Binûn

[Enbiyâ Suresi] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٤٥ الى ٤٦]

[Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 45-46]

قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ إِذا مَا يُنْذَرُونَ (٤٥) وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ (٤٦)

{ قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ إِذا مَا يُنْذَرُونَ (٤٥) وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ (٤٦) } “De ki: «Ben sizi ancak vahiy ile uyarıyorum.» Fakat sağırlar uyarıldıkları vakit çağrıyı işitmezler. (45) Andolsun, onlara Rabbinin azabından bir esinti dokunsa mutlaka: «Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz zalimlerdenmişiz» derler. (46)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ) أَيْ أُخَوِّفُكُمْ وَأُحَذِّرُكُمْ بِالْقُرْآنِ. (وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ) أَيْ مَنْ أَصَمَّ اللَّهُ قَلْبَهُ، وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ، وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً، عَنْ فَهْمِ الْآيَاتِ وَسَمَاعِ الْحَقِّ. وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ وَمُحَمَّدُ بْنُ السَّمَيْقَعِ" وَلا يَسْمَعُ" بِيَاءٍ مَضْمُومَةٍ وَفَتْحِ الْمِيمِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ" الصُّمَّ" رَفْعًا أَيْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُسْمِعُهُمْ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ والسلمى أيضا، وأبو حيوة ويحيى بن الحرث" وَلَا تُسْمِعُ" بِتَاءٍ مَضْمُومَةٍ وَكَسْرِ الْمِيمِ" الصُّمُّ" نَصْبًا، أَيْ إِنَّكَ يَا مُحَمَّدُ" لَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ"، فَالْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ. وَرَدَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ. وَقَالَ: وَكَانَ يَجِبُ أَنْ يَقُولَ: إِذَا مَا تُنْذِرُهُمْ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَذَلِكَ جَائِزٌ، لِأَنَّهُ قَدْ عرف المعنى.

Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ } “De ki: «Ben sizi ancak vahiy ile uyarıyorum.»” buyruğu; yani sizi Kur'ân ile korkutuyor ve uyarıyorum demektir. { وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ } “Fakat sağırlar çağrıyı işitmezler” [ifadesi ise]; Allah'ın, ayetleri anlamaktan ve hakkı işitmekten yana kalbini sağır kıldığı, kulağını mühürlediği ve gözüne perde çektiği kimseler [anlamındadır]. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve Muhammed b. es-Semeyka', meçhul fiil (mâ lem yüsemme fâiluh) kalıbında -yâ'nın ötresi ve mîm'in fethasıyla- { وَلَا يُسْمَعُ } şeklinde, { الصُّمُّ } kelimesini de ref ile okumuşlardır; yani "Şüphesiz Allah onlara işittirmez" demektir. İbn Âmir, yine es-Sülemî, Ebû Hayve ve Yahyâ b. el-Hâris ise -tâ'nın ötresi ve mîm'in kesresiyle- { وَلَا تُسْمِعُ } şeklinde, { الصُّمَّ } kelimesini de nasb ile okumuşlardır; yani "Ey Muhammed! Şüphesiz sen sağırlara çağrıyı işittiremezsin" demektir; bu durumda hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir. Dil ehlinden bazıları bu kıraati reddetmiş ve: "[Bu takdirde] { إِذَا مَا تُنْذِرُهُمْ } 'Onları uyardığın zaman' demesi gerekirdi" demiştir. en-Nehhâs ise: "Bu caizdir; çünkü mana zaten anlaşılmıştır" demiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: طَرَفٌ. قَالَ قَتَادةُ: عقوبة. ابن كيسان: قليل وأدنى شي، مأخوذة من نفح المسك. قال:

Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ } “Andolsun, onlara Rabbinin azabından bir esinti dokunsa” kavli hakkında İbn Abbas: «Bir cüz, bir nebze» demiştir. Katâde: «Bir ceza» demiştir. İbn Keysân ise: «Azıcık ve en küçük bir şey; miskin kokusunun yayılmasından (nefha) alınmadır» demiştir. [Şair] şöyle demiştir:

وَعَمْرَةُ مِنْ سَرَوَاتِ النِّسَاءِ ... تَنَفَّحُ بِالْمِسْكِ أَرْدَانُهَا

Amre ki kadınların en seçkinlerindendir / Kolluklarından misk kokusu yayılır.

ابْنُ جُرَيْجٍ: نَصِيبٌ، كَمَا يُقَالُ: نَفَحَ فُلَانٌ لِفُلَانٍ مِنْ عَطَائِهِ، إِذَا أَعْطَاهُ نَصِيبًا مِنَ المال. قال الشاعر:

İbn Cüreyc: «Bir paydır. Nitekim bir kimse diğerine malından bir pay verdiğinde: 'Falanca falancaya bağışından nefha etti (bir pay verdi)' denir» demiştir. Şair şöyle demiştir:

لَمَّا أَتَيْتُكَ أَرْجُو فَضْلَ نَائِلِكُمْ ... نَفَحَتْنِي نَفْحَةٌ طَابَتْ لَهَا الْعَرَبُ

İhsanınızın fazlını umarak sana geldiğimde / Bana öyle bir bağışta bulundun ki Araplar bundan pek hoşlandı.

أَيْ طَابَتْ لَهَا النَّفْسُ. والنفحة في اللغة الدفعة اليسيرة، فالمعنى ولين مسهم أقل شي مِنَ الْعَذَابِ. (لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ) أَيْ مُتَعَدِّينَ. فَيَعْتَرِفُونَ حِينَ لَا يَنْفَعُهُمُ الاعتراف.

Yani canın hoşuna gitti [demektir]. Lügatte nefha, az bir miktar/esinti demektir. Mana ise: «Andolsun onlara azaptan en ufak bir şey dokunsa» şeklindedir. { لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ } “Mutlaka: «Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz zalimlerdenmişiz» derler”; yani haddi aşanlardanmışız [derler]. Böylece kendilerine itirafın fayda vermeyeceği bir zamanda itirafta bulunurlar.

[سورة الأنبياء (٢١): آية ٤٧]

[Enbiyâ Suresi (21), Ayet 47]

وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها وَكَفى بِنا حاسِبِينَ (٤٧)

{ وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها وَكَفى بِنا حاسِبِينَ (٤٧) } “Kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız; artık hiçbir kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez. [Yapılan iş] bir hardal tanesi ağırlığınca da olsa onu getiririz. Hesap görücüler olarak Biz yeteriz. (47)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً) الْمَوَازِينُ جَمْعُ مِيزَانٍ. فَقِيلَ: إِنَّهُ يَدُلُّ بِظَاهِرِهِ عَلَى أَنَّ لِكُلِّ مُكَلَّفٍ مِيزَانًا تُوزَنُ بِهِ أَعْمَالُهُ، فَتُوضَعُ الْحَسَنَاتُ فِي كِفَّةٍ، وَالسَّيِّئَاتُ فِي كِفَّةٍ. وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هُنَاكَ مَوَازِينُ لِلْعَامِلِ الْوَاحِدِ، يُوزَنُ بِكُلِ مِيزَانٍ مِنْهَا صِنْفٌ مِنْ أَعْمَالِهِ، كَمَا قَالَ:

Yüce Allah'ın: { وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً } “Kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız; artık hiçbir kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez” kavli ile ilgili olarak: el-Mevâzîn (الْمَوَازِينُ), mîzanın çoğuludur. Zahiri itibariyle her bir mükellefin amellerinin tartılacağı bir terazisinin bulunduğuna, iyiliklerin bir kefeye, kötülüklerin de bir kefeye konulacağına delalet ettiği söylenmiştir. Bir tek amel sahibi için, amellerinin her bir türünün tartılacağı birden fazla terazinin bulunmasının caiz olduğu da söylenmiştir; nitekim [şair] şöyle demiştir:

مَلِكٌ تَقُومُ الْحَادِثَاتُ لِعَدْلِهِ ... فَلِكُلِّ حَادِثَةٍ لَهَا مِيزَانُ

O öyle bir hükümdardır ki, adaletinden dolayı bütün hadiseler yerli yerine oturur / Her bir hadise için bir terazi vardır.

وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مِيزَانًا وَاحِدًا عَبَّرَ عنه بلفظ الجمع. وخرج اللالكاني الْحَافِظُ أَبُو الْقَاسِمِ فِي سُنَنِهِ عَنْ أَنَسٍ يَرْفَعُهُ: (إِنَّ مَلَكًا مُوَكَّلًا بِالْمِيزَانِ فَيُؤْتَى بِابْنِ آدَمَ فَيُوقَفُ بَيْنَ كِفَّتَيْ الْمِيزَانِ فَإِنْ رَجَحَ نَادَى الْمَلَكُ بِصَوْتٍ يُسْمِعُ الْخَلَائِقَ سَعِدَ فُلَانٌ سَعَادَةً لَا يَشْقَى بَعْدَهَا أَبَدًا وَإِنْ خَفَّ نَادَى الْمَلَكُ شَقِيَ فُلَانٌ شَقَاوَةً لَا يَسْعَدُ بَعْدَهَا أَبَدًا (. وَخَرَّجَ عَنْ حُذَيْفَةَ ﵁ قَالَ:) صَاحِبُ الْمِيزَانِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ جِبْرِيلُ ﵇ وَقِيلَ: لِلْمِيزَانِ كِفَّتَانِ وَخُيُوطٌ وَلِسَانٌ وَالشَّاهَيْنِ، فَالْجَمْعُ يَرْجِعُ إِلَيْهَا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ والضحاك: ذكر الميزان مثل وليس ثم

Bunun tek bir terazi olması ve çoğul lafzıyla ifade edilmiş bulunması da mümkündür. Hâfız Ebu'l-Kâsım el-Lâlekâî es-Sünen'inde Enes'ten merfû olarak rivayet ettiğine göre [Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur]: «Şüphesiz bir melek teraziye vekil tayin edilmiştir. Âdemoğlu getirilir ve terazinin iki kefesi arasında durdurulur. Eğer [iyilikleri] ağır basarsa, melek bütün mahlûkata işittirecek bir sesle şöyle seslenir: 'Falanca öyle bir saadete erdi ki bundan sonra ebediyen bedbaht olmaz!' Eğer [iyilikleri] hafif gelirse melek şöyle seslenir: 'Falanca öyle bir bedbahtlığa uğradı ki bundan sonra ebediyen saadete eremez!'» Huzeyfe radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Kıyamet günü terazinin sahibi Cibrîl aleyhisselâm'dır." Şöyle de denilmiştir: Terazinin iki kefesi, ipleri, dili ve iki ibresi (şâheyn) vardır; çoğul [ifadesi] bunlara racidir. Mücâhid, Katâde ve ed-Dahhâk ise şöyle demişlerdir: Terazinin zikredilmesi bir meseldir (temsildir); yoksa orada

مِيزَانٌ وَإِنَّمَا هُوَ الْعَدْلُ. وَالَّذِي وَرَدَتْ بِهِ الْأَخْبَارُ وَعَلَيْهِ السَّوَادُ الْأَعْظَمُ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَعْرَافِ" بَيَانُ هَذَا، وَفِي" الْكَهْفِ" أَيْضًا. وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ" مُسْتَوْفًى والحمد لله. و" القسط" الْعَدْلُ أَيْ لَيْسَ فِيهَا بَخْسٌ وَلَا ظُلْمٌ كما يكون في وزن الدنيا. و" القسط" صِفَةُ الْمَوَازِينِ وَوُحِّدَ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ، يُقَالُ: مِيزَانُ قِسْطٍ، وَمِيزَانَانِ قِسْطٌ، وَمَوَازِينُ قِسْطٌ. مِثْلَ رِجَالٌ عَدْلٌ وَرِضًا. وَقَرَأَتْ فِرْقَةٌ" الْقِصْطَ" بِالصَّادِ." لِيَوْمِ الْقِيامَةِ" أَيْ لِأَهْلِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ." فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً" أَيْ لَا يُنْقَصُ مِنْ إِحْسَانِ مُحْسِنٍ وَلَا يزاد في إساءة مسي. (وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ) قَرَأَ نَافِعٌ وَشَيْبَةُ وَأَبُو جَعْفَرٍ" مِثْقَالُ حَبَّةٍ" بِالرَّفْعِ هُنَا، وَفِي" لُقْمَانَ" عَلَى مَعْنَى إِنْ وَقَعَ أَوْ حَضَرَ، فَتَكُونُ كَانَ تَامَّةً وَلَا تَحْتَاجُ إِلَى خَبَرٍ الْبَاقُونَ" مِثْقَالَ" بِالنَّصْبِ عَلَى مَعْنَى وَإِنْ كَانَ الْعَمَلُ أَوْ ذَلِكَ الشَّيْءُ مِثْقَالَ. وَمِثْقَالُ الشَّيْءِ مِيزَانُهُ مِنْ مِثْلِهِ. (أَتَيْنا بِها) مقصورة الالف قراءة الجمهور أي أحضرناها وجينا بِهَا لِلْمُجَازَاةِ عَلَيْهَا وَلَهَا. يُجَاءُ بِهَا أَيْ بالحبة وَلَوْ قَالَ بِهِ أَيْ بِالْمِثْقَالِ لَجَازَ. وَقِيلَ: مِثْقَالُ الْحَبَّةِ لَيْسَ شَيْئًا غَيْرَ الْحَبَّةِ فَلِهَذَا قَالَ:" أَتَيْنَا بِهَا". وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ:" آتَيْنَا" بِالْمَدِّ عَلَى مَعْنَى جَازَيْنَا بِهَا. يُقَالُ: آتَى يؤاتي مؤاتاة. (وَكَفى بِنا حاسِبِينَ) أي مجازين عَلَى مَا قَدَّمُوهُ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ. وَقِيلَ:" حاسبين" أي لَا أَحَدَ أَسْرَعُ حِسَابًا مِنَّا. وَالْحِسَابُ الْعَدُّ. رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَائِشَةَ ﵂: أَنَّ رَجُلًا قَعَدَ بَيْنَ يَدَيِ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّ لِي مَمْلُوكِينَ يَكْذِبُونَنِي وَيَخُونُونَنِي وَيَعْصُونَنِي وَأَشْتُمُهُمْ وَأَضْرِبُهُمْ فَكَيْفَ أَنَا مِنْهُمْ؟ قَالَ: (يُحْسَبُ مَا خَانُوكَ وَعَصَوْكَ وَكَذَّبُوكَ وَعِقَابُكَ إِيَّاهُمْ فَإِنْ كَانَ عِقَابُكَ إِيَّاهُمْ بِقَدْرِ ذُنُوبِهِمْ كَانَ كَفَافًا لَا لَكَ وَلَا عَلَيْكَ وَإِنْ كَانَ عِقَابُكَ إِيَّاهُمْ دُونَ ذُنُوبِهِمْ كَانَ فَضْلًا لَكَ وَإِنْ كَانَ عقابك [إياهم] فَوْقَ ذُنُوبِهِمُ اقْتُصَّ لَهُمْ مِنْكَ الْفَضْلُ) قَالَ: فَتَنَحَّى الرَّجُلُ فَجَعَلَ يَبْكِي وَيَهْتِفُ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (أَمَا تَقْرَأُ كِتَابَ اللَّهِ تَعَالَى" وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا") فَقَالَ الرَّجُلُ: وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَجِدُ لِي وَلِهَؤُلَاءِ شَيْئًا خَيْرًا مِنْ مُفَارَقَتِهِمْ، أُشْهِدُكَ أَنَّهُمْ أحرار كلهم. قال حديث غريب.

[... terazi yoktur], o sadece adalettir [diyen görüştür]. Rivayetlerin aktardığı ve cumhur-ı ulemanın benimsediği görüş ise birinci görüştür. Bunun açıklaması el-A‘râf Suresi'nde ve yine el-Kehf Suresi'nde geçmişti. Bunu et-Tezkire adlı kitabımızda da etraflıca zikrettik, Allah'a hamdolsun. el-Kıst (الْقِسْطُ) adalet demektir; yani dünya tartısında olduğu gibi onda eksiltme veya haksızlık yoktur. el-Kıst kelimesi "el-mevâzîn" (teraziler) kelimesinin sıfatıdır; masdar olduğu için tekil getirilmiştir. Nitekim: "Mîzânu kıstın" (adaletli bir terazi), "Mîzânâni kıstun" (adaletli iki terazi) ve "Mevâzînu kıstun" (adaletli teraziler) denir. Tıpkı "Ricâlün adlün ve rıdâ" (Adil ve razı olunan adamlar) denildiği gibi. Bir topluluk ise bunu sâd harfiyle "el-kıst" (الْقِصْط) şeklinde okumuştur. { لِيَوْمِ الْقِيامَةِ } “kıyamet günü için” yani kıyamet günü halkı için demektir. [Bunun] "kıyamet gününde" anlamına geldiği de söylenmiştir. { فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً } “Artık hiçbir kimse hiçbir haksızlığa uğratılmaz” yani iyilik yapanın iyiliği eksiltilmez, kötülük yapanın kötülüğü de artırılmaz. { وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ } “Bir hardal tanesi ağırlığınca bile olsa” [kısmını] Nâfi', Şeybe ve Ebû Ca'fer burada ve Lokmân Suresi'nde vuku buldu veya hazır bulundu anlamında merfû olarak "miskālü habbetin" (مِثْقَالُ حَبَّةٍ) şeklinde okumuşlardır; buna göre kâne tam fiil olup habere ihtiyaç duymaz. Diğer kıraat imamları ise "ameli veya o şey [bir hardal tanesi ağırlığında] olsa bile" anlamında mansûb olarak "miskāle" (مِثْقَالَ) şeklinde okumuşlardır. Bir şeyin miskāli, onun kendi cinsinden dengi olan tartısıdır. { أَتَيْنا بِها } “onu getiririz” [lafzı], elifin kasrıyla (kısa okunuşuyla) cumhurun kıraatidir; yani onu karşılığını vermek ve cezalandırmak / mükâfatlandırmak için hazır eder, getiririz. "Onu getiririz" derken habbe (tane) kastedilmiştir; şayet müzekker zamirle "bihi" (ona) demiş olsaydı bu da miskāle râci olarak caiz olurdu. Bir görüşe göre de habbenin miskāli, habbenin kendisinden başka bir şey değildir; bu sebeple { أَتَيْنَا بِهَا } buyurmuştur. Mücâhid ve İkrime ise karşılığını verdik anlamında med ile { آتَيْنَا } şeklinde okumuşlardır. Nitekim "âtâ yüâtî müâtâeten" (karşılığını vermek) denir. { وَكَفى بِنا حاسِبِينَ } “Hesap görücüler olarak Biz yeteriz” yani işledikleri hayır ve şerrin karşılığını vericiler olarak [Biz yeteriz]. { حَاسِبِينَ } ifadesinin yani "Bizden daha süratli hesap gören kimse yoktur" anlamına geldiği de söylenmiştir. Hisâb ise saymak demektir. Tirmizî'nin Hz. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna oturup: "Ey Allah'ın Resûlü! Benim kendilerine sahip olduğum kölelerim var; bana yalan söylüyorlar, bana hıyanet ediyorlar ve bana isyan ediyorlar. Ben de onlara sövüyor ve onları dövüyorum. Onlarla benim durumum ne olacak?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Onların sana ettikleri hıyanet, isyan ve yalanları ile senin onlara verdiğin ceza hesap edilir. Eğer senin onlara verdiğin ceza onların günahları ölçüsünde ise bu başa baş olur; ne lehinedir ne de aleyhine. Şayet senin onlara verdiğin ceza günahlarından daha az ise bu senin için bir lütuf (kâr) olur. Yok eğer senin onlara verdiğin ceza [onların] günahlarının üstünde olursa bu fazlalığın kısası onlardan alınıp sana ödetilir». [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine adam bir kenara çekilip ağlamaya ve feryat etmeye başladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sen Allah Teâlâ'nın: { وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا } “Biz kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız. Artık hiçbir kimse hiçbir haksızlığa uğratılmaz” buyruğunu okumuyor musun?» dedi. Bunun üzerine adam: "Vallahi ey Allah'ın Resûlü! Kendim ve onlar için ayrılmaktan (onları azat etmekten) daha hayırlı bir şey görmüyorum. Seni şahit tutuyorum ki onların hepsi hürdür!" dedi. [Tirmizî]: "Bu garib bir hadistir" dedi.

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٤٨ الى ٥٠]

[Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 48-50]

وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ (٤٨) الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ (٤٩) وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٠)

{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ (٤٨) الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ (٤٩) وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٠) } “Andolsun ki Biz Mûsâ ve Hârûn'a, takva sahipleri için bir Furkān, bir ışık ve bir öğüt verdik. (48) Onlar, görmedikleri halde Rablerinden korkarlar ve onlar kıyamet saatinden de ürperip titrerler. (49) İşte bu da indirdiğimiz mübarek bir zikirdir (öğüttür). Şimdi siz bunu mu inkâr ediyorsunuz? (50)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً) وَحُكِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةَ" الْفُرْقَانَ ضِيَاءً" بِغَيْرِ وَاوٍ عَلَى الْحَالِ. وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ حَذْفَ الْوَاوِ وَالْمَجِيءَ بِهَا واحد، كما قال الله ﷿:" إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ. وَحِفْظاً" [الصافات: ٧ - ٦] أَيْ حِفْظًا. وَرَدَّ عَلَيْهِ هَذَا الْقَوْلَ الزَّجَّاجُ. قال: لان الواو تجئ لِمَعْنًى فَلَا تُزَادُ. قَالَ: وَتَفْسِيرُ" الْفُرْقَانِ" التَّوْرَاةُ، لِأَنَّ فِيهَا الْفَرْقَ بَيْنَ الْحَرَامِ وَالْحَلَالِ. قَالَ:" وَضِياءً" مَثَلَ" فِيهِ هُدىً وَنُورٌ" وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ:" الْفُرْقَانُ" هُنَا هُوَ النَّصْرُ عَلَى الْأَعْدَاءِ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ" [الأنفال: ٤١] يَعْنِي يَوْمَ بَدْرٍ. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَهَذَا الْقَوْلُ أَشْبَهُ بِظَاهِرِ الْآيَةِ، لِدُخُولِ الْوَاوِ فِي الضِّيَاءِ، فيكون معنى الآية: ولقد آتينا موسى وهرون النَّصْرَ وَالتَّوْرَاةَ الَّتِي هِيَ الضِّيَاءُ وَالذِّكْرُ. (لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ) أَيْ غَائِبِينَ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَرَوْا اللَّهَ تَعَالَى، بَلْ عَرَفُوا بِالنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ أَنَّ لَهُمْ رَبًّا قَادِرًا، يُجَازِي عَلَى الْأَعْمَالِ فَهُمْ يَخْشَوْنَهُ فِي سَرَائِرِهِمْ، وَخَلْوَاتِهِمُ الَّتِي يَغِيبُونَ فِيهَا عَنِ النَّاسِ. (وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ) أَيْ مِنْ قِيَامِهَا قَبْلَ التَّوْبَةِ. (مُشْفِقُونَ) أَيْ خَائِفُونَ وَجِلُونَ. (وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ) يَعْنِي الْقُرْآنَ (أَفَأَنْتُمْ لَهُ) يَا مَعْشَرَ الْعَرَبِ (مُنْكِرُونَ) وَهُوَ مُعْجِزٌ لَا تَقْدِرُونَ عَلَى الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهِ. وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ" وَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكًا أَنْزَلْنَاهُ" بِمَعْنَى أنزلناه مباركا

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً } “Andolsun ki Biz Mûsâ ve Hârûn'a bir Furkān ve bir ışık verdik” kavli hakkında İbn Abbas ve İkrime'den, hâl olarak vâv harfi olmaksızın «el-Furkāne dıyâen» şeklinde okudukları nakledilmiştir. Ferrâ ise vâv'ın hazfedilmesiyle getirilmesinin aynı olduğunu iddia etmiş; tıpkı Yüce Allah'ın: { إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ. وَحِفْظاً } “Biz en yakın göğü bir zinetle, yıldızlarla süsledik. Ve bir koruma olarak” [Sâffât: 6-7] kavlinde olduğu gibi, yani «ve hıfzan» demektir demiştir. Zeccâc bu görüşü reddederek şöyle demiştir: Çünkü vâv bir mana için gelir, gereksiz yere ziyade kılınmaz. Zeccâc: «el-Furkān'ın tefsiri Tevrat'tır; çünkü onda haram ile helalin birbirinden ayrılması vardır» demiştir. { وَضِياءً } “bir ışık” ifadesi de { فِيهِ هُدىً وَنُورٌ } “Onda hidayet ve nur vardır” ayeti gibidir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Buradaki Furkān, düşmanlara karşı olan zaferdir. Bunun delili Yüce Allah'ın: { وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ } “Furkan gününde kulumuza indirdiğimize” [Enfâl: 41] kavlidir; yani Bedir günüdür. Sa'lebî şöyle demiştir: «Bu görüş, dıyâ kelimesine vâv'ın dahil olması sebebiyle ayetin zahirine daha uygundur. Buna göre ayetin manası: 'Andolsun Biz Mûsâ ve Hârûn'a zaferi ve ışık ile öğüt olan Tevrat'ı verdik' şeklinde olur.» { لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ } “Görmedikleri halde Rablerinden korkan takva sahipleri için”; yani gıyaben, çünkü onlar Yüce Allah'ı görmemişlerdir; aksine akıl yürütme ve delil getirme yoluyla amellerin karşılığını veren kādir bir Rableri olduğunu bilmişlerdir; dolayısıyla O'ndan gizlilerinde ve insanlardan uzak kaldıkları tenhalarda korkarlar. { وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ } yani tövbe etmeden önce onun kopmasından, { مُشْفِقُونَ } “ürperip titrerler”; yani korkup endişe ederler. { وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ } “İşte bu da indirdiğimiz mübarek bir zikirdir”; yani Kur'an'dır. { أَفَأَنْتُمْ لَهُ } ey Arap topluluğu, { مُنْكِرُونَ } “inkâr mı ediyorsunuz?”; halbuki o bir mucizedir ve bir benzerini getirmeye güç yetiremezsiniz. Ferrâ, «mübarek olarak indirdik» manasında { وَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكًا أَنْزَلْنَاهُ } okuyuşunu da caiz görmüştür.

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٥١ الى ٥٦]

[Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 51-56]

وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ (٥١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ (٥٢) قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ (٥٣) قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٥٤) قالُوا أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاَّعِبِينَ (٥٥)

{ وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ (٥١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ (٥٢) قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ (٥٣) قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٥٤) قالُوا أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاَّعِبِينَ (٥٥) } “Andolsun ki daha önce İbrâhim'e de rüşdünü (doğruyu bulma yeteneğini) vermiştik ve Biz onu pek iyi biliyorduk. (51) Hani o babasına ve kavmine: «Kendilerine tapınıp durduğunuz bu heykeller nedir?» demişti. (52) Onlar: «Biz babalarımızı bunlara tapar bulduk» dediler. (53) [İbrâhim]: «Andolsun ki siz de, babalarınız da apaçık bir sapıklık içindesiniz» dedi. (54) Onlar: «Sen bize gerçeği mi getirdin, yoksa oyun oynayanlardan mısın?» dediler. (55)”

قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦)

{ قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦) } “[İbrâhim] dedi ki: «Hayır! Sizin Rabbiniz, göklerin ve yerin Rabbidir ki onları O yaratmıştır. Ben de buna şahitlik edenlerdenim.»”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ) قَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ أَعْطَيْنَاهُ هُدَاهُ. (مِنْ قَبْلُ) أَيْ مِنْ قَبْلِ النُّبُوَّةِ، أَيْ وَفَّقْنَاهُ لِلنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ، لَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ فَرَأَى النَّجْمَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ. وَقِيلَ:" مِنْ قَبْلُ" أَيْ مِنْ قَبْلِ موسى وهرون. وَالرُّشْدُ عَلَى هَذَا النُّبُوَّةُ. وَعَلَى الْأَوَّلِ أَكْثَرُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ، كَمَا قَالَ لِيَحْيَى:" وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صبيا" [مريم: ١٢]. وَقَالَ الْقُرَظِيُّ: رُشْدُهُ صَلَاحُهُ. (وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ) أَيْ إِنَّهُ أَهْلٌ لِإِيتَاءِ الرُّشْدِ وَصَالِحٌ لِلنُّبُوَّةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِذْ قالَ لِأَبِيهِ) قِيلَ: الْمَعْنَى أَيِ اذْكُرْ حِينَ قَالَ لِأَبِيهِ، فَيَكُونُ الْكَلَامُ قَدْ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ:" وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ". وَقِيلَ: الْمَعْنَى،" وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ إِذْ قَالَ" فَيَكُونُ الْكَلَامُ مُتَّصِلًا وَلَا يُوقَفُ عَلَى قَوْلِهِ:" عالِمِينَ"." لِأَبِيهِ" وَهُوَ آزَرُ" وَقَوْمِهِ" نُمْرُودُ وَمَنِ اتَّبَعَهُ. (مَا هذِهِ التَّماثِيلُ) أَيِ الْأَصْنَامُ. وَالتِّمْثَالُ اسْمٌ مَوْضُوعٌ لِلشَّيْءِ الْمَصْنُوعِ مُشَبَّهًا بِخَلْقٍ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى. يُقَالُ: مَثَّلْتُ الشَّيْءَ بِالشَّيْءِ أَيْ شَبَّهْتُهُ بِهِ. وَاسْمُ ذَلِكَ الْمُمَثَّلِ تِمْثَالٌ. (الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ) أَيْ مُقِيمُونَ عَلَى عِبَادَتِهَا. (قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ) أَيْ نَعْبُدُهَا تَقْلِيدًا لِأَسْلَافِنَا. (قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ) أَيْ فِي خُسْرَانٍ بِعِبَادَتِهَا، إِذْ هِيَ جَمَادَاتٌ لَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ وَلَا تَعْلَمُ. (قالُوا أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ) أَيْ أَجَاءٍ أَنْتَ بِحَقٍّ فِيمَا تَقُولُ؟ (أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ) أَيْ لَاعِبٌ مَازِحٌ. (قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) أَيْ لَسْتُ بِلَاعِبٍ، بل ربكم والقائم بتدبيركم خالق السموات وَالْأَرْضِ. (الَّذِي فَطَرَهُنَّ) أَيْ خَلَقَهُنَّ وَأَبْدَعَهُنَّ. (وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ) أَيْ عَلَى أَنَّهُ رب السموات وَالْأَرْضِ. وَالشَّاهِدُ يُبَيِّنُ الْحُكْمَ، وَمِنْهُ" شَهِدَ اللَّهُ" [آل عمران: ١٨] بَيَّنَ اللَّهُ، فَالْمَعْنَى: وَأَنَا أُبَيِّنُ بِالدَّلِيلِ مَا أقول.

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ } “Andolsun ki İbrâhim'e de rüşdünü vermiştik” kavli hakkında Ferrâ: «Yani ona hidayetini verdik» demiştir. { مِنْ قَبْلُ } “daha önce”; yani peygamberlikten önce, yani gece üzerine çöküp de yıldızı, ayı ve güneşi gördüğünde onu akıl yürütmeye ve delil getirmeye muvaffak kıldık [demektir]. { مِنْ قَبْلُ } ifadesinin «Mûsâ ve Hârûn'dan önce» anlamına geldiği de söylenmiştir; buna göre rüşd peygamberliktir. Müfessirlerin çoğunluğu birinci görüştedir; nitekim Yahyâ hakkında: { وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا } “Ona henüz çocukken hikmet verdik” [Meryem: 12] buyurmuştur. el-Kurazî ise: «Onun rüşdü, salâhıdır (doğruluğudur)» demiştir. { وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ } “ve Biz onu pek iyi biliyorduk”; yani onun rüşd verilmeye layık ve peygamberliğe elverişli olduğunu biliyorduk. Yüce Allah'ın: { إِذْ قالَ لِأَبِيهِ } “Hani o babasına... demişti” kavli hakkında şöyle denilmiştir: Mana, «Hani babasına dediği vakti hatırla» şeklindedir; böylece söz { وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ } kavlinde tamamlanmış olur. Şöyle de denilmiştir: Mana, «O söylediği vakit Biz onu biliyorduk» şeklindedir; buna göre söz birbiriyle bağlantılıdır ve { عالِمِينَ } üzerinde durulmaz (vakıf yapılmaz). «Babasına», yani Âzer'e; «kavmine», yani Nemrud ve ona tâbi olanlara. { مَا هذِهِ التَّماثِيلُ } “Bu heykeller nedir?”; yani putlar. Timsel (heykeltıraşlık eseri/suret), Yüce Allah'ın yarattığı mahlûkāttan birine benzetilerek yapılmış nesneye verilen isimdir. «Bir şeyi bir şeye benzettim» anlamında «Messelte'ş-şey'e bi'ş-şey'i» denir. Benzetilen o surete de «timsâl» denir. { الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ } “kendilerine tapınıp durduğunuz”; yani ibadetine devam ettiğiniz. { قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ } “Onlar: «Biz babalarımızı bunlara tapar bulduk» dediler”; yani geçmişlerimizi taklit ederek bunlara tapıyoruz [dediler]. { قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “[İbrâhim]: «Andolsun ki siz de, babalarınız da apaçık bir sapıklık içindesiniz» dedi”; yani bunlara tapmakla bir hüsran içindesiniz; zira bunlar fayda vermeyen, zarar veremeyen ve hiçbir şey bilmeyen cansız varlıklardır. { قالُوا أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ } “Onlar: «Sen bize gerçeği mi getirdin...» dediler”; yani söylediğin şeyde gerçekten ciddi misin? { أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ } “yoksa oyun oynayanlardan mısın?”; yani şaka mı yapıyorsun? { قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “[İbrâhim] dedi ki: «Hayır! Sizin Rabbiniz, göklerin ve yerin Rabbidir»”; yani ben şaka yapmıyorum, aksine sizin Rabbiniz ve işlerinizi çekip çeviren, göklerin ve yerin yaratıcısıdır. { الَّذِي فَطَرَهُنَّ } “ki onları O yaratmıştır”; yani onları yoktan var etmiş ve icat etmiştir. { وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ } “Ben de buna şahitlik edenlerdenim”; yani O'nun göklerin ve yerin Rabbi olduğuna [şahidim]. Şahit, hükmü beyan eden/açıklayandır. Nitekim { شَهِدَ اللَّهُ } “Allah açıkladı/şahitlik etti” [Âl-i İmrân: 18] kavlindeki şahitlik de «Allah beyan etti» demektir. Mana şudur: Ben söylediğim şeyi delille beyan edip açıklıyorum.

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٥٧ الى ٥٨]

[Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 57-58]

وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ (٥٧) فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاَّ كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (٥٨)

{ وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ } “«Allah'a yemin ederim ki, siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım!»” (57) { فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاَّ كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ } “Derken, belki ona başvururlar diye içlerinden büyük olanı hariç onları paramparça etti.” (58)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ) أَخْبَرَ أَنَّهُ لَمْ يَكْتَفِ بِالْمُحَاجَّةِ بِاللِّسَانِ بَلْ كَسَّرَ أَصْنَامَهُمْ فِعْلَ وَاثِقٍ بِاللَّهِ تَعَالَى، مُوَطِّنٍ نَفْسَهُ عَلَى مُقَاسَاةِ الْمَكْرُوهِ فِي الذَّبِّ عَنِ الدِّينِ. وَالتَّاءُ فِي" تَاللَّهِ" تَخْتَصُّ فِي الْقَسَمِ بِاسْمِ اللَّهِ وَحْدَهُ، وَالْوَاوُ تَخْتَصُّ بِكُلِّ مُظْهَرٍ، وَالْبَاءُ بِكُلِّ مضمر ومظهر. قال الشاعر:

Yüce Allah'ın: { وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ } “«Allah'a yemin ederim ki, putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım»” kavli, [İbrâhim'in] sadece dille münazarayla yetinmeyip, Yüce Allah'a güvenen ve din uğrunda sıkıntılara katlanmaya kendini hazırlamış bir kimsenin tavrıyla onların putlarını kırdığını haber vermektedir. { تَاللَّهِ } ifadesindeki «tâ» harfi, yeminde sadece Allah'ın ismine mahsustur; «vâv» harfi bütün açık (zâhir) isimlere, «bâ» harfi ise hem zamirlere hem de açık isimlere gelir. Şair şöyle demiştir:

تَاللَّهِ يَبْقَى عَلَى الْأَيَّامِ ذُو حِيَدٍ ... بِمُشْمَخِرٍّ بِهِ الظَّيَّانُ وَالْآسُ

Allah'a yemin olsun ki, orman sarmaşığı ve mersin ağaçlarıyla dolu sarp bir dağın zirvesinde boynuzlu bir yaban keçisi günlerin akışına [ebediyen] dayanamaz.

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ وَحُرْمَةُ اللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ، أَيْ لَأَمْكُرَنَّ بِهَا. وَالْكَيْدُ الْمَكْرُ. كَادَهُ يَكِيدُهُ كَيْدًا وَمَكِيدَةً، وَكَذَلِكَ الْمُكَايَدَةُ، وَرُبَّمَا سُمِّيَ الْحَرْبُ كَيْدًا، يُقَالُ: غَزَا فلان فلم يلق كيدا، وكل شي تُعَالِجُهُ فَأَنْتَ تَكِيدُهُ. (بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ) أَيْ مُنْطَلِقِينَ ذَاهِبِينَ. وَكَانَ لَهُمْ فِي كُلِّ سَنَةٍ عِيدٌ يَجْتَمِعُونَ فِيهِ، فَقَالُوا لِإِبْرَاهِيمَ: لَوْ خَرَجْتَ مَعَنَا إِلَى عِيدِنَا أَعْجَبَكَ دِينُنَا- رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" وَالصَّافَّاتِ" - فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ فِي نَفْسِهِ:" وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ". قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ إِبْرَاهِيمُ فِي سِرٍّ مِنْ قَوْمِهِ، وَلَمْ يَسْمَعْهُ إِلَّا رَجُلٌ وَاحِدٌ وَهُوَ الَّذِي أَفْشَاهُ عَلَيْهِ. وَالْوَاحِدُ يُخْبَرُ عَنْهُ بِخَبَرِ الْجَمْعِ إِذَا كَانَ مَا أَخْبَرَ بِهِ مِمَّا يَرْضَى بِهِ غَيْرُهُ. وَمِثْلُهُ" يَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ" [المنافقون: ٨]. وَقِيلَ: إِنَّمَا قَالَهُ بَعْدَ خُرُوجِ الْقَوْمِ، وَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلَّا الضُّعَفَاءُ فَهُمُ الَّذِينَ سَمِعُوهُ. وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ احْتَالَ فِي التَّخَلُّفِ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ:" إِنِّي سَقِيمٌ" [الصافات: ٨٩] أَيْ ضَعِيفٌ عَنِ الْحَرَكَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً) أَيْ فُتَاتًا. وَالْجَذُّ الْكَسْرُ وَالْقَطْعُ، جَذَذْتُ الشَّيْءَ كَسَرْتُهُ وَقَطَّعْتُهُ. وَالْجِذَاذُ وَالْجُذَاذُ مَا كُسِرَ مِنْهُ، وَالضَّمُّ أَفْصَحُ مِنْ كَسْرِهِ. قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. الْكِسَائِيُّ: وَيُقَالُ لِحِجَارَةِ الذَّهَبِ جُذَاذٌ، لِأَنَّهَا تُكْسَرُ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَالْأَعْمَشُ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ:" جِذَاذًا" بِكَسْرِ الْجِيمِ، أَيْ كِسَرًا وَقِطَعًا جَمْعُ جَذِيذٍ وَهُوَ الْهَشِيمُ، مِثْلَ خَفِيفٍ وَخِفَافٍ وَظَرِيفٍ وَظِرَافٍ. قَالَ الشاعر:

İbn Abbas şöyle demiştir: Yani «Allah'ın hürmetine yemin ederim ki, putlarınıza mutlaka tuzak kuracağım; yani onlara bir oyun edeceğim.» Keyd (الْكَيْدُ), tuzak/hile demektir. «Kâdehu yekîduhu keyden ve mekîdeten», aynı şekilde «el-mükâyede» şeklinde kullanılır. Bazen savaşa da «keyd» denir; nitekim «Falanca gazaya çıktı da keyd ile (savaşla) karşılaşmadı» denir. Uğraşıp çaba sarf ettiğin her şey için de «tekîduhû» dersin. { بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ } “Siz arkanızı dönüp gittikten sonra”; yani yola çıkıp uzaklaştıktan sonra. Onların her yıl toplandıkları bir bayramları vardı. İbrâhim'e: «Bizimle bayrama çıksaydın dinimiz hoşuna giderdi» dediler -bu İbn Mes'ûd'dan Sâffât Suresi'nde açıklanacağı üzere rivayet edilmiştir-. Bunun üzerine İbrâhim içinden: { وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ } “Allah'a yemin ederim ki, putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” dedi. Mücâhid ve Katâde şöyle demişlerdir: İbrâhim bunu kavminden gizli olarak söylemişti ve bunu ancak tek bir adam duymuş, o da bunu ifşa etmişti. Bir kimsenin getirdiği haber diğerlerinin de razı olduğu bir şey ise çoğul lafzıyla haber verilebilir. Tıpkı: { يَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ } “«Medine'ye dönersek, en üstün olan en alçak olanı oradan mutlaka çıkaracaktır» diyorlar” [Münâfikûn: 8] kavlinde olduğu gibi. Şöyle de denilmiştir: Bunu ancak kavim gittikten sonra söylemişti; geride zayıflardan başka kimse kalmamıştı ve onu duyanlar da onlardı. İbrâhim onlardan geride kalmak için: { إِنِّي سَقِيمٌ } “Ben hastayım” [Sâffât: 89] diyerek hile yapmıştı; yani hareket etmekten acizim [demişti]. Yüce Allah'ın: { فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً } “onları paramparça etti” kavli; yani ufalanmış kırıntılar haline getirdi demektir. el-Cezz (الْجَذُّ) kırmak ve kesmektir; «Cezzetü'ş-şey'e» onu kırdım ve kestim demektir. el-Cizâz ve el-cüzâz ise ondan kırılan parçalardır; ötreli okunuşu kesreli okunuşundan daha fasihtir. Bunu el-Cevherî söylemiştir. Kisâî: «Altın külçelerine/taşlarına da kırıldıkları için cüzâz denir» demiştir. Kisâî, A'meş ve İbn Muhaysın, cîm harfinin kesresiyle { جِذَاذًا } şeklinde okumuşlardır; yani kırıklar ve parçalar manasında olup kırılmış şey demek olan «cezîz»in çoğuludur; tıpkı hafif-hıfâf ve zarif-zırâf gibi. Şair şöyle demiştir:

جَذَّذَ الْأَصْنَامَ فِي مِحْرَابِهَا ... ذَاكَ فِي اللَّهِ العلي المقتدر

Mabedindeki putları parça parça etti... Bu [yaptığı], pek yüce ve mutlak kudret sahibi olan Allah uğrundaydı.

الْبَاقُونَ بِالضَّمِّ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ. [مثل] الْحُطَامُ وَالرُّفَاتُ الْوَاحِدَةُ جُذَاذَةٌ. وَهَذَا هُوَ الْكَيْدُ الَّذِي أَقْسَمَ بِهِ لَيَفْعَلَنَّهُ بِهَا. وَقَالَ:" فَجَعَلَهُمْ"، لِأَنَّ الْقَوْمَ اعْتَقَدُوا فِي أَصْنَامِهِمُ الْإِلَهِيَّةَ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو نَهِيكٍ وَأَبُو السَّمَّالِ:" جَذَاذًا" بِفَتْحِ الْجِيمِ، وَالْفَتْحُ وَالْكَسْرُ لُغَتَانِ كَالْحَصَادِ وَالْحِصَادِ. أَبُو حَاتِمٍ: الْفَتْحُ وَالْكَسْرُ وَالضَّمُّ بِمَعْنًى، حَكَاهُ قُطْرُبٌ. (إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ) أَيْ عَظِيمَ الْآلِهَةِ فِي الْخَلْقِ فَإِنَّهُ لَمْ يُكَسِّرْهُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ وَمُجَاهِدٌ: تَرَكَ الصَّنَمَ الْأَكْبَرَ وَعَلَّقَ الْفَأْسَ الَّذِي كَسَّرَ بِهِ الْأَصْنَامَ فِي عُنُقِهِ، لِيَحْتَجَّ بِهِ عليهم. (لعلهم إليه) أي إلى إبراهيم دينه" يَرْجِعُونَ" إِذَا قَامَتِ الْحُجَّةُ عَلَيْهِمْ. وَقِيلَ:" لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ" أَيْ إِلَى الصَّنَمِ الْأَكْبَرِ" يَرْجِعُونَ" فِي تكسيرها.

Diğer kıraat âlimleri ise ötre ile [cüzâzen] okumuşlardır; Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim de bunu tercih etmiştir; [tıpkı] hutâm ve rufât gibi. Tekili cüzâzedir. İşte bu, [İbrâhim'in] putlara yapacağına yemin ettiği tuzaktır. Ayette { فَجَعَلَهُمْ } «onları kıldı» buyurmuştur; çünkü kavim putlarında ilahlık vasfı bulunduğuna inanıyordu. İbn Abbas, Ebû Nehîk ve Ebu's-Semmâl ise cîm harfinin fethasıyla { جَذَاذًا } şeklinde okumuşlardır; fetha ve kesre, hasâd ve hısâd kelimelerinde olduğu gibi iki ayrı lehçedir. Ebû Hâtim: «Fetha, kesre ve zamme aynı manadadır» demiş, bunu Kutrub nakletmiştir. { إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ } “büyükleri hariç”; yani cüssece ilahlarının en büyüğü [hariç], zira onu kırmadı. es-Süddî ve Mücâhid şöyle demişlerdir: En büyük putu bıraktı ve putları kendisiyle kırdığı baltayı, aleyhlerine delil getirmek için onun boynuna astı. { لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ } yani delil ortaya konulduğunda İbrâhim'e [ve onun] dinine { يَرْجِعُونَ } “dönerler diye”. { لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ } ifadesinin, putların kırılması hususunda «en büyük puta başvururlar / müracaat ederler diye» manasına geldiği de söylenmiştir.

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٥٩ الى ٦١]

[Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 59-61]

قالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ (٦٠) قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ (٦١)

{ قالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ (٦٠) قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ (٦١) } “«İlahlarımıza bunu kim yaptı? Muhakkak ki o, zalimlerden biridir» dediler. (59) «Onları diline dolayan İbrâhim adında bir delikanlı işitmiştik» dediler. (60) «O halde onu insanların gözü önüne getirin, belki şahitlik ederler» dediler. (61)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ) الْمَعْنَى لَمَّا رَجَعُوا مِنْ عِيدِهِمْ وَرَأَوْا مَا أُحْدِثَ بِآلِهَتِهِمْ، قَالُوا عَلَى جِهَةِ الْبَحْثِ وَالْإِنْكَارِ:" مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ". وَقِيلَ:" مَنْ" لَيْسَ اسْتِفْهَامًا، بَلْ هُوَ ابْتِدَاءٌ وَخَبَرُهُ" لَمِنَ الظَّالِمِينَ" أَيْ فَاعِلُ هَذَا ظَالِمٌ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِقَوْلِهِ: (سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ) وَهَذَا هُوَ جَوَابُ" مَنْ فَعَلَ هَذَا". وَالضَّمِيرُ فِي" قالُوا" لِلْقَوْمِ الضُّعَفَاءِ الَّذِينَ سَمِعُوا إِبْرَاهِيمَ، أَوِ الْوَاحِدِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَمَعْنَى" يَذْكُرُهُمْ" يَعِيبُهُمْ وَيَسُبُّهُمْ فَلَعَلَّهُ الَّذِي صَنَعَ هَذَا. وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي وَجْهِ رَفْعِ إِبْرَاهِيمَ، فَقَالَ الزَّجَّاجُ: يَرْتَفِعُ عَلَى مَعْنَى يُقَالُ لَهُ هُوَ إِبْرَاهِيمُ، فَيَكُونُ [خَبَرَ مُبْتَدَأٍ] مَحْذُوفٍ، وَالْجُمْلَةُ مَحْكِيَّةٌ. قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ رَفْعًا عَلَى النِّدَاءِ وَضَمُّهُ بِنَاءٌ، وَقَامَ لَهُ مَقَامَ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. وَقِيلَ: رَفْعُهُ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، عَلَى أَنْ يُجْعَلَ إِبْرَاهِيمُ غَيْرَ دَالٍّ عَلَى الشَّخْصِ، بَلْ يُجْعَلُ النُّطْقُ بِهِ دَالًّا عَلَى بِنَاءِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ أَيْ يُقَالُ لَهُ هَذَا القول وهذا اللفظ، [وهذا] كما تقول

Yüce Allah'ın: { قالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “«İlahlarımıza bunu kim yaptı? Muhakkak ki o, zalimlerden biridir» dediler” buyruğunun anlamı şudur: Bayram yerlerinden dönüp de ilahlarının başına gelenleri gördüklerinde, araştırma ve inkâr/kınama sadedinde: “İlahlarımıza bunu kim yaptı? Muhakkak ki o, zalimlerden biridir” dediler. Bir görüşe göre «men» (مَنْ) istifham (soru) edatı değil, mübtedadır; haberi ise «le-mine'z-zâlimîn» kısmıdır; yani «Bunu yapan zalimdir» demektir. Birinci görüş daha sahihtir; çünkü [hemen ardından]: { سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ } “Onları diline dolayan bir delikanlı işitmiştik” buyrulmaktadır ve bu da «Bunu kim yaptı?» sorusunun cevabıdır. { قالُوا } “Dediler” fiilindeki zamir, İbrâhim'i işiten zayıf/halk tabakasından kimselere yahut daha önce geçtiği üzere bir kişiye aittir. «Yezkürühüm» (يَذْكُرُهُمْ) ifadesinin anlamı; onları ayıplıyor, onlara sövüyordu; dolayısıyla bunu yapan belki de odur [demektir]. İlim ehli, [ayette geçen] «İbrâhîm» kelimesinin merfû (ötreli) oluş gerekçesi hakkında ihtilaf etmiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Ona, [o] İbrâhim'dir denilir» manasıyla merfûdur; dolayısıyla mahzuf bir mübtedanın haberi olur ve cümle hikâye edilmiş (aktarılmış) olur. [Zeccâc] devamla şöyle demiştir: Nidâ (seslenme) üzere merfû olması ve dammesinin mebnîlik dammesi olması da caizdir; [böylece] nâib-i fâilin (faili zikredilmeyenin) yerine geçmiş olur. Bir görüşe göre de: İbrâhim kelimesinin şahsa delalet eden bir isim kılınmayıp, bilakis onun telaffuzunun bizatihi bu lafzın yapısına delalet etmesi, yani «Ona bu söz ve bu lafız söylenir» manasına gelmesi üzere nâib-i fâil (faili zikredilmeyenin mef'ûlü) olarak merfûdur. Bu da tıpkı senin şu sözüne benzer:

زَيْدٌ وَزْنُ فَعْلٍ، أَوْ زَيْدٌ ثَلَاثَةُ أَحْرُفٍ، فَلَمْ تَدُلَّ بِوَجْهِ الشَّخْصِ، بَلْ دَلَّلْتَ بِنُطْقِكَ عَلَى نَفْسِ اللَّفْظَةِ وَعَلَى هَذِهِ الطَّرِيقَةِ تَقُولُ: قُلْتُ إِبْرَاهِيمُ، وَيَكُونُ مَفْعُولًا صَحِيحًا نَزَّلْتَهُ مَنْزِلَةَ قَوْلٍ وَكَلَامٍ، فَلَا يَتَعَذَّرُ بَعْدَ ذَلِكَ أَنْ يُبْنَى الْفِعْلُ فِيهِ لِلْمَفْعُولِ. هَذَا اخْتِيَارُ ابْنِ عَطِيَّةَ فِي رَفْعِهِ. وَقَالَ الْأُسْتَاذُ أَبُو الْحَجَّاجِ الْأَشْبِيلِيُّ الْأَعْلَمُ: هُوَ رُفِعَ عَلَى الْإِهْمَالِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: لَمَّا رَأَى وُجُوهَ الرَّفْعِ كَأَنَّهَا لَا تُوَضِّحُ الْمَعْنَى الَّذِي قَصَدُوهُ، ذَهَبَ إِلَى رفعه بغير شي، كَمَا قَدْ يَرْفَعُ التَّجَرُّدُ وَالْعُرُوُّ عَنِ الْعَوَامِلِ الِابْتِدَاءَ. وَالْفَتَى الشَّابُّ وَالْفَتَاةُ الشَّابَّةُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا أَرْسَلَ اللَّهُ نَبِيًّا إِلَّا شَابًّا. ثُمَّ قَرَأَ:" سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ) فِيهِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ، وَهِيَ: أَنَّهُ لَمَّا بَلَغَ الْخَبَرُ نمروذ وَأَشْرَافَ قَوْمِهِ، كَرِهُوا أَنْ يَأْخُذُوهُ بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ، فَقَالُوا: ائْتُوا بِهِ ظَاهِرًا بِمَرْأًى مِنَ النَّاسِ حَتَّى يَرَوْهُ (لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ) عَلَيْهِ بِمَا قَالَ، لِيَكُونَ ذَلِكَ حُجَّةً عَلَيْهِ. وَقِيلَ:" لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ" عِقَابَهُ فَلَا يُقْدِمُ أَحَدٌ عَلَى مِثْلِ مَا أَقْدَمَ عَلَيْهِ. أَوْ لَعَلَّ قَوْمًا" يَشْهَدُونَ" بِأَنَّهُمْ رَأَوْهُ يُكَسِّرُ الْأَصْنَامَ، أَوْ" لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ" طَعْنَهُ عَلَى آلِهَتِهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّهُ يَسْتَحِقُّ الْعِقَابَ. قُلْتُ: وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ كَانَ لَا يُؤَاخَذُ أَحَدٌ بِدَعْوَى أَحَدٍ فِيمَا تَقَدَّمَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ" وَهَكَذَا الْأَمْرُ فِي شَرْعِنَا وَلَا خِلَافَ فيه.

«Zeyd, fe'l veznindedir» veya «Zeyd üç harflidir» dediğinde şahsı kastetmeyip telaffuzunla lafzın kendisini gösterirsin. Bu usule göre «Kultü İbrâhîmü» (İbrâhim dedim) dersin ve onu söz ve kelam makamına indirgediğin sahih bir mef'ûl kılarsın; bundan sonra fiilin meçhule bina edilmesi zor olmaz. İbn Atiyye'nin İbrâhim kelimesinin ref'i hakkındaki tercihi budur. Üstat Ebü'l-Haccâc el-İşbîlî el-A'lem ise: «O, ihmal üzere (âmilsiz bırakılarak) merfû kılınmıştır» demiştir. İbn Atiyye şöyle der: O, ref vecihlerinin onların kastettiği manayı tam açıklamadığını görünce, âmillerden soyutlanmanın (tecerrüd) mübtedayı merfû kılması gibi, hiçbir şeye dayanmaksızın merfû olduğu görüşüne varmıştır. el-Fetâ genç erkek, el-fetât ise genç kız demektir. İbn Abbas: «Allah hiçbir peygamberi genç yaştan başkası olarak göndermemiştir» demiş, sonra: { سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ } “Onları diline dolayan bir delikanlı işitmiştik” ayetini okumuştur. Yüce Allah'ın: { قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ } “«O halde onu insanların gözü önüne getirin...» dediler” kavlinde tek bir mesele vardır, o da şudur: Haber Nemrud'a ve kavminin ileri gelenlerine ulaşınca, onu kesin bir delil olmaksızın cezalandırmayı uygun görmediler ve: «Onu insanların göreceği şekilde açıkça ortaya getirin ki onu görsünler, { لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ } belki söylediklerine karşı aleyhine şahitlik ederler de bu onun aleyhine bir delil olur» dediler. { لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ } ifadesinin; «cezalandırılışına şahit olsunlar da hiç kimse onun cüret ettiğine benzer bir şeye cüret etmesin» manasında olduğu da söylenmiştir. Yahut bir topluluk onu putları kırarken gördüklerine şahitlik etsin veya cezayı hak ettiğini bilsinler diye ilahlarını ayıpladığına şahitlik etsinler [diye getirin denilmiştir]. Derim ki: Yüce Allah'ın { فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ } kavli gereğince, geçmişte de bir kimsenin sırf bir başkasının iddiasıyla cezalandırılmadığına bunda delil vardır. Bizim şeriatımızda da hüküm böyledir ve bu konuda hiçbir ihtilaf yoktur.

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٦٢ الى ٦٣]

[Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 62-63]

قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنا يَا إِبْراهِيمُ (٦٢) قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣)

{ قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنا يَا إِبْراهِيمُ (٦٢) قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣) } “«Ey İbrâhim! İlahlarımıza bunu sen mi yaptın?» dediler. (62) [İbrâhim]: «Hayır! Belki de bunu şu büyükleri yapmıştır; eğer konuşabiliyorlarsa kendilerine sorun!» dedi. (63)”

قَوْلُهُ تَعَالَى (قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنا يَا إِبْراهِيمُ) فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- لَمَّا لَمْ يَكُنِ السَّمَاعُ عَامًا وَلَا ثَبَتَتِ الشَّهَادَةُ اسْتَفْهَمُوهُ هَلْ فَعَلَ أَمْ لَا؟ وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ فَجَاءَ إِبْرَاهِيمُ حِينَ أَتَى بِهِ فَقَالُوا: أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِالْآلِهَةِ؟ فَقَالَ لَهُمْ إِبْرَاهِيمُ عَلَى جِهَةِ الِاحْتِجَاجِ عَلَيْهِمْ:" بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا" أَيْ إِنَّهُ غَارَ وَغَضِبَ مِنْ أَنْ يُعْبَدَ هُوَ

Yüce Allah'ın: { قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنا يَا إِبْراهِيمُ } “«Ey İbrâhim! İlahlarımıza bunu sen mi yaptın?» dediler” kavlinde dört mesele vardır: Birincisi: İşitme umumî olmadığı ve şahitlik de kesinleşmediği için, bunu yapıp yapmadığını ona sordular. Sözde bir hazif vardır; İbrâhim getirilip gelince: «İlahlarımıza bunu sen mi yaptın?» dediler. İbrâhim de onlara delil getirme kabilinden şöyle dedi: { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا } “Hayır! Belki de bunu şu büyükleri yapmıştır”; yani kendisiyle beraber

وَيُعْبَدَ الصِّغَارُ مَعَهُ فَفَعَلَ هَذَا بِهَا لِذَلِكَ، إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ فَاسْأَلُوهُمْ. فَعَلَّقَ فِعْلَ الْكَبِيرِ بِنُطْقِ الْآخَرِينَ، تَنْبِيهًا لَهُمْ عَلَى فَسَادِ اعْتِقَادِهِمْ. كَأَنَّهُ قَالَ: بَلْ هُوَ الْفَاعِلُ إِنْ نَطَقَ هَؤُلَاءِ. وَفِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ في قوله:" فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ". وَقِيلَ: أَرَادَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ. بَيَّنَ أَنَّ مَنْ لا يتكلم ولا يعلم ولا يَسْتَحِقُّ أَنْ يُعْبَدَ. وَكَانَ قَوْلُهُ مِنَ الْمَعَارِيضِ، وَفِي الْمَعَارِيضِ مَنْدُوحَةٌ عَنِ الْكَذِبِ. أَيْ سَلُوهُمْ إِنْ نَطَقُوا فَإِنَّهُمْ يُصَدِّقُونَ، وَإِنْ لَمْ يَكُونُوا يَنْطِقُونَ فَلَيْسَ هُوَ الْفَاعِلَ. وَفِي ضِمْنِ هَذَا الْكَلَامِ اعْتِرَافٌ بِأَنَّهُ هُوَ الْفَاعِلُ وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ لِأَنَّهُ عَدَّدَهُ عَلَى نَفْسِهِ، فَدَلَّ أَنَّهُ خَرَجَ مَخْرَجَ التَّعْرِيضِ. وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَهُمْ وَيَتَّخِذُونَهُمْ آلِهَةً مِنْ دُونِ اللَّهِ، كَمَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ:" يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ

küçük putlara da tapılmasına kıskandı ve öfkelendi, bu sebeple onlara bunu yaptı; şayet konuşabiliyorlarsa onlara sorun [demek istedi]. İnançlarının bozukluğunu onlara hatırlatmak üzere, büyük putun bu fiili işlemesini diğerlerinin konuşabilmesine bağladı. Sanki: «Şayet bunlar konuşursa, bunu yapan odur» demiş gibi oldu. Bu tefsire göre { فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ } “eğer konuşabiliyorlarsa kendilerine sorun!” kavlinde bir takdim (öne alma) vardır. Şöyle de denilmiştir: «Şayet konuşabiliyorlarsa bunu büyükleri yapmıştır» demek istemiştir. Konuşmayan, bilmeyen ve hiçbir şeye güç yetiremeyen varlığın tapılmaya layık olmadığını açıklamıştır. Onun bu sözü tariz (üstü kapalı / çift anlamlı ifade) türündendi; tarizlerde ise yalandan kurtulma imkânı vardır. Yani: «Eğer konuşurlarsa onlara sorun, onlar doğruyu söylerler; şayet konuşamıyorlarsa bunu yapan o değildir.» Bu sözün zımnında bunu kendisinin yaptığına dair bir itiraf vardır ve sahih olan da budur; çünkü bunu kendi aleyhine saymıştır, bu da sözün tariz kabilinden çıktığını gösterir. Zira onlar putlara tapıyor ve onları Allah'tan başka ilahlar ediniyorlardı; nitekim İbrâhim'in babasına: { يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ }

" [مريم: ٤٢]- الْآيَةَ- فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ:" بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا" لِيَقُولُوا إِنَّهُمْ لَا يَنْطِقُونَ وَلَا يَنْفَعُونَ وَلَا يَضُرُّونَ، فَيَقُولُ لَهُمْ فَلِمَ تَعْبُدُونَهُمْ؟ فَتَقُومُ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةُ مِنْهُمْ، وَلِهَذَا يَجُوزُ عِنْدَ الْأُمَّةِ فَرْضُ الْبَاطِلِ مَعَ الْخَصْمِ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْحَقِّ مِنْ ذَاتِ نَفْسِهِ، فَإِنَّهُ أَقْرَبُ فِي الْحُجَّةِ وَأَقْطَعُ لِلشُّبْهَةِ، كَمَا قَالَ لِقَوْمِهِ:" هَذَا رَبِّي" وهذه أختي و" إِنِّي سَقِيمٌ" وَ" بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا" وَقَرَأَ ابْنُ السَّمَيْقَعِ" بَلْ فَعَلَّهُ" بِتَشْدِيدِ اللَّامِ بِمَعْنَى فَلَعَلَّ الْفَاعِلَ كَبِيرُهُمْ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: الْوَقْفُ عِنْدَ قَوْلِهِ:" بَلْ فَعَلَهُ" أَيْ فَعَلَهُ مَنْ فَعَلَهُ، ثُمَّ يَبْتَدِئُ" كَبِيرُهُمْ هَذَا". وَقِيلَ: أَيْ لَمْ ينكرون أَنْ يَكُونَ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ؟ فَهَذَا إِلْزَامٌ بِلَفْظِ الْخَبَرِ. أَيْ مَنِ اعْتَقَدَ عِبَادَتَهَا يَلْزَمُهُ أَنْ يُثْبِتَ لَهَا فِعْلًا، وَالْمَعْنَى: بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ فِيمَا يَلْزَمُكُمْ. الثَّانِيَةُ- رَوَى الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَمْ يَكْذِبْ إِبْرَاهِيمُ النبي في شي قط إلا في ثلاث:" إِنِّي سَقِيمٌ" [الصافات: ٨٩] وَقَوْلُهُ: لِسَارَةَ أُخْتِي وَقَوْلُهُ:" بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ" (لَفْظُ التِّرْمِذِيِّ. وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَوَقَعَ فِي الْإِسْرَاءِ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ فِي قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: وَذَكَرَ قَوْلَهُ فِي الْكَوْكَبِ" هَذَا رَبِّي". فَعَلَى هَذَا تَكُونُ الْكَذِبَاتُ أَرْبَعًا إِلَّا أن الرسول ﵇ قَدْ نَفَى تِلْكَ بِقَوْلِهِ: (لَمْ يَكْذِبْ إِبْرَاهِيمُ النَّبِيُّ قَطُّ إِلَّا فِي ثَلَاثِ كَذِبَاتٍ ثِنْتَيْنِ في ذات الله قوله:

... [Meryem: 42] ayetinde [olduğu gibi]. İbrâhim: { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا } “Bilakis bunu onların şu büyükleri yapmıştır” dedi ki onlar: «Bunlar konuşamazlar, ne bir fayda ne de bir zarar verebilirler» desinler, o da onlara: «Öyleyse bunlara niçin tapıyorsunuz?» desin ve böylece aleyhlerindeki delil bizzat kendilerinden ortaya konmuş olsun. Bu sebeple ümmet nezdinde, hasmın bizzat kendi kendine hakka dönmesi için onunla [tartışırken] bâtılı [farz-ı muhal olarak] varsaymak caizdir; zira bu, delil getirmede [iknaya] daha yakın ve şüpheyi kesip atmada daha etkilidir. Nitekim kavmine: { هَذَا رَبِّي } “Bu benim Rabbimdir”, [eşi hakkında:] «Bu benim kız kardeşimdir», { إِنِّي سَقِيمٌ } “Gerçekten ben hastayım” ve { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا } “Bilakis bunu onların şu büyükleri yapmıştır” demesi de böyledir. İbnü's-Semeyka', lâm harfinin şeddesiyle «بَلْ فَعَلَّهُ» (bel fe'allehû) şeklinde okumuştur ki bu, «Belki de [bunu] yapan onların büyükleridir» anlamındadır. el-Kisâî ise şöyle demiştir: Vakıf (durak), { بَلْ فَعَلَهُ } “Bilakis onu yaptı” sözündedir; yani «yapan her kimse onu yaptı» [demektir], sonra { كَبِيرُهُمْ هَذَا } “onların şu büyükleri” sözüyle [cümleye] başlanır. Şöyle de denilmiştir: Yani «Bunu onların büyüklerinin yapmış olmasını niçin inkâr ediyorlar?» [demektir]. Bu, haber lafzıyla yapılmış bir ilzâmdır (hasmı bağlayıcı delil getirmedir). Yani putlara ibadet etmeyi benimseyen kimsenin onlara bir fiil nispet etmesi de gerekir. Mana ise şudur: «Bilakis sizin [inancınızın] gereğine göre bunu onların büyükleri yapmıştır.» İkincisi: Buhârî, Müslim ve Tirmizî, Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İbrâhim Peygamber, üç şey müstesna hiçbir konuda asla yalan söylememiştir: { إِنِّي سَقِيمٌ } “Gerçekten ben hastayım” [Sâffât: 89] sözü, Sâre'ye [hitaben] “Kız kardeşim” sözü ve { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ } “Bilakis bunu onların büyükleri yapmıştır” sözüdür.» [Bu] Tirmizî'nin lafzıdır ve o: «Hasen sahih bir hadistir» demiştir. Sahîh-i Müslim'deki İsrâ bahsinde, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'ın hadisinden İbrâhim kıssasında [şöyle] yer almıştır: [Râvî] onun yıldız hakkındaki { هَذَا رَبِّي } “Bu benim Rabbimdir” sözünü de zikretmiştir. Buna göre yalanlar dört tane olmaktadır; ancak Peygamber aleyhisselâm: «İbrâhim Peygamber, üç yalan müstesna asla yalan söylememiştir; ikisi Allah'ın zatı hakkındadır: [Biri] onun: ... sözü...» buyurarak onu [bu dördüncüyü] nefyetmiştir.

" إِنِّي سَقِيمٌ" [الصافات: ٨٩] وَقَوْلُهُ:" بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ" وَوَاحِدَةٌ فِي شَأْنِ سارة) الحديث لفظ مسلم وإنما يَعُدَّ عَلَيْهِ قَوْلَهُ فِي الْكَوْكَبِ:" هَذَا رَبِّي" [الانعام: ٧٨] كَذِبَةً وَهِيَ دَاخِلَةٌ فِي الْكَذِبِ، لِأَنَّهُ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- كَانَ حِينَ قَالَ ذَلِكَ فِي حَالِ الطفولية، وَلَيْسَتْ حَالَةَ تَكْلِيفٍ. أَوْ قَالَ لِقَوْمِهِ مُسْتَفْهِمًا لهم على جهة التوبيخ الإنكار، وَحُذِفَتْ هَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ. أَوْ عَلَى طَرِيقِ الِاحْتِجَاجِ عَلَى قَوْمِهِ: تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ مَا يَتَغَيَّرُ لَا يَصْلُحُ لِلرُّبُوبِيَّةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَتْ هَذِهِ الْوُجُوهُ كُلُّهَا فِي" الْأَنْعَامِ" مُبَيَّنَةً وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الثَّالِثَةُ- قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: فِي هَذَا الْحَدِيثِ نُكْتَةٌ عُظْمَى تَقْصِمُ الظَّهْرَ، وَهِيَ أَنَّهُ ﵇ قَالَ: (لَمْ يَكْذِبْ إِبْرَاهِيمُ إِلَّا فِي ثَلَاثِ كَذِبَاتٍ ثِنْتَيْنِ مَا حَلَّ بِهِمَا عَنْ دِينِ اللَّهِ وَهُمَا قَوْلُهُ" إِنِّي سَقِيمٌ" [الصافات: ٨٩] وقوله" بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ" ولم يعد [قوله] هَذِهِ أُخْتِي فِي ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِنْ كَانَ دَفَعَ بِهَا مَكْرُوهًا، وَلَكِنَّهُ لَمَّا كَانَ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ فِيهَا حَظٌّ مِنْ صِيَانَةِ فِرَاشِهِ وَحِمَايَةِ أَهْلِهِ، لَمْ يَجْعَلْهَا فِي ذَاتِ اللَّهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يُجْعَلُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَذَاتِهِ إِلَّا الْعَمَلُ الْخَالِصُ مِنْ شَوَائِبِ الدُّنْيَا، وَالْمَعَارِيضُ الَّتِي تَرْجِعُ إِلَى النَّفْسِ إِذَا خَلَصَتْ لِلدِّينِ كَانَتْ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، كَمَا قَالَ:" أَلا لِلَّهِ الدِّينُ الْخالِصُ" [الزمر: ٣ (]. وَهَذَا لَوْ صَدَرَ مِنَّا لَكَانَ لِلَّهِ، لَكِنْ مَنْزِلَةُ إِبْرَاهِيمَ اقْتَضَتْ هَذَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: الْكَذِبُ هُوَ الْإِخْبَارُ عَنِ الشَّيْءِ بِخِلَافِ مَا هُوَ عَلَيْهِ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّ قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ فِيمَا أَخْبَرَ عَنْهُ ﵇ كَانَ مِنَ الْمَعَارِيضِ، وَإِنْ كَانَتْ مَعَارِيضَ وَحَسَنَاتٍ وَحُجَجًا فِي الْخَلْقِ وَدَلَالَاتٍ، لَكِنَّهَا أَثَّرَتْ فِي الرُّتْبَةِ، وَخَفَضَتْ عَنْ مُحَمَّدٍ الْمَنْزِلَةَ، وَاسْتَحْيَا مِنْهَا قَائِلُهَا، عَلَى مَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ، فَإِنَّ الْأَنْبِيَاءَ يُشْفِقُونَ مِمَّا لَا يُشْفِقُ مِنْهُ غَيْرُهُمْ إِجْلَالًا لِلَّهِ، فَإِنَّ الَّذِي كَانَ يَلِيقُ بِمَرْتَبَتِهِ فِي النُّبُوَّةِ وَالْخُلَّةِ، أَنْ يَصْدَعَ بِالْحَقِّ وَيُصَرِّحَ بالحق لأمر كَيْفَمَا كَانَ، وَلَكِنَّهُ رُخِّصَ لَهُ فَقَبِلَ الرُّخْصَةَ فكان ما كان من القصة، والقصة وَلِهَذَا جَاءَ فِي حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ (إِنَّمَا اتَّخَذْتُ خَلِيلًا مِنْ وَرَاءَ وَرَاءَ) بِنَصْبِ وَرَاءَ فِيهِمَا على البناء كخمسة عشر، وكما قالوا

«... { إِنِّي سَقِيمٌ } “Ben gerçekten hastayım” [Sâffât 89] sözü, { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ } “Belki de bunu şu büyükleri yapmıştır” sözü ve biri de Sâre hakkındadır.» Hadis Müslim'in lafzıdır. Yıldız hakkındaki { هَذَا رَبِّي } “İşte benim Rabbim bu” [En'âm 78] sözü ise -yalan kapsamına girdiği halde- aleyhine bir yalan olarak sayılmamıştır; çünkü -doğrusunu Allah bilir- bunu söylediği sırada çocukluk çağındaydı ve bu mükellefiyet çağı değildi. Yahut kavmine kınama ve inkâr yollu soru sormak amacıyla söylemiş ve istifham hemzesi hazfedilmiştir. Yahut değişen şeyin rubûbiyyete layık olamayacağına dikkat çekmek üzere kavmine karşı delil getirme yoluyla söylemiştir. Bütün bu vecihler En'âm Suresi'nde açıklanmış olarak geçmişti, Allah'a hamdolsun. Üçüncü [Mesele]- el-Kādî Ebû Bekr b. el-Arabî şöyle demiştir: Bu hadiste bel büken çok büyük ve ince bir nükte vardır. O da [Resûlullah] aleyhisselâm'ın şöyle buyurmuş olmasıdır: «İbrâhim ancak üç yalan söylemiştir; ikisiyle Allah'ın dininden ayrılmamıştır ki bunlar: { إِنِّي سَقِيمٌ } “Ben gerçekten hastayım” [Sâffât 89] ve { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ } “Belki de bunu şu büyükleri yapmıştır” sözleridir.» Her ne kadar onunla bir kötülüğü defetmiş olsa da [İbnü'l-Arabî], [«bu benim kız kardeşimdir» sözünü] sırf Allah Teâlâ rızası uğrunda saymamıştır. Çünkü İbrâhim aleyhisselâm için bunda namusunu ve ailesini koruma payı (menfaati) bulunduğundan, onu sırf Allah rızası için kılmamıştır. Zira Allah'ın zatı ve rızası uğruna ancak dünya şaibelerinden arınmış ihlaslı amel sunulur. Nefse taalluk eden tarizli sözler (tevriyeler), dine has kılındığı takdirde Allah Teâlâ için olur; nitekim O: { أَلَا لِلَّهِ الدِّينُ الْخَالِصُ } “Dikkat edin, halis din ancak Allah'ındır” [Zümer 3] buyurmuştur. Bu [davranış] bizden sâdır olsaydı Allah için sayılırdı; fakat İbrâhim'in yüce makamı bunu gerektirmiştir. Doğrusunu Allah bilir. Dördüncü [Mesele]- Âlimlerimiz şöyle demiştir: Yalan, bir şeyi vâkıaya aykırı olarak haber vermektir. Açık olan şudur ki, İbrâhim aleyhisselâm'ın haber verdiği şeyler tariz (üstü kapalı, tevriyeli söz) kabilindendir. Her ne kadar bunlar tariz, iyilik ve insanlar nezdinde hüccetler ve deliller olsa da, [peygamberlik] mertebesine tesir etmiş, Muhammed'in makamının altına düşürmüş ve Şefaat hadisinde rivayet edildiği üzere söyleyeni bundan dolayı hayâ etmiştir. Zira peygamberler, Allah'a olan tazimlerinden ötürü başkalarının endişelenmediği şeylerden endişe duyarlar. Çünkü onun peygamberlik ve halillik (Allah'ın dostu olma) makamına yaraşan, durum ne olursa olsun hakkı açıkça haykırmak ve hakkı apaçık söylemekti. Fakat kendisine ruhsat verildi, o da bu ruhsatı kabul etti ve olan oldu. İşte bundan dolayı Şefaat hadisinde: «Ben ancak geriden geriye bir dost edinildim» buyrulmuştur. Buradaki her iki «verâe» kelimesi, «hamsete aşere» (on beş) terkibinde olduğu gibi fetha üzere mebnî olarak mansubdur; nitekim [Araplar]:

جَارِي بَيْتَ بَيْتَ. وَوَقَعَ فِي بَعْضِ نُسَخِ مُسْلِمٍ (مِنْ وَرَاءُ مِنْ وَرَاءُ) بِإِعَادَةِ مِنْ، وَحِينَئِذٍ لَا يَجُوزُ الْبِنَاءُ عَلَى الْفَتْحِ، وَإِنَّمَا يُبْنَى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى الضَّمِّ، لِأَنَّهُ قُطِعَ عَنِ الْإِضَافَةِ وَنُوِيَ الْمُضَافُ كَقَبْلُ وَبَعْدُ، وَإِنْ لَمْ يُنْوَ الْمُضَافُ أُعْرِبَ وَنُوِّنَ غَيْرَ أَنَّ وَرَاءَ لَا يَنْصَرِفُ، لِأَنَّ أَلِفَهُ لِلتَّأْنِيثِ، لأنهم قالوا في تصغيرها ورئية، قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَهِيَ شَاذَّةٌ. فَعَلَى هَذَا يَصِحُّ الْفَتْحُ فِيهِمَا مَعَ وُجُودِ" مِنْ" فِيهِمَا. وَالْمَعْنَى إِنِّي كُنْتُ خَلِيلًا مُتَأَخِّرًا عَنْ غَيْرِي. وَيُسْتَفَادُ مِنْ هَذَا أَنَّ الْخُلَّةَ لَمْ تَصِحَّ بِكَمَالِهَا إِلَّا لِمَنْ صَحَّ لَهُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ الْمَقَامُ الْمَحْمُودُ كَمَا تَقَدَّمَ. وَهُوَ نَبِيُّنَا مُحَمَّدٌ ﷺ.

«Komşum kapı bir komşudur (beyte beyte)» derler. Müslim'in bazı nüshalarında «min» harf-i cerri tekrarlanarak { مِنْ وَرَاءُ مِنْ وَرَاءُ } şeklinde geçmiştir; bu takdirde fetha üzerine bina caiz olmaz, aksine «kable» ve «ba'de» kelimelerinde olduğu gibi izafetten kesilip muzafun ileyh niyet edildiği için her biri zamme üzerine bina edilir. Şayet muzafun ileyh niyet edilmezse mureb olur ve tenvin alır; ancak «verâe» kelimesinin elifi te'nis için olduğundan gayr-i munsarıftır, zira onun ism-i tasgirinde «vürey'ie» demişlerdir; el-Cevherî bunun şâz olduğunu söylemiştir. Buna göre başlarında «min» bulunduğu halde her ikisinin de fethalı olması sahihtir. Mana şudur: «Ben başkasından daha geride kalmış bir dost idim.» Bundan da anlaşılmaktadır ki, daha önce geçtiği üzere o günde Makām-ı Mahmûd kime nasip olmuşsa hullet (tam dostluk) ancak onun için kemaliyle sahih olmuştur. O da Peygamberimiz Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem).

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٦٤ الى ٦٧]

[Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 64-67]

فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (٦٤) ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥) قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ (٦٦) أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٧)

{ فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (٦٤) ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥) قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ (٦٦) أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٧) } “Bunun üzerine kendi vicdanlarına dönüp: «Doğrusu siz kendiniz zalimlersiniz» dediler. (64) Sonra yine baş aşağı ters yüz edildiler [ve]: «Andolsun, bunların konuşamayacağını sen de pekâlâ bilirsin» [dediler]. (65) [İbrâhim] dedi ki: «O halde Allah'ı bırakıp da size hiçbir şekilde ne fayda ne de zarar veremeyen şeylere mi tapıyorsunuz? (66) Yuh olsun size ve Allah'tan başka taptıklarınıza! Hâlâ aklınızı başınıza almayacak mısınız?» (67)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ) أَيْ رَجَعَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ رُجُوعَ الْمُنْقَطِعِ عَنْ حُجَّتِهِ، الْمُتَفَطِّنِ لِصِحَّةِ حُجَّةِ خَصْمِهِ. (فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ) أَيْ بِعِبَادَةِ مَنْ لَا يَنْطِقُ بِلَفْظَةٍ، وَلَا يَمْلِكُ لِنَفْسِهِ لَحْظَةً، وَكَيْفَ يَنْفَعُ عَابِدِيهِ وَيَدْفَعُ عَنْهُمُ الْبَأْسَ، مَنْ لَا يَرُدُّ عَنْ رَأْسِهِ الْفَأْسَ. قَوْلُهُ تعالى: (ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ) أَيْ عَادُوا إِلَى جَهْلِهِمْ وَعِبَادَتِهِمْ فَقَالُوا:" لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ" ف"- قالَ" قَاطِعًا لِمَا بِهِ يَهْذُونَ، وَمُفْحِمًا لَهُمْ فِيمَا يَتَقَوَّلُونَ" أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ. أُفٍّ لَكُمْ

Yüce Allah'ın: { فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ } “Bunun üzerine kendi vicdanlarına döndüler” kavli; yani delili kesilmiş ve hasmının delilinin doğruluğunu fark etmiş kimseler gibi birbirlerine döndüler [demektir]. { فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ } “«Doğrusu siz kendiniz zalimlersiniz» dediler”; yani tek bir kelime konuşamayan ve bir an bile kendisine mâlik olamayan şeylere tapmakla [zalimsiniz]. Kendi başından baltayı bile savamayan bir varlık, kendisine tapanlara nasıl fayda versin ve onlardan sıkıntıyı nasıl defetsin! Yüce Allah'ın: { ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ } “Sonra yine baş aşağı ters yüz edildiler” kavli; yani tekrar cehaletlerine ve [putlara] tapmalarına döndüler ve: { لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ } “Andolsun, bunların konuşamayacağını sen de pekâlâ bilirsin” dediler. Bunun üzerine [İbrâhim], onların saçmalamalarını kesip attığı ve uydurdukları sözler konusunda onları susturduğu halde: { أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ } “«O halde Allah'ı bırakıp da size hiçbir şekilde ne fayda ne de zarar veremeyen şeylere mi tapıyorsunuz?»” dedi. { أُفٍّ لَكُمْ }

" أَيِ النَّتَنُ لَكُمْ" وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ". وقيل، (نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ) أي طأطئوا رؤسهم خَجَلًا مِنْ إِبْرَاهِيمَ وَفِيهِ نَظَرٌ لِأَنَّهُ لَمْ يقل نكسوا رؤوسهم بفتح الكاف بل قال" نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ" أَيْ رُدُّوا عَلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ وَكَذَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ: أدركهم الشقاء فعادوا إلى كفرهم.

«Yani: "Size ve Allah'tan başka taptıklarınıza kokuşmuşluk / yuh olsun! { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?”» [demektir]. { نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ } “Sonra başları üzerine tersyüz edildiler” [ifadesi] hakkında: «İbrâhim'den utandıkları için başlarını öne eğdiler» de denilmiştir. Ancak bunda tutarsızlık vardır; çünkü kâf harfinin fethasıyla "نَكَسُوا رُؤُوسَهُمْ" denilmemiş, aksine { نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ } buyrulmuştur; yani ilk baştaki [bâtıl] hallerine geri döndürüldüler. İbn Abbâs da böyle söyleyerek şöyle demiştir: «Bedbahtlıkları kendilerine ulaştı da yeniden küfürlerine döndüler.»

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٦٨ الى ٦٩]

[Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 68-69]

قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٦٨) قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ (٦٩)

{ قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٦٨) قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ (٦٩) } “«Eğer bir şey yapacaksanız, onu yakın da ilahlarınıza yardım edin!» dediler. (68) Biz de: «Ey ateş! İbrâhim'e serin ve esenlik ol!» dedik. (69)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا حَرِّقُوهُ) لَمَّا انْقَطَعُوا بِالْحُجَّةِ أَخَذَتْهُمْ عِزَّةٌ بِإِثْمٍ وَانْصَرَفُوا إِلَى طَرِيقِ الْغَشْمِ وَالْغَلَبَةِ وَقَالُوا حَرِّقُوهُ. رُوِيَ أَنَّ قَائِلَ هَذِهِ الْمَقَالَةِ هُوَ رَجُلٌ مِنَ الْأَكْرَادِ مِنْ أَعْرَابِ فارس، أي من باديتها، قاله ابن عمر وَمُجَاهِدٌ وَابْنُ جُرَيْجٍ. وَيُقَالُ: اسْمُهُ هيزرُ فَخَسَفَ اللَّهُ بِهِ الْأَرْضَ، فَهُوَ يَتَجَلْجَلُ فِيهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقِيلَ: بَلْ قَالَهُ مَلِكُهُمْ نُمْرُودُ. (وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ) بِتَحْرِيقِ إِبْرَاهِيمَ لِأَنَّهُ يَسُبُّهَا وَيَعِيبُهَا. وَجَاءَ فِي الْخَبَرِ: أَنَّ نُمْرُودَ بَنَى صَرْحًا طُولُهُ ثَمَانُونَ ذِرَاعًا وَعَرْضُهُ أَرْبَعُونَ ذِرَاعًا. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: وَجَمَعُوا الْحَطَبَ شَهْرًا ثُمَّ أَوْقَدُوهَا، وَاشْتَعَلَتْ وَاشْتَدَّتْ، حَتَّى إِنْ كَانَ الطَّائِرُ لَيَمُرُّ بِجَنَبَاتِهَا فَيَحْتَرِقُ مِنْ شِدَّةِ وَهَجِهَا. ثُمَّ قَيَّدُوا إِبْرَاهِيمَ وَوَضَعُوهُ فِي الْمَنْجَنِيقِ مَغْلُولًا. وَيُقَالُ: إِنَّ إبليس صنع لهم المنجنيق يومئذ. فضجت السموات وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَجَمِيعِ الْخَلْقِ، إِلَّا الثَّقَلَيْنِ ضَجَّةً وَاحِدَةً: رَبَّنَا! إِبْرَاهِيمَ لَيْسَ فِي الْأَرْضِ أَحَدٌ يَعْبُدُكَ غَيْرَهُ يُحَرَّقُ فِيكَ فَأْذَنْ لَنَا فِي نُصْرَتِهِ. فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنِ اسْتَغَاثَ بِشَيْءٍ مِنْكُمْ أَوْ دَعَاهُ فَلْيَنْصُرْهُ فَقَدْ أَذِنْتُ لَهُ فِي ذَلِكَ وَإِنْ لَمْ يَدْعُ غَيْرِي فَأَنَا أَعْلَمُ بِهِ وَأَنَا وَلِيُّهُ" فَلَمَّا أَرَادُوا إِلْقَاءَهُ فِي النَّارِ، أَتَاهُ خُزَّانِ الْمَاءِ- وَهُوَ فِي الْهَوَاءِ- فَقَالُوا: يَا إِبْرَاهِيمُ إِنْ أَرَدْتَ أَخْمَدْنَا النَّارَ بِالْمَاءِ. فَقَالَ: لَا حَاجَةَ لِي إِلَيْكُمْ. وَأَتَاهُ مَلَكُ الرِّيحِ فَقَالَ: لَوْ شِئْتَ طَيَّرْتُ النَّارَ. فَقَالَ: لَا. ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَى السَّمَاءِ فَقَالَ:" اللَّهُمَّ أَنْتَ الْوَاحِدُ فِي السَّمَاءِ وَأَنَا الْوَاحِدُ فِي الْأَرْضِ لَيْسَ أَحَدٌ يَعْبُدُكَ غَيْرِي حَسْبِيَ اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ". وَرَوَى أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حِينَ قَيَّدُوهُ لِيُلْقُوهُ فِي النَّارِ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ رَبُّ الْعَالَمِينَ لَكَ الْحَمْدُ وَلَكَ الْمُلْكُ لَا شَرِيكَ لَكَ) قَالَ: ثُمَّ رَمَوْا بِهِ فِي الْمَنْجَنِيقِ مِنْ مَضْرِبٍ شَاسِعٍ، فَاسْتَقْبَلَهُ جِبْرِيلُ، فَقَالَ: يَا إِبْرَاهِيمُ أَلَكَ حَاجَةٌ؟ قَالَ:" أَمَّا إِلَيْكَ فَلَا". فَقَالَ جِبْرِيلُ: فَاسْأَلْ رَبَّكَ. فَقَالَ:" حَسْبِي مِنْ سؤالي علمه بحالي". فقال

Yüce Allah'ın: { قالُوا حَرِّقُوهُ } “«Onu yakın!» dediler” buyruğu hakkında: [Aralarındaki tartışmada] delil karşısında aciz kalıp tutunacak bir kanıt bulamayınca onları bir günah kibri sardı ve zorbalık ile üstünlük kurma yoluna saparak: «Onu yakın!» dediler. Bu sözü söyleyenin Fars bedevilerinden -yani çölünden/kırsalından- Kürt bir adam olduğu rivayet edilmiştir; bunu İbn Ömer, Mücâhid ve İbn Cüreyc söylemiştir. İsminin Heyzer olduğu da söylenir. Allah onu yerin dibine batırmıştır ve o, kıyamet gününe kadar orada batıp debelenmeye devam etmektedir. Bunun, kralları Nemrûd tarafından söylendiği de belirtilmiştir. { وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ } “ilahlarınıza yardım edin!” İbrâhim onlara sövüp ayıplarını ortaya döktüğü için onu yakmak suretiyle [ilahlarınıza yardım edin]. Rivayette geldiğine göre Nemrûd, boyu seksen arşın, eni kırk arşın olan bir yapı inşa etti. İbn İshâk der ki: Bir ay boyunca odun topladılar, sonra onu tutuşturdular; ateş öyle alevlenip şiddetlendi ki, kuşlar onun yanından geçecek olsa alevinin şiddetinden yanıyordu. Sonra İbrâhim'i bağlayıp bukağılar içinde mancınığa koydular. O gün mancınığı onlar için İblis'in yaptığı söylenir. Bunun üzerine gökler, yer, buralardaki melekler ve iki mükellef zümre (insanlar ve cinler) dışındaki bütün mahlûkat hep bir ağızdan feryat edip: «Rabbimiz! Yeryüzünde senden başka sana ibadet eden kimse bulunmayan İbrâhim senin uğrunda yakılıyor, ona yardım etmemiz için bize izin ver!» dediler. Yüce Allah şöyle buyurdu: «Eğer sizden birinden yardım ister veya onu çağırırsa ona yardım etsin; zira ben buna izin verdim. Şayet benden başkasını çağırmazsa, ben onu en iyi bilenim ve onun velisiyim.» Onu ateşe atmak istediklerinde -kendisi havada iken- su hazinedarları (melekleri) gelip: «Ey İbrâhim! İstersen ateşi suyla söndürelim» dediler. O: «Benim size ihtiyacım yok» dedi. Rüzgâr meleği gelip: «Eğer dilersen ateşi savurup uçurayım» dedi. O: «Hayır» dedi. Sonra başını göğe kaldırıp şöyle dedi: «Allah'ım! Sen gökte teksin, ben de yeryüzünde tekim; senden başka sana ibadet eden hiç kimse yoktur. Hasbünallâhu ve ni'mel vekîl (Allah bana yeter, O ne güzel vekildir)!» Ubeyy b. Ka'b radıyallâhu anh'ın Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre: «İbrâhim'i ateşe atmak üzere bağladıklarında şöyle demiştir: Senden başka ilah yoktur, sen her türlü noksanlıktan münezzehsin, âlemlerin Rabbisin! Hamd sana aittir, mülk senindir, senin hiçbir ortağın yoktur.» Dedi ki: Sonra onu mancınıkla uzak bir mesafeden fırlattılar. Cibrîl onu karşılayıp: «Ey İbrâhim, bir ihtiyacın var mı?» dedi. O: «Sana gelince hayır» dedi. Cibrîl: «Öyleyse Rabbinden iste» deyince o: «Hâlimi bilmesi, O'ndan istememe gerek bırakmıyor (bana yeter)» dedi. Bunun üzerine...

اللَّهُ تَعَالَى وَهُوَ أَصْدَقُ الْقَائِلِينَ: (يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ) قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: جَعَلَ اللَّهُ فِيهَا بَرْدًا يَرْفَعُ حَرَّهَا، وَحَرًّا يَرْفَعُ بَرْدَهَا، فَصَارَتْ سَلَامًا عَلَيْهِ. قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: وَلَوْ لَمْ يَقُلْ" بَرْداً وَسَلاماً" لَكَانَ بَرْدُهَا أَشَدَّ عَلَيْهِ مِنْ حَرِّهَا، وَلَوْ لَمْ يَقُلْ" عَلى إِبْراهِيمَ" لَكَانَ بَرْدُهَا بَاقِيًا عَلَى الْأَبَدِ. وَذَكَرَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ زِرْبِيَّةً مِنَ الْجَنَّةِ فَبَسَطَهَا فِي الْجَحِيمِ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ مَلَائِكَةً: جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ وَمَلَكَ البرد وملك السلامة. وَقَالَ عَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ: لَوْ لَمْ يُتْبِعْ بَرْدَهَا سَلَامًا لَمَاتَ إِبْرَاهِيمُ مِنْ بَرْدِهَا، وَلَمْ تَبْقَ يَوْمَئِذٍ نَارٌ إِلَّا طُفِئَتْ ظَنَّتْ أَنَّهَا تُعْنَى. قَالَ السُّدِّيُّ: وَأَمَرَ اللَّهُ كُلَّ عُودٍ مِنْ شَجَرَةٍ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى شَجَرِهِ وَيَطْرَحَ ثَمَرَتَهُ. وَقَالَ كَعْبٌ وَقَتَادَةُ: لَمْ تُحْرِقِ النَّارُ مِنْ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا وِثَاقَهُ. فَأَقَامَ فِي النَّارِ سَبْعَةَ أَيَّامٍ لَمْ يَقْدِرْ أَحَدٌ أَنْ يَقْرَبَ مِنَ النَّارِ، ثُمَّ جَاءُوا فَإِذَا هُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي. وَقَالَ الْمِنْهَالُ بْنُ عَمْرٍو قَالَ إِبْرَاهِيمُ:" مَا كُنْتُ أَيَّامًا قَطُّ أَنْعَمَ مِنِّي فِي الْأَيَّامِ الَّتِي كُنْتُ فِيهَا فِي النَّارِ". وَقَالَ كَعْبٌ وَقَتَادَةُ وَالزُّهْرِيُّ: وَلَمْ تَبْقَ يَوْمَئِذٍ دَابَّةٌ إِلَّا أَطْفَأَتْ عَنْهُ النَّارَ إِلَّا الْوَزَغُ فَإِنَّهَا كَانَتْ تَنْفُخُ عَلَيْهِ، فَلِذَلِكَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِقَتْلِهَا وَسَمَّاهَا فُوَيْسِقَةٌ. وَقَالَ شُعَيْبٌ الْحِمَّانِيُّ: أُلْقِيَ إِبْرَاهِيمُ فِي النَّارِ وَهُوَ ابْنُ سِتَّ عَشْرَةَ سَنَةً. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: أُلْقِيَ إِبْرَاهِيمُ فِي النَّارِ وَهُوَ ابْنُ سِتٍّ وَعِشْرِينَ سَنَةً. ذَكَرَ الْأَوَّلَ الثَّعْلَبِيُّ، وَالثَّانِي الْمَاوَرْدِيُّ، فَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: بَرَدَتْ نِيرَانُ الأرض جميعا فما أنضجت كراعا، فرآه نمروذ من الصرح وَهُوَ جَالِسٌ عَلَى السَّرِيرِ يُؤْنِسُهُ مَلَكُ الظِّلِّ. فَقَالَ: نِعْمَ الرَّبُّ رَبُّكَ! لَأُقَرِّبَنَّ لَهُ أَرْبَعَةَ آلاف بقرة وكف عنه.

Sözü en doğru olan Yüce Allah şöyle buyurdu: { يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ } “«Ey ateş! İbrâhim'e serin ve esenlik ol!»”. Bazı ilim adamları şöyle demiştir: Allah ateşte onun sıcağını gideren bir serinlik, soğuğunu gideren bir sıcaklık var etti de ateş onun için bir esenlik oldu. Ebu'l-Âliye demiştir ki: «Eğer 'serin ve esenlik' demeseydi, onun soğuğu ona sıcağından daha şiddetli gelirdi; 'İbrâhim'e' demeseydi, soğukluğu ebediyen sürerdi.» Bazı âlimler şunu nakletmiştir: Yüce Allah cennetten bir yaygı (halı) indirdi ve onu cehennem gibi ateşin içine serdi. Allah ayrıca melekler indirdi: Cebrail, Mikail, soğukluk meleği ve esenlik meleği. Ali ve İbn Abbas şöyle demişlerdir: «Eğer 'serinlik' ifadesinin peşinden 'esenlik' gelmeseydi İbrâhim onun soğuğundan ölürdü; o gün yeryüzünde kendisinin kastedildiğini sanıp sönmeyen hiçbir ateş kalmadı.» es-Süddî demiştir ki: «Allah ağaçtan olan her bir dala kendi ağacına dönmesini ve meyvesini vermesini emretti.» Ka'b ve Katâde ise: «Ateş İbrâhim'in sadece bağlarını yaktı» demişlerdir. İbrâhim ateşte yedi gün kaldı, hiç kimse ateşe yaklaşmaya güç yetiremedi; sonra geldiklerinde bir de baktılar ki o ayakta namaz kılıyor. el-Minhâl b. Amr, İbrâhim'in: «Ateşin içinde bulunduğum günlerdeki kadar hayatımda hiç bu kadar nimet ve huzur içinde olduğum günler olmamıştı» dediğini nakletmiştir. Ka'b, Katâde ve ez-Zührî: «O gün keler (kertenkele) hariç yeryüzünde ateşi söndürmeye çalışmayan hiçbir canlı kalmadı; keler ise ateşi onun üzerine üflüyordu. İşte bu sebeple Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun öldürülmesini emretti ve onu 'küçük fasık/zararlı hayvan' olarak isimlendirdi» demişlerdir. Şuayb el-Hımmânî: «İbrâhim ateşe atıldığında on altı yaşındaydı» demiştir. İbn Cüreyc ise: «İbrâhim ateşe atıldığında yirmi altı yaşındaydı» demiştir. Birincisini Sa'lebî, ikincisini Mâverdî nakletmiştir; Allah en iyisini bilir. el-Kelbî şöyle demiştir: Bütün yeryüzü ateşleri soğudu öyle ki bir paçayı bile pişiremedi. Nemrud köşkten baktığında İbrâhim'i taht üzerinde otururken ve gölge meleğinin ona yoldaşlık ettiğini gördü. Bunun üzerine: «Senin Rabbin ne güzel Rabdir! O'nun için mutlaka dört bin sığır kurban edeceğim» dedi ve ona dokunmaktan vazgeçti.

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٧٠ الى ٧٣]

[Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 70-73]

وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ (٧٠) وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ (٧١) وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً وَكُلاًّ جَعَلْنا صالِحِينَ (٧٢) وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ (٧٣)

{ وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ } “Ona bir tuzak kurmak istediler; fakat Biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık.” (70) { وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ } “Onu da, Lût'u da âlemler için bereketli kıldığımız yere [ulaştırıp] kurtardık.” (71) { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً وَكُلاًّ جَعَلْنا صالِحِينَ } “Ona İshâk'ı, üstelik bir de [torunu] Ya'kûb'u fazladan bir lütuf olarak bağışladık ve her birini sâlih kimseler kıldık.” (72) { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ } “Onları buyruğumuzla doğru yolu gösteren önderler kıldık; kendilerine hayırlı işler yapmayı, namazı dosdoğru kılmayı ve zekâtı vermeyi vahyettik. Onlar yalnızca Bize kulluk eden kimselerdi.” (73)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً) أَيْ أَرَادَ نمروذ وأصحابه أن يمكروا به (فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ) [أي] في أعمالهم، ورددنا مكرهم عليهم بتسليطنا أَضْعَفِ خَلْقِنَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَلَّطَ اللَّهُ عليهم أضعف خلقه البعوض، فما برح نمروذ حَتَّى رَأَى عِظَامَ أَصْحَابِهِ وَخَيْلِهِ تَلُوحُ، أَكَلَتْ لُحُومَهُمْ وَشَرِبَتْ دِمَاءَهُمْ، وَوَقَعَتْ وَاحِدَةٌ فِي مِنْخَرِهِ فَلَمْ تَزَلْ تَأْكُلُ إِلَى أَنْ وَصَلَتْ دِمَاغَهُ، وَكَانَ أَكْرَمَ النَّاسِ عَلَيْهِ الَّذِي يَضْرِبُ رَأْسَهُ بِمِرْزَبَّةٍ مِنْ حَدِيدٍ. فَأَقَامَ بِهَذَا نَحْوًا مِنْ أَرْبَعِمِائَةِ سَنَةٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ) يُرِيدُ نَجَّيْنَا إبراهيم ولوطا إلى [الأرض] أرض الشام وكانا بالعراق. وكان [إبراهيم] ﵇ [عمه لوط

Yüce Allah'ın: { وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً } “Ona bir tuzak kurmak istediler” kavli; yani Nemrud ve adamları ona bir hile yapmak istediler [demektir]. { فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ } “fakat Biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık”; [yani] amellerinde [hüsrana uğrattık], mahlûkātımızın en zayıfını üzerlerine musallat ederek tuzaklarını kendi başlarına çevirdik. İbn Abbas şöyle demiştir: Allah onların üzerine mahlûkātının en zayıfı olan sivrisineği musallat etti. Nemrud, arkadaşlarının ve atlarının etlerini yiyip kanlarını içen sivrisinekler yüzünden onların kemiklerinin parıldadığını görünceye kadar yerinde duramadı. Bir sivrisinek de onun burnunun bir deliğinden girdi ve beynine ulaşıncaya kadar durmaksızın yedi. İnsanların onun nezdinde en değerlisi, onun başına demir bir tokmakla vuran kimse idi. Bu halde yaklaşık dört yüz yıl yaşadı. Yüce Allah'ın: { وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ } “Onu da Lût'u da, âlemler için bereketli kıldığımız yere kurtardık” kavli; İbrâhim ve Lût'u Irak'ta iken Şam diyarına kurtardığımızı kastetmektedir. İbrâhim (aleyhisselâm) Lût'un amcasıydı

]، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: لَهَا مُبَارَكَةٌ لِكَثْرَةِ خِصْبِهَا وَثِمَارِهَا وَأَنْهَارِهَا، وَلِأَنَّهَا مَعَادِنُ الْأَنْبِيَاءِ. وَالْبَرَكَةُ ثُبُوتُ الْخَيْرِ، وَمِنْهُ بَرَكَ الْبَعِيرُ إِذَا لَزِمَ مَكَانَهُ فَلَمْ يَبْرَحْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْأَرْضُ الْمُبَارَكَةُ مَكَّةُ. وَقِيلَ: بَيْتُ الْمَقْدِسِ، لِأَنَّ مِنْهَا بَعَثَ اللَّهُ أَكْثَرَ الْأَنْبِيَاءِ، وَهِيَ أَيْضًا كَثِيرَةُ الْخِصْبِ وَالنُّمُوِّ، عَذْبَةُ الْمَاءِ، وَمِنْهَا يَتَفَرَّقُ فِي الْأَرْضِ. قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: لَيْسَ مَاءٌ عَذْبٌ إِلَّا يَهْبِطُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الصَّخْرَةِ الَّتِي بِبَيْتِ الْمَقْدِسِ، ثُمَّ يَتَفَرَّقُ فِي الْأَرْضِ. وَنَحْوُهُ عَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ. وَقِيلَ: الْأَرْضُ الْمُبَارَكَةُ مِصْرُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً) أَيْ زِيَادَةً، لِأَنَّهُ دَعَا فِي إِسْحَاقَ وَزِيدَ يَعْقُوبَ مِنْ غَيْرِ دُعَاءٍ فَكَانَ ذَلِكَ نَافِلَةً، أَيْ زِيَادَةً عَلَى مَا سَأَلَ، إِذْ قَالَ:" رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ" [الصافات: ١٠٠]. وَيُقَالُ لِوَلَدِ الْوَلَدِ نَافِلَةٌ، لِأَنَّهُ زِيَادَةٌ عَلَى الْوَلَدِ. (وَكُلًّا جَعَلْنا صالِحِينَ) أَيْ وَكُلًّا مِنْ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ جَعَلْنَاهُ صَالِحًا عَامِلًا بِطَاعَةِ اللَّهِ. وَجَعْلُهُمْ صَالِحِينَ إِنَّمَا يَتَحَقَّقُ بِخَلْقِ الصَّلَاحِ وَالطَّاعَةِ لَهُمْ، وَبِخَلْقِ الْقُدْرَةِ عَلَى الطَّاعَةِ، ثُمَّ مَا يَكْتَسِبُهُ الْعَبْدُ فَهُوَ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا) أَيْ رُؤَسَاءَ يُقْتَدَى بِهِمْ فِي الْخَيْرَاتِ وَأَعْمَالِ الطَّاعَاتِ. وَمَعْنَى" بِأَمْرِنَا" أَيْ بِمَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ الْوَحْيِ وَالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ يَهْدُونَ بِكِتَابِنَا وَقِيلَ: الْمَعْنَى يَهْدُونَ النَّاسَ إِلَى دِينِنَا بِأَمْرِنَا إِيَّاهُمْ بِإِرْشَادِ الْخَلْقِ، وَدُعَائِهِمْ إِلَى التَّوْحِيدِ. (وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ) أَيْ أَنْ يَفْعَلُوا الطَّاعَاتِ. (وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ) أي مطيعين.

], bunu İbn Abbâs söylemiştir. Denildi ki: [O yerin] bereketli olması; veriminin, meyvelerinin ve nehirlerinin çokluğundan ve peygamberlerin menbaı olmasındandır. Bereket, hayrın sabit ve devamlı olması demektir. Nitekim deve yerine çöküp oradan ayrılmadığında kullanılan "bereke'l-baîr (بَرَكَ الْبَعِيرُ)" ifadesi de buradan gelir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bereketli kılınan topraklar Mekke'dir. Beytülmakdis olduğu da söylenmiştir; çünkü Allah peygamberlerin çoğunu oradan göndermiştir. Ayrıca orası feyzi ve mahsulü bol, suyu tatlı bir yerdir ve yeryüzüne [tatlı su] oradan dağılır. Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: "Hiçbir tatlı su yoktur ki gökten Beytülmakdis'teki Sahra'ya inip sonra da yeryüzüne dağılmasın." Benzer bir rivayet Kâ'b el-Ahbâr'dan da nakledilmiştir. Bereketli toprakların Mısır olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً } “Biz ona İshâk'ı ve fazladan bir lütuf olarak da Ya‘kūb'u bağışladık” kavli; yani bir ilave olarak [bağışladık] demektir. Çünkü o [sadece] İshâk için dua etmişti; Ya‘kūb ise duası olmaksızın fazladan verildi. Dolayısıyla bu bir nâfile, yani istediğinden fazlası oldu; zira o: { رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla!” [Sâffât, 100] demişti. Çocuğun çocuğuna (toruna) da evlat üzerine bir ziyade olduğu için "nâfile" denir. { وَكُلًّا جَعَلْنا صالِحِينَ } “Ve her birini salih kimseler kıldık”; yani İbrâhim, İshâk ve Ya‘kūb'un her birini salih, Allah'a itaatle amel eden kimseler kıldık. Onların salih kılınmaları ise ancak kendilerinde salah ve itaatin yaratılmasıyla ve itaate güç yetirmenin yaratılmasıyla gerçekleşir. Bundan sonra kulun kesbettiği şey de Allah Teâlâ'nın mahlûkudur. Yüce Allah'ın: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا } “Onları emrimizle hidayete erdiren önderler kıldık” kavli; yani hayırlarda ve itaat amellerinde kendilerine uyulan önderler [kıldık] demektir. "Emrimizle" ifadesinin anlamı ise; onlara indirdiğimiz vahiy, emir ve nehiy iledir. Sanki: "Kitabımızla hidayete erdirirler" buyurmuş gibidir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, mahlûkāta rehberlik etmelerini ve onları tevhîde davet etmelerini onlara emretmemiz sebebiyle insanları dinimize iletirler, demektir. { وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ } “Onlara hayırlı işler yapmayı”, yani itaatleri ifa etmeyi, { وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ } “namazı dosdoğru kılmayı, zekâtı vermeyi vahyettik. Ve onlar yalnızca Bize kulluk eden kimselerdi”, yani [yalnızca Bize] itaat edenlerdi.

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٧٤ الى ٧٥]

[Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 74-75]

وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ (٧٤) وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥)

{ وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ (٧٤) وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) } “Lût'a da bir hüküm ve bir ilim verdik. Onu, çirkin işler yapan o memleketten kurtardık. Gerçekten onlar, yoldan çıkmış kötü bir kavim idiler. (74) Onu rahmetimize dâhil ettik. Şüphesiz o, salih kimselerdendi. (75)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً) " لُوطاً" مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ دَلَّ عَلَيْهِ الثَّانِي، أَيْ وآتينا لوط آتَيْنَاهُ. وَقِيلَ: أَيْ وَاذْكُرْ لُوطًا. وَالْحُكْمُ النُّبُوَّةُ، وَالْعِلْمُ الْمَعْرِفَةُ بِأَمْرِ الدِّينِ وَمَا يَقَعُ بِهِ الْحُكْمُ بَيْنَ الْخُصُومِ. وَقِيلَ:" عِلْماً" فَهْمًا، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. (وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ) يُرِيدُ سَدُومَ. ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتْ سَبْعَ قُرَى، قَلَبَ جِبْرِيلُ ﵇ سِتَّةً وَأَبْقَى وَاحِدَةً لِلُوطٍ وَعِيَالِهِ، وَهِيَ زُغَرُ الَّتِي فِيهَا الثمر من كورة فلسطين إلى حد الشراة، وَلَهَا قُرَى كَثِيرَةٌ إِلَى حَدِّ بَحْرِ الْحِجَازِ. وَفِي الْخَبَائِثِ الَّتِي كَانُوا يَعْمَلُونَهَا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: اللِّوَاطُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَالثَّانِي: الضُّرَاطُ، أَيْ كَانُوا يَتَضَارَطُونَ فِي نَادِيهِمْ وَمَجَالِسِهِمْ. وَقِيلَ: الضُّرَاطُ وخذف الْحَصَى وَسَيَأْتِي. (إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ) أَيْ خَارِجِينَ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ، وَالْفُسُوقُ الْخُرُوجُ وقد تقدم. (وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا) أي فِي النُّبُوَّةِ. وَقِيلَ: فِي الْإِسْلَامِ. وَقِيلَ: الْجَنَّةِ. وَقِيلَ: عَنَى بِالرَّحْمَةِ إِنْجَاءَهُ مِنْ قَوْمِهِ (إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ).

Yüce Allah'ın: { وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً } “Lût'a da bir hüküm ve bir ilim verdik” kavlinde geçen «Lûtan (لُوطاً)» kelimesi, ikincisinin delalet ettiği gizli bir fiil ile mensuptur; yani «Lût'a verdik, ona verdik» takdirindedir. «Lût'u da an» manasında olduğu da söylenmiştir. Hüküm (الْحُكْمُ); peygamberliktir. İlim (الْعِلْمُ) ise din işini ve hasımlar arasında kendisiyle hüküm verilen şeyleri bilmektir. «İlim» kelimesinin «kavrayış/anlayış» manasında olduğu da söylenmiştir ki anlam birdir. { وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ } “Onu, çirkin işler yapan o memleketten kurtardık” ifadesiyle Sedûm kastedilmektedir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bunlar yedi köy idi; Cibrîl (aleyhisselâm) altısını altüst etti, birini ise Lût ve ailesi için bıraktı. O da Filistin bölgesinden Şerât sınırına kadar olan meyveli Zugar'dır; onun Hicaz denizi sınırına kadar uzanan birçok köyü vardır. Yaptıkları çirkin işler (habâis) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Daha önce geçtiği üzere livâtadır. İkincisi: Yellenmektir; yani meclislerinde ve topluluklarında birbirlerine karşı sesli olarak yellenirlerdi. Yellenmek ve sapanla taş atmak olduğu da söylenmiştir; bu ileride gelecektir. { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ } “Gerçekten onlar, yoldan çıkmış kötü bir kavim idiler”; yani Allah'a itaatten çıkmış kimselerdi. Fısk (الْفُسُوقُ), [itaatten] çıkmak demektir ve daha önce geçmişti. { وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا } “Onu rahmetimize dâhil ettik”; yani peygamberliğe [dâhil ettik]. İslâm'a [dâhil ettik] veya cennete [koyduk] da denilmiştir. Rahmet ile kavminden kurtarılmasının kastedildiği de söylenmiştir. { إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Şüphesiz o, salih kimselerdendi.”

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٧٦ الى ٧٧]

[Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 76-77]

وَنُوحاً إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧)

{ وَنُوحاً إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧) } “Daha önce Nûh da seslenip yalvarmıştı; Biz de onun duasına icabet ettik; onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık. (76) Âyetlerimizi yalanlayan o kavme karşı ona yardım ettik. Gerçekten onlar kötü bir kavim idiler; Biz de onların hepsini birden suda boğduk. (77)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَنُوحاً إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ) أَيْ وَاذْكُرْ نُوحًا إِذْ نَادَى، أَيْ دَعَا." مِنْ قَبْلُ" أَيْ مِنْ قَبْلِ إِبْرَاهِيمَ وَلُوطٍ عَلَى قَوْمِهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ:" رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً" [نوح: ٢٦] وقال لما كذبوه:" أني مغلوب فانتصر" [القمر: ١٠]. (فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ) أَيْ مِنَ الْغَرَقِ. وَالْكَرْبُ الْغَمُّ الشَّدِيدُ" وَأَهْلَهُ" أَيِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ. (وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا)

Yüce Allah’ın: { وَنُوحاً إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ } “Daha önce Nûh da seslenip yalvarmıştı” buyruğu; [Ey Muhammed!] Nûh’u da hatırla; hani o seslenip yalvarmıştı, yani dua etmişti, demektir. { مِنْ قَبْلُ } “Daha önce” ifadesi, İbrahim ve Lût’tan önce kavmi aleyhine [dua etmişti] anlamına gelir. Bu da onun: { رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden hiçbir kimse bırakma!” [Nûh, 26] sözüdür. Kendisini yalanladıklarında da şöyle demişti: { أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ } “Ben yenilgiye uğradım, artık Sen yardım et!” [el-Kamer, 10]. { فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “Biz de onun duasına icabet ettik; onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık” buyruğu; yani boğulmaktan [kurtardık] demektir. el-Kerb (الْكَرْبُ), şiddetli keder demektir. { وَأَهْلَهُ } “Ve ailesini” ifadesi de onlardan iman edenleri kastetmektedir. { وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Âyetlerimizi yalanlayan o kavme karşı ona yardım ettik”.

قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ:" مِنَ" بِمَعْنَى عَلَى. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَانْتَقَمْنَا لَهُ" مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا"." فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ" أَيِ الصَّغِيرَ مِنْهُمْ وَالْكَبِيرَ.

Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Min (مِنْ)» edatı «‘alâ (عَلَى) [karşı]» anlamındadır. Mananın: «Âyetlerimizi yalanlayan kavimden onun intikamını aldık» şeklinde olduğu da söylenmiştir. { فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ } “Biz de onların hepsini birden suda boğduk”; yani küçüklerini de büyüklerini de [boğduk].

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٧٨ الى ٧٩]

[Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 78-79]

وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فاعِلِينَ (٧٩)

{ وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فاعِلِينَ (٧٩) } “Dâvûd ile Süleyman'ı da [an]! Hani onlar, bir topluluğun koyunlarının geceleyin içine girip yayıldığı bir ekin hakkında hüküm veriyorlardı. Biz de onların verdikleri hükme şahittik. (78) Biz onu[n hükmünü] Süleyman'a bellettik. Her birine bir hüküm ve bir ilim verdik. Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları boyun eğdirdik. [Bütün bunları] yapanlar Biz idik. (79)”

فِيهِ سِتٌّ وَعِشْرُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ) أَيْ وَاذْكُرْهُمَا إِذْ يَحْكُمَانِ، وَلَمْ يُرِدْ بِقَوْلِهِ" إِذْ يَحْكُمانِ" الِاجْتِمَاعَ فِي الْحُكْمِ وَإِنْ جَمَعَهُمَا فِي الْقَوْلِ، فَإِنَّ حُكْمَيْنِ عَلَى حُكْمٍ وَاحِدٍ لَا يَجُوزُ. وَإِنَّمَا حكم كل واحد منهما على انْفِرَادُهُ، وَكَانَ سُلَيْمَانُ الْفَاهِمَ لَهَا بِتَفْهِيمِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ:" فِي الْحَرْثِ" اخْتُلِفَ فِيهِ عَلَى قَوْلَيْنِ: فَقِيلَ: كَانَ زَرْعًا، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقِيلَ: كرما نبتت عناقيده، قال ابْنُ مَسْعُودٍ وَشُرَيْحٌ. وَ" الْحَرْثَ" يُقَالُ فِيهِمَا، وَهُوَ فِي الزَّرْعِ أَبْعَدُ مِنَ الِاسْتِعَارَةِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ) أَيْ رَعَتْ فِيهِ لَيْلًا، وَالنَّفْشُ الرَّعْيُ بِاللَّيْلِ. يُقَالُ: نَفَشَتْ بِاللَّيْلِ، وَهَمَلَتْ بِالنَّهَارِ، إِذَا رَعَتْ بِلَا رَاعٍ. وَأَنْفَشَهَا صَاحِبُهَا. وَإِبِلٌ نُفَّاشٌ. وَفِي حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو: الْحَبَّةُ فِي الْجَنَّةِ مِثْلَ كَرِشِ الْبَعِيرِ يَبِيتُ نَافِشًا، أَيْ رَاعِيًا، حَكَاهُ الْهَرَوِيُّ. وَقَالَ ابْنُ سِيدَهْ: لَا يُقَالُ الْهَمَلُ فِي الْغَنَمِ وَإِنَّمَا هُوَ فِي الْإِبِلِ: الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ أَقَلَّ الْجَمْعِ اثْنَانِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْحَاكِمَانِ وَالْمَحْكُومُ عَلَيْهِ، فَلِذَلِكَ قَالَ" لِحُكْمِهِمْ". الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ) أَيْ فَهَّمْنَاهُ الْقَضِيَّةَ وَالْحُكُومَةَ، فَكَنَّى عَنْهَا إِذْ سَبَقَ مَا يَدُلُّ عَلَيْهَا. وَفَضَلَ حُكْمُ سُلَيْمَانَ حُكْمَ أَبِيهِ في أنه أحرز أن يبقي [ملك] كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى مَتَاعِهِ وَتَبْقَى نَفْسُهُ طَيِّبَةً بِذَلِكَ، وَذَلِكَ أَنَّ دَاوُدَ ﵇ رَأَى أَنْ يَدْفَعَ الْغَنَمَ إِلَى صَاحِبِ الْحَرْثِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: بَلْ دَفَعَ الْغَنَمَ إِلَى صَاحِبِ الحرث، والحرث إلى صاحب الغنم.

Bu ayette yirmi altı mesele vardır: BİRİNCİ MESELE- Yüce Allah'ın: { وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ } “Dâvûd ile Süleyman'ı da [an]! Hani onlar hüküm veriyorlardı” buyruğu; ikisini de hüküm verdikleri vakit an demektir. [Ayet-i kerimede] lafzen ikisini bir arada zikretmiş olsa da { إِذْ يَحْكُمانِ } “Hani onlar hüküm veriyorlardı” sözüyle hükümde ortaklaşa bulunmayı kastetmemiştir; zira tek bir dava üzerine iki ayrı hüküm verilmesi caiz değildir. Bilakis onlardan her biri münferit olarak hükmetmiştir. Süleyman ise Allah Teâlâ'nın kavratması sayesinde meseleyi hakkıyla kavrayan olmuştur. { فِي الْحَرْثِ } “Ekin hakkında” ifadesi hususunda iki görüş üzere ihtilaf edilmiştir: Bunun ekin olduğu söylenmiştir; bunu Katâde söylemiştir. Salkımları bitmiş bir üzüm bağı olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Mes'ûd ve Şüreyh söylemiştir. Hars (الْحَرْث) kelimesi her ikisi için de kullanılır; fakat ekin hakkında kullanılması istiare olmaktan daha uzaktır (hakiki manasındadır). İKİNCİ MESELE- Yüce Allah'ın: { إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ } “Hani bir topluluğun koyunları geceleyin onun içine yayılmıştı” buyruğu; geceleyin otladı demektir. Nefş (النَّفْش), geceleyin otlamaktır. Hayvan çobansız otladığında; geceleyin olursa 'nefeşet' (نَفَشَتْ), gündüzün olursa 'hemelet' (هَمَلَتْ) denir. Sahibi geceleyin otlamaya saldığında 'enfeşehâ' (أَنْفَشَهَا) denir. Gece yayılan develere de 'ibilün nüffâş' (إِبِلٌ نُفَّاشٌ) denir. Abdullah b. Amr'ın rivayet ettiği hadiste: «Cennetteki bir dane, gece otlayarak sabahlayan devenin işkembesi gibidir» buyrulmuştur ki buradaki 'nâfişen' (نَافِشًا), otlayarak demektir; bunu el-Herevî nakletmiştir. İbn Sîde ise şöyle demiştir: Hemel (الْهَمَل) kelimesi koyunlar için kullanılmaz, bu sadece develer için kullanılır. ÜÇÜNCÜ MESELE- Yüce Allah'ın: { وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ } “Biz onların hükmüne şahittik” buyruğu, çoğulun en azının iki kişi olduğuna delildir. Bir görüşe göre de kastedilen iki hâkim ile aleyhlerine hüküm verilen taraflardır; bundan dolayı: { لِحُكْمِهِمْ } “onların hükmüne” [çoğul zamiriyle] buyurmuştur. DÖRDÜNCÜ MESELE- Yüce Allah'ın: { فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } “Biz onu Süleyman'a bellettik” buyruğu; o davayı ve hükmü ona kavrattık demektir. Daha önce buna delalet eden husus geçtiği için zamir ile kinaye yapılmıştır. Süleyman'ın hükmü, babasının hükmüne şu yönden üstün gelmiştir: O, her ikisinin de [mülkünün] kendi malı üzerinde kalmasını ve bu suretle her ikisinin de gönlünün hoş olmasını temin etmiştir. Şöyle ki Dâvûd aleyhisselâm koyunların ekin sahibine verilmesini uygun görmüştü. Bir grup [âlim] ise şöyle demiştir: Bilakis o, koyunları ekin sahibine, ekini de koyun sahibine vermiştir.

قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فَيُشْبِهُ عَلَى الْقَوْلِ الْوَاحِدِ أَنَّهُ رَأَى الْغَنَمَ تُقَاوِمُ الْغَلَّةَ الَّتِي أُفْسِدَتْ. وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي رَآهَا تُقَاوِمُ الْحَرْثَ وَالْغَلَّةَ، فَلَمَّا خَرَجَ الْخَصْمَانِ عَلَى سُلَيْمَانَ وَكَانَ يَجْلِسُ عَلَى الْبَابِ الَّذِي يَخْرُجُ مِنْهُ الْخُصُومُ، وَكَانُوا يَدْخُلُونَ إِلَى دَاوُدَ مِنْ بَابٍ آخَرَ فَقَالَ: بِمَ قَضَى بَيْنَكُمَا نَبِيُّ اللَّهِ دَاوُدُ؟ فَقَالَا: قَضَى بِالْغَنَمِ لِصَاحِبِ الْحَرْثِ: فَقَالَ لَعَلَّ الْحُكْمَ غَيْرَ هَذَا انْصَرِفَا مَعِي: فَأَتَى أَبَاهُ فَقَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّكَ حَكَمْتَ بِكَذَا وَكَذَا وَإِنِّي رَأَيْتُ مَا هُوَ أَرْفَقُ بِالْجَمِيعِ. قَالَ: وَمَا هُوَ؟ قَالَ: يَنْبَغِي أَنْ تَدْفَعَ الْغَنَمَ إِلَى صَاحِبِ الْحَرْثِ فَيَنْتَفِعَ بِأَلْبَانِهَا وَسُمُونِهَا وَأَصْوَافِهَا، وَتَدْفَعَ الْحَرْثَ إِلَى صَاحِبِ الْغَنَمِ لِيَقُومَ عَلَيْهِ، فَإِذَا عَادَ الزَّرْعُ إِلَى حَالِهِ الَّتِي أَصَابَتْهُ الغنم [فيه] فِي السَّنَةِ الْمُقْبِلَةِ، رَدَّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَالَهُ إِلَى صَاحِبِهِ. فَقَالَ دَاوُدُ: وُفِّقْتَ يَا بُنَيَّ لَا يَقْطَعُ اللَّهُ فَهْمَكَ. وَقَضَى بِمَا قَضَى بِهِ سُلَيْمَانُ، قَالَ مَعْنَاهُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمَا. قَالَ الْكَلْبِيُّ: قَوَّمَ دَاوُدَ الْغَنَمَ وَالْكَرْمَ الَّذِي أَفْسَدَتْهُ الْغَنَمُ فَكَانَتِ الْقِيمَتَانِ سَوَاءً، فَدَفَعَ الْغَنَمَ إِلَى صَاحِبِ الْكَرْمِ. وَهَكَذَا قَالَ النَّحَّاسُ، قَالَ: إِنَّمَا قَضَى بِالْغَنَمِ لِصَاحِبِ الْحَرْثِ، لِأَنَّ ثَمَنَهَا كَانَ قَرِيبًا مِنْهُ. وَأَمَّا فِي حُكْمِ سُلَيْمَانَ فَقَدْ قِيلَ: كَانَتْ قِيمَةُ مَا نَالَ مِنَ الْغَنَمِ وَقِيمَةُ مَا أَفْسَدَتِ الْغَنَمُ سَوَاءً أَيْضًا. الْخَامِسَةُ- (وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً) تَأَوَّلَ قَوْمٌ أَنَّ دَاوُدَ ﵇ لَمْ يُخْطِئْ فِي هَذِهِ النَّازِلَةِ، بَلْ فِيهَا أُوتِيَ الْحُكْمَ وَالْعِلْمَ. وَحَمَلُوا قَوْلَهُ:" فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ" عَلَى أَنَّهُ فَضِيلَةٌ لَهُ عَلَى دَاوُدَ وَفَضِيلَتُهُ رَاجِعَةٌ إِلَى دَاوُدَ، وَالْوَالِدُ تَسُرُّهُ زِيَادَةُ وَلَدِهِ عَلَيْهِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: بَلْ لِأَنَّهُ لَمْ يُصِبِ الْعَيْنَ الْمَطْلُوبَةَ فِي هَذِهِ النَّازِلَةِ، وَإِنَّمَا مَدَحَهُ اللَّهُ بِأَنَّ لَهُ حُكْمًا وَعِلْمًا يُرْجَعُ إِلَيْهِ فِي غَيْرِ هَذِهِ النَّازِلَةِ. وَأَمَّا فِي هَذِهِ فَأَصَابَ سُلَيْمَانُ وَأَخْطَأَ دَاوُدُ عَلَيْهِمَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَلَا يَمْتَنِعُ وُجُودُ الْغَلَطِ وَالْخَطَأِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ كَوُجُودِهِ مِنْ غَيْرِهِمْ، لَكِنْ لَا يُقَرُّونَ عَلَيْهِ، وَإِنْ أُقِرَّ عَلَيْهِ غَيْرُهُمْ. وَلَمَّا هَدَمَ الْوَلِيدُ كَنِيسَةَ دِمَشْقَ كَتَبَ إِلَيْهِ مَلِكُ الرُّومِ: إِنَّكَ هَدَمْتَ الْكَنِيسَةَ الَّتِي رَأَى أَبُوكَ تَرْكَهَا، فَإِنْ كُنْتَ مُصِيبًا فَقَدْ أَخْطَأَ أَبُوكَ، وَإِنْ كَانَ أَبُوكَ مُصِيبًا فَقَدْ أَخْطَأْتَ أَنْتَ، فَأَجَابَهُ الْوَلِيدُ" وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ. فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً". وَقَالَ قَوْمٌ كَانَ دَاوُدُ وَسُلَيْمَانُ- ﵉ نَبِيَّيْنِ يَقْضِيَانِ بما يوحى إليهما، فحكم داود بوحي،

İbn Atiyye şöyle demiştir: [Bu duruma göre] birinci görüş doğrultusunda onun, koyunların telef edilen mahsulün değerine denk olduğunu; ikinci görüşe göre ise [koyunların hem] ekine hem de mahsulüne denk olduğunu takdir ettiği anlaşılmaktadır. İki hasım Süleyman'ın yanından çıktığında -ki o, davacıların çıktığı kapıda otururdu; Dâvûd'un yanına ise başka bir kapıdan girerlerdi- onlara: "Allah'ın nebîsi Dâvûd aranızda neye hükmetti?" diye sordu. Onlar: "Koyunların ekin sahibine verilmesine hükmetti" dediler. Bunun üzerine Süleyman: "Belki de hüküm bundan başkadır; benimle gelin" dedi. Babasının yanına gelerek şöyle dedi: "Ey Allah'ın nebîsi! Sen şöyle şöyle hükmettin; fakat ben herkes için daha uygun [ve kolay] olan bir yol gördüm." Dâvûd: "O nedir?" dedi. Süleyman şöyle dedi: "Koyunları ekin sahibine teslim etmen gerekir; o da koyunların sütlerinden, yağlarından ve yünlerinden faydalanır. Ekini de koyun sahibine teslim edersin; o da onun bakımını üstlenir. Gelecek yıl ekin, koyunların [içine girdiği] günkü durumuna geri döndüğünde her biri malını sahibine iade eder." Dâvûd: "İsabet ettin yavrucuğum! Allah senin anlayışını kesmesin (daim kılsın)" dedi ve Süleyman'ın hükmettiği şekilde hüküm verdi. Bunun benzeri bir açıklamayı İbn Mes'ûd, Mücâhid ve başkaları da yapmıştır. el-Kelbî şöyle demiştir: "Dâvûd koyunları ve koyunların telef ettiği bağı kıymet takdirine tabi tuttu; iki kıymet birbirine eşit çıktı. Bunun üzerine koyunları bağ sahibine verdi." en-Nahhâs da böyle söyleyerek şöyle demiştir: "Koyunların ekin sahibine verilmesine hükmetti; çünkü koyunların bedeli ekinin bedeline yakındı." Süleyman'ın hükmü hakkında ise şöyle denilmiştir: "Koyunlardan elde edilen faydanın değeri ile koyunların telef ettiği şeyin değeri de birbirine eşitti." Beşincisi: { وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } “Her birine bir hüküm ve bir ilim verdik” [ayeti]: Bir grup âlim, Dâvûd aleyhisselâm'ın bu meselede hata etmediğini, bilakis bu meselede kendisine hüküm ve ilim verildiğini tevil etmişlerdir. Yüce Allah'ın: { فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } “Biz onu Süleyman'a bellettik” kavlini ise onun Dâvûd'a karşı bir üstünlüğü olduğuna ve onun bu faziletinin de [babası] Dâvûd'a döneceğine yormuşlardır; zira bir baba, evladının kendisinden üstün olmasından sevinç duyar. Başka bir grup ise şöyle demiştir: Hayır, [böyle buyrulmasının sebebi] onun bu meselede hedeflenen asıl hükme isabet edememiş olmasıdır. Allah onu ancak bu olayın dışındaki meselelerde başvurulacak bir hüküm ve ilme sahip olmasıyla övmüştür. Bu olayda ise Süleyman isabet etmiş, Dâvûd -aleyhimesselâm- ise hata etmiştir. Peygamberlerden de diğer insanlarda olduğu gibi hata ve yanılmanın meydana gelmesi imkânsız değildir; ancak başkaları [hatasında] bırakıldığı halde peygamberler [asla] hatası üzerinde bırakılmazlar (hemen tashih edilirler). Velîd [b. Abdilmelik] Şam'daki kiliseyi yıktığı zaman Bizans kralı ona şöyle bir mektup yazmıştı: "Sen babanın yıkmayıp bıraktığı kiliseyi yıktın. Eğer sen isabet ettiysen baban hata etmiştir; şayet baban isabet ettiyse sen hata etmişsindir." Bunun üzerine Velîd ona şu ayetle cevap verdi: { وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ. فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } “Dâvûd ile Süleyman'ı da [an]! Hani onlar, bir topluluğun koyunlarının geceleyin içine girip yayıldığı bir ekin hakkında hüküm veriyorlardı ve Biz onların hükmüne tanıktık. Biz onu Süleyman'a bellettik. Her birine bir hüküm ve bir ilim verdik”. Bir grup da şöyle demiştir: Dâvûd ile Süleyman -aleyhimesselâm- kendilerine vahyedilenle hüküm veren iki peygamber idi. Dâvûd bir vahiyle hükmetti,

وَحَكَمَ سُلَيْمَانُ بِوَحْيٍ نَسَخَ اللَّهُ بِهِ حُكْمَ دَاوُدَ، وَعَلَى هَذَا" فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ" أَيْ بِطَرِيقِ الْوَحْيِ النَّاسِخِ لِمَا أَوْحَى إِلَى دَاوُدَ، وَأَمَرَ سُلَيْمَانَ أَنْ يُبَلِّغَ ذَلِكَ دَاوُدَ، وَلِهَذَا قَالَ:" وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً". هَذَا قَوْلُ جَمَاعَةٍ من العلماء ومنهما ابْنُ فَوْرَكٍ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: إِنَّ حُكْمَهُمَا كَانَ بِاجْتِهَادٍ وَهِيَ: السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي جَوَازِ الِاجْتِهَادِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ فَمَنَعَهُ قَوْمٌ، وَجَوَّزَهُ الْمُحَقِّقُونَ، لِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ اسْتِحَالَةٌ عَقْلِيَّةٌ، لِأَنَّهُ دَلِيلٌ شَرْعِيٌّ فَلَا إِحَالَةَ أَنْ يَسْتَدِلَّ بِهِ الْأَنْبِيَاءُ، كما لو قال له الرب ﷾: إِذَا غَلَبَ عَلَى ظَنِّكِ كَذَا فَاقْطَعْ بِأَنَّ مَا غَلَبَ عَلَى ظَنِّكَ هُوَ حُكْمِي فَبَلِّغْهُ الْأُمَّةَ، فَهَذَا غَيْرُ مُسْتَحِيلٍ فِي الْعَقْلِ. فَإِنْ قِيلَ: إِنَّمَا يَكُونُ دَلِيلًا إِذَا عُدِمَ النَّصُّ وَهُمْ لَا يُعْدَمُونَهُ. قُلْنَا: إِذَا لَمْ يَنْزِلِ الْمَلَكُ فَقَدْ عُدِمَ النَّصُّ عِنْدَهُمْ، وَصَارُوا فِي الْبَحْثِ كَغَيْرِهِمْ مِنَ الْمُجْتَهِدِينَ عَنْ مَعَانِي النُّصُوصِ الَّتِي عِنْدَهُمْ. وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ غَيْرِهِمْ مِنَ الْمُجْتَهِدِينَ أَنَّهُمْ مَعْصُومُونَ عَنِ الْخَطَأِ، وَعَنِ الْغَلَطِ، وَعَنِ التَّقْصِيرِ فِي اجْتِهَادِهِمْ، وَغَيْرُهُمْ لَيْسَ كَذَلِكَ. كَمَا ذَهَبَ الْجُمْهُورُ فِي أَنَّ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ مَعْصُومُونَ عَنِ الْخَطَأِ وَالْغَلَطِ فِي اجْتِهَادِهِمْ. وَذَهَبَ أَبُو عَلِيِّ ابن أَبِي هُرَيْرَةَ مِنْ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ إِلَى أَنَّ نَبِيَّنَا ﷺ مَخْصُوصٌ مِنْهُمْ فِي جَوَازِ الْخَطَأِ عَلَيْهِمْ، وَفَرَّقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ غَيْرِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ بَعْدَهُ من يَسْتَدِرْكُ غَلَطَهُ، وَلِذَلِكَ عَصَمَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْهُ، وَقَدْ بُعِثَ بَعْدَ غَيْرِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ مَنْ يَسْتَدِرْكُ غَلَطَهُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ عَلَى الْعُمُومِ فِي جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ، وَأَنَّ نَبِيَّنَا وَغَيْرَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ فِي تَجْوِيزِ الْخَطَأِ عَلَى سَوَاءٍ إِلَّا أَنَّهُمْ لَا يُقَرُّونَ عَلَى إِمْضَائِهِ، فَلَمْ يُعْتَبَرْ فِيهِ اسْتِدْرَاكُ مَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ. هَذَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَدْ سَأَلَتْهُ امْرَأَةٌ عَنِ الْعِدَّةِ فَقَالَ لَهَا: (اعْتَدِّي حَيْثُ شِئْتِ) ثُمَّ قَالَ لَهَا: (امْكُثِي فِي بَيْتِكِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ). وقال له رجل: أرأيت لو قتلت صبرا محتسبا أيحجزني عن الجنة شي؟ فَقَالَ: (لَا) ثُمَّ دَعَاهُ فَقَالَ: (إِلَّا الدَّيْنَ كَذَا أَخْبَرَنِي جِبْرِيلُ ﵇. السَّابِعَةُ- قَالَ الحسن: لولا هذه الآية لرأيت أن الْقُضَاةَ هَلَكُوا، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى أَثْنَى عَلَى سُلَيْمَانَ بِصَوَابِهِ، وَعَذَرَ دَاوُدَ بِاجْتِهَادِهِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْمُجْتَهِدِينَ فِي الْفُرُوعِ إِذَا

Süleyman ise Allah'ın Dâvûd'un hükmünü neshettiği başka bir vahiyle hükmetti. Buna göre { فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } “Biz onu Süleyman'a bellettik” kavli, Dâvûd'a vahyedilen şeyi nesheden bir vahiy yoluyla [bellettik] ve Süleyman'a bunu Dâvûd'a tebliğ etmesini emrettik demektir. Bundan dolayı: { وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } “Her birine bir hüküm ve bir ilim verdik” buyurmuştur. Bu, İbn Fûrek'in de aralarında bulunduğu bir grup âlimin görüşüdür. Cumhur ise ikisinin hükmünün de içtihad ile olduğunu söylemiştir ki bu da: Altıncısıdır: Âlimler peygamberler hakkında içtihadın caiz olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir; bir grup bunu menetmiş, muhakkikler ise caiz görmüştür. Çünkü bunda aklen bir imkânsızlık yoktur; zira içtihad şer'î bir delildir, peygamberlerin onunla amel etmesinde aklen bir engel bulunmaz. Nitekim Rabbi (azze ve celle) peygambere: «Zannın galip geldiğinde, zannına galip gelenin Benim hükmüm olduğunu kesin kabul et ve bunu ümmete tebliğ et» buyursa bu aklen imkânsız değildir. Şayet: «İçtihad ancak nas bulunmadığında delil olur, oysa onlar nasstan mahrum kalmazlar» denilirse, biz deriz ki: Melek inmediği zaman onların nezdinde nas bulunmamış olur ve onlar da yanlarındaki nasların manalarını araştırmada diğer müctehidler gibi olurlar. Onlar ile diğer müctehidler arasındaki fark; onların içtihadlarında hatadan, yanılmaktan ve kusurdan korunmuş (masum) olmalarıdır; başkaları ise böyle değildir. Nitekim cumhur, bütün peygamberlerin —Allah'ın salâtı üzerlerine olsun— içtihadlarında hata ve yanılmaktan masum oldukları görüşündedir. Şâfiî ashabından Ebû Ali b. Ebî Hüreyre ise peygamberler hakkında hatanın cevazı hususunda bizim Peygamberimizin ﷺ onlardan istisna edildiği görüşüne varmış; kendisinden sonra hatasını telafi edecek/düzeltecek kimse bulunmaması sebebiyle onunla diğer peygamberlerin arasını ayırmış ve bu yüzden Yüce Allah'ın onu bundan koruduğunu, diğer peygamberlerden sonra ise hatasını düzeltecek kimselerin gönderildiğini belirtmiştir. Bunun bütün peygamberler hakkında genel olduğu; Peygamberimiz ile diğer peygamberlerin —Allah'ın salâtı üzerlerine olsun— hatanın tecvizinde eşit oldukları, ancak hata üzere devam ettirilmedikleri, dolayısıyla kendilerinden sonraki peygamberlerin düzeltmesine itibar edilmeyeceği de söylenmiştir. İşte Resûlullah ﷺ; bir kadın kendisine iddeti sorduğunda ona: «Dilediğin yerde iddet bekle» buyurmuş, sonra da ona: «Kitap [yazılmış süre] eceline ulaşıncaya kadar evinde kal» demiştir. Bir adam da ona: «Görüşünü bildir; eğer [Allah yolunda] sabrederek ve ecrini umarak öldürülürsem cennete girmeme bir şey engel olur mu?» diye sormuş, o da: «Hayır» buyurmuş; ardından onu çağırıp: «Borç müstesna; Cibrîl (aleyhisselâm) bana böyle bildirdi» demiştir. Yedincisi: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: «Bu ayet olmasaydı hâkimlerin helak olduğunu düşünürdüm; fakat Yüce Allah Süleyman'ı isabetinden dolayı övmüş, Dâvûd'u da içtihadından ötürü mazur saymıştır.» İnsanlar füru meselelerinde içtihad edenlerin

اخْتَلَفُوا، فَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْحَقُّ فِي طَرَفٍ وَاحِدٍ عند الله، وقد نَصَبَ عَلَى ذَلِكَ أَدِلَّةً، وَحَمَلَ الْمُجْتَهِدِينَ عَلَى الْبَحْثِ عَنْهَا، وَالنَّظَرِ فِيهَا، فَمَنْ صَادَفَ الْعَيْنَ الْمَطْلُوبَةَ فِي الْمَسْأَلَةِ فَهُوَ الْمُصِيبُ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وله أجران أجر فِي الِاجْتِهَادِ وَأَجْرٌ فِي الْإِصَابَةِ، وَمَنْ لَمْ يُصَادِفْهَا فَهُوَ مُصِيبٌ فِي اجْتِهَادِهِ مُخْطِئٌ فِي أَنَّهُ لَمْ يُصِبِ الْعَيْنَ فَلَهُ أَجْرٌ وَهُوَ غَيْرُ مَعْذُورٍ. وَهَذَا سُلَيْمَانُ قَدْ صَادَفَ الْعَيْنَ الْمَطْلُوبَةَ، وَهِيَ الَّتِي فَهِمَ. وَرَأَتْ فِرْقَةٌ أَنَّ العالم المخطئ لا إثم فِي خَطَئِهِ وَإِنْ كَانَ غَيْرَ مَعْذُورٍ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْحَقُّ فِي طَرَفٍ وَاحِدٍ وَلَمْ يَنْصِبِ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ دَلَائِلَ [بَلْ] وَكَّلَ الْأَمْرَ إِلَى نَظَرِ الْمُجْتَهِدِينَ فَمَنْ أَصَابَهُ أَصَابَ وَمَنْ أخطأ فهو معذور مأجور ولم يتعبد بإصابة الْعَيْنَ بَلْ تَعَبَّدَنَا بِالِاجْتِهَادِ فَقَطْ. وَقَالَ جُمْهُورُ أَهْلِ السُّنَّةِ وَهُوَ الْمَحْفُوظُ عَنْ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ ﵃: إِنَّ الْحَقَّ فِي مَسَائِلِ الفروع في الطرفين، وكل مجتهد مصيب، المطلوب إِنَّمَا هُوَ الْأَفْضَلُ فِي ظَنِّهِ، وَكُلُّ مُجْتَهِدٍ قَدْ أَدَّاهُ نَظَرُهُ إِلَى الْأَفْضَلِ فِي ظَنِّهِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذِهِ الْمَقَالَةِ أَنَّ الصَّحَابَةَ فَمَنْ بَعْدَهُمْ قَرَّرَ بَعْضُهُمْ خِلَافَ بَعْضٍ، وَلَمْ يَرَ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَنْ يَقَعَ الِانْحِمَالُ عَلَى قَوْلِهِ دُونَ قَوْلِ مُخَالِفِهِ. وَمِنْهُ رَدُّ مَالِكٍ ﵀ لِلْمَنْصُورِ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ حَمْلِ النَّاسِ عَلَى" الْمُوَطَّأِ"، فَإِذَا قَالَ عَالِمٌ فِي أَمْرٍ حَلَالٌ فَذَلِكَ هُوَ الْحَقُّ فِيمَا يَخْتَصُّ بِذَلِكَ الْعَالِمِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَبِكُلِّ مَنْ أَخَذَ بِقَوْلِهِ، وَكَذَا فِي الْعَكْسِ. قَالُوا: وَإِنْ كَانَ سُلَيْمَانُ ﵇ فَهِمَ الْقَضِيَّةَ الْمُثْلَى وَالَّتِي أَرْجَحُ فَالْأُولَى لَيْسَتْ بِخَطَأٍ، وَعَلَى هَذَا يَحْمِلُونَ قَوْلَهُ ﵇: (إِذَا اجْتَهَدَ الْعَالِمُ فَأَخْطَأَ) أَيْ فَأَخْطَأَ الْأَفْضَلَ. الثَّامِنَةُ- رَوَى مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ وَإِذَا حَكَمَ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ) هَكَذَا لَفْظُ الْحَدِيثِ فِي كِتَابِ مُسْلِمٍ (إِذَا حَكَمَ فَاجْتَهَدَ) فَبَدَأَ بِالْحُكْمِ قَبْلَ الِاجْتِهَادِ، وَالْأَمْرُ بِالْعَكْسِ، فَإِنَّ الِاجْتِهَادَ مُقَدَّمٌ عَلَى الْحُكْمِ، فَلَا يَجُوزُ الْحُكْمُ قَبْلَ الِاجْتِهَادِ بِالْإِجْمَاعِ. وَإِنَّمَا مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ: إِذَا أَرَادَ أَنْ يَحْكُمَ، كَمَا قال:" فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ" [النحل: ٩٨] فعند

[Âlimler bu konuda] ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Hak, Allah katında tek bir taraftadır. O, buna dair deliller koymuş ve müctehidleri bunları araştırmaya ve incelemeye sevk etmiştir. Kim meselede talep edilen bizzat doğru hükme isabet ederse, o mutlak olarak isabet etmiştir; onun için iki ecir vardır: Bir ecir içtihadından dolayı, bir ecir de isabetinden dolayıdır. Kim de ona isabet edemezse, o içtihadında isabet etmiş, bizzat doğru hükme ulaşamadığı için ise hata etmiştir; ona bir ecir vardır ve [içtihadındaki kusurundan dolayı] mazur sayılmaz. İşte Süleyman bizzat aranan doğru hükme isabet etmiştir; bu da [Allah'ın] ona bellettiğidir. Bir grup da hata eden âlimin, mazur sayılmasa bile hatasından dolayı bir günahı bulunmadığı görüşüne varmıştır. Diğer bir grup ise şöyle demiştir: Hak tek bir taraftadır; fakat Allah Teâlâ buna dair deliller koymamış [bilakis] işi müctehidlerin incelemesine bırakmıştır. Dolayısıyla kim ona isabet ederse isabet etmiştir, kim de hata ederse mazurdur ve ecir alır; bizzat doğru hükme isabet etmekle mükellef tutulmamış, sadece içtihad etmekle mükellef kılınmışızdır. Ehl-i Sünnet cumhuru —ki Mâlik ve ashabından radıyallâhu anhüm nakledilen meşhur görüş de budur— şöyle demiştir: Furû meselelerinde hak iki tarafta da [bulunabilir] ve her müctehid isabet etmiştir. Talep edilen şey, sadece onun zannındaki en faziletli/uygun olanıdır. Her müctehidi de kendi incelemesi zannındaki en faziletli/uygun olana ulaştırmıştır. Bu görüşün delili şudur: Sahâbe ve onlardan sonrakiler birbirlerinin muhalif görüşlerini ikrar etmişler ve onlardan hiçbiri, muhalifinin görüşü terk edilip sadece kendi görüşünün benimsenmesi gerektiğini düşünmemiştir. Mâlik'in rahimehullâh, Ebû Ca‘fer el-Mansûr'un insanları el-Muvatta' etrafında toplamasına engel olması da bundandır. Bir âlim bir hususta «helaldir» dediğinde, Allah Teâlâ katında o âlime ve onun görüşünü alan herkese nispetle hak olan odur; aksi de böyledir. Şöyle demişlerdir: Süleyman aleyhisselâm en ideal ve daha râcih olan hükmü anlamış olsa da, birincisi (Dâvûd'un hükmü) hata değildir. Onlar, [Resûlullah'ın] aleyhisselâm: «Âlim içtihad edip de hata ederse...» kavlini, yani «en faziletli olanı kaçırırsa» anlamına hamletmişlerdir. Sekizincisi: Müslim ve başkaları, Amr b. el-Âs'tan naklettiğine göre o, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işitmiştir: « إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ وَإِذَا حَكَمَ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ » «Hâkim hüküm verir de içtihad eder, sonra da isabet ederse ona iki ecir vardır. Hüküm verir de içtihad eder, sonra da hata ederse ona bir ecir vardır.» Hadisin lafzı Müslim'in kitabında böyledir: «Hüküm verir de içtihad eder...» [ifadesiyle] içtihaddan önce hüküm vermeyle başlamıştır; oysa durum bunun aksinedir. Zira içtihad, hükümden öncedir ve icmâ ile içtihaddan önce hüküm vermek caiz değildir. Bu hadisin manası ancak: «Hüküm vermek istediği zaman...» demektir; nitekim Allah Teâlâ: { فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ } “Kur'an okuduğun zaman [kovulmuş şeytandan Allah'a] sığın” [en-Nahl: 98] buyurmuştur. Şu halde...

ذَلِكَ أَرَادَ أَنْ يَجْتَهِدَ فِي النَّازِلَةِ. وَيُفِيدُ هَذَا صِحَّةَ مَا قَالَهُ الْأُصُولِيُّونَ: إِنَّ الْمُجْتَهِدَ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يُجَدِّدَ نَظَرًا عِنْدَ وُقُوعِ النَّازِلَةِ، وَلَا يَعْتَمِدَ عَلَى اجْتِهَادِهِ الْمُتَقَدِّمِ لِإِمْكَانِ أَنْ يَظْهَرَ لَهُ ثَانِيًا خِلَافُ مَا ظَهَرَ لَهُ أَوَّلًا، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يَكُونَ ذَاكِرًا لِأَرْكَانِ اجْتِهَادِهِ، مَائِلًا إِلَيْهِ، فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى اسْتِئْنَافِ نَظَرٍ فِي أَمَارَةٍ أُخْرَى. التَّاسِعَةُ- إِنَّمَا يكون يَكُونُ الْأَجْرُ لِلْحَاكِمِ الْمُخْطِئِ إِذَا كَانَ عَالِمًا بِالِاجْتِهَادِ وَالسُّنَنِ وَالْقِيَاسِ، وَقَضَاءِ مَنْ مَضَى لِأَنَّ اجْتِهَادَهُ عِبَادَةٌ وَلَا يُؤْجَرُ عَلَى الْخَطَأِ بَلْ يُوضَعُ عَنْهُ الْإِثْمُ فَقَطْ، فَأَمَّا مَنْ لَمْ يَكُنْ مَحَلًّا لِلِاجْتِهَادِ فَهُوَ مُتَكَلِّفٌ لَا يُعْذَرُ بِالْخَطَأِ فِي الْحُكْمِ، بَلْ يُخَافُ عَلَيْهِ أَعْظَمُ الْوِزْرِ. يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ حَدِيثُهُ الْآخَرُ، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ: (الْقُضَاةُ ثَلَاثَةٌ) الْحَدِيثَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: إِنَّمَا يُؤْجَرُ عَلَى اجْتِهَادِهِ فِي طَلَبِ الصَّوَابِ لَا عَلَى الْخَطَأِ، وَمِمَّا يُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ" الْآيَةَ. قَالَ الْحَسَنُ: أَثْنَى عَلَى سُلَيْمَانَ وَلَمْ يَذُمَّ دَاوُدَ. الْعَاشِرَةُ- ذَكَرَ أَبُو التَّمَّامِ الْمَالِكِيِّ أَنَّ مَذْهَبَ مَالِكٍ أَنَّ الْحَقَّ فِي وَاحِدٍ مِنْ أَقَاوِيلِ الْمُجْتَهِدِينَ وَلَيْسَ ذَلِكَ فِي أَقَاوِيلِ الْمُخْتَلِفِينَ، وَبِهِ قَالَ أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ. قَالَ: وَحَكَى ابْنُ الْقَاسِمِ أَنَّهُ سَأَلَ مَالِكًا عَنِ اخْتِلَافِ الصَّحَابَةِ، فَقَالَ: مُخْطِئٌ وَمُصِيبٌ، وَلَيْسَ الْحَقُّ فِي جَمِيعِ أَقَاوِيلِهِمْ. وَهَذَا الْقَوْلُ قِيلَ: هُوَ الْمَشْهُورُ عَنْ مَالِكٍ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ. وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ هَذَا بِحَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالُوا: وَهُوَ نَصٌّ عَلَى أَنَّ فِي الْمُجْتَهِدِينَ وَفِي الْحَاكِمِينَ مُخْطِئًا وَمُصِيبًا، قَالُوا: وَالْقَوْلُ بِأَنَّ كُلَّ مُجْتَهِدٍ مُصِيبٌ يُؤَدِّي إِلَى كَوْنِ الشَّيْءِ حَلَالًا حَرَامًا، وَوَاجِبًا نَدْبًا. وَاحْتَجَّ أَهْلُ الْمَقَالَةِ الْأُولَى بِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ. قَالَ: نَادَى فِينَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ انْصَرَفَ مِنَ الْأَحْزَابِ (أَلَا لَا يُصَلِّيَنَّ أَحَدٌ الْعَصْرَ إِلَّا فِي بَنِي قُرَيْظَةَ) فَتَخَوَّفَ نَاسٌ فَوْتَ الْوَقْتِ فَصَلُّوا دُونَ بَنِي قُرَيْظَةَ، وَقَالَ الْآخَرُونَ: لَا نُصَلِّي إِلَّا حَيْثُ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَإِنْ فَاتَنَا الْوَقْتُ، قَالَ: فَمَا عَنَّفَ وَاحِدًا مِنَ الْفَرِيقَيْنِ، قَالُوا: فَلَوْ كَانَ أَحَدُ الْفَرِيقَيْنِ مُخْطِئًا لَعَيَّنَهُ النَّبِيُّ ﷺ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: لَعَلَّهُ إِنَّمَا سَكَتَ عَنْ تَعْيِينِ الْمُخْطِئِينَ لِأَنَّهُ غَيْرُ آثِمٍ بَلْ مَأْجُورٌ،

o hadisede içtihad etmek istemiş olur. Bu durum usul âlimlerinin şu sözünün doğruluğunu gösterir: Müctehidin yeni bir hadise vuku bulduğunda yeniden inceleme yapması vaciptir; daha önceki içtihadına dayanamaz. Çünkü ilkinde beliren şeyin aksinin ikinci defa belirmesi mümkündür; meğerki önceki içtihadının rükünlerini hatırlıyor ve ona meyilli bulunuyor olsun, o takdirde başka bir emareyi yeniden incelemeye ihtiyaç duymaz. Dokuzuncusu: Hata eden hâkime ecir verilmesi; ancak onun içtihadı, sünnetleri, kıyası ve geçmişlerin hükümlerini bilen bir kimse olması durumundadır. Çünkü onun içtihadı bir ibadettir; o hatasından ötürü ecir almaz, sadece üzerinden günah kaldırılır. İçtihad ehli olmayan kimseye gelince; o haddini aşan bir külfet altına girmiştir, hükümdeki hatasından ötürü mazur sayılmaz, bilakis hakkında en büyük günahın terettüp etmesinden korkulur. Buna onun Ebû Dâvûd tarafından rivayet edilen diğer şu hadisi delalet eder: «Hâkimler üç kısımdır...» İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: O ancak hatasından ötürü değil, doğruyu arama hususundaki içtihadından ötürü ecir alır. Bunu teyit eden delillerden biri de Yüce Allah'ın: { فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } “Biz onu Süleyman'a bellettik” ayetidir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: «Süleyman'ı övmüş, Dâvûd'u ise yermemiştir.» Onuncusu: Mâlikî âlimlerinden Ebü't-Temmâm, Mâlik'in mezhebine göre hakkın müctehidlerin görüşlerinden birinde olduğunu, [birbirine zıt] farklı görüşlerin hepsinde olmadığını belirtmiştir; fakihlerin çoğunluğu da bu görüştedir. Dedi ki: İbnü'l-Kāsım, Mâlik'e sahabenin ihtilafını sorduğunu, onun da: «Hata eden de vardır, isabet eden de; hak onların görüşlerinin tamamında değildir» dediğini nakletmiştir. Bu görüşün Mâlik'ten meşhur olan görüş olduğu söylenmiştir ve Muhammed b. el-Hüseyn de bu görüşe meyletmiştir. Bu görüşü savunanlar Abdullah b. Amr'ın hadisini delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Bu hadis müctehidlerin ve hâkimlerin içinde hata edenin de isabet edenin de bulunduğuna dair açık bir nastır. Dediler ki: Her müctehidin isabet ettiğini söylemek bir şeyin hem helal hem haram, hem vacip hem mendup olmasına yol açar. Birinci görüş sahipleri ise İbn Ömer'in hadisini delil getirmişlerdir. O şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ Ahzâb [Günü] dönüşünde aramızda nida edip: «Sakın hiçbir kimse ikindiyi Benî Kurayza'dan başka bir yerde kılmasın» buyurdu. İnsanlardan bir kısmı vaktin çıkmasından endişe edip Benî Kurayza'ya varmadan namazı kıldılar. Diğerleri ise: «Vakti kaçırsak bile ancak Resûlullah'ın ﷺ bize emrettiği yerde kılarız» dediler. Dedi ki: İki gruptan hiçbirini azarlamadı. Dediler ki: Eğer iki gruptan biri hata etmiş olsaydı Nebî ﷺ onu açıkça belirtirdi. Şöyle de denilebilir: Hata edenleri açıkça belirtmekten susması, onların günahkâr olmayıp bilakis ecir aldıklarından ötürüdür;

فَاسْتَغْنَى عَنْ تَعْيِينِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَمَسْأَلَةُ الِاجْتِهَادِ طَوِيلَةٌ مُتَشَعِّبَةٌ، وَهَذِهِ النُّبْذَةُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا كَافِيَةٌ فِي مَعْنَى الْآيَةِ، وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ لِلْهِدَايَةِ. الْحَادِيَةَ عشرة- وَيَتَعَلَّقُ بِالْآيَةِ فَصْلٌ آخَرُ: وَهُوَ رُجُوعُ الْحَاكِمِ بَعْدَ قَضَائِهِ مِنَ اجْتِهَادِهِ إِلَى اجْتِهَادٍ آخَرَ أَرْجَحَ مِنَ الْأَوَّلِ، فَإِنَّ دَاوُدَ ﵇ فَعَلَ ذَلِكَ. وَقَدِ اخْتَلَفَ فِي ذَلِكَ عُلَمَاؤُنَا رَحِمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى، فَقَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ وَمُطَرِّفٌ فِي" الْوَاضِحَةِ": ذَلِكَ لَهُ مَا دَامَ فِي وِلَايَتِهِ، فَأَمَّا إِنْ كَانَتْ وِلَايَةٌ أُخْرَى فَلَيْسَ لَهُ ذَلِكَ، وَهُوَ بِمَنْزِلَةِ غَيْرِهِ مِنَ الْقُضَاةِ. وَهَذَا هُوَ ظَاهِرُ قَوْلِ مَالِكٍ ﵀ فِي" الْمُدَوَّنَةِ". وَقَالَ سَحْنُونٌ فِي رُجُوعِهِ مِنَ اجْتِهَادٍ فِيهِ قَوْلٌ إِلَى غَيْرِهِ مِمَّا رَآهُ أَصْوَبَ لَيْسَ لَهُ ذَلِكَ، وَقَالَهُ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ. قَالَا: وَيَسْتَأْنِفُ الْحُكْمَ بِمَا قَوِيَ عِنْدَهُ. قَالَ سَحْنُونٌ: إِلَّا أَنْ يَكُونَ نَسِيَ الْأَقْوَى عِنْدَهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، أَوْ وَهِمَ فَحَكَمَ بِغَيْرِهِ فَلَهُ نَقْضُهُ، وَأَمَّا وَإِنْ حَكَمَ بِحُكْمٍ هُوَ الْأَقْوَى عِنْدَهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ ثُمَّ قَوِيَ عِنْدَهُ غَيْرُهُ بَعْدَ ذَلِكَ فَلَا سَبِيلَ إِلَى نَقْضِ الْأَوَّلِ، قَالَهُ سَحْنُونٌ فِي كِتَابِ ابْنِهِ. وَقَالَ أَشْهَبُ فِي كِتَابِ ابْنِ الْمَوَّازِ إِنْ كَانَ رُجُوعُهُ إِلَى الْأَصْوَبِ فِي مَالٍ فَلَهُ نَقْضُ الْأَوَّلِ، وَإِنْ كَانَ فِي طَلَاقٍ أَوْ نِكَاحٍ أَوْ عِتْقٍ فَلَيْسَ لَهُ نَقْضُهُ. قلت: رجوع القاضي عما حكم القاضي إِذَا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّ الْحَقَّ فِي غَيْرِهِ مَا دَامَ فِي وِلَايَتِهِ أَوْلَى. وَهَكَذَا فِي رِسَالَةِ عُمَرَ إِلَى أَبِي مُوسَى ﵄، رَوَاهَا الدَّارَقُطْنِيُّ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهَا فِي" الْأَعْرَافِ" وَلَمْ يُفَصِّلْ، وَهِيَ الْحُجَّةُ لِظَاهِرِ قَوْلِ مَالِكٍ. وَلَمْ يَخْتَلِفِ الْعُلَمَاءُ أَنَّ الْقَاضِيَ إِذَا قَضَى تَجَوُّزًا وَبِخِلَافِ أَهْلِ الْعِلْمِ فَهُوَ مَرْدُودٌ، إِنْ كَانَ عَلَى وَجْهِ الِاجْتِهَادِ، فَأَمَّا أَنْ يَتَعَقَّبَ قَاضٍ حُكْمَ قَاضٍ آخَرَ فَلَا يَجُوزُ ذَلِكَ لَهُ لِأَنَّ فِيهِ مَضَرَّةً عُظْمَى مِنْ جِهَةِ نَقْضِ الْأَحْكَامِ، وَتَبْدِيلِ الْحَلَالِ بِالْحَرَامِ، وَعَدَمِ ضَبْطِ قَوَانِينِ الْإِسْلَامِ، وَلَمْ يَتَعَرَّضْ أَحَدٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ لِنَقْضِ مَا رَوَاهُ الْآخَرُ، وَإِنَّمَا كَانَ يَحْكُمُ بما ظهر له. الثانية عشرة- قَالَ بَعْضُ النَّاسِ: إِنَّ دَاوُدَ ﵇ لَمْ يَكُنْ أَنْفَذَ الْحُكْمَ وَظَهَرَ لَهُ مَا قَالَ غَيْرُهُ. وَقَالَ آخَرُونَ: لَمْ يَكُنْ حُكْمًا وإنما كانت فتيا.

bu yüzden onu açıkça belirtmeye ihtiyaç duymamıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. İçtihad meselesi uzun ve dallı budaklıdır; zikrettiğimiz bu kadarı ayetin anlamı için yeterlidir. Hidayete erdiren Allah'tır. On birincisi: Ayetle ilgili bir başka husus daha vardır: O da hâkimin hüküm verdikten sonra kendi içtihadından birincisinden daha kuvvetli olan başka bir içtihada dönmesidir; nitekim Dâvûd (aleyhisselâm) böyle yapmıştır. Âlimlerimiz —Allah Teâlâ onlara rahmet etsin— bu konuda ihtilaf etmişlerdir. Abdülmelik ve Mutarrif «el-Vâdıha»da şöyle demişlerdir: «Görevi başında kaldığı müddetçe bu onun hakkıdır; fakat başka bir görev döneminde ise bu onun hakkı değildir ve o diğer hâkimler mesabesindedir.» Mâlik'in (rahimehullâh) «el-Müdevvene»deki sözünün zahiri de budur. Sahnûn ise hakkında bir kavil bulunan içtihadından daha doğru gördüğü başka bir içtihada dönmesi hususunda: «Buna hakkı yoktur» demiştir; İbn Abdi'l-Hakem de böyle söylemiştir. İkisi de: «Kendisinde kuvvetli olan yeni içtihad ile baştan hüküm verir» demişlerdir. Sahnûn şöyle demiştir: «Meğerki o vakitte nezdinde en kuvvetli olanı unutmuş veya yanılmış da başkasıyla hükmetmiş olsun, o takdirde onu bozabilir. Ancak o vakitte nezdinde en kuvvetli olan bir hükümle hükmetmiş, daha sonra da yanında başkası kuvvet kazanmışsa birinciyi bozmanın hiçbir yolu yoktur.» Bunu Sahnûn oğlunun kitabında söylemiştir. Eşheb ise İbnü'l-Mevvâz'ın kitabında şöyle demiştir: «Eğer daha doğru olana dönüşü bir mal hakkında ise birinciyi bozabilir; şayet talak, nikâh veya azat etme hakkında ise onu bozamaz.» Derim ki: Hâkime, görevi başında kaldığı müddetçe hakkın başkasında olduğu tebeyyün ettiğinde verdiği hükümden dönmesi daha evladır. Ömer'in Ebû Mûsâ'ya (radıyallâhu anhümâ) yazdığı ve ed-Dârekutnî'nin rivayet ettiği mektupta da böyledir. Biz bunu «el-A'râf»ta zikretmiştik; orada ayrıma gitmemiştir ve Mâlik'in sözünün zahirine hüccet olan da budur. Âlimler, bir hâkim içtihad yoluyla da olsa gevşeklik göstererek ve ilim ehlinin hilafına hüküm verirse bu hükmün merdud olduğunda ihtilaf etmemişlerdir. Fakat bir hâkimin başka bir hâkimin hükmünü denetleyip bozmasına gelince, bu ona caiz değildir; çünkü bunda hükümlerin bozulması, helalin haramla değiştirilmesi ve İslâm kanunlarının zapt edilememesi cihetinden büyük bir zarar vardır. Âlimlerden hiçbiri diğerinin rivayet ettiğini bozmaya kalkışmamış, ancak kendisine zahir olanla hükmetmiştir. On ikincisi: İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: «Dâvûd (aleyhisselâm) hükmü infaz etmemişti ve diğerinin söylediği görüş ona zahir oldu.» Başkaları ise: «Bu bir hüküm değildi, sadece bir fetva idi» demişlerdir.

قلت: وهكذا تؤول فِيمَا رَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ عَنْهُ ﵇ أَنَّهُ قَالَ:" بَيْنَمَا امْرَأَتَانِ مَعَهُمَا ابْنَاهُمَا جَاءَ الذِّئْبُ فَذَهَبَ بِابْنِ إِحْدَاهُمَا، فَقَالَتْ

Derim ki: Ebû Hüreyre'nin ondan (aleyhisselâm) rivayet ettiği şu hadis hakkında da böyle tevil yapılmıştır; o şöyle demiştir: «Yanlarında oğulları bulunan iki kadın varken bir kurt geldi ve birinin oğlunu alıp götürdü. Bunun üzerine

هَذِهِ لِصَاحِبَتِهَا: إِنَّمَا ذَهَبَ بِابْنِكِ أَنْتِ. وَقَالَتِ الْأُخْرَى: إِنَّمَا ذَهَبَ بِابْنِكِ، فَتَحَاكَمَتَا إِلَى دَاوُدَ، فَقَضَى بِهِ لِلْكُبْرَى فَخَرَجَتَا عَلَى سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ ﵉ فَأَخْبَرَتَاهُ، فَقَالَ: ائْتُونِي بِالسِّكِّينِ أَشُقُّهُ بَيْنَكُمَا، فَقَالَتِ الصُّغْرَى: لَا- يَرْحَمُكَ اللَّهُ- هُوَ ابْنُهَا، فَقَضَى بِهِ لِلصُّغْرَى، قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: إِنْ سَمِعْتُ بِالسِّكِّينِ قَطُّ إِلَّا يَوْمَئِذٍ، مَا كُنَّا نَقُولُ إِلَّا الْمُدْيَةَ، أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. فَأَمَّا الْقَوْلُ بِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ دَاوُدَ فُتْيَا فَهُوَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ كَانَ النَّبِيُّ- ﷺ وَفُتْيَاهُ حُكْمٌ. وَأَمَّا الْقَوْلُ الْآخَرُ فَيَبْعُدُ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:" إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ" فَبَيَّنَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا كَانَ قَدْ حَكَمَ. وَكَذَا قَوْلُهُ فِي الْحَدِيثِ: فَقَضَى بِهِ لِلْكُبْرَى، يَدُلُّ عَلَى إِنْفَاذِ الْقَضَاءِ وَإِنْجَازِهِ. وَلَقَدْ أَبْعَدَ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ كَانَ مِنْ شَرْعِ دَاوُدَ أَنْ يَحْكُمَ بِهِ لِلْكُبْرَى مِنْ حَيْثُ هِيَ كُبْرَى، لِأَنَّ الْكِبَرَ وَالصِّغَرَ طَرْدٌ مَحْضٌ عِنْدَ الدَّعَاوَى كَالطُّولِ وَالْقِصَرِ وَالسَّوَادِ وَالْبَيَاضِ وَذَلِكَ لَا يُوجِبُ تَرْجِيحَ أَحَدِ الْمُتَدَاعِيَيْنِ حَتَّى يُحْكَمَ لَهُ أَوْ عَلَيْهِ لِأَجْلِ ذَلِكَ. وَهُوَ مِمَّا يَقْطَعُ بِهِ مَنْ فَهِمَ مَا جَاءَتْ بِهِ الشَّرَائِعُ. وَالَّذِي يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ: إِنَّ دَاوُدَ ﵇ إِنَّمَا قَضَى بِهِ لِلْكُبْرَى لِسَبَبٍ اقْتَضَى عِنْدَهُ تَرْجِيحَ قَوْلِهَا. وَلَمْ يَذْكُرْ فِي الْحَدِيثِ تَعْيِينَهُ إِذْ لَمْ تَدْعُ حَاجَةٌ إِلَيْهِ، فَيُمْكِنُ أَنَّ الْوَلَدَ كَانَ بِيَدِهَا، وَعَلِمَ عَجْزَ الْأُخْرَى عَنْ إِقَامَةِ الْبَيِّنَةِ، فَقَضَى بِهِ لَهَا إِبْقَاءً لِمَا كَانَ عَلَى مَا كَانَ. وَهَذَا التَّأْوِيلُ أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ. وَهُوَ الَّذِي تَشْهَدُ لَهُ قَاعِدَةُ الدَّعَاوَى الشَّرْعِيَّةِ الَّتِي يَبْعُدُ اخْتِلَافُ الشَّرَائِعِ فِيهَا. لَا يُقَالُ: فَإِنْ كَانَ دَاوُدُ قَضَى بِسَبَبٍ شَرْعِيٍّ فَكَيْفَ سَاغَ لِسُلَيْمَانَ نَقْضُ حُكْمِهِ، فَالْجَوَابُ: أَنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ لَمْ يَتَعَرَّضْ لِحُكْمِ أَبِيهِ بِالنَّقْضِ، وَإِنَّمَا احْتَالَ حِيلَةً لَطِيفَةً ظَهَرَ لَهُ بِسَبَبِهَا صِدْقُ الصُّغْرَى، وَهِيَ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ: هَاتِ السِّكِّينَ أَشُقُّهُ بَيْنَكُمَا، قَالَتِ الصُّغْرَى: لَا، فَظَهَرَ لَهُ مِنْ قَرِينَةِ الشَّفَقَةِ فِي الصُّغْرَى، وَعَدَمِ ذَلِكَ فِي الْكُبْرَى، مَعَ مَا عَسَاهُ انْضَافَ إِلَى ذَلِكَ مِنَ الْقَرَائِنِ مَا حَصَلَ لَهُ الْعِلْمُ بِصِدْقِهَا فَحَكَمَ لَهَا. وَلَعَلَّهُ كَانَ مِمَّنْ سَوَّغَ لَهُ أَنْ يَحْكُمَ بِعِلْمِهِ. وَقَدْ تَرْجَمَ النَّسَائِيُّ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ" حُكْمُ الْحَاكِمِ بِعِلْمِهِ". وَتَرْجَمَ لَهُ أَيْضًا" السَّعَةُ لِلْحَاكِمِ أَنْ يَقُولَ

biri arkadaşına: 'Kurt ancak senin oğlunu götürdü' dedi. Diğeri de: 'Hayır, ancak senin oğlunu götürdü' dedi. Dâvûd'un huzurunda muhakeme oldular; Dâvûd çocuğun büyük kadına ait olduğuna hükmetti. Süleyman b. Dâvûd'un (aleyhimesselâm) yanına çıktılar ve durumu ona haber verdiler. Süleyman: 'Bana bir bıçak getirin, çocuğu aranızda ikiye böleyim' dedi. Küçük kadın: 'Hayır —Allah sana rahmet etsin— çocuk onundur' dedi. Bunun üzerine Süleyman çocuğun küçük kadına ait olduğuna hükmetti.» Ebû Hüreyre şöyle demiştir: «Vallahi ben sikkin (bıçak) kelimesini o günden önce hiç işitmemiştim; biz ancak müdye derdik.» Bunu Müslim rivayet etmiştir. Dâvûd'un bu tasarrufunun bir fetva olduğu görüşüne gelince, bu zayıftır; çünkü o bir nebî idi ﷺ ve onun fetvası hükümdür. Diğer görüşe gelince, bu da uzaktır; çünkü Yüce Allah: { إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ } “Hani onlar... hüküm veriyorlardı” buyurarak her birinin hükmetmiş olduğunu açıklamıştır. Aynı şekilde hadisteki: «Çocuğun büyük kadına ait olduğuna hükmetti» ifadesi de hükmün infaz ve icra edildiğine delalet etmektedir. Dâvûd'un şeriatında, sadece büyük olmasından ötürü çocuğun büyük kadına verilmesi şeklinde bir hükmün bulunduğunu söyleyen kimse gerçekten çok uzaklaşmıştır; zira davalarda büyüklük ve küçüklük, uzunluk, kısalık, siyahlık ve beyazlık gibi tamamen hükümsüz (tardî) vasıflardır ve bunlardan dolayı davacılardan birinin lehine veya aleyhine hüküm verilecek şekilde bir tercih sebebi teşkil etmez. Bu husus, şeriatların getirdiği hükümleri anlayan bir kimsenin kesin olarak bildiği şeylerdendir. Söylenmesi gereken doğru söz şudur: Dâvûd (aleyhisselâm) çocuğun büyük kadına ait olduğuna, nezdinde onun sözünü tercihi gerektiren bir sebepten ötürü hükmetmiştir. Bir ihtiyaç hâsıl olmadığı için hadiste bu sebep tayin edilerek zikredilmemiştir; dolayısıyla çocuğun onun elinde olması ve diğer kadının beyyine getirmekten aciz olduğunu bilmesi, böylece mevcut durumu olduğu gibi devam ettirmek üzere çocuğun ona ait olduğuna hükmetmiş olması muhtemeldir. Bu tevil bu hadis hakkında söylenenlerin en güzelidir. Şeriatların hakkında farklılık göstermesi uzak olan şer'î dava kaidesinin de şahitlik ettiği görüş budur. «Şayet Dâvûd şer'î bir sebepten dolayı hükmettiyse Süleyman'ın onun hükmünü bozması nasıl caiz oldu?» denilemez. Cevap şudur: Süleyman (aleyhisselâm) babasının hükmünü bozmaya kalkışmamış, ancak sayesinde küçük kadının doğruluğunun kendisine zahir olduğu latif bir çareye başvurmuştur. O da: «Bıçağı getirin, çocuğu aranızda böleyim» dediğinde küçük kadının: «Hayır» demesidir. Böylece küçük kadındaki şefkat karinesinden ve büyük kadında bunun bulunmamasından —buna eklenen diğer karinelerle birlikte— onun doğruluğuna dair kesin bilgi (ilim) hâsıl olmuş ve onun lehine hükmetmiştir. Belki de o, kendi ilmiyle hükmetmesine izin verilen kimselerdendi. Nitekim en-Nesâî bu hadise: «Hâkimin kendi ilmiyle hükmetmesi» başlığını koymuştur. Ayrıca: «Hakkın ortaya çıkması için hâkimin yapmayacağı bir şey hakkında 'yaparım' demesinin caiz oluşu» başlığını atmıştır.

لِلشَّيْءِ الَّذِي لَا يَفْعَلُهُ أَفْعَلُ لِيَسْتَبِينَ الْحَقُّ". وَتَرْجَمَ لَهُ أَيْضًا" نَقْضُ الْحَاكِمِ لَا يَحْكُمُ بِهِ غَيْرُهُ مِمَّنْ هُوَ مِثْلُهُ أَوْ أَجَلُّ مِنْهُ". وَلَعَلَّ الْكُبْرَى اعْتَرَفَتْ بِأَنَّ الْوَلَدَ لِلصُّغْرَى عند ما رَأَتْ مِنْ سُلَيْمَانَ الْحَزْمَ وَالْجِدَّ فِي ذَلِكَ، فَقَضَى بِالْوَلَدِ لِلصُّغْرَى، وَيَكُونُ هَذَا كَمَا إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ بِالْيَمِينِ، فَلَمَّا مَضَى لِيَحْلِفَ حَضَرَ مَنِ اسْتَخْرَجَ مِنَ الْمُنْكَرِ مَا أَوْجَبَ إِقْرَارُهُ، فَإِنَّهُ يُحْكَمُ عَلَيْهِ بِذَلِكَ الْإِقْرَارِ قَبْلَ الْيَمِينِ وَبَعْدَهَا، وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ مِنْ بَابِ نَقْضِ الْحُكْمِ الْأَوَّلِ، لَكِنْ مِنْ بَابِ تَبَدُّلِ الْأَحْكَامِ بِحَسَبِ تَبَدُّلِ الْأَسْبَابِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ مِنَ الْفِقْهِ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ سُوِّغَ لَهُمُ الْحُكْمُ بِالِاجْتِهَادِ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ. وَفِيهِ مِنَ الْفِقْهِ اسْتِعْمَالُ الْحُكَّامِ الْحِيَلَ الَّتِي تُسْتَخْرَجُ بِهَا الْحُقُوقُ، وَذَلِكَ يَكُونُ عَنْ قُوَّةِ الذَّكَاءِ وَالْفَطْنَةِ، وَمُمَارَسَةِ أَحْوَالِ الْخَلْقِ، وَقَدْ يَكُونُ فِي أَهْلِ التَّقْوَى فِرَاسَةٌ دِينِيَّةٌ، وَتَوَسُّمَاتٌ نُورِيَّةٌ، وَذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ. وَفِيهِ الْحُجَّةُ لِمَنْ يَقُولُ: إِنَّ الْأُمَّ تُسْتَلْحَقُ، وَلَيْسَ مَشْهُورَ مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَلَيْسَ هَذَا مَوْضِعَ ذِكْرِهِ. وَعَلَى الْجُمْلَةِ فَقَضَاءُ سُلَيْمَانَ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ تَضَمَّنَهَا مَدْحُهُ تَعَالَى له بقوله:" فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ". الثالثة عشرة- قَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي الْحَرْثِ وَالْحُكْمِ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ فِي شَرْعِنَا: أَنَّ عَلَى أَصْحَابِ الْحَوَائِطِ حِفْظَ حِيطَانِهِمْ وَزُرُوعِهِمْ بِالنَّهَارِ، ثُمَّ الضَّمَانُ فِي الْمِثْلِ بِالْمِثْلِيَّاتِ، وَبِالْقِيمَةِ فِي ذَوَاتِ الْقِيَمِ. وَالْأَصْلُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي شَرْعِنَا مَا حكم به [محمد] نَبِيُّنَا ﷺ فِي نَاقَةِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ. رَوَاهُ مَالِكٌ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ حَرَامِ بْنِ سَعْدِ بْنِ مُحَيِّصَةَ: أَنَّ نَاقَةً لِلْبَرَاءِ دَخَلَتْ حَائِطَ رَجُلٍ فَأَفْسَدَتْ فِيهِ فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنَّ عَلَى أَهْلِ الْحَوَائِطِ حِفْظَهَا بِاللَّيْلِ، وَأَنَّ مَا أَفْسَدَتِ الْمَوَاشِي بِاللَّيْلِ ضَامِنٌ عَلَى أَهْلِهَا. هَكَذَا رَوَاهُ جَمِيعُ الرُّوَاةِ مُرْسَلًا. وَكَذَلِكَ رَوَاهُ أَصْحَابُ ابْنِ شِهَابٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، إِلَّا ابْنَ عُيَيْنَةَ فَإِنَّهُ رَوَاهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدٍ وَحَرَامِ بْنِ سَعْدِ بْنِ مُحَيِّصَةَ: أَنَّ نَاقَةً، فَذَكَرَ مِثْلَهُ بِمَعْنَاهُ. وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ نَاقَةَ الْبَرَاءِ دَخَلَتْ حَائِطَ قَوْمٍ، مِثْلَ حَدِيثِ مَالِكٍ سَوَاءً، إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ حَرَامَ بْنَ سَعْدِ بْنِ مُحَيِّصَةَ وَلَا غَيْرَهُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَمْ يَصْنَعِ ابْنُ أَبِي ذئب

[Buhârî bu hadise şu başlığı koymuştur:] «...gerçeğin ortaya çıkması için, aslında yapmayacağı bir şey hakkında 'bunu yaparım' demek.» Yine [Buhârî] bu hadise: «Hâkimin verdiği hükmü, kendisi gibi veya kendisinden daha üstün olan bir başkası bozamaz/aksine hükmedemez» şeklinde bir başlık da koymuştur. İhtimaldir ki büyük kadın, Süleyman'ın bu husustaki kararlılığını ve ciddiyetini görünce çocuğun küçüğe ait olduğunu itiraf etmiş; o da çocuğun küçük kadına ait olduğuna hükmetmiştir. Bu durum, hâkimin yemin ile hükmetmesine benzer; [davalı] yemin etmeye gittiğinde, inkâr eden kimseden onun ikrarını gerektirecek bir delil ortaya çıkaran kimse hazır bulunursa, yeminden önce de sonra da o ikrar doğrultusunda aleyhine hüküm verilir. Bu durum ilk hükmün bozulması kabilinden değil, sebeplerin değişmesiyle hükümlerin değişmesi kabilindendir. En doğrusunu Allah bilir. Bu hadiste yer alan fıkhî inceliklerden biri, peygamberlerin ictihad ile hüküm vermelerinin caiz olduğudur; bunu daha önce zikretmiştik. Yine bu hadisteki fıkhî hükümlerden biri de hâkimlerin hakları ortaya çıkarmak için [meşru] çarelere başvurabileceğidir. Bu durum zekâ ve basiretin kuvvetinden ve insanların ahvalini tecrübe etmiş olmaktan ileri gelir. Takva ehlinde ise dinî bir firaset ve nuranî basiretler bulunabilir; bu da Allah'ın dilediğine verdiği bir lütfudur. Yine bu hadiste, annenin nesep iddiasında bulunabileceğini (istilhâk) savunanlar için bir delil vardır; ancak bu, Mâlik mezhebinin meşhur görüşü değildir ve burası da bunu zikretme yeri değildir. Hülasa, Süleyman'ın bu kıssadaki hükmü, Yüce Allah'ın onun hakkındaki: { فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } “Biz onu hemen Süleyman'a kavrattık” övgüsünün kapsamına dâhildir. On Üçüncü Mesele- Ekin (hars) ve bu olayın şeriatımızdaki hükmü hakkında açıklama daha önce geçmişti: Bahçe sahiplerinin gündüzleyin bahçelerini ve ekinlerini korumaları gerekir; [zarar durumunda] mislî mallarda misliyle, kıyemî mallarda ise kıymetiyle tazmin söz konusudur. Bu meselenin şeriatımızdaki aslı/dayanağı, Peygamberimiz [Muhammed'in] (sallallâhu aleyhi ve sellem) Berâ b. Âzib'in devesi hakkında verdiği hükümdür. Mâlik'in İbn Şihâb'dan, onun da Harâm b. Sa'd b. Muhayyisa'dan rivayet ettiğine göre: Berâ'ya ait bir deve bir adamın bahçesine girip orada zarar verdi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bahçe sahiplerinin geceleyin bahçelerini korumaları gerektiğine ve hayvanların geceleyin verdikleri zararın sahipleri tarafından tazmin edileceğine hükmetti. Bütün râviler bu hadisi bu şekilde mürsel olarak rivayet etmişlerdir. İbn Şihâb'ın talebeleri de bunu İbn Şihâb'dan aynı şekilde rivayet etmiştir; ancak İbn Uyeyne müstesnadır. Zira o, ez-Zührî'den, o Saîd ve Harâm b. Sa'd b. Muhayyisa'dan: «Bir deve...» diyerek hadisin bir benzerini aynı manada rivayet etmiştir. İbn Ebî Zi'b de İbn Şihâb'dan, Berâ'nın devesinin bir topluluğun bahçesine girdiği haberinin kendisine ulaştığını aynen Mâlik'in hadisi gibi rivayet etmiş; ancak Harâm b. Sa'd b. Muhayyisa'yı veya bir başkasını zikretmemiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: İbn Ebî Zi'b...

شَيْئًا، إِلَّا أَنَّهُ أَفْسَدَ إِسْنَادَهُ. وَرَوَاهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ حَرَامِ بْنِ مُحَيِّصَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَلَمْ يُتَابَعْ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَلَى ذَلِكَ وَأَنْكَرُوا عَلَيْهِ قَوْلَهُ عَنْ أَبِيهِ. وَرَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو أُمَامَةَ بْنُ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ أَنَّ نَاقَةً دَخَلَتْ فِي حَائِطِ قَوْمٍ فَأَفْسَدَتْ، فَجَعَلَ الْحَدِيثَ لِابْنِ شِهَابٍ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، وَلَمْ يُذْكَرْ أَنَّ النَّاقَةَ كَانَتْ لِلْبَرَاءِ. وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ الْحَدِيثُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنِ ابن محيصة، وعن سعيد ابن الْمُسَيَّبِ، وَعَنْ أَبِي أُمَامَةَ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- فَحَدَّثَ بِهِ عَمَّنْ شَاءَ مِنْهُمْ عَلَى مَا حَضَرَهُ وَكُلُّهُمْ ثِقَاتٌ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهَذَا الْحَدِيثُ وَإِنْ كَانَ مُرْسَلًا فَهُوَ حَدِيثٌ مَشْهُورٌ أَرْسَلَهُ الْأَئِمَّةُ، وَحَدَّثَ بِهِ الثِّقَاتُ، وَاسْتَعْمَلَهُ فُقَهَاءُ الْحِجَازِ وَتَلَقَّوْهُ بِالْقَبُولِ، وَجَرَى فِي الْمَدِينَةِ الْعَمَلُ بِهِ، وَحَسْبُكَ بِاسْتِعْمَالِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَسَائِرِ أَهْلِ الْحِجَازِ لهذا الحديث. الرابعة عشرة- ذَهَبَ مَالِكٌ وَجُمْهُورُ الْأَئِمَّةِ إِلَى الْقَوْلِ بِحَدِيثِ الْبَرَاءِ، وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْكُوفِيِّينَ إِلَى أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ مَنْسُوخٌ، وَأَنَّ الْبَهَائِمَ إِذَا أَفْسَدَتْ زَرْعًا فِي لَيْلٍ أَوْ نهار أنه لا يلزم صاحبها شي وَأُدْخِلَ فَسَادُهَا فِي عُمُومِ قَوْلِهِ ﷺ: (جُرْحُ الْعَجْمَاءِ جُبَارٌ) فَقَاسَ جَمِيعَ أَعْمَالِهَا عَلَى جُرْحِهَا. وَيُقَالُ: إِنَّهُ مَا تَقَدَّمَ أَبَا حَنِيفَةَ أَحَدٌ بِهَذَا الْقَوْلِ، وَلَا حُجَّةَ لَهُ وَلَا لِمَنِ اتَّبَعَهُ فِي حَدِيثِ الْعَجْمَاءِ، وَكَوْنِهِ نَاسِخًا لِحَدِيثِ الْبَرَاءِ وَمُعَارِضًا لَهُ، فَإِنَّ النسخ شروطه معدومة، والتعاوض إنما يصح إذا لم يمكن استعماله أَحَدِهِمَا إِلَّا بِنَفْيِ الْآخَرِ، وَحَدِيثُ (الْعَجْمَاءِ جُرْحُهَا جُبَارٌ) عُمُومٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، ثُمَّ خُصَّ مِنْهُ الزَّرْعُ وَالْحَوَائِطُ بِحَدِيثِ الْبَرَاءِ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَوْ جَاءَ عَنْهُ فِي حَدِيثٍ وَاحِدٍ: الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ نَهَارًا لَا لَيْلًا وَفِي الزَّرْعِ وَالْحَوَائِطِ وَالْحَرْثِ، لَمْ يَكُنْ هَذَا مُسْتَحِيلًا مِنَ الْقَوْلِ، فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ فِي هَذَا مُتَعَارِضٌ؟! وَإِنَّمَا هَذَا مِنْ بَابِ الْعُمُومِ وَالْخُصُوصِ عَلَى مَا هُوَ مَذْكُورٌ في الأصول. الخامشة عشرة- إِنْ قِيلَ: مَا الْحِكْمَةُ فِي تَفْرِيقِ الشَّارِعِ بَيْنَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَقَدْ قَالَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ: يُضَمَّنُ أَرْبَابُ الْمَوَاشِي بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ كُلَّ مَا أَفْسَدَتْ، وَلَا يُضَمَّنُ أَكْثَرَ مِنْ قِيمَةِ الْمَاشِيَةِ؟ قُلْنَا: الْفَرْقُ بَيْنَهُمَا وَاضِحٌ وَذَلِكَ أَنَّ أهل المواشي لهم ضرورة إلى إرسال

... bir şey [söylememiş], ancak isnadını bozmuştur. Bunu Abdürrezzâk, Ma‘mer’den, o ez-Zührî’den, o Harâm b. Muhayyisa’dan, o da babasından, o da Nebî’den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etmiştir. Ancak bu rivayette Abdürrezzâk’a mütâbaat eden olmamış ve onun “babasından” sözünü münker görmüşlerdir. İbn Cüreyc ise İbn Şihâb’dan şöyle rivayet etmiştir: Bana Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf, bir devenin bir topluluğun bahçesine girip zarar verdiğini anlattı. Böylece o, hadisi İbn Şihâb’ın Ebû Ümâme’den rivayeti kılmış ve devenin Berâ’ya ait olduğunu zikretmemiştir. Hadisin İbn Şihâb’dan, İbn Muhayyisa’dan, Saîd b. el-Müseyyeb’den ve Ebû Ümâme’den gelmiş olması muhtemeldir —doğrusunu Allah bilir—. ez-Zührî bunu o an aklına geldiği üzere onlardan dilediğinden rivayet etmiştir; onların hepsi de güvenilirdir (sika). Ebû Ömer şöyle demiştir: “Bu hadis mürsel de olsa, imamların mürsel olarak rivayet ettiği, güvenilir ravilerin aktardığı, Hicaz fukahasının amel edip hüsnükabulle karşıladığı meşhur bir hadistir. Medine’de uygulama da bu doğrultuda gerçekleşmiştir. Medine ehlinin ve diğer Hicaz ehlinin bu hadisle amel etmesi sana [delil olarak] yeter.” On dördüncüsü: Mâlik ve cumhur imamlar, Berâ hadisine göre hükmetme yoluna gitmişlerdir. Ebû Hanîfe, arkadaşları ve Kûfelilerden bir grup ise bu hükmün mensuh olduğuna, hayvanlar gece veya gündüz bir ekine zarar verdiğinde sahibine hiçbir tazminin gerekmediğine hükmetmişlerdir. Hayvanların verdiği zararı, Nebî’nin (sallallâhu aleyhi ve sellem): « جُرْحُ الْعَجْمَاءِ جُبَارٌ » «Dilsiz hayvanın [kendiliğinden açtığı yara ve verdiği] zarar hederdir (tazmini gerekmez).» genel ifadesinin kapsamına sokmuşlar ve hayvanın bütün fiillerini yaralamasına kıyas etmişlerdir. Ebû Hanîfe’den önce hiç kimsenin bu görüşü ileri sürmediği söylenmiştir. “el-Acmâ” hadisinde, onun Berâ hadisini neshettiğine ve onunla çeliştiğine dair ne kendisi ne de ona tâbi olanlar için bir delil vardır. Zira neshin şartları mevcut değildir. Teâruz (çelişki) ise ancak iki delilden birinin uygulanması diğerinin nefyedilmesi dışında mümkün olmadığında geçerli olur. Halbuki « الْعَجْمَاءِ جُرْحُهَا جُبَارٌ » hadisi üzerinde ittifak edilmiş genel (âmm) bir hükümdür; daha sonra Berâ hadisiyle ekinler ve bahçeler bundan tahsis edilmiştir. Çünkü eğer Nebî’den (sallallâhu aleyhi ve sellem) tek bir hadiste: “Dilsiz hayvanın gündüzleyin verdiği zarar hederdir, geceleyin değil; ekinlerde, bahçelerde ve ziraatte ise [tazmin edilir]” şeklinde bir ifade vârit olsaydı, bu söylenmesi imkânsız bir söz olmazdı. O halde bunda nasıl çelişki olduğu söylenebilir?! Bu durum, fıkıh usulünde zikredildiği üzere yalnızca umûm ve husûs kabilindendir. On beşincisi: Eğer: “Şâriin (kanun koyucunun) gece ile gündüzü birbirinden ayırmasındaki hikmet nedir? Nitekim Leys b. Sa‘d: ‘Hayvan sahipleri, hayvanların gece ve gündüz verdiği her zararı tazmin ederler, ancak hayvanın değerinden fazlası tazmin ettirilmez’ demiştir” denilirse; biz deriz ki: İkisi arasındaki fark açıktır. Şöyle ki: Hayvan sahiplerinin ... salmalarında bir zaruret vardır.

مَوَاشِيهِمْ تَرْعَى بِالنَّهَارِ، وَالْأَغْلَبُ عِنْدَهُمْ أَنَّ مَنْ عِنْدَهُ زَرْعٌ يَتَعَاهَدُهُ بِالنَّهَارِ وَيَحْفَظُهُ عَمَّنْ أَرَادَهُ، فَجَعَلَ حِفْظَ ذَلِكَ بِالنَّهَارِ عَلَى أَهْلِ الزُّرُوعِ، لِأَنَّهُ وَقْتُ التَّصَرُّفِ فِي الْمَعَاشِ، كَمَا قَالَ الله ﷾:" وَجَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً" [النبأ: ١ ١] فَإِذَا جَاءَ اللَّيْلُ فَقَدْ جَاءَ الْوَقْتُ الَّذِي يرجع كل شي إِلَى مَوْضِعِهِ وَسَكَنِهِ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ" [القصص: ٧٢] وقال:" وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً" [الانعام: ٩٦] وَيَرُدُّ أَهْلُ الْمَوَاشِي مَوَاشِيهِمْ إِلَى مَوَاضِعِهِمْ لِيَحْفَظُوهَا، فَإِذَا فَرَّطَ صَاحِبُ الْمَاشِيَةِ فِي رَدِّهَا إِلَى مَنْزِلِهِ، أَوْ فَرَّطَ فِي ضَبْطِهَا وَحَبْسِهَا عَنِ الِانْتِشَارِ بِاللَّيْلِ حَتَّى أَتْلَفَتْ شَيْئًا فَعَلَيْهِ ضَمَانُ ذَلِكَ، فَجَرَى الْحُكْمُ عَلَى الْأَوْفَقِ الْأَسْمَحِ، وَكَانَ ذَلِكَ أَرْفَقَ بِالْفَرِيقَيْنِ وَأَسْهَلَ عَلَى الطَّائِفَتَيْنِ، وَأَحْفَظَ لِلْمَالَيْنِ، وَقَدْ وَضَحَ الصُّبْحُ لِذِي عَيْنَيْنِ، وَلَكِنْ لِسَلِيمِ الْحَاسَّتَيْنِ، وَأَمَّا قَوْلُ اللَّيْثِ: لَا يُضَمَّنُ أَكْثَرَ مِنْ قِيمَةِ الْمَاشِيَةِ، فَقَدْ قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَا أَعْلَمُ مِنْ أَيْنَ قَالَ هَذَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، إِلَّا أَنْ يَجْعَلَهُ قِيَاسًا عَلَى الْعَبْدِ الْجَانِي لَا يَفْتَكُّ بِأَكْثَرَ مِنْ قِيمَتِهِ وَلَا يَلْزَمُ سَيِّدُهُ فِي جِنَايَتِهِ أَكْثَرَ من قيمته، وهذا ضعيف الوجه، كذا قال في" التمهيد" وقال في" الِاسْتِذْكَارِ": فَخَالَفَ الْحَدِيثَ فِي (الْعَجْمَاءِ جُرْحُهَا جُبَارٌ) وَخَالَفَ نَاقَةَ الْبَرَاءِ، وَقَدْ تَقَدَّمَهُ إِلَى ذَلِكَ طَائِفَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمْ عَطَاءٌ. قَالَ ابْنُ جريج قلت لعطاء: الحرث الْمَاشِيَةُ لَيْلًا أَوْ نَهَارًا؟ قَالَ: يُضَمَّنُ صَاحِبُهَا وَيُغَرَّمُ. قُلْتُ: كَانَ عَلَيْهِ حَظِرًا أَوْ لَمْ يَكُنْ؟ قَالَ نَعَمْ! يُغَرَّمُ. قُلْتُ: مَا يُغَرَّمُ؟ قَالَ: قِيمَةَ مَا أَكَلَ حِمَارُهُ وَدَابَّتُهُ وَمَاشِيَتُهُ. وَقَالَ مَعْمَرٌ عَنِ ابْنِ شُبْرُمَةَ: يُقَوَّمُ الزَّرْعُ عَلَى حَالِهِ الَّتِي أُصِيبَ عَلَيْهَا دَرَاهِمَ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ﵄: يُضَمَّنُ رَبُّ الْمَاشِيَةِ لَيْلًا أَوْ نَهَارًا، مِنْ طُرُقٍ لَا تَصِحُّ. السادسة عشرة- قَالَ مَالِكٌ: وَيُقَوَّمُ الزَّرْعُ الَّذِي أَفْسَدَتِ الْمَوَاشِي بِاللَّيْلِ عَلَى الرَّجَاءِ وَالْخَوْفِ. قَالَ: وَالْحَوَائِطُ الَّتِي تُحْرَسُ وَالَّتِي لَا تُحْرَسُ، وَالْمُحْظَرُ عَلَيْهَا وَغَيْرُ الْمُحْظَرِ سَوَاءٌ، يُغَرَّمُ أَهْلُهَا مَا أَصَابَتْ بِاللَّيْلِ بَالِغًا مَا بَلَغَ، وَإِنْ كَانَ أَكْثَرَ مِنْ قيمتها. قال: وإذا انْفَلَتَتْ دَابَّةٌ بِاللَّيْلِ فَوَطِئَتْ عَلَى رَجُلٍ نَائِمٍ لَمْ يُغَرَّمْ صَاحِبُهَا شَيْئًا، وَإِنَّمَا هَذَا فِي الْحَائِطِ وَالزَّرْعِ وَالْحَرْثِ، ذَكَرَهُ عَنْهُ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: مَا أَفْسَدَتِ الْمَاشِيَةُ بالليل فهو في مال ربها،

[... onların] hayvanları gündüz otlar. Onların örfünde ekseriyetle ekini olan kimse gündüzleyin ekinini gözetir ve ona kastedecek olandan onu korur. Bu sebeple gündüz vaktinde koruma sorumluluğunu ekin sahiplerine vermiştir; çünkü gündüz, geçim peşinde tasarrufta bulunma vaktidir. Nitekim Allah Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا } “Gündüzü de bir geçim vakti yaptık.” [en-Nebe 78/11] Gece geldiğinde ise her şeyin kendi yerine ve dinleneceği mekâna döndüğü vakit gelmiş olur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ } “Allah'tan başka, içinde dinleneceğiniz geceyi size getirecek ilah kimdir?” [el-Kasas 28/72] Ve şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا } “Geceyi de bir dinlenme zamanı kıldı.” [el-En'âm 6/96] Hayvan sahipleri de muhafaza etmek üzere hayvanlarını yerlerine geri getirirler. Dolayısıyla hayvan sahibi onu evine geri getirmekte ihmalkâr davranır veya geceleyin dağılmasını engelleyip muhafaza etmekte kusur eder de [hayvan] bir şeyi telef ederse, bunu tazmin etmek onun üzerinedir. Böylece hüküm en uygun ve en müsamahalı şekilde cereyan etmiştir; iki taraf için de en lütufkâr, iki grup için de en kolay ve her iki malı da en iyi koruyan [çözüm] budur. Artık iki gözü olan için sabah aydınlanmıştır; ancak iki duyusu da sağlam olan kimse için... Leys'in: «Hayvanın değerinden fazlası tazmin ettirilmez» sözüne gelince; Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: «Leys b. Sa'd'ın bunu nereden çıkardığını bilmiyorum; meğerki bunu, cinayet işleyen köleye kıyas etmiş olsun; zira o da değerinden fazlasıyla fidyelenip kurtarılmaz ve efendisine cinayetinden dolayı [kölenin] değerinden fazlası gerekmez. Fakat bu zayıf bir yaklaşımdır.» et-Temhîd'de böyle demiştir. el-İstizkâr'da ise şöyle demiştir: «Böylece o, «Dilsiz hayvanın verdiği zarar hederdir (tazminatı yoktur)» hadisine ve Berâ'nın devesi [hadisine] muhalefet etmiştir.» Gerçi bu görüşte daha önce ona tâbi olmuş bir grup ilim adamı da vardır ki bunlardan biri Atâ'dır. İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya, «Hayvan ekin[e girip zarar verse], geceleyin veya gündüzün [hüküm nedir]?» dedim. Şöyle dedi: «Sahibi tazminle yükümlü tutulur ve ödetilir.» «Etrafında çit olsun veya olmasın [aynı mıdır]?» dedim. «Evet, ödetilir» dedi. «Ne kadar ödetilir?» dedim. «Eşeğinin, binitinin ve hayvanının yediğinin değeri» dedi. Ma'mer, İbn Şübrüme'den naklen şöyle demiştir: «Ekin, telef edildiği andaki durumuna göre dirhem olarak takdir edilir.» Ömer b. el-Hattâb ile Ömer b. Abdilazîz'den radıyallâhu anhümâ: «Hayvan sahibi gece veya gündüz [verilen zararı] tazmin eder» şeklinde sahih olmayan yollardan rivayet edilmiştir. On altıncısı: Mâlik şöyle demiştir: «Hayvanların geceleyin ifsat ettiği ekin, [hasadına dair] ümit ve korku ölçüsünde takdir edilir.» Şöyle devam etti: «Korunan bahçelerle korunmayanlar, etrafı çitle çevrili olanla olmayan birdir; hayvan sahipleri, hayvanın geceleyin vurduğu zararı, hayvanın değerinden fazla olsa dahi ne kadar tutarsa tutsun öderler.» Yine şöyle dedi: «Geceleyin bir binit kaçıp uyuyan bir adamı çiğnese, sahibine bir şey ödetilmez; bu [tazminat] sadece bahçe, ekin ve tarla hakkındadır.» Bunu ondan İbn Abdilhakem nakletmiştir. İbnü'l-Kāsım ise şöyle demiştir: «Hayvanın geceleyin ifsat ettiği şey, sahibinin malından [tazmin edilir],

وَإِنْ كَانَ أَضْعَافَ ثَمَنِهَا، لِأَنَّ الْجِنَايَةَ مِنْ قِبَلِهِ إِذْ لَمْ يَرْبِطْهَا، وَلَيْسَتِ الْمَاشِيَةُ كَالْعَبِيدِ، حَكَاهُ سَحْنُونٌ وَأَصْبَغُ وَأَبُو زَيْدٍ عَنِ ابْنِ القاسم. السابعة عشرة- وَلَا يُسْتَأْنَى بِالزَّرْعِ أَنْ يَنْبُتَ أَوْ لَا يَنْبُتَ كَمَا يُفْعَلُ فِي سِنِّ الصَّغِيرِ. وَقَالَ عِيسَى عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ: قِيمَتُهُ لَوْ حَلَّ بَيْعُهُ. وَقَالَ أَشْهَبُ وَابْنُ نَافِعٍ فِي الْمَجْمُوعَةِ عَنْهُ: وَإِنْ لَمْ يَبْدُ صَلَاحُهُ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالْأَوَّلُ أَقْوَى لِأَنَّهَا صِفَتُهُ فَتُقَوَّمُ كَمَا يُقَوَّمُ كل متلف على صفته. الثامنة عشرة- لَوْ لَمْ يُقْضَ لِلْمُفْسَدِ لَهُ بِشَيْءٍ حَتَّى نَبَتَ وَانْجَبَرَ فَإِنْ كَانَ فِيهِ قَبْلَ ذَلِكَ مَنْفَعَةُ رَعْيٍ أَوْ شَيْءٌ ضُمِّنَ تِلْكَ الْمَنْفَعَةَ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ فِيهِ مَنْفَعَةٌ فَلَا ضَمَانَ. وَقَالَ أَصْبَغُ: يُضَمَّنُ، لِأَنَّ التَّلَفَ قَدْ تَحَقَّقَ وَالْجَبْرُ لَيْسَ مِنْ جِهَتِهِ فَلَا يُعْتَدُّ لَهُ به. التاسعة عشرة- وَقَعَ فِي كِتَابِ ابْنِ سَحْنُونٍ أَنَّ الْحَدِيثَ إِنَّمَا جَاءَ فِي أَمْثَالِ الْمَدِينَةِ الَّتِي هِيَ حِيطَانٌ مُحْدِقَةٌ، وَأَمَّا الْبِلَادُ الَّتِي هِيَ زُرُوعٌ مُتَّصِلَةٌ غَيْرُ مُحْظَرَةٍ، وَبَسَاتِينُ كَذَلِكَ، فَيُضَمَّنُ أَرْبَابُ النَّعَمِ مَا أَفْسَدَتْ مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ، كَأَنَّهُ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ تَرْكَ تَثْقِيفِ الْحَيَوَانِ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْبِلَادِ تَعَدٍّ، لِأَنَّهَا وَلَا بُدَّ تُفْسِدُ. وَهَذَا جُنُوحٌ إِلَى قَوْلِ اللَّيْثِ. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- قَالَ أَصْبَغُ فِي الْمَدِينَةِ: لَيْسَ لِأَهْلِ الْمَوَاشِي أَنْ يُخْرِجُوا مَوَاشِيَهُمْ إِلَى قُرَى الزَّرْعِ بِغَيْرِ ذُوَّادٍ، فَرَكَّبَ الْعُلَمَاءُ عَلَى هَذَا أَنَّ الْبُقْعَةَ لَا تَخْلُو أَنْ تَكُونَ بُقْعَةَ زَرْعٍ، أَوْ بُقْعَةَ سَرْحٍ، فَإِنْ كَانَتْ بُقْعَةَ زرع فلا تدخلها ماشية إلا ماشية تحتاج، وَعَلَى أَرْبَابِهَا حِفْظُهَا، وَمَا أَفْسَدَتْ فَصَاحِبُهَا ضَامِنٌ لَيْلًا أَوْ نَهَارًا، وَإِنْ كَانَتْ بُقْعَةَ سَرْحٍ فَعَلَى صَاحِبِ الَّذِي حَرْثُهُ فِيهَا حِفْظُهُ، وَلَا شي عَلَى أَرْبَابِ الْمَوَاشِي. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- الْمَوَاشِي عَلَى قِسْمَيْنِ: ضَوَارِي وَحَرِيسَةٌ وَعَلَيْهِمَا قَسَّمَهَا مَالِكٌ. فَالضَّوَارِي هِيَ الْمُعْتَادَةُ لِلزَّرْعِ وَالثِّمَارِ، فَقَالَ مَالِكٌ: تُغَرَّبُ وَتُبَاعُ فِي بَلَدٍ لَا زَرْعَ فِيهِ، رَوَاهُ ابْنُ الْقَاسِمِ فِي الْكِتَابِ وَغَيْرِهِ. قَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: وَإِنْ كَرِهَ ذَلِكَ رَبُّهَا، وَكَذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ فِي الدَّابَّةِ الَّتِي ضَرِيَتْ فِي إِفْسَادِ الزَّرْعِ: تُغَرَّبُ وَتُبَاعُ. وَأَمَّا مَا يُسْتَطَاعُ الِاحْتِرَاسُ منه فلا يؤمر صاحبه بإخراجه.

[Zarar miktarı] hayvanın bedelinin katbekat fazlası olsa bile [tazmin eder]. Çünkü hayvanı bağlamadığı için kusur kendisindendir; hayvanlar ise köleler gibi değildir. Bunu Sahnûn, Asbağ ve Ebû Zeyd, İbnü'l-Kâsım'dan nakletmiştir. On yedincisi: Küçük çocuğun [kırılan] dişi [yeniden çıkar mı diye] beklendiği gibi, ekinin yeniden bitip bitmeyeceği beklenmez. Îsâ, İbnü'l-Kâsım'dan şöyle dediğini nakletmiştir: «Satışı caiz olsaydı edeceği değer [tazmin edilir].» Eşheb ve İbn Nâfi' ise el-Mecmûa'da ondan naklen: «Olgunlaşması henüz belirginleşmemiş olsa bile [böyledir]» demişlerdir. İbnü'l-Arabî: «Birinci görüş daha kuvvetlidir; zira bu onun [o anki] vasfıdır. Nitekim telef edilen her şey mevcut vasfı üzerinden kıymetlendirildiği gibi bu da [kendi vasfı üzerinden] kıymetlendirilir» demiştir. On sekizincisi: Zarara uğrayan kimsenin lehine henüz bir hüküm verilmeden ekin yeniden biter ve telafi olursa; şayet bundan önce ekinin otlatma veya başka bir menfaati bulunuyorsa, bu menfaat tazmin ettirilir. Şayet bir menfaati yoksa tazminat gerekmez. Asbağ ise: «Tazmin ettirilir; zira telef gerçekleşmiştir ve telafi olması da [zarar verenin] fiilinden kaynaklanmamaktadır; dolayısıyla bu durum onun lehine sayılamaz» demiştir. On dokuzuncusu: İbn Sahnûn'un kitabında zikredildiğine göre hadis, ancak etrafı duvarlarla çevrili Medine benzeri yerler hakkında vârit olmuştur. Etrafı çevrilmemiş bitişik ekinlerin ve aynı durumdaki meyve bahçelerinin bulunduğu beldelere gelince; gece olsun gündüz olsun hayvanların verdiği zararı sahipleri tazmin eder. Sanki o, bu gibi beldelerde hayvanın başıboş bırakılmasını bir kusur (ihmal) saymıştır; zira hayvan mutlaka zarar verecektir. Bu ise Leys'in görüşüne meyletmektir. Yirmincisi: Asbağ el-Medîne'de şöyle demiştir: «Hayvan sahipleri, hayvanlarını çobanları olmaksızın ekin köylerine çıkaramazlar.» İlim adamları buna dayanarak arazinin ya ekin arazisi ya da otlak arazisi olmaktan uzak kalamayacağı kuralını getirmişlerdir. Eğer ekin arazisi ise, ihtiyaç duyulan hayvanlar dışında oraya hiçbir hayvan giremez ve sahiplerinin onları koruması gerekir; verdikleri zararı da gece olsun gündüz olsun sahibi tazmin eder. Şayet otlak arazisi ise, orada ekini bulunan kimsenin onu bizzat koruması gerekir ve hayvan sahiplerine hiçbir sorumluluk düşmez. Yirmi birincisi: Hayvanlar iki kısımdır: Zarara dadananlar (davârî) ve korunabilenler (harîse). Mâlik bunları bu şekilde ikiye ayırmıştır. Zarara dadananlar; ekine ve meyvelere alışkın olanlardır. Mâlik: «Bunlar başka yere sürgün edilir ve ekini bulunmayan bir beldede satılır» demiştir. Bunu İbnü'l-Kâsım el-Kitâb'da ve diğer eserlerde rivayet etmiştir. İbn Habîb: «Sahibi bunu istemese bile [böyle yapılır]» demiştir. Mâlik ekinleri telef etmeye dadanmış binek hayvanı hakkında da aynı şekilde: «Sürgün edilir ve satılır» demiştir. Korunması mümkün olan hayvana gelince, sahibine onu [oradan] çıkarması emredilmez.

الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَالَ أَصْبَغُ: النَّحْلُ وَالْحَمَامُ وَالْإِوَزُّ وَالدَّجَاجُ كَالْمَاشِيَةِ، لَا يُمْنَعُ صَاحِبُهَا مِنَ اتِّخَاذِهَا وَإِنْ [ضَرِيَتْ]، وَعَلَى أَهْلِ الْقَرْيَةِ حِفْظُ زُرُوعِهِمْ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذِهِ رِوَايَةٌ ضَعِيفَةٌ لَا يلتفت إليها. من أراد أن يتخذ مَا يَنْتَفِعُ بِهِ مِمَّا لَا يَضُرُّ بِغَيْرِهِ مُكِّنَ مِنْهُ، وَأَمَّا انْتِفَاعُهُ بِمَا يَتَّخِذُهُ بِإِضْرَارِهِ بِأَحَدٍ فَلَا سَبِيلَ إِلَيْهِ. قَالَ ﵇: (لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ) وَهَذِهِ الضَّوَارِي عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ فِي الْمَدِينَةِ لَا ضَمَانَ عَلَى أَرْبَابِهَا إِلَّا بَعْدَ التَّقَدُّمِ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَرَى الضَّمَانَ عَلَيْهِمْ قَبْلَ التَّقَدُّمِ إِذَا كَانَتْ ضَوَارِي. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- ذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّ شَاةً وَقَعَتْ فِي غَزْلٍ حَائِكٍ فَاخْتَصَمُوا إِلَى شُرَيْحٍ، فَقَالَ الشَّعْبِيُّ: انْظُرُوهُ فَإِنَّهُ سَيَسْأَلُهُمْ لَيْلًا وَقَعَتْ فِيهِ أَوْ نَهَارًا، فَفَعَلَ. ثُمَّ قَالَ: إِنْ كَانَ بِاللَّيْلِ ضُمِّنَ وَإِنْ كَانَ بِالنَّهَارِ لَمْ يُضَمَّنْ، ثُمَّ قَرَأَ شُرَيْحٌ" إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ" قَالَ: وَالنَّفْشُ بِاللَّيْلِ وَالْهَمَلُ بِالنَّهَارِ. قُلْتُ: وَمِنْ هَذَا الْبَابِ قَوْلُهُ ﷺ (الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ) الْحَدِيثَ. وَقَالَ ابْنُ شِهَابٍ: وَالْجُبَارُ الْهَدَرُ، وَالْعَجْمَاءُ الْبَهِيمَةُ، قَالَ عُلَمَاؤُنَا: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: (الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ) أَنَّ مَا انفردت البهيمة بإتلافه لم يكن فيه شي، وَهَذَا مُجْمَعٌ عَلَيْهِ. فَلَوْ كَانَ مَعَهَا قَائِدٌ أَوْ سَائِقٌ أَوْ رَاكِبٌ فَحَمَلَهَا أَحَدُهُمْ عَلَى شي فَأَتْلَفَتْهُ لَزِمَهُ حُكْمُ الْمُتْلِفِ، فَإِنْ كَانَتْ جِنَايَةً مَضْمُونَةً بِالْقِصَاصِ وَكَانَ الْحَمْلُ عَمْدًا كَانَ فِيهِ الْقِصَاصُ وَلَا يُخْتَلَفُ فِيهِ، لِأَنَّ الدَّابَّةَ كَالْآلَةِ. وَإِنْ كَانَ عَنْ غَيْرِ قَصْدٍ كَانَتْ فِيهِ الدِّيَةُ عَلَى الْعَاقِلَةِ. وَفِي الْأَمْوَالِ الْغَرَامَةُ فِي مَالِ الْجَانِي. الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ أَصَابَتْهُ بِرِجْلِهَا أَوْ ذَنَبِهَا، فَلَمْ يُضَمِّنْ مَالِكٌ وَاللَّيْثُ وَالْأَوْزَاعِيُّ صَاحِبَهَا، وَضَمَّنَهُ الشَّافِعِيُّ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَابْنُ شُبْرُمَةَ. وَاخْتَلَفُوا فِي الضَّارِيَةِ فَجُمْهُورُهُمْ أَنَّهَا كَغَيْرِهَا، وَمَالِكٌ وَبَعْضُ أَصْحَابِهِ يُضَمِّنُونَهُ. الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- رَوَى سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (الرجل جبار) قال الدارقطني: لم يروه

Yirmi ikincisi: Asbağ şöyle demiştir: «Arı, güvercin, kaz ve tavuk da davarlar/hayvanlar gibidir. [Zarar vermeyi] alışkanlık haline getirseler de sahipleri bunları edinmekten menedilmez; ekinlerini korumak ise köy halkına aittir.» İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Bu, itibar edilmeyecek zayıf bir rivayettir. Bir kimse, başkasına zarar vermeyen ve kendisinden faydalanacağı bir şeyi edinmek isterse buna imkân tanınır. Fakat edindiği şeyden başkasına zarar vererek faydalanmasına ise asla yol yoktur. Peygamber (aleyhisselâm): «لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ» «Zarar vermek de zarara zararla karşılık vermek de yoktur» buyurmuştur. İbnü'l-Kāsım'dan gelen rivayete göre Medine'de bu tür [zarar vermeye] alışkın hayvanların sahiplerine, ancak önceden [zararı engellemeleri yönünde] bir uyarı/ihtar yapıldıktan sonra tazmin yükümlülüğü gelir. İbnü'l-Arabî der ki: 'Eğer alışkın hayvanlar iseler, uyarıdan önce de sahiplerinin tazmin etmesi gerektiği kanaatindeyim.'» Yirmi üçüncüsü: Abdürrezzâk; Ma'mer'den, o Katâde'den, o da eş-Şa'bî'den şöyle rivayet etmiştir: «Bir koyun bir dokumacının ipliğine zarar verdi ve [taraflar] Şüreyh'e dava açtılar. Şa'bî: 'Ona bakın; onlara [koyunun] gece mi yoksa gündüz mü girdiğini soracaktır' dedi ve [Şüreyh] gerçekten öyle yaptı. Sonra: 'Eğer gece ise tazmin ettirilir, şayet gündüz ise tazmin ettirilmez' dedi. Ardından Şüreyh: { إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ } “...kavmin koyunları içinde otladığı zaman...” [el-Enbiyâ 21/78] ayetini okudu ve: 'Nefş (geceleyin yayılmak) geceye, hemel (başıboş otlamak) ise gündüze aittir' dedi.» Ben derim ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şu hadisi de bu kabildendir: «الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ» «Dilsiz hayvanın açtığı yara/verdiği zarar hederdir (tazmin gerekmez)» hadisi. İbn Şihâb şöyle demiştir: «el-Cübâr (الْجُبَارُ), boşa giden/heder olandır; el-Acmâ (الْعَجْمَاءُ) ise dilsiz hayvandır.» Âlimlerimiz şöyle demiştir: Onun: «الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ» «Dilsiz hayvanın zararı hederdir» sözünün zahiri, hayvanın tek başına meydana getirdiği telefte hiçbir tazmin sorumluluğu olmadığını ifade eder ki bu hususta icmâ vardır. Fakat hayvanın yanında bir yedici (önden çeken), bir sürücü (arkadan süren) veya bir binici bulunur da onlardan biri hayvanı bir şeyin üzerine sürer ve o da telef ederse, telef edenin hükmü ona lazım gelir. Eğer bu, kısas gerektiren bir cinayet ise ve hayvanı kasten sürmüşse -hayvan bir alet hükmünde olduğu için- onda ihtilafsız kısas gerekir. Şayet kasıtsız olmuşsa, âkıle üzerine diyet gerekir. Mallarda ise tazminat bizzat suç işleyenin malından ödenir. Yirmi dördüncüsü: Hayvanın ayağıyla veya kuyruğuyla vurduğu kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Leys ve el-Evzâî sahibine tazmin yüklememiş; Şâfiî, İbn Ebî Leylâ ve İbn Şübrüme ise tazmin yüklemiştir. [Zarar vermeye] alışkın hayvan hususunda da ihtilaf etmişlerdir: Âlimlerin çoğunluğu onun da diğerleri gibi olduğu görüşündedir; Mâlik ve bazı mezhep arkadaşları ise sahibine tazmin yükletirler. Yirmi beşincisi: Süfyân b. Hüseyn; ez-Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «الرجل جبار» «[Hayvanın] ayağının [verdiği zarar] hederdir.» Dârekutnî şöyle demiştir: «Bunu

غَيْرُ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ وَلَمْ يُتَابَعْ عَلَيْهِ، وَخَالَفَهُ الْحُفَّاظُ عَنِ الزُّهْرِيِّ مِنْهُمْ مَالِكٌ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَيُونُسُ وَمَعْمَرٌ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَالزُّبَيْدِيُّ وَعُقَيْلٌ وَلَيْثُ بْنُ سَعْدٍ، وَغَيْرُهُمْ كُلُّهُمْ رَوَوْهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ فَقَالُوا: (الْعَجْمَاءُ جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ) وَلَمْ يَذْكُرُوا الرِّجْلَ وَهُوَ الصَّوَابُ. وَكَذَلِكَ رواه أَبُو صَالِحٍ السَّمَّانُ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ الْأَعْرَجُ، وَمُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ وَغَيْرُهُمْ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ (وَالرِّجْلُ جُبَارٌ) وَهُوَ الْمَحْفُوظُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ. السَّادِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ: (وَالْبِئْرُ جُبَارٌ) قَدْ رُوِيَ مَوْضِعُهُ (وَالنَّارُ جبار) قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: حَدَّثَنَا حَمْزَةُ بْنُ الْقَاسِمِ الْهَاشِمِيُّ حَدَّثَنَا حَنْبَلُ بْنُ إِسْحَاقَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ فِي حَدِيثِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ: حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ (وَالنَّارُ جُبَارٌ) لَيْسَ بِشَيْءٍ لَمْ يَكُنْ فِي الْكِتَابِ بَاطِلٌ لَيْسَ هُوَ بِصَحِيحٍ. حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مخلد حدثنا أبو إسحاق إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَانِئٍ قَالَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ: أَهْلُ الْيَمَنِ يَكْتُبُونَ النَّارَ النِّيرَ ويكتبون البئر، يَعْنِي مِثْلَ ذَلِكَ. وَإِنَّمَا لُقِّنَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ (النَّارُ جُبَارٌ). وَقَالَ الرَّمَادِيُّ: قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ مَعْمَرٌ لَا أَرَاهُ إِلَّا وَهْمًا. قَالَ أَبُو عُمَرَ: رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ حَدِيثُ مَعْمَرٌ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (النَّارُ جُبَارٌ) وَقَالَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ: أَصْلُهُ الْبِئْرُ وَلَكِنَّ مَعْمَرًا صَحَّفَهُ قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَمْ يَأْتِ ابْنُ مَعِينٍ عَلَى قَوْلِهِ هَذَا بِدَلِيلٍ، وَلَيْسَ هَكَذَا تُرَدُّ أَحَادِيثُ الثِّقَاتِ. ذَكَرَ وَكِيعٌ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ حُصَيْنٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ يَحْيَى الْغَسَّانِيِّ قَالَ: أَحْرَقَ رَجُلٌ سَافِي قَرَاحٍ لَهُ فَخَرَجَتْ شَرَارَةٌ مِنْ نَارٍ حَتَّى أَحْرَقَتْ شَيْئًا لِجَارِهِ. قَالَ: فَكَتَبَ فِيهِ إِلَى عُمَرَ بن عبد العزيز ابْنُ حُصَيْنٍ فَكَتَبَ إِلَيَّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (الْعَجْمَاءُ جُبَارٌ) وَأَرَى أَنَّ النَّارَ جُبَارٌ. وَقَدْ رُوِيَ (وَالسَّائِمَةُ جُبَارٌ) بَدَلَ الْعَجْمَاءِ فَهَذَا مَا وَرَدَ فِي أَلْفَاظِ هَذَا الْحَدِيثِ وَلِكُلِّ مَعْنًى لَفْظٌ صَحِيحٌ مَذْكُورٌ فِي شَرْحِ الْحَدِيثِ وَكُتُبِ الْفِقْهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ) قَالَ وَهْبٌ: كَانَ دَاوُدُ يَمُرُّ بِالْجِبَالِ مُسَبِّحًا وَالْجِبَالُ تُجَاوِبُهُ بِالتَّسْبِيحِ، وَكَذَلِكَ الطَّيْرُ. وَقِيلَ: كَانَ دَاوُدُ إذا وجد فترة أمر الجبال فسبحت

[Bu rivayeti] Süfyân b. Hüseyn'den başkası [nakletmemiş] ve bu rivayetinde kendisine mutâbaat edilmemiştir (tek kalmıştır). Zührî'den rivayet eden hâfızlar ise ona muhalefet etmişlerdir; Mâlik, İbn Uyeyne, Yûnus, Ma'mer, İbn Cüreyc, ez-Zübeydî, Ukayl, Leys b. Sa'd ve diğerleri bunlardandır. Hepsi bu hadisi Zührî'den « الْعَجْمَاءُ جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ » «Hayvanın [verdiği zarar] hederdir (tazmin edilmez), kuyu [kazasında meydana gelen zarar] hederdir, maden [ocağındaki kaza] hederdir» lafzıyla rivayet etmiş ve 'ayak' ifadesini zikretmemişlerdir; doğru olan da budur. Ebû Sâlih es-Semmân, Abdurrahman el-A'rec, Muhammed b. Sîrîn, Muhammed b. Ziyâd ve başkaları da Ebû Hüreyre'den bu şekilde rivayet etmişler ve onda « وَالرِّجْلُ جُبَارٌ » «Ayak [zararı] hederdir» kısmını zikretmemişlerdir; Ebû Hüreyre'den mahfûz (doğru olarak korunan) olan da budur. Yirmi altıncısı: Hadisteki « وَالْبِئْرُ جُبَارٌ » «Kuyu [zararı] hederdir» ifadesinin yerine « وَالنَّارُ جبار » «Ateş [zararı] hederdir» şeklinde de rivayet edilmiştir. Dârekutnî şöyle demiştir: Bize Hamza b. el-Kāsım el-Hâşimî rivayet etti, bize Hanbel b. İshâk rivayet edip dedi ki: Ebû Abdillâh Ahmed b. Hanbel'i, Abdürrezzâk'ın hadisi hakkında şöyle derken işittim: «Ebû Hüreyre'nin [rivayet ettiği]

حَتَّى يَشْتَاقَ، وَلِهَذَا قَالَ:" وَسَخَّرْنا" أَيْ جَعَلْنَاهَا بِحَيْثُ تُطِيعُهُ إِذَا أَمَرَهَا بِالتَّسْبِيحِ. وَقِيلَ: إِنَّ سَيْرَهَا مَعَهُ تَسْبِيحُهَا، وَالتَّسْبِيحُ مَأْخُوذٌ مِنَ السِّبَاحَةِ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ" [سبأ: ١٠]. وَقَالَ قَتَادَةُ:" يُسَبِّحْنَ" يُصَلِّينَ مَعَهُ إِذَا صَلَّى، وَالتَّسْبِيحُ الصَّلَاةُ. وَكُلٌّ مُحْتَمَلٌ. وَذَلِكَ فِعْلُ اللَّهِ تَعَالَى بِهَا، ذَلِكَ لِأَنَّ الْجِبَالَ لَا تَعْقِلُ فَتَسْبِيحُهَا دَلَالَةٌ عَلَى تَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ صفات العاجزين والمحدثين.

[ibadete] şevki gelinceye kadar tesbih ederlerdi. Bundan dolayı: { وَسَخَّرْنا } “boyun eğdirdik” buyurmuştur; yani kendilerine tesbihi emrettiğinde ona itaat edecek bir duruma getirdik [demektir]. Onların onunla birlikte yürümesinin onların tesbihi olduğu da söylenmiştir; tesbih (التَّسْبِيحُ) kelimesi yüzmek/akıp gitmek (es-sibâha) kökünden alınmadır. Bunun delili Yüce Allah'ın: { يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ } “Ey dağlar! Onunla birlikte tesbih edin/yankılanın!” [Sebe: 10] kavlidir. Katâde ise: { يُسَبِّحْنَ } “tesbih ederlerdi” ifadesi, o namaz kıldığı zaman onunla birlikte namaz kılarlardı demektir; tesbih namazdır, demiştir. Hepsi muhtemeldir. Bu, Yüce Allah'ın dağlar üzerinde gerçekleştirdiği bir fiilidir; zira dağlar akıl sahibi değildir, dolayısıyla onların tesbih etmesi Yüce Allah'ın acizlerin ve sonradan yaratılanların sıfatlarından tenzih edildiğine bir delalettir.

[سورة الأنبياء (٢١): آية ٨٠]

[Enbiyâ Suresi (21), Ayet 80]

وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ (٨٠)

{ وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ (٨٠) } “Sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye ona, sizin için zırh yapma sanatını öğrettik. Peki, şükrediyor musunuz? (80)”

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ) يَعْنِي اتِّخَاذَ الدُّرُوعِ بِإِلَانَةِ الْحَدِيدِ لَهُ، وَاللَّبُوسُ عِنْدَ الْعَرَبِ السِّلَاحُ كُلُّهُ، دِرْعًا كَانَ أَوْ جَوْشَنًا أَوْ سَيْفًا أَوْ رُمْحًا. قَالَ الْهُذَلِيُّ يَصِفُ رُمْحًا:

Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ } “ona, sizin için zırh yapma sanatını öğrettik” kavli; yani demiri ona yumuşatarak zırh yapmayı [öğrettik demektir]. Lebûs (اللَّبُوسُ) Araplara göre zırh, göğüslük, kılıç veya mızrak olsun silahın tamamıdır. El-Hüzelî bir mızrağı vasfederek şöyle demiştir:

وَمَعِي لَبُوسٌ لِلْبَئِيسِ كَأَنَّهُ ... رَوْقٌ بِجَبْهَةِ ذِي نِعَاجٍ مُجْفِلِ

Ve benimle birliktedir zorlu savaş için bir silah; sanki o, Ürküp kaçan yaban sığırlarının erkeğinin alnındaki boynuz gibidir.

وَاللَّبُوسُ كُلُّ مَا يُلْبَسُ، وَأَنْشَدَ ابْنُ السِّكِّيتِ:

Lebûs (اللَّبُوسُ), giyilen her şeydir. İbnü's-Sikkît şu beyti okumuştur:

الْبَسْ لِكُلِّ حَالَةٍ لَبُوسَهَا ... إما نعيمها وإما بوسها

Her halin elbisesini giy; Ya nimetinin [elbisesini] ya da sıkıntısının [elbisesini].

وَأَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى هُنَا الدِّرْعَ، وَهُوَ بِمَعْنَى الْمَلْبُوسِ نَحْوَ الرَّكُوبِ وَالْحَلُوبِ. قَالَ قَتَادَةُ: أَوَّلُ مَنْ صَنَعَ الدُّرُوعَ دَاوُدُ. وَإِنَّمَا كَانَتْ صَفَائِحُ، فَهُوَ أَوَّلُ مَنْ سَرَدَهَا وَحَلَّقَهَا. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تعالى: (لِتُحْصِنَكُمْ) لِيُحْرِزَكُمْ. (مِنْ بَأْسِكُمْ) أَيْ مِنْ حَرْبِكُمْ. وَقِيلَ: مِنَ السَّيْفِ وَالسَّهْمِ وَالرُّمْحِ، أَيْ مِنْ آلَةِ بَأْسِكُمْ فَحُذِفَ الْمُضَافُ. ابْنُ عَبَّاسٍ:" مِنْ بَأْسِكُمْ" مِنْ سِلَاحِكُمْ. الضَّحَّاكُ: مِنْ حَرْبِ أَعْدَائِكُمْ. وَالْمَعْنَى واحد. وقرا الحسن

Allah Teâlâ burada zırhı kastetmiştir; bu da rakûb (binek) ve halûb (sağılan hayvan) gibi melbûs (giyilen şey) anlamındadır. Katâde şöyle demiştir: Zırhı ilk yapan Dâvûd'dur. [Zırhlar önceden] sadece levhalar halindeydi; onu ilk defa ören ve halkalar haline getiren o olmuştur. İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { لِتُحْصِنَكُمْ } “sizi korusun diye” kavli, [sizi] muhafaza etmesi içindir. { مِنْ بَأْسِكُمْ } “savaşınızın şiddetinden”, yani savaşınızdan [korusun diye demektir]. Kılıçtan, oktan ve mızraktan; yani savaş âletinizden [korusun diye] olduğu da söylenmiştir ki burada muzâf (tamlanan) hazfedilmiştir. İbn Abbâs: «{ مِنْ بَأْسِكُمْ }, silâhınızdan [korusun diye] demektir» demiştir. Dahhâk ise: «Düşmanlarınızın savaşından [korusun diye] demektir» demiştir. Anlam birdir. el-Hasan ise şöyle okumuştur:

وَأَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ وَرَوْحٌ" لِتُحْصِنَكُمْ" بالتاء ردا على الصنعة. وَقِيلَ: عَلَى اللَّبُوسِ وَالْمَنَعَةِ الَّتِي هِيَ الدُّرُوعُ. وَقَرَأَ شَيْبَةُ وَأَبُو بَكْرٍ وَالْمُفَضَّلُ وَرُوَيْسٌ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ:" لِنُحْصِنَكُمْ" بِالنُّونِ لِقَوْلِهِ:" وَعَلَّمْناهُ" وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ جَعَلُوا الْفِعْلَ لِلَّبُوسِ، أَوْ يَكُونُ الْمَعْنَى لِيُحْصِنَكُمُ اللَّهُ. (فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ) أَيْ على تيسير نعمة الدروع لكم. وقيل:" هل أَنْتُمْ شَاكِرُونَ" بِأَنْ تُطِيعُوا رَسُولِي. الثَّالِثَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ فِي اتِّخَاذِ الصَّنَائِعِ وَالْأَسْبَابِ، وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْعُقُولِ وَالْأَلْبَابِ، لَا قَوْلُ الْجَهَلَةِ الْأَغْبِيَاءِ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا شُرِعَ لِلضُّعَفَاءِ، فَالسَّبَبُ سُنَّةُ اللَّهِ فِي خَلْقِهِ فَمَنْ طَعَنَ فِي ذَلِكَ فَقَدْ طَعَنَ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَنَسَبَ مَنْ ذَكَرْنَا إِلَى الضَّعْفِ وَعَدَمِ الْمِنَّةِ. وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ نَبِيِّهِ دَاوُدَ ﵇ أَنَّهُ كَانَ يَصْنَعُ الدُّرُوعَ، وَكَانَ أَيْضًا يَصْنَعُ الْخُوصَ، وَكَانَ يَأْكُلُ مِنْ عَمَلِ يَدِهِ، وَكَانَ آدَمُ حَرَّاثًا، وَنُوحٌ نَجَّارًا وَلُقْمَانُ خَيَّاطًا، وَطَالُوتُ دَبَّاغًا. وَقِيلَ: سَقَّاءً، فَالصَّنْعَةُ يَكُفُّ بِهَا الْإِنْسَانُ نَفْسَهُ عَنِ النَّاسِ، وَيَدْفَعُ بِهَا عَنْ نَفْسِهِ الضَّرَرَ وَالْبَأْسَ. وَفِي الْحَدِيثِ:" إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُؤْمِنَ الْمُحْتَرِفَ الضَّعِيفَ الْمُتَعَفِّفَ وَيُبْغِضُ السَّائِلَ الْمُلْحِفَ". وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي سُورَةِ" الْفُرْقَانِ". وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي غَيْرِ مَا آية، وفية كفاية والحمد لله.

Ebû Ca'fer, İbn Âmir, Hafs ve Ravh, sanata (صَنْعَةَ) râci kılarak te harfiyle «li-tuhsinaküm (لِتُحْصِنَكُمْ)» şeklinde okumuşlardır. Lebûsa ve zırh olan koruyucu zırhlara râci kılındığı da söylenmiştir. Şeybe, Ebû Bekr, el-Mufaddal, Ruveys ve İbn Ebî İshak ise: { وَعَلَّمْناهُ } “Biz öğrettik” kavlinden ötürü nûn harfiyle «li-nuhsinaküm (لِنُحْصِنَكُمْ) [Biz sizi koruyalım diye]» şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise fiili lebûsa isnat ederek yahut anlam «Allah sizi korusun diye» olacak şekilde ye harfiyle [«li-yuhsinaküm (لِيُحْصِنَكُمْ)»] okumuşlardır. { فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ } “Peki, şükrediyor musunuz?”; yani zırh nimetini sizin için kolaylaştırmasına şükrediyor musunuz? «Elçime itaat ederek şükrediyor musunuz?» manasında olduğu da söylenmiştir. Üçüncüsü: Bu ayet meslekler ve sebeplere sarılma hususunda temel bir dayanaktır; bu akıl ve iz'an sahiplerinin görüşüdür, bunun sadece zayıflar için meşru kılındığını iddia eden cahil ve ahmakların görüşü değildir. Sebep, Allah'ın mahlûkātındaki sünnetidir; kim buna dil uzatırsa Kitap ve Sünnet'e dil uzatmış ve zikrettiğimiz kimseleri zayıflıkla ve faziletten yoksunlukla itham etmiş olur. Yüce Allah nebîsi Dâvûd'un (aleyhisselâm) zırh yaptığını, hurma yaprağı ördüğünü ve elinin emeğinden yediğini haber vermiştir. Âdem çiftçi, Nûh marangoz, Lokmân terzi, Tâlût ise tabakçı idi; saka olduğu da söylenmiştir. İnsan meslek sayesinde kendisini insanlara el açmaktan korur, zarar ve sıkıntıyı kendisinden uzaklaştırır. Hadiste: «Şüphesiz Allah meslek sahibi, zayıf ve iffetli mümini sever; yüzsüzlükle isteyen dilenciden ise nefret eder» buyrulmuştur. Bunun daha geniş açıklaması Furkān Suresi'nde gelecektir. Birçok ayette de önceden geçmişti; bu kadarı yeterlidir, hamd Allah'a mahsustur.

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٨١ الى ٨٢]

[Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 81-82]

وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عالِمِينَ (٨١) وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ (٨٢)

{ وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عالِمِينَ (٨١) وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ (٨٢) } “Süleyman'a da fırtına gibi esen rüzgârı [boyun eğdirdik]; onun emriyle bereketli kıldığımız yere doğru akıp giderdi. Biz her şeyi bilenler idik. (81) Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapan ve bundan başka işler gören kimseleri [onun emrine verdik]. Biz onları gözetim altında tutuyorduk. (82)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً) أَيْ وَسَخَّرْنَا لِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً، أَيْ شَدِيدَةَ الْهُبُوبِ. يُقَالُ مِنْهُ: عَصَفَتِ الرِّيحُ أَيِ اشْتَدَّتْ فَهِيَ رِيحٌ عَاصِفٌ وَعَصُوفٌ. وَفِي لُغَةِ بَنِي أَسَدٍ: أَعْصَفَتِ الرِّيحُ فَهِيَ مُعْصِفٌ وَمُعْصِفَةٌ. وَالْعَصْفُ التِّبْنُ فَسُمِّيَ بِهِ شِدَّةُ الريح،

Yüce Allah'ın: { وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً } “Süleyman'a da fırtına gibi esen rüzgârı [boyun eğdirdik]” buyruğu; yani Süleyman'a şiddetli esen rüzgârı boyun eğdirdik [demektir]. Buradan hareketle: [Rüzgâr şiddetli estiğinde] ‘asefeti’r-rîhu (عَصَفَتِ الرِّيحُ) yani şiddetlendi denilir; böylesi bir rüzgâr ‘âsıf (عَاصِفٌ) ve ‘asûf (عَصُوفٌ) olarak adlandırılır. Benî Esed lehçesinde ise: A‘safeti’r-rîhu (أَعْصَفَتِ الرِّيحُ) denilir; buna göre de mu‘sıf (مُعْصِفٌ) ve mu‘sıfe (مُعْصِفَةٌ) [rüzgâr]dır. el-‘Asf (الْعَصْفُ) ise saman demektir; rüzgârın şiddetine bu ismin verilmesi,

لِأَنَّهَا تَعْصِفهُ بِشِدَّةِ تَطَيُّرِهَا. وَقَرَأَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ الْأَعْرَجُ وَالسُّلَمِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ" وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ" بِرَفْعِ الْحَاءِ عَلَى الْقَطْعِ مِمَّا قَبْلَهُ، وَالْمَعْنَى وَلِسُلَيْمَانَ تَسْخِيرُ الرِّيحِ، ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. (تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها) يَعْنِي الشَّامَ. يُرْوَى أَنَّهَا كَانَتْ تَجْرِي بِهِ وَبِأَصْحَابِهِ إِلَى حَيْثُ أَرَادَ، ثُمَّ تَرُدُّهُ إِلَى الشَّامِ. وَقَالَ وَهْبٌ: كَانَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ إِذَا خَرَجَ إِلَى مَجْلِسِهِ عَكَفَتْ عَلَيْهِ الطَّيْرُ، وَقَامَ لَهُ الْجِنُّ وَالْإِنْسُ حَتَّى يَجْلِسَ عَلَى سَرِيرِهِ. وَكَانَ امْرَأً غَزَّاءً لَا يَقْعُدُ عَنِ الْغَزْوِ، فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَغْزُوَ أَمَرَ بِخَشَبٍ فَمُدَّتْ وَرُفِعَ عَلَيْهَا الناس والدواب وآلة الحرب، ثم أمر الْعَاصِفَ فَأَقَلَّتْ ذَلِكَ، ثُمَّ أَمَرَ الرُّخَاءَ فَمَرَّتْ بِهِ شَهْرًا فِي رَوَاحِهِ وَشَهْرًا فِي غُدُوِّهِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ" [ص: ٣٦]. وَالرُّخَاءُ اللَّيِّنَةُ. (وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عالِمِينَ) أَيْ بكل شي عَمِلْنَا عَالِمِينَ بِتَدْبِيرِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ) أَيْ وَسَخَّرْنَا لَهُ مَنْ يَغُوصُونَ، يُرِيدُ تَحْتَ الْمَاءِ. أَيْ يَسْتَخْرِجُونَ لَهُ الْجَوَاهِرَ مِنَ الْبَحْرِ. وَالْغَوْصُ النُّزُولُ تَحْتَ الْمَاءِ، وَقَدْ غَاصَ فِي الْمَاءِ، وَالْهَاجِمُ عَلَى الشَّيْءِ غَائِصٌ. وَالْغَوَّاصُ الَّذِي يَغُوصُ فِي الْبَحْرِ عَلَى اللُّؤْلُؤِ، وَفِعْلُهُ الْغِيَاصَةُ. (وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذلِكَ) أَيْ سِوَى ذَلِكَ مِنَ الْغَوْصِ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَقِيلَ: يُرَادُ بِذَلِكَ الْمَحَارِيبُ وَالتَّمَاثِيلُ وَغَيْرُ ذَلِكَ مما يُسَخِّرُهُمْ فِيهِ. (وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ) أَيْ لِأَعْمَالِهِمْ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: حَافِظِينَ لَهُمْ مِنْ أَنْ يُفْسِدُوا أَعْمَالَهُمْ، أَوْ يُهَيِّجُوا أَحَدًا مِنْ بَنِي آدَمَ فِي زَمَانِ سُلَيْمَانَ. وَقِيلَ:" حَافِظِينَ" مِنْ أَنْ يَهْرُبُوا أَوْ يَمْتَنِعُوا. أَوْ حَفِظْنَاهُمْ مِنْ أَنْ يَخْرُجُوا عَنْ أَمْرِهِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْحَمَامَ وَالنَّوْرَةَ وَالطَّوَاحِينَ وَالْقَوَارِيرَ وَالصَّابُونَ مِنَ اسْتِخْرَاجِ الشَّيَاطِينِ.

çünkü şiddetli savurmasıyla onu kırıp savurur. Abdurrahman el-A'rec, es-Sülemî ve Ebû Bekr, kendisinden öncesinden kesintili (istînâf) olarak «Ve li-Süleymâne'r-rîhu (وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحُ)» şeklinde hâ harfinin merfûluğu ile okumuşlardır; anlam mübteda ve haber olarak: «Rüzgârın boyun eğdirilmesi de Süleyman'a aitti» demektir. { تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها } “onun emriyle bereketli kıldığımız yere doğru akıp giderdi”; yani Şam'a [akıp giderdi]. Rivayet edildiğine göre rüzgâr onu ve ashabını dilediği yere götürür, sonra da onu Şam'a geri getirirdi. Vehb şöyle demiştir: Süleyman b. Dâvûd meclisine çıktığında kuşlar onun üzerine toplanır, cinler ve insanlar da o tahtına oturuncaya kadar onun için ayağa kalkarlardı. O çok gazaya çıkan bir kimseydi, gazadan geri durmazdı. Gazaya çıkmak istediğinde tahtaların uzatılmasını emreder; insanlar, binitler ve savaş aletleri onların üzerine bindirilir, sonra fırtınaya emreder o da bunları kaldırırdı; ardından tatlı rüzgâra (ruhâ) emreder, o da gidişinde bir aylık, dönüşünde bir aylık mesafeyi onunla katederdi. Yüce Allah'ın: { تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ } “onun emriyle dilediği yere tatlı tatlı akıp giden...” [Sâd: 36] kavlinin anlamı da budur. Ruhâ (الرُّخَاءُ), yumuşak ve tatlı esen rüzgârdır. { وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عالِمِينَ } “Biz her şeyi bilenler idik”; yani yaptığımız her şeyin tedbirini bilenler idik. Yüce Allah'ın: { وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ } “Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapan...” kavli; yani onun için dalgıçlık yapanları da emrine verdik; suyun altına [dalmayı] kastetmektedir. Yani onun için denizden mücevherler çıkarırlardı. Gavs (الْغَوْصُ), suyun altına inmektir; «suya daldı (gāsa fi'l-mâi)» denir, bir şeyin üzerine aniden atılana da «gāis (غَائِصٌ)» denir. Gavvâs (الْغَوَّاصُ) ise denize inci için dalan kimsedir; bu işe de «gıyâse (الْغِيَاصَةُ)» denir. { وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذلِكَ } “ve bundan başka işler gören kimseleri”; yani dalgıçlıktan başka işler [görenleri], bunu el-Ferrâ söylemiştir. Bununla mihraplar, heykeller ve onları çalıştırdığı diğer işlerin kastedildiği de söylenmiştir. { وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ } “Biz onları gözetim altında tutuyorduk”; yani amellerini [koruyorduk]. El-Ferrâ şöyle demiştir: Süleyman'ın zamanında amellerini ifsat etmelerinden veya Âdemoğullarından birine zarar vermelerinden onları koruyorduk. Kaçmalarından veya boyun eğmemelerinden koruyorduk, yahut onun emrinden dışarı çıkmalarından onları muhafaza ediyorduk da denilmiştir. Hamamın, kirecin/nûrenin, değirmenlerin, sırçaların ve sabunun şeytanların icatlarından olduğu da söylenmiştir.

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٨٣ الى ٨٤]

[Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 83-84]

وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٨٣) فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ (٨٤)

{ وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٨٣) فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ (٨٤) } “Eyyûb'u da [an]! Hani Rabbine: «Başıma gerçekten bu dert geldi, Sen ise merhametlilerin en merhametlisisin!» diye niyaz etmişti. (83) Bunun üzerine Biz de onun duasını kabul buyurduk ve kendisindeki dert ve sıkıntıyı giderdik; katımızdan bir rahmet ve ibadet edenlere bir öğüt olmak üzere ona hem ailesini hem de onlarla birlikte bir mislini daha verdik. (84)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ) أَيْ وَاذْكُرْ أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ. (أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ) أَيْ نَالَنِي فِي بَدَنِي ضُرٌّ وَفِي مَالِي وَأَهْلِي. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سُمِّيَ أَيُّوبُ لِأَنَّهُ آبَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي كُلِّ حَالٍ. وَرُوِيَ أَنَّ أَيُّوبَ ﵇ كَانَ رَجُلًا مِنَ الرُّومِ ذَا مَالٍ عَظِيمٍ، وَكَانَ بَرًّا تَقِيًّا رَحِيمًا بِالْمَسَاكِينِ، يَكْفُلُ الْأَيْتَامَ وَالْأَرَامِلَ، وَيُكْرِمُ الضَّيْفَ، وَيُبَلِّغُ ابْنَ السَّبِيلِ، شَاكِرًا لِأَنْعُمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّهُ دَخَلَ مَعَ قَوْمِهِ عَلَى جَبَّارٍ عَظِيمٍ فَخَاطَبُوهُ فِي أَمْرٍ، فَجَعَلَ أَيُّوبُ يَلِينُ لَهُ فِي الْقَوْلِ مِنْ أَجْلِ زَرْعٍ كَانَ لَهُ فَامْتَحَنَهُ اللَّهُ بِذَهَابِ مَالِهِ وَأَهْلِهِ، وَبِالضُّرِّ فِي جِسْمِهِ حَتَّى تَنَاثَرَ لَحْمُهُ وَتَدَوَّدَ جِسْمُهُ، حَتَّى أَخْرَجَهُ أَهْلُ قَرْيَتِهِ إِلَى خَارِجِ الْقَرْيَةِ، وَكَانَتِ امْرَأَتُهُ تَخْدُمُهُ. قَالَ الْحَسَنُ: مَكَثَ بِذَلِكَ تِسْعَ سِنِينَ وَسِتَّةَ أَشْهُرٍ. فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُفَرِّجَ عَنْهُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ:" ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ" [ص: ٤٢] فِيهِ شِفَاؤُكَ، وَقَدْ وَهَبْتُ لَكَ أَهْلَكَ وَمَالَكَ وَوَلَدَكَ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ. وَسَيَأْتِي فِي" ص" مَا لِلْمُفَسِّرِينَ فِي قِصَّةِ أَيُّوبَ مِنْ تَسْلِيطِ الشَّيْطَانِ عَلَيْهِ، وَالرَّدِّ عَلَيْهِمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَاخْتُلِفَ فِي قَوْلِ أَيُّوبَ:" مَسَّنِيَ الضُّرُّ" عَلَى خَمْسَةَ عَشَرَ قَوْلًا: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ وَثَبَ لِيُصَلِّيَ فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَى النُّهُوضِ فَقَالَ:" مَسَّنِيَ الضُّرُّ" إِخْبَارًا عَنْ حَالِهِ، لَا شَكْوَى لِبَلَائِهِ، رَوَاهُ أَنَسٌ مَرْفُوعًا. الثَّانِي- أَنَّهُ إِقْرَارٌ بِالْعَجْزِ فَلَمْ يَكُنْ مُنَافِيًا لِلصَّبْرِ. الثَّالِثُ- أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَجْرَاهُ عَلَى لِسَانِهِ لِيَكُونَ حُجَّةً لِأَهْلِ الْبَلَاءِ بَعْدَهُ فِي الْإِفْصَاحِ بِمَا يَنْزِلُ بِهِمْ. الرَّابِعُ- أَنَّهُ أَجْرَاهُ عَلَى لِسَانِهِ إِلْزَامًا لَهُ فِي صِفَةِ الْآدَمِيِّ فِي الضَّعْفِ عَنْ تَحَمُّلِ الْبَلَاءِ. الْخَامِسُ- أَنَّهُ انْقَطَعَ الْوَحْيُ عَنْهُ أَرْبَعِينَ يَوْمًا فَخَافَ هُجْرَانَ رَبِّهِ فَقَالَ:" مَسَّنِيَ الضُّرُّ". وَهَذَا قَوْلُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ. السَّادِسُ- أَنَّ تَلَامِذَتَهُ الَّذِينَ كَانُوا يَكْتُبُونَ عَنْهُ لَمَّا أَفْضَتْ حَالُهُ إِلَى مَا انْتَهَتْ إِلَيْهِ مَحَوْا مَا كَتَبُوا عَنْهُ، وَقَالُوا: مَا لِهَذَا عِنْدَ اللَّهِ قَدْرٌ، فَاشْتَكَى الضُّرَّ فِي ذَهَابِ الْوَحْيِ وَالدِّينِ مِنْ أَيْدِي النَّاسِ. وَهَذَا مِمَّا لَمْ يَصِحَّ سَنَدُهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. السَّابِعُ- أَنَّ دُودَةً سَقَطَتْ مِنْ لَحْمِهِ فَأَخَذَهَا وَرَدَّهَا فِي مَوْضِعِهَا فعقرته فصاح" مَسَّنِيَ الضُّرُّ" فقيل: أعلينا نتصبر. قال ابن العربي: وهذا بعيد جدا

Yüce Allah'ın: { وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ } “Eyyûb'u da [an]! Hani Rabbine niyaz etmişti” buyruğu; yani: Eyyûb'u ve Rabbine niyaz ettiği vakti hatırla, [an] demektir. { أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ } “Başıma bu dert geldi” buyruğu ise; bedenime, malıma ve aileme bir zarar/hastalık isabet etti demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Ona Eyyûb denmesinin sebebi, her hâlükârda Yüce Allah'a yönelip sığınması (âbe / آبَ) sebebiyledir." Rivayet edildiğine göre Eyyûb aleyhisselâm, Rum [diyarın]dan büyük servet sahibi bir kimseydi. İyiliksever, takva sahibi, yoksullara merhametli biriydi; yetimleri ve dulları gözetir, misafire ikram eder, yolda kalmışlara yardım eder, Yüce Allah'ın nimetlerine şükrederdi. Kavmiyle birlikte zorba bir hükümdarın huzuruna çıkmış ve bir konuda onunla konuşmuşlardı. Eyyûb, kendisine ait bir ekin sebebiyle ona yumuşak söz söyledi; bunun üzerine Allah onu malını ve ailesini kaybetmekle, ayrıca bedenine isabet eden ve etinin dökülüp bedeninin kurtlanmasına varacak derecedeki bir hastalıkla imtihan etti. Hatta köyünün ahalisi onu köyün dışına çıkardı ve ona yalnızca hanımı hizmet ediyordu. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "Bu hâlde dokuz yıl altı ay kaldı." Allah ondan bu sıkıntıyı gidermek istediğinde Yüce Allah ona: { ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ } “Ayağını [yere] vur! İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!” [Sâd, 42] diye vahyetti. [Yani] şifan bundadır; aileni, malını, çocuğunu ve onlarla birlikte bir mislini daha sana bağışladım [buyurdu]. Müfessirlerin Eyyûb kıssasında şeytanın ona musallat kılınmasıyla ilgili söyledikleri ve onlara verilecek cevaplar -inşâallah- Sâd Suresi'nde gelecektir. Eyyûb'un: { مَسَّنِيَ الضُّرُّ } “Başıma bu dert geldi” sözü hakkında on beş farklı görüş ileri sürülmüştür: Birincisi: Namaz kılmak için ayağa kalkmak istemiş fakat kalkmaya güç yetiremeyince durumunu haber vermek amacıyla -uğradığı beladan şikâyet olarak değil-: { مَسَّنِيَ الضُّرُّ } “Başıma bu dert geldi” demiştir. Bunu Enes merfû olarak rivayet etmiştir. İkincisi: Bu söz aczini ikrar etmek içindir, dolayısıyla sabra aykırı değildir. Üçüncüsü: [Allah] Teâlâ, kendisinden sonra başlarına bela gelen kimselerin maruz kaldıkları durumu dile getirmelerine bir dayanak olsun diye bu sözü onun diline söyletmiştir. Dördüncüsü: Belayı taşımadaki aczi hususunda insan olma vasfını ona kabul ettirmek için [Allah] bu sözü onun diline söyletmiştir. Beşincisi: Kırk gün boyunca vahiy kesilmişti; Rabbinin kendisini terk etmesinden korktu da: { مَسَّنِيَ الضُّرُّ } “Başıma bu dert geldi” dedi. Bu, Ca'fer b. Muhammed'in görüşüdür. Altıncısı: Ondan [ilim] yazan talebeleri, durumu varacağı noktaya ulaşınca onun hakkında yazdıklarını silip: "Bunun Allah katında hiçbir değeri yoktur" dediler. O da vahyin ve dinin insanların elinden çıkıp gitmesi hususundaki zarardan şikâyet etti. İbnü'l-Arabî'nin belirttiğine göre bu, senedi sahih olmayan rivayetlerdendir; doğrusunu en iyi Allah bilir. Yedincisi: Etinden bir kurt düştü; onu alıp yerine koydu, kurt onu ısırınca feryat edip: { مَسَّنِيَ الضُّرُّ } “Başıma bu dert geldi” dedi. Bunun üzerine: "Bize karşı mı sabır gösteriyorsun?" denildi. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu son derece uzaktır

مَعَ أَنَّهُ يَفْتَقِرُ إِلَى نَقْلٍ صَحِيحٍ، وَلَا سَبِيلَ إِلَى وُجُودِهِ. الثَّامِنُ- أَنَّ الدُّودَ كَانَ يَتَنَاوَلُ بَدَنَهُ فَصَبَرَ حَتَّى تَنَاوَلَتْ دُودَةٌ قَلْبَهُ وَأُخْرَى لِسَانَهُ، فَقَالَ:" مَسَّنِيَ الضُّرُّ" لِاشْتِغَالِهِ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَمَا أَحْسَنَ هَذَا لَوْ كَانَ لَهُ سَنَدٌ وَلَمْ تَكُنْ دَعْوَى عَرِيضَةً. التَّاسِعُ- أَنَّهُ أَبْهَمَ عَلَيْهِ جِهَةَ أَخْذِ الْبَلَاءِ لَهُ هَلْ هُوَ تَأْدِيبٌ، أَوْ تَعْذِيبٌ، أَوْ تَخْصِيصٌ، أَوْ تَمْحِيصٌ، أَوْ ذُخْرٌ أَوْ طُهْرٌ، فَقَالَ:" مَسَّنِيَ الضُّرُّ" أَيْ ضُرُّ الْإِشْكَالِ فِي جِهَةِ أَخْذِ الْبَلَاءِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا غُلُوٌّ لَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ. الْعَاشِرُ- أَنَّهُ قِيلَ لَهُ سَلِ اللَّهَ الْعَافِيَةَ فَقَالَ: أَقَمْتُ فِي النَّعِيمِ سَبْعِينَ سَنَةً وَأُقِيمُ فِي الْبَلَاءِ سَبْعَ سِنِينَ وَحِينَئِذٍ أَسْأَلُهُ فَقَالَ:" مَسَّنِيَ الضُّرُّ". قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا مُمْكِنٌ وَلَكِنَّهُ لَمْ يَصِحَّ فِي إِقَامَتِهِ مُدَّةً خَبَرٌ وَلَا فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ. الْحَادِي عَشَرَ- أَنَّ ضُرَّهُ قَوْلُ إِبْلِيسَ لِزَوْجِهِ اسْجُدِي لِي فَخَافَ ذَهَابَ الْإِيمَانِ عَنْهَا فَتَهْلِكَ وَيَبْقَى بِغَيْرِ كَافِلٍ. الثَّانِي عَشَرَ- لَمَّا ظَهَرَ بِهِ الْبَلَاءُ قَالَ قَوْمُهُ: قد أضربنا كَوْنُهُ مَعَنَا وَقَذَرُهُ فَلْيَخْرُجْ عَنَّا، فَأَخْرَجَتْهُ امْرَأَتُهُ إِلَى ظَاهِرِ الْبَلَدِ، فَكَانُوا إِذَا خَرَجُوا رَأَوْهُ وَتَطَيَّرُوا بِهِ وَتَشَاءَمُوا بِرُؤْيَتِهِ، فَقَالُوا: لِيُبْعَدْ بِحَيْثُ لَا نَرَاهُ. فَخَرَجَ إِلَى بُعْدٍ مِنَ الْقَرْيَةِ، فَكَانَتِ امْرَأَتُهُ تَقُومُ عَلَيْهِ وَتَحْمِلُ قُوتَهُ إِلَيْهِ. فَقَالُوا: إِنَّهَا تَتَنَاوَلُهُ وَتُخَالِطُنَا فَيَعُودُ بِسَبَبِهِ ضُرُّهُ إِلَيْنَا. فَأَرَادُوا قَطْعَهَا عَنْهُ، فَقَالَ:" مَسَّنِيَ الضُّرُّ". الثَّالِثَ عَشَرَ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ: كَانَ لِأَيُّوبَ أَخَوَانِ فَأَتَيَاهُ فَقَامَا من بعيد لَا يَقْدِرَانِ أَنْ يَدْنُوَا مِنْهُ مِنْ نَتْنِ رِيحِهِ، فَقَالَ أَحَدُهُمَا: لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِي أَيُّوبَ خَيْرًا مَا ابْتَلَاهُ بِهَذَا الْبَلَاءِ، فَلَمْ يَسْمَعْ شَيْئًا أَشَدَّ عَلَيْهِ مِنْ هَذِهِ الْكَلِمَةِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ:" مَسَّنِيَ الضُّرُّ" ثُمَّ قَالَ:" اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنِّي لَمْ أَبِتْ شَبْعَانَ قَطُّ وَأَنَا أَعْلَمُ مَكَانَ جَائِعٍ فَصَدِّقْنِي" فَنَادَى مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ" أَنْ صَدَقَ عَبْدِي" وَهُمَا يَسْمَعَانِ فَخَرَّا سَاجِدَيْنَ. الرَّابِعَ عَشَرَ- أَنَّ مَعْنَى:" مَسَّنِيَ الضُّرُّ" مِنْ شَمَاتَةِ الْأَعْدَاءِ، وَلِهَذَا قِيلَ لَهُ: مَا كَانَ أَشَدَّ عَلَيْكَ فِي بَلَائِكَ؟ قَالَ شَمَاتَةُ الْأَعْدَاءِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا مُمْكِنٌ فَإِنَّ الْكَلِيمَ قَدْ سَأَلَهُ أَخُوهُ الْعَافِيَةَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالَ:" إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ" [الأعراف: ١٥٠]. الْخَامِسَ عَشَرَ- أَنَّ امْرَأَتَهُ كَانَتْ ذَاتَ ذَوَائِبَ فَعَرَفَتْ حِينَ مُنِعَتْ أَنْ تَتَصَرَّفَ لِأَحَدٍ بِسَبَبِهِ

Kaldı ki bu [görüş], sahih bir nakle muhtaçtır; onu bulmanın ise imkânı yoktur. Sekizincisi: Kurtlar onun bedenini yiyordu; nihayet bir kurt kalbine, diğeri de diline musallat oluncaya kadar sabretti. Allah'ı zikretmekten alıkonulunca: "Başıma bu dert geldi" dedi. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Eğer bir senedi olsaydı ve temelsiz/geniş bir iddiadan ibaret kalmasaydı, bu ne kadar da güzel [bir açıklama] olurdu!» Dokuzuncusu: Bu belanın kendisine geliş yönü/gayesi ona kapalı kalmıştı; bir edep kazandırma mı, bir azap mı, bir lütuf ve seçilme mi, bir arındırma mı, bir sevap azığı mı yoksa bir temizlik mi olduğunu bilemeyince: "Başıma bu dert geldi", yani belanın geliş yönündeki bu müşkillik/belirsizlik bana dert oldu, demiştir. İbnü'l-Arabî: «Bu, [tefsirde] ihtiyaç duyulmayan aşırı bir tevil/yorumdur» demiştir. Onuncusu: Kendisine: «Allah'tan afiyet dilesene!» dendiğinde şöyle demiştir: «Ben yetmiş yıl nimet içinde yaşadım; yedi yıl da bela içinde yaşayayım, işte o zaman O'ndan [afiyet] dilerim.» [Bu süre dolunca] "Başıma bu dert geldi" demiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Bu ihtimal dahilindedir; ancak ne onun [bu belada] kaldığı süreye ne de bu kıssaya dair sahih bir rivayet sabit olmuştur.» On birincisi: Onun uğradığı dert/zarar, İblis'in eşine: «Bana secde et» demesiydi. Bunun üzerine kadının imanının elden gitmesinden, böylece helak olup kendisinin de bakıcısız kalmasından endişe etti. On ikincisi: Kendisinde bu hastalık/bela baş gösterince kavmi: «Onun aramızda bulunması ve kirliliği bize zarar verdi, aramızdan çıksın gitsin!» dedi. Eşi onu şehrin dışına çıkardı. Ancak dışarı çıktıklarında onu görüyor, onu uğursuz sayıp görünce karamsarlığa kapılıyorlardı. Bunun üzerine: «Onu göremeyeceğimiz kadar uzağa götürün!» dediler. O da köyden uzak bir yere çıktı. Eşi ona bakıyor ve yiyeceğini ona taşıyordu. Bu sefer: «Kadın ona temas ediyor, sonra gelip aramıza karışıyor; böylece onun derdi/hastalığı bize bulaşıyor» dediler ve kadını ondan alıkoymak istediler. Bunun üzerine [Eyyûb]: "Başıma bu dert geldi" dedi. On üçüncüsü: Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr şöyle anlatmıştır: Eyyûb'un iki [din] kardeşi vardı. Yanına geldiler fakat kokusunun ağırlığından yanına yaklaşamayıp uzakta durdular. Biri diğerine: «Eğer Allah Eyyûb'da bir hayır olduğunu bilseydi, onu bu belaya uğratmazdı» dedi. Eyyûb, kendisine bu sözden daha ağır gelen hiçbir şey işitmemişti. İşte o zaman: "Başıma bu dert geldi" dedi; ardından da: «Allahım! Aç bir kimsenin yerini bildiğim halde asla karnım tok yatmadığımı biliyorsan beni doğrula!» diye dua etti. Bunun üzerine gökten bir münadi: «Kulum doğru söyledi!» diye seslendi. Her ikisi de bunu işitince secdeye kapandılar. On dördüncüsü: "Başıma bu dert geldi" ifadesinin manası; düşmanların sevinip alay etmesinden (şemâtetü'l-a'dâ) dolayıdır. Nitekim kendisine: «Uğradığın belada sana en ağır gelen şey neydi?» diye sorulduğunda: «Düşmanların sevinip alay etmesiydi» demiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Bu mümkündür; zira Kelîmullah'tan (Mûsâ'dan) kardeşi bu hususta afiyet dilemiş ve: { إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ } “Şüphesiz bu kavim beni zayıf düşürdü ve neredeyse beni öldüreceklerdi. Sen de düşmanları bana güldürme!” [el-A'râf 150] demiştir.» On beşincisi: Eyyûb'un hanımının saç örgüleri (zülüfleri) vardı; kocasından ötürü kimseye hizmet etmesi engellenince...

مَا تَعُودُ بِهِ عَلَيْهِ، فَقَطَعَتْ ذَوَائِبَهَا وَاشْتَرَتْ بِهَا مِمَّنْ يَصِلُهَا قُوتًا وَجَاءَتْ بِهِ إِلَيْهِ، وَكَانَ يَسْتَعِينُ بِذَوَائِبِهَا فِي تَصَرُّفِهِ وَتَنَقُّلِهِ، فَلَمَّا عَدِمَهَا وَأَرَادَ الْحَرَكَةَ فِي تَنَقُّلِهِ لَمْ يَقْدِرْ قَالَ:" مَسَّنِيَ الضُّرُّ". وَقِيلَ: إِنَّهَا لَمَّا اشْتَرَتِ القوت بذوائبها جاءه إبليس [لعنه الله] فِي صِفَةِ رَجُلٍ وَقَالَ لَهُ: إِنَّ أَهْلَكَ بَغَتْ فَأُخِذَتْ وَحُلِقَ شَعْرُهَا. فَحَلَفَ أَيُّوبُ أَنْ يَجْلِدَهَا، فَكَانَتِ الْمِحْنَةُ عَلَى قَلْبِ الْمَرْأَةِ أَشَدَّ مِنَ الْمِحْنَةِ عَلَى قَلْبِ أَيُّوبَ. قُلْتُ: وَقَوْلٌ سَادِسَ عَشَرَ- ذَكَرَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ: أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ عَنْ عُقَيْلٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ ذَكَرَ يَوْمًا أَيُّوبَ النَّبِيَّ ﷺ وَمَا أَصَابَهُ مِنَ الْبَلَاءِ، الْحَدِيثَ. وَفِيهِ أَنَّ بَعْضَ إِخْوَانِهِ مِمَّنْ صَابَرَهُ وَلَازَمَهُ قَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ لَقَدْ أَعْجَبَنِي أَمْرُكَ وَذَكَرْتُهُ إِلَى أَخِيكَ وَصَاحِبِكَ، أَنَّهُ قَدِ ابْتَلَاكَ بِذَهَابِ الأهل والمال وفي جسدك منذ ثمانية عَشْرَةَ سَنَةً حَتَّى بَلَغْتَ مَا تَرَى أَلَا يَرْحَمُكَ فَيَكْشِفُ عَنْكَ! لَقَدْ أَذْنَبْتَ ذَنْبًا مَا أَظُنُّ أَحَدًا بَلَغَهُ! فَقَالَ أَيُّوبُ ﵇:" مَا أَدْرِي مَا يَقُولَانِ غَيْرَ أَنَّ رَبِّي ﷿ يَعْلَمُ أَنِّي كُنْتُ أَمُرُّ عَلَى الرَّجُلَيْنِ يَتَزَاعَمَانِ وَكُلٌّ يَحْلِفُ بِاللَّهِ- أَوْ عَلَى النَّفَرِ يَتَزَاعَمُونَ- فَأَنْقَلِبُ إِلَى أَهْلِي فَأُكَفِّرُ عَنْ أَيْمَانِهِمْ إِرَادَةً أَلَّا يَأْثَمَ أَحَدٌ ذَكَرَهُ وَلَا يَذْكُرُهُ أَحَدٌ إِلَّا بِالْحَقِّ" فَنَادَى رَبَّهُ" أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ" إِنَّمَا كَانَ دُعَاؤُهُ عَرْضًا عَرَضَهُ عَلَى اللَّهِ ﵎ يُخْبِرُهُ بِالَّذِي بَلَغَهُ، صَابِرًا لِمَا يَكُونُ مِنَ اللَّهِ ﵎ فِيهِ. وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَقَوْلٌ سَابِعَ عَشَرَ- سَمِعْتُهُ وَلَمْ أَقِفْ عَلَيْهِ أَنَّ دُودَةً سَقَطَتْ مِنْ جَسَدِهِ فَطَلَبَهَا لِيَرُدَّهَا إِلَى مَوْضِعِهَا فَلَمْ يَجِدْهَا فَقَالَ:" مَسَّنِيَ الضُّرُّ" لِمَا فَقَدَ مِنْ أَجْرِ أَلَمِ تِلْكَ الدُّودَةِ، وَكَانَ أَرَادَ أَنْ يَبْقَى لَهُ الْأَجْرُ مُوَفَّرًا إِلَى وَقْتِ الْعَافِيَةِ، وَهَذَا حَسَنٌ إِلَّا أَنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَى سَنَدٍ. قَالَ الْعُلَمَاءُ: وَلَمْ يَكُنْ قَوْلُهُ" مَسَّنِيَ الضُّرُّ" جَزَعًا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً" [ص: ٤٤] بَلْ كَانَ ذَلِكَ دُعَاءً مِنْهُ، وَالْجَزَعُ فِي الشَّكْوَى إِلَى الْخَلْقِ لَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَالدُّعَاءُ لَا يُنَافِي الرِّضَا. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: سَمِعْتُ أستاذنا أبا القاسم ابن حَبِيبٍ يَقُولُ حَضَرْتُ مَجْلِسًا غَاصًّا بِالْفُقَهَاءِ وَالْأُدَبَاءِ فِي دَارِ السُّلْطَانِ، فَسَأَلْتُ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ بَعْدَ إِجْمَاعِهِمْ عَلَى أَنَّ قَوْلَ أَيُّوبَ كَانَ شِكَايَةً قَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً" [ص: ٤٤]

...ona getirebileceği bir şey [bulamadı]. Bunun üzerine saç örgülerini kesti ve o saçları ekleme yapan bir kadına satıp karşılığında yiyecek alarak ona getirdi. [Eyyûb] hareket edip yer değiştirirken onun saç örgülerinden destek alıyordu; onları bulamayınca ve hareket edip yer değiştirmek isteyip de buna güç yetiremeyince: «Messeniyed-durru (Başıma bu dert geldi)» dedi. Şöyle de denilmiştir: Kadın saç örgüleriyle yiyecek satın alınca İblis [Allah ona lanet etsin] bir adam suretinde [Eyyûb'un] yanına gelip ona: «Senin hanımın zina etti, yakalandı ve saçları kazındı» dedi. Bunun üzerine Eyyûb ona yüz değnek vurmaya yemin etti; böylece [bu iftira sebebiyle] kadının kalbindeki imtihan ve acı, Eyyûb'un kalbindeki imtihandan daha şiddetli oldu. Ben derim ki: On altıncı görüş: İbnü'l-Mübârek bunu zikredip şöyle demiştir: Bize Yûnus b. Yezîd, Ukayl'den, o da İbn Şihâb'dan nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün Eyyûb Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun başına gelen belayı andı... -hadisin devamını aktardı-. Bu rivayette şu da geçmektedir: Onunla birlikte sabreden ve yanından ayrılmayan kardeşlerinden/arkadaşlarından biri şöyle dedi: «Ey Allah'ın nebisi! Senin durumun beni gerçekten hayrete düşürüyor; bunu kardeşine/arkadaşına da söyledim: Allah on sekiz yıldan beri seni ailenin ve malının gitmesiyle ve bedenindeki [hastalıkla] imtihan etti, nihayet gördüğün bu hale geldin; O sana merhamet edip bu [hastalığı] senden kaldırmıyor mu? Muhakkak ki sen, kimsenin işlemediğini düşündüğüm bir günah işlemiş olmalısın!» Bunun üzerine Eyyûb aleyhisselâm şöyle dedi: «Bu ikisinin ne söylediklerini bilmiyorum; ancak Rabbim Azze ve Celle bilir ki ben, iddialaşıp her biri Allah'a yemin eden iki adama -yahut iddialaşan bir topluluğa- rastlar, sonra ailemin yanına döner ve O'nu zikreden hiç kimsenin günaha girmemesi ve O'nun ancak hak ile anılması arzusuyla onların yeminleri yerine keffâret verirdim.» Ardından: { أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “Başıma bu dert geldi ve Sen merhametlilerin en merhametlisisin” diyerek Rabbine niyaz etti. Onun duası, Allah Azze ve Celle'nin onun hakkındaki takdirine sabrederek, ulaştığı durumu O'na bildirmek suretiyle Allah Azze ve Celle'ye yaptığı bir arzdan ibaretti. -Ve hadisi zikretti-. On yedinci görüş: Bunu işittim ancak yazılı bir kaynakta rastlamadım: Bedeninden bir kurt düştü, onu yerine geri koymak için aradı ama bulamadı; bunun üzerine o kurdun vereceği acının ecrini kaybettiği için: «Messeniyed-durru (Başıma bu dert geldi)» dedi. O, afiyet vaktine kadar bu ecrin kendisine eksiksiz kalmasını istemişti. Bu güzel bir [açıklamadır], ancak bir senede muhtaçtır. Âlimler şöyle demiştir: Onun: «Messeniyed-durru» sözü bir sızlanma (ceze') değildi; çünkü Allah Teâlâ: { إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً } “Doğrusu Biz onu sabırlı bulduk” [Sâd, 44] buyurmuştur. Bilakis bu, onun tarafından yapılan bir duaydı. Sızlanma, Allah Teâlâ'ya değil yaratılmışlara şikâyette bulunmaktır; dua etmek ise rızaya aykırı değildir. Sa‘lebî şöyle demiştir: Hocamız Ebu'l-Kâsım İbn Habîb'in şöyle dediğini işittim: Sultanın konağında fakihler ve edebiyatçılarla dopdolu bir mecliste bulundum. Onların, Eyyûb'un bu sözünün bir şikâyet olduğu hususunda icmâ etmeleri üzerine -oysa Allah Teâlâ: { إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً } “Doğrusu Biz onu sabırlı bulduk” [Sâd, 44] buyurmuştur- bu ayet hakkında sordum.

فَقُلْتُ: لَيْسَ هَذَا شِكَايَةً وَإِنَّمَا كَانَ دُعَاءً، بَيَانُهُ (فَاسْتَجَبْنا لَهُ) وَالْإِجَابَةُ تَتَعَقَّبُ الدُّعَاءَ لَا الاشتكاء. فاستحسنوه وارتضوه. وسيل الْجُنَيْدُ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: عَرَّفَهُ فَاقَةَ السُّؤَالِ لِيَمُنَّ عَلَيْهِ بِكَرَمِ النَّوَالِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَكَشَفْنا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ) قَالَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ: قِيلَ لِأَيُّوبَ ﷺ: قَدْ آتَيْنَاكَ أَهْلَكَ فِي الْجَنَّةِ فَإِنْ شِئْتَ تَرَكْنَاهُمْ لَكَ فِي الْجَنَّةِ وَإِنْ شِئْتَ آتَيْنَاكَهُمْ فِي الدُّنْيَا. قَالَ مُجَاهِدٌ: فَتَرَكَهُمُ اللَّهُ ﷿ لَهُ فِي الْجَنَّةِ وَأَعْطَاهُ مِثْلَهُمْ فِي الدُّنْيَا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْإِسْنَادُ عَنْهُمَا بِذَلِكَ صَحِيحٌ. قُلْتُ: وَحَكَاهُ الْمَهْدَوِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ كَانَ أَهْلُ أَيُّوبَ قَدْ مَاتُوا إِلَّا امْرَأَتَهُ فَأَحْيَاهُمُ اللَّهُ ﷿ فِي أَقَلَّ مِنْ طَرْفِ الْبَصَرِ، وَآتَاهُ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا: كَانَ بَنُوهُ قَدْ مَاتُوا فَأُحْيُوا لَهُ وَوُلِدَ لَهُ مِثْلُهُمْ معهم. وقاله قَتَادَةُ وَكَعْبُ الْأَحْبَارِ وَالْكَلْبِيُّ وَغَيْرُهُمْ. قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: مَاتَ أَوْلَادُهُ وَهُمْ سَبْعَةٌ مِنَ الذُّكُورِ وَسَبْعَةٌ مِنَ الْإِنَاثِ فَلَمَّا عُوفِيَ نُشِرُوا لَهُ، وولدت [له] امرأته سبعة بنين وسبع بنات. [قَالَ] الثَّعْلَبِيُّ: وَهَذَا الْقَوْلُ أَشْبَهُ بِظَاهِرِ الْآيَةِ. قُلْتُ: لِأَنَّهُمْ مَاتُوا ابْتِلَاءً قَبْلَ آجَالِهِمْ حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" الْبَقَرَةِ" فِي قِصَّةِ" الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ" [البقرة: ٢٤٣]. وَفِي قِصَّةِ السَّبْعِينَ الَّذِينَ أَخَذَتْهُمُ الصَّعْقَةُ فَمَاتُوا ثُمَّ أُحْيُوا، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ مَاتُوا قَبْلَ آجَالِهِمْ، وَكَذَلِكَ هُنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَعَلَى قَوْلِ مُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ يَكُونُ الْمَعْنَى:" وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ" فِي الْآخِرَةِ" وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ" فِي الدُّنْيَا. وَفِي الْخَبَرِ: إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ إِلَيْهِ جِبْرِيلَ ﵇ حِينَ رَكَضَ بِرِجْلِهِ عَلَى الْأَرْضِ رَكْضَةً فَظَهَرَتْ عَيْنُ مَاءٍ حَارٍّ، وَأَخَذَ بِيَدِهِ وَنَفَضَهُ نَفْضَةً فَتَنَاثَرَتْ عَنْهُ الدِّيدَانُ، وَغَاصَ فِي الْمَاءِ غَوْصَةً فَنَبَتَ لَحْمُهُ وَعَادَ إِلَى مَنْزِلِهِ، وَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ، وَنَشَأَتْ سَحَابَةٌ عَلَى قَدْرِ قَوَاعِدِ دَارِهِ فَأَمْطَرَتْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ بِلَيَالِيهَا جَرَادًا مِنْ ذَهَبٍ. فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: أَشَبِعْتَ؟ فَقَالَ: ومن

Ben de dedim ki: «Bu bir şikâyet değil, sadece bir duadır. Bunun delili { فَاسْتَجَبْنا لَهُ } “Bunun üzerine biz de onun duasını kabul ettik” [ayetidir]; zira icabet/kabul, şikâyetin değil duanın ardından gelir.» Bunu güzel buldular ve benimsediler. el-Cüneyd'e bu ayet hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: «Cömertçe ihsanda bulunmak için ona isteme/talep etme ihtiyacını bildirdi.» Yüce Allah'ın: { فَكَشَفْنا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ } “Böylece onun başındaki sıkıntıyı giderdik; katımızdan bir rahmet ve ibadet edenlere bir ibret olmak üzere ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha verdik” buyruğuna gelince; Mücâhid ve İkrime şöyle demiştir: «Eyyûb aleyhisselâm'a: 'Aileni sana cennette verdik; dilersen onları cennette senin için bırakalım, dilersen onları dünyada sana verelim' denildi.» Mücâhid dedi ki: «Allah azze ve celle onları cennette onun için bıraktı ve dünyada da ona onların bir mislini verdi.» en-Nehhâs: «Her ikisinden gelen bu rivayetin isnadı sahihtir» demiştir. Ben derim ki: el-Mehdevî bunu İbn Abbâs'tan da nakletmiştir. Dahhâk şöyle demiştir: Abdullah b. Mes'ûd: «Eyyûb'un ailesi, hanımı hariç ölmüştü. Allah azze ve celle göz açıp kapayıncaya kadar [kısa bir sürede] onları diriltti ve onlarla beraber bir mislini daha ona verdi» demiştir. Yine İbn Abbâs'tan: «Oğulları ölmüştü; onun için diriltildiler ve onlarla beraber bir misli daha çocuk ona doğuruldu» rivayet edilmiştir. Bunu Katâde, Kâ'b el-Ahbâr, el-Kelbî ve başkaları da söylemiştir. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: «Yedisi erkek, yedisi kız olmak üzere çocukları vefat etmişti. Eyyûb şifa bulunca onlar onun için diriltildi; karısı da [ona] yedi erkek, yedi kız çocuk doğurdu.» es-Sa'lebî [şöyle] demiştir: «Bu görüş ayetin zahirine daha uygundur.» Ben derim ki: Çünkü onlar, Bakara Suresi'nde { الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ } “Ölüm korkusuyla binlerce kişi olarak yurtlarından çıkanlar” [el-Bakara 2/243] kıssasında açıklandığı üzere bir imtihan olarak ecellerinden önce ölmüşlerdi. Yine kendilerini yıldırım çarpıp ölen, sonra diriltilen yetmiş kişinin kıssasında da böyledir; zira onlar ecellerinden önce ölmüşlerdi. Burada da durum böyledir, doğrusunu en iyi Allah bilir. Mücâhid ve İkrime'nin görüşüne göre ise mana: «'Biz ona ailesini' ahirette 'verdik; onlarla beraber bir mislini de' dünyada [verdik]» şeklinde olur. Rivayette şöyle gelmiştir: Allah, ayağını yere bir kere vurduğu esnada Cebrail aleyhisselâm'ı ona gönderdi; derken sıcak bir su kaynağı fışkırdı. Cebrail elinden tutup onu bir silkip sarstı, böylece üzerindeki kurtlar dökülüverdi. Suya bir defa daldı, eti yeniden bitti ve evine döndü. Allah da ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha ona geri verdi. Evinin temelleri büyüklüğünde bir bulut meydana geldi ve üç gün üç gece boyunca [üzerine] altından çekirgeler yağdırdı. Bunun üzerine Cebrail ona: «Doydun mu?» diye sordu. O da: «Kim

يَشْبَعُ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ!. فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: قَدْ أَثْنَيْتُ عَلَيْكَ بِالصَّبْرِ قَبْلَ وُقُوعِكَ فِي الْبَلَاءِ وَبَعْدَهُ، وَلَوْلَا أَنِّي وَضَعْتُ تَحْتَ كُلِّ شَعْرَةٍ مِنْكَ صَبْرًا مَا صَبَرْتَ. (رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا) أَيْ فَعَلْنَا ذَلِكَ بِهِ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا. وَقِيلَ: ابْتَلَيْنَاهُ لِيَعْظُمَ ثَوَابُهُ غَدًا. (وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ) أَيْ وَتَذْكِيرًا لِلْعِبَادِ، لِأَنَّهُمْ إِذَا ذَكَرُوا بَلَاءَ أَيُّوبَ وَصَبْرَهُ عَلَيْهِ وَمِحْنَتَهُ لَهُ وَهُوَ أَفْضَلُ أَهْلِ زَمَانِهِ وَطَّنُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى الصَّبْرِ عَلَى شَدَائِدِ الدُّنْيَا نَحْوَ مَا فَعَلَ أَيُّوبَ، فَيَكُونُ هَذَا تَنْبِيهًا لَهُمْ عَلَى إِدَامَةِ الْعِبَادَةِ، وَاحْتِمَالِ الضَّرَرِ. وَاخْتُلِفَ فِي مُدَّةِ إِقَامَتِهِ فِي الْبَلَاءِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتْ مُدَّةُ الْبَلَاءِ سَبْعَ سِنِينَ وَسَبْعَةَ أَشْهُرٍ وَسَبْعَةَ أَيَّامٍ وَسَبْعَ لَيَالٍ. وَهْبٌ: ثَلَاثِينَ سَنَةً. الْحَسَنُ: سَبْعَ سِنِينَ وَسِتَّةَ أَشْهُرٍ. قُلْتُ: وَأَصَحُّ مِنْ هَذَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ سَنَةً، رَوَاهُ ابْنُ شِهَابٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، ذَكَرَهُ ابن المبارك وقد تقدم.

Allah'ın lütfundan doyar ki!» dedi. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: «Sen belaya düşmeden önce de düştükten sonra da seni sabırla övmüştüm; eğer senin her bir kılının altına sabır koymamış olsaydım sabredemezdin.» { رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا } “Katımızdan bir rahmet olarak” yani bunu ona katımızdan bir rahmet olarak yaptık. «Yarın mükâfatı büyük olsun diye onu imtihan ettik» de denilmiştir. { وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ } “Ve ibadet edenler için bir öğüt [olarak]” yani kullar için bir hatırlatma olsun diye. Çünkü onlar, Eyyûb'un yaşadığı dönemin en faziletlisi olduğu halde karşılaştığı belayı, ona sabrını ve çektiği sıkıntıyı hatırladıklarında, tıpkı Eyyûb'un yaptığı gibi kendilerini dünyanın sıkıntılarına sabretmeye alıştırırlar. Bu da onların ibadete devam etmelerine ve sıkıntılara katlanmalarına yönelik bir uyarı olur. Belada kalış süresi hakkında ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs: «Bela süresi yedi yıl, yedi ay, yedi gün ve yedi gece idi» demiştir. Vehb: «Otuz yıl» demiştir. El-Hasan: «Yedi yıl altı ay» demiştir. Ben derim ki: Bundan daha sahih olanı —Allah en iyisini bilir— on sekiz yıldır; bunu İbn Şihâb, Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etmiştir, İbnü'l-Mübârek zikretmiştir ve daha önce geçmişti.

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٨٥ الى ٨٦]

[Enbiyâ Suresi (21), 85 ila 86. Âyetler]

وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥) وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦)

{ وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥) وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦) } “İsmail'i, İdris'i ve Zülkifl'i de [an]. Hepsi de sabredenlerdendi. (85) Onları rahmetimize kabul ettik. Şüphesiz onlar salihlerdendi. (86)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ) وَهُوَ أَخْنُوخُ وَقَدْ تَقَدَّمَ (وَذَا الْكِفْلِ) أَيْ وَاذْكُرْهُمْ. وَخَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي" نَوَادِرِ الْأُصُولِ" وَغَيْرِهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ ذُو الْكِفْلِ لَا يَتَوَرَّعُ مِنْ ذَنْبٍ عَمِلَهُ فَاتَّبَعَ امْرَأَةً فَأَعْطَاهَا سِتِّينَ دِينَارًا [عَلَى أَنْ يَطَأَهَا] فَلَمَّا قَعَدَ مِنْهَا مَقْعَدَ الرَّجُلِ مِنَ امْرَأَتِهِ ارْتَعَدَتْ وَبَكَتْ فَقَالَ مَا يُبْكِيكِ قَالَتْ مِنْ هَذَا الْعَمَلِ وَاللَّهِ مَا عَمِلْتُهُ قَطُّ قَالَ أَأَكْرَهْتُكِ قَالَتْ لَا وَلَكِنْ حَمَلَنِي عَلَيْهِ الْحَاجَةُ قَالَ اذْهَبِي فَهُوَ لَكِ وَاللَّهِ لَا أَعْصِي اللَّهَ بَعْدَهَا أَبَدًا ثُمَّ مَاتَ مِنْ لَيْلَتِهِ فَوَجَدُوا مَكْتُوبًا عَلَى بَابِ دَارِهِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لِذِي الْكِفْلِ) وَخَرَّجَهُ أبو عيسى الترمذي أيضا. ولفظه عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يُحَدِّثُ حَدِيثًا لَوْ لَمْ أَسْمَعْهُ إِلَّا مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ- حتى عد سبع مرات-[لم أحدث به] وَلَكِنِّي سَمِعْتُهُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ، سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (كَانَ)

Yüce Allah'ın: { وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ } “İsmail'i, İdris'i” -ki o Uhnûh'tur, [bilgisi] daha önce geçmişti- { وَذَا الْكِفْلِ } “ve Zülkifl'i de” buyruğu, yani "[Onları da] an" demektir. Hakîm et-Tirmizî *Nevâdirü'l-Usûl* adlı eserinde ve başkaları İbn Ömer'den rivayet ettiklerine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ ذُو الْكِفْلِ لَا يَتَوَرَّعُ مِنْ ذَنْبٍ عَمِلَهُ فَاتَّبَعَ امْرَأَةً فَأَعْطَاهَا سِتِّينَ دِينَارًا عَلَى أَنْ يَطَأَهَا فَلَمَّا قَعَدَ مِنْهَا مَقْعَدَ الرَّجُلِ مِنَ امْرَأَتِهِ ارْتَعَدَتْ وَبَكَتْ فَقَالَ مَا يُبْكِيكِ قَالَتْ مِنْ هَذَا الْعَمَلِ وَاللَّهِ مَا عَمِلْتُهُ قَطُّ قَالَ أَأَكْرَهْتُكِ قَالَتْ لَا وَلَكِنْ حَمَلَنِي عَلَيْهِ الْحَاجَةُ قَالَ اذْهَبِي فَهُوَ لَكِ وَاللَّهِ لَا أَعْصِي اللَّهَ بَعْدَهَا أَبَدًا ثُمَّ مَاتَ مِنْ لَيْلَتِهِ فَوَجَدُوا مَكْتُوبًا عَلَى بَابِ دَارِهِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لِذِي الْكِفْلِ » «İsrailoğulları arasında Zülkifl denilen bir adam vardı; işlediği hiçbir günahtan çekinmezdi. Bir kadının peşine düştü ve kendisiyle birlikte olması karşılığında kadına altmış dinar verdi. Erkeğin karısına oturduğu gibi onun üzerine oturduğunda [kadın] titredi ve ağladı. Adam: “Seni ağlatan nedir?” dedi. Kadın: “Bu iştir; vallahi ben bunu asla yapmadım” dedi. Adam: “Seni zorladım mı?” dedi. Kadın: “Hayır, lakin beni buna ihtiyaç mecbur etti” dedi. Adam: “Git, o [para] senindir; vallahi bundan sonra Allah'a asla isyan etmeyeceğim” dedi. Sonra o gece öldü ve evinin kapısında: “Şüphesiz Allah, Zülkifl'i bağışlamıştır” diye yazılı buldular.» Bunu Ebû Îsâ et-Tirmizî de tahric etmiştir. Onun lafzı şöyledir: İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir hadis anlattığını işittim; şayet onu sadece bir veya iki defa -yedi defaya kadar saydı- duymuş olsaydım [onu rivayet etmezdim]; fakat ben onu bundan çok daha fazla işittim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « كَانَ » «[İsrailoğulları arasında...] vardı»

ذُو الْكِفْلِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا يَتَوَرَّعُ مِنْ ذَنْبٍ عَمِلَهُ فَأَتَتْهُ امْرَأَةٌ فَأَعْطَاهَا سِتِّينَ دِينَارًا عَلَى أَنْ يَطَأَهَا فَلَمَّا قَعَدَ مِنْهَا مَقْعَدَ الرَّجُلِ مِنَ امْرَأَتِهِ ارْتَعَدَتْ وَبَكَتْ فَقَالَ مَا يُبْكِيكِ أَأَكْرَهْتُكِ قَالَتْ لَا وَلَكِنَّهُ عَمَلٌ مَا عَمِلْتُهُ قَطُّ وَمَا حَمَلَنِي عَلَيْهِ إِلَّا الْحَاجَةُ فَقَالَ تَفْعَلِينَ أَنْتِ هَذَا وَمَا فَعَلْتِهِ اذْهَبِي فَهِيَ لَكِ وَقَالَ وَاللَّهِ لَا أَعْصِي اللَّهَ بَعْدَهَا أَبَدًا فَمَاتَ مِنْ لَيْلَتِهِ فَأَصْبَحَ مَكْتُوبًا عَلَى بَابِهِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لِذِي الْكِفْلِ) قَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ. وَقِيلَ إِنَّ الْيَسَعَ لَمَّا كَبِرَ قَالَ: لَوِ اسْتَخْلَفْتُ رَجُلًا على الناس حتى أَنْظُرُ كَيْفَ يَعْمَلُ. فَقَالَ: مَنْ يَتَكَفَّلُ لِي بِثَلَاثٍ: بِصِيَامِ النَّهَارِ وَقِيَامِ اللَّيْلِ وَأَلَّا يَغْضَبَ وَهُوَ يَقْضِي؟ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ ذُرِّيَّةِ الْعِيصَ: أَنَا، فَرَدَّهُ ثُمَّ قَالَ مِثْلَهَا مِنَ الْغَدِ، فَقَالَ الرَّجُلُ: أَنَا، فَاسْتَخْلَفَهُ فَوَفَّى فَأَثْنَى اللَّهُ عَلَيْهِ فَسُمِّيَ ذَا الْكِفْلِ، لِأَنَّهُ تَكَفَّلَ بِأَمْرٍ، قال أبو موسى ومجاهد وقتادة. وقال عمر بن عبد الرحمن بن الحرث وَقَالَ أَبُو مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: إِنَّ ذَا الْكِفْلِ لَمْ يَكُنْ نَبِيًّا، وَلَكِنَّهُ كَانَ عَبْدًا صَالِحًا فَتَكَفَّلَ بِعَمَلِ رَجُلٍ صَالِحٍ عِنْدَ مَوْتِهِ، وَكَانَ يُصَلِّي لِلَّهِ كُلَّ يَوْمٍ مِائَةَ صَلَاةٍ فَأَحْسَنَ اللَّهُ الثَّنَاءَ عليه. وقال كَعْبٌ: كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ مَلِكٌ كَافِرٌ فَمَرَّ بِبِلَادِهِ رَجُلٌ صَالِحٌ فَقَالَ: وَاللَّهِ إِنْ خَرَجْتُ مِنْ هَذِهِ الْبِلَادِ حَتَّى أَعْرِضَ عَلَى هَذَا الْمَلِكِ الْإِسْلَامَ. فَعَرَضَ عَلَيْهِ فَقَالَ: مَا جَزَائِي؟ قَالَ: الْجَنَّةُ- وَوَصَفَهَا لَهُ- قَالَ: مَنْ يَتَكَفَّلُ لِي بِذَلِكَ؟ قَالَ: أَنَا، فَأَسْلَمَ الْمَلِكُ وَتَخَلَّى عَنِ الْمَمْلَكَةِ وَأَقْبَلَ عَلَى طَاعَةِ رَبِّهِ حَتَّى مَاتَ، فَدُفِنَ فَأَصْبَحُوا فَوَجَدُوا يَدَهُ خَارِجَةً مِنَ الْقَبْرِ وَفِيهَا رُقْعَةٌ خَضْرَاءُ مَكْتُوبٌ فِيهَا بِنُورٍ أَبْيَضَ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لِي وَأَدْخَلَنِي الْجَنَّةَ وَوَفَّى عَنْ كَفَالَةِ فُلَانٍ، فَأَسْرَعَ النَّاسُ إِلَى ذَلِكَ الرَّجُلِ بِأَنْ يَأْخُذَ عَلَيْهِمُ الْأَيْمَانَ، وَيَتَكَفَّلَ لَهُمْ بِمَا تَكَفَّلَ بِهِ لِلْمَلِكِ، فَفَعَلَ ذَلِكَ فَآمَنُوا كُلُّهُمْ فَسُمِّيَ ذَا الْكِفْلِ. وَقِيلَ: كَانَ رَجُلًا عَفِيفًا يَتَكَفَّلُ بِشَأْنِ كُلِّ إِنْسَانٍ وَقَعَ فِي بَلَاءٍ أَوْ تُهْمَةٍ أَوْ مُطَالَبَةٍ فَيُنْجِيهِ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ. وَقِيلَ: سُمِّيَ ذَا الْكِفْلِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَكَفَّلَ لَهُ فِي سَعْيِهِ وَعَمَلِهِ بِضِعْفِ عَمَلِ غَيْرِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَانِهِ. وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِنَبِيٍّ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ نَبِيٌّ قَبْلَ إِلْيَاسَ. وَقِيلَ: هُوَ زَكَرِيَّا بِكَفَالَةِ مَرْيَمَ. (كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ) أَيْ عَلَى أَمْرِ اللَّهِ وَالْقِيَامِ بِطَاعَتِهِ وَاجْتِنَابِ مَعَاصِيهِ. (وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا) أي في الجنة (إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ).

«...İsrailoğullarından Zülkifl [adında bir adam vardı;] işlediği hiçbir günahtan çekinmezdi. Bir kadın ona geldi; o da kendisiyle birlikte olması karşılığında kadına altmış dinar verdi. Erkek kadınla baş başa kaldığı andaki gibi yanına oturduğunda, kadın titredi ve ağladı. Zülkifl: «Seni ağlatan nedir? Yoksa sana zorla mı bir şey yaptım?» dedi. Kadın: «Hayır, lâkin bu asla yapmadığım bir iştir ve beni buna muhtaçlıktan başkası sevk etmedi» dedi. Bunun üzerine Zülkifl: «Sen bunu [hiç] yapmamışken [şimdi] yapıyorsun ha! Git, [paralar] senindir» dedi ve «Vallahi bundan sonra Allah'a asla isyan etmeyeceğim» dedi. O gece vefat etti. Sabah olunca kapısına: «Şüphesiz Allah Zülkifl'i bağışlamıştır» diye yazılmış olarak görüldü.» [Tirmizî]: «Bu, hasen bir hadistir» demiştir. Denildi ki: Elyesa' yaşlanınca: «İnsanların başına bir adamı halife bıraksam da nasıl davranacağına bir baksam» dedi ve: «Şu üç şeyi benim adıma kim üstlenir (kefil olur): Gündüzleri oruç tutmayı, geceleri ibadetle geçirmeyi ve hüküm verirken öfkelenmemeyi?» dedi. Îs'in soyundan bir adam: «Ben» dedi. Elyesa' onu geri çevirdi. Ertesi gün yine aynı şeyi söyledi; adam yine: «Ben» dedi. Bunun üzerine onu yerine halife tayin etti; adam da sözünü yerine getirdi. Allah da onu övdü ve bir işi üstlendiği (kefil olduğu) için kendisine «Zülkifl» adı verildi. Bunu Ebû Mûsâ, Mücâhid ve Katâde söylemiştir. Ömer b. Abdirrahmân b. el-Hâris ve Ebû Mûsâ'nın Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayetine göre şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Zülkifl bir peygamber değildi; fakat o salih bir kul idi. Vefatı sırasında salih bir adamın ameline kefil oldu ve Allah rızası için her gün yüz rekat namaz kılardı. Allah da onu güzel bir şekilde övdü.» Kâ'b şöyle demiştir: İsrailoğulları içinde kâfir bir hükümdar vardı. Onun memleketine salih bir adam uğradı ve: «Vallahi bu hükümdara İslam'ı teklif etmeden bu memleketten çıkmayacağım» dedi. Ona İslam'ı teklif etti; hükümdar: «Buna karşılık mükâfatım nedir?» dedi. O zat: «Cennettir» deyip cenneti ona tarif etti. Hükümdar: «Buna benim için kim kefil olur?» deyince, «Ben» dedi. Bunun üzerine hükümdar Müslüman oldu, krallığı terk etti ve vefat edene kadar Rabbine itaate yöneldi. Defnedildi; sabah olunca insanlar onun elinin kabirden dışarı çıktığını gördüler. Elinde yeşil bir kâğıt vardı ve üzerinde beyaz bir nurla: «Şüphesiz Allah beni bağışladı, beni cennete koydu ve falanın kefaletini yerine getirdi» diye yazılmıştı. Bunun üzerine insanlar aceleyle o adama koştular; kendilerinden yeminler almasını ve hükümdara kefil olduğu şeye kendilerine de kefil olmasını istediler. O da öyle yaptı ve hepsi iman ettiler. Bu sebeple kendisine «Zülkifl» adı verildi. Denildi ki: O iffetli bir kimseydi; başı bir belaya giren, töhmet altında kalan ya da kendisinden bir hak talep edilen herkesin işini üstlenir (kefil olur), Allah da onun vesilesiyle o kimseyi kurtarırdı. Denildi ki: Dönemindeki diğer peygamberlerin amelinin iki katı amel ve gayretine karşılık Yüce Allah ona [mükâfatı] vaad ettiği (kefil olduğu) için Zülkifl diye isimlendirilmiştir. Âlimlerin çoğunluğuna (cumhura) göre o bir peygamber değildir. Hasan[-ı Basrî]: «O, İlyas'tan önceki bir peygamberdir» demiştir. Denildi ki: O, Meryem'e kefil olması sebebiyle Zekeriyyâ'dır. { كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ } “Hepsi de sabredenlerdendi” yani Allah'ın emrine, O'na itaati yerine getirmeye ve O'na isyandan sakınmaya sabredenlerdendi. { وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا } “Onları rahmetimize kabul ettik” yani cennete [kabul ettik], { إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Şüphesiz onlar salihlerdendi.”

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٨٧ الى ٨٨]

[Enbiyâ Suresi (21), 87 ila 88. Âyetler]

وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لَا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧) فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨)

{ وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لَا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧) فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨) } “Zünnûn'u da [an]. Hani o öfkelenerek gitmişti de kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı. Derken karanlıklar içinde: «Senden başka hiçbir ilah yoktur; Sen her türlü eksiklikten münezzehsin. Gerçekten ben haksızlık edenlerden oldum» diye niyaz etti. (87) Biz de onun duasını kabul ettik ve kendisini kederden kurtardık. İşte müminleri de böyle kurtarırız. (88)”