِ عَلَى مَا يَأْتِي. (ثُمَّ هَدى) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ والسدي: أعطى كل شي زَوْجَهُ مِنْ جِنْسِهِ، ثُمَّ هَدَاهُ إِلَى مَنْكَحِهِ وَمَطْعَمِهِ وَمَشْرَبِهِ وَمَسْكَنِهِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: ثُمَّ هَدَاهُ إِلَى الْأُلْفَةِ وَالِاجْتِمَاعِ وَالْمُنَاكَحَةِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وقتادة: أعطى كل شي صَلَاحَهُ، وَهَدَاهُ لِمَا يُصْلِحُهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَعْطَى كل شي صورة، لم يَجْعَلْ خَلْقَ الْإِنْسَانِ فِي خَلْقِ الْبَهَائِمِ، وَلَا خَلْقَ الْبَهَائِمِ فِي خَلْقِ الْإِنْسَانِ، وَلَكِنْ خَلَقَ كل شي فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

el-Ferrâ: "السَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى (selam doğru yola uyanın üzerine olsun)" ile "وَلِمَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى (ve doğru yola uyan kimse içindir)" birdir, demiştir. {إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا أَنَّ الْعَذابَ} “Gerçekten bize, azabın... olacağı vahyolundu”; yani dünyada helak ve yıkım, ahirette ise cehennemde ebedi kalış [azabı]. {عَلى مَنْ كَذَّبَ} Allah'ın peygamberlerini yalanlayan {وَتَوَلَّى} ve imandan yüz çeviren kimselere olacağı. İbn Abbas şöyle demiştir: Bu ayet muvahhidler için en ümit verici ayettir; çünkü onlar ne yalanladılar ne de yüz çevirdiler. Yüce Allah'ın: {قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يَا مُوسى} “(Firavun): Sizin Rabbiniz kimdir, ey Mûsâ? dedi” buyruğunda Firavun, ayet sonlarının uyumu için Hârûn'u anmayıp sadece Mûsâ'yı zikretmiştir. Şöyle de denilmiştir: Risaletin, kelamın ve mucizenin asıl sahibi olduğu için onu özellikle zikretmiştir. İkisinin birlikte risaleti tebliğ ettikleri de söylenmiştir; biri sussa bile böyledir, çünkü konuşma anında ancak tek bir kişi konuşur; o sözünü bitirince diğeri ona destek olur ve arka çıkar. Böylece bu yapıdan bizim için ilmi bir fayda hasıl olmaktadır: İki kişiye bir görev verildiğinde biri onu yerine getirir, diğeri ise orada hazır bulunur ve zaman zaman konuşmasına gerek kalmazsa, her ikisi de kendilerine yüklenen görevi eda etmiş, onu yerine getirmiş ve sevaba hak kazanmış olurlar. Çünkü Yüce Allah: {اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ} “Firavun'a gidin”, {اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ} “Sen ve kardeşin gidin” ve {فَقُولا لَهُ} “Ona söyleyin” buyurarak her ikisine de gitmeyi ve söylemeyi emretmiş; sonra hitap vaktinde {فَمَنْ رَبُّكُما} “Sizin Rabbiniz kimdir?” buyruğuyla onun da Mûsâ ile birlikte hazır olduğunu bize bildirmiştir. Mûsâ {قالَ} “Dedi ki”: {رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ} “Bizim Rabbimiz, her şeye yaratılışını verendir”; yani O, sıfatlarıyla bilinir, O'nun "falanca" denilecek özel bir şahıs ismi yoktur, bilakis O âlemin yaratıcısıdır; her yaratılana kendine has bir heyet ve suret veren O'dur. Şayet hitap ikisine birden cevap şeklinde olsaydı: "Dediler ki: Rabbimiz..." derlerdi. {خَلْقَهُ} kelimesi {أَعْطَى} fiilinin birinci mef'ûlüdür; yani yaratıklarına ihtiyaç duydukları ve faydalandıkları her şeyi vermiştir. Ya da ikinci mef'ûlüdür; yani ed-Dahhâk'ın aşağıda gelecek sözüne göre, her şeye kendisine bağlanan faydaya uygun olan suretini ve şeklini vermiştir. {ثُمَّ هَدى} “Sonra da yolunu gösterendir”. İbn Abbas, Saîd b. Cübeyr ve es-Süddî şöyle demiştir: Her şeye kendi cinsinden eşini vermiş, sonra onu nikahına, yiyeceğine, içeceğine ve barınağına yönlendirmiştir. İbn Abbas'tan: "Sonra onu ünsiyete, bir araya gelmeye ve çiftleşmeye yönlendirmiştir" rivayeti de vardır. Hasan ve Katâde şöyle demiştir: Her şeye uygun olan durumunu vermiş ve onu kendisine yarayacak şeye iletmiştir. Mücâhid: "Her şeye suretini vermiştir; insanın yaratılışını hayvanların yaratılışında, hayvanların yaratılışını da insanın yaratılışında kılmamış, bilakis her şeyi yaratıp bir ölçüye göre takdir etmiştir" demiştir. Şair şöyle demiştir:

وَلَهُ فِي كُلِّ شي خِلْقَةٌ ... وَكَذَاكَ اللَّهُ مَا شَاءَ فَعَلَ

O'nun her şeyde bir yaratılışı/sureti vardır; işte böylece Allah ne dilerse yapar.

يَعْنِي بِالْخِلْقَةِ الصُّورَةَ، وَهُوَ قَوْلُ عَطِيَّةَ وَمُقَاتِلٍ. وقال الضحاك: أعطى كل شي خَلْقَهُ مِنَ الْمَنْفَعَةِ الْمَنُوطَةِ بِهِ الْمُطَابِقَةِ لَهُ. يَعْنِي الْيَدَ لِلْبَطْشِ، وَالرِّجْلَ لِلْمَشْيِ، وَاللِّسَانَ لِلنُّطْقِ، وَالْعَيْنَ لِلنَّظَرِ، وَالْأُذُنَ لِلسَّمْعِ. وَقِيلَ: أَعْطَى كُلَّ شي مَا أَلْهَمَهُ مِنْ عِلْمٍ أَوْ صِنَاعَةٍ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: خَلَقَ الرَّجُلَ لِلْمَرْأَةِ وَلِكُلِّ ذَكَرٍ مَا يُوَافِقُهُ مِنَ الْإِنَاثِ ثُمَّ هَدَى الذَّكَرَ لِلْأُنْثَى. فالتقدير على هذا أعطى كل شي مِثْلَ خَلْقِهِ. قُلْتُ: وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ عباس. والآية بِعُمُومِهَا تَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْأَقْوَالِ. وَرَوَى زَائِدَةُ عَنِ الأعمش أنه قرأ" الذي أعطى كل شي خلقه" بفتح اللَّامِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ أَبِي إِسْحَاقَ. وَرَوَاهَا نُصَيْرٌ عَنِ الْكِسَائِيِّ وَغَيْرِهِ، أَيْ أعطى بنى آدم كل شي خَلَقَهُ مِمَّا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ. فَالْقِرَاءَتَانِ مُتَّفِقَتَانِ فِي المعنى.

Hılka (خِلْقَة) ile sureti kastetmektedir; bu, Atıyye ve Mukâtil'in görüşüdür. ed-Dahhâk şöyle demiştir: Her şeye, kendisine bağlanan ve kendisine uygun düşen menfaatini vermiştir. Yani tutmak için eli, yürümek için ayağı, konuşmak için dili, bakmak için gözü, işitmek için kulağı vermiştir. Şöyle de denilmiştir: Her şeye ilham ettiği ilim veya zanaattan nasibini vermiştir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Erkeği kadın için, her erkeği de dişilerden kendisine uygun olan için yaratmış, sonra erkeği dişiye yönlendirmiştir. Buna göre takdir: "Her şeye yaratılışının dengini verdi" şeklindedir. Ben derim ki: İbn Abbas'ın sözünün anlamı da budur. Ayet genel anlamıyla bütün bu görüşleri kapsamaktadır. Zâide, el-A'meş'ten onun lâm harfinin fethasıyla {الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ} şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir ki bu İbn Ebî İshak'ın da kıraatidir. Nuseyr de bunu Kisâî ve başkalarından rivayet etmiştir; yani Âdemoğullarına ihtiyaç duydukları yarattığı her şeyi verdi demektir. Dolayısıyla iki kıraat anlam bakımından birbiriyle örtüşmektedir.

[سورة طه (٢٠): الآيات ٥١ الى ٥٢]

[Tâhâ Suresi (20), 51-52. Ayetler]

قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى (٥١) قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى (٥٢)

{قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى (٥١) قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى (٥٢)} “(Firavun): Ya önceki nesillerin durumu nedir? dedi. (Mûsâ): Onların bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır. Rabbim ne yanılır ne de unutur, dedi.”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ فَما بالُ) ٢٠: ٥١ الْبَالُ الْحَالُ، أَيْ وَمَا حَالُهَا وَمَا شَأْنُهَا، فَأَعْلَمَهُ أَنَّ عِلْمَهَا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ إِنَّ هَذَا مِنْ عِلْمِ الْغَيْبِ الَّذِي سَأَلْتُ عَنْهُ، وَهُوَ مِمَّا اسْتَأْثَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا هُوَ، وَمَا أَنَا إِلَّا عَبْدٌ مِثْلُكَ لَا أعلم منه إِلَّا مَا أَخْبَرَنِي بِهِ عَلَّامُ الْغُيُوبِ، وَعِلْمُ أحوال القرون مكتوبة عند الله تعالى فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَى لَمْ يُقِرُّوا بِذَلِكَ. أَيْ فَمَا بَالُهُمْ ذَهَبُوا وَقَدْ عَبَدُوا غَيْرَ رَبِّكَ. وَقِيلَ: إنما سأله عَنْ أَعْمَالِ الْقُرُونِ الْأُولَى فَأَعْلَمَهُ أَنَّهَا مُحْصَاةٌ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَمَحْفُوظَةٌ عِنْدَهُ فِي كِتَابٍ. أَيْ هِيَ مَكْتُوبَةٌ فَسَيُجَازِيهِمْ غَدًا بِهَا وَعَلَيْهَا. وَعَنَى بِالْكِتَابِ اللَّوْحَ الْمَحْفُوظَ. وَقِيلَ: هُوَ كِتَابٌ مَعَ بَعْضِ الْمَلَائِكَةِ. الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ وَنَظَائِرُهَا مِمَّا تَقَدَّمَ وَيَأْتِي تَدُلُّ عَلَى تَدْوِينِ الْعُلُومِ وَكَتْبِهَا لِئَلَّا تُنْسَى. فَإِنَّ الْحِفْظَ قَدْ تَعْتَرِيهِ الْآفَاتُ مِنَ الْغَلَطِ وَالنِّسْيَانِ. وَقَدْ لَا يَحْفَظُ الْإِنْسَانُ مَا يَسْمَعُ فَيُقَيِّدُهُ لِئَلَّا يَذْهَبَ عَنْهُ. وَرُوِّينَا بِالْإِسْنَادِ الْمُتَّصِلِ عَنْ قَتَادَةَ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: أَنَكْتُبُ مَا نَسْمَعُ

Burada dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın {قالَ فَما بالُ} “Dedi ki: ...durumu nedir?” buyruğudur. el-Bâl (الْبَالُ), durum ve hâl demektir; yani onların durumu ve işi nedir, demektir. Mûsâ da ona bunların bilgisinin Yüce Allah katında olduğunu bildirmiştir; yani bu, hakkında soru sorduğun gayb ilmindendir ve Yüce Allah'ın zâtına has kıldığı, Kendisinden başkasının bilemeyeceği hususlardandır; ben de senin gibi bir kulum, gaybları en iyi bilen Allah'ın bana bildirdiğinden başkasını bilemem; önceki nesillerin hallerinin bilgisi ise Yüce Allah katında Levh-i Mahfûz'da yazılıdır. Şöyle de denilmiştir: Mana; öyleyse önceki nesillerin durumu nedir ki bunu ikrar etmediler, şeklindedir. Yani senin Rabbinden başkasına ibadet ederek göçüp gittiler, onların durumu ne olacak? Şöyle de denilmiştir: O sadece önceki nesillerin amellerini sormuş, Mûsâ da bunların Allah katında sayılıp tespit edildiğini ve O'nun katında bir kitapta korunduğunu bildirmiştir; yani onlar yazılmıştır ve yarın Allah onlara bununla ve buna göre karşılık verecektir. Kitap ile Levh-i Mahfûz'u kastetmiştir. Bunun bazı meleklerin yanındaki bir kitap olduğu da söylenmiştir. İkincisi: Bu ayet ve daha önce geçen ile ileride gelecek olan benzerleri, unutulmasın diye ilimlerin tedvin edilmesine (kayda geçirilmesine) ve yazılmasına delalet etmektedir. Zira ezbere yanılma ve unutma gibi afetler arız olabilir. Bazen insan işittiğini ezberleyemez, zayi olup gitmesin diye onu yazıya geçirir. Bize ulaşan muttasıl senetle Katâde'den rivayet edildiğine göre kendisine: "Senden işittiklerimizi yazalım mı?" denilmiş, o da: "Latîf ve Habîr olan Allah sana yazdığını haber vermişken yazmana ne engel var ki?" demiş ve: {عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى} “Onların bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır. Rabbim ne yanılır ne de unutur” [Tâhâ: 52] ayetini okumuştur.

مِنْكَ؟ قَالَ: وَمَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَكْتُبَ وَقَدْ أَخْبَرَكَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ أَنَّهُ يَكْتُبُ، فَقَالَ:" عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى ٢٠: ٥٢". وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَمَّا قَضَى اللَّهُ الْخَلْقَ كَتَبَ فِي كِتَابٍ عَلَى نَفْسِهِ فَهُوَ مَوْضُوعٌ عِنْدَهُ أَنَّ رَحْمَتِي تَغْلِبُ غَضَبِي). وَأَسْنَدَ الْخَطِيبُ أَبُو بَكْرٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: كَانَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ يَجْلِسُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ يَسْتَمِعُ مِنْهُ الْحَدِيثَ وَيُعْجِبُهُ وَلَا يَحْفَظُهُ، فَشَكَا ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنِّي أَسْمَعُ مِنْكَ الْحَدِيثَ يُعْجِبُنِي وَلَا أَحْفَظُهُ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (اسْتَعِنْ بِيَمِينِكَ) وَأَوْمَأَ إِلَى الْخَطِّ. وَهَذَا نَصٌّ. وَعَلَى جَوَازِ كَتْبِ الْعِلْمِ وَتَدْوِينِهِ جُمْهُورُ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، وَقَدْ أَمَرَ ﷺ بِكَتْبِ الْخُطْبَةِ الَّتِي خَطَبَ بِهَا فِي الْحَجِّ لِأَبِي شَاهٍ- رَجُلٌ مِنَ الْيَمَنِ- لَمَّا سَأَلَهُ كَتْبَهَا. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَرَوَى عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (قَيِّدُوا الْعِلْمَ بِالْكِتَابَةِ). وَقَالَ مُعَاوِيَةُ بْنُ قُرَّةَ: مَنْ لَمْ يَكْتُبِ الْعِلْمَ لَمْ يَعُدْ عِلْمُهُ عِلْمًا. وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى الْمَنْعِ مِنَ الْكَتْبِ، فَرَوَى أَبُو نَصْرَةَ قَالَ قِيلَ لِأَبِي سَعِيدٍ: أَنَكْتُبُ حَدِيثَكُمْ هَذَا؟ قَالَ: لِمَ تَجْعَلُونَهُ قُرْآنًا؟ وَلَكِنِ احْفَظُوا كَمَا حَفِظْنَا. وَمِمَّنْ كَانَ لَا يَكْتُبُ الشَّعْبِيُّ وَيُونُسُ بْنُ عُبَيْدٍ وَخَالِدٌ الْحَذَّاءُ- قَالَ خَالِدٌ: مَا كَتَبْتُ شَيْئًا قَطُّ إِلَّا حَدِيثًا وَاحِدًا، فَلَمَّا حَفِظْتُهُ مَحَوْتُهُ- وَابْنُ عَوْنٍ وَالزُّهْرِيُّ. وَقَدْ كَانَ بَعْضُهُمْ يَكْتُبُ فَإِذَا حَفِظَ مَحَاهُ، مِنْهُمْ مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ وَعَاصِمُ بْنُ ضَمْرَةَ. وَقَالَ هِشَامُ بْنُ حَسَّانٍ: مَا كَتَبْتُ حَدِيثًا قَطُّ إِلَّا حَدِيثَ الْأَعْمَاقِ فَلَمَّا حَفِظْتُهُ مَحَوْتُهُ. قُلْتُ: وَقَدْ ذَكَرْنَا عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ مِثْلَ هَذَا. وَحَدِيثُ الْأَعْمَاقِ خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ فِي آخِرِ الْكِتَابِ: (لَا تقوم الساعة حتى ينزل الروم بالاعماق- أوبدابق) الْحَدِيثُ ذَكَرَهُ فِي كِتَابِ الْفِتَنِ. وَكَانَ بَعْضُهُمْ يَحْفَظُ ثُمَّ يَكْتُبُ مَا يَحْفَظُ مِنْهُمُ الْأَعْمَشُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ وَهُشَيْمٌ وَغَيْرُهُمْ. وَهَذَا احْتِيَاطٌ عَلَى الْحِفْظِ. وَالْكَتْبُ أَوْلَى عَلَى الْجُمْلَةِ، وَبِهِ وَرَدَتِ الْآيُ وَالْأَحَادِيثُ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ ﵃، ومن يليهم من كبراء التابعين كالحسن

...senden [öğrendiğimden başkasını bilemem]?” dedi. O da: “Lâtîf ve Habîr olan Allah sana yazdığını haber vermişken seni yazmaktan alıkoyan nedir? Zira O şöyle buyurmuştur: {عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى} “Onların bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır. Rabbim ne yanılır ne de unutur.” Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «لَمَّا قَضَى اللَّهُ الْخَلْقَ كَتَبَ فِي كِتَابٍ عَلَى نَفْسِهِ فَهُوَ مَوْضُوعٌ عِنْدَهُ أَنَّ رَحْمَتِي تَغْلِبُ غَضَبِي» «Allah yaratılışı takdir edip hükme bağlayınca, Kendi katında bulunan kitabında Kendi Zâtı üzerine: 'Muhakkak ki rahmetim gazabıma üstün gelir' diye yazdı.» Hatîb Ebû Bekir'in senediyle Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ensardan bir adam Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) meclisinde oturur, ondan hadis dinler, hadis hoşuna gider fakat ezberleyemezdi. Bu durumu Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) şikâyet edip: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben senden hadis işitiyorum, hoşuma gidiyor ama ezberleyemiyorum” dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: «اسْتَعِنْ بِيَمِينِكَ» «Sağ elinden yardım al» buyurdu ve yazı yazmaya işaret etti. Bu ise açık bir nastır. İlmin yazılması ve kaydedilip tedvin edilmesinin caiz olduğu hususunda sahabe ve tabiînin cumhuru ittifak etmiştir. Nitekim Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem), Hac'da irad ettiği hutbeyi, yazılmasını talep eden Yemenli Ebû Şâh adındaki bir adam için yazılmasını emretmiştir. Bunu Müslim rivayet etmiştir. Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiğine göre Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «قَيِّدُوا الْعِلْمَ بِالْكِتَابَةِ» «İlmi yazarak bağlayın (kaydedin).» Muâviye b. Kurre de şöyle demiştir: “İlmi yazmayanın ilmi ilim sayılmaz.” Bir grup ise yazmayı men etme görüşüne gitmiştir. Nitekim Ebû Nadre şöyle rivayet etmiştir: Ebû Saîd'e: “Biz sizin bu hadisinizi yazalım mı?” denildi. O da: “Onu Kur'an mı yapacaksınız? Aksine bizim ezberlediğimiz gibi siz de ezberleyin” dedi. İlmi yazmayanlar arasında eş-Şa'bî, Yûnus b. Ubeyd ve Hâlid el-Hazzâ' da vardı. —Hâlid şöyle demiştir: “Bir tek hadis dışında asla hiçbir şey yazmadım; onu da ezberleyince sildim”— İbn Avn ve ez-Zührî de bunlardandır. Bazıları ise yazıyor, ezberleyince siliyordu; Muhammed b. Sîrîn ve Âsım b. Damre bunlardandır. Hişâm b. Hassân şöyle demiştir: “el-A'mâk hadisi dışında hiçbir hadisi asla yazmadım; onu da ezberleyince sildim.” Derim ki: Hâlid el-Hazzâ'dan da bunun bir benzerini nakletmiştik. A'mâk hadisini Müslim kitabın sonunda el-Fiten bölümünde: «لَا تقوم الساعة حتى ينزل الروم بالاعماق- أوبدابق» «Rumlar A'mâk'a yahut Dâbık'a inmedikçe kıyamet kopmaz...» hadisi olarak tahric etmiştir. Bazıları ise önce ezberler, sonra ezberlediğini yazardı; el-A'meş, Abdullah b. İdrîs, Huşeym ve başkaları bunlardandır. Bu ise ezberi korumaya yönelik bir ihtiyat tedbiridir. Genel olarak yazmak daha evladır; ayetler ve hadisler de bu doğrultuda varid olmuştur. Bu görüş Ömer, Ali, Câbir ve Enes'ten (radıyallâhu anhüm) ve onların ardından gelen tabiînin büyüklerinden Hasan

وَعَطَاءٍ وَطَاوُسٍ وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ" [الأعراف: ١٤٥]. وَقَالَ تَعَالَى:" وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ ١٠" [الأنبياء: ١٠٥]. وَقَالَ تَعَالَى:" وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً" [الأعراف: ١٥٦] الْآيَةَ. وَقَالَ تَعَالَى:" وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ. وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ" [القمر: ٥٣ - ٥٢]. وقال:" عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ ٢٠: ٥٢" إِلَى غَيْرِ هَذَا مِنَ الْآيِ. وَأَيْضًا فَإِنَّ الْعِلْمَ لَا يُضْبَطُ إِلَّا بِالْكِتَابِ، ثُمَّ بِالْمُقَابَلَةِ وَالْمُدَارَسَةِ وَالتَّعَهُّدِ وَالتَّحَفُّظِ وَالْمُذَاكَرَةِ وَالسُّؤَالِ وَالْفَحْصِ عَنِ النَّاقِلِينَ وَالثِّقَةِ بِمَا نَقَلُوا، وَإِنَّمَا كَرِهَ الْكَتْبَ مَنْ كَرِهَ مِنَ الصَّدْرِ الْأَوَّلِ لِقُرْبِ الْعَهْدِ، وَتَقَارُبِ الْإِسْنَادِ لِئَلَّا يَعْتَمِدَهُ الْكَاتِبُ فَيُهْمِلَهُ، أَوْ يَرْغَبَ عَنْ حِفْظِهِ وَالْعَمَلِ بِهِ، فَأَمَّا وَالْوَقْتُ مُتَبَاعِدٌ، وَالْإِسْنَادُ غَيْرُ مُتَقَارِبٍ، وَالطُّرُقُ مُخْتَلِفَةٌ، وَالنَّقَلَةُ مُتَشَابِهُونَ، وَآفَةُ النِّسْيَانِ مُعْتَرِضَةٌ، وَالْوَهْمُ غَيْرُ مَأْمُونٍ، فَإِنَّ تَقْيِيدَ الْعِلْمِ بِالْكِتَابِ أَوْلَى وَأَشْفَى، وَالدَّلِيلُ عَلَى وُجُوبِهِ أَقْوَى، فَإِنِ احْتَجَّ مُحْتَجٌّ بِحَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَا تَكْتُبُوا عَنِّي وَمَنْ كَتَبَ غَيْرَ الْقُرْآنِ فَلْيَمْحُهُ) خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ، فَالْجَوَابُ أَنَّ ذَلِكَ كان متقدما، فهو منسوخ بأمره بالكتابة، وَإِبَاحَتِهَا لِأَبِي شَاهٍ وَغَيْرِهِ. وَأَيْضًا كَانَ ذَلِكَ لِئَلَّا يُخْلَطَ بِالْقُرْآنِ مَا لَيْسَ مِنْهُ. وَكَذَا مَا رُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ أَيْضًا- حَرَصْنَا أَنْ يَأْذَنَ لَنَا النَّبِيُّ ﷺ فِي الْكِتَابَةِ فَأَبَى- إِنْ كَانَ مَحْفُوظًا فَهُوَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ، وَحِينَ كَانَ لَا يُؤْمَنُ الِاشْتِغَالُ بِهِ عَنِ الْقُرْآنِ الثَّالِثَةُ- قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْخَطِيبُ: يَنْبَغِي أَنْ يُكْتَبَ الْحَدِيثُ بِالسَّوَادِ، ثُمَّ الْحِبْرُ خَاصَّةً دُونَ الْمِدَادِ لِأَنَّ السَّوَادَ أَصْبَغُ الْأَلْوَانِ، وَالْحِبْرَ أَبْقَاهَا عَلَى مَرِّ الدُّهُورِ. وَهُوَ آلَةُ ذَوِي الْعِلْمِ، وَعُدَّةُ أَهْلِ الْمَعْرِفَةِ. ذَكَرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ: رَآنِي الشَّافِعِيُّ وَأَنَا فِي مَجْلِسِهِ وَعَلَى قَمِيصِي حِبْرٌ وَأَنَا أُخْفِيهِ، فَقَالَ: لِمَ تُخْفِيهِ وَتَسْتُرُهُ؟ إِنَّ الْحِبْرَ عَلَى الثَّوْبِ مِنَ الْمُرُوءَةِ لِأَنَّ صُورَتَهُ فِي الْأَبْصَارِ سَوَادٌ، وَفِي الْبَصَائِرِ بَيَاضٌ. وَقَالَ خَالِدُ بْنُ زَيْدٍ: الْحِبْرُ فِي ثَوْبِ صَاحِبِ الْحَدِيثِ مِثْلُ الْخَلُوقِ فِي ثَوْبِ الْعَرُوسِ. وَأَخَذَ هَذَا الْمَعْنَى أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْبَلَوِيُّ فَقَالَ:

ve Atâ, Tâvûs, Urve b. ez-Zübeyr ile onlardan sonra gelen ilim ehlinden rivayet edilmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} “Biz onun için levhalarda her şeyden yazdık” [el-A'râf: 145]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ} “Andolsun, Zikir'den sonra Zebûr'da da yeryüzüne ancak salih kullarımın varis olacağını yazdık” [el-Enbiyâ: 105]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً} “Bize bu dünyada da iyilik yaz” [el-A'râf: 156] ayeti. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ. وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ} “İşledikleri her şey kitaplardadır. Küçük büyük her şey satır satır yazılmıştır” [el-Kamer: 52-53]. Yine şöyle buyurmuştur: {عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ} “Onların bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır” [Tâhâ: 52] ve benzeri diğer ayetler. Ayrıca ilim ancak kitapla (yazıyla), ardından karşılaştırma, müzakere, sürekli tekrar, ezberleme, tartışma, soru sorma, nakledenleri araştırma ve naklettikleri hususunda güvenilirlikten emin olma yoluyla zapt edilebilir. İlk nesilden ilmi yazmayı mekruh görenler, o dönemin Peygamber dönemine yakın olması ve senedlerin kısalığı sebebiyle, yazanın yazıya güvenip ezberi ihmal etmesinden yahut onu ezberleyip onunla amel etmekten yüz çevirmesinden çekindikleri için mekruh görmüşlerdir. Fakat zamanın uzaklaşması, senedlerin uzaması, yolların çeşitlenmesi, ravilerin birbirine benzemesi, unutma afetinin arız olması ve vehimden emin olunamaması durumunda ilmin yazı ile kaydedilmesi çok daha evla ve daha şifalıdır; bunun vücubuna dair delil de daha kuvvetlidir. Eğer birisi Ebû Saîd'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği: “(Benden bir şey yazmayın; Kur'an'dan başka bir şey yazmış olan kimse onu silsin)” hadisini delil getirecek olursa –ki bunu Müslim tahric etmiştir– cevap şudur: Bu yasaklama ilk dönemde idi; dolayısıyla onun yazmayı emretmesi ve Ebû Şâh ile başkalarına buna izin vermesiyle neshedilmiştir. Ayrıca bu yasaklama, Kur'an'dan olmayan bir şeyin Kur'an'a karışmaması içindi. Yine Ebû Saîd'den rivayet edilen: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bize yazma konusunda izin vermesini çok arzu ettik ama o yanaşmadı" rivayeti de şayet sahih ise hicretten önceye ve onunla meşgul olup Kur'an'dan gafil kalmaktan emin olunamadığı döneme aittir. Üçüncüsü: Ebû Bekir el-Hatîb şöyle demiştir: Hadisin siyahla, özellikle de mürekkep (el-hıbr) ile yazılması gerekir; divit boyası (el-midâd) ile değil. Çünkü siyah, renklerin en kalıcısıdır; hıbr (mürekkep) ise asırlar boyu en çok baki kalanıdır. O, ilim sahiplerinin aleti, marifet ehlinin teçhizatıdır. Abdullah b. Ahmed b. Hanbel şöyle anlatmıştır: Babam bana dedi ki: Şâfiî beni meclisinde otururken gördü; gömleğimde mürekkep vardı ve ben onu gizliyordum. Şâfiî: "Neden onu gizleyip örtüyorsun? Elbisedeki mürekkep lekesi mürüvvettendir; zira onun sureti gözlerde siyah, basiretlerde ise beyazlıktır!" dedi. Hâlid b. Zeyd de şöyle demiştir: "Hadis ehlinin elbisesindeki mürekkep, gelinin elbisesindeki halûk (güzel koku) gibidir." Ebû Abdillâh el-Belevî bu manayı alarak şöyle demiştir:

مِدَادُ الْمَحَابِرِ طِيبُ الرِّجَالِ ... وَطِيبُ النِّسَاءِ مِنَ الزَّعْفَرَانْ

Hokka mürekkebi erkeklerin kokusudur, kadınların kokusu ise safrandandır.

فَهَذَا يَلِيقُ بأثواب ذا ... وهذا يليق بثوب الحصان

İşte bu [mürekkep] şunun elbiselerine yakışır, bu [safran] ise iffetli kadının elbisesine yakışır.

وَذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سُلَيْمَانَ فِيمَا حُكِيَ، رَأَى عَلَى بَعْضِ ثِيَابِهِ أَثَرَ صُفْرَةٍ، فَأَخَذَ مِنْ مِدَادِ الدَّوَاةِ وَطَلَاهُ بِهِ، ثُمَّ قَالَ: الْمِدَادُ بِنَا أَحْسَنُ مِنَ الزَّعْفَرَانِ، وَأَنْشَدَ:

el-Mâverdî şöyle zikretmiştir: Anlatıldığına göre Abdullah b. Süleyman, elbiselerinden bazısında sarı bir iz gördü; hemen divitten mürekkep alıp üzerine sürdü ve sonra: "Mürekkep bize safrandan daha çok yakışır" dedi ve şu şiiri okudu:

إِنَّمَا الزَّعْفَرَانُ عِطْرُ الْعَذَارَى ... وَمِدَادُ الدُّوِيِّ عِطْرُ الرِّجَالِ

Safran ancak bakire kızların kokusudur, divit mürekkebi ise erkeklerin kokusudur.

الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى) ٢٠: ٥٢ اخْتُلِفَ فِي مَعْنَاهُ عَلَى أَقْوَالٍ خَمْسَةٍ، الْأَوَّلُ: إِنَّهُ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ، تَنْزِيهٌ لِلَّهِ تَعَالَى عَنْ هَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ. وَقَدْ كَانَ الْكَلَامُ تَمَّ فِي قَوْلِهِ:" فِي كِتابٍ". وَكَذَا قَالَ الزَّجَّاجُ، وَأَنَّ مَعْنَى" لَا يَضِلُّ" لَا يهلك من قوله:" أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ ١٠" [السجدة: ١٠]." وَلا يَنْسى ٢٠: ٥٢" شَيْئًا، نَزَّهَهُ عَنِ الْهَلَاكِ وَالنِّسْيَانِ. الْقَوْلُ الثَّانِي:" لَا يَضِلُّ" لَا يُخْطِئُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، أَيْ لَا يُخْطِئُ فِي التَّدْبِيرِ، فَمَنْ أَنْظَرَهُ فَلِحِكْمَةٍ أَنْظَرَهُ، وَمَنْ عَاجَلَهُ فَلِحِكْمَةٍ عَاجَلَهُ. الْقَوْلُ الثَّالِثُ:" لَا يَضِلُّ" لَا يَغِيبُ. قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: أَصْلُ الضَّلَالِ الْغَيْبُوبَةُ، يُقَالُ: ضَلَّ النَّاسِي إِذَا غَابَ عَنْهُ حِفْظُ الشَّيْءِ. قَالَ: وَمَعْنَى." لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى ٢٠: ٥٢" أَيْ لَا يغيب عنه شي ولا يغيب عن شي. الْقَوْلُ الرَّابِعُ: قَالَهُ الزَّجَّاجُ أَيْضًا: وَقَالَ النَّحَّاسُ وهو أَشْبُهَهَا بِالْمَعْنَى-: أَخْبَرَ اللَّهُ ﷿ أَنَّهُ لَا يَحْتَاجُ إِلَى كِتَابٍ، وَالْمَعْنَى لَا يَضِلُّ عنه علم شي مِنَ الْأَشْيَاءِ وَلَا مَعْرِفَتُهَا، وَلَا يَنْسَى مَا عَلِمَهُ مِنْهَا. قُلْتُ: وَهَذَا الْقَوْلُ رَاجِعٌ إِلَى مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ. وَقَوْلٌ خَامِسٌ: إِنَّ" لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى ٢٠: ٥٢" فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ لَ"- كِتابٍ" أَيِ الْكِتَابُ غَيْرُ ضَالٍّ عَنِ اللَّهِ ﷿، أَيْ غَيْرُ ذَاهِبٍ عَنْهُ." وَلا يَنْسى ٢٠: ٥٢" أَيْ غَيْرُ نَاسٍ لَهُ فَهُمَا نَعْتَانِ لِ"- كِتابٍ". وَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْكَلَامُ مُتَّصِلًا، وَلَا يُوقَفُ عَلَى" كِتابٍ". تَقُولُ الْعَرَبُ. ضَلَّنِي الشَّيْءُ إِذَا لَمْ أَجِدْهُ، وَأَضْلَلْتُهُ أنا إذا تركته في موضع فلم تجده فِيهِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَعَاصِمٌ الْجَحْدَرِيُّ وَابْنُ كَثِيرٍ فِيمَا رَوَى شِبْلٌ عَنْهُ" لَا يُضِلُّ" بِضَمِّ الْيَاءِ عَلَى مَعْنَى لَا يُضَيِّعُهُ رَبِّي وَلَا يَنْسَاهُ. قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: الضَّلَالَةُ عِنْدَ الْعَرَبِ سُلُوكُ سَبِيلٍ غَيْرِ الْقَصْدِ، يُقَالُ: ضَلَّ عَنِ الطَّرِيقِ، وَأَضَلَّ الشَّيْءَ إِذَا أَضَاعَهُ. وَمِنْهُ قَرَأَ مَنْ قَرَأَ" لَا يَضِلُّ رَبِّي" أَيْ لَا يُضِيعُ، هذا مذهب العرب.

Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: {لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى} “Rabbim şaşmaz ve unutmaz.” buyruğunun anlamı hakkında beş farklı görüş ileri sürülmüştür: Birincisi: Bu, Yüce Allah'ı bu iki sıfattan tenzih eden yeni bir söz başıdır (ibtida-i kelam). Söz, [öncesinde yer alan] {فِي كِتابٍ} “bir kitaptadır” ifadesinde tamamlanmıştı. ez-Zeccâc da böyle demiş ve "lâ yedıllu" (لَا يَضِلُّ) ifadesinin; {أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ} “Biz toprakta kaybolup yok olduğumuz zaman mı?” [es-Secde: 10] ayetindeki gibi "helak olmaz / yok olmaz" anlamına geldiğini belirtmiştir. {وَلا يَنْسى} “ve unutmaz” yani hiçbir şeyi [unutmaz]. Böylece O'nu helak olmaktan ve unutmaktan tenzih etmiştir. İkinci görüş: "Lâ yedıllu" (لَا يَضِلُّ), "hata etmez" demektir. Bunu İbn Abbâs söylemiştir; yani sevk ve idarede (tedbirde) hata etmez; binaenaleyh kime mühlet vermişse bir hikmetten ötürü mühlet vermiştir, kimi de aceleyle cezalandırmışsa bir hikmetten ötürü aceleyle cezalandırmıştır. Üçüncü görüş: "Lâ yedıllu" (لَا يَضِلُّ), "gaib olmaz / gizli kalmaz" demektir. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Dalâletin (ضَلَال) asıl anlamı gaybubettir (gözden kaybolmaktır). Bir şeyi ezberinde tutamayan kimse hakkında "dalle'n-nâsî" (ضَلَّ النَّاسِي) denilir. O şöyle demiştir: {لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى} “Rabbim şaşmaz ve unutmaz” ayetinin anlamı; O'ndan hiçbir şey gizli kalmaz ve O da hiçbir şeyden gafil/uzak olmaz demektir. Dördüncü görüş: Bunu da ez-Zeccâc söylemiştir; en-Nehhâs ise -ki anlama en yakın olanı budur- şöyle demiştir: Allah azze ve celle, bir kitaba muhtaç olmadığını bildirmiştir. Anlam şudur: Eşyadan hiçbir şeyin ilmi ve marifeti O'na gizli kalmaz (lâ yedıllu) ve O, bildiği şeyleri de unutmaz. Derim ki: Bu görüş, İbnü'l-A'râbî'nin görüşünün anlamına dönmektedir. Beşinci görüş: {لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى} ifadesi, {كِتابٍ} kelimesinin sıfatı konumundadır. Yani o kitap, Allah azze ve celle'den kaybolmaz / O'ndan zayi olup gitmez; {وَلا يَنْسى} ise O'nun onu unutmadığı anlamındadır. Dolayısıyla bu iki ifade, {كِتابٍ} kelimesi için iki sıfattır (na'ttır). Buna göre söz muttasıldır (birbirine bağlıdır) ve {كِتابٍ} kelimesi üzerinde durulmaz (vakıf yapılmaz). Araplar, bulamadıkları bir şey için "dallenî eş-şey'" (ضَلَّنِي الشَّيْءُ / o şey benden kayboldu); sen bir şeyi bir yere bırakıp da orada bulamadığın zaman ise "edleltühû" (أَضْلَلْتُهُ / onu kaybettim) derler. el-Hasan, Katâde, Îsâ b. Ömer, İbn Muhaysın, Âsım el-Cahderî ve Şibl'in kendisinden rivayet ettiğine göre İbn Kesîr, Rabbimin onu zayi etmeyeceği ve onu unutmayacağı anlamında yâ harfinin zammesiyle "lâ yudıllu" (لَا يُضِلُّ) şeklinde okumuşlardır. İbn Arefe şöyle demiştir: Araplara göre dalâlet, kastedilen hedefin dışındaki bir yola girmektir. Yoldan sapan kimse için "dalle ani't-tarîk" (ضَلَّ عَنِ الطَّرِيقِ); bir şeyi zayi ettiği zaman da "edalle'ş-şey'" (أَضَلَّ الشَّيْءَ) denir. İşte {لَا يُضِلُّ رَبِّي} şeklinde okuyanların kıraati de bu köktendir; yani "zayi etmez" demektir. Arapların dil tutumu (mezhebi) böyledir.

[سورة طه (٢٠): الآيات ٥٣ الى ٥٥]

[Tâhâ Suresi (20), 53-55. Ayetler]

الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلاً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى (٥٣) كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (٥٤) مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى (٥٥)

{الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلاً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى (٥٣) كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (٥٤) مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى (٥٥)} “O, yeri sizin için bir beşik yapan, onda sizin için yollar açan ve gökten su indirendir. İşte o su ile türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardık. Yiyiniz ve hayvanlarınızı otlatınız. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır. Sizi ondan (topraktan) yarattık; yine ona döndüreceğiz ve sizi bir kez daha ondan çıkaracağız.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً) " الَّذِي" في موضع [رفع] نعت ل"- رَبِّي" أَيْ لَا يَضِلُّ رَبِّي الَّذِي جَعَلَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرَ ابْتِدَاءٍ مُضْمَرٍ أَيْ هُوَ" الَّذِي". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا بِإِضْمَارِ أَعْنِي. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ:" مَهْدًا" هُنَا وَفِي" الزُّخْرُفِ" بِفَتْحِ الْمِيمِ وَإِسْكَانِ الْهَاءِ. الْبَاقُونَ" مِهاداً" وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ لِاتِّفَاقِهِمْ عَلَى قِرَاءَةِ:" أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً" [النبأ: ٦]. النَّحَّاسُ: وَالْجَمْعُ أَوْلَى لِأَنَّ" مَهْدًا" مَصْدَرٌ وَلَيْسَ هَذَا مَوْضِعَ مَصْدَرٍ إِلَّا عَلَى حَذْفٍ، أَيْ ذَاتَ مَهْدٍ. الْمَهْدَوِيُّ: وَمَنْ قَرَأَ" مَهْدًا" جَازَ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا كَالْفَرْشِ أَيْ مَهَدَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا، وَجَازَ أَنْ يَكُونَ عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ الْمُضَافِ، أَيْ ذَاتَ مَهْدٍ. وَمَنْ قَرَأَ:" مِهَادًا" جَازَ أَنْ يَكُونَ مُفْرَدًا كَالْفِرَاشِ. وَجَازَ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ" مَهْدٍ" اسْتُعْمِلَ اسْتِعْمَالَ الْأَسْمَاءِ فَكُسِّرَ. وَمَعْنَى" مِهاداً" أَيْ فِرَاشًا وَقَرَارًا تَسْتَقِرُّونَ عَلَيْهَا. (وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا) ٢٠: ٥٣ أَيْ طُرُقًا. نَظِيرُهُ" وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِسَاطًا. لِتَسْلُكُوا مِنْهَا سبلا فجاجا" [نوح: ٢٠ - ١٩]. وقال تَعَالَى:" الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَجَعَلَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ١٠" [الزخرف: ١٠] (وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً) تقدم معناه. وَهَذَا آخِرُ كَلَامِ مُوسَى، ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَأَخْرَجْنا بِهِ". وَقِيلَ: كُلُّهُ مِنْ كَلَامِ موسى. والمعنى (فَأَخْرَجْنا بِهِ) أَيْ بِالْحَرْثِ وَالْمُعَالَجَةِ، لِأَنَّ الْمَاءَ المنزل سبب خروج النبات. ومعنى (أَزْواجاً) ضُرُوبًا وَأَشْبَاهًا، أَيْ أَصْنَافًا مِنَ النَّبَاتِ الْمُخْتَلِفَةِ الْأَزْوَاجِ وَالْأَلْوَانِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: التَّقْدِيرُ أَزْوَاجًا شَتَّى مِنْ نَبَاتٍ. قَالَ: وَقَدْ يَكُونُ النَّبَاتُ شَتَّى، فَ" شَتَّى" يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَعْتًا لِأَزْوَاجٍ، ويجوز أن يكون نعتا للنبات. و" شَتَّى"

Yüce Allah'ın: {(الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً)} “O, yeri sizin için bir beşik yapan...” buyruğunda geçen "ellezî" (الَّذِي) lafzı [ref'] konumunda olup "Rabbî" (رَبِّي) kelimesinin sıfatıdır. Yani "[yeri beşik] yapan Rabbim şaşmaz" demektir. Gizli bir mübtedanın haberi olması da caizdir; yani "O, [yeri beşik] yapandır" takdirindedir. "A'nî" (yani kastediyorum) fiilinin gizlenmesiyle (takdiriyle) mansub olması da caizdir. Kûfeliler buradaki ve Zuhruf Suresi'ndeki kelimeyi mim harfinin fethası ve he harfinin sükûnu ile "mehden" (مَهْدًا) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise "mihâden" (مِهَادًا) şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim de: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً} “Yeryüzünü bir beşik (döşek) yapmadık mı?” ayetinin kıraatindeki ittifak sebebiyle bunu [mihâd okuyuşunu] tercih etmişlerdir. en-Nehhâs şöyle der: Çoğul [yani mihâd okuyuşu] daha evladır; çünkü "mehd" bir masdardır ve bu konum ancak bir hazif takdiriyle, yani "zâte mehden" (beşik sahibi/beşik gibi döşenmiş) takdiriyle masdar yeri olabilir. el-Mehdevî ise şöyle der: "Mehden" şeklinde okuyan kimseye göre bu lafız, "ferş" gibi masdar olabilir; yani "yeri sizin için serdikçe serdi/beşik gibi döşedi" anlamındadır. Muzâfın hazfedildiği takdiriyle "zâte mehden" manasında olması da caizdir. "Mihâden" şeklinde okuyan kimseye göre ise bu kelime, "firâş" gibi müfred (tekil) de olabilir; yahut isim gibi kullanılıp kuralsız çoğul yapılmış olan "mehd" kelimesinin çoğulu da olabilir. "Mihâden" kelimesinin anlamı ise üzerinde durup yerleştiğiniz bir döşek ve karargâh demektir. {(وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا)} “Onda sizin için yollar açan...” yani geçitler ve yollar kılan demektir. Bunun bir benzeri: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِسَاطًا. لِتَسْلُكُوا مِنْهَا سبلا فجاجا} “Allah, yeri sizin için bir sergi yaptı ki ondaki geniş yollardan geçip gidesiniz.” ayetidir. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَجَعَلَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ١٠} “O, yeri sizin için bir beşik yapan ve doğru gidesiniz diye onda sizin için yollar açandır.” {(وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً)} “Ve gökten su indirdi” ifadesinin anlamı daha önce geçmişti. Bu, Mûsâ'nın sözünün sonudur; ardından Yüce Allah: “{فَأَخْرَجْنا بِهِ} (Bununla çıkardık)” buyurmuştur. Tamamının Mûsâ'nın sözü olduğu da söylenmiştir. {(فَأَخْرَجْنا بِهِ)} “Bununla çıkardık” ifadesinin anlamı; ziraat ve işleme ile [çıkardık] demektir; zira indirilen su bitkilerin çıkış sebebidir. {(أَزْواجاً)} “Çiftler/türler” ifadesinin anlamı; çeşitler ve benzerler demektir, yani farklı tür ve renklerde bitki çeşitleri demektir. el-Ahfeş şöyle demiştir: [Ayetin] takdiri 'bitkiden türlü türlü çiftler/türler' (ezvâcen şettâ min nebâtin) şeklindedir. O şöyle demiştir: Bitkinin kendisi de türlü türlü (şettâ) olabilir; dolayısıyla "şettâ" kelimesinin "ezvâc" kelimesine sıfat olması da caizdir, "nebât" kelimesine sıfat olması da caizdir. "Şettâ"...

مَأْخُوذٌ مِنْ شَتَّ الشَّيْءُ أَيْ تَفَرَّقَ. يُقَالُ: أَمْرٌ شَتٌّ أَيْ مُتَفَرِّقٌ. وَشَتَّ الْأَمْرُ شَتًّا وشتاتا تفرق، واشتت مِثْلُهُ. وَكَذَلِكَ التَّشَتُّتُ. وَشَتَّتَهُ تَشْتِيتًا فَرَّقَهُ. وَأَشَتَّ بِي قَوْمِي أَيْ فَرَّقُوا أَمْرِي. وَالشَّتِيتُ الْمُتَفَرِّقُ. قَالَ رُؤْبَةُ يَصِفُ إِبِلًا:

bir şeyin dağılıp ayrılması anlamına gelen شَتَّ الشَّيْءُ kökünden türemiştir. Dağınık ve çeşitli iş için أَمْرٌ شَتٌّ denir. Bir iş dağılıp parçalandığında شَتَّ الْأَمْرُ شَتًّا ve شتاتا denir; اشتت de aynı anlamdadır. التَّشَتُّتُ (dağılma) da böyledir. Onu darmadağın ettiğinde ise شَتَّتَهُ تَشْتِيتًا denir. أَشَتَّ بِي قَوْمِي ifadesi 'kavmim benim işimi darmadağın etti' demektir. eş-Şetît (الشَّتِيتُ) da dağınık demektir. Ru'be develeri vasfederken şöyle demiştir:

جَاءَتْ مَعًا وَاطَّرَقَتْ شَتِيتَا ... وَهْيَ تُثِيرُ السَّاطِعَ السِّخْتِيتَا

Birlikte geldiler ve art arda dizilip bölük bölük ayrıldılar; ince ve şiddetli tozu havaya kaldırarak...

وَثَغْرٌ شَتِيتٌ أَيْ مُفَلَّجٌ. وَقَوْمٌ شَتَّى، وَأَشْيَاءُ شَتَّى، وَتَقُولُ: جَاءُوا أَشْتَاتًا، أَيْ مُتَفَرِّقِينَ، وَاحِدُهُمْ شَتٌّ، قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ) ٢٠: ٥٤ أَمْرُ إِبَاحَةٍ." وَارْعَوْا ٢٠: ٥٤" مِنْ رَعَتِ الْمَاشِيَةُ الْكَلَأَ، وَرَعَاهَا صاحبها رعاية، أي أسامها وسرحها، لازم ومعتد. (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى) أَيِ الْعُقُولِ. الْوَاحِدَةُ نُهْيَةٌ. قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ، لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ يُنْتَهَى إِلَى رَأْيِهِمْ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُمْ يَنْهَوْنَ النَّفْسَ عَنِ الْقَبَائِحِ. وَهَذَا كُلُّهُ مِنْ مُوسَى احْتِجَاجٌ عَلَى فِرْعَوْنَ فِي إِثْبَاتِ الصَّانِعِ جَوَابًا لِقَوْلِهِ:" فَمَنْ رَبُّكُما يَا مُوسى ٢٠: ٤٩". وَبَيَّنَ أَنَّهُ إِنَّمَا يُسْتَدَلُّ عَلَى الصَّانِعِ الْيَوْمَ بِأَفْعَالِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْها خَلَقْناكُمْ) ٢٠: ٥٥ يَعْنِي آدَمَ ﵇ لِأَنَّهُ خُلِقَ مِنَ الْأَرْضِ، قَالَهُ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ. وَقِيلَ: كُلُّ نُطْفَةٍ مَخْلُوقَةٍ مِنَ التُّرَابِ، عَلَى هَذَا يَدُلُّ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ. وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَا مِنْ مَوْلُودٍ إِلَّا وَقَدْ ذُرَّ عَلَيْهِ مِنْ تُرَابِ حُفْرَتِهِ) أَخْرَجَهُ أَبُو نُعَيْمٍ الْحَافِظُ فِي بَابِ ابْنِ سِيرِينَ، وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ عَوْنٍ لَمْ نَكْتُبْهُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ أَبِي عَاصِمٍ النَّبِيلِ، وَهُوَ أَحَدُ الثِّقَاتِ الْأَعْلَامِ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى مُبَيَّنًا فِي سُورَةِ (الْأَنْعَامِ) عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. وَقَالَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ: إِذَا وَقَعَتِ النُّطْفَةُ فِي الرَّحِمِ انْطَلَقَ الْمَلَكُ الْمُوَكَّلُ بِالرَّحِمِ فَأَخَذَ مِنْ تُرَابِ الْمَكَانِ الَّذِي يُدْفَنُ فِيهِ فَيَذُرُّهُ عَلَى النُّطْفَةِ فَيَخْلُقُ اللَّهُ النَّسَمَةَ مِنَ النُّطْفَةِ وَمِنَ التُّرَابِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى ٢٠: ٥٥". وَفِي حَدِيثِ الْبَرَاءِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (أَنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ إِذَا خَرَجَتْ رُوحُهُ صَعِدَتْ بِهِ الْمَلَائِكَةُ فَلَا يَمُرُّونَ بِهَا عَلَى مَلَأٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ

Ayrık dişler için *sağrun şetît* (ثَغْرٌ شَتِيتٌ) denir. Farklı topluluklar için *kavmun şettâ* (قَوْمٌ شَتَّى), çeşitli şeyler için de *eşyâu şettâ* (أَشْيَاءُ شَتَّى) denir. Yine, [insanlar için] 'Bölük bölük, dağınık halde geldiler' anlamında *câû eştâten* (جَاءُوا أَشْتَاتًا) dersin; tekili *şett* (شَتّ) gelir. Bunu el-Cevherî söylemiştir. Yüce Allah'ın: { كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ } “Yiyin ve hayvanlarınızı otlatın!” buyruğu bir ibâha (mubah kılma) emridir. { وَارْعَوْا } 'otlatın' kelimesi; hayvanın otu otlamasını ifade eden *ra'ati'l-mâşiyetü'l-kelâ* (رَعَتِ الْمَاشِيَةُ الْكَلَأَ) ve sahibinin hayvanı otlatmasını ifade eden *ve ra'âhâ sâhibuhâ riâyeten* (وَرَعَاهَا صاحبها رعاية) kullanımlarından gelir; yani onu otlağa saldı ve yaydı demektir. Hem geçişsiz (lâzım) hem de geçişli (müteaddî) olarak kullanılır. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى } “Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır.” Yani akıl sahipleri için. *Nühe* (نُهًى) kelimesinin tekili *nühye* (نُهْيَة) gelir. [Akıl sahiplerine] bu ismin verilmesi, nihayetinde onların görüşüne başvurulup durulması sebebiyle veya nefsi çirkinliklerden nehyettikleri (alıkoydukları) içindir. Bütün bunlar, Hz. Mûsâ'nın, Firavun'un: { فَمَنْ رَبُّكُما يَا مُوسى } “Peki sizin Rabbiniz kimdir, ey Mûsâ?” sözüne cevap olarak Yaratıcı'nın (Sâni') varlığını ispat hususunda ona karşı getirdiği delillerdir. [Mûsâ] Yaratıcı'ya ancak O'nun fiilleriyle delil getirilebileceğini açıklamıştır. Yüce Allah'ın: { مِنْها خَلَقْناكُمْ } “Sizi ondan (topraktan) yarattık” buyruğundan kasıt Âdem aleyhisselâm'dır; çünkü o topraktan yaratılmıştır. Bunu Ebû İshâk ez-Zeccâc ve başkaları söylemiştir. Kur'ân'ın zâhirinin de buna delâlet etmesi hasebiyle, her nutfenin topraktan yaratıldığı da söylenmiştir. Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَا مِنْ مَوْلُودٍ إِلَّا وَقَدْ ذُرَّ عَلَيْهِ مِنْ تُرَابِ حُفْرَتِهِ » «Hiçbir doğan çocuk yoktur ki kabrinin toprağından üzerine saçılmış olmasın.» Bunu Hâfız Ebû Nuaym, İbn Sîrîn'in [terceme-i hâli] babında rivayet etmiş ve şöyle demiştir: 'Bu, Avn'ın rivayetinden garîb bir hadistir; onu yalnızca Basra ehlinin önde gelen sika (güvenilir) râvilerinden biri olan Ebû Âsım en-Nebîl'in rivayetiyle yazdık.' Bu mana, En'âm Suresi'nde İbn Mes'ûd'dan açıklanarak geçmişti. Atâ el-Horasânî şöyle demiştir: Nutfe rahme düştüğünde rahme vekil kılınan melek gider, o kişinin defnedileceği yerin toprağından alır ve onu nutfenin üzerine saçar; Allah da o canlıyı hem nutfeden hem de topraktan yaratır. İşte Yüce Allah'ın: { مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى } “Sizi ondan yarattık, yine ona döndüreceğiz ve bir kere daha sizi ondan çıkaracağız.” buyruğu buna işaret etmektedir. Berâ'dan [rivayet edilen] bir hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Mümin kulun ruhu çıktığı zaman melekler onunla [göğe] yükselirler; meleklerden hangi bir topluluğun yanından geçseler...»

إِلَّا قَالُوا مَا هَذِهِ الرُّوحُ الطَّيِّبَةُ فَيَقُولُونَ فُلَانُ بْنُ فُلَانٍ بِأَحْسَنِ أَسْمَائِهِ الَّتِي كَانُوا يُسَمُّونَهُ بِهَا فِي الدُّنْيَا فَيَسْتَفْتِحُونَ لَهَا فَيُفْتَحُ فَيُشَيِّعُهُ مِنْ كُلِّ سَمَاءٍ مُقَرَّبُوهَا إِلَى السَّمَاءِ الَّتِي تَلِيهَا حَتَّى يُنْتَهَى بِهَا إِلَى السَّمَاءِ السَّابِعَةِ فَيَقُولُ اللَّهُ ﷿" اكْتُبُوا لِعَبْدِي كِتَابًا فِي عِلِّيِّينَ وَأَعِيدُوهُ إِلَى الْأَرْضِ فَإِنِّي مِنْهَا خَلَقْتُهُمْ وَفِيهَا أُعِيدُهُمْ وَمِنْهَا أُخْرِجُهُمْ تَارَةً أُخْرَى" فَتُعَادُ رُوحُهُ فِي جَسَدِهِ) وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ بِتَمَامِهِ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ" وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ ﵁، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ. وَمَعْنَى" وَفِيها نُعِيدُكُمْ ٢٠: ٥٥" أَيْ بَعْدَ الْمَوْتِ" وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ ٢٠: ٥٥" أَيْ لِلْبَعْثِ وَالْحِسَابِ. (تارَةً أُخْرى) يَرْجِعُ هَذَا إِلَى قَوْلِهِ:" مِنْها خَلَقْناكُمْ ٢٠: ٥٥" لَا إِلَى" نُعِيدُكُمْ". وَهُوَ كَقَوْلِكَ: اشْتَرَيْتُ نَاقَةً وَدَارًا وَنَاقَةً أُخْرَى، فَالْمَعْنَى: مِنَ الْأَرْضِ أَخْرَجْنَاكُمْ وَنُخْرِجُكُمْ بعد الموت من الأرض تارة أخرى.

mutlaka: 'Bu tertemiz ruh kimindir?' derler. Onlar da dünyada onu isimlendirdikleri en güzel isimleriyle: 'Falanca oğlu falancadır' derler. Onun için kapının açılmasını isterler, kapı açılır. Her semanın mukarrebleri bir sonraki semaya kadar ona eşlik eder; nihayet yedinci semaya ulaştırılır. Bunun üzerine Allah azze ve celle: 'Kulum için İlliyyûn'da bir kitap yazın ve onu yeryüzüne geri döndürün; çünkü Ben onları ondan yarattım, yine ona döndüreceğim ve bir kez daha onları ondan çıkaracağım' buyurur. Böylece ruhu cesedine iade edilir...) ve hadisi zikretti. Biz bunu et-Tezkire adlı kitabımızda eksiksiz olarak zikrettik. Bu, Ali radıyallâhu anh'ın hadisinden de rivayet edilmiştir; bunu es-Sa'lebî zikretmiştir. {وَفِيها نُعِيدُكُمْ} “Yine ona döndüreceğiz” ifadesinin anlamı, ölümden sonra [ona döndüreceğiz]; {وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ} “ve sizi ondan çıkaracağız” ifadesinin anlamı ise diriliş ve hesap için [çıkaracağız] demektir. {تارَةً أُخْرى} “Bir kez daha” ifadesi {نُعِيدُكُمْ} “döndüreceğiz” ifadesine değil, {مِنْها خَلَقْناكُمْ} “sizi ondan yarattık” buyruğuna racidir. Bu, senin: 'Bir dişi deve, bir ev ve başka bir dişi deve satın aldım' demen gibidir. Mana şudur: Sizi topraktan çıkardık ve ölümden sonra sizi topraktan bir kez daha çıkaracağız.

[سورة طه (٢٠): الآيات ٥٦ الى ٦١]

[Tâhâ Suresi (20), 56-61. Ayetler]

وَلَقَدْ أَرَيْناهُ آياتِنا كُلَّها فَكَذَّبَ وَأَبى (٥٦) قالَ أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِكَ يَا مُوسى (٥٧) فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَبَيْنَكَ مَوْعِداً لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلا أَنْتَ مَكاناً سُوىً (٥٨) قالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى (٥٩) فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتى (٦٠)

{وَلَقَدْ أَرَيْناهُ آياتِنا كُلَّها فَكَذَّبَ وَأَبى (٥٦) قالَ أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِكَ يَا مُوسى (٥٧) فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَبَيْنَكَ مَوْعِداً لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلا أَنْتَ مَكاناً سُوىً (٥٨) قالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى (٥٩) فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتى (٦٠)} “Andolsun, Biz ona bütün ayetlerimizi gösterdik; fakat o yalanladı ve diretti. (Firavun): Ey Mûsâ! Bizi sihrinle yurdumuzdan çıkarmak için mi geldin? dedi. Biz de mutlaka sana onun benzeri bir sihir getireceğiz. Şimdi sen bizimle senin aranda, ne bizim ne de senin caymayacağımız uygun bir yerde bir buluşma vakti belirle! (Mûsâ): Buluşma vaktiniz bayram günü ve insanların kuşluk vaktinde toplanması olsun, dedi. Bunun üzerine Firavun dönüp gitti, hilesini topladı, sonra geldi.”

قالَ لَهُمْ مُوسى وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ وَقَدْ خابَ مَنِ افْتَرى (٦١)

{قالَ لَهُمْ مُوسى وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ وَقَدْ خابَ مَنِ افْتَرى (٦١)} “Mûsâ onlara: Yazıklar olsun size! Allah'a yalan uydurmayın; yoksa bir azap ile kökünüzü kazır. İftira eden gerçekten hüsrana uğramıştır, dedi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ أَرَيْناهُ آياتِنا كُلَّها) ٢٠: ٥٦ أَيِ الْمُعْجِزَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى نُبُوَّةِ مُوسَى. وَقِيلَ: حُجَجَ اللَّهِ الدَّالَّةَ عَلَى تَوْحِيدِهِ. (فَكَذَّبَ وَأَبى) ٢٠: ٥٦ أَيْ لَمْ يُؤْمِنْ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَفَرَ عِنَادًا لِأَنَّهُ رَأَى الْآيَاتِ عَيَانًا لَا خَبَرًا. نَظِيرُهُ" وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا". قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِكَ يَا مُوسى) ٢٠: ٥٧ لَمَّا رَأَى الْآيَاتِ الَّتِي أَتَاهُ بِهَا مُوسَى قَالَ: إِنَّهَا سِحْرٌ، وَالْمَعْنَى: جِئْتَ لِتُوهِمَ النَّاسَ أَنَّكَ جِئْتَ بِآيَةٍ تُوجِبُ اتِّبَاعَكَ وَالْإِيمَانَ بِكَ، حَتَّى تَغْلِبَ عَلَى أَرْضِنَا وَعَلَيْنَا. (فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ) ٢٠: ٥٨ أَيْ لَنُعَارِضَنَّكَ

Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ أَرَيْناهُ آياتِنا كُلَّها} “Andolsun, biz ona bütün ayetlerimizi gösterdik” [Tâhâ: 56] buyruğu; yani Mûsâ'nın peygamberliğine delalet eden mucizeleri [gösterdik demektir]. Allah'ın birliğine delalet eden delillerini [gösterdik] de denilmiştir. {فَكَذَّبَ وَأَبى} “Fakat o yalanladı ve kaçındı” [Tâhâ: 56] yani iman etmedi. Bu da onun inat ederek küfre saptığına delalet eder; zira o ayetleri bir haber olarak değil, bizzat gözüyle görerek müşahede etti. Bunun benzeri [şu ayettir]: {وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا} “Kendileri de bunların doğruluğuna kesin olarak inandıkları halde, haksızlık ve kibir yüzünden onları inkâr ettiler”. Yüce Allah'ın: {قالَ أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِكَ يَا مُوسى} “[Firavun] dedi ki: Ey Mûsâ! Bizi sihrinle yurdumuzdan çıkarmak için mi bize geldin?” [Tâhâ: 57] buyruğu [hakkında ise]; Mûsâ'nın kendisine getirdiği ayetleri görünce: "Bunlar sihirdir" dedi. Manası şudur: İnsanlara, sana uymayı ve sana iman etmeyi gerektiren bir mucize getirdiğin vehmini vermek, böylece yurdumuza ve bize üstün gelip hâkim olmak için mi geldin? {فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ} “O halde biz de kesinlikle sana onun benzeri bir sihir getireceğiz” [Tâhâ: 58] yani sana mutlaka karşı koyacağız,

بِمِثْلِ مَا جِئْتَ بِهِ لِيَتَبَيَّنَ لِلنَّاسِ أَنَّ مَا أَتَيْتَ بِهِ لَيْسَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. (فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَبَيْنَكَ مَوْعِداً) ٢٠: ٥٨ هُوَ مَصْدَرٌ، أَيْ وَعْدًا. وَقِيلَ: الْمَوْعِدُ اسْمٌ لِمَكَانِ الْوَعْدِ، كَمَا قال تعالى:" وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ" [الحجر: ٤٣] فالموعد ها هنا مَكَانٌ. وَقِيلَ: الْمَوْعِدُ اسْمٌ لِزَمَانِ الْوَعْدِ، كَقَوْلِهِ تعالى:" إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ" [هود: ٨١] فَالْمَعْنَى: اجْعَلْ لَنَا يَوْمًا مَعْلُومًا، أَوْ مَكَانًا مَعْرُوفًا. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ مَصْدَرٌ وَلِهَذَا قَالَ: (لَا نُخْلِفُهُ) ٢٠: ٥٨ أَيْ لَا نُخْلِفُ ذَلِكَ الْوَعْدَ، وَالْإِخْلَافُ أَنْ يَعِدَ شَيْئًا وَلَا يُنْجِزَهُ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالْمِيعَادُ الْمُوَاعَدَةُ وَالْوَقْتُ وَالْمَوْضِعُ وَكَذَلِكَ الْمَوْعِدُ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ الْقَعْقَاعِ وَشَيْبَةُ وَالْأَعْرَجُ:" لَا نُخْلِفْهُ" بِالْجَزْمِ جَوَابًا لِقَوْلِهِ" اجْعَلْ". وَمَنْ رَفَعَ فَهُوَ نَعْتٌ ل" مَوْعِدٌ" وَالتَّقْدِيرُ: مَوْعِدًا غَيْرَ مُخْلَفٍ. (مَكاناً سُوىً) ٢٠: ٥٨ قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ" سُوًى" بِضَمِّ السِّينِ. الْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلَ عُدًا وَعِدًا وَطِوًى وَطُوًى. وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ كَسْرَ السِّينِ لِأَنَّهَا اللُّغَةُ الْعَالِيَةُ الْفَصِيحَةُ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: وَالْكَسْرُ أَعْرَفُ وَأَشْهَرُ. وَكُلُّهُمْ نَوَّنُوا الْوَاوَ، وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ، وَاخْتَلَفَ عَنْهُ ضَمُّ السِّينِ بِغَيْرِ تَنْوِينٍ. وَاخْتُلِفَ فِي مَعْنَاهُ فَقِيلَ: سُوَى هَذَا الْمَكَانِ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ. وَقِيلَ: مَكَانًا مُسْتَوِيًا يتبين للناس ما بيناه فيه، قاله ابْنُ زَيْدٍ. ابْنُ عَبَّاسٍ: نِصْفًا. مُجَاهِدٌ: مُنْصَفًا، وعنه أيضا وقتادة عدلا بيننا بينك. وقال النَّحَّاسُ: وَأَهْلُ التَّفْسِيرِ عَلَى أَنَّ مَعْنَى" سُوًى" نَصَفٌ وَعَدْلٌ وَهُوَ قَوْلٌ حَسَنٌ، قَالَ سِيبَوَيْهِ يُقَالُ: سُوًى وَسِوًى أَيْ عَدْلٌ، يَعْنِي مَكَانًا عدل، بَيْنَ الْمَكَانَيْنِ فِيهِ النَّصَفَةُ، وَأَصْلُهُ مِنْ قَوْلِكَ: جَلَسَ فِي سَوَاءِ الدَّارِ بِالْمَدِّ أَيْ فِي وسطها، ووسط كل شي أَعْدَلُهُ، وَفِي الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً" [البقرة: ١٤٣] أَيْ عَدْلًا، وَقَالَ زُهَيْرٌ:

ki getirdiğin şeyin Allah katından olmadığı insanlara açıkça belli olsun. {فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَبَيْنَكَ مَوْعِداً} “Bizimle senin aranda bir buluşma vakti/yeri belirle” [Tâhâ: 58] ifadesindeki mev'ıd bir masdardır; yani bir vaat belirle demektir. Mev'ıd kelimesinin vaatleşme yeri ismi olduğu da söylenmiştir; nitekim Yüce Allah: {وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ} “Şüphesiz cehennem onların hepsinin buluşma yeridir” [el-Hicr: 43] buyurmuştur; buradaki mev'ıd mekandır. Mev'ıd kelimesinin vaatleşme zamanı ismi olduğu da söylenmiştir; nitekim Yüce Allah: {إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ} “Şüphesiz onların buluşma zamanı sabahtır” [Hûd: 81] buyurmuştur. Mana: "Bize bilinen bir gün yahut tanınan bir yer belirle" demektir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Tercihe en uygun olanı bunun masdar olmasıdır; bundan dolayı Yüce Allah: {لَا نُخْلِفُهُ} “caymayacağımız” [Tâhâ: 58] buyurmuştur; yani "o vaatten dönmeyeceğimiz". İhlâf (إِخْلَاف), bir şey vadedip de onu yerine getirmemektir. el-Cevherî şöyle demiştir: el-Mîâd; vaatleşme, vakit ve mekan demektir; el-mev'ıd da böyledir. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ', Şeybe ve el-A'rec {اجْعَلْ} emrinin cevabı olarak meczum şekilde {لَا نُخْلِفْهُ} okumuşlardır. Merfû okuyana göre ise {مَوْعِدٌ} kelimesinin sıfatıdır ve takdiri: "Cayılmayacak bir buluşma" (مَوْعِدًا غَيْرَ مُخْلَفٍ) şeklindedir. {مَكاناً سُوىً} “uygun/denk bir yer” [Tâhâ: 58]. İbn Âmir, Âsım ve Hamza sîn harfinin ötresiyle {سُوًى} okumuşlardır. Diğerleri ise kesresiyle {سِوًى} okumuşlardır; bunlar tıpkı udâ/idâ (عُدًا / عِدًا) ve tıvâ/tuvâ (طِوًى / طُوًى) gibi iki ayrı lehçedir. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim, en yüksek ve en fasih lehçe olduğu için sîn'in kesresini tercih etmişlerdir. en-Nehhâs ise kesreli okuyuşun daha yaygın ve meşhur olduğunu söylemiştir. Hepsi de tenvinle okumuşlardır; el-Hasan'dan ise farklı bir rivayet olarak tenvinsiz ve sîn harfinin ötresiyle de rivayet edilmiştir. Anlamında ihtilaf edilmiştir: el-Kelbî, "bu mekanın dışında başka bir yer" anlamında olduğunu söylemiştir. İbn Zeyd: "İçinde açıklayacağımız hususun insanlara açıkça görüneceği düz ve eşit bir yer" demiştir. İbn Abbas: "Ortada/eşitlik sağlayan"; Mücâhid: "İnsaflı/eşit"; yine Mücâhid ve Katâde'den: "Bizimle senin aranda denk ve eşit bir yer" anlamında olduğu rivayet edilmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Tefsir ehli, "süven" (سُوًى) kelimesinin insaf ve adalet/denklik manasına geldiği görüşündedir ve bu güzel bir görüştür. Sîbeveyhi şöyle demiştir: سُوًى ve سِوًى "denklik ve adalet" anlamında kullanılır; yani iki yer arasında eşitliği sağlayan adil bir yer demektir. Aslı senin: "Evin tam ortasında oturdu" anlamında hemzenin uzatılmasıyla جَلَسَ فِي سَوَاءِ الدَّارِ demenden gelir; zira her şeyin ortası en adil ve dengeli olanıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen hadiste geçen: {وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً} “Böylece sizi vasat (hayırlı ve dengeli) bir ümmet kıldık” [el-Bakara: 143] ayeti de adil anlamındadır. Züheyr şöyle demiştir:

أَرُونَا خُطَّةً لَا ضَيْمَ فِيهَا ... يُسَوِّي بَيْنَنَا فِيهَا السَّوَاءُ

Bize içinde haksızlık bulunmayan bir plan gösterin ki aramızdaki eşitlik onda bizi bir kılsın.

وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْقُتَبِيُّ: وَسَطًا بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ، وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ لِمُوسَى بْنِ جَابِرٍ الْحَنَفِيِّ:

Ebû Ubeyde ve el-Kutebî: "İki taraf arasında orta bir yer" demişlerdir. Ebû Ubeyde, Mûsâ b. Câbir el-Hanefî'nin şu beytini inşâd etmiştir:

وَإِنَّ أَبَانَا كَانَ حَلَّ بِبَلْدَةٍ ... سِوًى بَيْنَ قَيْسٍ قَيْسِ عَيْلَانَ وَالْفِزْرِ

Babamız, Kays-ı Aylân ile Fizr arasında tam eşit mesafede orta bir beldeye yerleşmişti.

وَالْفِزْرُ: سَعْدُ بْنُ زَيْدِ مَنَاةَ بْنِ تَمِيمٍ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ:" سِوًى" إِذَا كَانَ بِمَعْنَى غَيْرٍ أَوْ بِمَعْنَى الْعَدْلِ يَكُونُ فِيهِ ثَلَاثُ لُغَاتٍ: إِنْ ضَمَمْتَ السِّينَ أَوْ كَسَرْتَ قَصَرْتَ فِيهِمَا جَمِيعًا. وَإِنْ فَتَحْتَ مَدَدْتَ، تَقُولُ: مَكَانٌ سُوًى وَسِوًى وَسَوَاءٌ، أَيْ عَدْلٌ وَوَسَطٌ فِيمَا بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ. قَالَ مُوسَى بْنُ جابر:

el-Fizr (الْفِزْرُ): Sa‘d b. Zeyd Menât b. Temîm'dir. el-Ahfeş şöyle demiştir: *Sivâ* (سِوًى) kelimesi "gayr" (başka) veya "el-adl" (denk/eşit) anlamında olduğunda üç lügat (okuyuş biçimi) bulunur: Sîn harfini ötreli veya kesreli okursan her ikisinde de maksûr [kısa] okursun. Şayet fethalı okursan med ile [uzatarak] okursun. Şöyle dersin: *Mekânun suven* (مَكَانٌ سُوًى), *siven* (سِوًى) ve *sevâun* (سَوَاءٌ); yani iki taraf arasında denk ve orta bir yer [demektir]. Mûsâ b. Câbir şöyle demiştir:

وَجَدْنَا أَبَانَا كَانَ حَلَّ بِبَلْدَةٍ

Bulduk babamızı ki yerleşmişti bir beldeye...

الْبَيْتَ. وَقِيلَ:" مَكاناً سُوىً ٢٠: ٥٨" أَيْ قَصْدًا، وَأَنْشَدَ صَاحِبُ هَذَا الْقَوْلِ:

beyti[nin devamı]. Bir görüşe göre de: {مَكاناً سُوىً} “denk bir yer” [Tâhâ: 58] yani kasıt (orta/hedef) bir yer demektir. Bu görüşün sahibi şu beyti inşâd etmiştir:

لَوْ تَمَنَّتْ حَبِيبَتِي مَا عَدَتْنِي ... أَوْ تَمَنَّيْتُ مَا عَدَوْتُ سِوَاهَا

Sevgilim temenni etseydi beni aşmazdı / Ben temenni etseydim onun başkasına yönelmezdim.

وَتَقُولُ: مَرَرْتُ بِرَجُلٍ سِوَاكَ وَسُوَاكَ وَسَوَائِكَ أَيْ غَيْرِكَ. وَهُمَا فِي هَذَا الْأَمْرِ سَوَاءٌ وَإِنْ شِئْتَ سَوَاءَانِ. وَهُمْ سواء للجميع وَهُمْ أَسْوَاءٌ، وَهُمْ سَوَاسِيَةٌ مِثْلَ ثَمَانِيَةٍ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ. وَانْتَصَبَ" مَكَانًا" عَلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِ"- جَعَلَ". وَلَا يَحْسُنُ انْتِصَابُهُ بِالْمَوْعِدِ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ أَوْ ظَرْفٌ لَهُ، لِأَنَّ الْمَوْعِدَ قَدْ وُصِفَ، وَالْأَسْمَاءُ الَّتِي تَعْمَلُ عَمَلَ الْأَفْعَالِ إذا وصفت أو صغرت لم ينبغ أَنْ تَعْمَلَ لِخُرُوجِهَا عَنْ شَبَهِ الْفِعْلِ، وَلَمْ يَحْسُنْ حَمْلُهُ عَلَى أَنَّهُ ظَرْفٌ وَقَعَ مَوْقِعَ الْمَفْعُولِ الثَّانِي، لِأَنَّ الْمَوْعِدَ إِذَا وَقَعَ بَعْدَهُ ظَرْفٌ لَمْ تُجْرِهِ الْعَرَبُ مَجْرَى الْمَصَادِرِ مَعَ الظُّرُوفِ، لَكِنَّهُمْ يَتَّسِعُونَ فِيهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ" [هود: ٨١] وَ" مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ ٢٠: ٥٩". وَاخْتُلِفَ فِي يَوْمِ الزِّينَةِ، فَقِيلَ هُوَ يَوْمُ عِيدٍ كَانَ لَهُمْ يَتَزَيَّنُونَ وَيَجْتَمِعُونَ فِيهِ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ وَغَيْرُهُمَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَ يَوْمَ عَاشُورَاءَ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: يَوْمُ سُوقٍ كَانَ لَهُمْ يَتَزَيَّنُونَ فِيهَا، وَقَالَهُ قَتَادَةُ أَيْضًا. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَوْمُ السَّبْتِ. وَقِيلَ: يَوْمُ النَّيْرُوزِ، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ. وَقِيلَ: يَوْمٌ يُكْسَرُ فِيهِ الْخَلِيجُ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَخْرُجُونَ فِيهِ يَتَفَرَّجُونَ وَيَتَنَزَّهُونَ، وَعِنْدَ ذَلِكَ تَأْمَنُ الدِّيَارُ الْمِصْرِيَّةُ مِنْ قِبَلِ النِّيلِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالْأَعْمَشُ وَعِيسَى الثَّقَفِيُّ وَالسُّلَمِيُّ وَهُبَيْرَةُ عَنْ حَفْصٍ" يَوْمُ الزِّينَةِ" بِالنَّصْبِ. وَرُوِيَتْ عَنْ أَبِي عَمْرٍو، أَيْ فِي يَوْمِ الزينة إنجاز موعدنا. والباقون بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ الِابْتِدَاءِ. (وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى) ٢٠: ٥٩ أَيْ وَجُمِعَ النَّاسُ، فَ"- أَنْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ:" يَوْمُ" بِالرَّفْعِ. وَعَطْفُ" وَأَنْ يُحْشَرَ ٢٠: ٥٩" يُقَوِّي قِرَاءَةَ الرَّفْعِ، لِأَنَّ" أَنْ" لَا تَكُونُ ظَرْفًا، وَإِنْ كَانَ الْمَصْدَرُ الصَّرِيحُ يَكُونُ ظَرْفًا كَمَقْدِمِ الْحَاجِّ، لِأَنَّ مَنْ قَالَ: آتِيكَ مَقْدِمَ الْحَاجِّ لَمْ يَقُلْ آتِيكَ أَنْ يَقْدِمَ الْحَاجُّ. النَّحَّاسُ: وَأَوْلَى مِنْ هَذَا أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عطفا على الزينة. والضحى مُؤَنَّثَةٌ تُصَغِّرُهَا الْعَرَبُ بِغَيْرِ هَاءٍ لِئَلَّا يُشْبِهَ تصغيرها ضحوة، قاله النحاس. وقال الجوهري:

Şöyle dersin: Merartü bi-raculin sivâke (مَرَرْتُ بِرَجُلٍ سِوَاكَ), suvâke (سُوَاكَ) ve sevâike (سَوَائِكَ); yani senden başkasına [uğradım]. Yine: 'İkisi bu hususta eşittir' (هُمَا فِي هَذَا الْأَمْرِ سَوَاءٌ) denilir; dilersen sevâân (سَوَاءَانِ) de dersin. Çoğul için hepsi hakkında hüm sevâün (هُمْ سَوَاءٌ) denildiği gibi hüm esvâün (هُمْ أَسْوَاءٌ) ve kıyasa aykırı olarak semâniyetün (ثَمَانِيَةٌ) gibi hüm sevâsiyetün (هُمْ سَوَاسِيَةٌ) de denilir. {مَكَانًا} kelimesi 'ce‘ale' (جَعَلَ) fiilinin ikinci mef‘ûlü olarak mansub kılınmıştır. Bunun 'el-mev‘id' kelimesiyle amel ettirilerek onun mef‘ûlü veya zarfı olması sebebiyle mansub olması uygun değildir; zira mev‘id kelimesi sıfat almıştır. Fiil gibi amel eden isimler sıfat aldıklarında veya tasgir edildiklerinde (küçültme ismi yapıldıklarında), fiile benzerlikten çıktıkları için amel etmeleri uygun düşmez. İkinci mef‘ûlün yerine geçmiş bir zarf olarak kabul edilmesi de uygun değildir; çünkü mev‘idden sonra bir zarf geldiğinde Araplar bunu zarflarla birlikte kullanılan masdarlar gibi cereyan ettirmezler, bilakis onda genişlik (mecazî kullanım) gösterirler. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ} “Şüphesiz onların buluşma zamanı sabahtır” [Hûd: 81] ve {مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ} “Sizinle buluşma vakti süs (bayram) günüdür” [Tâhâ: 59]. 'Yevmü’z-zîne' (süs/bayram günü) hakkında ihtilaf edilmiştir: Katâde, es-Süddî ve başkaları: 'Bunun, süslendikleri ve bir araya geldikleri bir bayram günü olduğu' söylenmiştir, dediler. İbn Abbâs ve Saîd b. Cübeyr: 'Âşûrâ günü idi' dediler. Saîd b. el-Müseyyeb: 'Süslendikleri bir pazar yeri günü idi' dedi; bunu Katâde de söylemiştir. ed-Dahhâk: 'Cumartesi günü idi' dedi. en-Neyrûz (Nevruz) günü olduğu da söylenmiştir; bunu es-Sa‘lebî zikretmiştir. Nil kanalının açıldığı gün olduğu da söylenmiştir; çünkü insanlar o gün eğlenmek ve gezintiye çıkmak üzere dışarı çıkarlardı ve bu sırada Mısır beldeleri Nil'in taşkınından emin olurdu. el-Hasan, el-A‘meş, Îsâ es-Sekafî, es-Sülemî ve Hafs'tan rivayetle Hubeyre {يَوْمَ الزِّينَةِ} şeklinde nasb ile okumuşlardır. Bu kıraat Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir; yani 'Sözümüzün yerine getirilmesi süs günündedir' demektir. Diğer [kıraat imamları] ise mübtedânın haberi olarak ref ile okumuşlardır. {وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى} “ve insanların kuşluk vaktinde toplanmasıdır” [Tâhâ: 59] yani insanların bir araya toplanmasıdır. {يَوْمُ} kelimesini ref ile okuyanların kıraatine göre 'en' (أَنْ) ref mahallindedir. {وَأَنْ يُحْشَرَ} ifadesinin atfedilmiş olması ref kıraatini kuvvetlendirir; çünkü 'en' edatı zarf olamaz. Sarih masdar ise 'hacıların gelişi' (مَقْدِمِ الْحَاجِّ) örneğinde olduğu gibi zarf olabilir. Zira: 'Hacıların geliş vaktinde sana gelirim' diyen kimse: 'Hacıların gelmesi sana gelirim' demez. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bundan daha evlâ olanı, 'ez-Zîne' kelimesine atfedilerek cer/hafd mahallinde olmasıdır. ed-Duhâ (الضُّحَى) müennestir. Araplar, 'duhve' kelimesinin tasgirine benzemesin diye onu [sonuna] 'he' (هـ) getirmeden tasgir ederler; bunu en-Nehhâs söylemiştir. el-Cevherî ise şöyle demiştir:

ضَحْوَةُ النَّهَارِ بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، ثُمَّ بَعْدَهُ الضحا وَهِيَ حِينَ تُشْرِقُ الشَّمْسُ، مَقْصُورَةً تُؤَنَّثُ وَتُذَكَّرُ، فَمَنْ أَنَّثَ ذَهَبَ إِلَى أَنَّهَا جَمْعُ ضَحْوَةٍ، وَمَنْ ذَكَّرَ ذَهَبَ إِلَى أَنَّهُ اسْمٌ عَلَى فِعْلٍ مِثْلَ صُرَدٍ وَنُغَرٍ، وَهُوَ ظَرْفٌ غَيْرُ مُتَمَكِّنٍ مِثْلَ سَحَرٍ، تَقُولُ: لَقِيتُهُ ضُحًا، وَضُحَا إذ أَرَدْتَ بِهِ ضُحَا يَوْمِكَ لَمْ تُنَوِّنْهُ، ثُمَّ بَعْدَهُ الضَّحَاءُ مَمْدُودٌ مُذَكَّرٌ، وَهُوَ عِنْدَ ارْتِفَاعِ النهار الأعلى. وخص الضحا لِأَنَّهُ أَوَّلُ النَّهَارِ، فَلَوِ امْتَدَّ الْأَمْرُ فِيمَا بَيْنَهُمْ كَانَ فِي النَّهَارِ مُتَّسَعٌ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَالْجَحْدَرِيِّ وَغَيْرِهِمَا:" وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى ٢٠: ٥٩" عَلَى مَعْنَى وَأَنْ يَحْشُرَ اللَّهُ النَّاسَ وَنَحْوِهِ. وَعَنْ بَعْضِ الْقُرَّاءِ" وَأَنْ تَحْشُرَ النَّاسَ" وَالْمَعْنَى وَأَنْ تَحْشُرَ أَنْتَ يَا فِرْعَوْنُ النَّاسَ وَعَنِ الْجَحْدَرِيِّ أَيْضًا" وَأَنْ نَحْشُرَ" بِالنُّونِ وَإِنَّمَا وَاعَدَهُمْ ذَلِكَ الْيَوْمَ لِيَكُونَ عُلُوُّ كَلِمَةِ اللَّهِ، وَظُهُورُ دِينِهِ، وَكَبْتُ الْكَافِرِ، وَزُهُوقُ الْبَاطِلِ عَلَى رُءُوسِ الْأَشْهَادِ، وَفِي الْمَجْمَعِ الْغَاصِّ لِتَقْوَى رَغْبَةُ مَنْ رَغِبَ فِي الْحَقِّ، وَيَكِلَّ حَدَّ الْمُبْطِلِينَ وَأَشْيَاعِهِمْ، وَيُكْثِرَ الْمُحَدِّثُ بِذَلِكَ الْأَمْرِ الْعِلْمَ فِي كُلِّ بَدْوٍ وَحَضَرٍ، وَيَشِيعَ فِي جَمْعِ أَهْلِ الْوَبَرِ وَالْمَدَرِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ) ٢٠: ٦٠ أَيْ حِيَلَهُ وَسِحْرَهُ، وَالْمُرَادُ جَمْعُ السَّحَرَةِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانُوا اثْنَيْنِ وَسَبْعِينَ سَاحِرًا، مَعَ كُلِّ سَاحِرٍ مِنْهُمْ حِبَالٌ وَعِصِيٌّ. وَقِيلَ: كَانُوا أَرْبَعَمِائَةٍ. وَقِيلَ: كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا. وَقِيلَ: أربعة عشرا أَلْفًا. وَقَالَ ابْنُ الْمُنْكَدِرِ: كَانُوا ثَمَانِينَ أَلْفًا. وقيل: كانوا مجتمعين عَلَى رَئِيسٍ يُقَالُ لَهُ شَمْعُونُ. وَقِيلَ: كَانَ اسْمُهُ يُوحَنَّا مَعَهُ اثْنَا عَشَرَ نَقِيبًا، مَعَ كُلِّ نَقِيبٍ عِشْرُونَ عَرِيفًا، مَعَ كُلِّ عَرِيفٍ ألف ساحر. وقيل كانوا ثلاثمائة ألف ساحر من الفيوم، وَثَلَاثَمِائَةِ أَلْفِ سَاحِرٍ مِنَ الصَّعِيدِ، وَثَلَاثَمِائَةِ أَلْفِ سَاحِرٍ مِنَ الرِّيفِ، فَصَارُوا تِسْعَمِائَةِ أَلْفٍ وَكَانَ رَئِيسُهُمْ أَعْمَى. (ثُمَّ أَتى) ٢٠: ٦٠ أَيْ أَتَى الْمِيعَادُ. (قالَ لَهُمْ مُوسى) أَيْ قَالَ لِفِرْعَوْنَ وَالسَّحَرَةِ (وَيْلَكُمْ) دُعَاءٌ عَلَيْهِمْ بِالْوَيْلِ. وَهُوَ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ. وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِمَعْنَى أَلْزَمَهُمُ اللَّهُ وَيْلًا. قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نِدَاءً كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" يَا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا" [يس: ٥٢] (لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً) ٢٠: ٦١ أَيْ لَا تَخْتَلِقُوا عَلَيْهِ الْكَذِبَ، وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ، وَلَا تَقُولُوا لِلْمُعْجِزَاتِ إِنَّهَا سِحْرٌ. (فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ) ٢٠: ٦١ مِنْ عنده أي يستأصلكم بالإهلاك.

Dahvetü'n-nehâr (ضَحْوَةُ النَّهَارِ) güneş doğduktan sonrasıdır. Ondan sonra ise ed-duhâ (الضحا) gelir ki bu güneşin parladığı vakittir; maksûr olup hem müennes hem müzekker olarak kullanılır. Müennes kabul eden kimse onun dahve (ضَحْوَة) kelimesinin çoğulu olduğu görüşüne gitmiştir; müzekker kabul eden ise surad (صُرَد) ve nugar (نُغَر) gibi fu‘al (فُعَل) vezninde bir isim olduğu görüşüne varmıştır. O, seher (سَحَر) gibi gayr-i mütemekkin bir zarftır. Şöyle dersin: لَقِيتُهُ ضُحًى (Onunla kuşluk vaktinde karşılaştım); o günün kuşluk vaktini kastettiğinde ise ضُحَا deyip tenvinlemezsin. Ondan sonra ise ed-dahâ (الضَّحَاءُ) gelir ki memdûd (uzun elifli) ve müzekkerdir; bu ise gündüzün en yüksek noktasına çıktığı vakittir. Duhâ vaktinin tahsis edilmesi günün başı olmasındandır; zira aralarındaki mesele uzarsa gün içinde geniş bir vakit bulunmuş olurdu. İbn Mes‘ûd, el-Cahderî ve başkalarından: {وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى} “ve insanların kuşluk vaktinde toplanması[dır]” [Tâhâ: 59] kıraati, “ve Allah insanları toplasın” ve benzeri bir anlamda rivayet edilmiştir. Bazı kurrâdan {وَأَنْ تَحْشُرَ النَّاسَ} şeklinde rivayet edilmiş olup anlamı, “Sen ey Firavun insanları toplayasın” demektir. el-Cahderî’den de nûn ile {وَأَنْ نَحْشُرَ} şeklinde rivayet edilmiştir. Onlarla sözleşmeyi o güne ayarlamasının sebebi ise; Allah’ın kelimesinin yücelmesi, dininin üstün gelmesi, kâfirin zelil düşmesi ve bâtılın şahitlerin huzurunda ve kalabalık bir topluluk içinde zeval bulması, böylece hakka yönelenin rağbetinin güçlenmesi, bâtıl ehlinin ve yandaşlarının gücünün kırılması, bu olayı anlatanın bilgisinin her çölde ve şehirde çoğalması ve göçebe ile yerleşik halk toplulukları arasında yayılması içindir. Yüce Allah’ın: {فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ} “Bunun üzerine Firavun dönüp gitti ve hilesini topladı” [Tâhâ: 60] buyruğu; yani hilelerini ve sihrini [topladı] demektir; kastedilen ise büyücüleri toplamaktır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onlar yetmiş iki büyücüydü; her büyücünün yanında ipler ve değnekler vardı. Dört yüz kişi oldukları da söylenmiştir. On iki bin oldukları da söylenmiştir. On dört bin oldukları da söylenmiştir. İbnü’l-Münkedir ise seksen bin olduklarını söylemiştir. Kendilerine Şem‘ûn denilen bir başkanın etrafında toplandıkları da söylenmiştir. Bir rivayete göre onun adı Yuhannâ idi; yanında on iki nakib (temsilci), her nakibin yanında yirmi arif (kumandan) ve her arifin yanında bin büyücü vardı. Üç yüz bin büyücünün Feyyûm’dan, üç yüz bin büyücünün Saîd’den ve üç yüz bin büyücünün er-Rîf’ten olduğu, böylece dokuz yüz bin kişi oldukları ve reislerinin kör olduğu da söylenmiştir. {ثُمَّ أَتى} “Sonra geldi” [Tâhâ: 60]; yani belirlenen randevu yerine geldi. {قالَ لَهُمْ مُوسى} “Mûsâ onlara dedi ki”; yani Firavun’a ve büyücülere dedi ki: {وَيْلَكُمْ} “Yazıklar olsun size!”; bu onlara aleyhte yapılan helak bedduasıdır ve masdar anlamındadır. Ebû İshak ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Allah onlara helaki vacip kıldı” anlamında mansubdur. [ez-Zeccâc devamla]: Yüce Allah’ın: {يَا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا} “Eyvah bize! Bizi [yattığımız yerden] kim kaldırdı?” [Yâsîn: 52] buyruğundaki gibi nida olması da caizdir, demiştir. {لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً} “Allah’a karşı yalan uydurmayın!” [Tâhâ: 61]; yani O’na yalan iftira etmeyin, O’na ortak koşmayın ve mucizeler hakkında “Bunlar sihirdir” demeyin! {فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ} “Yoksa bir azapla kökünüzü kazır” [Tâhâ: 61]; kendi katından [bir azapla], yani helak ederek kökünüzü kurutur.

يُقَالُ فِيهِ: سَحَتَ وَأَسْحَتَ بِمَعْنًى. وَأَصْلُهُ مِنَ اسْتِقْصَاءِ الشَّعْرِ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ" فَيُسْحِتَكُمْ ٢٠: ٦١" مِنْ أَسْحَتَ، الْبَاقُونَ" فَيَسْحَتَكُمْ" مِنْ سَحَتَ وَهَذِهِ لُغَةُ أَهْلِ الحجاز و [الاولى لغة] بَنِي تَمِيمٍ. وَانْتَصَبَ عَلَى جَوَابِ النَّهْيِ. وَقَالَ الْفَرَزْدَقُ.

Bu hususta سَحَتَ ve أَسْحَتَ aynı anlamda kullanılır. Aslı saçın kökünden kazınmasından gelir. Kûfeliler {فَيُسْحِتَكُمْ} [Tâhâ: 61] şeklinde أَسْحَتَ fiilinden okumuşlardır. Diğerleri ise سَحَتَ fiilinden {فَيَسْحَتَكُمْ} şeklinde okumuşlardır; bu Hicaz ehlinin lehçesidir, [ilki ise] Temîm oğullarının lehçesidir. Nehyin cevabı olarak mansub olmuştur. el-Ferazdak şöyle demiştir:

وَعَضُّ زَمَانٍ يَا ابْنَ مَرْوَانَ لَمْ يَدَعْ ... مِنَ الْمَالِ إِلَّا مُسْحَتًا أَوْ مجلف

Ey Mervân'ın oğlu! Zamanın ısırması maldan geriye / Ya kökünden kazınmış yahut yok edilmişten başkasını bırakmadı.

الزَّمَخْشَرِيُّ: وَهَذَا بَيْتٌ لَا تَزَالُ الرَّكْبُ تَصْطَكُّ فِي تَسْوِيَةِ إِعْرَابِهِ. (وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى) أَيْ خَسِرَ وَهَلَكَ، وَخَابَ مِنَ الرَّحْمَةِ وَالثَّوَابِ مَنِ ادَّعَى عَلَى اللَّهِ مَا لَمْ يَأْذَنْ به.

ez-Zemahşerî: "Bu, irabının düzeltilmesi hususunda kervanların hâlâ çarpışıp durduğu bir beyittir" demiştir. {وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى} “İftira eden muhakkak hüsrana uğramıştır” [Tâhâ: 61] yani zarar etmiş ve helak olmuştur; Allah'a O'nun izin vermediği bir şeyi isnad eden kimse rahmetten ve sevaptan mahrum kalmıştır.

[سورة طه (٢٠): الآيات ٦٢ الى ٦٤]

[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 62-64]

فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوى (٦٢) قالُوا إِنْ هذانِ لَساحِرانِ يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِما وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى (٦٣) فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى (٦٤)

{فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوى (٦٢) قالُوا إِنْ هذانِ لَساحِرانِ يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِما وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى (٦٣) فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى (٦٤)} “Bunun üzerine durumlarını aralarında tartıştılar ve gizlice fısıldaştılar. (62) Dediler ki: 'Doğrusu bu ikisi, büyüleriyle sizi yurdunuzdan çıkarmak ve en üstün yolunuzu ortadan kaldırmak isteyen iki büyücüdür. (63) Öyleyse tuzaklarınızı birleştirin, sonra saf halinde gelin. Bugün üstün gelen muhakkak kurtulmuştur.' (64)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ) ٢٠: ٦٢ أَيْ تَشَاوَرُوا، يُرِيدُ السَّحَرَةَ. (وَأَسَرُّوا النَّجْوى) قَالَ قَتَادَةُ" قالُوا": إِنْ كَانَ مَا جَاءَ بِهِ سِحْرًا فَسَنَغْلِبُهُ، وَإِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَسَيَكُونُ لَهُ أَمْرٌ، وَهَذَا الَّذِي أَسَرُّوهُ. وَقِيلَ الَّذِي أَسَرُّوا قولهم" إِنْ هذانِ لَساحِرانِ ٢٠: ٦٣" الآيات قَالَهُ السُّدِّيُّ وَمُقَاتِلٌ. وَقِيلَ الَّذِي أَسَرُّوا قَوْلَهُمْ: إن غلبنا اتبعناه، قاله الكلبي، دليله من ظَهَرَ مِنْ عَاقِبَةِ أَمْرِهِمْ. وَقِيلَ: كَانَ سِرُّهُمْ أَنْ قَالُوا حِينَ قَالَ لَهُمْ مُوسَى" وَيْلَكُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً ٢٠: ٦١" [طه: ٦١]: ما هذا بقول ساحر. و" النَّجْوى " المنجاة يَكُونُ اسْمًا وَمَصْدَرًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" النِّسَاءِ" بيانه.

Yüce Allah'ın: {فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ} “Bunun üzerine durumlarını aralarında tartıştılar” [Tâhâ: 62] ayeti; yani büyücüler [birbiriyle] istişare ettiler, demektir. {وَأَسَرُّوا النَّجْوى} “Ve gizlice fısıldaştılar.” Katâde şöyle demiştir: [Aralarında] dediler ki: "Şayet getirdiği şey bir büyü ise onu alt edeceğiz; şayet Allah katından ise o takdirde onun için [büyük] bir üstünlük olacaktır." İşte gizledikleri şey buydu. Gizledikleri şeyin: {إِنْ هذانِ لَساحِرانِ} “Doğrusu bu ikisi iki büyücüdür” [Tâhâ: 63] ayetleri olduğu da söylenmiştir; bunu es-Süddî ve Mukâtil söylemiştir. Gizledikleri şeyin: "Eğer bize galip gelirse ona tabi oluruz" sözleri olduğu da söylenmiştir; bunu el-Kelbî ifade etmiştir. Bunun delili ise onların akıbetinde ortaya çıkan durumdur. Bir diğer görüşe göre gizli konuşmaları; Mûsâ kendilerine: {وَيْلَكُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً} “Yazıklar olsun size! Allah'a yalan iftira etmeyin” [Tâhâ: 61] dediği vakit: "Bu bir sihirbazın sözü olamaz" demeleridir. en-Necvâ (النَّجْوى) münâcât (fısıldaşma, gizli konuşma) anlamındadır; isim de masdar da olur. Bunun açıklaması en-Nisâ [Suresi'nde] geçmişti.

قوله تعالى: (إِنْ هذانِ لَساحِرانِ) ٢٠: ٦٣ قرأ أبو عمرو" إِنَّ هَذَيْنَ لَسَاحِرَانِ". وَرُوِيَتْ عَنْ عُثْمَانَ وَعَائِشَةَ ﵄ وَغَيْرِهِمَا مِنَ الصَّحَابَةِ، وَكَذَلِكَ قَرَأَ الْحَسَنُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَغَيْرُهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ، وَمِنَ الْقُرَّاءِ عِيسَى بْنُ عُمَرَ وَعَاصِمُ الْجَحْدَرِيُّ، فِيمَا ذَكَرَ النَّحَّاسُ. وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ مُوَافِقَةٌ لِلْإِعْرَابِ مُخَالِفَةٌ لِلْمُصْحَفِ. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ وَالْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ وَالْمُفَضَّلُ وَأَبَانٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَابْنُ كَثِيرٍ وَعَاصِمٌ: فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ عَنْهُ" إِنْ هذانِ ٢٠: ٦٣" بِتَخْفِيفِ" إِنْ"" لَساحِرانِ" وَابْنُ كَثِيرٍ يُشَدِّدُ نُونَ" هَذَانَ". وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ سَلِمَتْ مِنْ مُخَالَفَةِ الْمُصْحَفِ وَمِنْ فَسَادِ الْإِعْرَابِ، وَيَكُونُ مَعْنَاهَا مَا هَذَانَ إِلَّا سَاحِرَانِ. وَقَرَأَ الْمَدَنِيُّونَ وَالْكُوفِيُّونَ:" إِنَّ هَذَانِ" بِتَشْدِيدِ" إِنَّ"" لَساحِرانِ ٢٠: ٦٣" فَوَافَقُوا الْمُصْحَفَ وَخَالَفُوا الْإِعْرَابَ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَهَذِهِ ثَلَاثُ قِرَاءَاتٍ قَدْ رَوَاهَا الْجَمَاعَةُ عَنِ الْأَئِمَّةِ، وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَرَأَ" إِنْ هَذَانِ إِلَّا سَاحِرَانِ" وَقَالَ الْكِسَائِيُّ فِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ:" إِنْ هَذَانِ سَاحِرَانِ" بِغَيْرِ لَامٍ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ فِي حَرْفِ أُبَيٍّ" إِنْ ذَانِ إِلَّا سَاحِرَانِ" فَهَذِهِ ثَلَاثُ قِرَاءَاتٍ أُخْرَى تُحْمَلُ عَلَى التَّفْسِيرِ لَا أَنَّهَا جَائِزٌ أَنْ يُقْرَأَ بِهَا لِمُخَالَفَتِهَا الْمُصْحَفَ. قُلْتُ: وَلِلْعُلَمَاءِ فِي قِرَاءَةِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَالْكُوفَةِ سِتَّةُ أَقْوَالٍ ذَكَرَهَا ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي آخِرِ كِتَابِ الرَّدِّ لَهُ، وَالنَّحَّاسُ فِي إِعْرَابِهِ، وَالْمَهْدَوِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، وَغَيْرُهُمْ أَدْخَلَ كَلَامَ بَعْضِهِمْ فِي بَعْضٍ. وَقَدْ خَطَّأَهَا قَوْمٌ حَتَّى قَالَ أَبُو عَمْرٍو: إِنِّي لَأَسْتَحِي مِنَ الله [تعالى] أَنْ أَقْرَأَ" إِنْ هذانِ ٢٠: ٦٣". وَرَوَى عُرْوَةُ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا سُئِلَتْ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى" لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ" ثُمَّ قَالَ:" وَالْمُقِيمِينَ" وَفِي" الْمَائِدَةِ"" إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ" [المائدة: ٦٩] وَ" إِنْ هذانِ لَساحِرانِ ٢٠: ٦٣" فَقَالَتْ: يَا ابْنَ أُخْتِي! هَذَا خَطَأٌ مِنَ الْكَاتِبِ. وَقَالَ عُثْمَانُ ابن عَفَّانَ ﵁: فِي الْمُصْحَفِ لَحْنٌ وَسَتُقِيمُهُ الْعَرَبُ بِأَلْسِنَتِهِمْ. وَقَالَ أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ: قَرَأْتُ هَذِهِ الْآيَةَ عِنْدَ أَبِي عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، فَقَالَ: لَحْنٌ وَخَطَأٌ، فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ: أَلَا تُغَيِّرُوهُ؟ فَقَالَ: دَعُوهُ فَإِنَّهُ لَا يُحَرِّمُ حلالا ولا يحلل حرما. الْقَوْلُ الْأَوَّلُ مِنَ الْأَقْوَالِ السِّتَّةِ: أَنَّهَا لُغَةُ بنى الحرث بْنِ كَعْبٍ وَزُبَيْدٍ وَخَثْعَمَ. وَكِنَانَةَ بْنِ زَيْدٍ يجعلون رفع الاثنين ونصبه وخفضه بالألف،

Yüce Allah'ın: {إِنْ هذانِ لَساحِرانِ} “Doğrusu bu ikisi büyücüdür” [Tâhâ: 63] ayeti hakkında; Ebû Amr: (إِنَّ هَذَيْنَ لَسَاحِرَانِ) “Şüphesiz bu ikisi büyücüdür” şeklinde okumuştur. Bu kıraat Osman ve Âişe radıyallâhu anhümâ ile diğer sahabelerden rivayet edilmiştir. en-Nehhâs'ın zikrettiğine göre Hasan[-ı Basrî], Saîd b. Cübeyr, İbrâhîm en-Nehaî ve diğer tabiîn âlimleri ile kurrâdan Îsâ b. Ömer ve Âsım el-Cahderî de bu şekilde okumuştur. Bu kıraat iraba uygun, Mushaf [hattına] aykırıdır. ez-Zührî, Halîl b. Ahmed, el-Mufaddal, Ebân, İbn Muhaysın, İbn Kesîr ve Âsım -kendisine yapılan Hafs rivayetinde- (إِنْ) lafzını şeddesiz (muhaffef) olarak {إِنْ هذانِ لَساحِرانِ} şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr (هَذَانِ) lafzındaki nûn harfini şeddeli okur. Bu kıraat Mushaf'a aykırı olmaktan ve irab bozukluğundan uzaktır; manası ise "Bu ikisi ancak iki sihirbazdır / büyücüdür" şeklinde olur. Medineliler ve Kûfeliler ise (إِنَّ) lafzını şeddeli olarak: {إِنَّ هذانِ لَساحِرانِ} şeklinde okumuşlardır; böylece Mushaf'a uygun davranmış, iraba ise muhalefet etmişlerdir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bunlar, cemaatin imamlardan rivayet ettiği üç kıraattir. Abdullah b. Mes'ûd'dan onun (إِنْ هَذَانِ إِلَّا سَاحِرَانِ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Kisâî, Abdullah'ın kıraatinde [tekid] lâm'ı olmaksızın: (إِنْ هَذَانِ سَاحِرَانِ) şeklinde olduğunu söylemiştir. Ferrâ ise Übeyy'in mushafında (kıraatinde) bunun (إِنْ ذَانِ إِلَّا سَاحِرَانِ) şeklinde olduğunu belirtmiştir. Bu son üç kıraat, tefsir kabilinden değerlendirilir; Mushaf'a muhalif oldukları için kendileriyle [namazda] kıraat edilmesi caiz değildir. Derim ki: İlim ehlinin, Medine ve Kûfe ehlinin kıraati hakkında altı görüşü bulunmaktadır. İbnü'l-Enbârî bunları er-Redd adlı kitabının sonunda, en-Nehhâs İ'râbü'l-Kur'ân'ında, el-Mehdevî de tefsirinde zikretmiş; diğerleri de bazılarının sözlerini diğerine dahil etmiştir. Hatta bir topluluk bu kıraati hatalı bulmuş; öyle ki Ebû Amr: "{إِنْ هذانِ} diye okumaktan Allah [Teâlâ'dan] haya ederim" demiştir. Urve, Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre, ona Yüce Allah'ın: {لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ} “Fakat ilimde derinleşenler...” ayetinden sonra gelen {وَالْمُقِيمِينَ} “ve dosdoğru kılanlar” [en-Nisâ: 162] ile Mâide Suresi'ndeki: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ} “İman edenler, Yahudiler ve Sâbiîler...” [el-Mâide: 69] ve {إِنْ هذانِ لَساحِرانِ} [Tâhâ: 63] ayetleri sorulduğunda şöyle demiştir: "Ey kız kardeşimin oğlu! Bu, katibin (yazanın) bir hatasıdır." Osman b. Affân radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: "Mushaf'ta lahn (dil kuralına aykırılık) vardır, Araplar bunu dilleriyle düzelteceklerdir." Ebân b. Osman da şöyle demiştir: Bu ayeti babam Osman b. Affân'ın yanında okudum. Bunun üzerine: "[Bu bir] lahn ve hatadır" dedi. Ona birisi: "Onu değiştirmeyecek misiniz?" diye sorunca, şöyle dedi: "Onu bırakın; çünkü o ne bir helali haram kılar ne de bir haramı helal kılar." Bu altı görüşten birincisi şudur: Bu, Benî Hâris b. Ka'b, Zübeyd, Has'am ve Kinâne b. Zeyd kabilelerinin lehçesidir. Onlar tesniyenin (ikilin) ref, nasb ve cer hallerini elif ile yaparlar.

يَقُولُونَ: جَاءَ الزَّيْدَانِ وَرَأَيْتُ الزَّيْدَانِ وَمَرَرْتُ بِالزَّيْدَانِ، ومنه قوله تعالى:" وَلا أَدْراكُمْ بِهِ ١٠: ١٦" [يونس: ١٦] عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ لِرَجُلٍ مِنْ بَنِي أَسَدٍ - قَالَ: وَمَا رَأَيْتُ أَفْصَحَ مِنْهُ:

Şöyle derler: جَاءَ الزَّيْدَانِ (İki Zeyd geldi), رَأَيْتُ الزَّيْدَانِ (İki Zeyd'i gördüm) ve مَرَرْتُ بِالزَّيْدَانِ (İki Zeyd'e uğradım). Daha önce geçtiği üzere Yüce Allah'ın: {وَلا أَدْراكُمْ بِهِ} “ne de size onu bildirirdi” [Yûnus: 16] ayeti de bu kabildendir. el-Ferrâ, Esed oğullarından bir adama ait şu beyti inşâd etmiş ve: "Ondan daha fasihini görmedim" demiştir:

فَأَطْرَقَ إِطْرَاقَ الشُّجَاعِ وَلَوْ يَرَى ... مَسَاغًا لِنَابَاهُ الشُّجَاعُ لَصَمَّمَا

Cesur bir yılan gibi başını eğdi; şayet o cesur yılan iki azı dişine bir geçit bulsaydı mutlaka sokardı.

وَيَقُولُونَ: كَسَرْتُ يَدَاهُ وَرَكِبْتُ عَلَاهُ، بمعنى يديه وعليه، قال شاعرهم:

Yine onlar يَدَيْهِ ve عَلَيْهِ manasında كَسَرْتُ يَدَاهُ (İki elini kırdım) ve رَكِبْتُ عَلَاهُ (Onun üzerine bindim) derler. Şairleri şöyle demiştir:

تَزَوَّدَ مِنَّا بَيْنَ أُذْنَاهُ ضَرْبَةً ... دَعَتْهُ إِلَى هابي التراب عقيم

Bizden iki kulağının arasına öyle bir darbe aldı ki / Onu tozu dumana katan kısır bir toprağa sürükledi.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

طَارُوا عَلَاهُنَّ فَطِرْ عَلَاهَا

Onların üzerine uçtular, sen de onun üzerine uç!

أَيْ عَلَيْهِنَّ وَعَلَيْهَا. وَقَالَ آخَرُ:

Yani عَلَيْهِنَّ ve عَلَيْهَا demektir. Bir başkası da şöyle demiştir:

إِنَّ أَبَاهَا وَأَبَا أَبَاهَا ... قَدْ بَلَغَا فِي الْمَجْدِ غَايَتَاهَا

Şüphesiz onun babası ve babasının babası / Şerefte onun iki zirvesine ulaşmışlardır.

أَيْ إن أبا أبيها وغايتها. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْقَوْلُ مِنْ أَحْسَنِ مَا حُمِلَتْ عَلَيْهِ الْآيَةُ، إِذْ كَانَتْ هَذِهِ اللُّغَةُ مَعْرُوفَةً، وَقَدْ حَكَاهَا مَنْ يُرْتَضَى بِعِلْمِهِ وَأَمَانَتِهِ، مِنْهُمْ أَبُو زَيْدٍ الْأَنْصَارِيُّ، وَهُوَ الَّذِي يَقُولُ: إِذَا قَالَ سِيبَوَيْهِ حَدَّثَنِي مَنْ أَثِقُ بِهِ فَإِنَّمَا يَعْنِينِي، وَأَبُو الْخَطَّابِ الْأَخْفَشُ وَهُوَ رَئِيسٌ مِنْ رُؤَسَاءِ اللُّغَةِ، وَالْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ كلهم قالوا هذا على لغة بني الحرث بْنِ كَعْبٍ. وَحَكَى أَبُو عُبَيْدَةَ عَنْ أَبِي الْخَطَّابِ أَنَّ هَذِهِ لُغَةُ بَنِي كِنَانَةَ. الْمَهْدَوِيُّ: وَحَكَى غَيْرُهُ أَنَّهَا لُغَةٌ لِخَثْعَمَ. قَالَ النَّحَّاسُ وَمِنْ أَبْيَنِ مَا فِي هَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ: وَاعْلَمْ أَنَّكَ إِذَا ثَنَّيْتَ الْوَاحِدَ زِدْتَ عَلَيْهِ زَائِدَتَيْنِ، الْأُولَى مِنْهُمَا حَرْفُ مَدٍّ وَلِينٍ وَهُوَ حَرْفُ الْإِعْرَابِ، قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ فَقَوْلُ سِيبَوَيْهِ: وَهُوَ حَرْفُ الْإِعْرَابِ، يُوجِبُ أَنَّ الْأَصْلَ أَلَّا يتغير، فيكون" إن هذان" جاء

Yani 'şüphesiz onun babasının babası ve [şerefin] zirvesi' (إن أبا أبيها وغايتها) demektir. Ebû Ca‘fer en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu görüş, bu lehçe [Arapçada] bilindiği için ayetin hamledildiği en güzel açıklamalardandır. İlmine ve güvenilirliğine itibar edilen kimseler de bunu nakletmiştir. Bunlardan biri, Sîbeveyh 'Güvendiğim kimse bana anlattı' dediğinde 'Kastettiği sadece benim' diyen Ebû Zeyd el-Ensârî'dir. Dil âlimlerinin önde gelenlerinden Ebü'l-Hattâb el-Ahfeş ile Kisâî ve Ferrâ da bunlardandır. Bunların hepsi, bunun Benî Hâris b. Ka‘b lehçesi olduğunu söylemişlerdir. Ebû Ubeyde ise Ebü'l-Hattâb'dan nakille bunun Benî Kinâne'nin lehçesi olduğunu aktarmıştır. Mehdevî: 'Başkaları da bunun Has‘am kabilesinin lehçesi olduğunu nakletmiştir' demiştir. Nehhâs dedi ki: Bu konudaki en açık ifadelerden biri Sîbeveyh'in şu sözüdür: 'Bil ki tekil bir kelimeyi tesniye (ikil) yaptığında ona iki fazlalık (ek) eklersin; bunlardan birincisi med ve lîn harfidir ki o irab harfidir.' Ebû Ca‘fer der ki: Sîbeveyh'in 'o irab harfidir' sözü, asıl olanın değişmemesi gerektiğini gerektirir. Dolayısıyla {إِنْ هَذَانِ} ifadesi gelmiş...

عَلَى أَصْلِهِ لِيُعْلَمَ ذَلِكَ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى" اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ" [المجادلة: ١٩] وَلَمْ يَقُلِ اسْتَحَاذَ، فَجَاءَ هَذَا لِيَدُلَّ عَلَى الْأَصْلِ، وَكَذَلِكَ" إِنْ هَذَانِ" وَلَا يُفَكَّرُ فِي إنكار من أنكر هذه اللغة إذ كَانَ الْأَئِمَّةُ قَدْ رَوَوْهَا. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ" إِنْ" بِمَعْنَى نَعَمْ، كَمَا حَكَى الْكِسَائِيُّ عَنْ عَاصِمٍ قَالَ: الْعَرَبُ تَأْتِي بِ"- إِنْ" بِمَعْنَى نَعَمْ، وَحَكَى سِيبَوَيْهِ أَنَّ" إِنْ" تَأْتِي بِمَعْنَى أَجَلْ، وَإِلَى هَذَا الْقَوْلِ كَانَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ الْقَاضِي يَذْهَبَانِ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَرَأَيْتُ أَبَا إِسْحَاقَ الزَّجَّاجَ وَعَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَذْهَبَانِ إِلَيْهِ. الزَّمَخْشَرِيُّ: وَقَدْ أُعْجِبَ بِهِ أَبُو إِسْحَاقَ. النَّحَّاسُ: وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ السَّلَامِ النَّيْسَابُورِيُّ، ثُمَّ لَقِيتُ عَبْدَ الله بن أحمد [هذا] فَحَدَّثَنِي، قَالَ حَدَّثَنِي عُمَيْرُ بْنُ الْمُتَوَكِّلِ، قَالَ حدثنا محمد ابن موسى النوفلي من ولد حرث بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، قَالَ حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ جميع الكوفي عن جعفر ابن مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ- وَهُوَ ابْنُ الْحُسَيْنِ- عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ، قَالَ: لَا أُحْصِي كَمْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ عَلَى مِنْبَرِهِ:" إِنَّ الْحَمْدُ لِلَّهِ نَحْمَدُهُ وَنَسْتَعِينُهُ" ثُمَّ يَقُولُ:" أَنَا أَفْصَحُ قريش كلها وأفصحها بعدي أبان ابن سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ" قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْخَفَّافُ قَالَ عُمَيْرٌ: إِعْرَابُهُ عِنْدَ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ وَالنَّحْوِ" إِنَّ الْحَمْدَ لِلَّهِ" بِالنَّصْبِ إِلَّا أَنَّ الْعَرَبَ تَجْعَلُ" إِنَّ" فِي مَعْنَى نَعَمْ كَأَنَّهُ أَرَادَ ﷺ نَعَمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ، وذلك أن خطباء الجاهلية كانت تفتتح [في] خُطَبَهَا بِنَعَمْ. وَقَالَ الشَّاعِرُ فِي مَعْنَى نَعَمْ:

Bunun bilinmesi için aslı üzere gelmiştir. Nitekim Yüce Allah: {اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ} “Şeytan onları kuşattı” [el-Mücâdele: 19] buyurmuş, "istahâze" dememiştir; bu da aslı göstermek üzere gelmiştir; {إِنْ هَذَانِ} ifadesi de böyledir. İmamlar bu lehçeyi rivayet etmişken onu inkâr eden kimsenin inkârına itibar edilmez. İkinci görüş: "İn" (إِنْ) edatının, el-Kisâî'nin Âsım'dan naklettiği gibi "evet" (نَعَمْ) manasında olmasıdır; o: "Araplar 'in' edatını 'evet' manasında getirirler" demiştir. Sîbeveyhi de "in" edatının "evet/elbette" (أَجَلْ) manasında geldiğini nakletmiştir. Muhammed b. Yezîd ve Kâdı İsmâil b. İshâk da bu görüşe meyletmişlerdir. en-Nehhâs: "Ebû İshâk ez-Zeccâc ve Ali b. Süleyman'ın da bu görüşe gittiklerini gördüm" demiştir. ez-Zemahşerî: "Ebû İshâk bunu pek beğenmiştir" demiştir. en-Nehhâs şöyle der: Bize Ali b. Süleyman rivayet etti, o dedi ki: Bize Abdullah b. Ahmed b. Abdisselâm en-Neysâbûrî rivayet etti; sonra ben [bu] Abdullah b. Ahmed ile karşılaştım, o bana rivayet edip dedi ki: Bize Umeyr b. el-Mütevekkil rivayet etti, o dedi ki: Bize Hâris b. Abdilmuttalib'in soyundan Muhammed b. Mûsâ en-Nevfelî rivayet etti, o dedi ki: Bize Ömer b. Cemî‘ el-Kûfî, Ca‘fer b. Muhammed'den, o babasından, o Ali'den —ki o İbnu'l-Hüseyin'dir—, o babasından, o da Ali b. Ebî Tâlib rıdvânullâhi aleyhim ecmaîn'den rivayet etti, o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberinde kaç defa: "Şüphesiz/Muhakkak hamd Allah'a mahsustur; O'na hamdeder ve O'ndan yardım dileriz" (إِنَّ الْحَمْدُ لِلَّهِ نَحْمَدُهُ وَنَسْتَعِينُهُ) dediğini sayamam; sonra da: "Ben Kureyş'in tamamının en fasih konuşanıyım; benden sonra onların en fasihi ise Ebân b. Saîd b. el-Âs'tır" buyururdu. Ebû Muhammed el-Haffâf der ki: Umeyr şöyle dedi: Arap dili ve nahiv ehli nezdinde bunun irabı nasb ile إِنَّ الْحَمْدَ لِلَّهِ şeklindedir; ancak Araplar "inne"yi "evet" manasında kılarlar; sanki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem "Evet, hamd Allah'a mahsustur" (نَعَمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ) demek istemiştir. Zira Câhiliye hatipleri hutbelerine "evet" (نَعَمْ) ile başlarlardı []. Şair de "evet" manasında şöyle demiştir:

قَالُوا غَدَرْتَ فَقُلْتُ إِنَّ وَرُبَّمَا ... نَالَ الْعُلَا وَشَفَى الْغَلِيلَ الْغَادِرُ

'Hainlik ettin' dediler, ben de dedim ki: 'Evet! Hainlik eden kimse de bazen yüceliğe erişir ve içindeki yangını söndürür.'

وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قَيْسُ الرُّقَيَّاتِ:

Abdullah b. Kays er-Rukayyât da şöyle demiştir:

بَكَرَ الْعَوَاذِلُ فِي الصَّبَا ... حَ يَلُمْنَنِي وَأَلُومُهُنَّهْ

Kınayıcı kadınlar sabah erkenden gelip beni kınadılar, ben de onları kınadım,

وَيَقُلْنَ شَيْبٌ قَدْ عَلَا ... كَ وَقَدْ كَبِرْتَ فَقُلْتُ إِنَّهْ

Dediler ki: 'Saçlarına aklar düşmüş ve yaşlanmışsın.' Dedim ki: 'Evet!'

فَعَلَى هَذَا جَائِزٌ أَنْ يَكُونَ قَوْلُ اللَّهِ ﷿:" إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ" بِمَعْنَى نَعَمْ وَلَا تُنْصَبُ. قَالَ النَّحَّاسُ: أَنْشَدَنِي دَاوُدُ بْنُ الْهَيْثَمِ، قَالَ أَنْشَدَنِي ثَعْلَبٌ:

Buna göre Yüce Allah'ın: {إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ} sözünün "evet" manasında olması ve nasb almaması caizdir. en-Nehhâs der ki: Bana Dâvûd b. el-Heysem inşâd etti; o da Sa‘leb'in kendisine şunu inşâd ettiğini söyledi:

لَيْتَ شِعْرِي هَلْ لِلْمُحِبِّ شِفَاءٌ ... مِنْ جوى حبهن إن اللقاء

Keşke bilseydim, seven için bir şifa var mıdır / Onların aşkının yakıcı derdinden? Evet, kavuşmak [şifadır]!

قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ إِلَّا أَنَّ فِيهِ شَيْئًا لِأَنَّهُ إِنَّمَا يُقَالُ: نَعَمْ زَيْدٌ خارج، ولا تكاد تقع اللام ها هنا، وَإِنْ كَانَ النَّحْوِيُّونَ قَدْ تَكَلَّمُوا فِي ذَلِكَ فَقَالُوا: اللَّامُ يُنْوَى بِهَا التَّقْدِيمُ، كَمَا قَالَ:

en-Nehhâs der ki: Bu güzel bir görüştür, ancak onda bir pürüz vardır; çünkü yalnızca نَعَمْ زَيْدٌ خَارِجٌ (Evet, Zeyd dışarıdadır) denilir ve bu durumda burada lâm harfi pek bulunmaz. Nahivciler bu hususta konuşup: "Lâm'ın öne alınması niyet edilmiştir" demiş olsalar da, nitekim şair şöyle demiştir:

خَالِي لَأَنْتَ وَمَنْ جَرِيرٌ خَالُهُ ... يَنَلِ الْعَلَاءَ وَيُكْرِمِ الْأَخْوَالَا

Dayımsın sen elbet; dayısı Cerîr olan kimse / Yüceliğe ulaşır ve dayılarına ikram eder.

آخَرُ:

Bir başkası da [şöyle demiştir]:

أُمُّ الْحُلَيْسِ لَعَجُوزٌ شَهْرَبَهْ ... تَرْضَى مِنَ الشَّاةِ بِعَظْمِ الرَّقَبَهْ

Ümmü'l-Huleys yaşlı ve kocamış bir kadındır / Koyundan sadece boyun kemiğine razı olur.

أَيْ لَخَالِي وَلَأُمِّ الْحُلَيْسِ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ إِنَّ هَذَانِ لَهُمَا سَاحِرَانِ ثُمَّ حَذَفَ الْمُبْتَدَأَ. الْمَهْدَوِيُّ: وَأَنْكَرَهُ أَبُو عَلِيٍّ وَأَبُو الْفَتْحِ بْنُ جِنِّيٍّ. قَالَ أَبُو الْفَتْحِ:" هُمَا" الْمَحْذُوفُ لَمْ يُحْذَفْ إِلَّا بَعْدَ أَنْ عُرِفَ، وَإِذَا كَانَ مَعْرُوفًا فَقَدِ اسْتُغْنِيَ بِمَعْرِفَتِهِ عَنْ تَأْكِيدِهِ بِاللَّامِ، وَيَقْبُحُ أَنْ تَحْذِفَ الْمُؤَكَّدَ وَتَتْرُكَ الْمُؤَكِّدَ. الْقَوْلُ الثالث: قاله الفراء أيضا [قال]: وَجَدْتُ الْأَلِفَ دِعَامَةً لَيْسَتْ بِلَامِ الْفِعْلِ فَزِدْتُ عَلَيْهَا نُونًا وَلَمْ أُغَيِّرْهَا كَمَا قُلْتُ:" الَّذِي" ثُمَّ زِدْتُ عَلَيْهِ نُونًا فَقُلْتُ: جَاءَنِي الَّذِينَ عِنْدَكَ، وَرَأَيْتُ الَّذِينَ عِنْدَكَ، وَمَرَرْتُ بِالَّذِينَ عِنْدَكَ. الْقَوْلُ الرَّابِعُ: قَالَهُ بَعْضُ الْكُوفِيِّينَ قَالَ الْأَلِفُ فِي" هَذَانَ" مُشَبَّهَةٌ بِالْأَلِفِ فِي يَفْعَلَانِ فَلَمْ تُغَيَّرْ. الْقَوْلُ الْخَامِسُ: قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: النَّحْوِيُّونَ القدماء يقولون الهاء ها هنا مُضْمَرَةٌ، وَالْمَعْنَى إِنَّهُ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ، قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: فَأُضْمِرَتِ الْهَاءُ الَّتِي هِيَ مَنْصُوبُ" إِنْ" وَ" هذانِ ٢٠: ٦٣" خَبَرُ" إِنْ" وَ" سَاحِرَانِ" يَرْفَعُهَا" هُمَا" الْمُضْمَرُ [وَالتَّقْدِيرُ] إِنَّهُ هَذَانَ لَهُمَا سَاحِرَانِ. وَالْأَشْبَهُ عِنْدَ أَصْحَابِ أَهْلِ هَذَا الْجَوَابِ أَنَّ الْهَاءَ اسْمُ" إِنْ" وَ" هذانِ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَمَا بَعْدَهُ خَبَرُ الِابْتِدَاءِ. الْقَوْلُ السَّادِسُ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ وَسَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ بْنَ كَيْسَانَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ: إِنْ شِئْتَ أَجَبْتُكَ بِجَوَابِ النَّحْوِيِّينَ، وَإِنْ شِئْتَ أَجَبْتُكَ بِقَوْلِي، فَقُلْتُ: بِقَوْلِكَ، فَقَالَ: سَأَلَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْهَا فَقُلْتُ: الْقَوْلُ عِنْدِي أَنَّهُ لَمَّا كَانَ يُقَالُ:" هَذَا" فِي مَوْضِعِ الرَّفْعِ وَالنَّصْبِ وَالْخَفْضِ عَلَى حَالٍ وَاحِدَةٍ، وَكَانَتِ التَّثْنِيَةُ يَجِبُ أَلَّا يغير لها الواحد أجريت التثنية مجرى الواحد فَقَالَ: مَا أَحْسَنَ هَذَا لَوْ تَقَدَّمَكَ أَحَدٌ بِالْقَوْلِ بِهِ حَتَّى يُؤْنَسَ بِهِ، قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: فَقُلْتُ لَهُ: فَيَقُولُ الْقَاضِي بِهِ حَتَّى يؤنس به، فتبسم.

Yani "muhakkak dayım" [lehâlî] ve "muhakkak Ümmü'l-Huleys" [le-Ümmi'l-Huleys demektir]. Zeccâc ise şöyle demiştir: Ayetteki mana, "Şüphesiz bu ikisi, kesinlikle iki büyücüdür" (İnne hâzâni le-hümâ sâhirân) şeklindedir; daha sonra mübteda (özne) hazfedilmiştir. Mehdevî şöyle der: Ebû Ali [el-Fârisî] ve Ebü'l-Feth İbn Cinnî bu açıklamayı kabul etmemişlerdir. Ebü'l-Feth şöyle demiştir: "Hazfedilen 'hümâ' zamiri, ancak [ne olduğu] bilindikten sonra hazfedilmiştir. Bilindiğine göre de artık onun lâm harfi ile pekiştirilmesine (tekit edilmesine) ihtiyaç kalmamıştır. Pekiştirilen ögeyi hazfedip pekiştireç olan lâmı bırakmak ise çirkindir (nahiv kurallarına aykırıdır)." Üçüncü görüş: Bunu Ferrâ da ifade etmiş [ve şöyle demiştir]: "Gördüm ki buradaki elif harfi [kelimenin kök harflerinden olan] lâmü'l-fiil değildir, bir dayanaktır; bu yüzden onu değiştirmeksizin üzerine nûn harfi ekledim; nitekim 'ellezî' (الَّذِي) dedikten sonra üzerine nûn ekleyip: 'Câenî ellezîne ındeke' (Yanındaki kimseler bana geldi), 'Reeytü ellezîne ındeke' (Yanındaki kimseleri gördüm) ve 'Merartü bi'llezîne ındeke' (Yanındaki kimselere uğradım) dediğim gibi." Dördüncü görüş: Bunu Kûfelilerden bazıları söylemiştir; o şöyle demiştir: "'Hâzâni' kelimesindeki elif, 'yef'alâni' (يَفْعَلَانِ) fiilindeki elife benzetilmiştir, bundan dolayı değiştirilmemiştir." Beşinci görüş: Ebû İshak şöyle demiştir: Eski nahiv âlimleri buradaki 'hâ' zamirinin gizli (zamir-i şe'n) olduğunu söylerler; buna göre mana: "Şüphesiz gerçek şu ki, bu ikisi kesinlikle iki büyücüdür" (İnnehû hâzâni le-sâhirân) şeklindedir. İbnü'l-Enbârî de şöyle demiştir: "'İnne'nin nasb konumundaki ismi olan 'hâ' zamiri gizlenmiştir; 'hâzâni' [Tâhâ: 63] ise 'inne'nin haberidir. 'Sâhirâni' kelimesini ise gizli olan 'hümâ' zamiri ref etmiştir; [takdiri] 'İnnehû hâzâni le-hümâ sâhirân' şeklindedir." Bu cevabı benimseyenlere göre en uygun olan görüş ise 'hâ' zamirinin 'inne'nin ismi olması, 'hâzâni' kelimesinin mübteda olarak ref edilmesi ve sonrasının da mübtedanın haberi olmasıdır. Altıncı görüş: Ebû Ca'fer en-Nahhâs şöyle demiştir: Ebü'l-Hasan b. Keysân'a bu ayeti sordum, bana şöyle dedi: "İstersen sana nahivcilerin cevabıyla cevap vereyim, istersen kendi görüşümü söyleyeyim." Ben: "Kendi görüşünle [cevap ver]" dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: İsmâil b. İshak bana bu ayeti sormuştu, ben de ona: "Bana göre doğru görüş şudur: 'Hâzâ' kelimesi ref, nasb ve cer hallerinin hepsinde tek bir durumda kaldığından; ikil (tesniye) yapıldığında da tekilin durumunun değiştirilmemesi gerektiğinden, ikil formu tekilin kuralına tabi tutulmuştur" dedim. Bunun üzerine [İsmâil b. İshak]: "Senden önce bunu söyleyen biri olsaydı da kendisine güvenilip dayanılsaydı bu ne güzel bir görüş olurdu!" dedi. İbn Keysân sözlerine şöyle devam etti: Ben de ona: "O halde Kadı [İsmâil b. İshak] bu görüşü benimsesin de başkaları ona güvensin" dedim; bunun üzerine tebessüm etti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِما وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى) ٢٠: ٦٣ هَذَا مِنْ قَوْلِ فِرْعَوْنَ لِلسَّحَرَةِ، أَيْ غَرَضُهُمَا إِفْسَادُ دِينِكُمُ الَّذِي أَنْتُمْ عَلَيْهِ، كَمَا قَالَ فِرْعَوْنُ:" إِنِّي أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ ٤٠: ٢٦" [غافر: ٢٦]. وَيُقَالُ فُلَانٌ حَسَنُ الطَّرِيقَةِ أَيْ حَسَنُ الْمَذْهَبِ. وَقِيلَ: طَرِيقَةُ الْقَوْمِ أَفْضَلُ الْقَوْلِ، وَهَذَا الَّذِي يَنْبَغِي أَنْ يَسْلُكُوا طَرِيقَتَهُ وَيَقْتَدُوا بِهِ، فَالْمَعْنَى: وَيَذْهَبَا بِسَادَتِكُمْ وَرُؤَسَائِكُمْ، اسْتِمَالَةً لَهُمْ. أَوْ يَذْهَبَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَهُمُ الْأَمَاثِلُ وَإِنْ كَانُوا خَوَلًا لَكُمْ لِمَا يَرْجِعُونَ إِلَيْهِ مِنَ الِانْتِسَابِ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ. أَوْ يَذْهَبَا بِأَهْلِ طَرِيقَتِكُمْ فَحَذَفَ الْمُضَافَ. وَ" الْمُثْلى ٢٠: ٦٣" تَأْنِيثُ الْأَمْثَلِ، كَمَا يُقَالُ الْأَفْضَلُ وَالْفُضْلَى. وَأَنَّثَ الطَّرِيقَةَ عَلَى اللَّفْظِ، وَإِنْ كَانَ يُرَادُ بِهَا الرِّجَالُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّأْنِيثُ عَلَى الْجَمَاعَةِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ:" بِطَرِيقَتِكُمُ ٢٠: ٦٣" بِسُنَّتِكُمْ وَسَمْتِكُمْ. و" الْمُثْلى ٢٠: ٦٣" نَعْتٌ كَقَوْلِكَ امْرَأَةٌ كُبْرَى. تَقُولُ الْعَرَبُ: فُلَانٌ عَلَى الطَّرِيقَةِ الْمُثْلَى يَعْنُونَ عَلَى الْهُدَى الْمُسْتَقِيمِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ) ٢٠: ٦٤ الْإِجْمَاعُ الْإِحْكَامُ وَالْعَزْمُ عَلَى الشَّيْءِ. تَقُولُ: أَجْمَعْتُ الْخُرُوجَ وَعَلَى الْخُرُوجِ أَيْ عَزَمْتُ. وَقِرَاءَةُ كُلِّ الْأَمْصَارِ" فَأَجْمِعُوا" إِلَّا أَبَا عَمْرٍو فَإِنَّهُ قَرَأَ:" فَاجْمَعُوا" بِالْوَصْلِ وَفَتَحَ الميم. واحتج بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتى ٢٠: ٦٠". قَالَ النَّحَّاسُ: وَفِيمَا حُكِيَ لِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ أَنَّهُ قَالَ: يَجِبُ عَلَى أَبِي عَمْرٍو أَنْ يَقْرَأَ بِخِلَافِ قِرَاءَتِهِ هَذِهِ، وَهِيَ الْقِرَاءَةُ الَّتِي عَلَيْهَا أَكْثَرُ النَّاسِ. قَالَ: لِأَنَّهُ احْتَجَّ ب"- جَمَعَ" وَقَوْلُهُ ﷿:" فَجَمَعَ كَيْدَهُ" قَدْ ثَبَتَ هَذَا فَيَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ بَعْدَهُ" فَأَجْمِعُوا" وَيَقْرُبُ أَنْ يَكُونَ بَعْدَهُ" فَأَجْمِعُوا" أَيِ اعْزِمُوا وَجِدُّوا، وَلَمَّا تَقَدَّمَ ذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا بِخِلَافِ مَعْنَاهُ. يُقَالُ: أَمْرٌ مُجْمَعٌ وَمُجْمَعٌ عَلَيْهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَيُصَحِّحُ قِرَاءَةَ أَبِي عَمْرٍو" فَاجْمَعُوا" أَيِ اجْمَعُوا كُلَّ كَيْدٍ لَكُمْ وَكُلُّ حِيلَةٍ فَضُمُّوهُ مَعَ أَخِيهِ. وَقَالَهُ أَبُو إِسْحَاقَ. الثَّعْلَبِيُّ: الْقِرَاءَةُ بِقَطْعِ الْأَلِفِ وَكَسْرِ الْمِيمِ لَهَا وَجْهَانِ: أحدهما- بمعنى الجمع، تقول: أجمعت الشيء وجمعته بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَفِي الصِّحَاحِ: وَأَجْمَعْتُ الشَّيْءَ جَعَلْتُهُ جَمِيعًا، قَالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ يَصِفُ حُمُرًا:

Yüce Allah'ın: {يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِما وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى} “Büyüleriyle sizi yurdunuzdan çıkarmak ve en üstün yolunuzu ortadan kaldırmak istiyorlar” [Tâhâ: 63] ayeti; Firavun'un sihirbazlara hitaben söylediği bir sözdür; yani maksatları üzerinde bulunduğunuz dininizi bozmaktır; nitekim Firavun: {إِنِّي أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ} “Doğrusu ben onun, dininizi değiştirmesinden yahut yeryüzünde fesat çıkarmasından korkuyorum” [el-Mü'min/Gâfir: 26] demiştir. Bir kimse için فُلَانٌ حَسَنُ الطَّرِيقَةِ (Filanın yolu/mezhebi güzeldir) denir. Bir topluluğun "tarîka"sının, aralarındaki en faziletli söz olduğu; bunun da onların yoluna uymaları ve örnek almaları gereken yol olduğu söylenmiştir. Buna göre mana: Kendilerine meylettirmek için sizin efendilerinizi ve reislerinizi alıp götürmek [isterler] demektir. Yahut her ne kadar size hizmetçi olsalar da peygamberlerin soyundan gelmeleri sebebiyle aranızdaki en seçkin kimseler olan İsrâiloğulları'nı alıp götürmek [isterler]. Yahut yolunuzun ehlini alıp götürmek manasındadır ki muzaf hazfedilmiştir. {الْمُثْلى} kelimesi, "el-efdal" (الْأَفْضَلُ) ve "el-füdlâ" (الْفُضْلَى) denildiği gibi "el-emsel" (الْأَمْثَلُ) kelimesinin müennesidir. Her ne kadar bununla adamlar (erkekler) kastedilse de lafza binaen "et-tarîka" müennes kılınmıştır. Müennesliğin cemaate (topluluğa) hamledilmesi de caizdir. el-Kisâî: {بِطَرِيقَتِكُمُ} [Tâhâ: 63], sizin sünnetiniz ve gidişatınız [demektir] demiştir. {الْمُثْلى} kelimesi ise tıpkı امْرَأَةٌ كُبْرَى demen gibi bir sıfattır. Araplar: فُلَانٌ عَلَى الطَّرِيقَةِ الْمُثْلَى derler ki bununla "dosdoğru hidayet üzeredir" demek isterler. Yüce Allah'ın: {فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ} “Öyleyse tuzaklarınızı birleştirin” [Tâhâ: 64] ayetinde geçen "el-icmâ‘" (الْإِجْمَاعُ); bir şeyi sağlamlaştırmak ve ona azmetmektir. Çıkmaya azmettim anlamında أَجْمَعْتُ الْخُرُوجَ ve عَلَى الْخُرُوجِ dersin. Ebû Amr hariç bütün beldelerin kıraati {فَأَجْمِعُوا} şeklindedir; o ise vasıl hemzesi ve mîm'in fethasıyla {فَاجْمَعُوا} okumuştur. Delil olarak da Yüce Allah'ın: {فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتى} “Bunun üzerine hilesini topladı, sonra geldi” [Tâhâ: 60] ayetini getirmiştir. en-Nehhâs şöyle der: Muhammed b. Yezîd'den bana nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Amr'ın, insanların çoğunluğunun benimsediği bu kıraatinin aksine okuması gerekirdi. Dedi ki: Çünkü o "ceme‘a" (جَمَعَ) fiilini delil getirmiştir; Yüce ve Celil olan Allah'ın: "Hilesini topladı" (فَجَمَعَ كَيْدَهُ) buyruğu sabit olunca, bundan sonra {فَأَجْمِعُوا} ifadesinin gelmesi uzak ihtimal, bundan sonra azmedin ve ciddiyet gösterin anlamında {فَأَجْمِعُوا} gelmesi ise daha yakındır. Bu durum daha önce geçtiği için bunun anlamca farklı olması vacip olmuştur. İyice azmedilmiş iş hakkında أَمْرٌ مُجْمَعٌ ve مُجْمَعٌ عَلَيْهِ denir. en-Nehhâs der ki: Ebû Amr'ın {فَاجْمَعُوا} kıraatini şu izah tashih eder: Yani bütün hile ve tuzaklarınızı toplayıp bir araya getirin ve birini diğerine ekleyin demektir; Ebû İshâk da böyle demiştir. es-Sa‘lebî der ki: Elifin kat‘ı (hemze-i kat‘) ve mîm'in kesresiyle olan kıraatin iki yönü vardır: Birincisi, toplamak (cem‘) manasındadır; bir şeyi topladım anlamında أجمعت الشيء ve جمعته aynı anlamda kullanılır. es-Sıhâh'ta: أَجْمَعْتُ الشَّيْءَ onu hep birlikte topladım demektir, denir. Ebû Züeyb yabani eşekleri vasfederken şöyle demiştir:

فَكَأَنَّهَا بِالْجِزْعِ بَيْنَ نُبَايِعٍ ... وَأُولَاتِ ذِي الْعَرْجَاءِ نَهْبٌ مجمع

Sanki o, el-Ciz‘de, Nubâyi‘ ile Zü’l-Arcâ [mevkileri] arasında toplanmış bir ganimettir.

أَيْ مَجْمُوعٌ. وَالثَّانِي- أَنَّهُ بِمَعْنَى الْعَزْمِ وَالْإِحْكَامِ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Yani toplanmış (mecmû‘) [demektir]. İkincisi, azmetmek ve sağlamlaştırmak anlamındadır; şair şöyle demiştir:

يَا لَيْتَ شِعْرِي وَالْمُنَى لَا تَنْفَعُ ... هَلْ أَغْدُوَنْ يَوْمًا وَأَمْرِي مُجْمَعُ

Ah keşke bilseydim -fakat temenniler fayda vermez- / Bir gün işime kesin karar vermiş olarak sabahlayabilecek miyim?

أَيْ مُحْكَمٌ. (ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا) ٢٠: ٦٤ قَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: جَمِيعًا. وَقِيلَ: صُفُوفًا لِيَكُونَ أَشَدَّ لِهَيْبَتِكُمْ. وَهُوَ مَنْصُوبٌ بِوُقُوعِ الْفِعْلِ عَلَيْهِ عَلَى قَوْلِ أَبِي عُبَيْدَةَ، قَالَ يُقَالُ: أَتَيْتُ الصَّفَّ يَعْنِي الْمُصَلَّى، فَالْمَعْنَى عِنْدَهُ ائْتُوا الْمَوْضِعَ الَّذِي تَجْتَمِعُونَ فِيهِ يَوْمَ الْعِيدِ. وَحُكِيَ عَنْ بَعْضِ فُصَحَاءِ الْعَرَبِ: مَا قَدَرْتُ أَنْ آتِيَ الصَّفَّ، يَعْنِي الْمُصَلَّى. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى ثُمَّ ائْتُوا وَالنَّاسُ مُصْطَفُّونَ، فَيَكُونُ عَلَى هَذَا مَصْدَرًا في موضع الحال. ولذلك لم يجمع. وقرى:" ثُمِّ ايِتُوا" بِكَسْرِ الْمِيمِ وَيَاءٍ. وَمَنْ تَرَكَ الْهَمْزَةَ أَبْدَلَ مِنَ الْهَمْزَةِ أَلِفًا. (وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى) ٢٠: ٦٤ أَيْ مَنْ غَلَبَ. وَهَذَا كُلُّهُ مِنْ قَوْلِ السَّحَرَةِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ. وَقِيلَ: من قول فرعون لهم.

Yani muhkem kılınmış [demektir]. {ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا} “Sonra saf halinde gelin” [Tâhâ: 64] Mukâtil ve el-Kelbî: "Hep birlikte" [demektir] demişlerdir. Heybetiniz daha çetin olsun diye "saflar halinde" denilmiştir. Ebû Ubeyde'nin görüşüne göre bu, fiilin üzerine vaki olması sebebiyle [mef‘ûlün bih olarak] mansubdur; der ki: أَتَيْتُ الصَّفَّ denilir ki bununla namazgâh kastedilir. Ona göre mana: "Bayram günü toplandığınız yere gelin" demektir. Arapların fasihlerinden birinden şöyle nakledilmiştir: مَا قَدَرْتُ أَنْ آتِيَ الصَّفَّ; yani namazgâha gitmeye güç yetiremedim. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Mananın "sonra insanlar saf bağlamışken gelin" şeklinde olması da caizdir; bu durumda hâl makamında bir mastar olur. Bu sebeple de çoğul yapılmamıştır. Mîm harfinin kesresi ve yâ ile {ثُمِّ ايِتُوا} şeklinde de okunmuştur. Hemzeyi terk eden kimse hemzenin yerine elif getirmiştir. {وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى} “Bugün üstün gelen muhakkak kurtulmuştur” [Tâhâ: 64] yani galip gelen [kurtulmuştur]. Bütün bunlar sihirbazların birbirlerine söyledikleri sözlerdendir. Firavun'un onlara söylediği sözlerden olduğu da söylenmiştir.

[سورة طه (٢٠): الآيات ٦٥ الى ٧١]

[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 65-71]

قالُوا يا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى (٦٥) قالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذا حِبالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى (٦٦) فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى (٦٧) قُلْنا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى (٦٨) وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى (٦٩)

{قالُوا يا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى (٦٥) قالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذا حِبالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى (٦٦) فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى (٦٧) قُلْنا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى (٦٨) وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى (٦٩)} “Dediler ki: 'Ey Musa! Ya sen at yahut ilk atan biz olalım.' (65) Dedi ki: 'Hayır, siz atın.' Bir de ne görsün; büyüleri yüzünden onların ipleri ve değnekleri kendisine gerçekten koşuyorlarmış gibi göründü. (66) Bu yüzden Musa içinde bir korku duydu. (67) Dedik ki: 'Korkma! Şüphesiz sen, evet sen daha üstünsün.' (68) 'Sağ elindekini at da onların yaptıklarını yutsun. Çünkü onların yaptıkları sadece bir büyücü tuzağıdır. Büyücü ise nereye varsa iflah olmaz.' (69)”

فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى (٧٠) قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى (٧١)

{فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى (٧٠) قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى (٧١)} “Sonunda büyücüler secdeye kapandılar ve: 'Harun ve Musa'nın Rabbine iman ettik' dediler. (70) [Firavun] dedi ki: 'Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz o, size büyüyü öğreten büyüğünüzdür. Andolsun ki ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve sizi muhakkak hurma kütüklerine asacağım. O zaman hangimizin azabının daha şiddetli ve daha kalıcı olduğunu kesinlikle bileceksiniz.' (71)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا يَا مُوسى) يُرِيدُ السَّحَرَةَ. (إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ) عَصَاكَ مِنْ يَدِكَ (وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى) تَأَدَّبُوا مَعَ مُوسَى فَكَانَ ذَلِكَ سَبَبَ إِيمَانِهِمْ. (قالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذا حِبالُهُمْ) ٢٠: ٦٦ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، أَيْ فَأَلْقَوْا، دَلَّ عَلَيْهِ الْمَعْنَى. وَقَرَأَ الْحَسَنُ: (وَعُصِيَّهُمْ) بِضَمِّ الْعَيْنِ. قَالَ هَارُونُ الْقَارِئُ: لُغَةُ بَنِي تَمِيمٍ" وَعُصِيُّهُمْ" وَبِهَا يَأْخُذُ الْحَسَنُ. الْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ اتِّبَاعًا لِكَسْرَةِ الصَّادِ. وَنَحْوُهُ دُلِيٌّ وَدِلِيٌّ وَقُسِيٌّ وَقِسِيٌّ. (يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى) ٢٠: ٦٦. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو حَيْوَةَ وَابْنُ ذَكْوَانَ وَرَوْحٌ عَنْ يَعْقُوبَ:" تُخَيَّلُ" بِالتَّاءِ، وَرَدُّوهُ إِلَى الْعِصِيِّ وَالْحِبَالِ إِذْ هِيَ مُؤَنَّثَةٌ. وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَطَّخُوا الْعِصِيَّ بِالزِّئْبَقِ، فَلَمَّا أَصَابَهَا حَرُّ الشَّمْسِ ارْتَهَشَتْ وَاهْتَزَّتْ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: خُيِّلَ إِلَى مُوسَى أَنَّ الْأَرْضَ حَيَّاتٌ وَأَنَّهَا تَسْعَى عَلَى بَطْنِهَا. وقرى:" تَخَيَّلُ" بِمَعْنَى تَتَخَيَّلُ وَطَرِيقُهُ طَرِيقُ" تُخَيَّلُ" وَمَنْ قرأ" يخيل" بالياء رده إلى الكيد. وقرى" نُخَيِّلُ" بِالنُّونِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُخَيِّلُ لِلْمِحْنَةِ وَالِابْتِلَاءِ. وَقِيلَ: الْفَاعِلُ." أَنَّها تَسْعى " فَ"- أَنَّ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، أَيْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ سَعْيُهَا، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ مَوْضِعَهَا مَوْضِعُ نَصْبٍ، أَيْ بِأَنَّهَا ثُمَّ حَذَفَ الْبَاءَ. وَالْمَعْنَى فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ: تَشَبَّهَ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ وَكَيْدِهِمْ حَتَّى ظَنَّ أَنَّهَا تَسْعَى. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ جَعَلَ" أَنَّ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ أَيْ تُخَيَّلُ إِلَيْهِ ذَاتَ سَعْيٍ. قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بَدَلًا مِنَ الضَّمِيرِ فِي" تَخَيَّلُ" وَهُوَ عَائِدٌ عَلَى الْحِبَالِ وَالْعِصِيِّ، وَالْبَدَلُ فِيهِ بَدَلُ اشْتِمَالٍ. و" تَسْعى " مَعْنَاهُ تَمْشِي. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى) أَيْ أَضْمَرَ. وَقِيلَ: وَجَدَ. وَقِيلَ: أَحَسَّ. أَيْ مِنَ الْحَيَّاتِ وَذَلِكَ عَلَى مَا يَعْرِضُ مِنْ طِبَاعِ الْبَشَرِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: خَافَ أَنْ يَفْتَتِنَ النَّاسُ قَبْلَ أَنْ يُلْقِيَ عَصَاهُ. وَقِيلَ: خَافَ حِينَ أَبْطَأَ عَلَيْهِ الْوَحْيُ بِإِلْقَاءِ الْعَصَا أَنْ يَفْتَرِقَ النَّاسُ قَبْلَ ذلك فيفتتنوا. وقال بعض أهل الحقائق: إن كَانَ السَّبَبُ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا الْتَقَى بِالسَّحَرَةِ وَقَالَ لَهُمْ:" وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ ٢٠: ٦١" الْتَفَتَ فَإِذَا جِبْرِيلُ عَلَى يَمِينِهِ فَقَالَ لَهُ يَا مُوسَى تَرَفَّقْ بِأَوْلِيَاءِ اللَّهِ. فَقَالَ مُوسَى: يَا جِبْرِيلُ هَؤُلَاءِ سَحَرَةٌ جَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ لِيُبْطِلُوا الْمُعْجِزَةَ، وَيَنْصُرُوا دِينَ فِرْعَوْنَ، وَيَرُدُّوا دِينَ اللَّهِ، تَقُولُ: ترفق

Yüce Allah'ın: {قالُوا يَا مُوسى} “Dediler ki: Ey Musa!” ayeti; sihirbazları kastetmektedir. {إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ} Elindeki asânı atarsın {وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى} “yahut ilk atan biz oluruz”. Mûsâ'ya karşı edep gösterdiler ve bu durum iman etmelerinin sebebi oldu. {قالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذا حِبالُهُمْ} “Dedi ki: Hayır, siz atın. Bir de ne görsün onların ipleri...” [Tâhâ: 66] Sözde bir hazif vardır; yani anlamın delalet ettiği üzere "onlar da attılar" [demektir]. el-Hasan ayndaki zamme ile {وَعُصِيَّهُمْ} okumuştur. Hârun el-Kârî şöyle demiştir: Temîm oğullarının lehçesi {وَعُصِيُّهُمْ} şeklindedir ve el-Hasan da bunu tercih etmiştir. Diğerleri ise sâd harfinin kesresine uyarak kesre ile okumuşlardır. Bunun benzeri دُلِيٌّ ve دِلِيٌّ ile قُسِيٌّ ve قِسِيٌّ kelimeleridir. {يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى} “Büyüleri yüzünden kendisine gerçekten koşuyorlarmış gibi göründü” [Tâhâ: 66]. İbn Abbas, Ebû Hayve, İbn Zekvân ve Ya‘kûb'dan Ravh, müennes oldukları için bunu asâlara ve iplere döndürerek tâ harfi ile {تُخَيَّلُ} şeklinde okumuşlardır. Bunun sebebi şudur: Onlar değneklere cıva sürmüşlerdi; güneşin harareti değneklere vurunca kıpırdadı ve titredi. el-Kelbî şöyle demiştir: Mûsâ'ya yeryüzünün yılanlarla dolduğu ve karnı üzerinde koştuğu hayal ettirildi. تَتَخَيَّلُ anlamında {تَخَيَّلُ} şeklinde de okunmuştur ki bunun kuralı {تُخَيَّلُ} kuralı gibidir. Yâ ile {يُخَيَّلُ} okuyan ise bunu tuzağa döndürmüştür. İmtihan ve sınama için bunu hayal ettirenin Allah olduğuna binaen nûn ile {نُخَيِّلُ} şeklinde de okunmuştur. Bir görüşe göre ise fâil: {أَنَّها تَسْعى} ifadesidir; bu durumda "enne" (أَنَّ) ref mahallindedir; yani "onların koşması ona hayal ettirildi" demektir; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. el-Ferrâ ise bunun yerinin nasb mahalli olduğunu, yani بِأَنَّهَا takdirinde olup sonra bâ (بـ) harfinin hazfedildiğini ileri sürmüştür. Birinci veche göre mana şudur: Sihirleri ve tuzakları sebebiyle ona öyle benzer kılındı ki nihayet onların koştuğunu zannetti. ez-Zeccâc der ki: Tâ ile okuyan kimse "enne"yi nasb mahallinde kılmıştır; yani ona koşucu imiş gibi hayal ettirildi [demektir]. Der ki: {تَخَيَّلُ} içindeki zamirden bedel olarak ref mahallinde olması da caizdir ki o zamir iplere ve asâlara dönmektedir, buradaki bedel de bedel-i iştimaldir. {تَسْعى} kelimesi ise yürür, hareket eder manasındadır. Yüce Allah'ın: {فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى} “Bu yüzden Musa içinde bir korku duydu” ayeti; yani gizledi demektir. Buldu da denilmiştir. Hissetti de denilmiştir. Yani daha önce geçtiği üzere beşer tabiatında meydana gelen haller gereği yılanlardan [korktu]. Asâsını atmadan önce insanların fitneye düşmesinden korktuğu da söylenmiştir. Asâyı atma vahyi gecikince, bundan önce insanların dağılıp fitneye düşmelerinden korktuğu da söylenmiştir. Hakikat ehlinden bazıları şöyle demiştir: Bunun sebebi şu idi: Mûsâ aleyhisselâm sihirbazlarla karşılaşıp onlara: {وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ} “Yazıklar olsun size! Allah'a yalan uydurmayın, sonra bir azap ile kökünüzü kurutur” [Tâhâ: 61] dediğinde yan tarafına döndü; bir de baktı ki Cibrîl sağında duruyor. Ona: "Ey Mûsâ! Allah'ın veli kullarına yumuşak davran" dedi. Mûsâ: "Ey Cibrîl! Bunlar mucizeyi iptal etmek, Firavun'un dinine yardım etmek ve Allah'ın dinini reddetmek için büyük bir sihirle gelmiş sihirbazlardır; sen ise Allah'ın veli kullarına yumuşak davran mı diyorsun!" dedi.

بِأَوْلِيَاءِ اللَّهِ! فَقَالَ جِبْرِيلُ: هُمْ مِنَ السَّاعَةِ إِلَى صَلَاةِ الْعَصْرِ عِنْدَكَ، وَبَعْدَ صَلَاةِ الْعَصْرِ فِي الْجَنَّةِ. فَلَمَّا قَالَ لَهُ ذَلِكَ، أَوْجَسَ فِي نَفْسِ مُوسَى وَخَطَرَ أَنَّ مَا يُدْرِينِي مَا عِلْمُ اللَّهِ فِيَّ، فَلَعَلِّي أَكُونُ الْآنَ فِي حَالَةٍ، وَعِلْمُ اللَّهِ فِيَّ عَلَى خِلَافِهَا كَمَا كَانَ هَؤُلَاءِ. فَلَمَّا عَلِمَ اللَّهُ مَا فِي قَلْبِهِ أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ" لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى ٢٠: ٦٨" أَيِ الْغَالِبُ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَفِي الدَّرَجَاتِ الْعُلَا فِي الْجَنَّةِ، لِلنُّبُوَّةِ وَالِاصْطِفَاءِ الَّذِي آتَاكَ اللَّهُ بِهِ. وَأَصْلُ" خِيفَةً" خِوْفَةً فَانْقَلَبَتِ الْوَاوُ يَاءً لِانْكِسَارِ الْخَاءِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا) ٢٠: ٦٩ وَلَمْ يَقُلْ وَأَلْقِ عَصَاكَ، فَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ تَصْغِيرًا لَهَا، أَيْ لَا تُبَالِ بِكَثْرَةِ حِبَالِهِمْ وَعِصِيِّهِمْ، وَأَلْقِ الْعُوَيْدَ الْفَرْدَ الصَّغِيرَ الْجِرْمَ الَّذِي فِي يَمِينِكَ، فَإِنَّهُ بِقُدْرَةِ اللَّهِ يَتَلَقَّفُهَا عَلَى وَحْدَتِهِ وَكَثْرَتِهَا، وَصِغَرِهِ وَعِظَمِهَا. وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ تَعْظِيمًا لَهَا أَيْ لَا تَحْفَلْ بِهَذِهِ الْأَجْرَامِ الْكَثِيرَةِ الْكَبِيرَةِ فَإِنَّ فِي يَمِينِكَ شَيْئًا أَعْظَمَ مِنْهَا كُلِّهَا، وَهَذِهِ عَلَى كَثْرَتِهَا أَقَلُّ شي وَأَنْزَرُهُ عِنْدَهَا، فَأَلْقِهِ يَتَلَقَّفُهَا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَمْحَقُهَا. وَ" تَلْقَفْ" بِالْجَزْمِ جَوَابُ الْأَمْرِ، كَأَنَّهُ قَالَ: إِنْ تُلْقِهِ تَتَلَقَّفْ، أَيْ تَأْخُذْ وَتَبْتَلِعْ. وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ وَحَفْصٌ:" تَلْقَفُ" سَاكِنَةَ اللَّامِ مِنْ لَقِفَ يَلْقَفُ لَقْفًا. وَقَرَأَ ابْنُ ذَكْوَانَ وَأَبُو حَيْوَةَ الشامي ويحيى بن الحرث" تَلْقَفُ" بِحَذْفِ التَّاءِ وَرَفْعِ الْفَاءِ، عَلَى مَعْنَى فَإِنَّهَا تَتَلَقَّفُ. وَالْخِطَابُ لِمُوسَى. وَقِيلَ: لِلْعَصَا. وَاللَّقْفُ الْأَخْذُ بِسُرْعَةٍ، يُقَالُ: لَقِفْتُ الشَّيْءَ" بِالْكَسْرِ" أَلْقَفُهُ لَقْفًا، وَتَلَقَّفْتُهُ أَيْضًا أَيْ تَنَاوَلْتُهُ بِسُرْعَةٍ. عَنْ يَعْقُوبَ: يُقَالُ رَجُلٌ لَقِفٌ ثَقِفٌ أَيْ خَفِيفٌ حَاذِقٌ. وَاللَّقَفُ" بِالتَّحْرِيكِ" سُقُوطُ الْحَائِطِ. وَلَقَدْ لَقِفَ الْحَوْضُ لَقْفًا أَيْ تَهَوَّرَ مِنْ أَسْفَلِهِ وَاتَّسَعَ. وتلقف وتلقم وتلهم بمعنى. وقد مضى في (الأعراف). لَقِمْتُ اللُّقْمَةَ" بِالْكَسْرِ" لَقْمًا، وَتَلَقَّمْتُهَا إِذَا ابْتَلَعْتُهَا فِي مُهْلَةٍ. وَكَذَلِكَ لَهِمَهُ" بِالْكَسْرِ" إِذَا ابْتَلَعَهُ." ما صَنَعُوا" أَيِ الَّذِي صَنَعُوهُ. وَكَذَا (إِنَّما صَنَعُوا) أَيْ إِنَّ الَّذِي صَنَعُوهُ" كَيْدُ" بِالرَّفْعِ" سِحْرٍ" بِكَسْرِ السِّينِ وَإِسْكَانِ الْحَاءِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْكُوفِيِّينَ إِلَّا عَاصِمًا. وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنْ يَكُونَ الكيد مضافا إلى السحر

...Allah'ın velîleri! Cebrail şöyle dedi: "Onlar şu andan ikindi namazına kadar senin yanındalar; ikindi namazından sonra ise cennettedirler." [Cebrail] ona böyle söyleyince Mûsâ'nın içine bir korku düştü ve aklından şu geçti: "Allah'ın benim hakkımdaki ilminin ne olduğunu ben nereden bilebilirim? Olur ki ben şu anda bir hal üzere bulunurum da tıpkı bu [sihirbazlar]da olduğu gibi Allah'ın benim hakkımdaki ilmi bunun aksine tecelli eder." Allah onun kalbindekini bilince ona şöyle vahyetti: {لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى} “Korkma! Şüphesiz üstün gelecek olan kesinlikle sensin” [Tâhâ 20/68]; yani dünyada onlara galip geleceksin, ahirette de Allah'ın sana bahşettiği peygamberlik ve seçilmişlik vesilesiyle cennetteki en yüce derecelerde olacaksın. {خِيفَةً} kelimesinin aslı {خِوْفَةً} şeklindedir; 'hâ' (خ) harfinin kesreli olması sebebiyle 'vâv' (و) harfi 'yâ' (ي) harfine dönüşmüştür. Yüce Allah'ın: {وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا} “Sağ elindekini at da onların yaptıklarını yalayıp yutsun!” [Tâhâ 20/69] buyruğunda "asânı at" dememiştir. Bunun, [asâyı] küçültme (tashîr) amacıyla olması caizdir; yani "onların iplerinin ve asâlarının çokluğuna aldırma, sağ elindeki o tek ve cismi küçük değnek parçasını at; zira o, Allah'ın kudretiyle tek olmasına rağmen onların çokluğunu, küçüklüğüne rağmen onların büyüklüğünü yalayıp yutacaktır" demektir. Onu yüceltme (ta'zîm) amacıyla olması da caizdir; yani "bu çok ve büyük cisimlere aldırış etme; zira sağ elinde bulunan şey hepsinden daha büyüktür ve onlar çokluklarına rağmen onun yanında en değersiz ve en önemsiz şeydir. Onu at ki Allah'ın izniyle onları yalayıp yutsun ve yok etsin" demektir. {تَلْقَفْ} kelimesi cezm ile emir fiilin cevabıdır; sanki: "Eğer onu atarsan, yakalayıp yutar" buyurmuştur; yani alıp yutar. es-Sülemî ve Hafs, {لَقِفَ يَلْقَفُ لَقْفًا} fiilinden hareketle lâm harfinin sükûnu ile {تَلْقَفُ} şeklinde okumuşlardır. İbn Zekvân, Ebû Hayve eş-Şâmî ve Yahyâ b. el-Hâris ise te harfini hazfedip fe harfini merfû kılarak "zira o yakalayıp yutmaktadır" anlamında {تَلْقَفُ} şeklinde okumuşlardır. Hitap Mûsâ'yadır; asâya yönelik olduğu da söylenmiştir. el-Lakf (اللقف), bir şeyi süratle yakalamaktır. Bir şeyi süratle aldığında -kesre ile- {لَقِفْتُ الشَّيْءَ أَلْقَفُهُ لَقْفًا} ve {تَلَقَّفْتُهُ} denir. Ya'kūb'dan nakledildiğine göre; kıvrak ve maharetli kimse için {رَجُلٌ لَقِفٌ ثَقِفٌ} denir. Harekeli olarak {اللَّقَفُ} ise duvarın çökmesidir. {وَلَقَدْ لَقِفَ الْحَوْضُ لَقْفًا} ifadesi, "havuzun alt kısmı çöktü ve genişledi" anlamına gelir. Telekkafe (تلقف), telekkame (تلقم) ve telehheme (تلهم) kelimeleri aynı manadadır. Bu husus daha önce el-A'râf [suresinde] geçmişti. Bir lokmayı aralıksız değil de mühletle/yavaşça yuttuğunda -kesre ile- {لَقِمْتُ اللُّقْمَةَ لَقْمًا} ve {تَلَقَّمْتُهَا} denir. Aynı şekilde bir şeyi yuttuğunda -kesre ile- {لَهِمَهُ} denir. {ما صَنَعُوا} ifadesi, "yaptıkları şey" demektir. Keza {إِنَّما صَنَعُوا} ifadesi de "şüphesiz onların yaptığı şey" manasındadır. {كَيْدُ سِحْرٍ} ibaresi ref ile {كَيْدُ} ve sîn harfinin kesresi, hâ harfinin sükûnu ile {سِحْرٍ} şeklinde olup Âsım dışındaki Kûfelilerin kıraatidir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, tuzak (keyd) kelimesinin herhangi bir hazif takdir edilmeksizin doğrudan sihir kelimesine muzaf kılınmasıdır...

عَلَى الْإِتْبَاعِ مِنْ غَيْرِ تَقْدِيرِ حَذْفٍ. وَالثَّانِي- أَنْ يَكُونَ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ أَيْ كَيْدُ ذِي سِحْرٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ:" كَيْدَ" بِالنَّصْبِ بِوُقُوعِ الصنع عليه و" ما" كَافَّةٌ وَلَا تُضْمَرُ هَاءُ" ساحِرٍ" بِالْإِضَافَةِ. وَالْكَيْدُ فِي الْحَقِيقَةِ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ مُضَافٌ لِلسَّاحِرِ لَا لِلسِّحْرِ. وَيَجُوزُ فَتْحُ" أَنَّ" عَلَى مَعْنَى لِأَنَّ مَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ. (وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى) ٢٠: ٦٩ أَيْ لَا يَفُوزُ وَلَا يَنْجُو حَيْثُ أَتَى مِنَ الْأَرْضِ. وَقِيلَ: حَيْثُ احْتَالَ. وَقَدْ مَضَى فِي (الْبَقَرَةِ) حُكْمُ السَّاحِرِ وَمَعْنَى السِّحْرِ فَتَأَمَّلْهُ هُنَاكَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً) ٢٠: ٧٠ لَمَّا رَأَوْا مِنْ عَظِيمِ الْأَمْرِ وَخَرْقِ الْعَادَةِ فِي الْعَصَا، فَإِنَّهَا ابْتَلَعَتْ جَمِيعَ مَا احْتَالُوا بِهِ مِنَ الْحِبَالِ وَالْعِصِيِّ، وَكَانَتْ حِمْلَ ثَلَاثِمِائَةِ بَعِيرٍ ثُمَّ عَادَتْ عَصَا لَا يَعْلَمُ أَحَدٌ أَيْنَ ذَهَبَتِ الْحِبَالُ وَالْعِصِيُّ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى. وَقَدْ مَضَى فِي (الْأَعْرَافِ) هَذَا الْمَعْنَى وَأَمْرُ الْعَصَا مُسْتَوْفًى. (قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى. قالَ آمَنْتُمْ لَهُ) ٢٠: ٧١ - ٧٠ أَيْ بِهِ، يُقَالُ: آمَنَ لَهُ وَآمَنَ بِهِ، ومنه" فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ" [العنكبوت: ٢٦] وفي الأعراف قال آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ). إِنْكَارٌ مِنْهُ عَلَيْهِمْ، أَيْ تَعَدَّيْتُمْ وَفَعَلْتُمْ مَا لَمْ آمُرْكُمْ بِهِ. (إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ). أَيْ رَئِيسُكُمْ فِي التَّعْلِيمِ، وَإِنَّمَا غَلَبَكُمْ لِأَنَّهُ أَحْذَقُ بِهِ منكم. وإنما أراد فرعون بقول هَذَا لِيُشْبِهَ عَلَى النَّاسِ حَتَّى لَا يَتَّبِعُوهُمْ فَيُؤْمِنُوا كَإِيمَانِهِمْ، وَإِلَّا فَقَدْ عَلِمَ فِرْعَوْنُ أَنَّهُمْ لَمْ يَتَعَلَّمُوا مِنْ مُوسَى، بَلْ قَدْ عَلِمُوا السِّحْرَ قَبْلَ قُدُومِ مُوسَى وَوِلَادَتِهِ. (فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ) ٢٠: ٧١ أَيْ عَلَى جُذُوعِ النَّخْلِ. قَالَ سُوَيْدُ بْنُ أَبِي كَاهِلٍ:

İkincisi ise sözde bir hazif bulunmasıdır; yani "sihir sahibinin tuzağı" (كَيْدُ ذِي سِحْرٍ) takdirindedir. Diğer kıraat imamları ise fiilin mef'ûlü olması sebebiyle nasb ile {كَيْدَ} ve mâ edatını kâffe (engelleyici) kılarak ve hâ zamiri gizlenmeksizin tamlama (izâfet) ile {ساحِرٍ} şeklinde okumuşlardır. Bu kıraate göre tuzak (keyd) gerçekte sihre değil sihirbaza muzaftır. "Enne"nin (أَنَّ) fethasıyla okunması da "çünkü onların yaptıkları sihirbaz tuzağıdır" manasında caizdir. {وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى} “Sihirbaz ise nereye varsa kurtuluşa eremez” [Tâhâ: 69] yani yeryüzünün neresine giderse gitsin felah bulamaz ve kurtulamaz. Nerede hile yaparsa [kurtulamaz] da denilmiştir. (el-Bakara) suresinde sihirbazın hükmü ve sihrin manası geçmişti, oraya bakınız. Yüce Allah'ın: {فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً} “Bunun üzerine büyücüler secdeye kapandılar” [Tâhâ: 70] ayeti; asâda gördükleri o muazzam hadise ve harikulade durum karşısında [secdeye kapandılar]; zira asâ, hile olarak kullandıkları iplerden ve değneklerden ne varsa hepsini yuttu; bunlar üç yüz deve yükü kadardı. Sonra asâ tekrar eski haline döndü; o iplerin ve değneklerin nereye gittiğini Allah Teâlâ'dan başka hiç kimse bilemedi. (el-A‘râf) suresinde bu mana ve asâ meselesi etraflıca geçmişti. {قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى. قالَ آمَنْتُمْ لَهُ} “'Harun'un ve Musa'nın Rabbine iman ettik' dediler. (Firavun) dedi ki: 'Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz?'” [Tâhâ: 70-71] Yani O'na [iman ettiniz]; آمَنَ لَهُ ve آمَنَ بِهِ denir; nitekim: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ} “Bunun üzerine Lût ona iman etti” [el-Ankebût: 26] buyrulmuştur. A‘râf suresinde de: {قال آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ} “Dedi ki: Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz?” buyrulmaktadır. Bu, onun sihirbazlara yönelik bir inkârı ve kınamasıdır; yani haddi aştınız ve size emretmediğim bir şeyi yaptınız [demektir]. {إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ} “Şüphesiz o, size sihri öğreten büyüğünüzdür”. Yani öğretimde sizin reisinizdir; sizi mağlup etmesi de onun bu konuda sizden daha maharetli olmasındandır. Firavun bu sözü ancak insanların kafasını karıştırmak ve böylece sihirbazlara uyup onlar gibi iman etmelerini engellemek için söylemiştir; yoksa Firavun da onların sihri Mûsâ'dan öğrenmediklerini, bilakis Mûsâ gelmeden ve doğmadan önce sihri bildiklerini elbette biliyordu. {فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ} “Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve sizi hurma kütüklerine asacağım” [Tâhâ: 71] yani hurma kütükleri üzerine [asacağım]. Süveyd b. Ebî Kâhil şöyle demiştir:

هُمُ صَلَبُوا الْعَبْدِيَّ فِي جِذْعِ نَخْلَةٍ ... فَلَا عَطَسَتْ شَيْبَانُ إِلَّا بِأَجْدَعَا

Onlar Abdî'yi bir hurma kütüğüne astılar / Artık Şeybân kabilesi burnu kesik olandan başkasıyla aksırmasın.

فَقَطَّعَ وَصَلَّبَ حَتَّى مَاتُوا رَحِمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ هُنَا وَفِي الْأَعْرَافِ" فَلَأُقَطِّعَنَّ ٢٠: ٧١"" وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ" بِفَتْحِ الْأَلِفِ وَالتَّخْفِيفِ مِنْ قَطَعَ وَصَلَبَ. (وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى) ٢٠: ٧١ يَعْنِي أَنَا أَمْ رب موسى.

Bunun üzerine [Firavun], onlar vefat edinceye kadar [uzuvlarını] kesti ve [onları] astı; Allah Teâlâ onlara rahmet eylesin. İbn Muhaysın burada ve el-A‘râf Suresi'nde {فَلَأُقَطِّعَنَّ} ve {وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ} kelimelerini; (قَطَعَ) ve (صَلَبَ) fiillerinden hareketle elifin fethası ve şeddesiz (tahfif) olarak [fe-le-akta‘anne ve le-aslibenneküm şeklinde] okumuştur. {وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى} “Hangimizin azabının daha şiddetli ve daha sürekli olduğunu mutlaka bileceksiniz!” [ifadesiyle], yani 'Ben mi yoksa Mûsâ'nın Rabbi mi?' [demek istemiştir].

[سورة طه (٢٠): الآيات ٧٢ الى ٧٦]

[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 72-76]

قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالَّذِي فَطَرَنا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قاضٍ إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا (٧٢) إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقى (٧٣) إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى (٧٤) وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى (٧٥) جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ مَنْ تَزَكَّى (٧٦)

{قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالَّذِي فَطَرَنا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قاضٍ إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا (٧٢) إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقى (٧٣) إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى (٧٤) وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى (٧٥) جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ مَنْ تَزَكَّى (٧٦)} “Dediler ki: 'Bize gelen apaçık delillere ve bizi yaratana karşı asla seni tercih etmeyiz. Artık ne hüküm vereceksen ver! Sen ancak bu dünya hayatına hükmedebilirsin. (72) Doğrusu biz, günahlarımızı ve bize zorla yaptırdığın büyüyü bağışlasın diye Rabbimize iman ettik. Allah daha hayırlı ve daha kalıcıdır.' (73) Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak gelirse, muhakkak onun için cehennem vardır; orada ne ölür ne de yaşar. (74) Kim de O'na salih ameller işlemiş bir mümin olarak gelirse, işte onlar için en yüce dereceler vardır. (75) Altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları Adn cennetleri vardır. İşte arınan kimsenin mükafatı budur. (76)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا) يَعْنِي السَّحَرَةَ (لَنْ نُؤْثِرَكَ) ٢٠: ٧٢ أَيْ لَنْ نَخْتَارَكَ (عَلى مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ) ٢٠: ٧٢ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ مِنَ الْيَقِينِ وَالْعِلْمِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَغَيْرُهُ: لَمَّا سَجَدُوا أَرَاهُمُ اللَّهُ فِي سُجُودِهِمْ مَنَازِلَهُمْ فِي الْجَنَّةِ، فَلِهَذَا قَالُوا:" لَنْ نُؤْثِرَكَ ٢٠: ٧٢". وَكَانَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ تَسْأَلُ مَنْ غَلَبَ؟ فقيل لها: غلب موسى وهرون، فقالت: آمنت برب موسى وهرون. فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا فِرْعَوْنُ فَقَالَ: انْظُرُوا أَعْظَمَ صَخْرَةٍ فَإِنْ مَضَتْ عَلَى قَوْلِهَا فَأَلْقُوهَا عَلَيْهَا، فَلَمَّا أَتَوْهَا رَفَعَتْ بَصَرَهَا إِلَى السَّمَاءِ فَأَبْصَرَتْ مَنْزِلَهَا فِي الْجَنَّةِ، فَمَضَتْ عَلَى قَوْلِهَا فَانْتَزَعَ رُوحَهَا، وَأُلْقِيَتِ الصَّخْرَةُ عَلَى جَسَدِهَا وَلَيْسَ فِي جَسَدِهَا رُوحٌ. وَقِيلَ: قَالَ مُقَدَّمُ السَّحَرَةِ لِمَنْ يَثِقُ بِهِ لَمَّا رَأَى مِنْ عَصَا مُوسَى مَا رَأَى: انْظُرْ إِلَى هَذِهِ الْحَيَّةِ هَلْ تَخَوَّفَتْ؟ فَتَكُونُ جِنِّيًّا أَوْ لَمْ تَتَخَوَّفْ فَهِيَ مِنْ صَنْعَةِ الصَّانِعِ الَّذِي لَا يَعْزُبُ عَلَيْهِ مَصْنُوعٌ، فقال: ما تخوفت، فقال: آمنت برب هرون وَمُوسَى. (وَالَّذِي فَطَرَنا) ٢٠: ٧٢ قِيلَ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى" مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ ٢٠: ٧٢" أَيْ لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَلَا عَلَى الَّذِي فَطَرَنَا أَيْ خَلَقَنَا. وَقِيلَ: هُوَ قَسَمٌ أَيْ وَاللَّهِ لَنْ نُؤْثِرَكَ. (فَاقْضِ مَا أَنْتَ قاضٍ) ٢٠: ٧٢ التَّقْدِيرُ: مَا أَنْتَ قَاضِيهِ. وَلَيْسَتْ" مَا" ها هنا الَّتِي تَكُونُ مَعَ الْفِعْلِ بِمَنْزِلَةِ الْمَصْدَرِ، لِأَنَّ تِلْكَ تُوصَلُ بِالْأَفْعَالِ، وَهَذِهِ مَوْصُولَةٌ بِابْتِدَاءٍ وَخَبَرٍ.

Yüce Allah'ın: {قالُوا} “[Sihirbazlar] dediler ki:” yani sihirbazlar; {لَنْ نُؤْثِرَكَ} “Seni asla tercih etmeyeceğiz” yani seni üstün tutmayacağız, {عَلى ما جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ} “bize gelen apaçık delillere.” İbn Abbâs şöyle demiştir: "Yani yakîn ve ilme [tercih etmeyeceğiz]." İkrime ve başkaları ise şöyle demiştir: Sihirbazlar secdeye kapandıklarında, Allah secdelerinde onlara cennetteki konaklarını gösterdi. İşte bu sebeple: {لَنْ نُؤْثِرَكَ} “Seni asla tercih etmeyeceğiz” dediler. Firavun'un hanımı ise kimin galip geldiğini soruyordu. Kendisine: "Musa ve Harun galip geldi" denilince o: "Musa ve Harun'un Rabbine iman ettim" dedi. Bunun üzerine Firavun [adamlarına] haber gönderip şöyle dedi: "En büyük kayayı arayın; şayet sözünde sebat ederse onu üzerine atın." Onun yanına geldiklerinde başını göğe doğru kaldırdı ve cennetteki konağını gördü. Bunun üzerine sözünde sebat etti ve [Allah] onun ruhunu kabzetti; kaya da bedeninde ruh yokken cesedinin üzerine atıldı. Bir diğer rivayette şöyle denilmiştir: Sihirbazların başı, Musa'nın asâsından gördüğü mucizeyi görünce güvendiği bir kimseye: "Şu yılana bak, korku eseri gösteriyor mu? Eğer öyleyse o bir cindir; şayet korku göstermiyorsa, hiçbir sanat eseri ilminden gizli kalamayacak olan Yaratıcı'nın sanatıdır" dedi. O kişi: "Korku eseri göstermiyor" deyince [sihirbazların başı]: "Harun ve Musa'nın Rabbine iman ettim" dedi. {وَالَّذِي فَطَرَنا} “Ve bizi yaratana da [tercih etmeyeceğiz].” Denildi ki: Bu ifade, {ما جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ} “bize gelen apaçık delillere” kısmına matuftur; yani ne bize gelen apaçık delillere ne de bizi yaratan, var eden [Rabbimize] seni tercih etmeyeceğiz demektir. Bunun bir yemin olduğu da söylenmiştir; yani "Bizi yaratana yemin olsun ki seni asla tercih etmeyeceğiz" demektir. {فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ} “Artık ne hüküm vereceksen ver!” İbarenin takdiri: "Hükmünü vereceğin şeyi ver" (مَا أَنْتَ قَاضِيهِ) şeklindedir. Buradaki "mâ" (ما), fiille birlikte mastar konumunda olan mastariyet mâ'sı değildir; çünkü o fiillere bitişir, buradaki ise mübteda (özne) ve haberden (yüklem) [oluşan isim cümlesine] bağlanmıştır.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَاصْنَعْ مَا أَنْتَ صَانِعٌ. وَقِيلَ: فَاحْكُمْ مَا أَنْتَ حَاكِمٌ، أَيْ مِنَ الْقَطْعِ وَالصَّلْبِ. وَحُذِفَتِ الْيَاءُ مِنْ قَاضٍ فِي الْوَصْلِ لِسُكُونِهَا وَسُكُونِ التَّنْوِينِ. وَاخْتَارَ سِيبَوَيْهِ إِثْبَاتَهَا في الوقف لأنه قد زالت علة [التقاء] السَّاكِنَيْنِ. (إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا) ٢٠: ٧٢ أَيْ إِنَّمَا يَنْفُذُ أَمْرُكَ فِيهَا. وَهِيَ مَنْصُوبَةٌ عَلَى الظَّرْفِ، وَالْمَعْنَى: إِنَّمَا تَقْضِي فِي مَتَاعِ هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا. أَوْ وَقْتَ هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، فَتَقَدَّرَ حَذْفُ الْمَفْعُولِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: إِنَّمَا تَقْضِي أُمُورَ هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، فَتَنْتَصِبُ انتصاب المفعول و" ما" كَافَّةٌ لِإِنَّ. وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ الرَّفْعَ عَلَى أَنْ تُجْعَلَ" مَا" بِمَعْنَى الَّذِي وَتُحْذَفَ الْهَاءُ مِنْ تَقْضِي وَرُفِعَتْ" هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا". (إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا) ٢٠: ٧٣ أَيْ صَدَّقْنَا بِاللَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَمَا جَاءَنَا بِهِ مُوسَى. (لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا) يُرِيدُونَ الشِّرْكَ الَّذِي كَانُوا عَلَيْهِ. (وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ) " مَا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ مَعْطُوفَةً عَلَى الْخَطَايَا. وَقِيلَ: لَا مَوْضِعَ لَهَا وَهِيَ نَافِيَةٌ، أَيْ لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا مِنَ السِّحْرِ وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ. النَّحَّاسُ: وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. الْمَهْدَوِيُّ: وَفِيهِ بُعْدٌ، لِقَوْلِهِمْ:" إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ" وَلَيْسَ هَذَا بِقَوْلِ مُكْرَهِينَ، وَلِأَنَّ الْإِكْرَاهَ لَيْسَ بِذَنْبٍ، وَإِنْ كَانَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا أُكْرِهُوا عَلَى تَعْلِيمِهِ صِغَارًا. قَالَ الْحَسَنُ: كَانُوا يُعَلَّمُونَ السِّحْرَ أَطْفَالًا ثُمَّ عَمِلُوهُ مُخْتَارِينَ بَعْدُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" مَا" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ وَيُضْمَرَ الْخَبَرُ، وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ مَوْضُوعٌ عَنَّا. وَ" مِنَ السِّحْرِ" عَلَى هَذَا الْقَوْلِ وَالْقَوْلِ الْأَوَّلِ يَتَعَلَّقُ بِ"- أَكْرَهْتَنا ٢٠: ٧٣". وَعَلَى أَنَّ" مَا" نَافِيَةٌ يَتَعَلَّقُ بِ"- خَطايانا ٢٠: ٧٣". (وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقى) أَيْ ثَوَابُهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى فَحَذَفَ الْمُضَافَ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: اللَّهُ خَيْرٌ لَنَا مِنْكَ وَأَبْقَى عَذَابًا لَنَا مِنْ عَذَابِكَ لَنَا وَهُوَ جَوَابُ قَوْلِهِ:" وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى ٢٠: ٧١" وَقِيلَ: اللَّهُ خَيْرٌ لَنَا إِنْ أَطَعْنَاهُ، وَأَبْقَى عَذَابًا مِنْكَ إِنْ عَصَيْنَاهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً) ٢٠: ٧٤ قِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ السَّحَرَةِ لَمَّا آمَنُوا. وَقِيلَ: ابْتِدَاءُ كَلَامٍ مِنَ اللَّهِ ﷿. وَالْكِنَايَةُ فِي" إِنَّهُ" تَرْجِعُ إِلَى الْأَمْرِ وَالشَّأْنِ. وَيَجُوزُ إِنَّ من يأت، ومنه قول الشاعر:

İbn Abbas şöyle demiştir: "Yani ne yapacaksan yap!" Bir görüşe göre de: "El-kol kesmekten ve asmaktan yana ne hüküm vereceksen ver!" demektir. Vasl (geçiş) hâlinde, kendisinin ve tenvinin sükûnu sebebiyle [kâdın (قاضٍ) kelimesindeki] yâ harfi hazfedilmiştir. Sîbeveyh ise vakıf hâlinde iki sâkinin karşılaşma illeti ortadan kalktığı için onun sabit bırakılmasını tercih etmiştir. {إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا} “Sen ancak bu dünya hayatında hükmünü geçirebilirsin” [Tâhâ: 72] yani senin emrin ancak onda geçerlidir. [Bu ifade] zarf olarak mansuptur ve anlamı şudur: "Sen ancak bu dünya hayatının geçimliğinde hüküm verirsin" yahut "bu dünya hayatının vaktinde [hüküm verirsin]"; böylece mefulün hazfedildiği takdir edilir. Takdirin: "Sen ancak bu dünya hayatının işlerine hükmedersin" şeklinde olması da caizdir; bu takdirde meful olarak nasbedilir ve 'mâ' (ما) da 'inne'nin amelini engelleyen kâffe olur. Ferrâ ise 'mâ'nın 'ellezî' anlamında kabul edilmesi, 'takdî' fiilindeki zamirin hazfedilmesi ve 'hâzihi'l-hayâtu'd-dünyâ' ifadesinin merfu kılınması suretiyle ref'i caiz görmüştür. {إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا} “Şüphesiz biz Rabbimize iman ettik” [Tâhâ: 73] yani bir ve tek olup ortağı bulunmayan Allah'ı ve Mûsâ'nın bize getirdiklerini tasdik ettik. {لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا} “günahlarımızı bağışlasın diye” [Tâhâ: 73]; bununla üzerinde bulundukları şirki kastetmektedirler. {وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ} “ve bizi zorladığın sihri” [Tâhâ: 73]. Buradaki 'mâ' (ما), {الْخَطَايَا} kelimesine atfedilerek nasb mahallindedir. İrabta mahalli olmadığı ve nâfiye (olumsuzluk eki) olduğu da söylenmiştir; yani: "Sihir türünden olan günahlarımızı da kendisi üzerine bizi zorlamadığın şeyleri de bağışlasın diye" demektir. en-Nehhâs: "Birinci görüş daha uygundur" demiştir. el-Mehdevî ise şöyle demiştir: "Bu görüşte bir uzaklık vardır; zira onların: {إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ} «Eğer üstün gelenler biz olursak bize bir mükâfat var mı?» şeklindeki sözleri zorlanan kimselerin sözü değildir; ayrıca zorlama da bir günah sayılmaz, gerçi küçüklüklerinde bunu öğrenmeye zorlanmış olmaları caizdir." el-Hasan: "Onlara sihir çocukken öğretilmişti, sonra bunu kendi tercihleriyle yaptılar" demiştir. 'Mâ'nın mübteda olarak ref mahallinde bulunması ve haberin takdir edilmesi de caizdir; takdiri: 'Bizi üzerine zorladığın sihir bizden kaldırılmıştır (bağışlanmıştır)' şeklindedir. {مِنَ السِّحْرِ} ifadesi bu görüşe ve birinci görüşe göre {أَكْرَهْتَنا} fiiline taalluk eder. 'Mâ'nın nâfiye olmasına göre ise {خَطايانا} kelimesine taalluk eder. {وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقى} “Allah daha hayırlı ve daha kalıcıdır” [Tâhâ: 73] yani O'nun sevabı daha hayırlı ve daha kalıcıdır; dolayısıyla muzâf hazfedilmiştir, bunu İbn Abbas söylemiştir. Bir görüşe göre: "Allah bizim için senden daha hayırlıdır ve bize vereceği azap da senin bize vereceğin azaptan daha süreklidir" demektir; bu da Firavun'un: {وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى} «Hangimizin azabının daha şiddetli ve daha kalıcı olduğunu mutlaka bileceksiniz» [Tâhâ: 71] sözüne bir cevaptır. Bir diğer görüşe göre: "O'na itaat edersek Allah bizim için daha hayırlıdır, şayet O'na isyan edersek O'nun azabı seninkinden daha kalıcıdır" demektir. Yüce Allah'ın: {إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً} “Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak varırsa” [Tâhâ: 74] ayetinin, iman ettiklerinde sihirbazların sözünden olduğu söylenmiştir. Aziz ve Celil olan Allah'ın sözünün başlangıcı olduğu da söylenmiştir. {إِنَّهُ} ifadesindeki zamir, şan ve durum zamiridir. Zamirsiz olarak {إِنَّ مَنْ يَأْتِ} şeklinde okunması da caizdir; şairin şu sözü de bu kabildendir:

إِنَّ مَنْ يَدْخُلِ الْكَنِيسَةَ يَوْمًا ... يَلْقَ فِيهَا جآذرا وظباء

Şüphesiz kim bir gün kiliseye girerse... orada yaban sığırı yavruları ve ceylanlar bulur.