Binûn

[Tâhâ aleyhisselâm Suresi Tefsiri] — 4. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

النَّحَّاسُ: وَكَذَلِكَ هُوَ فِي اللُّغَةِ، يُقَالُ: لِفُلَانٍ عَزْمٌ أَيْ صَبْرٌ وَثَبَاتٌ عَلَى التَّحَفُّظِ مِنَ الْمَعَاصِي حَتَّى يَسْلَمَ مِنْهَا، وَمِنْهُ." فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ" [الأحقاف: ٣٥]. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَعَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ: حِفْظًا لِمَا أُمِرَ بِهِ، أَيْ لَمْ يَتَحَفَّظْ مِمَّا نَهَيْتُهُ حَتَّى نَسِيَ وَذَهَبَ عَنْ عِلْمِ ذَلِكَ بِتَرْكِ الِاسْتِدْلَالِ، وَذَلِكَ أَنَّ إِبْلِيسَ قَالَ لَهُ: إِنْ أَكَلْتَهَا خُلِّدْتَ فِي الْجَنَّةِ يَعْنِي عَيْنَ تِلْكَ الشَّجَرَةِ، فَلَمْ يُطِعْهُ فَدَعَاهُ إِلَى نَظِيرِ تِلْكَ الشَّجَرَةِ مِمَّا دَخَلَ فِي عُمُومِ النَّهْيِ وَكَانَ يَجِبُ أَنْ يَسْتَدِلَّ عَلَيْهِ فَلَمْ يَفْعَلْ، وَظَنَّ أَنَّهَا لَمْ تَدْخُلْ فِي النَّهْيِ فَأَكَلَهَا تَأْوِيلًا، وَلَا يَكُونُ نَاسِيًا لِلشَّيْءِ مَنْ يَعْلَمُ أَنَّهُ مَعْصِيَةٌ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ:" عَزْماً ٢٠: ١١٥" مُحَافَظَةً عَلَى أَمْرِ اللَّهِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: عَزِيمَةُ أَمْرٍ. ابْنُ كَيْسَانَ: إِصْرَارًا وَلَا إِضْمَارًا لِلْعَوْدِ إِلَى الذَّنْبِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ إِلَى تَأْوِيلِ الْكَلَامِ، وَلِهَذَا قَالَ قَوْمٌ: آدَمُ لَمْ يَكُنْ مِنْ أُولِي الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ٢٠: ١١٥". وَقَالَ المعظم: كان الرُّسُلِ أُولُو الْعَزْمِ، وَفِي الْخَبَرِ:" مَا مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا وَقَدْ أَخْطَأَ أَوْ هَمَّ بِخَطِيئَةٍ مَا خَلَا يَحْيَى بْنَ زَكَرِيَّا" فَلَوْ خَرَجَ آدَمُ بِسَبَبِ خَطِيئَتِهِ مِنْ جُمْلَةِ أُولِي الْعَزْمِ لَخَرَجَ جَمِيعُ الْأَنْبِيَاءِ سِوَى يَحْيَى. وَقَدْ قَالَ أبو أمامة: أَنَّ أَحْلَامَ بَنِي آدَمَ جُمِعَتْ مُنْذُ خَلَقَ اللَّهُ الْخَلْقَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَوُضِعَتْ فِي كِفَّةِ مِيزَانٍ، وَوُضِعَ حِلْمُ آدَمَ فِي كِفَّةٍ أُخْرَى لَرَجَحَهُمْ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ ﵎:" وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ٢٠: ١١٥"

en-Nehhâs şöyle demiştir: Dil açısından da böyledir. "Filanın azmi vardır" denildiğinde, günahlardan korunup selamete erinceye kadar sabır ve sebat göstermesi kastedilir. {فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ} “O halde azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sen de sabret” [el-Ahkâf 35] ayeti de bu kabildendir. Yine İbn Abbâs'tan ve Atıyye el-Avfî'den: "Kendisine emredileni muhafaza etme [bulamadık]" yani istidlali terk etmek suretiyle o bilginin yok olup gitmesine ve unutmasına dek, kendisini nehyettiğim şeyden sakınmadı [şeklinde nakledilmiştir]. Şöyle ki İblis ona: "Şayet bundan yersen cennette ebedî kalırsın" diyerek bizzat o ağacı kastetmiş, o ise ona itaat etmemişti; bunun üzerine İblis onu genel yasağın kapsamına giren benzer bir ağaca davet etti. [Âdem'in] bunu istidlal etmesi (kıyaslayıp akıl yürütmesi) gerekirdi fakat bunu yapmadı, onun yasağa dahil olmadığını zannederek tevil yoluyla ondan yedi. Bir şeyin günah olduğunu bilen kimse ise o şeyi unutan biri sayılmaz. İbn Zeyd şöyle demiştir: {عَزْماً} “kararlılık”, Allah'ın emrini muhafaza etmek demektir. ed-Dahhâk: İş konusunda kesin azimdir, demiştir. İbn Keysân: Günaha dönme konusunda ne bir ısrar ne de niyet beslemektir, demiştir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Birinci görüş sözün teviline daha yakındır; bu sebeple bir topluluk: "Âdem, azim sahibi peygamberlerden (ülü'l-azm) değildi; çünkü Yüce Allah: {وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً} 'biz onda bir kararlılık bulamadık' buyurmuştur" demiştir. Çoğunluk ise peygamberlerin azim sahibi olduklarını söylemiştir. Haberde şöyle buyrulmuştur: "Zekeriyyâ oğlu Yahyâ müstesna, hata etmemiş veya bir hataya meyletmemiş hiçbir peygamber yoktur." Şayet Âdem işlediği hatadan ötürü azim sahipleri zümresinden çıksaydı, Yahyâ hariç bütün peygamberler çıkardı. Ebû Ümâme şöyle demiştir: Allah'ın mahlukatı yarattığı günden kıyamet gününe kadar Âdemoğullarının akılları ve hilimleri toplansa, bir terazi kefesine konsa, diğer kefeye de Âdem'in hilmi konsa, şüphesiz onunki ağır basardı. Nitekim Yüce Allah: {وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً} “biz onda bir kararlılık bulamadık” buyurmuştur.

[سورة طه (٢٠): الآيات ١١٦ الى ١١٩]

[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 116-119]

وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى (١١٦) فَقُلْنا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى (١١٧) إِنَّ لَكَ أَلاَّ تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى (١١٨) وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى (١١٩)

{وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى (١١٦) فَقُلْنا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى (١١٧) إِنَّ لَكَ أَلاَّ تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى (١١٨) وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى (١١٩)} “Hani biz meleklere: 'Âdem'e secde edin!' demiştik de İblis müstesna hepsi secde etmişlerdi; o ise kaçınmıştı. (116) Bunun üzerine: 'Ey Âdem! Şüphesiz bu, senin için de eşin için de bir düşmandır. Sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra zahmet çeker bedbaht olursun!' dedik. (117) 'Şüphesiz senin orada acıkmaman ve çıplak kalmaman garanti edilmiştir.' (118) 'Ve şüphesiz sen orada ne susayacaksın ne de güneşin sıcağında kalacaksın.' (119)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى) تَقَدَّمَ فِي (الْبَقَرَةِ) مُسْتَوْفًى. (فَقُلْنا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما) ٢٠: ١١٧ نهي، ومجازه

Yüce Allah'ın: {وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى} “Hani biz meleklere: 'Âdem'e secde edin!' demiştik de İblis müstesna hepsi secde etmişlerdi; o ise kaçınmıştı” buyruğu, [daha önce] el-Bakara [Suresi'nde] etraflıca geçmişti. {فَقُلْنا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما} “Biz de: 'Ey Âdem! Şüphesiz bu, senin için de eşin için de bir düşmandır; sakın sizi çıkarmasın...' dedik” [ifadesi] bir nehiy (yasaklama) olup mecazi anlamı

لَا تَقْبَلَا مِنْهُ فَيَكُونَ ذَلِكَ سَبَبًا لِخُرُوجِكُمَا" مِنَ الْجَنَّةِ"" فَتَشْقى ٢٠: ١١٧" يَعْنِي أَنْتَ وَزَوْجُكَ لِأَنَّهُمَا فِي اسْتِوَاءِ الْعِلَّةِ وَاحِدٌ، وَلَمْ يَقُلْ: فَتَشْقَيَا لِأَنَّ الْمَعْنَى مَعْرُوفٌ، وَآدَمُ ﵇ هُوَ الْمُخَاطَبُ، وَهُوَ الْمَقْصُودُ. وَأَيْضًا لَمَّا كَانَ الْكَادَّ عَلَيْهَا وَالْكَاسِبَ لَهَا كَانَ بِالشَّقَاءِ أَخَصُّ. وَقِيلَ: الا خرج وَاقِعٌ عَلَيْهِمَا وَالشَّقَاوَةُ عَلَى آدَمَ وَحْدَهُ، وَهُوَ شَقَاوَةُ الْبَدَنِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ:" إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى ٢٠: ١١٨" أي في الجنة" وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى ٢٠: ١١٩" فَأَعْلَمَهُ أَنَّ لَهُ فِي الْجَنَّةِ هَذَا كُلَّهُ: الْكِسْوَةُ وَالطَّعَامُ وَالشَّرَابُ وَالْمَسْكَنُ، وَأَنَّكَ إِنْ ضَيَّعْتَ الْوَصِيَّةَ، وَأَطَعْتَ الْعَدُوَّ أُخْرِجُكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَشَقِيتَ تَعَبًا وَنَصَبًا، أَيْ جُعْتَ وَعَرِيتَ وَظَمِئْتَ وَأَصَابَتْكَ الشَّمْسُ، لِأَنَّكَ تُرَدُّ إِلَى الْأَرْضِ إِذَا أُخْرِجْتَ مِنَ الْجَنَّةِ. وَإِنَّمَا خَصَّهُ بِذِكْرِ الشَّقَاءِ وَلَمْ يَقُلْ فَتَشْقَيَانِ: يُعَلِّمُنَا أَنَّ نَفَقَةَ الزَّوْجَةِ عَلَى الزَّوْجِ، فَمِنْ يَوْمِئِذٍ جَرَتْ نَفَقَةُ النِّسَاءِ عَلَى الْأَزْوَاجِ، فَلَمَّا كَانَتْ نَفَقَةُ حَوَّاءَ عَلَى آدَمَ كَذَلِكَ نَفَقَاتُ بَنَاتِهَا عَلَى بَنِي آدَمَ بِحَقِّ الزَّوْجِيَّةِ. وَأَعْلَمَنَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ النَّفَقَةَ الَّتِي تَجِبُ لِلْمَرْأَةِ عَلَى زَوْجِهَا هَذِهِ الْأَرْبَعَةُ: الطَّعَامُ وَالشَّرَابُ وَالْكِسْوَةُ وَالْمَسْكَنُ، فَإِذَا أَعْطَاهَا هَذِهِ الْأَرْبَعَةَ فَقَدْ خَرَجَ إِلَيْهَا مِنْ نَفَقَتِهَا، فَإِنْ تَفَضَّلَ بَعْدَ ذَلِكَ فَهُوَ مَأْجُورٌ، فَأَمَّا هَذِهِ الْأَرْبَعَةُ فَلَا بُدَّ لَهَا مِنْهَا، لِأَنَّ بِهَا إِقَامَةَ الْمُهْجَةِ. قَالَ الْحَسَنُ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:" فَتَشْقى ٢٠: ١١٧" شَقَاءَ الدُّنْيَا، لَا يُرَى ابْنُ آدَمَ إِلَّا نَاصِبًا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ أَنْ يَأْكُلَ مِنْ كَدِّ يَدَيْهِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: أُهْبِطَ إِلَى آدَمَ ثَوْرٌ أَحْمَرُ فَكَانَ يَحْرُثُ عَلَيْهِ، وَيَمْسَحُ الْعَرَقَ عَنْ جَبِينِهِ، فَهُوَ شَقَاؤُهُ الَّذِي قَالَ اللَّهُ ﵎. وَقِيلَ: لَمَّا أُهْبِطَ مِنَ الْجَنَّةِ كَانَ مِنْ أَوَّلِ شَقَائِهِ أَنَّ جِبْرِيلَ أَنْزَلَ عَلَيْهِ حَبَّاتٍ مِنَ الْجَنَّةِ، فَقَالَ: يَا آدَمُ ازْرَعْ هَذَا، فَحَرَثَ وَزَرَعَ، ثُمَّ حَصَدَ ثُمَّ دَرَسَ ثُمَّ نَقَّى ثُمَّ طَحَنَ ثُمَّ عَجَنَ ثُمَّ خَبَزَ، ثُمَّ جَلَسَ لِيَأْكُلَ بَعْدَ التَّعَبِ، فَتَدَحْرَجَ رَغِيفُهُ مِنْ يَدِهِ حَتَّى صَارَ أَسْفَلَ الْجَبَلِ، وَجَرَى وَرَاءَهُ آدَمُ حَتَّى تَعِبَ وَقَدْ عَرِقَ جَبِينُهُ، قَالَ: يَا آدَمُ فَكَذَلِكَ رِزْقُكَ بِالتَّعَبِ وَالشَّقَاءِ، وَرِزْقُ وَلَدِكَ مِنْ بَعْدِكَ مَا كُنْتَ فِي الدُّنْيَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى. وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى) ٢٠: ١١٩ - ١١٨ فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

ondan bir şey kabul etmeyin ki bu, sizin {مِنَ الْجَنَّةِ} “cennetten” çıkmanıza sebep olmasın, demektir. {فَتَشْقى} “sonra zahmet çekersin” ifadesi, yani sen ve eşin demektir; çünkü sebep bakımından eşitlikte ikisi birdir. Anlam bilindiği, hitap edilen ve asıl kastedilen Âdem (aleyhisselâm) olduğu için [tesniye olarak] "feteşkayâ" (ikiniz zahmet çekersiniz) denmemiştir. Ayrıca hanımı için çalışan ve kazanan o olduğu için, zahmet ve meşakkat Âdem'e daha özeldir. Çıkarılmanın her ikisi için vaki olduğu, zahmetin ise bedenî meşakkat olup yalnızca Âdem'e ait olduğu da söylenmiştir; nitekim bunu şu buyruğun takip ettiğini görmez misin: {إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى} “Şüphesiz senin orada acıkmaman ve çıplak kalmaman garanti edilmiştir” yani cennette; {وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى} “ve şüphesiz sen orada ne susayacaksın ne de güneşin sıcağında kalacaksın”. Böylece cennette giyecek, yiyecek, içecek ve mesken gibi bütün bunların kendisine ait olduğunu; şayet vasiyeti zayi eder ve düşmana itaat ederse ikisini de cennetten çıkaracağını, böylece yorulup zahmet çekerek meşakkate düşeceğini; yani acıkacağını, çıplak ve susuz kalacağını ve güneşin ona isabet edeceğini bildirdi; zira cennetten çıkarıldığında yeryüzüne döndürülecekti. [Allah'ın] "ikiniz meşakkate düşersiniz" demeyip zahmeti sadece Âdem'e has kılarak zikretmesi, eşin nafakasının kocaya ait olduğunu bize öğretmektedir; o günden itibaren kadınların nafakası kocalara ait kılınmıştır. Havva'nın nafakası Âdem'e ait olduğu gibi, evlilik hakkı gereği onun kızlarının nafakası da Âdemoğullarına aittir. Bu ayette bize kadının kocası üzerindeki vacip olan nafakasının şu dört şey olduğu bildirilmiştir: Yiyecek, içecek, giyecek ve mesken. Koca bu dört şeyi kadına verdiğinde nafaka borcunu ödemiş olur; şayet bundan fazlasını lütfederse sevap kazanır. Bu dört şeye gelince, hayatın idamesi bunlarla sağlandığı için kadının bunlardan mahrum kalması düşünülemez. el-Hasan şöyle demiştir: {فَتَشْقى} “zahmet çekersin” buyruğundan kasıt dünya zahmetidir; Âdemoğlu sürekli yorulup çabalarken görülür. el-Ferrâ şöyle demiştir: O, elinin emeğinden yemesidir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Âdem'e kırmızı bir öküz indirildi; onunla çift sürer ve alnından teri silerdi. İşte Yüce Allah'ın buyurduğu zahmeti budur. Şöyle de denilmiştir: Âdem cennetten indirildiğinde çektiği ilk zahmetlerden biri şu oldu: Cebrail ona cennetten taneler indirdi ve: "Ey Âdem! Bunu ek" dedi. O da çift sürdü, ekti, sonra hasat etti, harman dövdü, ayıkladı, öğüttü, yoğurdu, pişirdi; ardından bu yorgunluktan sonra yemek için oturduğunda ekmeği elinden yuvarlanıp dağın eteğine kadar gitti. Âdem de yorulup alnı terleyinceye kadar onun peşinden koştu. [Cebrail] dedi ki: "Ey Âdem! Dünyada kaldığın müddetçe senin rızkın da senden sonra çocuklarının rızkı da işte böyle yorgunluk ve zahmetle olacaktır." Yüce [Allah'ın]: {إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى. وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى} “Şüphesiz senin orada acıkmaman ve çıplak kalmaman garanti edilmiştir. Ve şüphesiz sen orada ne susayacaksın ne de güneşin sıcağında kalacaksın” buyruğunda iki mesele vardır:

الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها) ٢٠: ١١٨ أَيْ فِي الْجَنَّةِ (وَلا تَعْرى) ٢٠: ١١٨." وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها ٢٠: ١١٩" أَيْ لَا تَعْطَشُ. وَالظَّمَأُ الْعَطَشُ." وَلا تَضْحى ٢٠: ١١٩" أَيْ تَبْرُزُ لِلشَّمْسِ فَتَجِدُ حَرَّهَا. إِذْ لَيْسَ فِي الْجَنَّةِ شَمْسٌ، إِنَّمَا هُوَ ظِلٌّ مَمْدُودٌ، كَمَا بَيْنَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ. قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: نَهَارُ الْجَنَّةِ هَكَذَا: وَأَشَارَ إِلَى سَاعَةِ الْمُصَلِّينَ صَلَاةَ الْفَجْرِ. قَالَ أَبُو زَيْدٍ: ضَحَا الطَّرِيقُ يَضْحُو ضُحُوًّا إِذَا بَدَا لَكَ وَظَهَرَ. وَضَحَيْتُ وَضَحِيتُ" بِالْكَسْرِ" ضَحًا عَرِقْتُ. وَضَحِيتُ أَيْضًا لِلشَّمْسِ ضَحَاءً مَمْدُودٌ بَرَزْتُ وَضَحَيْتُ" بِالْفَتْحِ" مِثْلَهُ، وَالْمُسْتَقْبَلُ أَضْحَى فِي اللُّغَتَيْنِ جَمِيعًا، قَالَ عُمَرَ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ:

Birincisi- Yüce [Allah'ın]: {إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها} “Şüphesiz senin orada acıkmaman” yani cennette [acıkmaman] {وَلا تَعْرى} “ve çıplak kalmaman [garanti edilmiştir]” buyruğudur. {وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها} “ve şüphesiz sen orada susamazsın” yani susuz kalmazsın; zame (الظَّمَأُ) susuzluk demektir. {وَلا تَضْحى} “ve güneşin sıcağında kalmazsın” yani güneşe maruz kalıp onun hararetini hissetmezsin; çünkü cennette güneş yoktur, orası fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadarki vakit gibi uzayıp giden bir gölgedir. Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: Cennetin gündüzü böyledir; ve sabah namazını kılanların vaktine işaret etti. Ebû Zeyd şöyle demiştir: Yol sana belirdiğinde ve göründüğünde (ضَحَا الطَّرِيقُ يَضْحُو ضُحُوًّا) denir. Terlediğimde (ضَحَيْتُ) ve kesre ile (ضَحِيتُ ضَحًا) denir. Güneşe maruz kaldığımda uzatarak (ضَحِيتُ لِلشَّمْسِ ضَحَاءً) denir; fetha ile (ضَحَيْتُ) da böyledir. Her iki lehçede de muzarisi (أَضْحَى) gelir. Ömer b. Ebî Rebîa şöyle demiştir:

رَأَتْ رَجُلًا أَيْمَا إِذَا الشَّمْسُ عَارَضَتْ ... فَيَضْحَى وَأَمَّا بالعشي فيخصر

“Güneş vurduğunda sıcağa maruz kalan, akşamleyin ise soğuktan titreyen bir adam gördü.”

وفي الْحَدِيثِ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ رَأَى رَجُلًا مُحْرِمًا قَدِ اسْتَظَلَّ، فَقَالَ: أَضِحْ لِمَنْ أَحْرَمْتَ لَهُ. هَكَذَا يَرْوِيهِ الْمُحَدِّثُونَ بِفَتْحِ الْأَلِفِ وَكَسْرِ الْحَاءِ مِنْ أَضْحَيْتُ. وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: إِنَّمَا هُوَ إِضْحَ لِمَنْ أَحْرَمْتَ لَهُ، بِكَسْرِ الْأَلِفِ وَفَتْحِ الْحَاءِ مِنْ ضَحِيتُ أَضْحَى، لِأَنَّهُ أَمَرَهُ بِالْبُرُوزِ لِلشَّمْسِ، ومنه قوله تعالى:" وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى ٢٠: ١١٩" وَأَنْشَدَ:

Hadiste geçtiğine göre İbn Ömer ihramlı bir adamın gölgelendiğini görmüş ve: “Kendisinin rızası için ihrama girdiğin zat için güneşe çık (güneşin hararetini tat)” demiştir. Hadisçiler bunu (أَضْحَيْتُ) fiilinden elifin fethası ve ha harfinin kesresiyle (أَضِحْ) şeklinde rivayet ederler. el-Asmaî ise şöyle demiştir: Doğrusu (ضَحِيتُ أَضْحَى) fiilinden elifin kesresi ve ha harfinin fethasıyla (إِضْحَ لِمَنْ أَحْرَمْتَ لَهُ) şeklindedir; çünkü ona güneşe çıkmasını emretmiştir. Yüce [Allah'ın]: {وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى} “Ve şüphesiz sen orada ne susayacaksın ne de güneşin sıcağında kalacaksın” buyruğu da bu kabildendir. Şair şöyle demiştir:

ضَحِيتُ لَهُ كَيْ أَسْتَظِلَّ بِظِلِّهِ ... إِذَا الظِّلُّ أَضْحَى فِي الْقِيَامَةِ قَالِصَا

“Kıyamet gününde gölge çekildiğinde, O'nun gölgesi altında gölgeleneyim diye O'nun için sıcağa maruz kaldım.”

وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَالْكُوفِيُّونَ إِلَّا عَاصِمًا في رواية أبو بَكْرٍ عَنْهُ" وَأَنَّكَ" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ عَطْفًا عَلَى" أَلَّا تَجُوعَ ٢٠: ١١٨". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَطْفًا عَلَى الْمَوْضِعِ، وَالْمَعْنَى: وَلَكَ أَنَّكَ لا تظمأ فيها. الباقون بالكسر على الاستئناف، أو على العطف على" إِنَّ لَكَ".

Ebû Amr ve Ebû Bekir'in rivayetinde Âsım hariç Kûfeliler, {أَلَّا تَجُوعَ} lafzına matuf olarak hemzenin fethasıyla {وَأَنَّكَ} şeklinde okumuşlardır. Mahalle atıfla ref mahallinde olması da caizdir; bu durumda mana: "Orada susamaman da sana aittir/sağlanmıştır" şeklinde olur. Diğer kıraat imamları ise istînâf (yeni bir cümle) olarak veya {إِنَّ لَكَ} lafzına atıfla hemzenin kesresiyle okumuşlardır.

[سورة طه (٢٠): الآيات ١٢٠ الى ١٢٢]

[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 120-122]

فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى (١٢٠) فَأَكَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى (١٢١) ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى (١٢٢)

{فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى (١٢٠)} “Nihayet şeytan ona vesvese verip: «Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü/saltanatı göstereyim mi?» dedi.” {فَأَكَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى (١٢١)} “Bunun üzerine ikisi de ondan yediler; derken avret yerleri kendilerine açılıverdi ve cennet yapraklarından üzerlerini örtmeye başladılar. Âdem, Rabbine karşı geldi de şaşırıp kaldı.” {ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى (١٢٢)} “Sonra Rabbi onu seçkin kıldı, tövbesini kabul etti ve doğru yola iletti.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ) ٢٠: ١٢٠ تَقَدَّمَ فِي (الْأَعْرَافِ). (قالَ) ٣٠ يَعْنِي الشَّيْطَانَ: (يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى) ٢٠: ١٢٠ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى الْمُشَافَهَةِ، وَأَنَّهُ دَخَلَ الْجَنَّةَ فِي جَوْفِ الْحَيَّةِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي (الْبَقَرَةِ) بَيَانُهُ، وَتَقَدَّمَ هُنَاكَ تَعْيِينُ الشَّجَرَةِ، وَمَا لِلْعُلَمَاءِ فِيهَا فَلَا مَعْنَى لِلْإِعَادَةِ. (فَأَكَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ) ٢٠: ١٢١ تقدم في (الأعراف) مستوفى. وَقَالَ الْفَرَّاءُ:" وَطَفِقا" فِي الْعَرَبِيَّةِ أَقْبَلَا، قَالَ وَقِيلَ: جَعَلَ يُلْصِقَانِ عَلَيْهِمَا وَرَقَ التِّينِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى) ٢٠: ١٢١ فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَصى) ٢٠: ١٢١ تَقَدَّمَ فِي (البقرة) القول في ذنوب الأنبياء. وقال بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنْ عُلَمَائِنَا وَالَّذِي يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَخْبَرَ بِوُقُوعِ ذُنُوبٍ مِنْ بَعْضِهِمْ، وَنَسَبَهَا إِلَيْهِمْ، وَعَاتَبَهُمْ عَلَيْهَا، وَأَخْبَرُوا بِذَلِكَ عَنْ نُفُوسِهِمْ وَتَنَصَّلُوا مِنْهَا، وَاسْتَغْفَرُوا مِنْهَا وَتَابُوا، وَكُلُّ ذَلِكَ وَرَدَ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ لَا يَقْبَلُ التَّأْوِيلَ جُمْلَتُهَا، وَإِنْ قَبِلَ ذَلِكَ آحَادُهَا، وَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا لَا يُزْرِي بِمَنَاصِبِهِمْ، وَإِنَّمَا تِلْكَ الْأُمُورُ الَّتِي وَقَعَتْ مِنْهُمْ عَلَى جِهَةِ النُّدُورِ، وَعَلَى جِهَةِ الْخَطَأِ وَالنِّسْيَانِ، أَوْ تَأْوِيلٍ دَعَا إِلَى ذَلِكَ، فَهِيَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى غَيْرِهِمْ حَسَنَاتٌ، وَفِي حَقِّهِمْ سَيِّئَاتٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَنَاصِبِهِمْ، وَعُلُوِّ أَقْدَارِهِمْ، إِذْ قَدْ يُؤَاخَذُ الْوَزِيرُ بِمَا يُثَابُ عَلَيْهِ السَّائِسُ، فَأَشْفَقُوا مِنْ ذَلِكَ فِي مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ، مَعَ عِلْمِهِمْ بِالْأَمْنِ وَالْأَمَانِ وَالسَّلَامَةِ. قَالَ: وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ. وَلَقَدْ أَحْسَنَ الْجُنَيْدُ حَيْثُ قَالَ: حَسَنَاتُ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ، فَهُمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ- وَإِنْ كَانُوا قَدْ شَهِدَتِ النُّصُوصُ بِوُقُوعِ ذُنُوبٍ مِنْهُمْ، فَلَمْ يُخِلَّ ذَلِكَ بِمَنَاصِبِهِمْ، وَلَا قَدَحَ فِي رُتْبَتِهِمْ، بَلْ قَدْ تَلَافَاهُمْ، وَاجْتَبَاهُمْ وَهَدَاهُمْ، وَمَدَحَهُمْ وَزَكَّاهُمْ واختارهم واصطفاهم، صلوات الله عليه وَسَلَامُهُ. الثَّانِيَةُ- قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ مِنَّا الْيَوْمَ أَنْ يُخْبِرَ بِذَلِكَ عَنْ آدَمَ إِلَّا إِذَا ذَكَرْنَاهُ فِي أَثْنَاءِ قَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُ، أَوْ قَوْلِ نَبِيِّهِ، فَأَمَّا أَنْ يَبْتَدِئَ ذَلِكَ مِنْ قِبَلِ

Yüce Allah'ın: {فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ} “Derken şeytan ona vesvese verdi” buyruğu, (daha önce) el-A'râf [Sûresi]'nde geçmişti. {قالَ} “Dedi”, yani şeytan: {يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى} “Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi? dedi”. Bu [ifade], yüz yüze konuşulduğuna ve daha önce el-Bakara [Sûresi]'nde açıklandığı üzere onun cennete yılanın karnında girdiğine delalet eder. Orada ağacın tayini ve bu konuda âlimlerin görüşleri geçmişti; dolayısıyla [burada] tekrarlamanın bir anlamı yoktur. {فَأَكَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ} “Bunun üzerine ikisi de o [ağaç]tan yediler. Hemen avret yerleri kendilerine açılıverdi ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar” [ayeti], el-A'râf [Sûresi]'nde eksiksiz olarak geçmişti. el-Ferrâ şöyle demiştir: "Tafikâ (طَفِقَا)" Arapçada 'yöneldiler / koyuldular' demektir. [Ferrâ] dedi ki: Şöyle de denilmiştir: Üzerlerine incir yaprağı yapıştırmaya başladılar. Yüce Allah'ın: {وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى} “Âdem, Rabbine isyan edip yolunu şaşırdı” buyruğunda altı mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: {وَعَصى} “İsyan etti” buyruğu: Peygamberlerin günahları konusundaki görüş el-Bakara [Sûresi]'nde geçmişti. Âlimlerimizden müteahhirîn devrine mensup bir zat şöyle demiştir: Söylenmesi gereken şudur: Şüphesiz Yüce Allah, onlardan bazılarından günah sâdır olduğunu haber vermiş, bunları onlara nispet etmiş ve bu hususta kendilerine sitemde bulunmuştur. Onlar da bunu bizzat kendileri haber vermiş, bundan sıyrılmaya çalışmış, bağışlanma dilemiş ve tövbe etmişlerdir. Bütün bunlar pek çok yerde vârit olmuştur; münferit olanları tevil kabul etse bile bunların bütünü toptan tevil kabul etmez. Ancak bütün bunlar onların makamlarını zedeleyecek nitelikte değildir. Onlardan meydana gelen bu tür durumlar sadece nadiren, hata ve unutma yoluyla yahut [kendilerini] buna sevk eden bir tevil sebebiyle vuku bulmuştur. Dolayısıyla bunlar, başkalarına nispetle iyilik/sevap iken, onların yüce makamları ve üstün mertebelerine nispetle ise birer kusur/seyyie sayılmıştır. Zira bir seyisin mükâfatlandırıldığı bir şey sebebiyle bir vezir hesaba çekilebilir. İşte bu yüzden, [akıbetlerinin] emniyet, selamet ve esenlik içinde olduğunu bildikleri halde kıyamet durağında bundan dolayı endişeye kapılmışlardır. [Müellif] der ki: Doğru olan da budur. el-Cüneyd ne güzel söylemiştir: "İyilerin (ebrâr) iyilikleri, Allah'a yakın kılınanların (mukarrabîn) kötülükleridir." Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun, nasslar onlardan bazı günahların sâdır olduğuna tanıklık etse de bu durum onların yüce makamlarına asla halel getirmemiş ve mertebelerini zedelememiştir. Bilakis [Yüce Allah] onları telafi etmiş, seçkin kılmış, doğru yola iletmiş, övmüş, tezkiye etmiş, ihtiyar edip seçmiştir; Allah'ın salât ve selâmı [hepsinin] üzerine olsun. İkinci Mesele- Kadı Ebû Bekir İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Günümüzde bizden hiç kimsenin, Yüce Allah'ın Âdem hakkında bildirdiği veya Peygamberinin haber verdiği lafızların arasında [geçmesi] hariç, kendi kafasından bunu Âdem hakkında haber vermesi/dile getirmesi caiz değildir. Kişinin bunu kendiliğinden ortaya atıp söylemesi...

نَفْسِهِ فَلَيْسَ بِجَائِزٍ لَنَا فِي آبَائِنَا الْأَدْنِينَ إِلَيْنَا، الْمُمَاثِلِينَ لَنَا، فَكَيْفَ فِي أَبِينَا الْأَقْدَمِ الْأَعْظَمِ الْأَكْرَمِ النَّبِيِّ الْمُقَدَّمِ، الَّذِي عَذَرَهُ اللَّهُ ﷾ وَتَابَ عَلَيْهِ وَغَفَرَ لَهُ. قُلْتُ: وَإِذَا كَانَ هَذَا فِي الْمَخْلُوقِ لَا يَجُوزُ، فَالْإِخْبَارُ عَنْ صِفَاتِ اللَّهِ ﷿ كَالْيَدِ وَالرِّجْلِ وَالْإِصْبَعِ وَالْجَنْبِ وَالنُّزُولِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ أَوْلَى بِالْمَنْعِ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ الِابْتِدَاءُ بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ إِلَّا فِي أَثْنَاءِ قِرَاءَةِ كِتَابِهِ أَوْ سُنَّةِ رَسُولِهِ، وَلِهَذَا قَالَ الْإِمَامُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ﵁: مَنْ وَصَفَ شَيْئًا مِنْ ذَاتِ اللَّهِ ﷿ مِثْلَ قوله:" وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ" [المائدة ٦٤] فَأَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى عُنُقِهِ قُطِعَتْ يَدُهُ، وَكَذَلِكَ فِي السَّمْعِ وَالْبَصَرِ يُقْطَعُ ذَلِكَ مِنْهُ، لِأَنَّهُ شَبَّهَ اللَّهَ تَعَالَى بِنَفْسِهِ. الثَّالِثَةُ- رَوَى الْأَئِمَّةُ واللفظ [المسلم] عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" احْتَجَّ آدَمُ وَمُوسَى فَقَالَ مُوسَى يَا آدَمُ أَنْتَ أَبُونَا خَيَّبْتَنَا وَأَخْرَجْتَنَا من الجنة فقال [له] آدَمُ يَا مُوسَى اصْطَفَاكَ اللَّهُ ﷿ بِكَلَامِهِ وَخَطَّ لَكَ بِيَدِهِ يَا مُوسَى: أَتَلُومُنِي عَلَى أَمْرٍ قَدَّرَهُ اللَّهُ عَلَيَّ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَنِي بِأَرْبَعِينَ سَنَةً فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى ثَلَاثًا" قَالَ الْمُهَلَّبُ قَوْلُهُ:" فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى" أَيْ غَلَبَهُ بِالْحُجَّةِ. قَالَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ: إِنَّمَا صَحَّتِ الْحُجَّةُ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ لِآدَمَ عَلَى مُوسَى ﵉ مِنْ أَجْلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ غَفَرَ لِآدَمَ خَطِيئَتَهُ وَتَابَ عَلَيْهِ، فَلَمْ يَكُنْ لِمُوسَى أَنْ يُعَيِّرَهُ بِخَطِيئَةٍ قَدْ غَفَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى لَهُ، وَلِذَلِكَ قَالَ آدَمُ: أَنْتَ مُوسَى الَّذِي أَتَاكَ اللَّهُ التَّوْرَاةَ، وَفِيهَا علم كل شي، فَوَجَدْتَ فِيهَا أَنَّ اللَّهَ قَدْ قَدَّرَ عَلَيَّ الْمَعْصِيَةَ، وَقَدَّرَ عَلَيَّ التَّوْبَةَ مِنْهَا، وَأَسْقَطَ بِذَلِكَ اللَّوْمَ عَنِّي أَفَتَلُومُنِي أَنْتَ وَاللَّهُ لَا يَلُومُنِي وَبِمِثْلِ هَذَا احْتَجَّ ابْنُ عُمَرَ عَلَى الَّذِي قَالَ لَهُ: إِنَّ عُثْمَانَ فَرَّ يَوْمَ أُحُدٍ، فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: مَا عَلَى عُثْمَانَ ذَنْبٌ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ عَفَا عَنْهُ بِقَوْلِهِ:" وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ" [آل عمران: ١٥٥]. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ آدَمَ ﵇ أَبٌ وَلَيْسَ تَعْيِيرُهُ مِنْ بِرِّهِ أَنْ لَوْ كَانَ مِمَّا يُعَيَّرُ بِهِ غَيْرُهُ، فَإِنَّ اللَّهَ ﵎ يَقُولُ فِي الْأَبَوَيْنِ الْكَافِرَيْنِ:" وَصاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً" [لقمان: ١٥] وَلِهَذَا إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا قَالَ لَهُ أَبُوهُ وَهُوَ كَافِرٌ:" لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا. قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ" [مريم: ٤٦] فَكَيْفَ بِأَبٍ هُوَ نَبِيٌّ قَدِ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ وتاب عليه وهدى.

...kendi nefsi hakkında [bile böylesi sözler söylemek] bize, bizim benzerimiz olan en yakın babalarımız hakkında dahi caiz değilken; Allah azze ve celle’nin kendisini mazur gördüğü, tövbesini kabul edip bağışladığı ilk, en büyük, en kerîm ve önder peygamber olan babamız [Âdem] hakkında nasıl caiz olabilir?! Derim ki: Eğer bu durum mahlûk hakkında bile caiz değilse, Allah azze ve celle’nin el (yed), ayak (ricl), parmak (ısba‘), yan (cenb), inme (nüzûl) ve benzeri sıfatlarını haber vermek men edilmeye daha çok layıktır. O’nun Kitabı’nı veya Rasûlü’nün sünnetini okuma esnası dışında bunlardan hiçbirini konuşmaya başlamak caiz değildir. Nitekim İmam Mâlik b. Enes radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Kim Allah azze ve celle’nin zatından bir şeyi; örneğin {وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ} “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler” ayetini okurken eliyle boynuna işaret ederek vasfederse, eli kesilir. Aynı şekilde işitme ve görme sıfatında da [kendi organına işaret ederse] o organı kesilir; çünkü o, Allah Teâlâ’yı kendi nefsine benzetmiştir." Üçüncüsü- İmamlar, lafız Müslim’e ait olmak üzere, Ebû Hureyre’den Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «احْتَجَّ آدَمُ وَمُوسَى فَقَالَ مُوسَى يَا آدَمُ أَنْتَ أَبُونَا خَيَّبْتَنَا وَأَخْرَجْتَنَا من الجنة فقال له آدَمُ يَا مُوسَى اصْطَفَاكَ اللَّهُ بِكَلَامِهِ وَخَطَّ لَكَ بِيَدِهِ يَا مُوسَى: أَتَلُومُنِي عَلَى أَمْرٍ قَدَّرَهُ اللَّهُ عَلَيَّ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَنِي بِأَرْبَعِينَ سَنَةً فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى ثَلَاثًا» «Âdem ile Mûsâ delil getirerek tartıştılar. Mûsâ: 'Ey Âdem! Sen bizim babamızsın; bizi mahrum bıraktın ve cennetten çıkardın' dedi. Âdem ona: 'Ey Mûsâ! Allah seni kelâmıyla seçkin kıldı ve [Tevrat'ı] sana bizzat Kendi eliyle yazdı. Ey Mûsâ! Sen, Allah'ın beni yaratmasından kırk yıl önce üzerime takdir ettiği bir hususta mı beni kınıyorsun?' dedi. Böylece Âdem, Mûsâ'ya delille üstün geldi (üç defa).» El-Mühelleb şöyle demiştir: [Hadisteki] "Âdem Mûsâ'ya delille üstün geldi" ifadesi, yani delille onu mağlup etti demektir. Leys b. Sa‘d şöyle demiştir: Bu kıssada Âdem'in Mûsâ'ya aleyhimesselâm karşı delilinin geçerli olması, ancak Allah Teâlâ'nın Âdem'in hatasını bağışlamış ve tövbesini kabul buyurmuş olmasından ötürüdür. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın kendisini bağışladığı bir günahtan dolayı Mûsâ'nın onu ayıplaması uygun düşmezdi. İşte bu sebeple Âdem: "Sen, Allah'ın Tevrat'ı verdiği ve içinde her şeyin ilmi bulunan Mûsâ değil misin? Orada Allah'ın bu günahı benim üzerime takdir ettiğini, tövbeyi de takdir edip bu vesileyle benden kınamayı kaldırdığını görmüşsündür. Allah beni kınamazken sen mi beni kınıyorsun?" demiştir. İbn Ömer de kendisine: "Osman Uhud günü savaştan kaçtı" diyen kimseye karşı benzer bir delil getirerek: "Osman'a hiçbir günah yoktur; çünkü Allah Teâlâ {وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ} “Andolsun ki Allah onları affetti” buyurarak onu bağışlamıştır" demiştir. Şöyle de denilmiştir: Âdem aleyhisselâm bir babadır; başkasının ayıplanabileceği bir hususta dahi olsa onu ayıplamak babaya iyilikten sayılmaz. Nitekim Allah subhânehu kâfir olan anne-baba hakkında bile: {وَصاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً} “Dünyada onlarla iyi geçin” buyurmaktadır. İşte bundan ötürüdür ki İbrâhim aleyhisselâm kâfir olan babası kendisine: {لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا. قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ} “Eğer vazgeçmezsen mutlaka seni taşlarım! Uzun bir süre benden uzak dur! [İbrâhim]: Sana selâm olsun, dedi” dediğinde [ona güzelce karşılık vermişti]. Öyleyse Rabbi tarafından seçilmiş, tövbesi kabul edilmiş ve doğru yola iletilmiş peygamber bir baba hakkında nasıl [ayıplama caiz] olabilir?!

الرَّابِعَةُ- وَأَمَّا مَنْ عَمِلَ الْخَطَايَا وَلَمْ تَأْتِهِ الْمَغْفِرَةُ، فَإِنَّ الْعُلَمَاءَ مُجْمِعُونَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَحْتَجَّ بِمِثْلِ حُجَّةِ آدَمَ، فَيَقُولُ تَلُومُنِي عَلَى أَنْ قَتَلْتُ أَوْ زَنَيْتُ أَوْ سَرَقْتُ وَقَدْ قَدَّرَ اللَّهُ عَلَيَّ ذَلِكَ، وَالْأُمَّةُ مُجْمِعَةٌ عَلَى جَوَازِ حَمْدِ الْمُحْسِنِ عَلَى إِحْسَانِهِ، وَلَوْمِ الْمُسِيءِ عَلَى إِسَاءَتِهِ، وَتَعْدِيدِ ذُنُوبِهِ عَلَيْهِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَغَوى ٢٠: ١٢١" أَيْ فَفَسَدَ عَلَيْهِ عَيْشُهُ، حَكَاهُ النَّقَّاشُ وَاخْتَارَهُ الْقُشَيْرِيُّ. وَسَمِعْتُ شَيْخَنَا الْأُسْتَاذَ الْمُقْرِئَ أَبَا جَعْفَرٍ الْقُرْطُبِيَّ يَقُولُ:" فَغَوى ٢٠: ١٢١" فَفَسَدَ عَيْشُهُ بِنُزُولِهِ إِلَى الدُّنْيَا، وَالْغَيُّ الْفَسَادُ، وَهُوَ تَأْوِيلٌ حَسَنٌ وَهُوَ أَوْلَى مِنْ تَأْوِيلِ مَنْ يَقُولُ:" فَغَوى ٢٠: ١٢١" مَعْنَاهُ ضَلَّ، مِنَ الْغَيِّ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الرُّشْدِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ جَهِلَ مَوْضِعَ رُشْدِهِ، أَيْ جَهِلَ أَنَّ تِلْكَ الشَّجَرَةَ هِيَ الَّتِي نُهِيَ عَنْهَا، وَالْغَيُّ الْجَهْلُ. وَعَنْ بَعْضِهِمْ" فَغَوى ٢٠: ١٢١"" فَبَشِمَ مِنْ كَثْرَةِ الْأَكْلِ، الزَّمَخْشَرِيُّ: وَهَذَا وَإِنْ صَحَّ عَلَى لُغَةِ مَنْ يَقْلِبُ الْيَاءَ الْمَكْسُورَةَ مَا قَبْلَهَا أَلِفًا، فَيَقُولُ فِي فَنِيَ وَبَقِيَ: فَنَى وَبَقَى وَهُمْ بَنُو طي- تَفْسِيرٌ خَبِيثٌ. السَّادِسَةُ- قَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ قَالَ قَوْمٌ يُقَالُ: عَصَى آدَمُ وَغَوَى وَلَا يُقَالُ لَهُ عَاصٍ وَلَا غَاوٍ كَمَا أَنَّ مَنْ خَاطَ مَرَّةً يُقَالُ لَهُ: خَاطٌ وَلَا يُقَالُ لَهُ خَيَّاطٌ مَا لَمْ يَتَكَرَّرْ مِنْهُ الْخِيَاطَةُ. وَقِيلَ: يَجُوزُ لِلسَّيِّدِ أَنْ يُطْلِقَ فِي عَبْدِهِ عِنْدَ مَعْصِيَتِهِ مَا لَا يَجُوزُ لِغَيْرِهِ أَنْ يُطْلِقَهُ، وَهَذَا تَكَلُّفٌ، وَمَا أُضِيفَ مِنْ هَذَا إِلَى الْأَنْبِيَاءِ فَإِمَّا أَنْ تَكُونَ صَغَائِرَ، أَوْ تَرْكَ الْأَوْلَى، أَوْ قَبْلَ النُّبُوَّةِ. قُلْتُ: هَذَا حَسَنٌ. قَالَ الْإِمَامُ أَبُو بَكْرِ بْنِ فَوْرَكٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: كَانَ هَذَا مِنْ آدَمَ قَبْلَ النُّبُوَّةِ، وَدَلِيلُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى ٢٠: ١٢٢" فَذَكَرَ أَنَّ الِاجْتِبَاءَ وَالْهِدَايَةَ كَانَا بَعْدَ الْعِصْيَانِ، وَإِذَا كَانَ هَذَا قَبْلَ النُّبُوَّةِ فَجَائِزٌ عَلَيْهِمُ الذُّنُوبَ وَجْهًا وَاحِدًا، لِأَنَّ قَبْلَ النُّبُوَّةِ لَا شَرْعٌ علينا في تَصْدِيقُهُمْ، فَإِذَا بَعَثَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى خَلْقِهِ وَكَانُوا مَأْمُونِينَ فِي الْأَدَاءِ مَعْصُومِينَ لَمْ يَضُرَّ مَا قَدْ سَلَفَ مِنْهُمْ مِنَ الذُّنُوبِ. وَهَذَا نفيس والله أعلم.

Dördüncüsü- Günah işleyip de kendisine mağfiret gelmemiş olan kimseye gelince, âlimler onun Âdem'in getirdiği delil gibi bir delil öne sürmesinin caiz olmadığı konusunda icma etmişlerdir; yani bir kimsenin: "Beni adam öldürdüğüm, zina ettiğim veya hırsızlık yaptığım için mi kınıyorsunuz, oysa Allah bunu benim üzerime takdir etmişti" demesi caiz değildir. Ümmet, iyilik yapanın iyiliğinden ötürü övülmesinin, kötülük yapanın da kötülüğünden ötürü kınanıp günahlarının yüzüne vurulmasının caiz olduğu konusunda icma etmiştir. Beşincisi- Yüce [Allah'ın]: {فَغَوى} “yolunu şaşırdı” buyruğu; yani hayatı altüst oldu, bozuldu demektir; bunu en-Nakkâş nakletmiş ve el-Kuşeyrî tercih etmiştir. Hocamız Üstat Mukrî Ebû Ca'fer el-Kurtubî'nin şöyle dediğini işittim: {فَغَوى} yani dünyaya indirilmesiyle hayatı bozuldu; gayy (الْغَيُّ) ise fesat/bozulma demektir. Bu güzel bir tevildir ve {فَغَوى} ifadesinin rüşdün zıddı olan dalalet (azgınlık) kökünden "saptı/yoldan çıktı" manasına geldiğini söyleyenlerin tevilinden daha evladır. Rüşdünün yerini bilemedi, yani o ağacın nehyedilen ağaç olduğunu bilemedi manasında olduğu da söylenmiştir; gayy bilgisizlik (cehalet) demektir. Bazılarından ise {فَغَوى} ifadesinin "çok yemekten hazımsızlık çekti/tıkandı" manasında olduğu nakledilmiştir. ez-Zemahşerî şöyle der: Bu, kendisinden önceki harf kesreli olan yâ'yı elife çevirenlerin lehçesine göre —ki 'fenye' ve 'bekıye' yerine 'fenâ' ve 'bekâ' derler, bunlar Tay kabilesidir— doğru olsa bile çirkin/kötü bir tefsirdir. Altıncısı- Ebû Nasr el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Bir topluluk: “Âdem karşı geldi ve şaşırdı denir, ancak dikiş diken kimseye dikiş eylemi kendisinden tekrarlanmadıkça ‘terzi’ denmeyip ‘dikici’ denmesi gibi, ona ‘âsî’ veya ‘gâvî’ (sapmış) denmez” demiştir. Bir efendinin günah işlediğinde kölesine başkalarının söylemesi caiz olmayan şeyleri söylemesinin caiz olduğu da söylenmiştir; ancak bu zorlama bir açıklamadır. Peygamberlere bu kabil nispet edilen hususlar ya küçük günahlardır ya evla olanı terk etmektir ya da peygamberlikten öncedir. Derim ki: Bu güzel bir açıklamadır. İmam Ebû Bekir b. Fûrek (rahimehullâhu teâlâ) şöyle demiştir: Bu durum Âdem'den peygamberlikten önce vaki olmuştur; bunun delili Yüce Allah'ın: {ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى} “Sonra Rabbi onu seçti, tövbesini kabul etti ve doğru yola iletti” buyruğudur. Zira Allah seçilmenin ve hidayetin isyandan sonra olduğunu zikretmiştir. Bu durum peygamberlikten önce olduğuna göre, kesin olarak onlar hakkında günahların vaki olması caizdir; çünkü peygamberlikten önce onları tasdik etmemiz konusunda üzerimize bir şeriat yüklenmiş değildir. Allah onları yaratılmışlara elçi olarak gönderdiğinde ise tebliğde emin ve masumdurlar; dolayısıyla geçmişte onlardan sadır olan günahların hiçbir zararı olmaz. Bu çok kıymetli bir açıklamadır, en doğrusunu Allah bilir.

[سورة طه (٢٠): الآيات ١٢٣ الى ١٢٧]

[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 123-127]

قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى (١٢٣) وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى (١٢٤) قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً (١٢٥) قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى (١٢٦) وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى (١٢٧)

{قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى (١٢٣) وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى (١٢٤) قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً (١٢٥) قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى (١٢٦) وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى (١٢٧)} “[Allah] buyurdu ki: 'Birbirinize düşman olarak hepiniz oradan inin! Artık benden size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve mutsuz olmaz. (123) Kim de benim zikrimden yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır ve biz onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz.' (124) [O kâfir]: 'Rabbim! Ben gören bir kimse olduğum halde beni niçin kör olarak haşrettin?' der. (125) [Allah]: 'İşte böyle; sana ayetlerimiz gelmişti de sen onları unutmuştun; bugün de sen öylece unutulursun' buyurur. (126) Haddi aşan ve Rabbinin ayetlerine inanmayanları biz işte böyle cezalandırırız; ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha kalıcıdır. (127)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً) ٢٠: ١٢٣ خِطَابُ آدَمَ وَإِبْلِيسَ." مِنْها" أَيْ مِنَ الْجَنَّةِ. وَقَدْ قال لإبليس:" اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً" [الأعراف ١٨] فَلَعَلَّهُ أُخْرِجَ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى مَوْضِعٍ مِنَ السَّمَاءِ، ثُمَّ أُهْبِطَ إِلَى الْأَرْضِ. (بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ) تَقَدَّمَ فِي (الْبَقَرَةِ) أَيْ أَنْتَ عَدُوٌّ لِلْحَيَّةِ وَلِإِبْلِيسَ وَهُمَا عَدُوَّانِ لَكَ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ:" اهْبِطا ٢٠: ١٢٣" لَيْسَ خِطَابًا لِآدَمَ وَحَوَّاءَ، لِأَنَّهُمَا مَا كَانَا مُتَعَادِيَيْنِ، وَتَضَمَّنَ هُبُوطُ آدَمَ هُبُوطَ حَوَّاءَ. (فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً) أَيْ رُشْدًا وَقَوْلًا حَقًّا. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي (البقرة). (فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ) يَعْنِي الرُّسُلَ وَالْكُتُبَ. (فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى) ٢٠: ١٢٣ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ضَمِنَ اللَّهُ تَعَالَى لِمَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ وَعَمِلَ بِمَا فِيهِ أَلَّا يَضِلَّ فِي الدُّنْيَا، وَلَا يَشْقَى فِي الْآخِرَةِ، وتلا الآية. وعنه: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ وَاتَّبَعَ مَا فِيهِ هَدَاهُ اللَّهُ مِنَ الضَّلَالَةِ، وَوَقَاهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ سُوءَ الْحِسَابِ، ثُمَّ تَلَا الْآيَةَ. (وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي) ٢٠: ١٢٤

Yüce [Allah'ın]: {قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً} “[Allah] buyurdu ki: Hepiniz oradan inin” buyruğu Âdem ile İblis'e hitaptır. {مِنْها} “oradan” yani cennetten. Oysa İblis'e: {اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً} “Kınanmış ve kovulmuş olarak oradan çık!” [el-A'râf 18] buyurmuştu; muhtemelen o önce cennetten gökteki bir yere çıkarılmış, sonra da yeryüzüne indirilmiştir. {بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “Birbirinize düşman olarak” ifadesi (el-Bakara) suresinde geçmişti; yani sen yılana ve İblis'e düşmansın, onlar da sana düşmandır. Bu da {اهْبِطا} “ikiniz inin” buyruğunun Âdem ve Havva'ya hitap olmadığına delalet eder; zira onlar birbirine düşman değillerdi. Âdem'in inişi ise Havva'nın da inişini kapsamaktadır. {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً} “Artık benden size bir hidayet geldiğinde” yani bir doğruluk ve hak söz [geldiğinde]. Bu da (el-Bakara) suresinde geçmişti. {فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ} “kim benim hidayetime uyarsa” yani peygamberlere ve kitaplara [uyarsa]. {فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى} “o sapmaz ve mutsuz olmaz”. İbn Abbâs şöyle demiştir: Yüce Allah Kur'an'ı okuyan ve içindekilerle amel eden kimseye dünyada sapmayacağını, ahirette de mutsuz/bedbaht olmayacağını garanti etmiştir; ardından bu ayeti okudu. Ondan gelen diğer bir rivayette: Kim Kur'an'ı okur ve içindekilere uyarsa Allah onu sapıklıktan hidayete erdirir ve kıyamet gününde onu kötü hesaptan korur; sonra bu ayeti okudu. {وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي} “Kim de benim zikrimden yüz çevirirse”

أَيْ دِينِي، وَتِلَاوَةِ كِتَابِي، وَالْعَمَلِ بِمَا فِيهِ. وَقِيلَ: عَمَّا أَنْزَلْتُ مِنَ الدَّلَائِلِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُحْمَلَ الذِّكْرُ عَلَى الرَّسُولِ، لِأَنَّهُ كَانَ مِنْهُ الذِّكْرُ. (فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً) ٢٠: ١٢٤ أَيْ عَيْشًا ضَيِّقًا، يُقَالُ: مَنْزِلٌ ضَنْكٌ وَعَيْشٌ ضَنْكٌ يستوي فيه الواحد والاثنان والمذكر وَالْمُؤَنَّثُ وَالْجَمْعُ، قَالَ عَنْتَرَةُ:

yani dinimden, Kitabımı okumaktan ve içindekilerle amel etmekten [yüz çevirirse]. İndirdiğim delillerden [yüz çevirirse] de denilmiştir. Zikir kelimesinin Resul manasına hamledilmesi de muhtemeldir; çünkü zikir onun vasıtasıyla gelmiştir. {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً} “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” yani sıkıntılı bir hayat vardır. (مَنْزِلٌ ضَنْكٌ) dar konak ve (عَيْشٌ ضَنْكٌ) dar geçim denir; bu kelime tekil, ikil, müzekker, müennes ve çoğul için aynı şekilde kullanılır. Antere şöyle demiştir:

إِنْ يُلْحِقُوا أَكْرُرْ وإن يستحلموا ... أَشْدُدْ وَإِنْ يُلْفَوْا بِضَنْكٍ أَنْزِلِ

“Şayet [düşmanlar süvarilere] yetişirlerse tekrar saldırırım, aman dilerlerse şiddetle hücum ederim; dar ve zor bir duruma düşerlerse atımdan iner [savaşırım].”

وَقَالَ أَيْضًا:

Yine şöyle demiştir:

إِنَّ الْمَنِيَّةَ لَوْ تُمَثَّلُ مُثِّلَتْ ... مِثْلِي إِذَا نزلوا بضنك المنزل

“Şayet ölüm bir surete büründürülseydi, onlar dar ve sıkıntılı bir konağa indiklerinde tıpkı benim gibi suretlendirilirdi.”

وقرى:" ضَنْكَى" عَلَى وَزْنِ فَعْلَى: وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ ﷿ جَعَلَ مَعَ الدِّينِ التَّسْلِيمَ وَالْقَنَاعَةَ وَالتَّوَكُّلَ عَلَيْهِ وَعَلَى قِسْمَتِهِ، فَصَاحِبُهُ يُنْفِقُ مِمَّا رَزَقَهُ اللَّهُ- ﷿ بِسَمَاحٍ وَسُهُولَةٍ

[Bu kelime] fa‘lâ (فَعْلَى) vezninde "dankâ" (ضَنْكَى) şeklinde de okunmuştur. Bunun anlamı şudur: Yüce Allah din ile birlikte [kula] teslimiyeti, kanaatkârlığı, Kendisine ve yaptığı taksime tevekkül etmeyi nasip kılmıştır; dolayısıyla dindâr kimse, Allah'ın -azze ve celle- kendisini rızıklandırdığı şeylerden cömertlik ve gönül rahatlığıyla infak eder,

ويعيش عيشا رافغا، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً" [النحل ٩٧]. وَالْمُعْرِضُ عَنِ الدِّينِ مُسْتَوْلٍ عَلَيْهِ الْحِرْصُ الَّذِي لَا يَزَالُ يَطْمَحُ بِهِ إِلَى الِازْدِيَادِ مِنَ الدُّنْيَا، مُسَلَّطٌ عَلَيْهِ الشُّحُّ، الَّذِي يَقْبِضُ يَدَهُ عَنِ الْإِنْفَاقِ، فَعَيْشُهُ ضَنْكٌ، وَحَالُهُ مُظْلِمَةٌ، كَمَا قَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يُعْرِضُ أَحَدٌ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ إِلَّا أَظْلَمَ عَلَيْهِ وَقْتُهُ وَتَشَوَّشَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ، وَكَانَ فِي عِيشَةٍ ضَنْكٍ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ:" ضَنْكاً ٢٠: ١٢٤" كَسْبًا حَرَامًا. الْحَسَنُ: طَعَامُ الضَّرِيعِ وَالزَّقُّومِ. وَقَوْلٌ رَابِعٌ وَهُوَ الصَّحِيحُ أَنَّهُ عَذَابُ الْقَبْرِ، قَالَهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ، وَرَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ"، قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: يُضَيَّقُ عَلَى الْكَافِرِ قَبْرُهُ حَتَّى تَخْتَلِفَ فِيهِ أَضْلَاعُهُ، وَهُوَ الْمَعِيشَةُ الضَّنْكُ. (وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى) ٢٠: ١٢٤ قِيلَ: أَعْمَى فِي حَالٍ وَبَصِيرًا فِي حَالٍ، وَقَدْ تقدم في آخر" سبحان" [الاسراء ١] وَقِيلَ: أَعْمَى عَنِ الْحُجَّةِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَقِيلَ: أَعْمَى عَنْ جِهَاتِ الْخَيْرِ، لَا يَهْتَدِي لِشَيْءٍ مِنْهَا. وَقِيلَ: عَنِ الْحِيلَةِ فِي دَفْعِ الْعَذَابِ عَنْ نَفْسِهِ، كَالْأَعْمَى الَّذِي لَا حِيلَةَ لَهُ فِيمَا لَا يَرَاهُ. (قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى) ٢٠: ١٢٥ أَيْ بِأَيِّ ذَنْبٍ عَاقَبْتَنِي بِالْعَمَى. (وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً) ٢٠: ١٢٥ أَيْ فِي الدُّنْيَا، وَكَأَنَّهُ يَظُنُّ أَنَّهُ لَا ذَنْبَ لَهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: أَيْ" لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى ٢٠: ١٢٥" عَنْ حُجَّتِي" وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً ٢٠: ١٢٥" أَيْ عَالِمًا بِحُجَّتِي، الْقُشَيْرِيُّ: وَهُوَ بَعِيدٌ إِذْ مَا كَانَ لِلْكَافِرِ حُجَّةٌ فِي الدُّنْيَا. (قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا) ٢٠: ١٢٦ أَيْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ" كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا ٢٠: ١٢٦" أَيْ دَلَالَاتُنَا عَلَى وَحْدَانِيَّتِنَا وَقُدْرَتِنَا. (فَنَسِيتَها) ٢٠: ١٢٦ أَيْ تَرَكْتَهَا وَلَمْ تَنْظُرْ فِيهَا، وَأَعْرَضْتَ عَنْهَا. (وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى) ٢٠: ١٢٦ أَيْ تُتْرَكُ فِي الْعَذَابِ، يُرِيدُ جَهَنَّمَ. (وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ) ٢٠: ١٢٧ أَيْ وَكَمَا جَزَيْنَا مَنْ أَعْرَضَ عَنِ الْقُرْآنِ، وَعَنِ النَّظَرِ فِي الْمَصْنُوعَاتِ، وَالتَّفْكِيرِ فِيهَا، وَجَاوَزَ الْحَدَّ فِي الْمَعْصِيَةِ. (وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ) ٢٠: ١٢٧ أَيْ لَمْ يُصَدِّقْ بِهَا. (وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ) ٢٠: ١٢٧ أَيْ أَفْظَعُ مِنَ الْمَعِيشَةِ الضَّنْكِ، وَعَذَابِ الْقَبْرِ. (وَأَبْقى) أَيْ أَدْوَمُ وَأَثْبَتُ، لِأَنَّهُ لَا يَنْقَطِعُ وَلَا يَنْقَضِي.

[ve] refah dolu, rahat bir hayat yaşar; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً } “...onu mutlaka güzel bir hayatla yaşatırız” [en-Nahl 97]. Dinden yüz çevirene gelince; dünyalığını artırma arzusunu sürekli körükleyen hırs onu istila etmiş, infaktan elini çektiren cimrilik ona musallat olmuştur. Dolayısıyla onun geçimi dar, hâli karanlıktır. Nitekim bazısı şöyle demiştir: Bir kimse Rabbinin zikrinden yüz çevirmeye görsün, mutlaka vakti kararır, rızkı karışır ve dar bir geçim içinde kalır. İkrime, { ضَنْكًا } [ifadesinin] “haram kazanç” [anlamına geldiğini] söylemiştir. el-Hasan ise “darî‘ ve zakkum yiyeceği” demiştir. Dördüncü bir görüş ise —ki sahih olan da budur— bunun kabir azabı olduğudur. Bunu Ebû Saîd el-Hudrî ve Abdullah b. Mes‘ûd söylemiş, Ebû Hureyre de Peygamber’den sallallâhu aleyhi ve sellem merfû olarak rivayet etmiştir. Biz bunu *et-Tezkire* adlı kitabımızda zikrettik. Ebû Hureyre şöyle demiştir: Kâfirin kabri, kaburga kemikleri birbirine geçecek derecede daraltılır; işte dar geçim (el-maîşetü'd-dank) budur. { وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى } “Ve kıyamet günü onu kör olarak haşrederiz” [Tâhâ 20/124] ayeti hakkında şöyle denilmiştir: Bir hâlde kör, diğer bir hâlde ise görür vaziyettedir. Bu husus, daha önce “Sübhân” [el-İsrâ] Suresi'nin sonunda geçmişti. Bir görüşe göre “delil ve hüccetten yoksun/kör”; bunu Mücâhid söylemiştir. Bir görüşe göre “hayır yollarından yana kör, bunlardan hiçbirine yol bulamaz”. Bir görüşe göre de “tıpkı görmediği şey karşısında çaresiz kalan kör gibi, kendisinden azabı savma hususunda çaresiz” [demektir]. { قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى } “[O da] der ki: 'Rabbim! Beni niçin kör olarak haşrettin?'” [Tâhâ 20/125] yani “Hangi günahımdan ötürü beni körlükle cezalandırdın?” { وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا } “'Halbuki ben [dünyada] gören bir kimseydim'” [Tâhâ 20/125] yani dünyada [görüyordum]; sanki kendisinin hiçbir günahı olmadığını zannetmektedir. İbn Abbâs ve Mücâhid şöyle demiştir: Yani “Hüccetime karşı ‘beni niçin kör olarak haşrettin? Halbuki ben gören’ yani hüccetimi bilen ‘biriydim’” [demektir]. el-Kuşeyrî ise şöyle der: “Bu uzak bir ihtimaldir; zira kâfirin dünyada bir hücceti/delili yoktu.” { قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا } “[Allah] buyurur ki: 'İşte böyle; sana ayetlerimiz geldi'” [Tâhâ 20/126], yani Yüce Allah ona şöyle buyurur: { كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا } “İşte böyle; sana ayetlerimiz”, yani birliğimize ve kudretimize dair delillerimiz [geldi]. { فَنَسِيتَهَا } “Fakat sen onları unuttun” [Tâhâ 20/126], yani onları terk ettin, üzerlerinde düşünmedin ve onlardan yüz çevirdin. { وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى } “İşte bugün de sen öyle unutulursun” [Tâhâ 20/126], yani azabın içinde terk edilirsin; [bununla] cehennemi kastetmektedir. { وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ } “Haddi aşanı işte böyle cezalandırırız” [Tâhâ 20/127], yani Kur’ân’dan, yaratılmış varlıkları inceleyip onlar üzerinde tefekkür etmekten yüz çeviren ve isyanda haddi aşan kimseyi cezalandırdığımız gibi... { وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ } “Ve Rabbinin ayetlerine iman etmeyeni...” [Tâhâ 20/127], yani onları tasdik etmeyeni. { وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ } “Ahiret azabı ise elbette daha şiddetlidir” [Tâhâ 20/127], yani dar geçimden ve kabir azabından daha korkunçtur. { وَأَبْقَى } “Ve daha kalıcıdır”, yani daha sürekli ve daha süreğendir; çünkü kesilmez ve sona ermez.

[سورة طه (٢٠): الآيات ١٢٨ الى ١٣٠]

[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 128-130]

أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (١٢٨) وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى (١٢٩) فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى (١٣٠)

{أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (١٢٨) وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى (١٢٩) فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى (١٣٠)} “Yurtlarında gezip dolaştıkları kendilerinden önceki nice nesilleri helak etmiş olmamız onları doğru yola iletmedi mi? Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır. (128) Şayet Rabbinden geçmiş bir söz ve belirlenmiş bir ecel olmasaydı, [azap] hemen kaçınılmaz olurdu. (129) O halde onların söylediklerine sabret; güneşin doğmasından önce de batmasından önce de Rabbini hamd ile tesbih et; gecenin bazı vakitlerinde ve gündüzün etrafında (uçlarında) da tesbih et ki rızaya eresin. (130)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ) ٢٠: ١٢٨ يُرِيدُ أَهْلَ مَكَّةَ، أَيْ أَفَلَمْ يَتَبَيَّنْ لَهُمْ خَبَرُ مَنْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِذَا سَافَرُوا وَخَرَجُوا فِي التِّجَارَةِ طَلَبَ الْمَعِيشَةِ، فَيَرَوْنَ بِلَادَ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ، وَالْقُرُونِ الْخَالِيَةِ خَاوِيَةً، أَيْ أَفَلَا يَخَافُونَ أَنْ يَحِلَّ بِهِمْ مِثْلُ مَا حَلَّ بِالْكُفَّارِ قَبْلَهُمْ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّلَمِيُّ وَغَيْرُهُمَا:" نَهْدِ لَهُمْ" بِالنُّونِ وَهِيَ أَبْيَنُ. و" يَهْدِ ١٠٠" بِالْيَاءِ مُشْكِلٌ لِأَجْلِ الْفَاعِلِ، فَقَالَ الْكُوفِيُّونَ:" كَمْ" الْفَاعِلُ، النَّحَّاسُ: وَهَذَا خَطَأٌ لِأَنَّ" كَمِ" اسْتِفْهَامٌ فَلَا يَعْمَلُ فِيهَا مَا قَبْلَهَا وَقَالَ الزَّجَّاجُ: المعنى أو لم يَهْدِ لَهُمُ الْأَمْرُ بِإِهْلَاكِنَا مَنْ أَهْلَكْنَا. وَحَقِيقَةُ" يَهْدِ" عَلَى الْهُدَى، فَالْفَاعِلُ هُوَ الْهُدَى تَقْدِيرُهُ: أَفَلَمْ يَهْدِ الْهُدَى لَهُمْ. قَالَ الزَّجَّاجُ:" كَمْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ"- أَهْلَكْنا". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً) ٢٠: ١٢٩ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ وَأَجَلٌ مُسَمًّى لَكَانَ لِزَامًا، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَاللِّزَامُ الْمُلَازَمَةُ، أَيْ لَكَانَ الْعَذَابُ لَازِمًا لَهُمْ. وأضمر اسم كان. قال الزجاج: (وَأَجَلٌ مُسَمًّى) عَطْفٌ عَلَى" كَلِمَةٌ". قَتَادَةُ: وَالْمُرَادُ الْقِيَامَةُ، وَقَالَهُ الْقُتَبِيُّ وَقِيلَ: تَأْخِيرُهُمْ إِلَى يَوْمِ بَدْرٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ) ٢٠: ١٣٠ أَمَرَهُ تَعَالَى بِالصَّبْرِ عَلَى أَقْوَالِهِمْ: إِنَّهُ سَاحِرٌ، إِنَّهُ كَاهِنٌ، إِنَّهُ كَذَّابٌ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ. وَالْمَعْنَى: لَا تَحْفِلْ بِهِمْ، فَإِنَّ لِعَذَابِهِمْ وَقْتًا مَضْرُوبًا لَا يَتَقَدَّمُ وَلَا يَتَأَخَّرُ. ثُمَّ قِيلَ: هَذَا مَنْسُوخٌ بِآيَةِ الْقِتَالِ. وَقِيلَ: لَيْسَ مَنْسُوخًا، إِذْ لَمْ يُسْتَأْصَلِ الْكُفَّارُ بَعْدَ آيَةِ الْقِتَالِ بَلْ بَقِيَ المعظم منهم.

Yüce [Allah'ın]: {أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ} “onları doğru yola iletmedi mi?” buyruğunda Mekke halkını kastetmektedir; yani geçimlerini temin etmek için ticaret amacıyla yolculuğa ve sefere çıktıklarında, yurtlarında gezip dolaştıkları kendilerinden önceki nesillerden helak ettiklerimizin haberi onlara açıkça belli olmadı mı? Nitekim geçmiş ümmetlerin ve gelip geçmiş nesillerin yurtlarını bomboş görürler. Yani kendilerinden önceki kâfirlerin başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesinden korkmuyorlar mı? İbn Abbâs, es-Sülemî ve diğerleri nûn ile {نَهْدِ لَهُمْ} şeklinde okumuşlardır ki bu daha açıktır. Yâ ile {يَهْدِ} okunuşunda fail açısından müşküllük vardır. Kûfeliler: Fail {كَمْ} lafzıdır, demişlerdir. en-Nehhâs şöyle der: Bu yanlıştır; çünkü {كَمْ} istifhamdır, öncesindeki lafız onda amel edemez. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Anlamı, "Helak ettiğimiz kimseleri helak edişimizdeki durum onlara yol göstermedi mi?" şeklindedir. {يَهْدِ} kelimesinin asıl faili hidayettir; takdiri: "Hidayet onlara yol göstermedi mi?" demektir. ez-Zeccâc: {كَمْ} lafzı {أَهْلَكْنا} fiili ile nasb mahallindedir, demiştir. Yüce [Allah'ın]: {وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً} “Şayet Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı, [azap] hemen kaçınılmaz olurdu” buyruğunda takdim ve tehir vardır; yani Katâde'nin dediği gibi, "Şayet Rabbinden geçmiş bir söz ve belirlenmiş bir ecel olmasaydı, [azap] kaçınılmaz olurdu" demektir. Lizâm (اللِّزَامُ) yapışmak, ayrılmamak demektir; yani azap onlara kaçınılmaz olarak yapışırdı. Kâne'nin ismi gizlenmiştir. ez-Zeccâc: {وَأَجَلٌ مُسَمًّى} ifadesi {كَلِمَةٌ} lafzına matuftur, demiştir. Katâde ve el-Kutebî: Bundan kasıt kıyamettir, demişlerdir. Onların Bedir gününe kadar ertelenmesi olduğu da söylenmiştir. Yüce [Allah'ın]: {فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ} “O halde onların söylediklerine sabret” buyruğunda Yüce Allah, onların "O bir büyücüdür, o bir kâhindir, o bir yalancıdır" gibi sözlerine karşı sabretmesini emretmiştir. Mana şudur: Onlara aldırma, zira onların azabı için belirlenmiş bir vakit vardır; ne öne alınır ne de ertelenir. Sonra bunun savaş ayetiyle neshedildiği söylenmiştir. Savaş ayetinden sonra da kâfirlerin kökü kazınmayıp çoğunluğu kaldığı için neshedilmediği de söylenmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ) ٢٠: ١٣٠ قَالَ أَكْثَرُ الْمُتَأَوِّلِينَ: هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ" قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ ٢٠: ١٣٠" صَلَاةِ الصُّبْحِ (وَقَبْلَ غُرُوبِها) ٢٠: ١٣٠ صَلَاةِ الْعَصْرِ (وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ) ٢٠: ١٣٠ الْعَتَمَةِ (وَأَطْرافَ النَّهارِ) ٢٠: ١٣٠ الْمَغْرِبَ وَالظُّهْرَ، لِأَنَّ الظُّهْرَ فِي آخِرِ طَرَفِ النَّهَارِ الْأَوَّلِ، وَأَوَّلُ طَرَفِ النَّهَارِ الْآخِرِ، فَهِيَ فِي طَرَفَيْنِ مِنْهُ، وَالطَّرَفُ الثَّالِثُ غُرُوبُ الشَّمْسِ وَهُوَ وَقْتُ الْمَغْرِبِ. وَقِيلَ: النَّهَارُ يَنْقَسِمُ قِسْمَيْنِ فَصَلَهُمَا الزَّوَالُ، وَلِكُلِّ قِسْمٍ طَرَفَانِ، فَعِنْدَ الزَّوَالِ طَرَفَانِ، الْآخِرُ مِنَ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ وَالْأَوَّلُ مِنَ الْقِسْمِ الْآخِرِ، فَقَالَ عَنِ الطَّرَفَيْنِ أَطْرَافًا عَلَى نَحْوِ" فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما" [التحريم: ٤] وَأَشَارَ إِلَى هَذَا النَّظَرِ ابْنُ فَوْرَكٍ فِي الْمُشْكِلِ. وَقِيلَ: النَّهَارُ لِلْجِنْسِ فَلِكُلِّ يَوْمٍ طَرَفٌ، وَهُوَ إِلَى جَمْعٍ لِأَنَّهُ يَعُودُ فِي كُلِّ نَهَارٍ. وَ" آناءِ اللَّيْلِ" سَاعَاتُهُ وَوَاحِدُ الْآنَاءِ إِنْيٌ وَإِنًى وَأَنًى. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ صَلَاةُ التَّطَوُّعِ، قَالَهُ الْحَسَنُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَعَلَّكَ تَرْضى) ٢٠: ١٣٠ بِفَتْحِ التَّاءِ، أَيْ لَعَلَّكَ تُثَابُ عَلَى هَذِهِ الْأَعْمَالِ بِمَا تَرْضَى بِهِ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ" تُرْضَى" بِضَمِّ التَّاءِ، أي لعلك تعطى ما يرضيك.

Yüce [Allah'ın]: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ} “güneşin doğmasından önce... Rabbini hamd ile tesbih et” buyruğu hakkında müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Bu, beş vakit namaza işarettir. {قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ} “güneşin doğmasından önce” sabah namazı; {وَقَبْلَ غُرُوبِها} “ve batmasından önce” ikindi namazı; {وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ} “ve gecenin bazı vakitlerinde” yatsı namazı; {وَأَطْرافَ النَّهارِ} “ve gündüzün etrafında (uçlarında)” ise akşam ve öğle namazıdır. Çünkü öğle, gündüzün birinci tarafının sonu ve ikinci tarafının başındadır; dolayısıyla gündüzün iki tarafında yer alır. Üçüncü taraf ise akşam vaktini oluşturan güneşin batışıdır. Şöyle de denilmiştir: Gündüz, zeval vaktinin ayırdığı iki kısma bölünür ve her kısmın iki ucu vardır; dolayısıyla zeval vaktinde birinci kısmın sonu ve ikinci kısmın başı olmak üzere iki uç bulunur. Böylece {فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما} “ikinizin de kalpleri eğrildi” [et-Tahrîm 4] ayetinde olduğu gibi iki taraf için çoğul olarak 'etrâf' demiştir. İbn Fûrek el-Müşkil adlı eserinde bu yaklaşıma işaret etmiştir. Gündüzün cins ismi olduğu, dolayısıyla her günün bir ucu bulunduğu ve her gündüz tekrar ettiği için çoğul sığasıyla geldiği de söylenmiştir. {آناءِ اللَّيْلِ} gecenin saatleridir; âna' (الْآنَاءُ) kelimesinin tekili iny (إِنْيٌ), inen (إِنًى) ve enen (أَنًى) şeklinde gelir. Bir topluluk ise ayetten kastın nafile namaz olduğunu söylemiştir; bunu el-Hasan ifade etmiştir. Yüce [Allah'ın]: {لَعَلَّكَ تَرْضى} “ki rızaya eresin” buyruğu te harfinin fethasıyla okunmuştur; yani umulur ki bu amellere karşılık razı olacağın mükâfatla ödüllendirilirsin. el-Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise te harfinin zammesiyle {تُرْضَى} şeklinde okumuşlardır; yani umulur ki sana seni razı edecek şeyler verilir.

[سورة طه (٢٠): الآيات ١٣١ الى ١٣٢]

[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 131-132]

وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى (١٣١) وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى (١٣٢)

{وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى (١٣١) وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى (١٣٢)} “Onları kendisiyle sınayalım diye, kendilerinden bazı zümrelere dünya hayatının süsü olarak faydalandırdığımız şeylere sakın gözlerini dikme! Rabbinin rızkı ise hem daha hayırlı hem daha kalıcıdır. (131) Ailene namazı emret ve kendin de onda sabırla sebat göster. Biz senden bir rızık istemiyoruz; seni biz rızıklandırıyoruz. Güzel akıbet ise takvanındır. (132)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ) ٢٠: ١٣١ وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ فِي (الْحِجْرِ)." أَزْواجاً" مَفْعُولٌ بِ"- مَتَّعْنا". وَ" زَهْرَةَ ٢٠: ١٣١" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:" زَهْرَةَ ٢٠: ١٣١" مَنْصُوبَةٌ بِمَعْنَى" مَتَّعْنا" لِأَنَّ مَعْنَاهُ جَعَلْنَا لَهُمُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا زَهْرَةً، أَوْ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ وَهُوَ" جَعَلْنَا" أَيْ جَعَلْنَا لَهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، عَنِ الزَّجَّاجِ أَيْضًا. وَقِيلَ: هِيَ بَدَلٌ مِنَ الْهَاءِ فِي" بِهِ" عَلَى الْمَوْضِعِ كَمَا تَقُولُ: مَرَرْتُ بِهِ أَخَاكَ. وَأَشَارَ الْفَرَّاءُ إِلَى نَصْبِهِ عَلَى الْحَالِ، وَالْعَامِلُ فِيهِ" مَتَّعْنا" قَالَ: كَمَا تَقُولُ مَرَرْتُ بِهِ الْمِسْكِينَ، وقدره: متعناهم به زهرة في الحياة الدُّنْيَا وَزِينَةً فِيهَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ مِثْلَ" صُنْعَ اللَّهِ" وَ" وَعَدَ اللَّهُ" وفيه

Yüce Allah’ın: {وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ} “Kendilerini faydalandırdığımız şeylere sakın gözlerini dikme!” kavli: Bunun anlamı daha önce el-Hicr [Suresi’nde] geçmişti. {أَزْواجاً} kelimesi {مَتَّعْنا} fiilinin mef‘ûlüdür (nesnesidir). {زَهْرَةَ} kelimesi ise hâl olarak nasbedilmiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: “{زَهْرَةَ} kelimesi {مَتَّعْنا} fiilinin anlamı sebebiyle mansub kılınmıştır; çünkü bunun manası: 'Biz onlar için dünya hayatını bir süs kıldık' demektir. Yahut -yine ez-Zeccâc’dan nakledildiğine göre- gizli bir {جَعَلْنَا} fiili iledir; yani 'Biz onlar için dünya hayatının süsünü kıldık' [demektir].” Şöyle de denilmiştir: O, mahalline göre {بِهِ} ibaresindeki zamirden bedeldir; nitekim senin: “مَرَرْتُ بِهِ أَخَاكَ / Ona, [yani] kardeşine uğradım” demen gibidir. el-Ferrâ ise bunun hâl olarak nasbedildiğine ve buradaki âmilin {مَتَّعْنا} olduğuna işaret etmiş ve: “Tıpkı senin: 'مَرَرْتُ بِهِ الْمِسْكِينَ / Ona, o miskine uğradım' demen gibidir” demiştir. O bunu: “Biz onları dünya hayatında bir çiçek/süs ve onda bir ziynet olarak onunla faydalandırdık” şeklinde takdir etmiştir. {صُنْعَ اللَّهِ} ve {وَعَدَ اللَّهُ} misallerinde olduğu gibi mef‘ûl-i mutlak (mastar) olarak nasbedilmesi de caizdir; ancak bunda

نَظَرٌ. وَالْأَحْسَنُ أَنْ يَنْتَصِبَ عَلَى الْحَالِ وَيُحْذَفَ التَّنْوِينُ لِسُكُونِهِ وَسُكُونِ اللَّامِ مِنَ الْحَيَاةِ، كَمَا قُرِئَ:" وَلَا اللَّيْلُ سَابِقٌ النَّهَارَ" بِنَصْبِ النَّهَارِ بِسَابِقٍ عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ التَّنْوِينِ لِسُكُونِهِ وَسُكُونِ اللَّامِ، وَتَكُونُ" الْحَيَاةُ" مَخْفُوضَةً عَلَى الْبَدَلِ مِنْ" مَا" فِي قَوْلِهِ:" إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ" فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا زَهْرَةً أَيْ فِي حَالِ زَهْرَتِهَا. وَلَا يَحْسُنُ أَنْ يَكُونَ" زَهْرَةٌ" بَدَلًا مِنْ" مَا" عَلَى الْمَوْضِعِ فِي قَوْلِهِ:" إِلى مَا مَتَّعْنا" لِأَنَّ" لِنَفْتِنَهُمْ ٢٠: ١٣١" مُتَعَلِّقٌ بِ"- مَتَّعْنا" وَ" زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا ٢٠: ١٣١" يَعْنِي زِينَتَهَا بِالنَّبَاتِ. وَالزَّهْرَةُ، بِالْفَتْحِ فِي الزَّايِ وَالْهَاءِ نَوْرُ النَّبَاتِ. وَالزُّهَرَةُ بِضَمِّ الزَّايِ وَفَتْحِ الْهَاءِ النَّجْمُ. وَبَنُو زُهْرَةَ بِسُكُونِ الْهَاءِ، قَالَهُ ابْنُ عُزَيْزٍ. وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ" زَهَرَةَ" بِفَتْحِ الْهَاءِ مِثْلَ نَهْرٍ وَنَهَرٍ. وَيُقَالُ: سِرَاجٌ زَاهِرٌ أَيْ لَهُ بَرِيقٌ. وَزَهْرُ الْأَشْجَارِ مَا يَرُوقُ مِنْ أَلْوَانِهَا. وَفِي الْحَدِيثِ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ أَزْهَرَ اللون أي نير اللون، يقال لكل شي مُسْتَنِيرٍ: زَاهِرٌ، وَهُوَ أَحْسَنُ الْأَلْوَانِ. (لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ) ٢٠: ١٣١ أَيْ لِنَبْتَلِيَهُمْ. وَقِيلَ: لِنَجْعَلَ ذَلِكَ فِتْنَةً لَهُمْ وَضَلَالًا، وَمَعْنَى الْآيَةِ: لَا تَجْعَلْ يَا مُحَمَّدُ لِزَهْرَةِ الدُّنْيَا وَزْنًا، فَإِنَّهُ لَا بَقَاءَ لَهَا." وَلا تَمُدَّنَّ ٢٠: ١٣١" أَبْلَغُ مِنْ لَا تَنْظُرَنَّ، لِأَنَّ الَّذِي يَمُدُّ بَصَرَهُ، إِنَّمَا يَحْمِلُهُ عَلَى ذَلِكَ حِرْصٌ مُقْتَرِنٌ، وَالَّذِي يَنْظُرُ قَدْ لَا يَكُونُ ذَلِكَ مَعَهُ: مَسْأَلَةٌ: قَالَ بَعْضُ النَّاسِ سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا رَوَاهُ أَبُو رَافِعٍ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، قَالَ: نَزَلَ ضَيْفٌ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَرْسَلَنِي ﵇ إِلَى رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ، وَقَالَ قُلْ لَهُ يَقُولُ لَكَ مُحَمَّدٌ: نَزَلَ بِنَا ضَيْفٌ وَلَمْ يُلْفَ عِنْدَنَا بَعْضُ الَّذِي يُصْلِحُهُ، فَبِعْنِي كَذَا وَكَذَا مِنَ الدَّقِيقِ، أَوْ أَسْلِفْنِي إِلَى هِلَالِ رَجَبٍ فَقَالَ: لَا، إِلَّا بِرَهْنٍ: قَالَ: فَرَجَعْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ:" وَاللَّهِ إِنِّي لَأَمِينٌ فِي السَّمَاءِ أَمِينٌ فِي الْأَرْضِ وَلَوْ أَسْلَفَنِي أَوْ بَاعَنِي لَأَدَّيْتُ إِلَيْهِ اذْهَبْ بِدِرْعِي إِلَيْهِ" وَنَزَلَتِ الْآيَةُ تَعْزِيَةً لَهُ عَنِ الدُّنْيَا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا مُعْتَرَضٌ أَنْ يَكُونَ سَبَبًا، لِأَنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ وَالْقِصَّةَ الْمَذْكُورَةَ مَدَنِيَّةٌ فِي آخِرِ عُمُرِ النَّبِيِّ ﷺ، لِأَنَّهُ مَاتَ وَدِرْعُهُ مَرْهُونَةٌ عِنْدَ يَهُودِيٍّ بِهَذِهِ الْقِصَّةِ الَّتِي ذُكِرَتْ، وَإِنَّمَا الظَّاهِرُ أَنَّ الْآيَةَ مُتَنَاسِقَةٌ مَعَ مَا قَبْلَهَا، وذلك أن الله تعالى

...[eleştiriye açık bir] görüştür. En uygun olanı, hâl olarak nasbedilmesi ve tenvinin hem kendisinin hem de {الْحَيَاةِ} kelimesindeki lâm harfinin sükûnundan (iki sâkinin bir araya gelmesinden) ötürü hazfedilmesidir. Nitekim {وَلَا اللَّيْلُ سَابِقٌ النَّهَارَ} “Gece de gündüzü geçici değildir” kıraatinde de tenvinin kendisinin ve lâm harfinin sükûnu sebebiyle hazfedildiği takdiriyle {النَّهَارَ} kelimesi {سَابِقٌ} ile mansub okunmuştur. Bu durumda {الْحَيَاةِ} kelimesi, Yüce [Allah'ın]: {إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ} “faydalandırdığımız şeylere” buyruğundaki {مَا} lafzından bedel olarak mecrur olur. Cümlenin takdiri ise: {وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا زَهْرَةً} “Dünya hayatına onun süsü ve çiçeği hâlindeyken sakın gözlerini dikme” şeklinde olur. {زَهْرَةٌ} kelimesinin {إِلى مَا مَتَّعْنا} buyruğundaki {مَا} lafzının [irab] mahallinden bedel olması uygun düşmez; çünkü {لِنَفْتِنَهُمْ} “onları sınamak için” ifadesi {مَتَّعْنا} fiiline müteallıktır. {زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا} ifadesi ise dünya hayatının bitkilerle süslenmesi demektir. ez-Zehre (الزَّهْرَةُ), zâ ve he harflerinin fethasıyla bitkinin çiçeği (tomurcuğu) anlamına gelir. ez-Zuhere (الزُّهَرَةُ) ise zâ harfinin dammesi ve he harfinin fethasıyla [Zühre] yıldızıdır. Benû Zühre (بَنُو زُهْرَةَ) ise he harfinin sükûnuyladır; bunu İbn Uzeyz söylemiştir. Îsâ b. Ömer ise, nehr (نَهْر) ve neher (نَهَر) kelimelerinde olduğu gibi he harfinin fethasıyla {زَهَرَةَ} şeklinde okumuştur. Parlayan ve ışıltısı olan kandil için «سِرَاجٌ زَاهِرٌ» denilir. Ağaçların zehri (çiçekleri) ise onların göze hoş gelen renkleridir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: « كَانَ النَّبِيُّ ﷺ أَزْهَرَ اللون » «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ezheru'l-levn (ak ve parlak tenli) idi.» Yani aydınlık, nurlu tenliydi. Işık saçan ve nurlu olan her şeye zâhir (زَاهِر) denilir ki bu, renklerin en güzelidir. {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ} “onları onda sınayalım diye” yani kendilerini imtihan edelim diye demektir. Bunun onlara bir fitne ve sapıklık kılınması için [verildiği] de söylenmiştir. Ayetin anlamı şudur: Ey Muhammed! Dünya süsüne ve debdebesine değer verme; çünkü onun bekası (kalıcılığı) yoktur. {وَلا تَمُدَّنَّ} “sakın gözlerini dikme” ifadesi, «لَا تَنْظُرَنَّ» (sakın bakma) ifadesinden daha beliğdir; çünkü gözünü dikip uzatan kimseyi buna sevk eden şey, beraberindeki hırs ve aşırı arzudur. Sadece bakan kimsede ise bu durum bulunmayabilir. BİR MESELE: Bazı âlimler bu ayetin nüzul sebebinin, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) âzatlısı Ebû Râfi'in rivayet ettiği şu hadise olduğunu söylemişlerdir: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir misafir gelmişti. Bunun üzerine o (aleyhisselâm) beni Yahudilerden bir adama gönderip şöyle buyurdu: «Ona de ki: Muhammed sana diyor ki: Bize bir misafir geldi ve yanımızda onu ağırlayacak bir şey bulunamadı. Bana şu kadar şu kadar un sat veya Receb hilaline kadar bana borç ver.» Yahudi ise: "Hayır, rehin olmaksızın veremem" dedi. Ebû Râfi' dedi ki: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına dönüp durumu haber verdim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Allah'a yemin olsun ki ben gökte de eminim, yerde de eminim. Şayet bana borç verseydi veya [veresiye] satsaydı muhakkak ona [bedelini] öderdim. Zırhımı alıp ona götür.» Bunun üzerine dünyaya karşı onu teselli etmek maksadıyla bu ayet nazil oldu. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bunun nüzul sebebi olmasına itiraz edilmiştir; zira bu sure Mekkî'dir (Mekke'de inmiştir), zikredilen bu kıssa ise Medenî'dir (Medine dönemindedir) ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ömrünün sonlarına aittir. Nitekim o, zikredilen bu hadise sebebiyle zırhı bir Yahudinin yanında rehin olarak [bırakılmış halde] vefat etmiştir. Zahir olan şudur ki bu ayet kendisinden önceki ayetlerle tam bir insicam ve uyum içindedir. Şöyle ki; Yüce Allah...

وَبَّخَهُمْ عَلَى تَرْكِ الِاعْتِبَارِ بِالْأُمَمِ السَّالِفَةِ ثُمَّ تَوَعَّدَهُمْ بِالْعَذَابِ الْمُؤَجَّلِ، ثُمَّ أَمَرَ نَبِيَّهُ بِالِاحْتِقَارِ لِشَأْنِهِمْ، وَالصَّبْرِ عَلَى أَقْوَالِهِمْ، وَالْإِعْرَاضِ عَنْ أَمْوَالِهِمْ وَمَا فِي أَيْدِيهِمْ مِنَ الدُّنْيَا، إِذْ ذَلِكَ مُنْصَرِمٌ عَنْهُمْ صَائِرٌ إِلَى خِزْيٍ. قُلْتُ: وَكَذَلِكَ مَا رُوِيَ عَنْهُ ﵇ أَنَّهُ مَرَّ بِإِبِلِ بَنِي الْمُصْطَلِقِ وَقَدْ عَبِسَتْ فِي أَبْوَالِهَا [وأبعارها] مِنَ السِّمَنِ فَتَقَنَّعَ بِثَوْبِهِ ثُمَّ مَضَى، لِقَوْلِهِ ﷿:" وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ ٢٠: ١٣١" الْآيَةَ. ثُمَّ سَلَّاهُ فَقَالَ:" وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى ٢٠: ١٣١" أَيْ ثَوَابُ اللَّهِ عَلَى الصَّبْرِ وَقِلَّةِ الْمُبَالَاةِ بِالدُّنْيَا أَوْلَى، لِأَنَّهُ يَبْقَى وَالدُّنْيَا تَفْنَى. وَقِيلَ: يَعْنِي بِهَذَا الرِّزْقِ مَا يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْبِلَادِ وَالْغَنَائِمِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ) ٢٠: ١٣٢ أَمَرَهُ تَعَالَى بِأَنْ يَأْمُرَ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَيَمْتَثِلَهَا معهم، ويصطبر عليها ويلازمها: وهذا الخطاب لِلنَّبِيِّ ﷺ وَيَدْخُلُ فِي عُمُومِهِ جَمِيعُ أُمَّتِهِ، وَأَهْلُ بَيْتِهِ عَلَى التَّخْصِيصِ. وَكَانَ ﵇ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ يَذْهَبُ كُلَّ صَبَاحٍ إِلَى بَيْتِ فَاطِمَةَ وَعَلِيٍّ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا فَيَقُولُ" الصَّلَاةَ". وَيُرْوَى أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ ﵁ كَانَ إِذَا رَأَى شَيْئًا مِنْ أَخْبَارِ السَّلَاطِينِ وَأَحْوَالِهِمْ بَادَرَ إِلَى مَنْزِلِهِ فَدَخَلَهُ، وَهُوَ يَقْرَأُ" وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ ٢٠: ١٣١" الْآيَةَ إِلَى قَوْلِهِ:" وَأَبْقى ٢٠: ٧١" ثُمَّ يُنَادِي بِالصَّلَاةِ: الصَّلَاةَ يَرْحَمُكُمُ اللَّهُ، وَيُصَلِّي: وَكَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ يُوقِظُ أَهْلَ دَارِهِ لِصَلَاةِ اللَّيْلِ وَيُصَلِّي وَهُوَ يَتَمَثَّلُ بالآية. قوله تعالى: (لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً) ٢٠: ١٣٢ أي لا نسئلك أَنْ تَرْزُقَ نَفْسَكَ وَإِيَّاهُمْ، وَتَشْتَغِلَ عَنِ الصَّلَاةِ بِسَبَبِ الرِّزْقِ، بَلْ نَحْنُ نَتَكَفَّلُ بِرِزْقِكَ وَإِيَّاهُمْ، فَكَانَ ﵇ إِذَا نَزَلَ بِأَهْلِهِ ضِيقٌ أَمَرَهُمْ بِالصَّلَاةِ. وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ. مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ. إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ" [الذاريات ٥٦]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى) ٢٠: ١٣٢ أَيِ الْجَنَّةُ لِأَهْلِ التَّقْوَى، يَعْنِي الْعَاقِبَةُ الْمَحْمُودَةُ وَقَدْ تَكُونُ لِغَيْرِ التقوى عاقبة ولكنها مذمومة فهي كالمعدومة،

[Allah Teâlâ], geçmiş ümmetlerden ibret almayı terk ettikleri için onları azarladı; ardından onları ertelenmiş bir azapla tehdit etti. Sonra da Peygamberine onların durumunu küçümsemesini, söylediklerine sabretmesini, mallarından ve ellerinde bulunan dünyalıklardan yüz çevirmesini emretti; zira bunlar ellerinden çıkıp gidecek ve bir zillete dönüşecektir. Ben de derim ki: Nitekim [Resûlullah] aleyhisselâm'dan rivayet edildiğine göre kendisi, Benî Mustalik'in semizlikten ötürü idrarları uyluklarında kurumuş [ve mayısları yapışmış] develerinin yanından geçmiş; Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ} “Kendilerini faydalandırdığımız şeylere sakın gözlerini dikme!” ayeti gereğince elbisesiyle yüzünü örtüp geçip gitmiştir. Ardından [Allah], onu teselli ederek şöyle buyurdu: {وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى} “Rabbinin rızkı ise daha hayırlı ve daha süreklidir.” Yani Allah'ın sabra ve dünyaya aldırmamaya karşılık vereceği sevap daha üstündür; çünkü bu sevap baki kalır, dünya ise yok olup gider. Bir görüşe göre de bu rızık ile Allah'ın müminlere fethedeceği beldeler ve ganimetler kastedilmektedir. Yüce [Allah'ın]: {وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ} “Ailene namazı emret” buyruğunda Teâlâ, [Peygamberine] ailesine namazı emretmesini, onlarla birlikte bizzat kendisinin de bunu yerine getirmesini, buna sabırla devam edip sarılmasını emretmiştir. Bu hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; genel hükmü itibariyle bütün ümmetini, özel olarak da ehl-i beytini kapsamaktadır. [Peygamber] aleyhisselâm bu ayet indikten sonra her sabah Fâtıma ile Ali'nin —Allah'ın rızası üzerlerine olsun— evine gider ve: “Namaz!” derdi. Rivayet edildiğine göre Urve b. ez-Zübeyr radıyallâhu anh, yöneticilerin durum ve haberlerinden bir şey gördüğünde hemen evine koşar, içeri girerken de: {وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ} “Gözlerini dikme...” ayetini {وَأَبْقى} “...ve daha süreklidir” sözüne kadar okur, sonra da: “Namaz! Allah size merhamet etsin!” diye namaza çağırır ve namaz kılardı. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh da gece namazı için ev halkını uyandırır, bu ayeti okuyarak namaz kılardı. Yüce [Allah'ın]: {لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً} “Senden bir rızık istemiyoruz” buyruğu; yani senin kendini ve onları rızıklandırmanı, rızık endişesiyle namazdan geri kalmanı istemiyoruz; bilakis senin de onların da rızkını biz üstleniyoruz, demektir. Bu sebeple [Resûl-i Ekrem] aleyhisselâm'ın ailesine bir darlık isabet ettiğinde onlara namaz kılmalarını emrederdi. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ. مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ. إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ} “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım. Onlardan bir rızık istemiyorum ve beni doyurmalarını da istemiyorum. Şüphesiz rızkı veren ancak Allah'tır.” Yüce [Allah'ın]: {وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى} “Güzel akıbet takvanındır” buyruğu ise, [nihai mükâfat olan] cennet takva sahiplerinindir, yani övgüye değer güzel akıbet onlarındır, demektir. Takva dışındakiler için de bir akıbet olabilir; ancak o yerilmiş bir akıbet olduğu için yok hükmündedir.

[سورة طه (٢٠): الآيات ١٣٣ الى ١٣٥]

[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 133-135]

وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى (١٣٣) وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى (١٣٤) قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدى (١٣٥)

{وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى (١٣٣) وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى (١٣٤) قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدى (١٣٥)} “Dediler ki: 'Rabbinden bize bir mucize getirseydi ya!' Onlara önceki sahifelerdeki şeylerin apaçık delili gelmedi mi? (133) Şayet biz onları ondan (Peygamber'den) önce bir azapla helak etseydik mutlaka şöyle diyeceklerdi: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de alçalıp rezil olmadan önce senin ayetlerine uysaydık ya!' (134) De ki: 'Herkes gözetlemektedir; siz de gözetleyin! Dosdoğru yolun sahiplerinin kim olduğunu ve doğru yolu kimin bulduğunu yakında bileceksiniz.' (135)”

قوله تعالى: (وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ) ٢٠: ١٣٣ يُرِيدُ كُفَّارَ مَكَّةَ، أَيْ لَوْلَا يَأْتِينَا مُحَمَّدٌ بِآيَةٍ تُوجِبُ الْعِلْمَ الضَّرُورِيَّ. أَوْ بِآيَةٍ ظَاهِرَةٍ كَالنَّاقَةِ وَالْعَصَا. أَوْ هَلَّا يَأْتِينَا بِالْآيَاتِ الَّتِي نَقْتَرِحُهَا نَحْنُ كَمَا أتى الأنبياء من قبله: قال الله تَعَالَى: (أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى) ٢٠: ١٣٣ يُرِيدُ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَالْكُتُبَ الْمُتَقَدِّمَةَ، وَذَلِكَ أعظم آية إذ أخبر بما فيها. وقرى" الصحف" بالتخفيف. وقيل: أو لم تأتيهم الْآيَةُ الدَّالَّةُ عَلَى نُبُوَّتِهِ بِمَا وَجَدُوهُ فِي الكتب المتقدمة من البشارة. وقيل: أو لم يَأْتِهِمْ إِهْلَاكُنَا الْأُمَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاقْتَرَحُوا الْآيَاتِ، فَمَا يُؤَمِّنُهُمْ إِنْ أَتَتْهُمُ الْآيَاتُ أَنْ يَكُونَ حَالُهُمْ حَالَ أُولَئِكَ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وحفص:" أولم تأتيهم" بِالتَّاءِ لِتَأْنِيثِ الْبَيِّنَةِ. الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ لِتَقَدُّمِ الْفِعْلِ وَلِأَنَّ الْبَيِّنَةَ هِيَ الْبَيَانُ وَالْبُرْهَانُ فَرَدُّوهُ إِلَى الْمَعْنَى، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ. وَحَكَى الْكِسَائِيُّ" أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى ٢٠: ١٣٣" قَالَ: وَيَجُوزُ عَلَى هَذَا" بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى". قَالَ النَّحَّاسُ إِذَا نَوَّنْتَ" بَيِّنَةُ" وَرَفَعْتَ جَعَلْتَ" مَا" بَدَلًا مِنْهَا وَإِذَا نصبتها فعلى الحال، والمعنى: أو لم يَأْتِهِمْ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى مُبَيَّنًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ) ٢٠: ١٣٤ أَيْ مِنْ قَبْلِ بَعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَنُزُولِ الْقُرْآنِ (لَقالُوا) أَيْ يَوْمَ القيامة (رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا) ٢٠: ١٣٤ أَيْ هَلَّا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا. (فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى) ٢٠: ١٣٤ وقرى:" نَذِلَّ وَنَخْزى ٢٠: ١٣٤" عَلَى

Yüce [Allah'ın]: {وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ} “Dediler ki: 'Rabbinden bize bir mucize getirseydi ya!'” buyruğunda Mekke kâfirlerini kastetmektedir; yani Muhammed bize zorunlu bir bilgi doğuran bir mucize getirseydi ya! Yahut dişi deve ve asâ gibi apaçık bir mucize getirseydi ya! Veya kendisinden önceki peygamberlerin getirdiği gibi bizzat bizim teklif edip istediğimiz ayetleri bize getirseydi ya! Yüce Allah şöyle buyurdu: {أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى} “Onlara önceki sahifelerdeki şeylerin apaçık delili gelmedi mi?”. Tevrat'ı, İncil'i ve önceki kitapları kastetmektedir; nitekim [Muhammed'in] onlarda bulunanları haber vermesi en büyük mucizedir. "es-Suhuf" kelimesi tahfif ile (es-Suhf şeklinde) de okunmuştur. Önceki kitaplarda bulunan müjdeler yoluyla onun peygamberliğine delalet eden mucizenin kendilerine gelip gelmediği manasında olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Ayetleri teklif edip ardından inkâr eden önceki ümmetleri helak edişimiz onlara ulaşmadı mı; o halde mucizeler geldiğinde kendilerinin de o helak edilenler gibi olmayacaklarından onları ne emin kılmaktadır? Ebû Ca'fer, Şeybe, Nâfi', Ebû Amr, Ya'kûb, İbn Ebî İshâk ve Hafs, {بَيِّنَةُ} lafzının müennesliğinden ötürü te ile {أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ} şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise fiil öne geçtiği için ve beyyine kelimesi beyan ve bürhan manasında olup lafzı manaya irca ettikleri için yâ ile okumuşlardır; Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim de bu kıraati tercih etmiştir. el-Kisâî'den {أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى} şeklinde [tenvinli ve mensub olarak] rivayet edilmiş ve: Buna göre {بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى} okunması da caizdir, demiştir. en-Nehhâs şöyle der: {بَيِّنَةُ} lafzını tenvinleyip merfû okursan {مَا} lafzını ondan bedel kılarsın; onu nasbettiğinde ise hâl olur ve mana: "Önceki sahifelerde bulunanlar kendilerine açıklanmış olarak gelmedi mi?" şeklinde olur. Yüce [Allah'ın]: {وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ} “Şayet biz onları ondan önce bir azapla helak etseydik” buyruğu; yani Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderilmesinden ve Kur'an'ın indirilmesinden önce [helak etseydik], {لَقالُوا} “mutlaka derlerdi” yani kıyamet gününde: {رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً} “Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin ya!” derlerdi. {فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى} “alçalıp rezil olmadan önce senin ayetlerine uysaydık ya!”. {نَذِلَّ وَنَخْزى} ifadesi meçhul sığasıyla (nüzelle ve nuhzâ şeklinde)

مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. وَرَوَى أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي الْهَالِكِ فِي الْفَتْرَةِ وَالْمَعْتُوهِ وَالْمَوْلُودِ قَالَ: (يَقُولُ الْهَالِكُ فِي الْفَتْرَةِ لَمْ يَأْتِنِي كِتَابٌ وَلَا رَسُولٌ- ثُمَّ تَلَا-" وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا ٢٠: ١٣٤"- الْآيَةَ- وَيَقُولُ الْمَعْتُوهُ رَبِّ لَمْ تَجْعَلْ لِي عَقْلًا أَعْقِلُ بِهِ خَيْرًا وَلَا شَرًّا وَيَقُولُ الْمَوْلُودُ رَبِّ لَمْ أُدْرِكِ الْعَمَلَ فَتُرْفَعُ لَهُمْ نَارٌ فَيَقُولُ لَهُمْ رِدُوهَا وَادْخُلُوهَا- قَالَ- فَيَرِدُهَا أَوْ يَدْخُلُهَا مَنْ كَانَ فِي عِلْمِ اللَّهِ سَعِيدًا لَوْ أَدْرَكَ الْعَمَلَ وَيُمْسِكُ عَنْهَا مَنْ كَانَ فِي عِلْمِ اللَّهِ شقيا لو أدرك العمل [قال] فيقول الله ﵎ إياك عَصَيْتُمْ فَكَيْفَ رُسُلِي لَوْ أَتَتْكُمْ (. وَيُرْوَى مَوْقُوفًا عن أبي سعيد قوله وفية نَظَرٌ وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ" وَبِهِ احْتَجَّ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْأَطْفَالَ وَغَيْرَهُمْ يُمْتَحَنُونَ فِي الْآخِرَةِ." فَنَتَّبِعَ" ٢٠: ١٣٤ نُصِبَ بِجَوَابِ التَّخْصِيصِ." آياتِكَ" يُرِيدُ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ." مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ ٢٠: ١٣٤" أَيْ فِي الْعَذَابِ" وَنَخْزى ٢٠: ١٣٤" فِي جَهَنَّمَ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ:" مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ ٢٠: ١٣٤" فِي الدُّنْيَا بِالْعَذَابِ" وَنَخْزى ٢٠: ١٣٤" فِي الْآخِرَةِ بِعَذَابِهَا. (قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ) ٢٠: ١٣٥ أَيْ قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ، أَيْ كُلُّ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ مُنْتَظِرٌ دَوَائِرَ الزَّمَانِ ولمن يكون النصر. (فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدى) ٢٠: ١٣٥ يُرِيدُ الدِّينَ الْمُسْتَقِيمَ وَالْهُدَى وَالْمَعْنَى: فَسَتَعْلَمُونَ بِالنَّصْرِ مَنِ اهْتَدَى إِلَى دِينِ الْحَقِّ. وَقِيلَ: فَسَتَعْلَمُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَنِ اهْتَدَى إِلَى طَرِيقِ الْجَنَّةِ. وَفِي هَذَا ضَرْبٌ مِنَ الْوَعِيدِ وَالتَّخْوِيفِ والتهديد ختم به السورة. وقرى" فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ". قَالَ أَبُو رَافِعٍ: حَفِظْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ. وَ" مَنْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عِنْدَ الزَّجَّاجِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ مِثْلَ." وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ". قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: هَذَا خَطَأٌ، لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ لَا يَعْمَلُ فِيهِ مَا قَبْلَهُ، وَ" من" ها هنا اسْتِفْهَامٌ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَالْمَعْنَى: فَسَتَعْلَمُونَ أَصْحَابَ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ نَحْنُ أَمْ أَنْتُمْ؟. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْفَرَّاءُ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ مَعْنَى." مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ ٢٠: ١٣٥" مَنْ لَمْ يَضِلَّ وَإِلَى أَنَّ مَعْنَى." وَمَنِ اهْتَدى ٢٠: ١٣٥

okunmuştur. Ebû Saîd el-Hudrî rivayet ederek dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) fetret ehlinden helak olan kimse, aklı kıt kimse ve çocuk hakkında şöyle buyurdu: “Fetret devrinde helak olan der ki: Bana ne bir kitap ne de bir elçi geldi; sonra şu ayeti okudu: {وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً} 'Şayet biz onları ondan önce bir azapla helak etseydik mutlaka şöyle diyeceklerdi: Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin ya!' Aklı kıt olan der ki: Rabbim, bana kendisiyle hayrı ve şerri kavrayabileceğim bir akıl vermedin. Çocuk ise: Rabbim, ben amel çağına yetişemedim, der. Bunun üzerine onlara bir ateş yükseltilir ve onlara: 'Ona yönelin ve içine girin!' denir. [Peygamber] buyurdu ki: Şayet amel çağına yetişseydi Allah'ın ilminde said (cennetlik) olacak olan kimse oraya yönelir yahut içine girer; amel çağına yetişseydi Allah'ın ilminde şakî (cehennemlik) olacak olan kimse ise ondan geri durur. [Peygamber] dedi ki: Bunun üzerine Allah (celle ve azze) şöyle buyurur: Bana bizzat isyan ettiniz, o halde elçilerim size gelseydi nasıl olurdunuz?” Bu söz Ebû Saîd'den mevkûf olarak da rivayet edilmiştir; bu rivayette eleştiriye açık yönler vardır ve biz bunu et-Tezkire adlı kitabımızda açıklamıştık. Çocukların ve benzerlerinin ahirette imtihan edileceğini söyleyenler bu hadisle delil getirmişlerdir. {فَنَتَّبِعَ} fiili tahsîsin cevabı olarak nasbedilmiştir. {آياتِكَ} “ayetlerine” ifadesiyle Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği şeyleri kastetmektedir. {مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ} “alçalmadan önce” yani azap içinde [alçalmadan]; {وَنَخْزى} “ve rezil olmadan [önce]” yani cehennemde [rezil olmadan]; bunu İbn Abbâs söylemiştir. {مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ} dünyada azapla [alçalmadan önce], {وَنَخْزى} ahirette onun azabıyla [rezil olmadan önce] manasında olduğu da söylenmiştir. {قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ} “De ki: 'Herkes gözetlemektedir'”; yani onlara de ki ey Muhammed: Herkes gözetlemektedir; yani müminlerin ve kâfirlerin hepsi zamanın getireceği olayları ve zaferin kime ait olacağını beklemektedir. {فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدى} “siz de gözetleyin! Dosdoğru yolun sahiplerinin kim olduğunu ve doğru yolu kimin bulduğunu yakında bileceksiniz”. Dosdoğru dini ve hidayeti kastetmektedir; mana şudur: Zafer gerçekleştiğinde hak dine kimin hidayet bulduğunu bileceksiniz. Kıyamet gününde cennet yolunu kimin bulduğunu yakında bileceksiniz manasında olduğu da söylenmiştir. Bunda, surenin kendisiyle nihayete erdirildiği bir tür tehdit, korkutma ve gözdağı vardır. {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} şeklinde de okunmuştur. Ebû Râfi': Bunu Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) ezberledim, demiştir; bunu ez-Zemahşerî zikretmiştir. {مَنْ} lafzı ez-Zeccâc'a göre ref mahallindedir. el-Ferrâ ise: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ} “Allah bozguncuyu ıslah ediciden ayırt etmesini bilir” ayetinde olduğu gibi nasb mahallinde olmasının caiz olduğunu söylemiştir. Ebû İshâk şöyle demiştir: Bu yanlıştır; çünkü istifham lafzında kendisinden önceki amil amel edemez. Buradaki {مَنْ} lafzı istifham olup mübteda olarak ref mahallindedir. Mana şudur: Dosdoğru yolun sahipleri biz miyiz yoksa siz misiniz, yakında bileceksiniz. en-Nehhâs şöyle der: el-Ferrâ, {مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ} ifadesinin manasının "sapmamış olan kimse", {وَمَنِ اهْتَدى} ifadesinin manasının ise

" مَنْ ضَلَّ ثُمَّ اهْتَدَى. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ وَعَاصِمُ الْجَحْدَرِيُّ" فسيعلمون من أصحاب

...kimin saptığını, sonra da hidayete erdiğini [öğrenecekler]. Yahyâ b. Ya'mer ve Âsım el-Cahderî ise: {فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ}

الصراط السوا" بِتَشْدِيدِ الْوَاوِ بَعْدَهَا أَلِفُ التَّأْنِيثِ عَلَى فُعْلَى بِغَيْرِ هَمْزَةٍ، وَتَأْنِيثُ الصِّرَاطِ شَاذٌّ قَلِيلٌ، قَالَ الله وتعالى:" اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ" [الفاتحة: ٦] فَجَاءَ مُذَكَّرًا فِي هَذَا وَفِي غَيْرِهِ، وَقَدْ رَدَّ هَذَا أَبُو حَاتِمٍ قَالَ: إِنْ كَانَ من السوء وجب أن يقال السوأى وَإِنْ كَانَ مِنَ السَّوَاءِ وَجَبَ أَنْ يُقَالَ: السِّيَّا بِكَسْرِ السِّينِ وَالْأَصْلُ السِّوْيَا. قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: وقرى" السَّوَاءُ" بِمَعْنَى الْوَسَطِ وَالْعَدْلِ، أَوِ الْمُسْتَوِي. النَّحَّاسُ وَجَوَازُ قِرَاءَةِ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ وَالْجَحْدَرِيِّ أَنْ يكون الأصل" السوأى" وَالسَّاكِنُ لَيْسَ بِحَاجِزٍ حَصِينٍ، فَكَأَنَّهُ قَلَبَ الْهَمْزَةَ ضَمَّةً فَأَبْدَلَ مِنْهَا وَاوًا كَمَا يُبْدَلُ مِنْهَا أَلِفٌ إِذَا انْفَتَحَ مَا قَبْلَهَا. تَمَّتْ وَالْحَمْدُ لله وحده.

الصراط السوا) şeklinde hemzesiz olarak fu'lâ (فُعْلَى) vezninde, şeddeli vâv ve ardından müenneslik elifi ile okumuşlardır. Sırât (الصِّرَاطُ) kelimesinin müennes kılınması şâz ve azdır. Nitekim Yüce Allah: {اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ} “Bizi dosdoğru yola ilet” [el-Fâtiha 6] buyurmuş, burada ve diğer yerlerde bu kelime müzekker olarak gelmiştir. Ebû Hâtim bu kıraati reddederek şöyle demiştir: Şayet bu 'es-sû'' kökünden ise 'es-sû'â' denilmesi gerekirdi; şayet 'es-sevâ'' kökünden ise sîn harfinin kesresiyle 'es-siyyâ' denilmesi gerekirdi, aslı ise 'es-sivyâ'dır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: Orta, adaletli yahut dosdoğru manasında {السَّوَاءُ} şeklinde de okunmuştur. en-Nehhâs şöyle der: Yahyâ b. Ya'mer ve el-Cahderî'nin kıraatinin caiz oluşu, aslının 'es-sû'â' olmasına dayanır; sâkin harf ise tam engelleyici bir engel değildir, dolayısıyla sanki hemzeyi dammeye çevirmiş, kendisinden önceki fethalı olduğunda elife dönüştürüldüğü gibi bundan da vâv harfine dönüştürmüştür. [Tefsir] tamamlandı; hamd yalnızca Allah'a mahsustur.