أَرَادَ إِنَّهُ مَنْ يَدْخُلْ، أَيْ إِنَّ الْأَمْرَ هذا، وهو أَنَّ الْمُجْرِمَ يَدْخُلُ النَّارَ، وَالْمُؤْمِنَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ. وَالْمُجْرِمُ الْكَافِرُ. وَقِيلَ: الَّذِي يَقْتَرِفُ الْمَعَاصِيَ وَيَكْتَسِبُهَا. والأول أشبه لقوله تعالى: (فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى) ٢٠: ٧٤ وَهَذِهِ صِفَةُ الْكَافِرِ الْمُكَذِّبِ الْجَاحِدِ- عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي سُورَةِ (النِّسَاءِ) وَغَيْرِهَا- فَلَا يَنْتَفِعُ بِحَيَاتِهِ وَلَا يَسْتَرِيحُ بِمَوْتِهِ. قَالَ الشَّاعِرُ:
[Şair] {إِنَّهُ مَنْ يَدْخُلْ} (Şüphesiz durum şudur ki kim girerse) demek istemiştir. Yani mesele şudur: Mücrim olan ateşe girer, mümin olan ise cennete girer. Mücrim, kâfirdir. Günahları irtikâp eden ve onları kazanan kimse olduğu da söylenmiştir. Ancak birincisi, Yüce Allah'ın: {فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى} “muhakkak ki cehennem onun içindir. Orada ne ölür ne de yaşar” [Tâhâ: 74] ayetinden dolayı daha uygundur. Bu da —en-Nisâ Suresi'nde ve diğerlerinde daha önce açıklandığı üzere— yalanlayan ve inkâr eden kâfirin sıfatıdır; o ne hayatından faydalanır ne de ölümüyle rahata erer. Şair şöyle demiştir:
أَلَا مَنْ لِنَفْسٍ لَا تَمُوتُ فَيَنْقَضِي ... شَقَاهَا وَلَا تَحْيَا حَيَاةً لَهَا طَعْمُ
Ah, bir can ki ne ölür de bedbahtlığı sona erer ... ne de tadı tuzu olan bir hayat yaşar!
وَقِيلَ: نَفْسُ الكافر معلقة في حنجرته أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ فَلَا يَمُوتُ بِفِرَاقِهَا، ولا يحيا باستقرارها. وَمَعْنَى. (مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً) ٢٠: ٧٤ مَنْ يَأْتِ موعد ربه. ومعنى (وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً) ٢٠: ٧٥ أَيْ يَمُتْ عَلَيْهِ وَيُوَافِيهِ مصدقا به. (قَدْ عَمِلَ) أَيْ وَقَدْ عَمِلَ" الصَّالِحاتِ" أَيِ الطَّاعَاتِ وَمَا أُمِرَ بِهِ وَنُهِيَ عَنْهُ. (فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى) ٢٠: ٧٥ أَيِ الرَّفِيعَةُ الَّتِي قَصُرَتْ دُونَهَا الصِّفَاتُ. وَدَلَّ قَوْلُهُ:" وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً ٢٠: ٧٥" عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمُجْرِمِ الْمُشْرِكُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (جَنَّاتُ عَدْنٍ) بَيَانٌ لِلدَّرَجَاتِ وَبَدَلٌ مِنْهَا، وَالْعَدْنُ الْإِقَامَةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ. (تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا) أَيْ مِنْ تَحْتِ غُرَفِهَا وَسُرُرِهَا (الْأَنْهارُ) مِنَ الْخَمْرِ وَالْعَسَلِ وَاللَّبَنِ وَالْمَاءِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. (خالِدِينَ فِيها) أَيْ مَاكِثِينَ دَائِمِينَ. (وَذلِكَ جَزاءُ مَنْ تَزَكَّى) ٢٠: ٧٦ أَيْ مَنْ تَطَهَّرَ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي. وَمَنْ قَالَ هَذَا مِنْ قَوْلِ السَّحَرَةِ قَالَ: لَعَلَّ السَّحَرَةَ سَمِعُوهُ مِنْ مُوسَى أَوْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ كَانَ فِيهِمْ بِمِصْرَ أَقْوَامٌ، وَكَانَ فِيهِمْ أَيْضًا الْمُؤْمِنُ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ. قُلْتُ: وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ إِلْهَامًا مِنَ اللَّهِ لَهُمْ أَنْطَقَهُمْ بذلك لما آمنوا، والله أعلم.
Bir görüşe göre: Kâfirin canı gırtlağına takılıp kalır —Yüce Allah'ın onun hakkında haber verdiği üzere—; böylece bedenden ayrılmakla ölmez, orada yerleşmekle de yaşamaz. {مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً} “Kim Rabbine günahkâr olarak varırsa” [Tâhâ: 74] ayetinin anlamı: Kim Rabbinin huzuruna vâdesiyle gelirse demektir. {وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً} “Kim de O'na mümin olarak varırsa” [Tâhâ: 75] ayetinin anlamı ise: İman üzere ölür ve O'nu tasdik edici olarak O'na kavuşursa demektir. {قَدْ عَمِلَ} yani {الصَّالِحاتِ} “salih ameller işlemiş olarak” [Tâhâ: 75]; yani taatleri yerine getirmiş, emredilenleri yapıp yasaklananlardan kaçınmış olarak [gelirse]. {فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى} “işte onlar için en yüce dereceler vardır” [Tâhâ: 75]; yani nitelemelerin kendisini vasfetmekte yetersiz kaldığı yüksek makamlar vardır. {وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً} “Kim de O'na mümin olarak varırsa” [Tâhâ: 75] buyruğu, mücrim ile kastedilenin müşrik olduğuna delalet etmiştir. Yüce Allah'ın: {جَنَّاتُ عَدْنٍ} “Adn cennetleri” [Tâhâ: 76] buyruğu, derecelerin bir açıklaması ve ondan bedeldir. Adn, ikamet etmek demektir. Bunun açıklaması daha önce geçmişti. {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا} yani odalarının ve tahtlarının altından {الْأَنْهارُ} “ırmaklar akar” [Tâhâ: 76]; şarap, bal, süt ve sudan ırmaklar akar. Bu da daha önce geçti. {خالِدِينَ فِيها} “içinde ebedî kalacakları” [Tâhâ: 76] yani daimi olarak kalacakları [cennetler]. {وَذلِكَ جَزاءُ مَنْ تَزَكَّى} “İşte arınan kimsenin mükâfatı budur” [Tâhâ: 76] yani küfürden ve günahlardan temizlenen kimsenin. Bunun sihirbazların sözü olduğunu söyleyen kimse şöyle der: Sihirbazlar bunu muhtemelen Mûsâ'dan yahut Mısır'da bir topluluk oluşturdukları sırada İsrailoğullarından işitmişlerdi; aralarında Firavun ailesinin mümini de vardı. Ben derim ki: Bunun Allah'tan onlara bir ilham olması ve iman ettiklerinde onları bununla konuşturmuş bulunması da muhtemeldir; en doğrusunu Allah bilir.
[سورة طه (٢٠): الآيات ٧٧ الى ٧٩]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler: 77-79]
وَلَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً لَا تَخافُ دَرَكاً وَلا تَخْشى (٧٧) فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ (٧٨) وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى (٧٩)
{وَلَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً لَا تَخافُ دَرَكاً وَلا تَخْشى (٧٧) فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ (٧٨) وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى (٧٩)} “Andolsun biz Mûsâ'ya: «Kullarımı geceleyin yürüt; onlara denizde kuru bir yol aç; yetişilmekten korkmazsın ve endişe etmezsin» diye vahyettik. (77) Firavun da ordularıyla onların peşine düştü, denizden onları kaplayan şey kaplayıverdi (boğuluverdiler). (78) Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi. (79)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي) ٢٠: ٧٧ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي هَذَا مُسْتَوْفًى. (فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً) ٢٠: ٧٧ أَيْ يَابِسًا لَا طِينَ فِيهِ ولا ماء. وقد مضى في (البقرة)
Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي} “Andolsun biz Mûsâ'ya: «Kullarımı geceleyin yürüt» diye vahyettik” [Tâhâ: 77] buyruğu: Bu husustaki açıklama eksiksiz bir şekilde geçmişti. {فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً} “Onlara denizde kuru bir yol aç” [Tâhâ: 77] yani içinde ne çamur ne de su bulunan kuru [bir yol]. (Bakara) [Suresi'nde] geçmişti
ضَرْبُ مُوسَى الْبَحْرَ وَكُنْيَتُهُ إِيَّاهُ وَإِغْرَاقُ فِرْعَوْنَ فَلَا مَعْنَى لِلْإِعَادَةِ. (لَا تَخافُ دَرَكاً) ٢٠: ٧٧ أَيْ لِحَاقًا مِنْ فِرْعَوْنَ وَجُنُودِهِ." وَلَا تَخْشَى" قَالَ ابن جريج قال أصحاب موسى [له]: هَذَا فِرْعَوْنُ قَدْ أَدْرَكَنَا، وَهَذَا الْبَحْرُ قَدْ غَشِيَنَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَا تَخافُ دَرَكاً وَلا تَخْشى ٢٠: ٧٧" أَيْ لَا تَخَافُ دَرَكًا مِنْ فِرْعَوْنَ وَلَا تَخْشَى غَرَقًا مِنَ الْبَحْرِ أَنْ يَمَسَّكَ إِنْ غَشِيَكَ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ" لَا تَخَفْ" عَلَى أَنَّهُ جَوَابُ الْأَمْرِ. التَّقْدِيرُ إِنْ تَضْرِبْ لهم طريقا في البحر لا تخف. و" لا تَخْشى ٢٠: ٧٧" مُسْتَأْنَفٌ عَلَى تَقْدِيرِ: وَلَا أَنْتَ تَخْشَى. أَوْ يَكُونُ مَجْزُومًا وَالْأَلِفُ مُشَبَّعَةٌ مِنْ فَتْحَةٍ، كقوله:" فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا" [الأحزاب: ٦٧] أو يكون على حد قول الشاعر:
Mûsâ'nın denize vurması, ona yol açması ve Firavun'un boğulması anlatılmıştı; bu sebeple tekrarlamanın bir anlamı yoktur. {لَا تَخافُ دَرَكاً} “yetişilmekten korkmazsın” [Tâhâ: 77] yani Firavun ve ordularının sana yetişmesinden korkmazsın. {وَلا تَخْشى} “ve endişe etmezsin” [Tâhâ: 77]. İbn Cüreyc şöyle demiştir: Mûsâ'nın ashabı [ona]: "İşte Firavun bize yetişti, işte deniz de bizi kapladı!" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: {لَا تَخافُ دَرَكاً وَلا تَخْشى} “yetişilmekten korkmazsın ve endişe etmezsin” [Tâhâ: 77] ayetini indirdi; yani Firavun'un yetişmesinden korkmazsın ve denizin seni bürümesi hâlinde sana dokunacak bir boğulmadan endişe etmezsin. Hamza, emrin cevabı kılarak {لَا تَخَفْ} şeklinde okumuştur. Takdiri: Eğer onlar için denizde kuru bir yol açarsan korkmazsın, şeklindedir. {وَلا تَخْشى} ise: 'Ve sen endişe de etmezsin' takdiriyle müste'neftir (yeni bir cümledir). Yahut meczum olup elif, Yüce Allah'ın: {فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا} «bizi yoldan saptırdılar» [el-Ahzâb: 67] buyruğunda olduğu gibi fethanın uzatılmasından (işbâ'dan) ibarettir; yahut şairin şu sözü kabilindendir:
كَأَنْ لَمْ تَرَى قَبْلِي أَسِيرًا يَمَانِيَا
Sanki benden önce hiç Yemenli bir esir görmedin
عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ الْحَرَكَةِ كَمَا تُحْذَفُ حَرَكَةُ الصَّحِيحِ. وَهَذَا مَذْهَبُ الْفَرَّاءِ. وَقَالَ آخَرُ:
Sahih harfin harekesinin hazfedildiği gibi harekenin hazfedildiği takdiri üzeredir. Bu Ferrâ'nın mezhebidir. Bir başkası da şöyle demiştir:
هَجَوْتَ زَبَّانَ ثُمَّ جِئْتَ مُعْتَذِرًا ... مِنْ هَجْوِ زَبَّانَ لَمْ تهجو ولم تدع
Zebbân'ı hicvettin, sonra da özür dilemeye geldin ... Zebbân'ı hicvetmekten; ne tam hicvettin ne de vazgeçtin
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
أَلَمْ يَأْتِيكَ وَالْأَنْبَاءُ تَنْمِي ... بِمَا لَاقَتْ لَبُونُ بَنِي زِيَادِ
Haberler yayılıp dururken sana gelmedi mi ... Ziyâdoğullarının sağılan develerinin başına gelenler?
قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مِنْ أَقْبَحِ الْغَلَطِ أَنْ يُحْمَلَ كِتَابُ اللَّهِ ﷿ عَلَى الشُّذُوذِ مِنَ الشِّعْرِ، وَأَيْضًا فَإِنَّ الَّذِي جَاءَ بِهِ مِنَ الشِّعْرِ لَا يُشْبِهُ مِنَ الْآيَةِ شَيْئًا، لِأَنَّ الْيَاءَ وَالْوَاوَ مُخَالِفَتَانِ لِلْأَلِفِ، لِأَنَّهُمَا تَتَحَرَّكَانِ وَالْأَلِفُ لَا تَتَحَرَّكُ، وَلِلشَّاعِرِ إِذَا اضْطُرَّ أَنْ يُقَدِّرَهُمَا مُتَحَرِّكَتَيْنِ ثُمَّ تُحْذَفُ الْحَرَكَةُ لِلْجَزْمِ، وَهَذَا مُحَالٌ فِي الْأَلِفِ، وَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى أَبْيَنُ لِأَنَّ بَعْدَهُ" وَلا تَخْشى ٢٠: ٧٧" مُجْمَعٌ عَلَيْهِ بِلَا جَزْمٍ، وَفِيهَا ثَلَاثُ تَقْدِيرَاتٍ: الْأَوَّلُ- أَنْ يَكُونَ" لَا تَخافُ ٢٠: ٧٧" فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الْمُخَاطَبِ، التَّقْدِيرُ: فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا غَيْرَ خَائِفٍ وَلَا خَاشٍ. الثَّانِي أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ النَّعْتِ لِلطَّرِيقِ، لِأَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى يَبَسٍ الَّذِي هُوَ صِفَةٌ، وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: لَا تَخَافُ فِيهِ، فَحَذَفَ الرَّاجِعَ مِنَ الصِّفَةِ. وَالثَّالِثُ- أَنْ يَكُونَ مُنْقَطِعًا خَبَرَ ابتداء محذوف تقديره: وأنت لا تخاف.
en-Nehhâs şöyle demiştir: "Azîz ve Celîl olan Allah'ın Kitabı'nı şiirdeki şâz (kural dışı) kullanımlara hamletmek, en çirkin hatalardandır. Ayrıca [muhalifin] şiirden getirdiği delil de ayete hiçbir şekilde benzememektedir. Çünkü yâ (ي) ve vâv (و) harfleri eliften (ا) farklıdır; zira bu ikisi hareke kabul eder, elif ise hareke kabul etmez. Şair mecbur kaldığında bu iki harfin harekeli olduğunu varsayabilir, ardından da cezm sebebiyle hareke hazfedilir (düşürülür). Bu durum ise elif harfinde imkânsızdır. Birinci kıraat daha açıktır; zira devamındaki { وَلا تَخْشى } “ve korkmazsın” [Tâhâ: 77] lafzının cezm olmaksızın [okunacağı] üzerinde icmâ edilmiştir. Bu hususta üç takdir (ihtimal) vardır: Birincisi; { لَا تَخافُ } “korkmayarak” [Tâhâ: 77] ifadesinin, muhatabın hâl konumunda olmasıdır; takdiri: { فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا غَيْرَ خَائِفٍ وَلَا خَاشٍ } [Onlar için denizde ne korkan ne de endişe eden biri olmaksızın kuru bir yol aç] şeklindedir. İkincisi; yol (طَرِيق) kelimesinin sıfatı konumunda olmasıdır, çünkü bir sıfat olan 'yebesen' (kuru) kelimesine matuftur; takdiri: { لَا تَخَافُ فِيهِ } (İçinde korkmayacağın [bir yol]) şeklinde olup sıfattan [mevsûfa] dönen zamir hazfedilmiştir. Üçüncüsü ise; [cümlenin öncesinden] kesilmiş (münkatı') olup mahzuf bir mübtedânın haberi olmasıdır; takdiri: { وَأَنْتَ لَا تَخَافُ } (Sen korkmazsın) şeklindedir."
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ) ٢٠: ٧٨ أَيِ اتَّبَعَهُمْ ومعه جنوده، وقرى" فَاتَّبَعَهُمْ" بِالتَّشْدِيدِ فَتَكُونُ الْبَاءُ فِي" بِجُنُودِهِ ٢٠: ٧٨" عَدَّتِ الْفِعْلَ إِلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي، لِأَنَّ اتَّبَعَ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ. أَيْ تَبِعَهُمْ لِيَلْحَقَهُمْ بِجُنُودِهِ أَيْ مَعَ جُنُودِهِ كَمَا يُقَالُ: رَكِبَ الْأَمِيرُ بِسَيْفِهِ أَيْ مَعَ سَيْفِهِ. وَمَنْ قَطَعَ" فَأَتْبَعَ" يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ: فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْبَاءُ زَائِدَةً، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اقْتَصَرَ عَلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ. يُقَالُ: تَبِعَهُ وَأَتْبَعَهُ وَلَحِقَهُ وَأَلْحَقَهُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَقَوْلُهُ:" بِجُنُودِهِ" فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، كَأَنَّهُ قَالَ: فَأَتْبَعَهُمْ سَائِقًا جُنُودَهُ. (فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ) ٢٠: ٧٨ أَيْ أَصَابَهُمْ مِنَ الْبَحْرِ مَا غَرَّقَهُمْ، وَكَرَّرَ عَلَى مَعْنَى التَّعْظِيمِ وَالْمَعْرِفَةِ بِالْأَمْرِ. (وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى) ٢٠: ٧٩ أَيْ أَضَلَّهُمْ عَنِ الرُّشْدِ وَمَا هَدَاهُمْ إِلَى خَيْرٍ وَلَا نَجَاةٍ، لِأَنَّهُ قَدَّرَ أَنَّ مُوسَى ﵇ وَمَنْ مَعَهُ لَا يَفُوتُونَهُ، لِأَنَّ بَيْنَ أَيْدِيهِمُ الْبَحْرَ. فَلَمَّا ضَرَبَ مُوسَى الْبَحْرَ بِعَصَاهُ انْفَلَقَ مِنْهُ اثْنَا عَشَرَ طَرِيقًا وَبَيْنَ الطُّرُقِ الْمَاءُ قَائِمًا كَالْجِبَالِ. وَفِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ:" فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ" أَيِ الْجَبَلِ الْكَبِيرِ، فَأَخَذَ كُلُّ سِبْطٍ طَرِيقًا. وَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى أَطْوَادِ الْمَاءِ أَنْ تَشَبَّكِي فَصَارَتْ شَبَكَاتٍ يَرَى بَعْضُهُمْ بعضا ويسمع بعضهم كلام بعض، فكان هَذَا مِنْ أَعْظَمِ الْمُعْجِزَاتِ، وَأَكْبَرِ الْآيَاتِ، فَلَمَّا أَقْبَلَ فِرْعَوْنُ وَرَأَى الطُّرُقَ فِي الْبَحْرِ وَالْمَاءَ قَائِمًا أَوْهَمَهُمْ أَنَّ الْبَحْرَ فَعَلَ هَذَا لِهَيْبَتِهِ، فَدَخَلَ هُوَ وَأَصْحَابُهُ فَانْطَبَقَ الْبَحْرُ عَلَيْهِمْ. وَقِيلَ إِنَّ قَوْلَهُ:" وَما هَدى ٢٠: ٧٩" تَأْكِيدٌ لِإِضْلَالِهِ إِيَّاهُمْ. وَقِيلَ: هُوَ جَوَابُ قَوْلِ فِرْعَوْنَ:" مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرى وَما أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشادِ ٤٠: ٢٩" [غافر: ٢٩] فَكَذَّبَهُ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ" وَما هَدى ٢٠: ٧٩" أَيْ مَا هَدَى نَفْسَهُ بَلْ أَهْلَكَ نفسه وقومه.
Yüce Allah'ın: {فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ} “Firavun da ordularıyla onların peşine düştü” [Tâhâ: 78] ayeti; yani orduları yanında olduğu hâlde onların peşine düştü demektir. Şedde ile {فَاتَّبَعَهُمْ} şeklinde de okunmuştur; bu takdirde {بِجُنُودِهِ} ifadesindeki bâ (بِ) harfi, fiili ikinci mefule geçişli yapmıştır; çünkü 'ittebea' fiili tek bir mefule müteaddidir. Yani ordularıyla onlara yetişmek için —yani ordularıyla beraber— onların ardından gitti demektir; nitekim: "Emir kılıcıyla bindi" yani kılıcıyla beraber bindi denilmesi gibidir. Hemzeyi katı' ile okuyarak {فَأَتْبَعَ} diyen kimseye göre ise [bu fiil] iki mefule geçişlidir: Bu durumda bâ harfinin zâid olması da caizdir, tek bir mefulle yetinilmiş olması da caizdir. [Arapçada] 'tebiahu', 'etbeahu', 'lahikahu' ve 'elhakahû' kelimeleri aynı anlamda kullanılır. O'nun: {بِجُنُودِهِ} sözü hâl konumundadır; sanki: "Ordularını sevk ederek onların peşine düştü" demiştir. {فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ} “denizden onları kaplayan şey kaplayıverdi” [Tâhâ: 78] yani denizden onları boğan şey onlara isabet etti; durumu tazim etmek ve meselenin bilindiğini ifade etmek maksadıyla [fiil] tekrarlanmıştır. {وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى} “Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi” [Tâhâ: 79] yani onları doğru yoldan saptırdı, hiçbir hayra ve kurtuluşa iletmedi; zira Mûsâ (aleyhisselâm) ve beraberindekilerin —önlerinde deniz bulunduğu için— elinden kurtulamayacağını hesaplamıştı. Mûsâ asâsıyla denize vurunca oradan on iki yol açıldı ve yolların arasında sular dağlar gibi dikildi. Şuarâ Suresi'nde: {فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} «Her parça ulu bir dağ gibi oldu» [eş-Şuarâ: 63] buyrulmaktadır; yani büyük dağ gibi oldu ve her bir kabile bir yoldan gitti. Allah su dağlarına: "Birbirinize ağ gibi delikli olun" diye vahyetti, böylece birbirlerini görüp sözlerini işittikleri şebekeler hâline geldiler; bu da en büyük mucizelerden ve en ulu ayetlerdendi. Firavun gelip denizde yolları ve suyun dikilmiş hâlini görünce, denizin bunu kendi heybetinden dolayı yaptığını onlara vehmettirdi; kendisi ve ashabı denize girdi ve deniz üzerlerine kapandı. {وَما هَدى} buyruğunun, onları saptırmış olmasını teyit ettiği de söylenmiştir. Firavun'un: {مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرى وَما أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشادِ} «Ben size ancak kendi gördüğümü gösteriyorum ve ben sizi ancak doğru yola iletiyorum» [Gâfir: 29] sözüne bir cevap olduğu ve Yüce Allah'ın onu yalanladığı da söylenmiştir. İbn Abbas şöyle demiştir: {وَما هَدى} yani kendisini doğru yola iletmedi, bilakis kendisini de kavmini de helak etti.
[سورة طه (٢٠): الآيات ٨٠ الى ٨٢]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler: 80-82]
يَا بَنِي إِسْرائِيلَ قَدْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى (٨٠) كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَلا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى (٨١) وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى (٨٢)
{يَا بَنِي إِسْرائِيلَ قَدْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى} “Ey İsrailoğulları! Sizi düşmanınızdan kurtardık, size Tûr'un sağ tarafını vadettik ve üzerinize kudret helvası ile bıldırcın indirdik.” (80) {كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَلا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى} “Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin, onda taşkınlık etmeyin; yoksa üzerinize gazabım iner. Gazabım kimin üzerine inerse, muhakkak o helak olup gitmiştir.” (81) {وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى} “Şüphesiz Ben, tövbe eden, iman edip salih amel işleyen, sonra da doğru yolda yürüyen kimse için elbette çok bağışlayıcıyım.” (82)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا بَنِي إِسْرائِيلَ قَدْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ) ٢٠: ٨٠ لَمَّا أَنْجَاهُمْ مِنْ فِرْعَوْنَ قَالَ لهم هذا ليشكروه. (وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ) ٢٠: ٨٠" جانِبَ" نُصِبَ عَلَى المفعول الثاني ل" واعدنا" وَلَا يَحْسُنُ أَنْ يَنْتَصِبَ عَلَى الظَّرْفِ، لِأَنَّهُ ظرف مكان محض غَيْرُ مُبْهَمٍ. وَإِنَّمَا تَتَعَدَّى الْأَفْعَالُ وَالْمَصَادِرُ إِلَى ظُرُوفِ الْمَكَانِ بِغَيْرِ حَرْفِ جَرٍّ إِذَا كَانَتْ مُبْهَمَةً. قَالَ مَكِّيٌّ: هَذَا أَصْلٌ لَا خِلَافَ فِيهِ، وَتَقْدِيرُ الْآيَةِ. وَوَاعَدْنَاكُمْ إِتْيَانَ جَانِبِ الطُّورِ، ثُمَّ حَذَفَ الْمُضَافَ. قَالَ النَّحَّاسُ: أَيْ أَمَرْنَا مُوسَى أَنْ يَأْمُرَكُمْ بِالْخُرُوجِ مَعَهُ لِيُكَلِّمَهُ بِحَضْرَتِكُمْ فَتَسْمَعُوا الْكَلَامَ. وَقِيلَ: وَعَدَ مُوسَى بَعْدَ إِغْرَاقِ فِرْعَوْنَ أَنْ يَأْتِيَ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ فَيُؤْتِيهِ التَّوْرَاةَ، فَالْوَعْدُ كَانَ لِمُوسَى وَلَكِنْ خُوطِبُوا بِهِ لِأَنَّ الْوَعْدَ كَانَ لِأَجْلِهِمْ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو" وَوَعَدْنَاكُمْ" بِغَيْرِ أَلِفٍ وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ، لِأَنَّ الْوَعْدَ إِنَّمَا هُوَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِمُوسَى خَاصَّةً، وَالْمُوَاعَدَةُ لَا تَكُونُ إِلَّا مِنَ اثْنَيْنِ. وقد مضى في (البقرة) هذا المعنى. و" الْأَيْمَنَ" نُصِبَ، لِأَنَّهُ نَعْتٌ لِلْجَانِبِ وَلَيْسَ لِلْجَبَلِ يَمِينٌ وَلَا شِمَالٌ، فَإِذَا قِيلَ: خُذْ عَنْ يَمِينِ الْجَبَلِ فَمَعْنَاهُ خُذْ عَلَى يَمِينِكَ مِنَ الْجَبَلِ. وَكَانَ الْجَبَلُ عَلَى يَمِينِ مُوسَى إِذْ أَتَاهُ. (وَنَزَّلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى) ٢٠: ٨٠ أَيْ فِي التِّيهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ. (كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ) أَيْ مِنْ لَذِيذِ الرِّزْقِ. وَقِيلَ: مِنْ حَلَالِهِ إِذْ لَا صُنْعَ فِيهِ لِآدَمِيٍّ فتدخله شبهة. (وَلا تَطْغَوْا) أَيْ لَا تَحْمِلَنَّكُمُ السَّعَةُ وَالْعَافِيَةُ أَنْ تَعْصُوا، لِأَنَّ الطُّغْيَانَ التَّجَاوُزُ إِلَى مَا لَا يَجُوزُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى، أَيْ لَا تَكْفُرُوا النِّعْمَةَ وَلَا تنسوا [شكر النعم ولا شُكْرَ] الْمُنْعِمِ بِهَا عَلَيْكُمْ. وَقِيلَ: أَيْ وَلَا تَسْتَبْدِلُوا بِهَا شَيْئًا آخَرَ كَمَا قَالَ:" أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ" [البقرة: ٦١] وَقِيلَ: لَا تَدَّخِرُوا مِنْهُ لِأَكْثَرَ مِنْ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَيَتَدَوَّدَ عَلَيْهِمْ مَا ادَّخَرُوهُ، وَلَوْلَا ذَلِكَ مَا تَدَوَّدَ طَعَامٌ أَبَدًا. (فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي) ٢٠: ٨١ أَيْ يَجِبَ وَيَنْزِلَ، وَهُوَ مَنْصُوبٌ بِالْفَاءِ فِي جَوَابِ النَّهْيِ مِنْ قَوْلِهِ:" وَلا تَطْغَوْا". (فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى) ٢٠: ٨١ قَرَأَ الْأَعْمَشُ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ والكسائي:" فَيَحِلَّ ٢٠: ٨١" بضم الحاء (وَمَنْ يَحْلِلْ) ٢٠: ٨١ بِضَمِّ اللَّامِ الْأُولَى. وَالْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ وهما لغتان. وحكى
Yüce Allah'ın: {يَا بَنِي إِسْرائِيلَ قَدْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ} “Ey İsrailoğulları! Sizi düşmanınızdan kurtardık” [Tâhâ: 80] buyruğu [hakkında]: Onları Firavun'dan kurtarınca, şükretsinler diye kendilerine böyle buyurdu. {وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ} “Ve Tûr'un sağ tarafını size vaad ettik (sözleştik)” [Tâhâ: 80] [ayetindeki] {جانِبَ} (cânibe) kelimesi, {واعدنا} (vâadnâ) fiilinin ikinci mefulü olarak mensub kılınmıştır; zarf olarak mensub olması ise uygun değildir. Çünkü o, mübhem (belirsiz) olmayan mahz bir mekân zarfıdır. Fiiller ve masdarlar, cer harfi olmaksızın mekân zarflarına ancak o zarflar mübhem olduğu takdirde geçişli olabilirler. Mekkî şöyle demiştir: Bu, üzerinde ihtilaf bulunmayan bir kuraldır (asıldır). Ayetin takdiri ise şöyledir: "Ve Tûr tarafına gelmenizi size vaad ettik." Daha sonra mudâf (tamlanan) hazfedilmiştir. en-Nahhâs şöyle demiştir: Yani, Musa'ya sizinle birlikte çıkmasını emretmesini, böylece sizin huzurunuzda onunla konuşup sizin de sözü işitmenizi [sağlamasını] emrettik. Şöyle de denilmiştir: Firavun'un boğulmasından sonra Musa'ya Tûr'un sağ tarafına gelmesini ve orada kendisine Tevrat'ı vereceğini vaad etti. Dolayısıyla vaad Musa'ya yönelikti; ancak vaad onların yararına olduğu için hitap kendilerine yöneltilmiştir. Ebû Amr ise elifsiz olarak {وَوَعَدْنَاكُمْ} (ve-veadnâkum) şeklinde okumuştur. Ebû Ubeyd de bunu tercih etmiştir; çünkü vaad sadece Yüce Allah'tan özellikle Musa'ya yöneliktir, "muvâade" (sözleşme) ise ancak iki taraf arasında olur. Bakara Suresi'nde bu anlam geçmişti. {الْأَيْمَنَ} (el-eymene) kelimesi ise mensubdur, çünkü "cânib" kelimesinin sıfatıdır. Dağın sağı veya solu olmaz; bu sebeple "Dağın sağından tut" denildiğinde bunun anlamı, "Dağın, senin sağına düşen tarafından tut" demektir. Dağ, Musa oraya vardığında onun sağında kalmaktaydı. {وَنَزَّلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى} “Ve size kudret helvası ile bıldırcın indirdik” [Tâhâ: 80] yani Tîh çölünde. Buna dair açıklama daha önce geçmişti. {كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ} “Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin” yani lezzetli rızıklardan yiyin. Helal olanlarından [yiyin] şeklinde de açıklanmıştır; zira onda hiçbir insanın emeği/müdahalesi yoktur ki içine bir şüphe girmiş olsun. {وَلا تَطْغَوْا} “ve onda taşkınlık etmeyin” yani bolluk ve afiyet sizi isyan etmeye sevk etmesin; çünkü tuğyan, caiz olmayan sınıra aşırı biçimde geçmektir. Bir görüşe göre anlam şöyledir: Yani nimete karşı nankörlük etmeyin ve [nimetlerin şükrünü de] onları size bağışlayan [Mün'im] zata şükrü unutmayın. Şöyle de denilmiştir: Yani {أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ} “Daha aşağı olanı daha hayırlı olanla değiştirmek mi istiyorsunuz?” [el-Bakara: 61] ayetinde belirtildiği gibi, onu başka bir şeyle değiştirmeyin. Bir diğer görüşe göre: Ondan bir gün ve bir geceden fazlası için erzak biriktirmeyin. İbn Abbâs şöyle demiştir: Biriktirdikleri takdirde biriktirdikleri şeyler kurtlanır; eğer bu [durum] olmasaydı hiçbir yiyecek asla kurtlanmazdı. {فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي} “Yoksa üzerinize gazabım vacip olur/iner” [Tâhâ: 81] yani vacip olur ve iner. Bu kelime, {وَلا تَطْغَوْا} “taşkınlık etmeyin” nehyinin cevabındaki fâ harfi sebebiyle mensubdur. {فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى} “Yoksa üzerinize gazabım vacip olur/iner. Kimin üzerine de gazabım inerse, muhakkak o uçuruma yuvarlanmıştır” [Tâhâ: 81]. el-A‘meş, Yahyâ b. Vessâb ve el-Kisâî, [ilk kelimeyi] hâ harfinin zammesiyle {فَيَحُلَّ} (fe-yahulle), {وَمَنْ يَحْلِلْ} [kelimesini de] birinci lâm harfinin zammesiyle {وَمَنْ يَحْلُلْ} (ve men yahlul) şeklinde okumuşlardır. Diğer kurrâ ise kesre ile [fe-yahille ve men yahlil şeklinde] okumuşlardır; bunlar iki ayrı lügattir. Nakledildiğine göre
أَبُو عُبَيْدَةَ وَغَيْرُهُ: أَنَّهُ يُقَالُ حَلَّ يَحِلُّ إِذَا وَجَبَ وَحَلَّ يَحُلُّ إِذَا نَزَلَ. وَكَذَا قَالَ الْفَرَّاءُ: الضَّمُّ مِنَ الْحُلُولِ بِمَعْنَى الْوُقُوعِ وَالْكَسْرُ مِنَ الْوُجُوبِ. وَالْمَعْنَيَانِ مُتَقَارِبَانِ إِلَّا أَنَّ الْكَسْرَ أَوْلَى، لِأَنَّهُمْ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَى قَوْلِهِ:" وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ" [هود: ٣٩]. وَغَضَبُ اللَّهِ عِقَابُهُ وَنِقْمَتُهُ وَعَذَابُهُ." فَقَدْ هَوى ٢٠: ٨١" قَالَ الزَّجَّاجُ: فَقَدْ هَلَكَ، أَيْ صَارَ إِلَى الْهَاوِيَةِ وَهِيَ قَعْرُ النَّارِ، مِنْ هَوَى يَهْوِي هَوِيًّا أَيْ سَقَطَ مِنْ عُلُوٍّ إِلَى سُفْلٍ، وَهَوَى فُلَانٌ أَيْ مَاتَ. وَذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ: أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ قَالَ حَدَّثَنَا ثَعْلَبَةُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ شُفَيٍّ الْأَصْبَحِيِّ قَالَ: إِنَّ فِي جَهَنَّمَ جَبَلًا يُدْعَى صَعُودًا يَطْلُعُ فِيهِ الْكَافِرُ أَرْبَعِينَ خَرِيفًا قَبْلَ أَنْ يَرْقَاهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً
Ebû Ubeyde ve başkaları şöyle nakletmişlerdir: Vacip olduğunda حَلَّ يَحِلُّ (halle yahillu), indiğinde ise حَلَّ يَحُلُّ (halle yahullu) denir. Ferrâ da böyle söylemiştir: Zammeli okuyuş vuku bulmak anlamındaki 'hulûl'den, kesreli okuyuş ise vacip olmak anlamındaki 'vücûb'dandır. İki anlam birbirine yakındır; ancak kesre daha evladır, çünkü onlar: {وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ} «ve üzerine sürekli bir azap iner» [Hûd: 39] ayetinde [kesre üzerinde] icma etmişlerdir. Allah'ın gazabı; O'nun cezalandırması, intikamı ve azabıdır. {فَقَدْ هَوى} “muhakkak o uçuruma yuvarlanmıştır” [Tâhâ: 81] hakkında ez-Zeccâc şöyle demiştir: Muhakkak helak olmuştur, yani Hâviye'ye —ki o cehennemin dibidir— varmıştır; bu da yukarıdan aşağıya düşmek anlamındaki هَوَى يَهْوِي هَوِيًّا (hevâ yehvî heviyyen) kökünden gelir. هَوَى فُلَانٌ (hevâ fulânun) denildiğinde 'filanca öldü' demektir. İbnü'l-Mübarek zikretmiştir: Bize İsmâil b. Ayyâş haber verdi, o dedi ki: Bize Sa'lebe b. Müslim, Eyyûb b. Beşîr'den, o da Şufey el-Asbahî'den nakletti; o şöyle demiştir: "Cehennemde Saûd denilen bir dağ vardır; kâfir onun tepesine tırmanmadan önce kırk yıl boyunca onda yukarı doğru çıkar. Yüce Allah: {سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً} «Onu sarp bir yokuşa sardıracağım»
" [المدثر: ١٧] وَإِنَّ فِي جَهَنَّمَ قَصْرًا يُقَالُ لَهُ هَوَى يُرْمَى الْكَافِرُ مِنْ أَعْلَاهُ فَيَهْوِي أَرْبَعِينَ خَرِيفًا قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ أَصْلَهُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى ٢٠: ٨١" وَذَكَرَ الْحَدِيثَ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ) ٢٠: ٨٢ أَيْ مِنَ الشِّرْكِ. (وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى) ٢٠: ٨٢ أَيْ أَقَامَ عَلَى إِيمَانِهِ حَتَّى مَاتَ عَلَيْهِ، قَالَهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ لَمْ يُشَكَّ فِي إِيمَانِهِ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ وَالْمَهْدَوِيُّ. وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ التُّسْتَرِيُّ وَابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا: أَقَامَ عَلَى السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ. وَقَالَ أَنَسٌ: أَخَذَ بِسُنَّةِ النَّبِيِّ ﷺ ذكره الْمَهْدَوِيُّ، وَحَكَاهُ الْمَاوَرْدِيُّ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ. وَقَوْلٌ خَامِسٌ: أَصَابَ الْعَمَلَ، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ، وَعَنْهُ أَيْضًا تَعَلَّمَ الْعِلْمَ لِيَهْتَدِيَ كَيْفَ يَفْعَلُ، ذَكَرَ الْأَوَّلَ الْمَهْدَوِيُّ، وَالثَّانِي الثَّعْلَبِيُّ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: عَلِمَ أَنَّ لِذَلِكَ ثَوَابًا وَعَلَيْهِ عِقَابًا، وَقَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَقَوْلٌ ثَامِنٌ:" ثُمَّ اهْتَدى ٢٠: ٨٢" فِي وِلَايَةِ أَهْلِ بَيْتِ النَّبِيِّ ﷺ، قَالَهُ ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَحْسَنُ هَذِهِ الْأَقْوَالِ- إِنْ شَاءَ اللَّهُ- وَإِلَيْهِ يَرْجِعُ سَائِرُهَا. قَالَ وَكِيعٌ عَنْ سُفْيَانَ: كُنَّا نَسْمَعُ فِي قَوْلِهِ ﷿:" وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ ٢٠: ٨٢" أَيْ مِنَ الشِّرْكِ" وَآمَنَ ١١٠" أَيْ بَعْدَ الشِّرْكِ" وَعَمِلَ صالِحاً" صَلَّى وَصَامَ" ثُمَّ اهْتَدى ٢٠: ٨٢" مات على ذلك.
... [Müddessir: 17] "Cehennemde kendisine 'Hevâ' denilen bir köşk/saray vardır; kâfir onun en yukarısından atılır da dibine ulaşmadan önce kırk yıl boyunca aşağı doğru yuvarlanır/düşer." Yüce Allah: {وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى} “Üzerine gazabım inen kimse ise muhakkak uçuruma yuvarlanmıştır (helak olmuştur)” [Tâhâ: 81] buyurmuştur. [Râvî] hadisi zikretti; biz de bunu *et-Tezkire* adlı kitabımızda zikretmiştik. Yüce Allah'ın: {وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ} “Şüphesiz ben, tövbe eden kimse için çok bağışlayıcıyım” [Tâhâ: 82] buyruğu; yani şirkten [tövbe eden]. {وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى} “iman edip salih amel işleyen, sonra da doğru yolda giden [kimse için]” [Tâhâ: 82] buyruğu; yani vefat edinceye kadar imanı üzere sebat eden [kimsedir]. Bunu Süfyân es-Sevrî, Katâde ve başkaları söylemiştir. İbn Abbâs ise: "Yani imanında şüpheye düşmeyen kimsedir" demiştir. Bunu el-Mâverdî ve el-Mehdevî zikretmiştir. Sehl b. Abdillâh et-Tüsterî ve yine İbn Abbâs: "Sünnet ve Cemaat üzere sebat eden kimsedir" demişlerdir; bunu es-Sa‘lebî zikretmiştir. Enes: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetine sarılan kimsedir" demiştir; bunu el-Mehdevî zikretmiş, el-Mâverdî de Rebî' b. Enes'ten nakletmiştir. Beşinci bir görüşe göre: "Amelinde isabet eden kimsedir." Bunu İbn Zeyd söylemiştir. Ondan gelen bir diğer rivayette ise: "Nasıl amel edeceğini öğrenmek ve doğruyu bulmak için ilim tahsil eden kimsedir." Birinciyi el-Mehdevî, ikinciyi ise es-Sa‘lebî zikretmiştir. Şa'bî, Mukâtil ve el-Kelbî: "Bunun için bir mükâfat, buna [aykırı davranmaya] karşılık da bir ceza olduğunu bilen kimsedir" demişlerdir; Ferrâ da böyle söylemiştir. Sekizinci bir görüşe göre {ثُمَّ اهْتَدى} [Tâhâ: 82]: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ehl-i Beyt'inin velâyetinde [doğru yolu bulan kimsedir]." Bunu Sâbit el-Bünânî söylemiştir. İnşallah bu görüşlerin en güzeli birinci görüştür ve diğerleri de ona döner. Vekî', Süfyân'dan nakletti: Biz, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ} “Şüphesiz ben, tövbe eden kimse için çok bağışlayıcıyım” [Tâhâ: 82] yani şirkten [tövbe eden]; {وَآمَنَ} “ve iman eden” yani şirkten sonra; {وَعَمِلَ صالِحاً} “ve salih amel işleyen” yani namaz kılıp oruç tutan; {ثُمَّ اهْتَدى} “sonra da doğru yolda giden” [Tâhâ: 82] yani bunun üzere vefat eden kimsedir şeklinde işitirdik.
[سورة طه (٢٠): الآيات ٨٣ الى ٨٩]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler: 83-89]
وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يا مُوسى (٨٣) قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى (٨٤) قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ (٨٥) فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (٨٦) قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧)
{وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يا مُوسى (٨٣) قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى (٨٤) قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ (٨٥) فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (٨٦) قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧)} “«Seni kavminden aceleyle ayrılmaya sevk eden nedir ey Mûsâ?» (83) «Onlar benim izimdeler; Rabbim, benden hoşnut olasın diye sana aceleyle geldim» dedi. (84) [Allah]: «Doğrusu biz senden sonra kavmini imtihan ettik ve Sâmirî onları saptırdı» buyurdu. (85) Bunun üzerine Mûsâ, öfkeli ve üzüntülü olarak kavmine döndü. «Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı? Verilen sözün üzerinden çok zaman mı geçti, yoksa üzerinize Rabbinizden bir gazabın inmesini mi istediniz de bana verdiğiniz sözden caydınız?» dedi. (86) Dediler ki: «Biz sana verdiğimiz sözden kendi irademizle caymadık; fakat o kavmin ziynet eşyalarından birtakım ağırlıklar yüklenmiştik, onları [ateşe] attık; Sâmirî de aynı şekilde attı.» (87)”
فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ (٨٨) أَفَلا يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً (٨٩)
{فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ (٨٨) أَفَلا يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً (٨٩)} “Böylece onlara böğüren bir buzağı heykeli çıkardı. Dediler ki: «Bu sizin de ilahınızdır, Mûsâ'nın da ilahıdır; fakat o unuttu.» (88) Görmüyorlar mı ki o kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor ve onlara ne bir zarar ne de bir fayda vermeye güç yetirebiliyor! (89)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يا مُوسى) ٢٠: ٨٣ أَيْ مَا حَمَلَكَ عَلَى أَنْ تَسْبِقَهُمْ. قِيلَ: عَنَى بِالْقَوْمِ جَمِيعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَعَلَى هَذَا قيل: استخلف هرون عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَخَرَجَ مَعَهُ بِسَبْعِينَ رَجُلًا لِلْمِيقَاتِ. فَقَوْلُهُ: (هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي) ٢٠: ٨٤ لَيْسَ يُرِيدُ أَنَّهُمْ يَسِيرُونَ خَلْفَهُ مُتَوَجِّهِينَ إِلَيْهِ، بَلْ أَرَادَ أَنَّهُمْ بِالْقُرْبِ مِنِّي يَنْتَظِرُونَ عَوْدِي إِلَيْهِمْ. وقيل: لا بل كان أمر هرون بِأَنْ يَتَّبِعَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ أَثَرَهُ وَيَلْتَحِقُوا بِهِ. وَقَالَ قَوْمٌ: أَرَادَ بِالْقَوْمِ السَّبْعِينَ الَّذِينَ اخْتَارَهُمْ، وَكَانَ مُوسَى لَمَّا قَرُبَ مِنَ الطُّورِ سبقهم شوقا إلى سماع كلام الله. [﷿] وقيل: لما وفد إلى طور سينا بِالْوَعْدِ اشْتَاقَ إِلَى رَبِّهِ وَطَالَتْ عَلَيْهِ الْمَسَافَةُ مِنْ شِدَّةِ الشَّوْقِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَضَاقَ به الامر حتى شَقَّ قَمِيصَهُ، ثُمَّ لَمْ يَصْبِرْ حَتَّى خَلَّفَهُمْ وَمَضَى وَحْدَهُ، فَلَمَّا وَقَفَ فِي مَقَامِهِ قَالَ اللَّهُ ﵎:" وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسى ٢٠: ٨٣" فَبَقِيَ ﷺ متحيرا عن الجواب [لهذه الكلمة لما استقبله من صدق الشوق فأعرض عَنِ الْجَوَابِ] وَكَنَّى عَنْهُ بِقَوْلِهِ:" هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي ٢٠: ٨٤" وَإِنَّمَا سَأَلَهُ السَّبَبَ الَّذِي أَعْجَلَهُ بِقَوْلِهِ" مَا" فَأَخْبَرَ عَنْ مَجِيئِهِمْ بِالْأَثَرِ. ثُمَّ قَالَ: (وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى) ٢٠: ٨٤ فَكَنَّى عَنْ
Yüce Allah'ın: {وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يا مُوسى} “«Seni kavminden [ayırıp] acele ettiren nedir ey Mûsâ?»” [Tâhâ: 83] buyruğu, yani onları geçip öne düşmene ne sebep oldu, demektir. Denildi ki: Kavim ile bütün İsrailoğulları kastedilmiştir. Buna göre Hârûn'u İsrailoğulları üzerine halef (vekil) bıraktığı ve mikat için onunla beraber yetmiş adamla çıktığı söylenmiştir. Dolayısıyla onun: {هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي} “«İşte onlar da benim izimdeler»” [Tâhâ: 84] sözü, onların kendisinin arkasından yürüyerek ona doğru gelmekte oldukları anlamında değildir; bilakis onun muradı, "onlar bana yakın bir yerdedirler, kendilerine geri dönmemi bekliyorlar" demektir. Bir rivayette de şöyle denilmiştir: Hayır, bilakis Hârûn'a, İsrailoğulları ile birlikte kendi izini takip edip ona katılmasını emretmişti. Bir topluluk da şöyle demiştir: Kavim ile seçtiği yetmiş kişiyi kastetmiştir. Mûsâ Tûr'a yaklaştığında, Allah'ın [azze ve celle] kelamını işitmeye duyduğu iştiyaktan ötürü onların önüne geçmişti. Denildi ki: Vaat üzere Tûr-i Sînâ'ya vardığında Rabbine iştiyak duydu; Yüce Allah'a duyduğu şiddetli iştiyaktan ötürü mesafe ona uzun geldi, hâli öyle daraldı ki gömleğini yırttı, sonra sabredemeyip onları geride bıraktı ve tek başına yola devam etti. Durması gereken makamda durduğunda Allah Teâlâ: {وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسى} “«Seni kavminden [ayırıp] acele ettiren nedir ey Mûsâ?»” [Tâhâ: 83] buyurdu. Bunun üzerine o (aleyhisselâm), [karşılaştığı iştiyakın samimiyeti sebebiyle bu söze cevap vermekten şaşkınlığa düşüp doğrudan cevap vermekten kaçındı] ve bunu: {هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي} “«İşte onlar da benim izimdeler»” [Tâhâ: 84] sözüyle kinaye yoluyla ifade etti. Oysa Allah Teâlâ ona "mâ" (ne / nedir) edatıyla kendisini acele ettiren sebebi sormuştu; o ise onların izin üzerinde gelmekte olduklarını haber verdi. Sonra da: {وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى} “«ve Rabbim, benden hoşnut olasın diye sana aceleyle geldim»” [Tâhâ: 84] dedi ve ...
ذِكْرِ الشَّوْقِ وَصِدْقِهِ إِلَى ابْتِغَاءِ الرِّضَا. ذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ:" وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى ٢٠: ٨٤" قَالَ: شَوْقًا. وَكَانَتْ عَائِشَةُ ﵂ إِذَا آوَتْ إِلَى فِرَاشِهَا تَقُولُ: هَاتُوا الْمَجِيدَ. فَتُؤْتَى بِالْمُصْحَفِ فَتَأْخُذُهُ فِي صَدْرِهَا وَتَنَامُ مَعَهُ تَتَسَلَّى بِذَلِكَ، رواه سفيان عن معسر عَنْ عَائِشَةَ ﵂. وَكَانَ ﵊ إِذَا أَمْطَرَتِ السَّمَاءُ خَلَعَ ثِيَابَهُ وَتَجَرَّدَ حَتَّى يُصِيبَهُ الْمَطَرُ وَيَقُولَ:" إِنَّهُ حَدِيثُ عَهْدٍ بِرَبِّي" فَهَذَا مِنَ الرَّسُولِ ﷺ وَمِمَّنْ بَعْدَهُ مِنْ قَبِيلِ الشَّوْقِ، وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ اسْمُهُ فِيمَا يُرْوَى عَنْهُ:" طَالَ شَوْقُ الْأَبْرَارِ إِلَى لِقَائِي وَأَنَا إلى لقائهم أشوق". وقال ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ اللَّهُ عَالِمًا وَلَكِنْ قَالَ:" وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ ٢٠: ٨٣" رَحْمَةً لِمُوسَى، وَإِكْرَامًا لَهُ بِهَذَا الْقَوْلِ، وَتَسْكِينًا لِقَلْبِهِ، وَرِقَّةً عَلَيْهِ، فَقَالَ مُجِيبًا لِرَبِّهِ:" هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي ٢٠: ٨٤". قَالَ أَبُو حَاتِمٍ قَالَ عِيسَى: بَنُو تَمِيمٍ يَقُولُونَ:" هُمْ أُولَى" مَقْصُورَةً مُرْسَلَةً، وَأَهْلُ الْحِجَازِ يقولون" أُولاءِ" ممدودة. وحكى الفراء" هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي ٢٠: ٨٤" وَزَعَمَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: أَنَّ هَذَا لَا وَجْهَ لَهُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهُوَ كَمَا قَالَ، لِأَنَّ هَذَا لَيْسَ مِمَّا يُضَافُ فَيَكُونُ مِثْلَ هُدَايَ. وَلَا يَخْلُو مِنْ إِحْدَى جِهَتَيْنِ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ اسْمًا مُبْهَمًا فَإِضَافَتُهُ مُحَالٌ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الَّذِينَ فَلَا يُضَافُ أَيْضًا، لِأَنَّ مَا بَعْدَهُ مِنْ تَمَامِهِ وَهُوَ مَعْرِفَةٌ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَنَصْرٌ وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ" عَلَى إِثْرِي" بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَإِسْكَانِ الثَّاءِ وَهُوَ بِمَعْنَى أَثَرٍ، لُغَتَانِ." وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى ٢٠: ٨٤" أي عَجِلْتُ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي أَمَرْتَنِي بِالْمَصِيرِ إِلَيْهِ لِتَرْضَى عَنِّي. يُقَالُ: رَجُلٌ عَجِلٌ وَعُجُلٌ وَعَجُولٌ وَعَجْلَانُ بَيِّنُ الْعَجَلَةِ، وَالْعَجَلَةُ خِلَافُ الْبُطْءِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ) ٢٠: ٨٥ أَيِ اخْتَبَرْنَاهُمْ وَامْتَحَنَّاهُمْ بِأَنْ يَسْتَدِلُّوا عَلَى اللَّهِ ﷿. (وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ) ٢٠: ٨٥ أَيْ دَعَاهُمْ إِلَى الضَّلَالَةِ أَوْ هُوَ سَبَبُهَا. وَقِيلَ: فَتَنَّاهُمْ أَلْقَيْنَاهُمْ فِي الْفِتْنَةِ: أَيْ زَيَّنَّا لَهُمْ عِبَادَةَ الْعِجْلِ، وَلِهَذَا قَالَ مُوسَى:" إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ" [الأعراف: ١٥٥]. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: كَانَ السَّامِرِيُّ مِنْ قَوْمٍ يَعْبُدُونَ الْبَقَرَ، فَوَقَعَ بِأَرْضِ مِصْرَ فَدَخَلَ فِي دِينِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِظَاهِرِهِ، وَفِي قَلْبِهِ مَا فِيهِ مِنْ عِبَادَةِ الْبَقَرِ. وقيل: كان رجلا
...şevki ve [Allah'ın] rızasını kazanma arzusundaki samimiyetini dile getirmeyi [kastetmiştir]. Abdurrezzâk, Ma‘mer’den, o da Katâde’den Yüce Allah'ın: {وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى} “Rızanı kazanmak için Sana aceleyle geldim Rabbim!” [Tâhâ: 84] buyruğu hakkında: «Şevkinden dolayı [böyle dedi]» dediğini nakletmiştir. Âişe (radıyallâhu anhâ) yatağına çekileceği vakit: «Bana o Mecîd’i (şanı yüce Kur’ân'ı) getirin!» derdi. Kendisine Mushaf getirilir, o da onu bağrına basar ve onunla teselli bularak birlikte uyurdu. Bunu Süfyân, Mu‘sir’den, o da Âişe (radıyallâhu anhâ)’dan rivayet etmiştir. Peygamber (aleyhisselâm) da gökten yağmur yağdığında elbiselerini çıkarır, yağmur kendisine isabet etsin diye bedenini açar ve: «Şüphesiz o, Rabbimin katından yeni gelmiştir» buyururdu. İşte Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)’den ve ondan sonrakilerden sadır olan bu durumlar şevk kabilindendir. Bundan dolayıdır ki ismi mübarek olan Allah, Kendisinden rivayet edilen bir hadis-i kudsîde: «İyilerin Bana kavuşma şevki uzadı; Ben ise onlara kavuşmaya daha çok müştakım» buyurmuştur. İbn Abbâs şöyle demiştir: «Allah [onun niye acele ettiğini] elbette biliyordu; fakat Mûsâ’ya bir rahmet, bu hitapla ona bir ikram, kalbini teskin etmek ve ona karşı bir incelik ve şefkat olsun diye: {وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ} “«Seni kavminden aceleyle ayrılmaya sevk eden nedir?»” [Tâhâ: 83] buyurdu.» Mûsâ da Rabbine cevap vererek: {هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي} “«İşte onlar izimdedirler»” [Tâhâ: 84] dedi. Ebû Hâtim der ki: Îsâ şöyle dedi: «Benû Temîm kabilesi, elifi kasr yaparak ve bitişik okuyarak {هُمْ أُولَى} derler. Hicaz ehli ise med ile {أُولاءِ} derler.» Ferrâ da {هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي} kıraatini nakletmiştir. Ebû İshâk ez-Zeccâc ise bunun bir vechi (tutarlı bir yönü) olmadığını iddia etmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: «Zeccâc'ın dediği gibidir; çünkü bu kelime muzaf kılınan kelimelerden değildir ki 'hudâye' gibi olsun. Bu kelime iki durumdan hâli olamaz: Ya mübhem bir isimdir ki buna göre muzaf olması imkânsızdır; ya da 'ellezîne' anlamındadır ki yine muzaf olamaz, çünkü kendisinden sonrası onun tamamlayıcısı (sılası) olup kendisi de marifedir.» İbn Ebî İshâk, Nasr ve Ya‘kūb’dan rivayetle Ruveys, hemzenin kesresi ve se harfinin sükûnu ile {عَلَى إِثْرِي} şeklinde okumuşlardır. Bu, 'eser' (أَثَر) ile aynı manada olup iki farklı lügattir. {وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى} “Rızanı kazanmak için Sana aceleyle geldim Rabbim!” [Tâhâ: 84] yani benden razı olasın diye bana gitmemi emrettiğin yere aceleyle geldim. [Arapçada] acelesi açıkça belli olan kimse için 'raculün acilun', 'uculun', 'acûlün' ve 'aclânu' denilir. Acele (el-acele), yavaşlığın (el-but') zıddıdır. Yüce Allah'ın: {فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ} “«Doğrusu Biz, senden sonra kavmini imtihan ettik»” [Tâhâ: 85] buyruğu: Yani Allah Azze ve Celle'nin birliğine delil getirip getirmeyecekleri konusunda onları denedik ve imtihan ettik. {وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ} “«ve Sâmirî onları saptırdı»” [Tâhâ: 85] buyruğu ise: Yani onları sapıklığa davet etti veya sapıklıklarının sebebi oldu demektir. Şöyle de denilmiştir: 'Feten-nâhum' ifadesi; onları fitneye düşürdük, yani buzağıya tapmayı onlara süslü gösterdik demektir. Nitekim bundan dolayı Mûsâ: {إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ} “«Bu, Senin imtihanından başka bir şey değildir»” [el-A‘râf: 155] demiştir. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: «Sâmirî, ineğe tapan bir kavimdendi; Mısır topraklarına gelmiş ve görünüşte İsrailoğullarının dinine girmişti, fakat kalbinde ineğe tapma inancını taşımaktaydı.» Şöyle de denilmiştir: O bir adamdı...
مِنَ الْقِبْطِ، وَكَانَ جَارًا لِمُوسَى آمَنَ بِهِ وَخَرَجَ مَعَهُ. وَقِيلَ: كَانَ عَظِيمًا مِنْ عُظَمَاءَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، مِنْ قَبِيلَةٍ تُعْرَفُ بِالسَّامِرَةِ وَهُمْ مَعْرُوفُونَ بِالشَّامِ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَ مِنْ أَهْلِ كَرْمَانَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً) ٢٠: ٨٦ حَالٌ وَقَدْ مَضَى فِي (الْأَعْرَافِ) بَيَانُهُ مُسْتَوْفًى. (قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً) ٢٠: ٨٦ وَعَدَهُمْ ﷿ الْجَنَّةَ إِذَا أَقَامُوا عَلَى طَاعَتِهِ، وَوَعَدَهُمْ أَنَّهُ يُسْمِعُهُمْ كَلَامَهُ فِي التَّوْرَاةِ عَلَى لِسَانِ مُوسَى، لِيَعْمَلُوا بِمَا فِيهَا فَيَسْتَحِقُّوا ثَوَابَ عَمَلِهِمْ. وَقِيلَ: وَعَدَهُمُ النَّصْرَ وَالظَّفَرَ. وَقِيلَ: وَعْدُهُ قَوْلُهُ:" وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ ٢٠: ٨٢" الْآيَةَ. (أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ) ٢٠: ٨٦ أَيْ أَفَنَسِيتُمْ، كَمَا قِيلَ، وَالشَّيْءُ قَدْ يُنْسَى لِطُولِ الْعَهْدِ. (أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ) ٢٠: ٨٦" يَحِلَّ" أَيْ يَجِبُ وَيَنْزِلُ. وَالْغَضَبُ الْعُقُوبَةُ وَالنِّقْمَةُ. وَالْمَعْنَى: أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَفْعَلُوا فِعْلًا يَكُونُ سَبَبَ حُلُولِ غَضَبِ اللَّهِ بِكُمْ، لِأَنَّ أَحَدًا لَا يَطْلُبُ غَضَبَ اللَّهِ، بَلْ قَدْ يَرْتَكِبُ مَا يَكُونُ سَبَبًا لِلْغَضَبِ. (فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي) ٢٠: ٨٦ لِأَنَّهُمْ وَعَدُوهُ أَنْ يُقِيمُوا عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ ﷿ إِلَى أَنْ يَرْجِعَ إِلَيْهِمْ مِنَ الطُّورِ. وَقِيلَ: وَعَدَهُمْ عَلَى أَثَرِهِ لِلْمِيقَاتِ فَتَوَقَّفُوا. (قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا) ٢٠: ٨٧ بِفَتْحِ الْمِيمِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَعَاصِمٍ وَعِيسَى بْنِ عُمَرَ. قَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ: وَمَعْنَاهُ بِطَاقَتِنَا. ابْنُ زَيْدٍ: لَمْ نَمْلِكْ أَنْفُسَنَا أَيْ كُنَّا مُضْطَرِّينَ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ" بِمَلْكِنا ٢٠: ٨٧" بِكَسْرِ الْمِيمِ. وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ، لِأَنَّهَا اللُّغَةُ الْعَالِيَةُ. وَهُوَ مَصْدَرٌ مَلَكْتُ الشَّيْءَ أَمْلِكُهُ مِلْكًا. وَالْمَصْدَرُ مُضَافٌ إِلَى الْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ، كَأَنَّهُ قَالَ: بِمِلْكِنَا الصَّوَابَ بَلْ أَخْطَأْنَا فَهُوَ اعْتِرَافٌ مِنْهُمْ بِالْخَطَأِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" بِمُلْكِنَا" بِضَمِّ الْمِيمِ وَالْمَعْنَى بِسُلْطَانِنَا. أَيْ لَمْ يَكُنْ لَنَا مُلْكٌ فَنُخْلِفُ مَوْعِدَكَ. ثُمَّ قِيلَ قَوْلُهُ:" قالُوا" عَامٌّ يُرَادُ بِهِ الْخَاصُّ، أَيْ قَالَ الَّذِينَ ثَبَتُوا عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ إِلَى أَنْ يَرْجِعَ إِلَيْهِمْ مِنَ الطُّورِ:" مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا ٢٠: ٨٧" وَكَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا وَكَانَ جَمِيعُ بَنِي إِسْرَائِيلَ سِتَّمِائَةِ أَلْفٍ. (وَلكِنَّا حُمِّلْنا) ٢٠: ٨٧ بِضَمِّ الْحَاءِ وَتَشْدِيدِ الْمِيمِ مَكْسُورَةً، قَرَأَهُ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ وَرُوَيْسٌ. الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْحَرْفَيْنِ خَفِيفَةً. وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ، لِأَنَّهُمْ حَمَلُوا حلى القوم
... Kıptîlerden idi; Mûsâ'nın komşusuydu, ona iman etti ve onunla birlikte çıktı. Bir görüşe göre ise İsrailoğullarının ileri gelenlerinden biri olup Sâmire olarak bilinen bir kabileye mensuptu; onlar Şam'da meşhurdurlar. Saîd b. Cübeyr: "Kirmân ehlindendi" demiştir. Yüce Allah'ın: {فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً} “Bunun üzerine Mûsâ, kavmine öfkeli ve üzgün olarak döndü” [Tâhâ: 86] buyruğu haldir; bunun açıklaması el-A'râf Suresi'nde eksiksiz olarak geçmişti. {قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً} “Dedi ki: «Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı?»” [Tâhâ: 86]. [Allah] azze ve celle, O'na itaat üzere kaldıkları takdirde onlara cenneti vadetmişti. Yine Tevrat'taki kelâmını Mûsâ'nın diliyle kendilerine işittireceğini vaat etmişti ki onun içindekilerle amel edip amellerinin mükâfatını hak etsinler. Bir görüşe göre onlara yardım ve zafer vadetmişti. Bir görüşe göre ise O'nun vaadi: {وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ} “«Şüphesiz ben, tevbe eden ve iman eden kimse için çok bağışlayıcıyım»” [Tâhâ: 82] ayetidir. {أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ} “Size zaman mı çok uzun geldi (verilen sözün üzerinden çok vakit mi geçti)?” [Tâhâ: 86] yani söylendiği gibi: "Unuttunuz mu?"; zira bir şey zamanın uzamasıyla unutulabilir. {أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “Yoksa üzerinize Rabbinizden bir gazabın inmesini mi istediniz?” [Tâhâ: 86]. "İnmesini" (يَحِلَّ) yani vacip olup inmesini [mi istediniz?] Gazap ise ceza ve intikamdır. Manası şudur: Yoksa siz, Allah'ın gazabının üzerinize inmesine sebep olacak bir amel işlemeyi mi istediniz? Çünkü hiç kimse Allah'ın gazabını istemez; bilakis bazen gazaba sebep olacak şeyi irtikâp eder (işler). {فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي} “de bana verdiğiniz sözden caydınız?” [Tâhâ: 86]. Çünkü onlar, Tûr'dan kendilerine dönünceye kadar Allah azze ve celleye itaat üzere kalacaklarına dair ona söz vermişlerdi. Bir görüşe göre de mîkāt için onun ardından gelmeye söz vermişler, sonra da duraklayıp gitmemişlerdi. {قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا} “Dediler ki: «Sana verdiğimiz sözden kendi irademizle / gücümüzle caymadık»” [Tâhâ: 87] [ifadesindeki mîm harfi] fetha iledir (بِمَلْكِنا); bu Nâfi‘, Âsım ve Îsâ b. Ömer'in kıraatidir. Mücâhid ve es-Süddî: "Bunun manası gücümüz yettiğince demektir" dediler. İbn Zeyd: "Kendimize hâkim olamadık, yani mecbur kaldık" demiştir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir ise mîm harfinin kesresiyle {بِمِلْكِنا} [Tâhâ: 87] şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim de en fasih lügat olduğu için bu kıraati tercih etmişlerdir. Bu, "Melüktü'ş-şey'e emlikühû milken" (مَلَكْتُ الشَّيْءَ أَمْلِكُهُ مِلْكًا) fiilinin masdarıdır. Masdar faile (özneye) muzaf kılınmış, mef'ûl (nesne) ise hazfedilmiştir; sanki: "Doğruya malik olmamız / irademize sahip olmamız sebebiyle değil, aksine hata ettik" demiştir ki bu onların hatayı itiraf etmeleridir. Hamza ve el-Kisâî ise mîm harfinin dammesiyle {بِمُلْكِنا} şeklinde okumuşlardır. Bunun manası da: "Kendi otoritemizle / hâkimiyetimizle değil" demektir; yani "Sözünden cayabileceğimiz bir hâkimiyetimiz / gücümüz yoktu" anlamına gelir. Daha sonra {قالُوا} “Dediler ki” buyruğunun lafzı genel olup kendisiyle özel bir grubun kastedildiği söylenmiştir; yani Tûr'dan kendilerine dönünceye kadar Allah'a itaat üzere sebat edenler: {مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا} “«Sana verdiğimiz sözden kendi irademizle caymadık»” [Tâhâ: 87] dediler. Bunlar on iki bin kişi idiler; İsrailoğullarının tamamı ise altı yüz bin kişiydi. {وَلكِنَّا حُمِّلْنا} “Fakat bize yüklendi” [Tâhâ: 87] [kıraatinde hâ harfi] dammeli ve mîm harfi şeddeli-kesreli olarak okunmuştur; bunu Nâfi‘, İbn Kesîr, İbn Âmir, Hafs ve Ruveys okumuştur. Diğerleri ise her iki harfin fethasıyla ve şeddesiz (şeddeli olmayan mîm ile) okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim bu kıraati tercih etmişlerdir; çünkü onlar kavmin ziynet eşyalarını
مَعَهُمْ وَمَا حَمَلُوهُ كُرْهًا. (أَوْزاراً) ٢٠: ٨٧ أَيْ أَثْقَالًا (مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ) ٢٠: ٨٧ أَيْ مِنْ حُلِيِّهِمْ، وَكَانُوا اسْتَعَارُوهُ حِينَ أَرَادُوا الْخُرُوجَ مَعَ مُوسَى ﵇، وَأَوْهَمُوهُمْ أَنَّهُمْ يَجْتَمِعُونَ فِي عِيدٍ لَهُمْ أَوْ وَلِيمَةٍ. وَقِيلَ: هُوَ مَا أَخَذُوهُ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ، لَمَّا قَذَفَهُمُ الْبَحْرُ إِلَى السَّاحِلِ. وَسُمِّيَتْ أَوْزَارًا بِسَبَبِ أَنَّهَا كَانَتْ آثَامًا. أَيْ لَمْ يَحِلَّ لَهُمْ أَخْذُهَا وَلَمْ تَحِلَّ لَهُمُ الْغَنَائِمُ، وَأَيْضًا فَالْأَوْزَارُ هِيَ الْأَثْقَالُ فِي اللُّغَةِ. (فَقَذَفْناها) ٢٠: ٨٧ أَيْ ثَقُلَ عَلَيْنَا حَمْلُ مَا كَانَ مَعَنَا مِنَ الْحُلِيِّ فَقَذَفْنَاهُ فِي النَّارِ لِيَذُوبَ، أَيْ طَرَحْنَاهُ فِيهَا. وَقِيلَ: طَرَحْنَاهُ إِلَى السَّامِرِيِّ لِتَرْجِعَ فَتَرَى فِيهَا رَأْيَكَ. قَالَ قَتَادَةُ: إِنَّ السَّامِرِيَّ قَالَ لَهُمْ حِينَ اسْتَبْطَأَ الْقَوْمُ مُوسَى: إِنَّمَا احْتَبَسَ عَلَيْكُمْ مِنْ أَجْلِ مَا عِنْدَكُمْ مِنَ الْحُلِيِّ، فَجَمَعُوهُ وَدَفَعُوهُ إِلَى السَّامِرِيِّ فَرَمَى بِهِ فِي النَّارِ وَصَاغَ لَهُمْ مِنْهُ عِجْلًا، ثُمَّ أَلْقَى عَلَيْهِ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ فَرَسِ الرَّسُولِ وَهُوَ جِبْرِيلُ ﵇. وَقَالَ مَعْمَرٌ: الْفَرَسُ الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ جِبْرِيلُ هُوَ الْحَيَاةُ، فَلَمَّا أَلْقَى عَلَيْهِ الْقَبْضَةَ صَارَ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ. وَالْخُوَارُ صَوْتُ الْبَقَرِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا انْسَكَبَتِ الْحُلِيُّ فِي النَّارِ، جَاءَ السامري وقال لهارون: يا نبي الله أألقي مَا فِي يَدِي- وَهُوَ يَظُنُّ أَنَّهُ كَبَعْضِ مَا جَاءَ بِهِ غَيْرُهُ مِنَ الْحُلِيِّ- فَقَذَفَ التُّرَابَ فِيهِ، وَقَالَ: كُنْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ، فَكَانَ كَمَا قَالَ لِلْبَلَاءِ وَالْفِتْنَةِ، فَخَارَ خَوْرَةً وَاحِدَةً لَمْ يُتْبِعْهَا مِثْلَهَا. وَقِيلَ: خُوَارُهُ وَصَوْتُهُ كَانَ بِالرِّيحِ، لِأَنَّهُ كَانَ عَمِلَ فِيهِ خُرُوقًا فَإِذَا دَخَلَتِ الرِّيحُ فِي جَوْفِهِ خَارَ وَلَمْ تَكُنْ فِيهِ حَيَاةٌ. وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ. وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ كَانَ عِجْلًا مِنْ لَحْمٍ وَدَمٍ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ. وَرَوَى حَمَّادٌ عَنْ سِمَاكٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قال: مر هرون بِالسَّامِرِيِّ وَهُوَ يَصْنَعُ الْعِجْلَ فَقَالَ: مَا هَذَا؟ فَقَالَ: يَنْفَعُ وَلَا يَضُرُّ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ أَعْطِهِ مَا سَأَلَكَ عَلَى مَا فِي نَفْسِهِ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ أَنْ يَخُورَ. وَكَانَ إِذَا خار سجدوا، وكان الخوار من أجل دعوة هرون. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: خَارَ كَمَا يَخُورُ الْحَيُّ مِنَ الْعُجُولِ. وَرَوَى أَنَّ مُوسَى قَالَ: يَا رَبِّ هَذَا السَّامِرِيُّ أَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ مِنْ حُلِيِّهِمْ، فَمَنْ جَعَلَ الْجَسَدَ وَالْخُوَارَ؟ قَالَ اللَّهُ ﵎: أَنَا. قَالَ مُوسَى ﷺ: وَعِزَّتِكَ وَجَلَالِكَ وَارْتِفَاعِكَ وَعُلُوِّكَ وَسُلْطَانِكَ مَا أَضَلَّهُمْ غَيْرُكَ. قَالَ: صَدَقْتَ يَا حَكِيمَ
yanlarında bizzat taşımışlardı ve bunu zorla taşımamışlardı. {أَوْزاراً} “ağırlıklar” [Tâhâ: 87] yani ağır yükler; {مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ} “o kavmin ziynet eşyalarından” [Tâhâ: 87] yani onların takılarından. Mûsâ (aleyhisselâm) ile birlikte çıkmak istediklerinde bir bayramları veya ziyafetleri için bir araya gelecekleri vehmini vererek o ziynetleri ödünç almışlardı. Bir görüşe göre: Deniz Firavun hanedanını sahile attığında onlardan aldıkları eşyalardır. Günah oldukları sebebiyle 'evzâr' (günahlar/ağırlıklar) diye isimlendirilmiştir. Yani onları almaları kendilerine helal değildi, ganimetler de kendilerine helal kılınmamıştı; ayrıca lügatte 'evzâr' ağır yükler demektir. {فَقَذَفْناها} “onları attık” [Tâhâ: 87] yani yanımızdaki takıları taşımak bize ağır geldi ve erisin diye onları ateşe attık, yani fırlattık. Bir görüşe göre: Sen dönüp onlar hakkında bir karara varasın diye Sâmirî'ye teslim ettik. Katâde şöyle demiştir: Kavim Mûsâ'nın dönüşünü gecikmiş bulunca Sâmirî onlara: "Mûsâ'nın gecikmesi sırf yanınızdaki takılar yüzündendir" dedi. Bunun üzerine takıları toplayıp Sâmirî'ye verdiler; o da onları ateşe attı ve ondan kendilerine bir buzağı döktü. Sonra Resûl'ün —ki o Cebrail'dir (aleyhisselâm)— atının izinden bir avuç toprağı onun üzerine attı. Ma'mer şöyle demiştir: Cebrail'in üzerinde bulunduğu at hayat kaynağı idi; toprağı üzerine atınca böğürmesi olan ceset hâlinde bir buzağı oldu. el-Huvâr, sığırın sesidir. İbn Abbas şöyle demiştir: Takılar ateşte eriyince Sâmirî geldi ve Hârûn'a: "Ey Allah'ın peygamberi! Elimdekini atayım mı?" dedi —Hârûn onun elindekini de başkalarının getirdiği takılar gibi sanıyordu—; o da toprağı içine attı ve: "Böğürmesi olan ceset hâlinde bir buzağı ol!" dedi; imtihan ve fitne sebebiyle tam dediği gibi oldu. Bir defa böğürdü ve arkasından benzer bir ses çıkarmadı. Böğürmesinin ve sesinin rüzgâr sebebiyle olduğu da söylenmiştir; zira içinde delikler açmıştı, rüzgâr içine girdiğinde böğürürdü, onda bir hayat yoktu. Bu Mücâhid'in görüşüdür. Birinci görüşe göre ise o etten ve kandan bir buzağı idi; bu da el-Hasan, Katâde ve es-Süddî'nin görüşüdür. Hammâd, Simâk'tan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmiştir: Hârûn, buzağıyı yapmakta olan Sâmirî'nin yanına uğradı ve: "Bu nedir?" dedi. Sâmirî: "Fayda verir, zarar vermez" dedi. Hârûn: "Allah'ım! İçinde ne niyet varsa dilediğini ona ver!" dedi. Sâmirî: "Allah'ım! Senden onun böğürmesini diliyorum" dedi. O böğürdüğünde secdeye kapandılar; bu böğürme Hârûn'un duası sebebiyle olmuştu. İbn Abbas: "Canlı buzağıların böğürdüğü gibi böğürdü" demiştir. Rivayet edildiğine göre Mûsâ şöyle demiştir: "Ey Rabbim! Bu Sâmirî onların ziynetlerinden böğürmesi olan ceset hâlinde bir buzağı çıkardı; peki cesedi ve böğürmeyi kim yarattı?" Aziz ve Celil olan Allah: "Ben" buyurdu. Mûsâ (aleyhisselâm): "İzzetine, celâline, yüceliğine, ululuğuna ve hâkimiyetine yemin olsun ki onları Senden başkası saptırmadı" dedi. Allah: "Doğru söyledin ey hikmet sahiplerinin
الْحُكَمَاءِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا كُلُّهُ فِي سُورَةِ (الْأَعْرَافِ). (فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى) ٢٠: ٨٨ أَيْ قَالَ السَّامِرِيُّ وَمَنْ تَبِعَهُ وَكَانُوا مَيَّالِينَ إِلَى التشبيه، إذ قَالُوا" اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ". الأعراف: ١٣٨" (فَنَسِيَ) أي فضل موسى [وذهب] بِطَلَبِهِ فَلَمْ يَعْلَمْ مَكَانَهُ، وَأَخْطَأَ الطَّرِيقَ إِلَى رَبِّهِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ فَتَرَكَهُ مُوسَى هُنَا وَخَرَجَ يَطْلُبُهُ. أَيْ تَرَكَ مُوسَى إِلَهَهُ هُنَا. وَرَوَى إِسْرَائِيلُ عَنْ سِمَاكٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَيْ فَنَسِيَ مُوسَى أَنْ يَذْكُرَ لَكُمْ أَنَّهُ إِلَهُهُ. وَقِيلَ: الْخِطَابُ خَبَرٌ عَنِ السَّامِرِيِّ. أَيْ تَرَكَ السَّامِرِيُّ مَا أَمَرَهُ بِهِ مُوسَى مِنَ الْإِيمَانِ فَضَلَّ، قَالَهُ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ. فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى مُحْتَجًّا عَلَيْهِمْ:" أَفَلا يَرَوْنَ ٢٠: ٨٩" أي يعتبرون ويتفكرون. في (أن) - هـ لَا (يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا) أَيْ لَا يُكَلِّمُهُمْ. وَقِيلَ: لَا يَعُودُ إِلَى الْخُوَارِ وَالصَّوْتِ. (وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً) ٢٠: ٨٩ فَكَيْفَ يَكُونُ إِلَهًا؟! وَالَّذِي يَعْبُدُهُ مُوسَى ﷺ يضر وينفع ويثيب ويعطى ويمنع. و" أَلَّا يَرْجِعُ ٢٠: ٨٩" تَقْدِيرُهُ أَنَّهُ لَا يَرْجِعُ فَلِذَلِكَ ارْتَفَعَ الْفِعْلُ فَخُفِّفَتْ" أَنْ" وَحُذِفَ الضَّمِيرُ. وَهُوَ الِاخْتِيَارُ فِي الرُّؤْيَةِ وَالْعِلْمِ وَالظَّنِّ. قَالَ
en bilgesi!" buyurdu. Bütün bunlar daha önce el-A'râf Suresi'nde geçmişti. {فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى} “Dediler ki: «Bu sizin de ilahınızdır, Mûsâ'nın da ilahıdır»” [Tâhâ: 88] yani Sâmirî ve ona uyanlar böyle dediler; zira onlar: {اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ} «Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap» [el-A'râf: 138] dediklerinde teşbihe (benzetmeye) meyilli idiler. {فَنَسِيَ} “fakat unuttu” [Tâhâ: 88] yani Mûsâ yolunu şaşırdı, [Rabbini aramak için gitti] yerini bilemedi ve Rabbine giden yolu kaybetti demektir. Anlamının: "Mûsâ onu burada unuttu/bıraktı ve Rabbini aramaya çıktı; yani Mûsâ ilahını burada terk etti" şeklinde olduğu da söylenmiştir. İsrâîl, Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbas'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Yani Mûsâ onun sizin ilahınız olduğunu size zikretmeyi unuttu. Hitabın Sâmirî hakkında bir haber olduğu da söylenmiştir; yani İbnü'l-A'râbî'nin dediğine göre: Sâmirî Mûsâ'nın kendisine emrettiği imanı terk etti de saptı demektir. Bunun üzerine Yüce Allah onlara karşı delil getirerek: {أَفَلا يَرَوْنَ} “Görmüyorlar mı?” [Tâhâ: 89] buyurdu; yani ibret alıp düşünmüyorlar mı? {أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً} “o kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor” [Tâhâ: 89] yani onlarla konuşmuyor. Böğürmeye ve sese geri dönmüyor anlamında olduğu da söylenmiştir. {وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً} “ve onlara ne bir zarar ne de bir fayda vermeye güç yetirebiliyor” [Tâhâ: 89]. O hâlde nasıl ilah olabilir?! Oysa Mûsâ'nın (aleyhisselâm) ibadet ettiği ilah zarar da verir, fayda da verir; mükâfatlandırır, verir ve engeller. {أَلَّا يَرْجِعُ} ifadesinin takdiri: {أَنَّهُ لَا يَرْجِعُ} (onun dönmediği) şeklindedir; bu sebeple fiil merfu olmuş, 'en' (أَنْ) muhaffefe kılınmış ve zamir hazfedilmiştir. Görme (rü'yet), ilim ve zan bildiren fiillerde tercih edilen kullanım budur. Şair şöyle demiştir:
فِي فِتْيَةٍ مِنْ سُيُوفِ الْهِنْدِ قَدْ عَلِمُوا ... أَنْ هَالِكٌ كُلُّ مَنْ يَحْفَى وَيَنْتَعِلُ
Hint kılıçları gibi yiğitler arasında ki onlar bilmişlerdir ... yalınayak gezenin de ayakkabı giyenin de helak olacağını.
وَقَدْ يُحْذَفُ مَعَ التَّشْدِيدِ، قَالَ:
Şedde ile birlikte de hazfedilebilir; şair şöyle demiştir:
فَلَوْ كُنْتَ ضَبِّيًّا عَرَفْتَ قَرَابَتِي ... وَلَكِنَّ زِنْجِيٌّ عَظِيمُ الْمَشَافِرِ
Dabbî kabilesinden olsaydın akrabalığımı bilirdin ... Fakat koca dudaklı bir zencisin.
أَيْ وَلَكِنَّكَ.
Yani: "Fakat sen [öylesin]" demektir.
[سورة طه (٢٠): الآيات ٩٠ الى ٩٣]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler: 90-93]
وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى (٩١) قالَ يَا هارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) أَلاَّ تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣)
{وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى (٩١) قالَ يَا هارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) أَلاَّ تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣)} “Andolsun Hârûn daha önce onlara: «Ey kavmim! Siz bununla sadece imtihan edildiniz. Kuşkusuz sizin Rabbiniz Rahmân'dır; öyleyse bana uyun ve emrime itaat edin» demişti. (90) Dediler ki: «Mûsâ bize dönünceye kadar onun başında durup ona tapmaktan asla vazgeçmeyeceğiz.» (91) [Mûsâ] dedi ki: «Ey Hârûn! Onların saptıklarını gördüğün zaman seni ne engelledi, (92) benim peşimden gelmekten? Yoksa emrime karşı mı geldin?» (93)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ) ٢٠: ٩٠ أَيْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ مُوسَى وَيَرْجِعَ إِلَيْهِمْ (يَا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ) ٢٠: ٩٠ أَيِ ابْتُلِيتُمْ وَأُضْلِلْتُمْ بِهِ، أَيْ بِالْعِجْلِ. (وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ) ٢٠: ٩٠
Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ} “Andolsun Hârûn daha önce onlara demişti ki” [Tâhâ: 90] yani Mûsâ gelmeden ve kendilerine dönmeden önce; {يَا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ} “Ey kavmim! Siz bununla sadece imtihan edildiniz” [Tâhâ: 90] yani onunla, buzağı ile sınandınız ve saptırıldınız. {وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ} “Ve şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır” [Tâhâ: 90]
لَا الْعِجْلُ. (فَاتَّبِعُونِي) فِي عِبَادَتِهِ. (وَأَطِيعُوا أَمْرِي) ٢٠: ٩٠ لَا أَمْرَ السَّامِرِيِّ. أَوْ فَاتَّبِعُونِي فِي مَسِيرِي إلى موسى ودعوا العجل. فعصوه و (قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ) ٢٠: ٩١ أَيْ لَنْ نِزَالَ مُقِيمِينَ عَلَى عِبَادَةِ الْعِجْلِ (حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى) ٢٠: ٩١ فَيَنْظُرَ هَلْ يَعْبُدُهُ كَمَا عَبَدْنَاهُ، فتوهموا أن موسى يعبد العجل، فاعتزلهم هرون في أثنى عشر ألفا، الَّذِينَ لَمْ يَعْبُدُوا الْعِجْلَ فَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى وَسَمِعَ الصِّيَاحَ وَالْجَلَبَةَ وَكَانُوا يَرْقُصُونَ حَوْلَ الْعِجْلِ قَالَ لِلسَّبْعِينَ مَعَهُ: هَذَا صَوْتُ الْفِتْنَةِ، فَلَمَّا رأى هرون أَخَذَ شَعْرَ رَأْسِهِ بِيَمِينِهِ وَلِحْيَتَهُ بِشِمَالِهِ غَضَبًا وَ (قالَ يَا هارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا) ٢٠: ٩٢ أَيْ أَخْطَئُوا الطَّرِيقَ وَكَفَرُوا. (أَلَّا تَتَّبِعَنِ) ٢٠: ٩٣" لَا" زَائِدَةٌ أَيْ أَنْ تَتَّبِعَ أَمْرِي وَوَصِيَّتِي. وَقِيلَ: مَا مَنَعَكَ عَنِ اتِّبَاعِي فِي الْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ هَلَّا قَاتَلْتَهُمْ إِذْ قَدْ عَلِمْتَ أَنِّي لَوْ كُنْتُ بَيْنَهُمْ لَقَاتَلْتُهُمْ عَلَى كُفْرِهِمْ. وَقِيلَ: مَا مَنَعَكَ مِنَ اللُّحُوقِ بِي لَمَّا فُتِنُوا. (أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي) ٢٠: ٩٣ يُرِيدُ أَنَّ مَقَامَكَ بَيْنَهُمْ وَقَدْ عَبَدُوا غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى عِصْيَانٌ مِنْكَ لِي، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ هَلَّا فَارَقْتَهُمْ فَتَكُونُ مُفَارَقَتُكَ إِيَّاهُمْ تَقْرِيعًا لَهُمْ وَزَجْرًا. وَمَعْنَى:" أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي ٢٠: ٩٣" قِيلَ: إِنَّ أَمْرَهُ مَا حَكَاهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ" وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ" [الأعراف: ١٤٢]، فَلَمَّا أَقَامَ مَعَهُمْ وَلَمْ يُبَالِغْ فِي مَنْعِهِمْ وَالْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ نَسَبَهُ إِلَى عِصْيَانِهِ وَمُخَالَفَةِ أَمْرِهِ. مَسْأَلَةٌ- وَهَذَا كُلُّهُ أَصْلٌ فِي الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَتَغْيِيرِهِ وَمُفَارَقَةِ أَهْلِهِ، وَأَنَّ الْمُقِيمَ بَيْنَهُمْ لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ رَاضِيًا حُكْمُهُ كَحُكْمِهِمْ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي آلِ عِمْرَانَ وَالنِّسَاءِ وَالْمَائِدَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْأَعْرَافِ وَالْأَنْفَالِ. وسيل الْإِمَامُ أَبُو بَكْرٍ الطُّرْطُوشِيُّ ﵀: مَا يَقُولُ سَيِّدُنَا الْفَقِيهُ فِي مَذْهَبِ الصُّوفِيَّةِ؟ وَأُعْلِمَ- حَرَسَ اللَّهُ مُدَّتَهُ- أَنَّهُ اجْتَمَعَ جَمَاعَةٌ مِنْ رِجَالٍ، فَيُكْثِرُونَ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَذِكْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ، ثُمَّ إِنَّهُمْ يوقعون بالقضيب على شي مِنَ الْأَدِيمِ، وَيَقُومُ بَعْضُهُمْ يَرْقُصُ وَيَتَوَاجَدُ حَتَّى يَقَعَ مَغْشِيًّا عَلَيْهِ، وَيُحْضِرُونَ شَيْئًا يَأْكُلُونَهُ. هَلِ الْحُضُورُ مَعَهُمْ جَائِزٌ أَمْ لَا؟ أَفْتُونَا مَأْجُورِينَ، [يرحمكم الله] وهذا القول الذي يذكرونه
[sizin Rabbiniz] buzağı değildir. {فَاتَّبِعُونِي} “«Bana uyun»” [Tâhâ: 90], O'na ibadette [bana uyun], {وَأَطِيعُوا أَمْرِي} “«ve emrime itaat edin»” [Tâhâ: 90], Sâmirî'nin emrine değil. Yahut [şöyle demektir:] «Mûsâ'ya gidişimde bana uyun ve buzağıyı bırakın.» Fakat ona isyan ettiler ve: {قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ} “«Biz, ona tapmaya devam etmekten asla vazgeçmeyeceğiz...»” [Tâhâ: 91] yani buzağıya ibadet etmeyi sürdüreceğiz, {حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى} “«...tâ ki Mûsâ bize dönünceye kadar» dediler” [Tâhâ: 91] ki o da bizim taptığımız gibi ona tapacak mı diye baksın. Çünkü Mûsâ'nın da buzağıya tapacağını zannettiler. Bunun üzerine Hârûn, buzağıya tapmayan on iki bin kişiyle onlardan ayrıldı. Mûsâ dönüp de bağrışma ve gürültüleri işitince -ki onlar buzağının etrafında raks edip oynuyorlardı- beraberindeki yetmiş kişiye: «Bu, fitnenin sesidir» dedi. Hârûn'u görünce de öfkesinden sağ eliyle başının saçını, sol eliyle de sakalını tuttu ve: {قالَ يَا هارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا} “«Ey Hârûn! Onların saptıklarını gördüğün zaman seni ne engelledi?» dedi” [Tâhâ: 92]; yani doğru yoldan saptıklarını ve inkâr ettiklerini [gördüğünde]. {أَلَّا تَتَّبِعَنِ} “«Bana uymaktan [seni ne engelledi?]»” [Tâhâ: 93] ayetindeki «lâ» (لا) zâiddir (fazlalıktır); yani «benim emrime ve vasiyetime uymaktan» demektir. Bir görüşe göre de: «Onlara karşı çıkıp [bu durumu] inkâr etme hususunda bana uymaktan seni ne alıkoydu?» demektir. Bir diğer görüşe göre bunun anlamı şudur: «Şayet ben aralarında olsaydım küfürleri sebebiyle onlarla savaşacağımı bildiğin hâlde onlarla savaşmalı değil miydin?» Bir diğer görüşe göre de: «İmtihan edilip saptıklarında arkamdan bana yetişmekten seni ne alıkoydu?» demektir. {أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي} “«Yoksa emrime karşı mı geldin?»” [Tâhâ: 93] ifadesiyle; «Onlar Yüce Allah'tan başkasına ibadet ederlerken senin onların arasında kalman, bana karşı bir isyandır» demek istemiştir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Bir görüşe göre de anlamı şudur: «Aralarından ayrılsaydın ya! Zira onlardan ayrılman onlar için bir azarlama ve caydırma olurdu.» {أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي} “«Yoksa emrime karşı mı geldin?»” [Tâhâ: 93] ifadesinin anlamı hakkında şöyle de denilmiştir: Şüphesiz onun emri, Yüce Allah'ın kendisinden naklettiği şu sözüdür: {وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ} “Mûsâ, kardeşi Hârûn'a: «Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma» dedi” [el-A'râf: 142]. Hârûn onların arasında kalıp da onları engelleme ve onlara karşı çıkma hususunda son derece kararlı ve tavizsiz davranmayınca, [Mûsâ] bunu kendisine isyan etmek ve emrine muhalefet etmek olarak değerlendirmiştir. Mesele: Bütün bunlar, iyiliği emredip kötülükten sakındırma (emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker), kötülüğü değiştirme ve kötülük ehlinden ayrılma konusunda; ayrıca -özellikle [durumdan] razı ise- onların arasında ikamet edenin hükmünün de onların hükmü gibi olduğuna dair temel bir esastır. Bu anlam daha önce Âl-i İmrân, en-Nisâ, el-Mâide, el-En'âm, el-A'râf ve el-Enfâl surelerinde geçmişti. İmam Ebû Bekr et-Turtûşî'ye -rahimehullâh- şöyle soruldu: «Efendimiz fakih, Sûfîlerin mezhebi (yolu) hakkında ne buyurur? -Allah ömrünü uzun kılsın- malumu olsun ki bir grup adam toplanıyor; Yüce Allah'ı ve Muhammed'i -sallallâhu aleyhi ve sellem- çokça zikrediyorlar. Sonra bir çubukla deri bir parça üzerine vurup ritim tutuyorlar; derken içlerinden bazıları kalkıp raks ediyor ve kendinden geçinceye kadar vecd hâli sergiliyor, hatta bayılıp yere düşüyor. Yanlarında yiyecek bir şeyler de getirip yiyorlar. Onlarla birlikte bulunmak caiz midir, değil midir? Ecir kazanasınız diye bize fetva veriniz, [Allah size merhamet etsin].» Onların zikrettikleri bu söz de şudur:
يَا شَيْخُ كُفَّ عَنِ الذُّنُوبِ ... قَبْلَ التَّفَرُّقِ وَالزَّلَلْ
Ey ihtiyar! Günahlardan el çek ... ayrılık ve ayak kayması gelmeden önce.
وَاعْمَلْ لِنَفْسِكَ صَالِحًا ... مَا دَامَ يَنْفَعُكَ الْعَمَلْ
Kendin için salih ameller işle ... amel sana fayda verdiği sürece.
أَمَّا الشَّبَابُ فَقَدْ مَضَى ... وَمَشِيبُ رَأَسِكَ قَدْ نَزَلْ
Gençliğe gelince, o geçip gitti ... başının aklığı ise gelip kondu.
وَفِي مِثْلِ هَذَا وَنَحْوِهِ. الْجَوَابُ:- يَرْحَمُكَ اللَّهُ- مَذْهَبُ الصُّوفِيَّةِ بَطَالَةٌ وَجَهَالَةٌ وَضَلَالَةٌ، وَمَا الْإِسْلَامُ إِلَّا كِتَابُ اللَّهِ وَسُنَّةُ رَسُولِهِ، وَأَمَّا الرَّقْصُ وَالتَّوَاجُدُ فَأَوَّلُ مَنْ أَحْدَثَهُ أَصْحَابُ السَّامِرِيِّ، لَمَّا اتَّخَذَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ قَامُوا يَرْقُصُونَ حَوَالَيْهِ وَيَتَوَاجَدُونَ، فَهُوَ دِينُ الْكُفَّارِ وَعُبَّادِ الْعِجْلِ، وَأَمَّا الْقَضِيبُ فَأَوَّلُ مَنِ اتَّخَذَهُ الزَّنَادِقَةُ لِيَشْغَلُوا بِهِ الْمُسْلِمِينَ عَنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنَّمَا كَانَ يَجْلِسُ النَّبِيُّ ﷺ مَعَ أَصْحَابِهِ كَأَنَّمَا عَلَى رؤوسهم الطَّيْرُ مِنَ الْوَقَارِ، فَيَنْبَغِي لِلسُّلْطَانِ وَنُوَّابِهِ أَنْ يمنعهم من الْحُضُورِ فِي الْمَسَاجِدِ وَغَيْرِهَا، وَلَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يَحْضُرَ مَعَهُمْ، وَلَا يُعِينَهُمْ عَلَى بَاطِلِهِمْ، هَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَغَيْرِهِمْ من أئمة المسلمين وبالله التوفيق.
Ve bunun gibi benzeri sözler." Cevap: —Allah sana merhamet etsin— Tasavvuf ehlinin mezhebi bâtıl, cehalet ve sapıklıktır. İslam ise ancak Allah'ın Kitabı ve Resûlü'nün sünnetinden ibarettir. Raks ve vecde gelmeye gelince; bunu ilk ortaya çıkaranlar Sâmirî'nin ashabıdır; onlara böğürmesi olan ceset hâlinde bir buzağı yaptığında onun etrafında raks edip kendilerinden geçmeye başlamışlardı. Dolayısıyla bu, kâfirlerin ve buzağıya tapanların dinidir. Çubuğa gelince; Müslümanları Yüce Allah'ın Kitabı'ndan meşgul edip alıkoymak için onu ilk ihdas edenler zındıklardır. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise ashabıyla öyle bir vakar içinde otururdu ki sanki başlarında kuş vardı. Bu sebeple devlet başkanına ve vekillerine düşen, onların camilerde ve başka yerlerde toplanmalarını engellemektir. Allah'a ve ahiret gününe iman eden hiçbir kimsenin onlarla beraber bulunması ve bâtılları üzerinde onlara yardım etmesi helal değildir. Mâlik, Ebû Hanîfe, eş-Şâfiî, Ahmed b. Hanbel ve Müslümanların diğer imamlarının mezhebi budur; muvaffakiyet Allah'tandır.
[سورة طه (٢٠): الآيات ٩٤ الى ٩٨]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler: 94-98]
قالَ يَا بْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤) قالَ فَما خَطْبُكَ يَا سامِرِيُّ (٩٥) قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦) قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً (٩٧) إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً (٩٨)
{قالَ يَا بْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤) قالَ فَما خَطْبُكَ يَا سامِرِيُّ (٩٥) قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦) قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً (٩٧) إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً (٩٨)} “[Hârûn] dedi ki: «Ey anamın oğlu! Sakalımı ve başımı tutma! Doğrusu ben senin: İsrailoğulları arasına ayrılık soktun, sözüme bakmadın demenden korktum.» (94) [Mûsâ]: «Ey Sâmirî! Ya senin derdin ne?» dedi. (95) [Sâmirî] dedi ki: «Ben onların görmediği bir şeyi gördüm; elçinin izinden bir avuç [toprak] aldım da onu [buzağının içine] attım; nefsim bana bunu böyle hoş gösterdi.» (96) [Mûsâ] dedi ki: «Defol git! Artık hayatta senin için: Bana dokunmayın demekten başka bir şey yoktur. Ayrıca senin için asla kaçamayacağın bir ceza vakti vardır. Kendisine tapıp durduğun ilahına da bir bak; andolsun biz onu yakacağız, sonra da onu denize savurup savuracağız!» (97) Sizin ilahınız ancak kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır; O ilmiyle her şeyi kuşatmıştır. (98)”
قوله تعالى: َا بْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي)
Yüce Allah'ın: {يَا بْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي} “«Ey anamın oğlu! Sakalımı ve başımı tutma!»” [Tâhâ: 94] ayeti.
ابْنُ عَبَّاسٍ: أَخَذَ شَعْرَهُ بِيَمِينِهِ وَلِحْيَتَهُ بِيَسَارِهِ، لِأَنَّ الْغَيْرَةَ فِي اللَّهِ مَلَكَتْهُ، أَيْ لَا تَفْعَلْ هذا فيتوهموا أنه منك استخفاف
İbn Abbâs [şöyle demiştir]: Allah için duyduğu gayret kendisini bürüdüğü (öfkesi galip geldiği) için sağ eliyle saçını, sol eliyle de sakalını tuttu. Yani; bunu yapma ki onlar, bunun senden [gelen] bir aşağılama
أَوْ عُقُوبَةٌ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ مُوسَى ﵇ إِنَّمَا فَعَلَ هَذَا عَلَى غَيْرِ اسْتِخْفَافٍ وَلَا عُقُوبَةٍ كَمَا يَأْخُذُ الْإِنْسَانُ بِلِحْيَةِ نَفْسِهِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي (الْأَعْرَافِ) مُسْتَوْفًى. وَاللَّهُ ﷿ أَعْلَمُ بِمَا أَرَادَ نَبِيُّهُ ﵇. ِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ) ٢٠: ٩٤
veya bir ceza olduğunu sanmasın demektir. Mûsâ'nın (aleyhisselâm) bunu bir aşağılama veya ceza kastı olmaksızın, tıpkı insanın kendi sakalını tutması gibi yaptığı da söylenmiştir. Bu el-A'râf Suresi'nde eksiksiz olarak geçmişti. Aziz ve Celil olan Allah, Peygamberi'nin (aleyhisselâm) ne kastettiğini en iyi bilendir. {إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ} “«Doğrusu ben senin: İsrailoğulları arasına ayrılık soktun demenden korktum»” [Tâhâ: 94]
أَيْ خَشِيتُ أَنْ أَخْرُجَ وَأَتْرُكَهُمْ وَقَدْ أَمَرْتَنِي أَنْ أَخْرُجَ مَعَهُمْ فَلَوْ خَرَجْتُ لَاتَّبَعَنِي قَوْمٌ وَيَتَخَلَّفُ مَعَ الْعِجْلِ قَوْمٌ، وَرُبَّمَا أَدَّى الْأَمْرُ إِلَى سَفْكِ الدِّمَاءِ، وَخَشِيتُ إِنْ زَجَرْتُهُمْ أَنْ يَقَعَ قِتَالٌ فَتَلُومَنِي عَلَى ذَلِكَ. وَهَذَا جَوَابُ هرون لموسى السَّلَامُ عَنْ قَوْلِهِ" أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي ٢٠: ٩٣" وَفِي الْأَعْرَافِ" إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ ١٥٠" [الأعراف: ١٥٠] لِأَنَّكَ أَمَرْتَنِي أَنْ أَكُونَ مَعَهُمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. ومعنىَ- لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي) ٢٠: ٩٤
yani sen bana onlarla birlikte çıkmamı emretmişken onları bırakıp çıkmaktan korktum; çünkü şayet çıksaydım bir grup bana uyar, bir grup da buzağının yanında kalırdı ve iş belki de kan dökülmesine varırdı; onları engellemeye kalkışsaydım aralarında savaş çıkmasından ve bundan dolayı beni kınamandan korktum. Bu, Hârûn'un Mûsâ'ya —selâm üzerlerine olsun—: {أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي} «Yoksa emrime karşı mı geldin?» [Tâhâ: 93] sözüne verdiği cevaptır. el-A'râf Suresi'nde ise şöyle demiştir: {إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ} «Şüphesiz bu kavim beni zayıf düşürdü ve neredeyse beni öldüreceklerdi; düşmanları bana güldürme!» [el-A'râf: 150]; çünkü sen bana onlarla beraber olmamı emretmiştin. Bu daha önce geçti. {وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي} “«ve sözüme bakmadın»” [Tâhâ: 94] ayetinin anlamı:
لم تعمل بوصيتي في حفظ [- هم، لأنك أمرتني أن أكون معهم]، قاله مقاتل. وقال أبو عبيدة: لم تنتظر عَهْدِي وَقُدُومِي. فَتَرَكَهُ مُوسَى ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى الْسَامِرِيِّ فَ (- قالَ فَما خَطْبُكَ يَا سامِرِيُّ) ٢٠: ٩٥ أَيْ، مَا أَمْرُكَ وَشَأْنُكَ، وَمَا الَّذِي حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ؟ قَالَ قَتَادَةُ: كَانَ السَّامِرِيُّ عَظِيمًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ قَبِيلَةٍ يُقَالُ لَهَا سَامِرَةُ وَلَكِنَّ عَدُوَّ اللَّهِ نَافَقَ بَعْدَ مَا قَطَعَ الْبَحْرَ مَعَ مُوسَى، فَلَمَّا مَرَّتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ بِالْعَمَالِقَةِ وَهُمْ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ" قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ" [الأعراف: ١٣٨] فَاغْتَنَمَهَا السَّامِرِيُّ وَعَلِمَ أَنَّهُمْ يَمِيلُونَ إِلَى عِبَادَةِ الْعِجْلِ فَاتَّخَذَ الْعَجِلَ. فَ"- قالَ ٣٠" السَّامِرِيُّ مُجِيبًا لِمُوسَى:" بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ ٢٠: ٩٦" يَعْنِي: رَأَيْتُ مَا لَمْ يَرَوْا، رَأَيْتُ جِبْرِيلَ ﵇ عَلَى فَرَسِ الْحَيَاةِ، فَأُلْقِيَ فِي نَفْسِي أَنْ أَقْبِضَ مِنْ أَثَرِهِ قَبْضَةً، فَمَا أَلْقَيْتُهُ على شي إِلَّا صَارَ لَهُ رُوحٌ وَلَحْمٌ وَدَمٌ فَلَمَّا سَأَلُوكَ أَنْ تَجْعَلَ لَهُمْ إِلَهًا زَيَّنَتْ لِي نَفْسِي ذَلِكَ. وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: لَمَّا نَزَلَ جِبْرِيلُ لِيَصْعَدَ بِمُوسَى ﵇ إلى السماء، أبصره السَّامِرِيُّ مِنْ بَيْنِ النَّاسِ فَقَبَضَ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الْفَرَسِ. وَقِيلَ قَالَ السَّامِرِيُّ: رَأَيْتُ جِبْرِيلَ عَلَى الْفَرَسِ وَهِيَ تُلْقِي خَطْوَهَا مَدَّ الْبَصَرِ فَأُلْقِيَ فِي نَفْسِي أَنْ أَقْبِضَ مِنْ أَثَرِهَا فما ألقيته على شي إِلَّا صَارَ لَهُ رُوحٌ وَدَمٌ. وَقِيلَ: رَأَى جِبْرِيلُ يَوْمَ نَزَلَ عَلَى رَمَكَةٍ وَدِيقٍ، فَتَقَدَّمَ خَيْلُ فِرْعَوْنَ فِي وُرُودِ الْبَحْرِ. وَيُقَالُ: إِنَّ أُمَّ السَّامِرِيِّ جَعَلَتْهُ حِينَ وَضَعَتْهُ فِي غَارٍ خوفا
[Onları] gözetme hususundaki vasiyetimi tutmadın [çünkü sen bana onlarla birlikte olmamı emretmiştin].” Mukâtil böyle demiştir. Ebû Ubeyde ise: “Ahdimi ve gelişimi beklemedin” demiştir. Bunun üzerine Mûsâ onu bıraktı; sonra Sâmirî'ye yönelerek: {قَالَ فَمَا خَطْبُكَ يَا سَامِرِيُّ} “[Mûsâ:] ‘Peki, senin derdin/amacın nedir ey Sâmirî?’ dedi.” [Tâhâ 20:95]. Yani; senin durumun nedir, seni bu yaptığına sevk eden şey nedir? Katâde şöyle demiştir: Sâmirî, İsrâiloğulları arasında Sâmire denilen bir kabileye mensup ileri gelen biriydi. Ancak Allah'ın düşmanı olan bu adam, Mûsâ ile denizi geçtikten sonra münafıklık etti. İsrâiloğulları, kendilerine ait putlara tapmakta olan Amâlika kavmine uğradıklarında: {قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ} “‘Ey Mûsâ! Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap!’ dediler” [el-A'râf 7:138]. Sâmirî bunu bir fırsat bildi ve onların buzağıya tapmaya meyilli olduklarını anlayıp buzağıyı yaptı. Bunun üzerine Sâmirî, Mûsâ'ya cevap vererek: {قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ} “[Sâmirî:] ‘Ben, onların görmediklerini gördüm’ dedi” [Tâhâ 20:96]. Yani: “Onların görmediklerini gördüm; Cibrîl'i (aleyhisselâm) hayat atı üzerinde gördüm. Derken içime onun izinden bir avuç [toprak] almam ilham edildi. Onu neyin üzerine attıysam mutlaka ona bir can/ruh, et ve kan geldi. Onlar senden kendilerine bir ilah yapmanı istediklerinde ise nefsim bunu bana süslü gösterdi.” Ali (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: Cibrîl, Mûsâ'yı (aleyhisselâm) göğe çıkarmak için indiğinde, Sâmirî insanlar arasından onu gördü ve atın izinden bir avuç [toprak] aldı. Şöyle de denilmiştir: Sâmirî şöyle dedi: “Cibrîl'i at üzerinde gördüm; at adımını gözün görebildiği en uç noktaya atıyordu. Derken içime onun izinden bir avuç almam ilham edildi; onu neyin üzerine attıysam mutlaka ona bir can ve kan geldi.” Şöyle de denilmiştir: Cibrîl'in indiği gün aşeren bir kısrağa bindiğini görmüştü; o kısrak denize girerken Firavun'un atlarının önüne geçmişti. Sâmirî'nin annesinin, onu doğurduğu zaman korkudan...
مِنْ أَنْ يَقْتُلَهُ فِرْعَوْنُ، فَجَاءَهُ جِبْرِيلُ ﵇، فَجَعَلَ كَفَّ السَّامِرِيِّ فِي فَمِ السَّامِرِيِّ، فَرَضَعَ الْعَسَلَ وَاللَّبَنَ فَاخْتَلَفَ إِلَيْهِ فَعَرَفَهُ مِنْ حِينِئِذٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْأَعْرَافِ". وَيُقَالُ: إِنَّ السَّامِرِيَّ سَمِعَ كَلَامَ مُوسَى ﵇، حَيْثُ عَمِلَ تِمْثَالَيْنِ مِنْ شَمْعٍ أَحَدُهُمَا ثَوْرٌ وَالْآخَرُ فَرَسٌ فَأَلْقَاهُمَا فِي النِّيلِ طَلَبَ قَبْرَ يُوسُفَ ﵇ وَكَانَ فِي تَابُوتٍ مِنْ حَجَرٍ فِي النِّيلِ فَأَتَى بِهِ الثَّوْرُ عَلَى قَرْنِهِ، فَتَكَلَّمَ السَّامِرِيُّ بِذَلِكَ الْكَلَامِ الَّذِي سَمِعَهُ مِنْ مُوسَى، وَأَلْقَى الْقَبْضَةَ فِي جَوْفِ الْعِجْلِ فَخَارَ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَالْأَعْمَشُ وَخَلَفٌ:" بِمَا لَمْ تَبْصُرُوا" بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ. الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ عَلَى الْخَبَرِ. وَقَرَأَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ" فَقَبَصْتُ قَبْصَةً" بِصَادٍ غَيْرِ مُعْجَمَةٍ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ ضَمُّ الْقَافِ من" قَبْضَةً ٢٠: ٩٦" والصاد غير معجمة. الباقون: (قبضت قَبْضَةً) بِالضَّادِ الْمُعْجَمَةِ. وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَنَّ الْقَبْضَ بِجَمِيعِ الْكَفِّ، وَالْقَبْصُ بِأَطْرَافِ الْأَصَابِعِ، وَنَحْوُهُمَا الْخَضْمُ وَالْقَضْمُ، وَالْقُبْضَةُ بِضَمِّ الْقَافِ الْقَدْرُ الْمَقْبُوضُ، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَلَمْ يَذْكُرِ الْجَوْهَرِيُّ" قُبْصَةً" بِضَمِّ الْقَافِ وَالصَّادُ غَيْرُ مُعْجَمَةٍ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ" الْقُبْضَةَ" بِضَمِّ الْقَافِ وَالضَّادِ الْمُعْجَمَةِ وَهُوَ مَا قَبَضْتَ عَلَيْهِ من شي، يُقَالُ: أَعْطَاهُ قُبْضَةً مِنْ سَوِيقٍ أَوْ تَمْرٍ أَيْ كَفًّا مِنْهُ، وَرُبَّمَا جَاءَ بِالْفَتْحِ. قَالَ: والقبض بِكَسْرِ الْقَافِ وَالصَّادِ غَيْرِ الْمُعْجَمَةِ الْعَدَدُ الْكَثِيرُ مِنَ النَّاسِ، قَالَ الْكُمَيْتُ:
doğurduğu sırada onu bir mağaraya koyduğu; Cebrail'in (aleyhisselâm) ona gelip Sâmirî'nin avucunu kendi ağzına koyduğu ve onun bal ve süt emdiği, Cebrail'in ona uğrayıp durduğu ve bu yüzden onu o zamandan tanıdığı da söylenir. Bu mana el-A'râf Suresi'nde geçmişti. Sâmirî'nin Mûsâ'nın (aleyhisselâm) sözlerini işittiği; Nîl'de taş bir tabut içinde bulunan Yûsuf'un (aleyhisselâm) kabrini ararken balmumundan biri boğa diğeri at şeklinde iki heykel yapıp Nîl'e attığı ve boğanın tabutu boynuzunun üzerinde getirdiği; Sâmirî'nin de Mûsâ'dan işittiği o kelimeleri söyleyip avucundaki toprağı buzağının içine attığı ve böylece buzağının böğürdüğü de anlatılır. Hamza, el-Kisâî, el-A'meş ve Halef muhatap sîgasıyla tâ harfiyle {بِمَا لَمْ تَبْصُرُوا} şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise gaib sîgasıyla yâ harfiyle okumuşlardır. Übey b. Ka'b, İbn Mes'ûd, el-Hasan ve Katâde noktasız sâd harfiyle {فَقَبَصْتُ قَبْصَةً} şeklinde okumuşlardır. el-Hasan'dan {قَبْضَةً} kelimesindeki kāf harfinin zammesi ve noktasız sâd ile okunduğu rivayet edilmiştir. Diğer kurrâ ise noktalı dâd ile {قَبَضْتُ قَبْضَةً} okumuşlardır. İkisi arasındaki fark şudur: 'Kabz' bütün avuçla tutmaktır, 'kabs' ise parmak uçlarıyla tutmaktır; 'hadm' ile 'kadm' kelimeleri de böyledir. Kāf harfinin zammesiyle 'el-kubza' ise tutulan miktar demektir; bunu el-Mehdevî zikretmiştir. el-Cevherî kāf'ın zammesi ve noktasız sâd ile 'kubsa' kelimesini zikretmemiş; yalnızca kāf'ın zammesi ve noktalı dâd ile 'el-kubza' kelimesini zikretmiştir ki o da bir şeyden avuçladığın miktardır; nitekim: "Ona bir avuç kavut veya hurma verdi" denir; bazen fetha ile de gelir. el-Cevherî: Kāf'ın kesresi ve noktasız sâd ile 'el-kıbs' insanlardan büyük bir topluluk demektir, demiştir. el-Kümeyt şöyle demiştir:
لَكُمْ مَسْجِدَا اللَّهِ الْمَزُورَانِ وَالْحَصَى ... لَكُمْ قِبْصُهُ مِنْ بَيْنَ أَثْرَى وَأَقْتَرَى
Allah'ın ziyaret edilen iki mescidi sizindir; çakılların ... sayısınca zenginiyle fakiriyle cemaatlerin çokluğu da sizindir
(فَنَبَذْتُها) ٢٠: ٩٦ أَيْ طَرَحْتُهَا فِي الْعِجْلِ. (وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي) ٢٠: ٩٦ أَيْ زَيَّنَتْهُ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: حَدَّثَتْنِي نَفْسِي. وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ فَاذْهَبْ) ٢٠: ٩٧ أَيْ قَالَ لَهُ مُوسَى فَاذْهَبْ أَيْ مِنْ بَيْنِنَا (فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ) ٢٠: ٩٧ أَيْ لَا أُمَسُّ وَلَا أَمَسُّ طُولَ الْحَيَاةِ. فَنَفَاهُ مُوسَى عَنْ قَوْمِهِ وَأَمَرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَلَّا يُخَالِطُوهُ وَلَا يَقْرَبُوهُ وَلَا يُكَلِّمُوهُ عُقُوبَةً لَهُ. [والله أعلم] قَالَ الشَّاعِرُ:
{فَنَبَذْتُها} “Böylece onu attım” yani onu buzağının içine attım. {وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي} “Ve nefsim bana bunu böylece hoş gösterdi” yani bunu [bana] süslü gösterdi; bunu el-Ahfeş söylemiştir. İbn Zeyd ise: "Nefsim bana [bunu] telkin etti/fısıldadı" demiştir. Anlamlar birbirine yakındır. Yüce [Allah'ın] şu buyruğu: {قالَ فَاذْهَبْ} “Dedi ki: 'Defol git!'” yani Mûsâ ona: "Aramızdan defol git!" dedi. {فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ} “Çünkü artık hayatın boyunca senin için 'Bana dokunmayın!' demekten başka bir şey yoktur” yani hayatım boyunca bana dokunulmasın ve ben de kimseye dokunmayayım [demektir]. Böylece Mûsâ bir ceza olarak onu kavminden sürgün etti ve İsrâiloğullarına onunla karışmamalarını, ona yaklaşmamalarını ve onunla konuşmamalarını emretti. [Ve Allah en iyisini bilir]. Şair şöyle demiştir:
تَمِيمٌ كَرَهْطِ السَّامِرِيِّ وَقَوْلُهُ ... أَلَا لا يريد السامري مساسا
Temîm [kabilesi], Sâmirî'nin topluluğu gibidir ve onun şu sözü [gibidir]: ... Dikkat edin, Sâmirî dokunulmak/ilişilmek istemiyor!
قَالَ الْحَسَنُ: جَعَلَ اللَّهُ عُقُوبَةَ السَّامِرِيِّ أَلَّا يُمَاسَّ النَّاسَ وَلَا يُمَاسُّوهُ عُقُوبَةً لَهُ وَلِمَنْ كَانَ مِنْهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَكَأَنَّ اللَّهَ ﷿ شَدَّدَ عَلَيْهِ الْمِحْنَةَ، بِأَنْ جَعَلَهُ لَا يُمَاسُّ أَحَدًا وَلَا يُمَكَّنُ مِنْ أَنْ يَمَسَّهُ أَحَدٌ، وَجَعَلَ ذَلِكَ عُقُوبَةً لَهُ فِي الدُّنْيَا. وَيُقَالُ: ابْتُلِيَ بِالْوَسْوَاسِ وَأَصْلُ الْوَسْوَاسِ مِنْ ذَلِكَ الْوَقْتِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: بَقَايَاهُمْ إِلَى الْيَوْمِ يَقُولُونَ ذَلِكَ- لَا مِسَاسَ- وَإِنْ مَسَّ وَاحِدٌ مِنْ غَيْرِهِمْ أَحَدًا مِنْهُمْ حُمَّ كِلَاهُمَا فِي الْوَقْتِ. وَيُقَالُ: إِنَّ مُوسَى هَمَّ بِقَتْلِ السَّامِرِيِّ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ: لَا تَقْتُلْهُ فَإِنَّهُ سَخِيٌّ. وَيُقَالُ لَمَّا قَالَ لَهُ مُوسَى:" فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ" خَافَ فَهَرَبَ فَجَعَلَ يَهِيمُ فِي الْبَرِيَّةِ مع السباع والوحش، لَا يَجِدُ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ يَمَسُّهُ حَتَّى صَارَ كَالْقَائِلِ: لَا مِسَاسَ، لِبُعْدِهِ عَنِ النَّاسِ وَبُعْدِ النَّاسِ عَنْهُ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
el-Hasan şöyle demiştir: Allah, Sâmirî'ye ve kıyamet gününe kadar onun soyundan gelecek olanlara bir ceza olarak, insanlara dokunmamasını ve insanların da ona dokunmamasını onun cezası kıldı. Sanki Allah (azze ve celle), hiç kimseye dokunamamasını ve kimsenin de ona dokunmasına imkân verilmemesini sağlayarak onun imtihanını ağırlaştırdı ve bunu onun dünyadaki cezası yaptı. Ona vesvese hastalığı musallat edildiği ve vesvesenin aslının o zamandan çıktığı da söylenir. Katâde şöyle demiştir: Onların kalıntıları bugüne kadar "lâ misâs (bana dokunmayın)" demektedirler. Onlardan olmayan biri içlerinden birine dokunacak olsa, her ikisi de o anda sıtmaya yakalanır. Anlatıldığına göre Mûsâ, Sâmirî'yi öldürmeye niyetlendi; Yüce Allah ise ona: "Onu öldürme, çünkü o cömert bir kimsedir" dedi. Mûsâ ona: "{فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ} 'Defol git! Artık senin için hayatta 'Bana dokunmayın!' demekten başka bir şey yoktur'" dediğinde korkup kaçtığı, yabani ve yırtıcı hayvanlarla birlikte kırda başıboş dolaşmaya başladığı, insanlardan kendisine dokunacak hiç kimseyi bulamadığı; insanlardan uzaklığı ve insanların da ondan uzaklığı sebebiyle adeta "bana dokunmayın" diyen bir kimse durumuna geldiği söylenir. Nitekim şair şöyle demiştir:
حَمَّالُ رَايَاتٍ بِهَا قَنَاعِسَا ... حَتَّى تَقُولَ الْأَزْدُ لَا مسابسا
Nice sancaklar taşıyıcıdır ki onların altında böbürlenerek yürünür ... Öyle ki Ezd kabilesi: "Dokunmak/yaklaşmak yok!" der
مَسْأَلَةٌ: هَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ فِي نَفْيِ أَهْلِ الْبِدَعِ وَالْمَعَاصِي وَهُجْرَانِهِمْ وَأَلَّا يُخَالَطُوا، وَقَدْ فَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ ذَلِكَ بِكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ وَالثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا. وَمَنِ التَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ وَعَلَيْهِ قَتْلٌ لَا يُقْتَلُ عِنْدَ بَعْضِ الْفُقَهَاءِ، وَلَكِنْ لَا يُعَامَلُ وَلَا يُبَايَعُ وَلَا يُشَارَى، وَهُوَ إِرْهَاقٌ إِلَى الْخُرُوجِ. وَمِنْ هذا القبيل التغريب في حد الزنى، وَقَدْ تَقَدَّمَ جَمِيعُ هَذَا كُلِّهِ فِي مَوْضِعِهِ، فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَتِهِ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَحْدَهُ. وَقَالَ هرون الْقَارِئُ: وَلُغَةُ الْعَرَبِ لَا مَسَاسِ بِكَسْرِ السِّينِ وَفَتْحِ الْمِيمِ، وَقَدْ تَكَلَّمَ النَّحْوِيُّونَ فِيهِ، فَقَالَ سِيبَوَيْهِ: هُوَ مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ كَمَا يُقَالُ اضْرِبِ الرَّجُلَ. وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: لَا مِسَاسَ نَفْيٌ وَكُسِرَتِ السِّينُ لِأَنَّ الْكَسْرَةَ مِنْ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ، تَقُولُ: فَعَلْتِ يَا امْرَأَةُ. قَالَ النَّحَّاسُ وَسَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَقُولُ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَزِيدَ يَقُولُ: إِذَا اعْتَلَّ الشَّيْءُ مِنْ ثَلَاثِ جِهَاتٍ وَجَبَ أَنْ يُبْنَى، وَإِذَا اعْتَلَّ مِنْ جِهَتَيْنِ وَجَبَ أَلَّا يَنْصَرِفَ، لِأَنَّهُ لَيْسَ بَعْدَ تَرْكِ الصَّرْفِ إِلَّا الْبِنَاءُ، فَمِسَاسِ وَدِرَاكِ اعْتَلَّ مِنْ ثَلَاثِ جِهَاتٍ: مِنْهَا أَنَّهُ مَعْدُولٌ، وَمِنْهَا أَنَّهُ مُؤَنَّثٌ، وَأَنَّهُ مَعْرِفَةٌ، فَلَمَّا وَجَبَ الْبِنَاءُ فِيهِ وَكَانَتِ الْأَلِفُ قَبْلَ السِّينِ سَاكِنَةً كُسِرَتِ السِّينُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، كَمَا تَقُولُ: اضْرِبِ الرجل. ورأيت أبا إسحاق
MESELE: Bu ayet, bidat ve masiyet (günah) ehlini sürgün etme, onları terk etme (onlarla ilişkiyi kesme) ve onlara karışmama hususunda bir esastır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, bunu Kâ'b b. Mâlik'e ve [seferden] geride bırakılan üç kişiye uygulamıştır. Üzerinde kısas cezası bulunup da Harem'e sığınan kimse, bazı fakihlere göre öldürülmez; fakat kendisiyle muamele yapılmaz, ne bir şey satılır ne de bir şey satın alınır. Bu ise [onu Harem'den] çıkmaya zorlamaktır. Zina haddindeki sürgün cezası da bu kabildendir. Bütün bunlar kendi yerinde geçmişti; bu sebeple tekrar edilmesinin bir anlamı yoktur. Hamd yalnızca Allah'adır. Kârî Hârûn şöyle demiştir: Arapların lügatinde 'lâ mesâsi' (لَا مَسَاسِ), sîn harfinin kesresi ve mîm harfinin fethasıyladır. Nahivciler (dilbilimciler) bu hususta konuşmuşlardır: Sîbeveyh, 'İdribi'r-racule' (اضْرِبِ الرَّجُلَ) denildiği gibi, onun kesre üzere mebnî olduğunu söylemiştir. Ebû İshâk ise şöyle demiştir: 'Lâ misâs' bir nefiy (olumsuzluk) ifadesidir; sîn harfi kesrelenmiştir, çünkü kesre müenneslik (dişillik) alametlerindendir; nitekim [kadına hitaben]: 'Fealti yâ imraetu' (فَعَلْتِ يَا امْرَأَةُ) 'Yaptın ey kadın!' dersin. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ali b. Süleyman'ın şöyle dediğini işittim: Muhammed b. Yezîd'in şöyle dediğini duydum: Bir kelime üç yönden illetli olursa mebnî olması vacip olur; şayet iki yönden illetli olursa gayr-i munsarif olması vacip olur. Çünkü sarfın (tenvin ve cerrenin) terkinden sonra geriye yalnızca binâ kalır. 'Misâsi' (مِسَاسِ) ve 'derâki' (دِرَاكِ) kelimeleri üç yönden illetlidir: Birincisi ma'dûl (başka bir kalıptan dönüştürülmüş) olması, ikincisi müennes olması, üçüncüsü de ma'rife (belirli) olmasıdır. Bu kelimede binâ vacip olunca ve sîn harfinden önceki elif de sakin olunca, iki sakinin bir araya gelmesinden (iltikâ-i sâkineyn) ötürü sîn harfi kesrelenmiştir; nitekim 'İdribi'r-racule' (اضْرِبِ الرجل) dersin. Ebû İshâk'ın...
يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ خَطَأٌ، وَأَلْزَمَ أبا العباس إذا سمى أمرة بِفِرْعَوْنَ يَبْنِيهِ، وَهَذَا لَا يَقُولُهُ أَحَدٌ. وَقَالَ الجوهر فِي الصِّحَاحِ: وَأَمَّا قَوْلُ الْعَرَبِ لَا مَسَاسِ مِثَالُ قَطَامِ فَإِنَّمَا بُنِيَ عَلَى الْكَسْرِ لِأَنَّهُ مَعْدُولٌ عَنِ الْمَصْدَرِ وَهُوَ الْمَسُّ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ" لَا مِساسَ ٢٠: ٩٧". (وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ) ٢٠: ٩٧ يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَالْمَوْعِدُ مَصْدَرٌ، أَيْ إِنَّ لَكَ وَعْدًا لِعَذَابِكَ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو:" تُخْلِفَهُ" بِكَسْرِ اللَّامِ وَلَهُ مَعْنَيَانِ: أَحَدُهُمَا- سَتَأْتِيهِ وَلَنْ تَجِدَهُ مُخْلَفًا، كَمَا تَقُولُ: أَحْمَدْتُهُ أَيْ وَجَدْتُهُ مَحْمُودًا. وَالثَّانِي- عَلَى التَّهْدِيدِ أَيْ لَا بُدَّ لَكَ مِنْ أَنْ تَصِيرَ إليه. الباقون بِفَتْحِ اللَّامِ، بِمَعْنَى: إِنَّ اللَّهَ لَنْ يُخْلِفَكَ إِيَّاهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ) ٢٠: ٩٧ أَيْ دُمْتَ وَأَقَمْتَ عَلَيْهِ." عاكِفاً ٢٠: ٩٧" أَيْ مُلَازِمًا، وَأَصْلُهُ ظَلَلْتَ، قَالَ:
bu görüşün hata olduğu kanaatine vardığını gördüm; o, Ebu'l-Abbâs'a bir kadına 'Firavun' adı verilirse onu mebnî yapmasını gerektirecek bir ilzamda bulunmuştur ki bunu hiç kimse söylemez. el-Cevherî es-Sıhâh'ta şöyle demiştir: Arapların 'Katâmi' vezninde 'lâ mesâsi' demelerine gelince; bu kelime 'el-mess' masdarından madûl olduğu için kesre üzere mebnî kılınmıştır. Ebû Hayve: {لَا مِساسَ} şeklinde okumuştur. {وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ} “Ve şüphesiz senin için asla kaçamayacağın bir ceza vakti vardır” yani kıyamet günüdür. 'el-Mev'id' burada masdardır; yani: Senin azabın için belirlenmiş bir vaat vardır. İbn Kesîr ve Ebû Amr lâm harfinin kesresiyle {تُخْلِفَهُ} şeklinde okumuşlardır ve bunun iki anlamı vardır: Birincisi: Oraya varacaksın ve onu yerine getirilmemiş bulmayacaksın; tıpkı: 'Ahmedtühû' yani onu övülmüş buldum demen gibi. İkincisi: Tehdit anlamındadır; yani: Mutlaka oraya varacaksın demektir. Diğer kurrâ ise: 'Şüphesiz Allah o vaadini sana karşı yerine getirmemezlik etmeyecektir' manasında lâm harfinin fethasıyla okumuşlardır. Yüce [Allah'ın] şu buyruğu: {وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ} “Kendisine ibadet edip durduğun tanrına bir bak!” yani ibadetine devam edip üzerinde ısrar ettiğin [tanrına]. {عاكِفاً} “kapanıp kaldığın” yani sürekli bağlı kaldığın; kelimenin aslı 'zalilte'dir. Şair şöyle demiştir:
خَلَا أَنَّ الْعِتَاقَ مِنَ المطايا ... أحسن به فهن إليه شوس
Soylu binek develer hariç ... Onu hissettiler de ona karşı gözlerini süzerek baktılar
أَيْ أَحْسَسْنَ. وَكَذَلِكَ قَرَأَ الْأَعْمَشُ بِلَامَيْنِ عَلَى الْأَصْلِ. وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ:" ظِلْتَ" بِكَسْرِ الظَّاءِ. يُقَالُ: ظَلَلْتُ أَفْعَلُ كَذَا إِذَا فَعَلْتَهُ نَهَارًا وَظَلْتُ وَظِلْتُ، فَمَنْ قَالَ: ظَلْتُ حَذَفَ اللَّامَ الْأُولَى تَخْفِيفًا، وَمَنْ قَالَ: ظِلْتُ أَلْقَى حَرَكَةَ اللَّامِ عَلَى الظَّاءِ. (لَنُحَرِّقَنَّهُ) ٢٠: ٩٧ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِضَمِّ النُّونِ وَشَدِّ الرَّاءِ مِنْ حَرَّقَ يُحَرِّقُ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَغَيْرُهُ: بِضَمِّ النُّونِ وَسُكُونِ الْحَاءِ وَتَخْفِيفِ الرَّاءِ مِنْ أَحْرَقَهُ يُحْرِقُهُ. وَقَرَأَ عَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَأَشْهَبُ الْعُقَيْلِيُّ" لَنَحْرُقَنَّهُ" بِفَتْحِ النُّونِ وَضَمِّ الرَّاءِ خَفِيفَةً، مِنْ حَرَقْتُ الشَّيْءَ أَحْرُقُهُ حَرْقًا بَرَدْتُهُ وَحَكَكْتُ بَعْضَهُ بِبَعْضٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: حَرَقَ نَابَهُ يُحْرِقُهُ وَيَحْرُقُهُ أَيْ سَحَقَهُ حَتَّى سُمِعَ لَهُ صَرِيفٌ، فَمَعْنَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ لَنَبْرُدَنَّهُ بِالْمَبَارِدِ، وَيُقَالُ لِلْمِبْرَدِ الْمِحْرَقُ. وَالْقِرَاءَتَانِ الْأُولَيَانِ مَعْنَاهُمَا الْحَرْقُ بِالنَّارِ. وَقَدْ يُمْكِنُ جَمْعُ ذَلِكَ فِيهِ، قَالَ السُّدِّيُّ: ذَبَحَ الْعِجْلَ فَسَالَ مِنْهُ كَمَا يَسِيلُ مِنَ الْعِجْلِ إِذَا ذُبِحَ، ثُمَّ بَرَدَ عِظَامَهُ بِالْمِبْرَدِ وَحَرَقَهُ. وَفِي حَرْفِ ابْنِ مَسْعُودٍ:" لَنَذْبَحَنَّهُ ثُمَّ لَنَحْرُقَنَّهُ" واللحم والدم إذا أحرقا
Yani hissettiler. el-A‘meş de aslı üzere iki lâm ile [zalilte şeklinde] okumuştur. İbn Mes‘ûd’un kıraatinde ise zâ harfinin kesresiyle {ظِلْتَ} şeklindedir. Bir şeyi gündüzleyin yaptığında: 'zaliltü ef‘alü kezâ' denilir; ayrıca 'zaltü' ve 'ziltü' de denir. 'Zaltü' diyen kimse hafifletmek için birinci lâmı hazfetmiştir (düşürmüştür). 'Ziltü' diyen ise lâmın harekesini zâ harfine aktarmıştır. {لَنُحَرِّقَنَّهُ} “[Biz] onu mutlaka yakacağız” (Tâhâ 20/97) lafzı cumhurun kıraatinde; 'harraka-yuharriku' fiilinden nûn'un zammesi ve râ'nın şeddesiyle okunmuştur. Hasan [el-Basrî] ve başkaları ise; 'ahraka-yuhriku' fiilinden nûn'un zammesi, hâ'nın sükûnu ve râ'nın şeddesiz haliyle [{لَنُحْرِقَنَّهُ}] şeklinde okumuşlardır. Ali, İbn Abbâs, Ebû Ca‘fer, İbn Muhaysın ve Eşheb el-Ukaylî ise; nûn'un fethası ve şeddesiz râ'nın zammesiyle {لَنَحْرُقَنَّهُ} şeklinde okumuşlardır. Bu, bir şeyi eğelediğinde ve birbirine sürttüğünde kullanılan 'haraktü'ş-şey'e ahrukuhû harkan' [ifadesinden] gelir. Nitekim Arapların: 'haraka nâbehû yahrukuhû / yuhrikuhû' (dişini gıcırdattı) yani ses duyulacak derecede dişini birbirine sürttü sözü de bundandır. Buna göre bu kıraatin anlamı: 'Biz onu mutlaka eğelerle törpüleyip ufalayacağız' demektir. Eğeye de 'el-mıhrak' denir. İlk iki kıraatin anlamı ise ateşle yakmaktır. Bu iki uygulamanın onda bir araya getirilmiş olması da mümkündür. es-Süddî şöyle demiştir: "[Mûsâ] buzağıyı kesti, boğazlanan bir buzağıdan aktığı gibi ondan da [kan] aktı; sonra kemiklerini eğe ile törpüledi ve onu yaktı." İbn Mes‘ûd'un kıraatinde (harfinde) ise: {لَنَذْبَحَنَّهُ ثُمَّ لَنَحْرُقَنَّهُ} “Onu mutlaka boğazlayacağız, sonra da onu mutlaka yakacağız / eğeleyeceğiz” şeklindedir. Et ve kan yakıldığı zaman...
صَارَا رَمَادًا فَيُمْكِنُ تَذْرِيَتُهُ فِي الْيَمِّ فَأَمَّا الذَّهَبُ فَلَا يَصِيرُ رَمَادًا وَقِيلَ: عَرَفَ مُوسَى مَا صَيَّرَ بِهِ الذَّهَبَ رَمَادًا، وَكَانَ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِهِ. وَمَعْنَى" لَنَنْسِفَنَّهُ ٢٠: ٩٧" لَنُطَيِّرَنَّهُ. وَقَرَأَ أَبُو رَجَاءٍ" لَنَنْسُفَنَّهُ" بِضَمِّ السِّينِ لُغَتَانِ، وَالنَّسْفُ نَفْضُ الشَّيْءِ لِيَذْهَبَ بِهِ الرِّيحُ وَهُوَ التَّذْرِيَةُ، وَالْمِنْسَفُ ما ينسف به الطعام، وهو شي مُتَصَوِّبُ الصَّدْرِ أَعْلَاهُ مُرْتَفِعٌ، وَالنُّسَافَةُ مَا يَسْقُطُ منه، يقال: اعزل النسافة وكل الْخَالِصِ. وَيُقَالُ: أَتَانَا فُلَانٌ كَأَنَّ لِحْيَتَهُ مِنْسَفٌ، حَكَاهُ أَبُو نَصْرٍ أَحْمَدُ بْنُ حَاتِمٍ. وَالْمِنْسَفَةُ آلَةٌ يُقْلَعُ بِهَا الْبِنَاءُ، وَنَسَفْتُ الْبِنَاءَ نَسْفًا قلعته، ونسفت الْبَعِيرُ الْكَلَأَ يَنْسِفُهُ بِالْكَسْرِ إِذَا اقْتَلَعَهُ بِأَصْلِهِ، وَانْتَسَفْتُ الشَّيْءَ اقْتَلَعْتُهُ، عَنْ أَبِي زَيْدٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً) ٢٠: ٩٨ لَا العجل، أي وسع كل شي عِلْمُهُ، يَفْعَلُ الْفِعْلَ عَنِ الْعِلْمِ، وَنُصِبَ عَلَى التَّفْسِيرِ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ" وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً ٢٠: ٩٨".
kül olurlar ve böylece denize savrulması mümkün olur. Altına gelince, o kül olmaz. Mûsâ'nın altını neyin kül haline getireceğini bildiği ve bunun onun mucizelerinden biri olduğu da söylenmiştir. {لَنَنْسِفَنَّهُ} “onu savuracağız” kelimesinin manası: Onu uçuracağız demektir. Ebû Recâ sîn harfinin zammesiyle {لَنَنْسُفَنَّهُ} okumuştur; bunlar iki ayrı lehçedir. 'en-Nesf', rüzgârın alıp götürmesi için bir şeyi silkelemektir ki bu da savurmaktır (teżriye). 'el-Minsef', kendisiyle yiyeceğin savrulduğu şeydir (kalbur/sele); o, ön tarafı aşağı doğru eğik, üst kısmı ise kalkık bir nesnedir. 'en-Nüsâfe' ise ondan dökülen kırıntılardır; nitekim: 'Kırıntıları ayır, temiz ve hâlis olanı ye' denir. Ebû Nasr Ahmed b. Hâtim'in naklettiğine göre: 'Filan adam sakalı sanki bir kalburmuş gibi yanımıza geldi' denir. 'el-Minsefe' ise kendisiyle binanın yıkılıp söküldüğü alettir. 'Neseftü'l-binâe nesfen', binayı kökünden söküp yıktım demektir. 'Nesefeti'l-be'îru'l-kelâe yensifuhû' (kesre ile), deve otu kökünden kopardığı zaman kullanılır. Ebû Zeyd'den rivayetle: 'İnteseftü'ş-şey'e', o şeyi kökünden söktüm demektir. Yüce [Allah'ın] şu buyruğu: {إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً} “Sizin ilahınız ancak kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır. O, ilim bakımından her şeyi kuşatmıştır” buzağı değil! Yani O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır, O her fiili ilimle yapar. 'İlmen' kelimesi temyiz (tefsir) olarak mansub kılınmıştır. Mücâhid ve Katâde ise {وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً} şeklinde okumuşlardır.
[سورة طه (٢٠): الآيات ٩٩ الى ١٠٤]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 99-104]
كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً (٩٩) مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً (١٠٠) خالِدِينَ فِيهِ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلاً (١٠١) يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً (١٠٢) يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ عَشْراً (١٠٣)
{كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً (٩٩) مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً (١٠٠) خالِدِينَ فِيهِ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلاً (١٠١) يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً (١٠٢) يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ عَشْراً (١٠٣)} “(99) (Ey Muhammed!) İşte böylece geçmişlerin haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Şüphesiz sana katımızdan bir zikir (Kur'an) verdik. (100) Kim ondan yüz çevirirse, şüphesiz o, kıyamet gününde ağır bir günah yükü yüklenecektir. (101) Orada ebedî kalıcıdırlar. Kıyamet günü bu, onlar için ne kötü bir yüktür! (102) O gün Sûr'a üflenir ve biz o gün günahkârları (gözleri korkudan) gömgök bir halde toplarız. (103) Aralarında gizli gizli: 'Siz ancak on (gün) kaldınız' diye fısıldaşırlar.”
نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْماً (١٠٤)
{نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْماً (١٠٤)} “(104) Tutumu en doğru olanları: 'Siz ancak bir gün kaldınız' dediği zaman onların ne dediklerini biz daha iyi biliriz.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَذلِكَ) الْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبِ نَعْتٍ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ. أَيْ كَمَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ خَبَرَ مُوسَى" كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ ٢٠: ٩٩" قَصَصًا كَذَلِكَ مِنْ أَخْبَارِ مَا قَدْ سَبَقَ، لِيَكُونَ تَسْلِيَةً لَكَ، وَلِيَدُلَّ عَلَى صِدْقِكَ. (وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً) ٢٠: ٩٩ يَعْنِي الْقُرْآنَ. وَسُمِّيَ الْقُرْآنُ ذِكْرًا، لِمَا فِيهِ من الذكر كما سمي الرسول ذكرا، لان الذِّكْرُ كَانَ يَنْزِلُ عَلَيْهِ. وَقِيلَ:" آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً ٢٠: ٩٩" أَيْ شَرَفًا، كَمَا قَالَ تَعَالَى" وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ" [الزخرف: ٤٤] أي شرف وتنويه باسمك.
Yüce [Allah'ın]: {كَذلِكَ} “İşte böylece” buyruğundaki "kâf" harfi, hazfedilmiş bir mef'ûl-i mutlakın (mastarın) sıfatı olarak nasb mahallindedir. Yani: Mûsâ'nın haberini sana anlattığımız gibi, {كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ} “İşte böylece sana anlatıyoruz” [ifadesi]; sana bir teselli olması ve doğruluğunu göstermesi için geçmişlerin haberlerinden tıpkı böyle bir anlatışla anlatıyoruz [anlamındadır]. {وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً} “Ve gerçekten sana katımızdan bir zikir verdik” [ayetiyle] Kur'ân kastedilmektedir. İçerdiği öğüt ve hatırlatmalardan (zikir) ötürü Kur'ân'a "zikir" adı verilmiştir; nitekim Peygamber'e de zikir kendisine indiği için "zikir" denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: {آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً} “Sana katımızdan bir zikir verdik” [ifadesi], bir şeref [verdik] demektir; nitekim Yüce [Allah]: {وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ} “Şüphesiz o, senin için elbette bir zikirdir (şereftir)” [ez-Zuhruf 43/44] buyurmuştur; yani senin için bir şeref ve adının yüceltilmesidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ) ٢٠: ١٠٠ أَيِ الْقُرْآنِ فَلَمْ يُؤْمِنْ بِهِ، وَلَمْ يَعْمَلْ بِمَا فِيهِ (فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً) ٢٠: ١٠٠ أَيْ إِثْمًا عَظِيمًا وَحِمْلًا ثَقِيلًا. (خالِدِينَ فِيهِ) ٢٠: ١٠١ يُرِيدُ مُقِيمِينَ فِيهِ، أَيْ فِي جَزَائِهِ وَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ. (وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلًا) ٢٠: ١٠١ يُرِيدُ بِئْسَ الْحِمْلُ حملوه يوم القيامة. وقرا داود ابن رُفَيْعٍ:" فَإِنَّهُ يُحَمَّلُ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" يُنْفَخُ" بِضَمِّ الْيَاءِ عَلَى الْفِعْلِ الْمَجْهُولِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ بِنُونِ مُسَمَّى الْفَاعِلِ. وَاسْتَدَلَّ أَبُو عَمْرٍو بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَنَحْشُرُ" بِنُونٍ. وَعَنِ ابْنِ هُرْمُزَ" يَنْفُخُ" بِفَتْحِ الْيَاءِ أَيْ يَنْفُخُ إِسْرَافِيلُ. أَبُو عِيَاضٍ:" فِي الصُّورِ". الْبَاقُونَ:" فِي الصُّورِ" وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا فِي (الْأَنْعَامِ) مُسْتَوْفًى وَفِي كتاب (التذكرة). وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ" وَيُحْشَرُ" بِضَمِّ الْيَاءِ" الْمُجْرِمُونَ" رَفْعًا بِخِلَافِ الْمُصْحَفِ. وَالْبَاقُونَ" وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ ٢٠: ١٠٢" أَيِ الْمُشْرِكِينَ. (زُرْقاً) ٢٠: ١٠٢ حَالٌ مِنَ الْمُجْرِمِينَ، وَالزَّرَقُ خِلَافُ الْكَحَلِ. وَالْعَرَبُ تَتَشَاءَمُ بِزَرَقِ الْعُيُونِ وَتَذُمُّهُ، أَيْ تُشَوَّهُ خِلْقَتُهُمْ بِزُرْقَةِ عُيُونِهِمْ وَسَوَادِ وُجُوهِهِمْ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَالْفَرَّاءُ:" زُرْقاً ٢٠: ١٠٢" أَيْ عُمْيًا. وَقَالَ الأزهري: [أي] عِطَاشًا قَدِ ازْرَقَّتْ أَعْيُنُهُمْ مِنْ شِدَّةِ الْعَطَشِ، وَقَالَهُ الزَّجَّاجُ، قَالَ: لِأَنَّ سَوَادَ الْعَيْنِ يَتَغَيَّرُ وَيَزْرَقُّ مِنَ الْعَطَشِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ الطَّمَعُ الْكَاذِبُ إِذَا تَعَقَّبَتْهُ الْخَيْبَةُ، يُقَالُ: ابْيَضَّتْ عَيْنِي لِطُولِ انْتِظَارِي لِكَذَا. وَقَوْلٌ خَامِسٌ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالزُّرْقَةِ شُخُوصُ الْبَصَرِ مِنْ شِدَّةِ الْخَوْفِ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce [Allah'ın] şu buyruğu: {مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ} “Kim ondan yüz çevirirse” yani Kur'an'dan yüz çevirip ona inanmaz ve içindekilerle amel etmezse, {فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً} “şüphesiz o, kıyamet gününde ağır bir günah yükü yüklenecektir” yani büyük bir günah ve ağır bir yük [yüklenecektir]. {خالِدِينَ فِيهِ} “Orada ebedî kalıcıdırlar” yani onun cezasında kalıcıdırlar, onun cezası ise cehennemdir. {وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلًا} “Kıyamet günü bu, onlar için ne kötü bir yüktür!” yani kıyamet gününde yüklendikleri yük ne kötüdür! Dâvûd b. Ruşeyh ise {فَإِنَّهُ يُحَمَّلُ} şeklinde okumuştur. Yüce [Allah'ın] şu buyruğu: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} “O gün Sûr'a üflenir” genel kıraatte meçhul fiil olarak yâ harfinin zammesiyle {يُنْفَخُ} şeklindedir. Ebû Amr ve İbn Ebî İshak ise faili açıkça bildiren nûn ile okumuşlardır. Ebû Amr, Yüce [Allah'ın] nûn ile gelen: {وَنَحْشُرُ} “toplarız” buyruğunu delil getirmiştir. İbn Hürmüz'den ise yâ'nın fethasıyla {يَنْفُخُ} (İsrâfil üfler) rivayet edilmiştir. Ebû İyâd: {فِي الصُّوَرِ} okumuştur. Diğerleri ise: {فِي الصُّورِ} okumuşlardır; bu konu el-En'âm Suresi'nde ve et-Tezkire kitabında etraflıca geçmişti. Talha b. Musarrif, Mushaf'ın aksine yâ'nın zammesiyle ve {الْمُجْرِمُونَ} kelimesini merfû olarak {وَيُحْشَرُ الْمُجْرِمُونَ} okumuştur. Diğerleri ise: {وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ} “günahkârları toplarız” yani müşrikleri [toplarız şeklinde okumuşlardır]. {زُرْقاً} “gömgök bir halde” mücrimîn kelimesinden haldir; 'zerak' (gök gözlülük), 'kehel'in (koyu gözlülüğün) zıddıdır. Araplar mavi/gök gözlülüğü uğursuz sayar ve yererlerdi; yani gözlerinin maviliği ve yüzlerinin siyahlığıyla onların suretleri çirkinleştirilir. el-Kelbî ve el-Ferrâ: {زُرْقاً} “körler olarak” demektir, demişlerdir. el-Ezherî: "[Yani] şiddetli susuzluktan gözleri gömgök olmuş susuz kimseler olarak" demiştir; ez-Zeccâc da bunu söylemiş ve: "Çünkü susuzluktan göz bebeğinin siyahı değişir ve mavileşir/göğerir" demiştir. Bunun, ardından hayal kırıklığı gelen asılsız umut olduğu da söylenmiştir; nitekim: "Falanca şeyi uzun süre beklemekten gözüm ağardı (beyazlaştı)" denir. Beşinci bir görüşe göre: Mavilikten/göklükten maksat, aşırı korkudan dolayı gözlerin dikilip kalmasıdır (şaşkın bakışıdır). Şair şöyle demiştir:
لَقَدْ زَرِقَتْ عَيْنَاكَ يَا ابْنَ مُكَعْبَرٍ ... كَمَا كُلُّ ضَبِّيٍّ مِنَ اللُّؤْمِ أَزْرَقُ
Gözlerin gömgök oldu ey İbn Müka'ber ... Nitekim her Dabbî alçaklığından ötürü gök gözlüdür
يُقَالُ: رَجُلٌ أَزْرَقُ الْعَيْنِ، وَالْمَرْأَةُ زَرْقَاءُ بَيِّنَةُ الزَّرَقِ. وَالِاسْمُ الزُّرْقَةُ. وَقَدْ زَرِقَتْ عَيْنُهُ بِالْكَسْرِ وَازْرَقَّتْ عَيْنُهُ ازْرِقَاقًا، وَازْرَاقَّتْ عَيْنُهُ ازْرِيقَاقًا. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: قِيلَ لِابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:" وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً ٢٠: ١٠٢" وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ:" وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا" [الاسراء: ٩٧] فَقَالَ: إِنَّ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ حَالَاتٍ، فَحَالَةٌ يَكُونُونَ فيها زُرْقًا، وَحَالَةٌ عُمْيًا. (يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ) ٢٠: ١٠٣ أَصْلُ الْخَفْتِ فِي اللُّغَةِ السُّكُونُ، ثُمَّ قِيلَ لِمَنْ خَفَضَ صوته خفته. [والمعنى]
Şöyle denilir: Gözü gök [mavi/çakır] olan erkeğe raculün ezraku’l-ayn (رَجُلٌ أَزْرَقُ الْعَيْنِ), kadına da göklüğü belirgin olan anlamında imraetün zerkâ' (امْرَأَةٌ زَرْقَاءُ) denir. İsim hâli ise ez-zurka (الزُّرْقَةُ) şeklindedir. [Fiil olarak] 'r' harfinin kesresiyle zerikat aynühû (زَرِقَتْ عَيْنُهُ), [if'ilâl bâbından] izrakkat aynühû izrikâkan (ازْرَقَّتْ عَيْنُهُ ازْرِقَاقًا) ve [if'îlâl bâbından] izrâkkat aynühû izrîkâkan (ازْرَاقَّتْ عَيْنُهُ ازْرِيقَاقًا) denilir. Saîd b. Cübeyr şöyle anlatmıştır: İbn Abbâs'a [Allah Teâlâ'nın] {وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً} “ve o gün suçlu-günahkârları gömgök [gözlü/kör] olarak toplayacağız” buyruğu ile başka bir yerdeki {وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا} “Kıyamet gününde onları körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzüstü toplayacağız” [el-İsrâ 17/97] buyruğu [hakkında] soruldu. Bunun üzerine o şöyle dedi: “Kıyamet gününün birtakım aşamaları ve hâlleri vardır; bir hâlde gök gözlü/kör, diğer bir hâlde ise [tamamen] kör olurlar.” {يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ} “Aralarında fısıldaşırlar” buyruğunda geçen el-haft (الْخَفْتُ) kelimesinin dildeki asıl anlamı sükûnettir/sessizliktir. Daha sonra sesini alçaltıp kısan kimse için de hafetehu (خَفَتَهُ) denilmiştir. [Manası ise:]
يتسارون، قاله مجاهد، أي يقول بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ فِي الْمَوْقِفِ سِرًّا (إِنْ لَبِثْتُمْ) أَيْ مَا لَبِثْتُمْ يَعْنِي فِي الدُّنْيَا، وَقِيلَ: فِي الْقُبُورِ (إِلَّا عَشْراً) ٢٠: ١٠٣ يُرِيدُ عَشْرَ لَيَالٍ. وَقِيلَ: أَرَادَ مَا بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ وَهُوَ أَرْبَعُونَ سَنَةً، يُرْفَعُ الْعَذَابُ فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ عَنِ الْكُفَّارِ.- فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ- فَيَسْتَقْصِرُونَ تِلْكَ الْمُدَّةَ. أَوْ مُدَّةَ مَقَامِهِمْ فِي الدُّنْيَا لِشِدَّةِ مَا يَرَوْنَ مِنْ أَهْوَالِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَيُخَيَّلُ إِلَى أَمْثَلِهِمْ أَيْ أَعْدَلِهِمْ قَوْلًا وَأَعْقَلِهِمْ وَأَعْلَمِهِمْ عِنْدَ نَفْسِهِ أَنَّهُمْ مَا لَبِثُوا إِلَّا يَوْمًا وَاحِدًا يَعْنِي لُبْثَهُمْ فِي الدُّنْيَا، عَنْ قَتَادَةَ، فَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا مِثْلَ يَوْمٍ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ مِنْ شِدَّةِ هَوْلِ الْمَطْلَعِ نَسُوا مَا كَانُوا فِيهِ مِنْ نَعِيمِ الدُّنْيَا رَأَوْهُ كَيَوْمٍ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِيَوْمِ لُبْثِهِمْ مَا بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ، أَوْ لُبْثَهُمْ في القبور على ما تقدم." وعشرا" و" يوما" منصوبان ب"- لبثتم".
Gizlice fısıldaşırlar; bunu Mücâhid söylemiştir. Yani mahşer yerinde birbirlerine gizlice şöyle derler: {إِنْ لَبِثْتُمْ} “kalmadınız” yani dünyada kalmadınız; kabirlerde [kalmadınız] de denilmiştir, {إِلَّا عَشْراً} “ancak on (gece)”. İki sûr üflemesi arasındaki kırk yıllık süreyi kastettikleri de söylenmiştir; İbn Abbâs'ın kavline göre bu süre zarfında kâfirlerden azap kaldırılır, onlar da bu süreyi pek kısa bulurlar. Yahut kıyamet gününün korkunç hallerinden gördükleri şiddet sebebiyle dünyada kalış sürelerini pek kısa bulurlar. İçlerinden en tutarlı ve en doğru sözlüsü, en akıllısı ve kendi nezdinde en bilgilisi olanına dünyadaki kalışlarının sadece bir gün olduğu hayal gibi gelir; bu görüş Katâde'den nakledilmiştir. Takdiri: 'Ancak bir gün gibi' şeklindedir. Kıyamet sahnesinin korkunçluğunun dehşetinden ötürü dünyada içinde bulundukları nimetleri unuttukları ve onu bir gün gibi gördükleri de söylenmiştir. Bir gün ile iki üfleme arasındaki kalışlarını veya daha önce geçtiği üzere kabirlerdeki kalışlarını kastettiği de söylenmiştir. 'Aşran' ve 'Yevmen' kelimeleri {لَبِثْتُمْ} fiili ile mansubdurlar.
[سورة طه (٢٠): الآيات ١٠٥ الى ١١٠]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 105-110]
وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً (١٠٥) فَيَذَرُها قَاعًا صَفْصَفاً (١٠٦) لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً (١٠٧) يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً (١٠٨) يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلاً (١٠٩)
{وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً (١٠٥) فَيَذَرُها قَاعًا صَفْصَفاً (١٠٦) لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً (١٠٧) يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً (١٠٨) يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلاً (١٠٩)} “(105) Sana dağlardan sorarlar. De ki: 'Rabbim onları savurup kül gibi uçuracaktır.' (106) 'Böylece yerlerini dümdüz, bomboş bir alan halinde bırakacaktır.' (107) 'Orada ne bir çukurluk ne de bir tümseklik görebilirsin.' (108) O gün, hiçbir tarafa sapmadan o çağırana uyarlar. Sesler Rahmân'ın huzurunda kısılmıştır; artık bir fısıltıdan başka bir şey işitmezsin. (109) O gün, Rahmân'ın izin verdiği ve sözünden hoşnut olduğu kimseden başkasının şefaati fayda vermez.”
يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً (١١٠)
{يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً (١١٠)} “(110) O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir; onlar ise ilimce O'nu kuşatamazlar.”
قوله تعالى: (وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ) ٢٠: ١٠٥ أَيْ عَنْ حَالِ الْجِبَالِ يَوْمَ القيامة. (فَقُلْ) [فقد] جَاءَ هَذَا بِفَاءٍ وَكُلُّ سُؤَالٍ فِي الْقُرْآنِ" قُلْ" بِغَيْرِ فَاءٍ إِلَّا هَذَا، لِأَنَّ الْمَعْنَى إِنْ سَأَلُوكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ، فَتَضَمَّنَ الْكَلَامُ مَعْنَى الشَّرْطِ. وَقَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُمْ يَسْأَلُونَهُ عَنْهَا، فَأَجَابَهُمْ قَبْلَ السُّؤَالِ، وَتِلْكَ أَسْئِلَةٌ تَقَدَّمَتْ سَأَلُوا عَنْهَا النَّبِيَّ ﷺ فَجَاءَ الْجَوَابُ عَقِبَ السُّؤَالِ، فَلِذَلِكَ كَانَ بِغَيْرِ فَاءٍ، وَهَذَا سُؤَالٌ لَمْ يَسْأَلُوهُ عَنْهُ بَعْدُ، فَتَفَهَّمْهُ. (يَنْسِفُها) ٢٠: ١٠٥ يُطَيِّرُهَا." نَسْفاً ٢٠: ٩٧" قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ وَغَيْرُهُ: يَقْلَعُهَا قَلْعًا مِنْ أُصُولِهَا ثُمَّ يُصَيِّرُهَا رَمْلًا يَسِيلُ سَيْلًا، ثُمَّ يُصَيِّرُهَا كَالصُّوفِ الْمَنْفُوشِ تُطَيِّرُهَا الرِّيَاحُ هَكَذَا وَهَكَذَا. قَالَ: وَلَا يَكُونُ الْعِهْنُ مِنَ الصُّوفِ إِلَّا الْمَصْبُوغَ، ثُمَّ كَالْهَبَاءِ الْمَنْثُورِ. (فَيَذَرُها) ٢٠: ١٠٦ أَيْ يَذَرُ مَوَاضِعَهَا (قَاعًا صَفْصَفاً) ٢٠: ١٠٦ القاع الأرض الملساء
Yüce Allah'ın: {وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ} “Sana dağlardan sorarlar” buyruğu; yani kıyamet gününde dağların durumundan [sorarlar] demektir. {فَقُلْ} “De ki” buyruğuna gelince; [nitekim] bu ifade 'fâ' (فَ) harfiyle gelmiştir. Oysa Kur'ân'daki bütün soru [cevaplarında emir], bunun dışında 'fâ'sız olarak "قُلْ" (De ki) şeklinde yer almıştır. Çünkü anlam: "Eğer sana dağlardan sorarlarsa de ki..." demektir; dolayısıyla kelâm şart anlamı içermektedir. Allah Teâlâ onların O'na bundan soracaklarını bilmiş ve soru gelmeden önce kendilerine cevap vermiştir. Oysa diğer sorular, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e önceden sordukları sorulardı ve cevap sorunun akabinde gelmişti; bundan ötürü 'fâ'sız idi. Bu ise henüz O'na sormamış oldukları bir sorudur; bunu iyi kavra! {يَنْسِفُها} “onları savurur” [ifadesi], onları uçurur [demektir]. {نَسْفاً} “kökünden savurarak” [ifadesi hakkında] İbnü'l-A'râbî ve başkaları şöyle demiştir: [Allah] onları köklerinden tamamen söker, sonra akıp giden bir kum haline getirir; ardından rüzgârların oraya buraya savurduğu atılmış yün gibi yapar. [İbnü'l-A'râbî] dedi ki: Yün cinsinden 'el-'ıhn' (الْعِهْن), ancak boyanmış olana denir; sonra da [onları] saçılmış toz zerreleri gibi [yapar]. {فَيَذَرُها} “onları bırakır”, yani onların yerlerini bırakır [demektir]. {قَاعًا صَفْصَفاً} “dümdüz, bomboş bir arazi olarak”; 'el-kâ'' (الْقَاع), düz ve pürüzsüz arazidir
بِلَا نَبَاتٍ وَلَا بِنَاءٍ، قَالَهُ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالْقَاعُ الْمُسْتَوِي مِنَ الْأَرْضِ وَالْجَمْعُ أَقْوُعٌ وَأَقْوَاعٌ وَقِيعَانٌ صَارَتِ الْوَاوُ يَاءً لِكَسْرِ مَا قَبْلَهَا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْقَاعُ مُسْتَنْقَعُ الْمَاءِ وَالصَّفْصَفُ الْقَرْعَاءُ. الْكَلْبِيُّ: هُوَ الَّذِي لَا نَبَاتَ فِيهِ. وَقِيلَ: الْمُسْتَوِي مِنَ الْأَرْضِ كَأَنَّهُ عَلَى صَفٍّ وَاحِدٍ فِي اسْتِوَائِهِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ فِي الْقَاعِ وَالصَّفْصَفِ، فَالْقَاعُ الْمَوْضِعُ الْمُنْكَشِفُ، والصفصف المستوي الأملس. وأنشد سيبويه:
üzerinde hiçbir bina bulunmayan yerdir; bunu İbnü'l-A'râbî söylemiştir. el-Cevherî şöyle demiştir: 'el-Kâ'', arazinin düz olanıdır; çoğulu 'akvü'', 'akvâ'' ve 'kî'ân' gelir, kendisinden önceki kesreden ötürü vâv harfi yâ'ya dönüşmüştür. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: 'el-Kâ'', su birikintisi olan yerdir; 'es-safsaf' ise çıplak arazidir. el-Kelbî: Üzerinde bitki olmayan yerdir demiştir. Düzlüğü bakımından sanki tek bir saf üzerindeymiş gibi düz olan yer olduğu da söylenmiştir; bunu Mücâhid söylemiştir. el-Kâ' ve es-safsaf kelimelerinin anlamı birdir: el-Kâ' açıkta olan yerdir, es-safsaf ise düz ve pürüzsüz olan yerdir. Sîbeveyh şu beyti nakletmiştir:
وَكَمْ دُونَ بَيْتِكَ مِنْ صَفْصَفٍ ... وَدَكْدَاكِ رَمْلٍ وأعقادها
Senin evinin önünde nice düzlükler ... Ve dümdüz kum yığınları ile onların düğümleri vardır
و" قاعاً ٢٠: ١٠٦" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ وَالصَّفْصَفُ. (لَا تَرى) ٢٠: ١٠٧ فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ. (فِيها عِوَجاً) ٢٠: ١٠٧ قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الْعِوَجُ التَّعَوُّجُ فِي الْفِجَاجِ. وَالْأَمْتُ النَّبَكُ. وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو: الْأَمْتُ النِّبَاكُ وَهِيَ التِّلَالُ الصِّغَارُ وَاحِدُهَا نَبَكٌ، أَيْ هِيَ أَرْضٌ مُسْتَوِيَةٌ لَا انْخِفَاضَ فِيهَا وَلَا ارْتِفَاعَ. تَقُولُ: امْتَلَأَ فَمَا به أمت، وملأت القربة مليا لَا أَمْتَ فِيهِ، أَيْ لَا اسْتِرْخَاءَ فِيهِ. وَالْأَمْتُ فِي اللُّغَةِ الْمَكَانُ الْمُرْتَفِعُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" عِوَجًا" مَيْلًا. قَالَ: وَالْأَمْتُ الْأَثَرُ مِثْلُ الشراك. وعنه أَيْضًا" عِوَجاً" وَادِيًا" وَلا أَمْتاً ٢٠: ١٠٧" رَابِيَةً. وَعَنْهُ أيضا: العوج [الانخفاض] وَالْأَمْتُ الِارْتِفَاعُ وَقَالَ قَتَادَةُ:" عِوَجاً" صَدْعًا. (وَلا أَمْتاً) ٢٠: ١٠٧ أَيْ أَكَمَةً. وَقَالَ يَمَانٌ: الْأَمْتُ الشُّقُوقُ فِي الْأَرْضِ. وَقِيلَ: الْأَمْتُ أَنْ يَغْلُظَ مَكَانٌ فِي الْفَضَاءِ أَوِ الْجَبَلِ وَيَدِقَّ فِي مَكَانٍ، حَكَاهُ الصُّولِيُّ. قُلْتُ: وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدْخُلُ فِي بَابِ الرُّقَى، تُرْقَى بِهَا الثَّآلِيلُ وَهِيَ الَّتِي تُسَمَّى عِنْدَنَا" بِالْبَرَارِيقِ" وَاحِدُهَا" بُرُوقَةٌ"، تَطْلُعُ فِي الجسد وخاصة في اليد: تأخذ ثلاث أَعْوَادٍ مِنْ تِبْنِ الشَّعِيرِ، يَكُونُ فِي طَرَفِ كُلِّ عُودٍ عُقْدَةٌ، تُمِرُّ كُلَّ عُقْدَةٍ عَلَى الثَّآلِيلِ وَتَقْرَأُ الْآيَةَ مَرَّةً، ثُمَّ تَدْفِنُ الْأَعْوَادَ فِي مَكَانٍ نَدِيٍّ، تُعَفَّنُ وَتُعَفَّنُ الثَّآلِيلُ فَلَا يَبْقَى لَهَا أَثَرٌ، جَرَّبْتُ ذَلِكَ فِي نَفْسِي وَفِي غَيْرِي فَوَجَدْتُهُ نَافِعًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ) ٢٠: ١٠٨ يُرِيدُ إِسْرَافِيلَ ﵇ إِذَا نَفَخَ فِي الصُّورِ (لَا عِوَجَ لَهُ) ٢٠: ١٠٨ أَيْ لَا مَعْدِلَ لَهُمْ عَنْهُ، أَيْ عَنْ دُعَائِهِ لَا يَزِيغُونَ وَلَا ينحرفون بل يسرعون إليه ولا يحيدون
{قَاعًا} [Tâhâ 20/106] ve {صَفْصَفًا} [Tâhâ 20/106] kelimeleri hâl (durum belirteci) olarak nasb edilmiştir. {لَا تَرَى} [Tâhâ 20/107] ise sıfat konumundadır. {فِيهَا عِوَجًا} “Orada ne bir eğrilik...” [Tâhâ 20/107] hakkında İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: el-'İvec (عِوَج), geniş yollardaki eğrilik ve bükülmedir. el-Emt (أَمْت) ise tümseklerdir. Ebû Amr ise şöyle demiştir: el-Emt, küçük tepeler (tümsekler) anlamına gelen en-nibâk'tır; tekili 'nebek' gelir. Yani [bu], içinde ne bir alçaklık ne de bir yükseklik bulunan dümdüz bir arazidir. [Araplar]: 'İmtele'e femâ bihî emt' (Doldu, onda hiçbir boşluk/gevşeklik kalmadı) ve 'Mele'tü'l-kırbete mel'en lâ emte fîh' (Kırbayı içinde hiçbir gevşeklik kalmayacak şekilde doldurdum), yani onda hiçbir gevşeklik bırakmadım derler. el-Emt lügatte yüksek yer demektir. İbn Abbâs: '{عِوَجًا}' eğrilik ve meyil demektir; el-emt ise ayakkabı bağı izi gibi [hafif] bir izdir demiştir. Yine ondan gelen bir rivayette: '{عِوَجًا}' vadi/çukur, '{وَلَا أَمْتًا}' [Tâhâ 20/107] tepe/tümsek demektir. Yine ondan: el-'Ivec [çöküntü/alçaklık], el-emt ise yükseklik demektir. Katâde ise: '{عِوَجًا}' yarık/çatlak, '{وَلَا أَمْتًا}' [Tâhâ 20/107] ise tepe demektir demiştir. Yemân: el-Emt, yerdeki yarıklardır demiştir. el-Emt'in düzlükte yahut dağda bir yerin kalınlaşıp bir yerin incelmesi olduğu da söylenmiştir; bunu es-Sûlî aktarmıştır. Derim ki: Bu ayet rukye (şifa için okunan dualar) babına girer. Bununla, bizde 'berârîk' (tekili 'berûka') diye adlandırılan ve bedende, bilhassa elde çıkan siğiller tedavi edilir: Arpa samanından, her bir çöpün ucunda bir boğum (düğüm) bulunan üç çöp alırsın. Her boğumu siğillerin üzerinden geçirir ve ayeti bir kere okursun. Sonra bu çöpleri nemli bir yere gömersin; onlar çürüdükçe siğiller de çürüyüp yok olur ve geriye hiçbir iz kalmaz. Bunu bizzat kendimde ve başkalarında denedim; Allah Teâlâ'nın izniyle faydalı olduğunu gördüm. Yüce Allah'ın: {يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ} “O gün o çağırıcıya uyarlar” [Tâhâ 20/108] buyruğu ile Sûr'a üfürdüğü vakit İsrâfîl aleyhisselâm kastedilmektedir. {لَا عِوَجَ لَهُ} “Ondan hiçbir sapma yoktur” [Tâhâ 20/108], yani onların ondan kaçıp sapacakları bir yer yoktur; onun çağrısından ne sapar ne yan çizerler, bilakis ona doğru koşarlar ve asla geri durmazlar.
عَنْهُ. وَعَلَى هَذَا أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ. وَقِيلَ:" لَا عِوَجَ لَهُ" أَيْ لِدُعَائِهِ. وَقِيلَ: يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ اتِّبَاعًا لَا عِوَجَ لَهُ، فَالْمَصْدَرُ مُضْمَرٌ، وَالْمَعْنَى: يَتَّبِعُونَ صَوْتَ الدَّاعِي لِلْمَحْشَرِ، نَظِيرُهُ:" وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يناد المنادي من مكان قريب" [ق: ٤١] الْآيَةَ. وَسَيَأْتِي. (وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ) ٢٠: ١٠٨ أَيْ ذَلَّتْ وَسَكَنَتْ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا أَتَى خَبَرُ الزُّبَيْرِ تَوَاضَعَتْ سُوَرُ الْمَدِينَةِ وَالْجِبَالُ الْخُشَّعُ، فَكُلُّ لِسَانٍ سَاكِتٍ هُنَاكَ لِلْهَيْبَةِ. (لِلرَّحْمنِ) أَيْ مِنْ أَجْلِهِ. (فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً) ٢٠: ١٠٨ الْهَمْسُ الصَّوْتُ الْخَفِيُّ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: الْحِسُّ الْخَفِيُّ. الْحَسَنُ وَابْنُ جُرَيْجٍ: هُوَ صَوْتُ وَقْعِ الْأَقْدَامِ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ إِلَى الْمَحْشَرِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الرَّاجِزِ:
asla geri durmazlar. Âlimlerin çoğunluğunun görüşü budur. {لَا عِوَجَ لَهُ} “onun çağrısında hiçbir eğrilik/sapma yoktur” manasında olduğu da söylenmiştir. Çağırana, içinde hiçbir sapma olmayan bir uyuşla uyarlar da denilmiştir; bu durumda masdar takdir edilmiştir. Anlamı şudur: Mahşere çağıranın sesine uyarlar. Bunun benzeri: “{وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ} Çağırıcının yakın bir yerden çağıracağı güne kulak ver” [Kâf 41] ayetidir; gelecektir. {وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ} “Sesler kısılmıştır” yani alçalmış ve susmuştur; İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Zübeyr'in haberi geldiğinde Medine'nin surları ve boyun eğen dağlar alçaldı; oradaki her dil [Allah'ın] heybetinden dolayı suskundur. {لِلرَّحْمنِ} “Rahmân için” yani O'ndan ötürü. {فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً} “artık bir fısıltıdan başka bir şey işitmezsin”. el-Hems, gizli sestir; bunu Mücâhid söylemiştir. İbn Abbâs'tan ise: Gizli fısıltı [diye nakledilmiştir]. el-Hasan ve İbn Cüreyc ise: Mahşere doğru giderken ayakların birbirine çarpma sesidir, demişlerdir. Recez şairinin şu sözü de bundandır:
وَهُنَّ يَمْشِينَ بِنَا هَمِيسَا
Onlar bizi sessiz adımlarla (ayak sesleriyle) taşırlar
يَعْنِي صَوْتَ أَخْفَافِ الْإِبِلِ فِي سَيْرِهَا. وَيُقَالُ لِلْأَسَدِ الْهَمُوسُ، لِأَنَّهُ يَهْمِسُ فِي الظُّلْمَةِ، أَيْ يَطَأُ وَطْئًا خَفِيًّا. قَالَ رُؤْبَةُ يَصِفُ نَفْسَهُ بِالشِّدَّةِ:
Yani develerin yürüyüşlerindeki taban seslerini kastetmektedir. Aslana da karanlıkta gizlice adımladığı yani ayaklarını sessizce bastığı için 'el-hemûs' denir. Ru'be kendisini güçlülükle överken şöyle demiştir:
لَيْثٌ يَدُقُّ الْأَسَدَ الْهَمُوسَا ... وَالْأَقْهَبَيْنِ الْفِيلَ وَالْجَامُوسَا
Bir arslan ki sessizce yaklaşan o arslanı ... Ve o iki boz renkli devi, fili ve mandayı ezer
وَهَمَسَ الطَّعَامَ، أَيْ مَضَغَهُ وَفُوهٌ مُنْضَمٌّ، قَالَ الرَّاجِزُ:
'Hemese't-taâme', yemeği ağzı kapalı olarak çiğnedi demektir. Recez şairi şöyle demiştir:
لَقَدْ رَأَيْتُ عَجَبًا مُذْ أَمْسَا ... عَجَائِزًا مِثْلَ السَّعَالِي خَمْسَا
Dünden beri pek şaşılacak bir şey gördüm ... Cadı gibi beş tane yaşlı kadını
يَأْكُلْنَ مَا أَصْنَعُ هَمْسًا هَمْسًا
Yaptığım şeyleri gizli gizli/ağızlarını kapayarak yer dururlar
وَقِيلَ: الْهَمْسُ تَحْرِيكُ الشَّفَةِ وَاللِّسَانِ. وَقَرَأَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ:" فَلَا يَنْطِقُونَ إِلَّا هَمْسًا". وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ، أَيْ لَا يُسْمَعُ لَهُمْ نُطْقٌ وَلَا كَلَامٌ وَلَا صَوْتُ أَقْدَامٍ. وَبِنَاءُ" هـ م س" أَصْلُهُ الْخَفَاءُ كَيْفَمَا تَصَرَّفَ، وَمِنْهُ الْحُرُوفُ الْمَهْمُوسَةُ، وَهِيَ عَشَرَةٌ يَجْمَعُهَا قَوْلُكَ:" حَثَّهُ شَخْصٌ فَسَكَتَ" وَإِنَّمَا سُمِّيَ الْحَرْفُ مَهْمُوسًا لِأَنَّهُ ضَعُفَ الِاعْتِمَادُ مِنْ مَوْضِعِهِ حَتَّى جَرَى مَعَهُ النَّفَسُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ) ٢٠: ١٠٩" مَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ الْخَارِجِ مِنَ الْأَوَّلِ، أَيْ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ أَحَدًا إِلَّا شَفَاعَةُ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ. (وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا) ٢٠: ١٠٩ أَيْ رَضِيَ قَوْلَهُ فِي الشَّفَاعَةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى، أَيْ إِنَّمَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ فِي أَنْ يَشْفَعَ لَهُ، وَكَانَ لَهُ قَوْلٌ يُرْضَى. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ قَوْلُ لا إله إلا الله.
Bir görüşe göre hems (fısıltı), dudak ve dili hareket ettirmektir. Übey b. Ka'b ise [bu ayeti]: "فَلَا يَنْطِقُونَ إِلَّا هَمْسًا" (Fısıltıdan başka bir şey konuşmazlar) şeklinde okumuştur. Anlam birbirine yakındır; yani onlara ait ne bir telaffuz, ne bir söz, ne de bir ayak sesi işitilir. "H-m-s" (هـ م س) kökünün aslı, hangi kalıba girerse girsin gizliliktir. "Mehmûse" (fısıltılı/fısıltı ile telaffuz edilen) harfler de bu köktendir. Bunlar on harf olup senin: "حَثَّهُ شَخْصٌ فَسَكَتَ" (Bir şahıs onu teşvik etti, o da sustu) sözünde toplanmıştır. Harfin "mehmûs" olarak isimlendirilmesinin sebebi; mahrecine dayanmanın zayıf olması sebebiyle onunla birlikte nefesin akıp gitmesidir. Yüce [Allah'ın] şu buyruğu: {يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ} “O gün, Rahmân'ın kendisine izin verdiği kimseden başkasının şefaati fayda vermez” (Tâhâ 20/109). Buradaki {مَنْ} "men" lafzı, birinci kısımdan hariç tutulan bir istisna olarak nasb mahallindedir. Yani Rahmân'ın kendisine izin verdiği kimsenin şefaati dışında, şefaat hiç kimseye fayda vermez. {وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا} “ve sözünden razı olduğu [kimseden başkası]” (Tâhâ 20/109) yani şefaat konusundaki sözünden razı olduğu [kimse demektir]. Bir görüşe göre anlam şöyledir: Şefaat, ancak Rahmân'ın kendisine şefaat edilmesine izin verdiği ve razı olunan bir sözü bulunan kimseye fayda verir. İbn Abbâs: "Bu [razı olunan söz], 'Lâ ilâhe illallâh' (Allah'tan başka ilah yoktur) sözüdür" demiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ) أَيْ مِنْ أَمْرِ السَّاعَةِ. (وَما خَلْفَهُمْ) مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقِيلَ: يَعْلَمُ مَا يَصِيرُونَ إِلَيْهِ مِنْ ثَوَابٍ أَوْ عِقَابٍ" وَما خَلْفَهُمْ" مَا خَلَّفُوهُ وَرَاءَهُمْ فِي الدُّنْيَا. ثُمَّ قِيلَ: الْآيَةُ عَامَّةٌ فِي جَمِيعِ الْخَلْقِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً) ٢٠: ١١٠ الْهَاءُ فِي" بِهِ" لِلَّهِ تَعَالَى، أَيُّ أَحَدٍ لَا يُحِيطُ بِهِ عِلْمًا، إِذِ الْإِحَاطَةُ مُشْعِرَةٌ بِالْحَدِّ وَيَتَعَالَى اللَّهُ عَنِ التَّحْدِيدِ. وَقِيلَ: تَعُودُ عَلَى الْعِلْمِ، أَيُّ أَحَدٍ لَا يُحِيطُ عِلْمًا بِمَا يَعْلَمُهُ اللَّهُ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: الضَّمِيرُ فِي" أَيْدِيهِمْ" وَ" خَلْفَهُمْ" وَ" يُحِيطُونَ" يَعُودُ عَلَى الْمَلَائِكَةِ، أَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَعْبُدُهَا أَنَّهَا لَا تَعْلَمُ مَا بَيْنَ أيديها وما خلفها.
Yüce [Allah'ın] şu buyruğu: {يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ} “O, onların önlerindekini bilir” yani kıyamet işinden olanları [bilir]. {وَما خَلْفَهُمْ} “ve arkalarındakini de” dünya işinden olanları [bilir]; bunu Katâde söylemiştir. Bir görüşe göre: Varacakları mükâfat veya cezayı bilir; "arkalarındakini de" yani dünyada arkalarında bıraktıklarını [bilir]. Sonra ayetin bütün mahlûkat hakkında genel olduğu söylenmiştir. Çağırana uyan kimseler kastedilmiştir de denilmiştir. Hamd Allah'a mahsustur. Yüce [Allah'ın] şu buyruğu: {وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً} “onlar ise ilimce O'nu kuşatamazlar” {بِهِ} ifadesindeki zamir Yüce Allah'a aittir; yani hiç kimse O'nu ilim bakımından kuşatamaz, zira ihata (kuşatma) bir sınır hissettirir, Allah ise sınırlandırılmaktan münezzehtir. İlme raci olduğu da söylenmiştir; yani hiç kimse Allah'ın bildiklerini ilimce kuşatamaz. et-Taberî şöyle demiştir: {أَيْدِيهِمْ}, {خَلْفَهُمْ} ve {يُحِيطُونَ} kelimelerindeki zamir meleklere racidir; Allah meleklere tapanlara, meleklerin ne önlerindekini ne de arkalarındakini bilmediklerini bildirmiştir.
[سورة طه (٢٠): الآيات ١١١ الى ١١٢]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 111-112]
وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً (١١١) وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً (١١٢)
{وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً (١١١) وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً (١١٢)} “(111) Bütün yüzler Hayy ve Kayyûm olan Allah'a boyun eğmiştir. Zulüm (şirk) yüklenen ise muhakkak hüsrana uğramıştır. (112) Kim de mümin olarak salih amellerden işlerse, o ne bir haksızlıktan ne de hakkının eksiltilmesinden korkar.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَنَتِ الْوُجُوهُ) ٢٠: ١١١ أَيْ ذَلَّتْ وَخَضَعَتْ، قَالَهُ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ وَغَيْرُهُ. وَمِنْهُ قِيلَ لِلْأَسِيرِ عَانٍ. قَالَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ:
Yüce [Allah'ın] şu buyruğu: {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ} “Bütün yüzler boyun eğmiştir” yani zelil olmuş ve teslim olmuştur; bunu İbnü'l-A'râbî ve başkaları söylemiştir. Esir kimseye de bu kökten hareketle 'ânî' denilmiştir. Ümeyye b. Ebi's-Salt şöyle demiştir:
مَلِيكٌ عَلَى عَرْشِ السَّمَاءِ مُهَيْمِنٌ ... لِعِزَّتِهِ تَعْنُو الْوُجُوهُ وَتَسْجُدُ
Semânın arşı üzerinde gözetip koruyan bir Melik'tir ... O'nun izzetine yüzler boyun eğer ve secde eder
وَقَالَ أَيْضًا
O yine şöyle demiştir:
وَعَنَا لَهُ وَجْهِي وَخَلْقِي كُلُّهُ ... فِي السَّاجِدِينَ لِوَجْهِهِ مَشْكُورَا
O'nun için yüzüm ve bütün varlığım boyun eğdi ... O'nun şükredilen vechine secde edenlerin arasında
قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: عَنَا يَعْنُو خَضَعَ وَذَلَّ وَأَعْنَاهُ غَيْرُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ ٢٠: ١١١". وَيُقَالُ أَيْضًا: عَنَا فِيهِمْ فُلَانٌ أَسِيرًا، أَيْ قَامَ فِيهِمْ عَلَى إِسَارِهِ وَاحْتَبَسَ. وَعَنَّاهُ غَيْرُهُ تَعْنِيَةً حَبَسَهُ. وَالْعَانِي الْأَسِيرُ. وَقَوْمٌ عُنَاةٌ وَنِسْوَةٌ عَوَانٍ. وَعَنَتْ أُمُورٌ نَزَلَتْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" عَنَتِ" ذَلَّتْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: خَشَعَتْ. الْمَاوَرْدِيُّ: وَالْفَرْقُ بَيْنَ الذُّلِّ وَالْخُشُوعِ - وَإِنْ تَقَارَبَ مَعْنَاهُمَا- أَنَّ الذُّلَّ أَنْ يَكُونَ ذَلِيلَ النَّفْسِ، وَالْخُشُوعَ أَنْ يَتَذَلَّلَ لِذِي طَاعَةٍ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ" عَنَتِ" أَيْ عَلِمَتْ. عَطِيَّةُ العوفي: استسلمت. وقال طلق
el-Cevherî şöyle demiştir: Anâ (عَنَا) - ya‘nû (يَعْنُو); boyun eğdi ve zelil oldu demektir; bir başkası onu zelil ettiğinde "a‘nâhu gayruhû" denir. Yüce Allah'ın: { وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ } “Bütün yüzler, Hayy ve Kayyûm olan [Allah] için boyun eğmiştir” buyruğu da bundandır. Yine: “Anâ fîhim fulânun esîren” yani "falan kimse aralarında esir olarak kaldı ve alıkonuldu" denir. Bir başkası onu hapsettiğinde “annâhu te‘niyeten” denir. el-Ânî (الْعَانِي) esir demektir; [çoğul olarak] kavmun unât (قَوْمٌ عُنَاةٌ) ve nisvetün avân (نِسْوَةٌ عَوَانٍ) denir. “Anet umûrun” (عَنَتْ أُمُورٌ) ifadesi ise "işler başa geldi" demektir. İbn Abbâs: "Anet (عَنَتِ), zelil oldu [demektir]" demiştir. Mücâhid: "Huşu duydu [demektir]" demiştir. el-Mâverdî [şöyle demiştir]: Zillet ile huşu arasındaki fark -her ne kadar anlamları birbirine yakın olsa da- şudur: Zillet, kişinin nefsinin zelil olmasıdır; huşu ise itaat hakkı bulunan bir kimseye karşı tezellül göstermesidir (boyun eğmesidir). el-Kelbî: "Anet (عَنَتِ); yani bildi [demektir]" demiştir. Atiyye el-Avfî: "Teslim oldu" demiştir. Talk
ابن حَبِيبٍ: إِنَّهُ وَضْعُ الْجَبْهَةِ وَالْأَنْفِ عَلَى الْأَرْضِ فِي السُّجُودِ. النَّحَّاسُ:" وَعَنَتِ الْوُجُوهُ ٢٠: ١١١" فِي مَعْنَاهُ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَذَا فِي الْآخِرَةِ. وَرَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ ٢٠: ١١١" قَالَ: الرُّكُوعُ وَالسُّجُودُ، وَمَعْنَى" عَنَتِ" فِي اللُّغَةِ الْقَهْرُ وَالْغَلَبَةُ، وَمِنْهُ فُتِحَتِ الْبِلَادُ عَنْوَةً أي غلبة، قال الشاعر:
b. Habîb: "Bu, secdede alnın ve burnun yere konmasıdır" demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ} ayetinin manasında iki görüş vardır: Birincisi: Bunun ahirette olacağıdır. İkrime, İbn Abbâs'tan {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ} ayeti hakkında: "Rükû ve secdedir" dediğini rivayet etmiştir. Kelimenin lügatteki anlamı kahır ve galebedir; nitekim 'futihati'l-bilâdü anveten' (beldeler zorla/galebe ile fethedildi) denir. Şair şöyle demiştir:
فَمَا أَخَذُوهَا عَنْوَةً عَنْ مَوَدَّةٍ ... وَلَكِنَّ ضَرْبَ الْمَشْرَفِيِّ اسْتَقَالَهَا
Onu bir sevgiyle ve zorla almadılar ... Fakat Meşrefî kılıçlarının vuruşu onu geri aldı
وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الْعَنَاءِ بِمَعْنَى التَّعَبِ، وَكَنَّى عَنِ النَّاسِ بِالْوُجُوهِ، لِأَنَّ آثَارَ الذُّلِّ إِنَّمَا تَتَبَيَّنُ فِي الْوَجْهِ. (لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ) ٢٠: ١١١ وفي القيوم ثلاث تأويلات، أحدها: أَنَّهُ الْقَائِمُ بِتَدْبِيرِ الْخَلْقِ. الثَّانِي- أَنَّهُ الْقَائِمُ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ. الثَّالِثُ- أَنَّهُ الدَّائِمُ الَّذِي لَا يَزُولُ وَلَا يَبِيدُ. وَقَدْ مَضَى فِي (الْبَقَرَةِ) هَذَا. (وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً) ٢٠: ١١١ أَيْ خَسِرَ مَنْ حَمَلَ شِرْكًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ) ٢٠: ١١٢ لِأَنَّ الْعَمَلَ لَا يُقْبَلُ مِنْ غَيْرِ إيمان. و" مَنْ" فِي قَوْلِهِ" مِنَ الصَّالِحاتِ" لِلتَّبْعِيضِ، أَيْ شَيْئًا مِنَ الصَّالِحَاتِ. وَقِيلَ: لِلْجِنْسِ. (فَلا يَخافُ) ٢٠: ١١٢ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَمُجَاهِدٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ:" يَخَفْ" بِالْجَزْمِ جَوَابًا لِقَوْلِهِ:" وَمَنْ يَعْمَلْ ١١٠". الْبَاقُونَ" يَخافُ ٢٠: ١١٢" رَفْعًا عَلَى الْخَبَرِ، أَيْ فَهُوَ لَا يَخَافُ، أَوْ فَإِنَّهُ لَا يَخَافُ. (ظُلْماً) أَيْ نَقْصًا لِثَوَابِ طَاعَتِهِ، وَلَا زِيَادَةً عَلَيْهِ فِي سَيِّئَاتِهِ. (وَلا هَضْماً) ٢٠: ١١٢ بِالِانْتِقَاصِ مِنْ حَقِّهِ. وَالْهَضْمُ النَّقْصُ وَالْكَسْرُ، يُقَالُ: هَضَمْتُ ذَلِكَ مِنْ حَقِّي أَيْ حَطَطْتُهُ وَتَرَكْتُهُ. وَهَذَا يَهْضِمُ الطَّعَامَ أَيْ يُنْقِصُ ثِقَلَهُ. وَامْرَأَةٌ هَضِيمُ الْكَشْحِ ضَامِرَةُ الْبَطْنِ. الْمَاوَرْدِيُّ: وَالْفَرْقُ بَيْنَ الظُّلْمِ وَالْهَضْمِ أَنَّ الظُّلْمَ الْمَنْعَ مِنَ الْحَقِّ كُلِّهِ، وَالْهَضْمُ الْمَنْعُ مِنْ بَعْضِهِ، وَالْهَضْمُ ظُلْمٌ وَإِنِ افْتَرَقَا مِنْ وَجْهٍ، قَالَ الْمُتَوَكِّلُ اللَّيْثِيُّ:
Bunun meşakkat ve zahmet anlamındaki 'el-anâ' kökünden geldiği de söylenmiştir. İnsanlardan mecazen yüzler diye bahsedilmiştir; zira zilletin izleri ancak yüzde belirir. {لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ} “Hayy ve Kayyûm olana”. 'el-Kayyûm' hakkında üç tevil vardır: Birincisi: O, yaratılmışları idare eden kaim zattır. İkincisi: Her canın kazandığı üzerinde kaim olandır (gözetendir). Üçüncüsü: Asla yok olmayan ve zeval bulmayan dâimdir. Bu açıklama el-Bakara Suresi'nde geçmişti. {وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً} “Zulüm yüklenen ise muhakkak hüsrana uğramıştır” yani şirk yüklenen kimse kaybetmiştir. Yüce [Allah'ın] şu buyruğu: {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “Kim de mümin olarak salih amellerden işlerse” çünkü amel imansız kabul edilmez. {مِنَ الصَّالِحاتِ} ifadesindeki {مِنْ} teb'îz (kısmîlik) içindir; yani salih amellerden bir şey [işlerse]. Cins için olduğu da söylenmiştir. {فَلا يَخافُ} “artık korkmaz” İbn Kesîr, Mücâhid ve İbn Muhaysın, {وَمَنْ يَعْمَلْ} şartının cevabı olarak meczûm biçimde {يَخَفْ} şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise haber olarak merfû kılınışla {يَخافُ} okumuşlardır; yani: 'Artık o korkmaz' veya 'şüphesiz o korkmaz' [demektir]. {ظُلْماً} “bir haksızlıktan” yani itaatinin sevabının eksiltilmesinden ve günahlarının üzerine ekleme yapılmasından [korkmaz]. {وَلا هَضْماً} “ne de hakkının yenmesinden” yani hakkının eksiltilmesinden. 'el-Hazm' eksiltmek ve kırmaktır; nitekim: 'Bunu hakkımdan kırdım/indirdim', yani onu düşürdüm ve bıraktım denir. 'Bu, yemeği hazmeder', yani onun ağırlığını eksiltir demektir. Karnı ince ve basık kadına 'imraetün hazîmü'l-keşh' denir. el-Mâverdî şöyle demiştir: Zulüm ile hazm arasındaki fark şudur: Zulüm hakkın tamamını engellemektir; hazm ise bir kısmını engellemektir. Her ne kadar bir yönden ayrılsalar da hazm da bir zulümdür. el-Mütevekkil el-Leysî şöyle demiştir:
إِنَّ الْأَذِلَّةَ وَاللِّئَامَ لَمَعْشَرٌ ... مَوْلَاهُمُ الْمُتَهَضَّمُ الْمَظْلُومُ
Şüphesiz zeliller ve alçaklar öyle bir topluluktur ki ... Onların efendisi hakkı gasbedilen mazlum kimsedir
قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَرَجُلٌ هَضِيمٌ وَمُهْتَضَمٌ أَيْ مَظْلُومٌ. وَتَهَضَّمَهُ أَيْ ظَلَمَهُ وَاهْتَضَمَهُ إِذَا ظَلَمَهُ وكسر عليه حقه.
el-Cevherî şöyle demiştir: Hadîm (هَضِيم) ve mühtedam (مُهْتَضَم) adam, mazlum [haksızlığa uğramış kimse] demektir. Tehaddamehû (تَهَضَّمَهُ), ona zulmetti anlamına gelir. İhtedamehû (اهْتَضَمَهُ) ise ona zulmettiği ve hakkını eksiltip çiğnediği zaman kullanılır.
[سورة طه (٢٠): الآيات ١١٣ الى ١١٤]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 113-114]
وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً (١١٣) فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً (١١٤)
{وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً (١١٣) فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً (١١٤)} “(113) İşte böylece biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik ve onda tehditleri türlü şekillerde açıkladık; umulur ki sakınırlar yahut o onlar için bir ibret/öğüt ortaya koyar. (114) Gerçek hükümdar olan Allah pek yücedir. Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı (okumakta) acele etme ve: 'Rabbim, benim ilmimi artır' de!”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَذلِكَ) أَيْ كَمَا بَيَّنَّا لَكَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنَ البيان ف (- كَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا) ٢٠: ١١٣ أَيْ بِلُغَةِ الْعَرَبِ. (وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ) ٢٠: ١١٣ أَيْ بَيَّنَّا مَا فِيهِ مِنَ التَّخْوِيفِ وَالتَّهْدِيدِ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ. (لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) أَيْ يَخَافُونَ اللَّهَ فَيَجْتَنِبُونَ مَعَاصِيَهِ، وَيَحْذَرُونَ عِقَابَهُ. (أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً) ٢٠: ١١٣ أَيْ مَوْعِظَةً. وَقَالَ قَتَادَةُ: حَذَرًا وَوَرَعًا. وَقِيلَ: شَرَفًا، فَالذِّكْرُ هَاهُنَا بِمَعْنَى الشرف، كقوله:" وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ" [الزخرف ٤٤]. وَقِيلَ: أَيْ لِيَتَذَكَّرُوا الْعَذَابَ الَّذِي تُوُعِّدُوا بِهِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ:" أَوْ نُحْدِثُ" بِالنُّونِ، وَرُوِيَ عَنْهُ رَفْعُ الثَّاءِ وَجَزْمُهَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ) ٢٠: ١١٤ لَمَّا عَرَفَ الْعِبَادُ عَظِيمَ نِعَمِهِ، وَإِنْزَالَ الْقُرْآنِ نَزَّهَ نَفْسَهُ عَنِ الْأَوْلَادِ وَالْأَنْدَادِ فَقَالَ:" فَتَعالَى اللَّهُ" أَيْ جَلَّ اللَّهُ (الْمَلِكُ الْحَقُّ) ٢٠: ١١٤، أَيْ ذُو الْحَقِّ. (وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ) ٢٠: ١١٤ عَلَّمَ نَبِيَّهُ كَيْفَ يَتَلَقَّى الْقُرْآنَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ ﵇ يُبَادِرُ جِبْرِيلَ فَيَقْرَأُ قَبْلَ أَنْ يَفْرُغَ جِبْرِيلُ مِنَ الْوَحْيِ حِرْصًا عَلَى الْحِفْظِ، وَشَفَقَةً عَلَى الْقُرْآنِ مَخَافَةَ النِّسْيَانِ، فَنَهَاهُ اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ وَأَنْزَلَ:" وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ ٢٠: ١١٤". وهذا كقوله تَعَالَى:" لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ
Yüce [Allah'ın] şu buyruğu: {وَكَذلِكَ} “İşte böylece” yani bu surede sana açıkladığımız beyanlar gibi {كَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا} “onu böylece Arapça bir Kur'an olarak indirdik” yani Arap diliyle [indirdik]. {وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ} “ve onda tehditleri türlü şekillerde açıkladık” yani içindeki korkutma, tehdit, sevap ve cezayı türlü şekillerde beyan ettik. {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “umulur ki sakınırlar” yani Allah'tan korkarlar da O'na isyan etmekten kaçınır ve azabından sakınırlar. {أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً} “yahut o onlar için bir öğüt ortaya koyar” yani bir vaaz/öğüt [ortaya koyar]. Katâde: "Bir sakınma ve takva" demiştir. 'Bir şeref' olduğu da söylenmiştir; bu takdirde buradaki 'zikir' şeref anlamındadır; nitekim: “{وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ} Şüphesiz o, senin için ve kavmin için bir şereftir” [ez-Zuhruf 44] buyrulmuştur. Tehdit edildikleri azabı hatırlasınlar diye manasında olduğu da söylenmiştir. el-Hasan nûn harfiyle {أَوْ نُحْدِثُ} şeklinde okumuştur; ondan sâ harfinin ref'i ve cezmi de rivayet edilmiştir. Yüce [Allah'ın] şu buyruğu: {فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ} “Gerçek hükümdar olan Allah pek yücedir” kullar O'nun büyük nimetlerini ve Kur'an'ı indirişini öğrenince, [Allah] kendisini çocuklardan ve ortaklardan tenzih ederek: “{فَتَعالَى اللَّهُ} Allah yücedir” yani Allah uludur, {الْمَلِكُ الْحَقُّ} “Gerçek hükümdar” yani hakkın sahibi olan [hükümdar] buyurdu. {وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ} “Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı (okumakta) acele etme” [ayetiyle Allah] Peygamberine Kur'an'ı nasıl alacağını öğretti. İbn Abbâs şöyle demiştir: O (aleyhisselâm), ezberleme hırsından ve unutma korkusuyla Kur'an'a duyduğu şefkatten ötürü Cebrail vahyini tamamlamadan önce acele edip okumaya başlardı. Bunun üzerine Allah onu bundan nehyetti ve: {وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ} “Kur'an'ı (okumakta) acele etme” ayetini indirdi. Bu, Yüce [Allah'ın] şu buyruğu gibidir: “{لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ} Onu acelece almak için dilini kımıldatma”
" [القيامة: ١٦] عَلَى مَا يَأْتِي. وَرَوَى ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: لَا تَتْلُهُ قَبْلَ أَنْ تَتَبَيَّنَهُ. وَقِيلَ:" وَلا تَعْجَلْ ٢٠: ١١٤" أَيْ لَا تَسَلْ إنزاله" مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ ٢٠: ١١٤" أَيْ يَأْتِيَكَ" وَحْيُهُ". وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا تُلْقِهِ إِلَى النَّاسِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكَ بَيَانُ تَأْوِيلِهِ. وقال الْحَسَنُ: نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ لَطَمَ وَجْهَ امْرَأَتِهِ، فَجَاءَتْ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ تَطْلُبُ الْقِصَاصَ، فَجَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ لَهَا الْقِصَاصَ فَنَزَلَ" الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ" [النِّسَاءِ ٣٤] وَلِهَذَا قَالَ:" وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً ٢٠: ١١٤" أَيْ فَهْمًا، لِأَنَّهُ ﵇ حَكَمَ بِالْقِصَاصِ وَأَبَى اللَّهُ ذَلِكَ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَغَيْرُهُ:" مِنْ قَبْلِ أَنْ نَقْضِيَ" بِالنُّونِ وَكَسْرِ الضَّادِ" وحيه" بالنصب.
[Kıyâme 16], ileride geleceği üzere. İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den şöyle rivayet etmiştir: "Onu iyice anlamadan önce okuma." Bir diğer görüşe göre: {وَلا تَعْجَلْ} “Acele etme”, yani indirilmesini isteme, {مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ} “sana ulaştırılmadan önce”, yani sana gelmeden önce {وَحْيُهُ} “vahyi” demektir. Bir diğer görüşe göre de anlam şudur: Sana onun tevilinin açıklaması gelmeden önce insanlara onu aktarma. el-Hasan şöyle demiştir: Bu ayet, karısının yüzüne tokat atan bir adam hakkında inmiştir. Kadın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip kısas istedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de ona kısas hükmü verdi; bunun üzerine {الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ} “Erkekler, kadınlar üzerinde hâkim ve yöneticidirler” [Nisâ 34] ayeti indi. İşte bu sebeple Allah: {وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً} “ve 'Rabbim, benim ilmimi artır' de” buyurmuştur; yani "anlayışımı artır" demektir. Çünkü Peygamber aleyhisselâm kısasa hükmetmiş, Allah ise bunu uygun görmemiştir. İbn Mes'ûd ve başkaları {مِنْ قَبْلِ أَنْ نَقْضِيَ} ifadesini nûn harfiyle ve dâd harfinin kesresiyle (nektıye), {وَحْيَهُ} kelimesini de nasb (fetha) ile okumuşlardır.
[سورة طه (٢٠): آية ١١٥]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 115]
وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً (١١٥)
{وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً} “Andolsun, bundan önce Âdem'e ahit vermiştik; fakat o unuttu ve biz onda bir kararlılık bulamadık. (115)”
قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ) ٢٠: ١١٥ قَرَأَ الْأَعْمَشُ بِاخْتِلَافٍ عَنْهُ" فَنَسِيَ ٢٠: ٨٨" بِإِسْكَانِ الْيَاءِ وَلَهُ مَعْنَيَانِ: أَحَدُهُمَا- تَرَكَ، أَيْ تَرَكَ الْأَمْرَ وَالْعَهْدَ، وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ وَمِنْهُ" نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ" [التوبة ٦٧]. و [وَثَانِيهِمَا] قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" نَسِي" هُنَا مِنَ السهو والنسيان، وإنما أخذ الإنسان من أنه عُهِدَ إِلَيْهِ فَنَسِيَ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: نَسِيَ مَا عَهِدَ اللَّهُ إِلَيْهِ فِي ذَلِكَ، وَلَوْ كَانَ لَهُ عَزْمٌ مَا أَطَاعَ عَدُوَّهُ إِبْلِيسَ. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ آدَمُ ﵇ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَأْخُوذًا بِالنِّسْيَانِ، وَإِنْ كَانَ النِّسْيَانُ عَنَّا الْيَوْمَ مَرْفُوعًا. وَمَعْنَى" مِنْ قَبْلُ" أَيْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْكُلَ مِنَ الشَّجَرَةِ، لِأَنَّهُ نُهِيَ عَنْهَا. وَالْمُرَادُ تَسْلِيَةُ النَّبِيِّ ﷺ، أَيْ طَاعَةُ بَنِي آدَمَ الشَّيْطَانَ أَمْرٌ قَدِيمٌ، أَيْ إِنْ نَقَضَ هَؤُلَاءِ الْعَهْدَ فَإِنَّ آدَمَ أَيْضًا عَهِدْنَا إِلَيْهِ فَنَسِيَ: حَكَاهُ الْقُشَيْرِيُّ وَكَذَلِكَ الطَّبَرِيُّ. أَيْ وَإِنْ يُعْرِضْ يَا مُحَمَّدُ هَؤُلَاءِ الْكَفَرَةِ عَنْ آيَاتِي، وَيُخَالِفُوا رُسُلِي، وَيُطِيعُوا إِبْلِيسَ فَقِدَمًا فَعَلَ ذَلِكَ أَبُوهُمْ آدَمُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا التَّأْوِيلُ ضَعِيفٌ، وَذَلِكَ كَوْنُ آدَمَ مِثَالًا لِلْكُفَّارِ الْجَاحِدِينَ بِاللَّهِ لَيْسَ بِشَيْءٍ وَآدَمُ إِنَّمَا عَصَى بِتَأْوِيلٍ، فَفِي هَذَا غَضَاضَةٌ عَلَيْهِ ﷺ، وَإِنَّمَا الظَّاهِرُ فِي الْآيَةِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ ابْتِدَاءَ قَصَصٍ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِمَا قَبْلَهُ، وَإِمَّا أَنْ يُجْعَلَ تَعَلُّقُهُ أَنَّهُ لَمَّا عَهِدَ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ أَلَّا يَعْجَلَ بِالْقُرْآنِ، مَثَّلَ لَهُ بِنَبِيٍّ قَبْلَهُ عَهِدَ إِلَيْهِ فَنَسِيَ فَعُوقِبَ، لِيَكُونَ أَشَدَّ فِي التَّحْذِيرِ، وَأَبْلَغَ فِي الْعَهْدِ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، والعهد ها هنا فِي مَعْنَى الْوَصِيَّةِ،" وَنَسِيَ" مَعْنَاهُ تَرَكَ، وَنِسْيَانُ الذُّهُولِ لَا يُمْكِنُ هُنَا، لِأَنَّهُ لَا يَتَعَلَّقُ بِالنَّاسِي عِقَابٌ. وَالْعَزْمُ الْمُضِيُّ عَلَى الْمُعْتَقَدِ فِي أي شي كَانَ، وَآدَمُ ﵇ قَدْ كَانَ يَعْتَقِدُ أَلَّا يَأْكُلَ مِنَ الشَّجَرَةِ لَكِنْ لَمَّا وَسْوَسَ إِلَيْهِ إِبْلِيسُ لَمْ يَعْزِمْ عَلَى مُعْتَقَدِهِ. وَالشَّيْءُ الَّذِي عُهِدَ إِلَى آدَمَ هُوَ أَلَّا يَأْكُلَ مِنَ الشَّجَرَةِ، وَأُعْلِمَ مَعَ ذَلِكَ أَنَّ إِبْلِيسَ عَدُوٌّ لَهُ. وَاخْتُلِفَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: (وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً) ٢٠: ١١٥ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ: لَمْ نَجِدْ لَهُ صَبْرًا عَنْ أَكْلِ الشَّجَرَةِ، ومواظبة على التزام الامر. قال
Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ} “Andolsun, bundan önce Âdem'e ahit vermiştik; fakat o unuttu” buyruğu hakkında; el-A'meş'ten gelen farklı bir rivayette {فَنَسِيَ} kelimesi yâ harfinin sükûnu ile okunmuştur. Bunun iki anlamı vardır: Birincisi: Terk etti, yani emri ve ahdi terk etti demektir. Bu, Mücâhid'in ve müfessirlerin çoğunun görüşüdür. {نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ} “Onlar Allah'ı unuttular, O da onları unuttu” [et-Tevbe 67] ayeti de bu kabildendir. [İkincisi:] İbn Abbâs şöyle demiştir: Buradaki "unuttu" (nesi / نَسِيَ), dalgınlık ve unutkanlık (sehv ve nisyan) anlamındadır; insan (insân) da ancak kendisine ahit verilip de unutmasından ötürü bu ismi almıştır. İbn Zeyd de şöyle demiştir: Bu hususta Allah'ın kendisine verdiği ahdi unuttu; şayet bir kararlılığı (azmi) olsaydı düşmanı İblîs'e uymazdı. Bu görüşe göre, bugün bizden unutma [sorumluluğu] kaldırılmış olsa da, o vakitte Âdem aleyhisselâm'ın unutmaktan dolayı sorumlu tutulmuş olması muhtemeldir. "Bundan önce" ifadesinin anlamı; ağaçtan yemeden öncedir, çünkü o ağaçtan nehyedilmişti. Bununla kastedilen, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmektir; yani Âdemoğlunun şeytana boyun eğmesi kadîm (çok eski) bir durumdur. Şayet bunlar ahdi bozuyorlarsa, şüphesiz Âdem'e de ahit vermiştik de o da unuttu demektir. Bunu el-Kuşeyrî ve aynı şekilde et-Taberî nakletmiştir. Yani: Ey Muhammed! Bu kâfirler ayetlerimden yüz çevirir, elçilerime muhalefet eder ve İblîs'e itaat ederlerse, geçmişte onların babası Âdem de böyle yapmıştı. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: Bu tevil zayıftır. Zira Âdem'in, Allah'ı inkâr eden kâfirlere bir örnek kılınması tutarlı bir şey değildir. Âdem ancak bir tevil ile [hareket ederek] isyan etmiştir; bu ise onun aleyhisselâm kadrini düşürücü bir durumdur. Ayette zahir olan mana şudur: Ya bu, kendisinden öncekiyle bağlantısı olmayan yeni bir kıssa başlangıcıdır; ya da bağlantısı şöyle kurulur: [Yüce Allah] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kur'ân'ı [okumakta] acele etmemesini vahyettiğinde, kendisine ahit verilip de unutan ve bu yüzden cezalandırılan önceki bir peygamberi örnek göstermiştir ki, bu durum Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik daha kuvvetli bir uyarı ve daha beliğ bir ahit (tembih) olsun. Buradaki ahit "vasiyet/emir" anlamındadır. "Unuttu" ise "terk etti" manasındadır. Dalgınlıktan kaynaklanan unutma burada mümkün değildir; çünkü unutan kimseye ceza terettüp etmez. Azim ise, her ne olursa olsun inanılan/benimsenen şey üzerinde kararlılıkla devam etmektir. Âdem aleyhisselâm da ağaçtan yememe inancındaydı; ancak İblîs ona vesvese verince inandığı şey üzerindeki kararlılığını sürdüremedi. Âdem'e verilen ahit ise, ağaçtan yememesi ve bununla birlikte İblîs'in kendisine düşman olduğunun bildirilmesiydi. Yüce Allah'ın: {وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً} “Biz onda bir kararlılık bulamadık” buyruğunun anlamı hakkında ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs ve Katâde şöyle demiştir: Ağaçtan yememe konusunda onda bir sabır ve emre bağlılıkta bir devamlılık bulamadık. [Ebû Ca'fer] dedi ki: