Binûn

[Enbiyâ Suresi] — 3. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله تعالى: (وَذَا النُّونِ) أَيْ وَاذْكُرْ" ذَا النُّونِ" وَهُوَ لَقَبٌ لِيُونُسَ بْنِ مَتَّى لِابْتِلَاعِ النُّونِ إِيَّاهُ. وَالنُّونُ الْحُوتُ. وَفِي حَدِيثِ عُثْمَانَ ﵁ أَنَّهُ رَأَى صَبِيًّا مَلِيحًا فَقَالَ: دَسِّمُوا نُونَتَهُ كَيْ لَا تُصِيبَهُ الْعَيْنُ. رَوَى ثَعْلَبٌ عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ: النُّونَةُ النُّقْبَةُ الَّتِي تَكُونُ فِي ذَقَنِ الصَّبِيِّ الصَّغِيرِ، وَمَعْنَى دَسِّمُوا سَوِّدُوا. (إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً) قَالَ الْحَسَنُ وَالشَّعْبِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: مُغَاضِبًا لِرَبِّهِ ﷿. وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ وَالْقُتَبِيُّ وَاسْتَحْسَنَهُ الْمَهْدَوِيُّ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. وقال النحاس: وربما أنكره هَذَا مَنْ لَا يَعْرِفُ اللُّغَةَ وَهُوَ قَوْلٌ صَحِيحٌ. وَالْمَعْنَى: مُغَاضِبًا مِنْ أَجْلِ رَبِّهِ، كَمَا تَقُولُ: غَضِبْتُ لَكَ أَيْ مِنْ أَجْلِكَ. وَالْمُؤْمِنُ يَغْضَبُ لِلَّهِ ﷿ إِذَا عُصِيَ. وَأَكْثَرُ أَهْلِ اللُّغَةِ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ قَوْلَ النَّبِيِّ ﷺ لِعَائِشَةَ: (اشْتَرِطِي لَهُمُ الْوَلَاءَ) مِنْ هَذَا. وَبَالَغَ الْقُتَبِيُّ فِي نُصْرَةِ هَذَا الْقَوْلِ. وَفِي الْخَبَرِ فِي وَصْفِ يُونُسَ: إِنَّهُ كَانَ ضَيِّقَ الصَّدْرِ فَلَمَّا حَمَلَ أَعْبَاءَ النُّبُوَّةِ تَفَسَّخَ تَحْتَهَا تَفَسُّخَ الرُّبَعِ تَحْتَ الْحِمْلِ الثَّقِيلِ، فَمَضَى عَلَى وَجْهِهِ مُضِيَّ الْآبِقِ النَّادِّ. وَهَذِهِ الْمُغَاضَبَةُ كَانَتْ صَغِيرَةً. وَلَمْ يَغْضَبْ عَلَى اللَّهِ وَلَكِنْ غَضِبَ لِلَّهِ إِذْ رَفَعَ الْعَذَابَ عَنْهُمْ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: أَبَقَ مِنْ رَبِّهِ أي من أمر ربه حتى أمره بالعودة إِلَيْهِمْ بَعْدَ رَفْعِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ. فَإِنَّهُ كَانَ يتوعد قومه نزول الْعَذَابِ فِي وَقْتٍ مَعْلُومٍ، وَخَرَجَ مِنْ عِنْدِهِمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، فَأَظَلَّهُمُ الْعَذَابُ فَتَضَرَّعُوا فَرُفِعَ عَنْهُمْ وَلَمْ يَعْلَمْ يُونُسُ بِتَوْبَتِهِمْ، فَلِذَلِكَ ذَهَبَ مُغَاضِبًا وَكَانَ مِنْ حَقِّهِ أَلَّا يَذْهَبَ إِلَّا بِإِذْنٍ مُحَدَّدٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ: أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْمَسِيرِ إِلَى قَوْمِهِ فَسَأَلَ أَنْ يُنْظَرَ لِيَتَأَهَّبَ، فَأَعْجَلَهُ اللَّهُ حَتَّى سَأَلَ أَنْ يَأْخُذَ نَعْلًا لِيَلْبَسَهَا فَلَمْ يُنْظَرْ، وَقِيلَ لَهُ: الْأَمْرُ أَعْجَلُ مِنْ ذَلِكَ- وَكَانَ فِي خُلُقِهِ ضِيقٌ- فَخَرَجَ مغاضبا لربه، فهذا قول. وقول

Yüce Allah'ın: { وَذَا النُّونِ } “Zünnûn'u da [an].” buyruğu: Yani “Zünnûn'u an” demektir. Bu, balığın onu yutmasından dolayı Yûnus b. Mettâ'nın lakabıdır. Nûn (النُّون), balık demektir. Hz. Osmân'dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o, sevimli bir çocuk görmüş ve: «دَسِّمُوا نُونَتَهُ كَيْ لَا تُصِيبَهُ الْعَيْنُ» «Nazar değmesin diye çene gamzesini karartın» demiştir. Sa‘leb, İbnü'l-A‘râbî'den şöyle rivayet etmiştir: Nûne (النُّونَة), küçük çocuğun çenesinde bulunan çukurdur (gamzedir). “Dessimû” ise “karartın” demektir. { إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً } “Hani o öfkelenerek gitmişti” buyruğu hakkında el-Hasan, eş-Şa‘bî ve Saîd b. Cübeyr: “Rabbi azze ve celle uğruna öfkelenerek” demişlerdir. Taberî ve el-Kutebî bunu tercih etmiş, el-Mehdevî de güzel bulmuştur; bu [görüş] İbn Mes‘ûd'dan da rivayet edilmiştir. En-Nehhâs şöyle demiştir: Dili bilmeyen kimse bunu belki yadırgayabilir, oysa bu sahih bir sözdür. Manası: “Rabbi uğruna öfkelenerek” demektir. Nitekim “Senin için öfkelendim” dersin ki bu, “senin uğruna” manasındadır. Mümin de Allah'a azze ve celle isyan edildiğinde O'nun uğruna öfkelenir. Dil ehlinin çoğunluğu, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Âişe'ye: «اشْتَرِطِي لَهُمُ الْوَلَاءَ» «Onlara velâ hakkını şart koş» buyruğunun da bu kabilden olduğu görüşündedir. El-Kutebî bu görüşü savunmada hayli ileri gitmiştir. Bir rivayette Yûnus'un vasfı hakkında şöyle denilmiştir: “Onun tahammülü azdı (göğsü dardı); peygamberliğin ağır yüklerini yüklendiğinde, ağır yük altında ezilen bahar yavrusu deve gibi bu yükün altında ezildi ve kaçak, ürkek [bir köle] gibi başını alıp gitti.” İşte bu öfkelenme küçük bir kusur (zelle) idi. O, Allah'a öfkelenmemiş, aksine onlardan azap kaldırılınca Allah uğruna öfkelenmişti. İbn Mes‘ûd şöyle demiştir: “Rabbinden kaçtı; yani azap onlardan kaldırıldıktan sonra kendilerine dönmesini emredene kadar Rabbinin emrinden kaçtı.” Çünkü o, kavmini belirli bir vakitte azabın ineceği tehdidiyle uyarmış ve o vakitte onların arasından çıkıp gitmişti. Azap üzerlerine çökünce yalvarıp yakardılar, bunun üzerine azap onlardan kaldırıldı. Fakat Yûnus onların tövbe ettiğini bilmiyordu. İşte bu yüzden öfkelenerek gitti; oysa onun vazifesi belirlenmiş bir izin olmaksızın çekip gitmemekti. El-Hasan ise şöyle demiştir: Yüce Allah ona kavmine gitmesini emretti; o da hazırlanmak için mühlet istedi. Fakat Allah onu acele ettirdi; öyle ki giymek üzere bir ayakkabı almayı istediğinde dahi ona mühlet verilmedi ve kendisine: “İş bundan daha aceledir!” denildi. Huyunda ise bir darlık vardı; o da Rabbi uğruna öfkelenerek çıktı. İşte bu bir görüştür. Bir [diğer] görüş...

النَّحَّاسِ أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي تَأْوِيلِهِ. أَيْ خَرَجَ مُغَاضِبًا مِنْ أَجْلِ رَبِّهِ، أَيْ غَضِبَ عَلَى قَوْمِهِ مِنْ أَجْلِ كُفْرِهِمْ بِرَبِّهِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ غَاضَبَ قَوْمَهُ حِينَ طَالَ عَلَيْهِ أَمْرُهُمْ وَتَعَنُّتُهُمْ فَذَهَبَ فَارًّا بِنَفْسِهِ، وَلَمْ يَصْبِرْ عَلَى أَذَاهُمْ وَقَدْ كَانَ اللَّهُ أَمَرَهُ بِمُلَازَمَتِهِمْ وَالدُّعَاءِ، فَكَانَ ذَنْبُهُ خُرُوجَهُ مِنْ بَيْنِهِمْ مِنْ غَيْرِ إذن من الله. روي معناه عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكِ، وَأَنَّ يُونُسَ كَانَ شَابًّا وَلَمْ يَحْمِلْ أَثْقَالَ النُّبُوَّةِ، وَلِهَذَا قِيلَ لِلنَّبِيِّ ﷺ:" وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ" [القلم: ٤٨]. وَعَنِ الضَّحَّاكِ أَيْضًا خَرَجَ مُغَاضِبًا لِقَوْمِهِ، لِأَنَّ قَوْمَهُ لَمَّا لَمْ يَقْبَلُوا مِنْهُ وَهُوَ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ ﷿ كَفَرُوا بِهَذَا فَوَجَبَ أَنْ يُغَاضِبَهُمْ، وَعَلَى كُلِّ أَحَدٍ أَنْ يُغَاضِبَ مَنْ عَصَى اللَّهَ ﷿. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ مِنْهُمُ الْأَخْفَشُ: إِنَّمَا خَرَجَ مُغَاضِبًا لِلْمَلِكِ الَّذِي كَانَ عَلَى قَوْمِهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرَادَ شَعْيَا النَّبِيَّ وَالْمَلِكُ الَّذِي كَانَ فِي وَقْتِهِ اسْمُهُ حِزْقِيَا أَنْ يَبْعَثُوا يُونُسَ إِلَى مَلِكِ نِينَوَى، وَكَانَ غَزَا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَسَبَى الْكَثِيرَ مِنْهُمْ لِيُكَلِّمَهُ حَتَّى يُرْسِلَ مَعَهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَكَانَ الْأَنْبِيَاءُ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ يُوحَى إِلَيْهِمْ، وَالْأَمْرُ وَالسِّيَاسَةُ إِلَى مَلِكٍ قَدِ اخْتَارُوهُ فَيَعْمَلُ عَلَى وَحْيِ ذَلِكَ النَّبِيِّ، وَكَانَ أَوْحَى اللَّهُ لَشَعْيَا: أَنْ قُلْ لِحِزْقِيَا الْمَلِكِ أَنْ يَخْتَارَ نَبِيًّا قَوِيًّا أَمِينًا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَيَبْعَثُهُ إِلَى أَهْلِ نِينَوَى فَيَأْمُرَهُمْ بِالتَّخْلِيَةِ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَإِنِّي مُلْقٍ فِي قُلُوبِ مُلُوكِهِمْ وَجَبَابِرَتِهِمُ التَّخْلِيَةَ عَنْهُمْ. فَقَالَ يُونُسُ لَشَعْيَا: هَلْ أَمَرَكَ اللَّهُ بِإِخْرَاجِي؟ قَالَ: لَا. قَالَ: فَهَلْ سَمَّانِي لك؟ قال: لا. قال فها هنا أَنْبِيَاءُ أُمَنَاءُ أَقْوِيَاءُ. فَأَلَحُّوا عَلَيْهِ فَخَرَجَ مُغَاضِبًا لِلنَّبِيِّ وَالْمَلِكِ وَقَوْمِهِ، فَأَتَى بَحْرَ الرُّومِ وَكَانَ مِنْ قِصَّتِهِ مَا كَانَ، فَابْتُلِيَ بِبَطْنِ الْحُوتِ لِتَرْكِهِ أَمْرَ شَعْيَا، وَلِهَذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ" [الصافات: ١٤٢] وَالْمُلِيمُ مَنْ فَعَلَ مَا يُلَامُ عَلَيْهِ. وَكَانَ مَا فَعَلَهُ إِمَّا صَغِيرَةً أَوْ تَرْكَ الْأَوْلَى. وَقِيلَ: خَرَجَ وَلَمْ يَكُنْ نَبِيًّا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَلَكِنْ أَمَرَهُ مَلِكٌ مِنْ مُلُوكِ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يَأْتِيَ نِينَوَى، لِيَدْعُوَ أَهْلَهَا بِأَمْرِ شَعْيَا فَأَنِفَ أَنْ يَكُونَ ذَهَابُهُ إِلَيْهِمْ بِأَمْرِ أَحَدٍ غَيْرَ اللَّهِ، فَخَرَجَ مُغَاضِبًا لِلْمَلِكِ، فَلَمَّا نَجَا مِنْ بَطْنِ الْحُوتِ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى قَوْمِهِ فَدَعَاهُمْ وَآمَنُوا بِهِ. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَالْأَظْهَرُ أَنَّ هَذِهِ الْمُغَاضَبَةَ كَانَتْ بَعْدَ إِرْسَالِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ وَبَعْدَ رَفْعِ الْعَذَابِ عَنِ الْقَوْمِ بَعْدَ مَا أَظَلَّهُمْ، فَإِنَّهُ كَرِهَ رَفْعَ الْعَذَابِ عنهم.

... en-Nehhâs [şöyle demiştir]: Bu, onun tevili hakkında söylenenlerin en güzelidir. Yani o, Rabbi uğruna öfkelenerek çıktı; [diğer bir ifadeyle] kavmine, Rablerini inkâr etmeleri sebebiyle öfkelendi. Şöyle de denilmiştir: Kavminin durumu ve inatçılığı ona ağır gelip uzayınca, kendisini kurtarmak üzere kaçıp gitti; onların eziyetlerine sabretmedi. Oysa Allah ona onlarla birlikte kalıp [onları] davet etmeyi emretmişti. Dolayısıyla onun günahı, Allah'tan bir izin olmaksızın onların arasından çıkıp gitmesiydi. Bunun anlamı İbn Abbâs ve Dahhâk'tan rivayet edilmiştir. [Buna göre] Yûnus gençti ve peygamberliğin ağır yüklerini henüz taşımamıştı. İşte bu yüzden Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): { وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ } “Balık sahibi (Yûnus) gibi olma!” [Kalem, 48] buyrulmuştur. Yine Dahhâk'tan [şöyle] rivayet edilmiştir: O, kavmine öfkelenerek çıktı; çünkü kavmi, o Azîz ve Celîl olan Allah'ın bir elçisi olduğu halde bunu kabul etmeyip inkâr ettiler. Bu sebeple onlara öfkelenmesi gerekti; nitekim Allah'a (azze ve celle) isyan eden kimseye öfkelenmek herkesin üzerine vazifedir. Aralarında Ahfeş'in de bulunduğu bir grup ise şöyle demiştir: O ancak kavminin başındaki hükümdara öfkelenerek çıkmıştır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Şa'yâ peygamber ve o dönemdeki hükümdar Hizkiyâ, İsrâiloğulları ile savaşmış ve pek çoğunu esir almış olan Ninova hükümdarına Yûnus'u göndermek, onunla konuşup İsrâiloğulları'nı kendisiyle birlikte salıvermesini sağlamak istediler. O dönemde peygamberlere vahiy gelir, emir ve siyaset ise [halkın veya peygamberin] seçtiği hükümdara ait olur ve o hükümdar peygamberin vahyine göre hareket ederdi. Allah, Şa'yâ'ya şöyle vahyetmişti: Hükümdar Hizkiyâ'ya, İsrâiloğulları'ndan güçlü ve güvenilir bir peygamber seçmesini ve onu Ninova halkına gönderip İsrâiloğulları'nı serbest bırakmalarını emretmesini söyle. Şüphesiz ben onların krallarının ve zorbalarının kalplerine onları serbest bırakma [düşüncesini] yerleştireceğim. Bunun üzerine Yûnus, Şa'yâ'ya: «Beni göndermeni Allah mı sana emretti?» dedi. O: «Hayır» dedi. [Yûnus]: «Peki sana benim adımı verdi mi?» dedi. O: «Hayır» dedi. [Yûnus]: «O halde burada güvenilir ve güçlü peygamberler var» dedi. Fakat ona ısrar ettiler; o da peygambere, hükümdara ve kavmine öfkelenerek çıktı; Akdeniz'e (Bahrü'r-Rûm) gitti ve kıssasında geçen şeyler vuku buldu. Şa'yâ'nın emrini terk ettiği için balığın karnıyla imtihan edildi. İşte bu yüzden Yüce Allah: { فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ } “O kınanacak bir iş yapmışken balık onu yutuverdi” [Sâffât, 142] buyurmuştur. Mülim (مُلِيم), kınanmayı gerektirecek bir işi yapan kimsedir. Onun yaptığı şey ya bir zelle (küçük günah) ya da evlâ olanı (en uygun davranışı) terk etmekti. Şöyle de denilmiştir: O çıktığında henüz bir peygamber değildi; fakat İsrâiloğulları krallarından biri, Şa'yâ'nın emri doğrultusunda Ninova halkını davet etmesi için ona Ninova'ya gitmesini emretmişti. O ise oraya Allah'tan başkasının emriyle gitmeyi gururuna yediremedi ve hükümdara öfkelenerek çıktı. Balığın karnından kurtulunca Allah onu kavmine gönderdi; o da onları davet etti ve onlar iman ettiler. Kuşeyrî ise şöyle demiştir: Daha zahir olan görüşe göre bu öfkelenme, Yüce Allah'ın onu peygamber olarak göndermesinden ve üzerlerini kapladıktan sonra kavminden azabın kaldırılmasından sonra olmuştur; zira o, azabın onlardan kaldırılmasını hoş karşılamamıştı.

قُلْتُ: هَذَا أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِيهِ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" وَالصَّافَّاتِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ مِنْ أَخْلَاقِ قَوْمِهِ قَتْلُ مَنْ جَرَّبُوا عَلَيْهِ الْكَذِبَ فَخَشِيَ أَنْ يُقْتَلَ فَغَضِبَ، وَخَرَجَ فَارًّا عَلَى وَجْهِهِ حَتَّى رَكِبَ فِي سَفِينَةٍ فَسَكَنَتْ وَلَمْ تَجْرِ. فَقَالَ أَهْلُهَا: أَفِيكُمْ آبِقٌ؟ فَقَالَ: أَنَا هُوَ. وَكَانَ مِنْ قِصَّتِهِ مَا كَانَ، وَابْتُلِيَ بِبَطْنِ الْحُوتِ تَمْحِيصًا مِنَ الصَّغِيرَةِ كَمَا قَالَ فِي أهل أحد:" حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ" [آل عمران: ١٥٢] إلى قوله:" وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا" [آل عمران: ١٤١] فَمَعَاصِي الْأَنْبِيَاءِ مَغْفُورَةٌ، وَلَكِنْ قَدْ يَجْرِي تَمْحِيصٌ وَيَتَضَمَّنُ ذَلِكَ زَجْرًا عَنِ الْمُعَاوَدَةِ. وَقَوْلٌ رَابِعٌ: إِنَّهُ لَمْ يُغَاضِبْ رَبَّهُ وَلَا قَوْمَهُ، وَلَا الْمَلِكَ، وَأَنَّهُ مِنْ قَوْلِهِمْ غَضِبَ إِذَا أَنِفَ. وَفَاعَلَ قَدْ يَكُونُ مِنْ وَاحِدٍ، فَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا وَعَدَ قَوْمَهُ بِالْعَذَابِ وَخَرَجَ عَنْهُمْ تَابُوا وَكُشِفَ عَنْهُمُ الْعَذَابُ، فَلَمَّا رَجَعَ وَعَلِمَ أَنَّهُمْ لَمْ يَهْلِكُوا أَنِفَ مِنْ ذَلِكَ فَخَرَجَ آبِقًا. وَيُنْشَدُ هَذَا الْبَيْتُ:

Ben derim ki: İnşâallah Sâffât Suresi'nde geleceği üzere bu konuda söylenenlerin en güzeli budur. Şöyle de denilmiştir: Yalanını yakaladıkları kimseyi öldürmek onun kavminin adetlerindendi; o da öldürülmekten korktu, öfkelendi ve arkasına bakmadan kaçtı; nihayet bir gemiye bindi, gemi durdu ve yürümedi. Gemi halkı: «İçinizde kaçak bir köle mi var?» dedi. O da: «O benim» dedi ve kıssasında geçen hadiseler cereyan etti. Uhud ehli hakkında: { حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ } “Nihayet yılgınlık gösterdiğiniz zaman” [Âl-i İmrân: 152] ayetinden { وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “ve Allah iman edenleri arındırsın diye” [Âl-i İmrân: 141] ayetine kadar buyurduğu gibi, küçük günahtan arındırılmak üzere balığın karnıyla imtihan edildi. Peygamberlerin günahları bağışlanmıştır; fakat bir arındırma gerçekleşebilir ve bu, aynı şeye tekrar dönmekten bir sakındırma ihtiva eder. Dördüncü bir görüş: O, ne Rabbine ne kavmine ne de krala öfkelenmiştir; bu ifade, Arapçada gücüne gitmek, yedirememek anlamındaki «gadibe izâ enife» (غَضِبَ إِذَا أَنِفَ) sözündendir. Fâ'ale vezni bazen tek taraflı fiil için de gelir. Buna göre mana: Kavmini azapla tehdit edip yanlarından ayrılınca onlar tövbe etti ve azap üzerlerinden kaldırıldı; geri dönüp onların helak olmadığını öğrenince bunu kendine yediremedi (ağırına gitti) ve firar ederek çekip gitti. Şu beyit de bu anlamda okunur:

وَأَغْضَبُ أَنْ تُهْجَى تَمِيمٌ بِدَارِمِ

«Temîm kabilesinin Dârim koluyla yerilmesini kendime yediremem (ağırıma gider)»

أَيْ آنَفُ. وَهَذَا فِيهِ نَظَرٌ، فَإِنَّهُ يُقَالُ لِصَاحِبِ هَذَا الْقَوْلِ: إِنَّ تِلْكَ الْمُغَاضَبَةَ وإن كانت من الأنفة، فالانفة لأبد أَنْ يُخَالِطَهَا الْغَضَبُ وَذَلِكَ الْغَضَبُ وَإِنْ دَقَّ عَلَى مَنْ كَانَ؟! وَأَنْتَ تَقُولُ لَمْ يَغْضَبْ عَلَى رَبِّهِ وَلَا عَلَى قَوْمِهِ! قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فِي الظُّلُماتِ) قيل: معناه استزله إِبْلِيسُ وَوَقَعَ فِي ظَنِّهِ إِمْكَانُ أَلَّا يَقْدِرَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِمُعَاقَبَتِهِ. وَهَذَا قَوْلٌ مَرْدُودٌ مَرْغُوبٌ عَنْهُ، لِأَنَّهُ كُفْرٌ. رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ حَكَاهُ عَنْهُ الْمَهْدَوِيُّ، وَالثَّعْلَبِيُّ عَنِ الْحَسَنِ. وذكر الثَّعْلَبِيُّ وَقَالَ عَطَاءٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَكَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ مَعْنَاهُ: فَظَنَّ أَنْ لَنْ نُضَيِّقَ عَلَيْهِ. قَالَ الْحَسَنُ: هُوَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ" [الرعد: ٢٦] أَيْ يُضَيِّقُ. وَقَوْلُهُ" وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ" [الطلاق: ٧]. قُلْتُ: وَهَذَا الْأَشْبَهُ بِقَوْلِ سَعِيدٍ وَالْحَسَنِ. وَقَدَرَ وَقُدِرَ وَقَتَرَ وَقُتِرَ بِمَعْنًى، أَيْ ضُيِّقَ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِيمَا ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ وَالْمَهْدَوِيُّ. وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الْقَدَرِ الَّذِي هُوَ الْقَضَاءُ وَالْحُكْمُ، أَيْ فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْضِيَ عَلَيْهِ بِالْعُقُوبَةِ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ وَالْفَرَّاءُ. مَأْخُوذٌ مِنَ القدر وهو الحكم

Yani gururuma yediremem, ağırıma gider [demektir]. Fakat bu görüş tutarsızdır (eleştiriye açıktır). Zira bu sözü söyleyene şöyle denilir: «Bu öfkelenme gururdan kaynaklanmış olsa bile, gurura mutlaka öfke karışır; o öfke ne kadar ince/gizli olursa olsun kime karşıydı?! Oysa sen, o ne Rabbine ne de kavmine öfkelendi diyorsun!» Yüce Allah'ın: { فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فِي الظُّلُماتِ } “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı (veya cezalandırmayacağımızı) sandı ve karanlıklar içinde yalvardı” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: «Bunun manası, İblis onun ayağını kaydırdı ve zihnine Allah'ın kendisini cezalandırmaya güç yetiremeyeceği ihtimali düştü.» Bu ise reddedilmiş, itibar edilmeyen bir görüştür; çünkü küfürdür. Bu görüş Saîd b. Cübeyr'den rivayet edilmiş olup el-Mehdevî bunu ondan, es-Sa'lebî ise Hasan[-ı Basrî]'den nakletmiştir. es-Sa'lebî zikretmiştir ki; Atâ, Saîd b. Cübeyr ve âlimlerin pek çoğu: «Bunun anlamı; kendisini darlıkta bırakmayacağımızı (sıkıştırmayacağımızı) sandı demektir» demişlerdir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Bu, Yüce Allah'ın: { اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ } “Allah rızkı dilediğine bol bol verir ve [dilediğine de] daraltır/kısar” [Ra'd 26] yani daraltır ayetinden ve { وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ } “Rızkı daraltılmış olan kimse de...” [Talâk 7] buyruğundan [alınmadır]. Ben derim ki: Saîd ve Hasan'ın görüşüne en uygun olanı da budur. Kadere (قَدَرَ), kudire (قُدِرَ), katere (قَتَرَ) ve kutire (قُتِرَ) kelimeleri aynı manadadır; yani daraltıldı demektir. el-Mâverdî ve el-Mehdevî'nin aktardığına göre bu, İbn Abbâs'ın da görüşüdür. Şöyle de denilmiştir: Bu, kaza ve hüküm anlamına gelen kader (الْقَدَر) kelimesinden gelir; yani «aleyhine bir ceza hükmetmeyeceğimizi (takdir etmeyeceğimizi) sandı» demektir. Bunu Katâde, Mücâhid ve el-Ferrâ söylemiştir. [Bu da] kudret ve güç yetirmekten değil, hüküm anlamına gelen kaderden alınmıştır.

دُونَ الْقُدْرَةِ وَالِاسْتِطَاعَةِ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى ثَعْلَبٍ، أَنَّهُ قَالَ فِي قَوْلِ اللَّهِ ﷿:" فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ" هُوَ مِنَ التَّقْدِيرِ لَيْسَ مِنَ الْقُدْرَةِ، يُقَالُ مِنْهُ: قَدَرَ اللَّهُ لَكَ الْخَيْرَ يَقْدِرُهُ قَدْرًا، بِمَعْنَى قَدَرَ اللَّهُ لَكَ الْخَيْرَ. وَأَنْشَدَ ثَعْلَبٌ:

manasından alınmıştır. Ebu'l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ Sa'leb'den rivayet edildiğine göre o, Allah'ın (azze ve celle): { فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ } buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Bu, takdirden gelir; kudretten (güç yetirmekten) değildir. Nitekim: “Kaderallâhu leke'l-hayra yakdiruhu kadran” (Allah senin için hayır takdir etti) denilir.» Sa'leb şu beyti okumuştur:

فَلَيْسَتْ عَشِيَّاتُ اللِّوَى بِرَوَاجِعَ ... لَنَا أَبَدًا مَا أَوْرَقَ السَّلَمُ النَّضْرُ

«Liva'daki o akşamlar asla geri dönmeyecek... Taze selem ağacı yaprak açtıkça bize.»

وَلَا عَائِدٌ ذَاكَ الزَّمَانُ الَّذِي مَضَى ... تَبَارَكْتَ مَا تَقْدِرُ يَقَعْ وَلَكَ الشُّكْرُ

«Ve o geçen zaman da geri gelmeyecek... Sen mübareksin; Sen ne takdir edersen o gerçekleşir ve şükür Sana'dır.»

يَعْنِي مَا تَقْدِرُهُ وَتَقْضِي بِهِ يَقَعُ. وَعَلَى هَذَيْنَ التَّأْوِيلَيْنِ الْعُلَمَاءُ. وَقَرَأَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَالزُّهْرِيُّ:" فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ" بِضَمِّ النُّونِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِ مِنَ التَّقْدِيرِ. وَحَكَى هَذِهِ الْقِرَاءَةَ الْمَاوَرْدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَرَأَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ وَقَتَادَةُ وَالْأَعْرَجُ:" أَنْ لَنْ يُقَدَّرَ عَلَيْهِ" بِضَمِّ الْيَاءِ مُشَدَّدًا عَلَى الْفِعْلِ الْمَجْهُولِ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَالْحَسَنُ وَابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا:" يُقْدَرُ عَلَيْهِ" بِيَاءٍ مَضْمُومَةٍ وَفَتْحِ الدَّالِ مُخَفَّفًا عَلَى الْفِعْلِ الْمَجْهُولِ. وَعَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا:" فَظَنَّ أَنْ لَنْ يَقْدِرَ عَلَيْهِ". الْبَاقُونَ" نَقْدِرَ" بِفَتْحِ النُّونِ وَكَسْرِ الدَّالِ وَكُلُّهُ بِمَعْنَى التَّقْدِيرِ. قُلْتُ: وَهَذَانَ التَّأْوِيلَانِ تَأَوَّلَهُمَا الْعُلَمَاءُ فِي قَوْلِ الرَّجُلِ الَّذِي لَمْ يَعْمَلْ خَيْرًا قَطُّ لِأَهْلِهِ إِذَا مَاتَ فَحَرَقُوهُ (فَوَاللَّهِ لَئِنْ قَدَرَ اللَّهُ عَلَيَّ) الْحَدِيثَ فَعَلَى التَّأْوِيلِ الْأَوَّلِ يَكُونُ تَقْدِيرُهُ: وَاللَّهِ لَئِنْ ضَيَّقَ اللَّهُ عَلَيَّ وَبَالَغَ فِي محاسبتي وجزاني عَلَى ذُنُوبِي لَيَكُونَنَّ ذَلِكَ، ثُمَّ أَمَرَ أَنْ يُحْرَقَ بِإِفْرَاطِ خَوْفِهِ. وَعَلَى التَّأْوِيلِ الثَّانِي: أَيْ لَئِنْ كَانَ سَبَقَ فِي قَدَرِ اللَّهِ وَقَضَائِهِ أَنْ يُعَذِّبَ كُلَّ ذِي جُرْمٍ عَلَى جُرْمِهِ لَيُعَذِّبَنِّي اللَّهُ عَلَى إِجْرَامِي وَذُنُوبِي عَذَابًا لَا يُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ غَيْرِي. وَحَدِيثُهُ خَرَّجَهُ الْأَئِمَّةُ فِي الْمُوَطَّأِ وَغَيْرِهِ. وَالرَّجُلُ كَانَ مُؤْمِنًا مُوَحِّدًا. وَقَدْ جَاءَ فِي بَعْضِ طُرُقِهِ (لَمْ يَعْمَلْ خَيْرًا إِلَّا التَّوْحِيدَ) وَقَدْ قَالَ حِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لِمَ فَعَلْتَ هَذَا؟ قَالَ: مِنْ خَشْيَتِكَ يَا رَبِّ. وَالْخَشْيَةُ لَا تَكُونُ إِلَّا لِمُؤْمِنٍ مُصَدِّقٍ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ" [فاطر: ٢٨]. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ مَعْنَى" فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ" الِاسْتِفْهَامُ وَتَقْدِيرُهُ: أَفَظَنَّ، فَحَذَفَ أَلِفَ الِاسْتِفْهَامِ إِيجَازًا، وَهُوَ قَوْلُ سُلَيْمَانَ [أَبُو [الْمُعْتَمِرِ. وَحَكَى الْقَاضِي مُنْذِرُ بْنُ سَعِيدٍ: أَنَّ بَعْضَهُمْ قرأ:" أفظن" بالألف.

Yani Senin takdir edip hükmettiğin şey gerçekleşir. İlim adamları bu iki tevil üzerindedir. Ömer b. Abdülazîz ve ez-Zührî, takdîr kökünden olmak üzere nûn'un dammesi ve dâl'ın şeddesiyle { فَظَنَّ أَنْ لَنْ نُقَدِّرَ عَلَيْهِ } şeklinde okumuşlardır. el-Mâverdî bu kıraati İbn Abbâs'tan da rivayet etmiştir. Ubeyd b. Umeyr, Katâde ve el-A‘rec meçhul (edilgen) fiil olarak yâ'nın dammesi ve şeddeli [dâl] ile { أَنْ لَنْ يُقَدَّرَ عَلَيْهِ } şeklinde okumuşlardır. Ya‘kūb, Abdullah b. Ebî İshâk, el-Hasan ve yine İbn Abbâs meçhul fiil olarak yâ'nın dammesi ve dâl'ın fethasıyla şeddesiz bir şekilde { يُقْدَرُ عَلَيْهِ } okumuşlardır. el-Hasan'dan ayrıca { فَظَنَّ أَنْ لَنْ يَقْدِرَ عَلَيْهِ } rivayeti de nakledilmiştir. Diğer [kıraat imamları] ise nûn'un fethası ve dâl'ın kesresiyle { نَقْدِرَ } şeklinde okumuşlardır; bunların hepsi takdir manasındadır. Ben derim ki: İlim adamları, hiç hayır işlememiş olan o adamın, öldüğünde kendisini yakmalarını ailesine vasiyet ederken söylediği: «Vallahi Allah beni hesaba çekmeyi takdir eder/bana darlık verirse...» hadis-i şerifini de bu iki teville açıklamışlardır. Birinci tevile göre bunun takdiri: «Vallahi eğer Allah beni [kabirde] sıkıştırır, hesaba çekişimi şiddetli kılar ve günahlarımdan dolayı beni cezalandırırsa muhakkak ki bu gerçekleşir» demektir; sonra da aşırı korkusundan ötürü yakılmasını emretmiştir. İkinci tevile göre ise: «Eğer Allah'ın takdir ve kazasında her suçluyu suçundan ötürü cezalandırmak geçmişse, Allah beni suç ve günahlarımdan dolayı âlemlerden hiç kimseye yapmadığı bir azapla cezalandıracaktır» demektir. Bu zatın hadisini imamlar el-Muvatta'da ve diğer eserlerde tahric etmişlerdir. Bu kimse bir muvahhid mümin idi. Hadisin bazı rivayet yollarında «Tevhitten başka hiçbir hayır işlememişti» şeklinde gelmiştir. Nitekim Yüce Allah: «Bunu niçin yaptın?» buyurduğunda o: «Senin korkundan ötürü ya Rabbi!» demiştir. Korku (haşyet) ise ancak tasdik eden bir müminde bulunur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler hakkıyla korkar” [Fâtır, 28]. Şöyle de denilmiştir: { فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ } ifadesinin manası istifham (soru) olup takdiri: «Acaba gücümüzün yetmeyeceğini mi sandı?» şeklindedir; dolayısıyla istifham elifi îcâz (kısalık) amacıyla hazfedilmiştir. Bu, Ebü'l-Mu'temir Süleyman'ın görüşüdür. Kadı Münzir b. Saîd, bazılarının bunu elif harfiyle { أَفَظَنَّ } şeklinde okuduğunu nakletmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَنادى فِي الظُّلُماتِ" اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي جَمْعِ الظُّلُمَاتِ مَا الْمُرَادُ بِهِ، فَقَالَتْ فِرْقَةٌ مِنْهُمُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ: ظُلْمَةُ اللَّيْلِ، وَظُلْمَةُ الْبَحْرِ، وَظُلْمَةُ الْحُوتِ. وَذَكَرَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى عَنْ إِسْرَائِيلَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ فِي بَيْتِ الْمَالِ قَالَ: لَمَّا ابْتَلَعَ الْحُوتُ يُونُسَ ﵇ أَهْوَى بِهِ إِلَى قَرَارِ الْأَرْضِ، فَسَمِعَ يُونُسُ تَسْبِيحَ الْحَصَى فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ: ظُلْمَةِ بَطْنِ الْحُوتِ، وَظُلْمَةِ اللَّيْلِ، وَظُلْمَةِ الْبَحْرِ" أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ"" فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ" [الصافات: ١٤٥] كَهَيْئَةِ الْفَرْخِ الْمَمْعُوطِ الَّذِي لَيْسَ عَلَيْهِ رِيشٌ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ مِنْهُمْ سَالِمُ بْنُ أَبِي الْجَعْدِ: ظُلْمَةُ الْبَحْرِ، وَظُلْمَةُ حُوتٍ الْتَقَمَ الْحُوتَ الْأَوَّلَ. وَيَصِحُّ أَنْ يُعَبَّرَ بِالظُّلُمَاتِ عَنْ جَوْفِ الْحُوتِ الأول فقط، كما قال:" في غيابات الجب" [يوسف: ١٠] وَفِي كُلِّ جِهَاتِهِ ظُلْمَةٌ فَجَمْعُهَا سَائِغٌ. وَذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ: أَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يُعَبَّرَ بِالظُّلُمَاتِ عَنْ ظُلْمَةِ الْخَطِيئَةِ، وَظُلْمَةِ الشِّدَّةِ، وَظُلْمَةِ الْوَحْدَةِ. وَرُوِيَ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَى الْحُوتِ:" لَا تُؤْذِ مِنْهُ شَعْرَةً فَإِنِّي جَعَلْتُ بَطْنَكَ سِجْنَهُ وَلَمْ أَجْعَلْهُ طَعَامَكَ" وَرُوِيَ: أَنَّ يُونُسَ ﵇ سَجَدَ فِي جَوْفِ الْحُوتِ حِينَ سَمِعَ تَسْبِيحَ الْحِيتَانِ فِي قَعْرِ الْبَحْرِ. وَذَكَرَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ يَزِيدَ الْعَبْدِيُّ حدثنا إسحاق ابن إِدْرِيسَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ عَوْفٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي الْحَسَنِ قَالَ: لَمَّا الْتَقَمَ الْحُوتُ يُونُسَ ﵇ ظَنَّ أَنَّهُ قَدْ مَاتَ فَطَوَّلَ رِجْلَيْهِ فَإِذَا هُوَ لَمْ يَمُتْ فَقَامَ إِلَى عَادَتِهِ يُصَلِّي فَقَالَ فِي دُعَائِهِ:" وَاتَّخَذْتُ لَكَ مَسْجِدًا حَيْثُ لَمْ يَتَّخِذْهُ أَحَدٌ". وَقَالَ أَبُو الْمَعَالِي: قَوْلُهُ ﷺ (لَا تُفَضِّلُونِي عَلَى يُونُسَ بْنِ مَتَّى) الْمَعْنَى فَإِنِّي لَمْ أَكُنْ وَأَنَا فِي سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى بِأَقْرَبَ إِلَى اللَّهِ مِنْهُ، وَهُوَ فِي قَعْرِ الْبَحْرِ فِي بَطْنِ الْحُوتِ. وَهَذَا يدل على أن الباري ﷾

Yüce Allah'ın: { فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Karanlıklar içinde: 'Senden başka hiçbir ilah yoktur; Sen her türlü eksiklikten münezzehsin. Gerçekten ben haksızlık edenlerden oldum' diye seslendi” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ } “Karanlıklar içinde seslendi” buyruğunda, âlimler çoğul olarak zikredilen zulümât (karanlıklar) ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs ve Katâde'nin de aralarında bulunduğu bir grup: «Gece karanlığı, deniz karanlığı ve balığın [karnının] karanlığı» demiştir. İbn Ebi'd-Dünyâ zikretmiştir: Bize Yûsuf b. Mûsâ anlattı, bize Ubeydullah b. Mûsâ, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o da Amr b. Meymûn'dan anlattı; o şöyle demiştir: Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh bize Beytülmâl'de anlattı ve dedi ki: «Balık Yûnus aleyhisselâm'ı yuttuğunda onu yerin dibine kadar indirdi. Yûnus çakıl taşlarının tesbihini işitti ve üç karanlık içerisinde; balığın karnının karanlığı, gece karanlığı ve deniz karanlığı içinde: { أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Senden başka hiçbir ilah yoktur; Sen her türlü eksiklikten münezzehsin. Gerçekten ben haksızlık edenlerden oldum” diye seslendi. { فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ سَقِيمٌ } [es-Sâffât: 145] “Bitkin bir halde iken onu ıssız/ağaçsız bir sahile attık” [ayeti gereğince karaya bırakıldığında] tüysüz, yolunmuş yavru kuş gibiydi.» Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'ın da aralarında bulunduğu bir grup ise: «Deniz karanlığı ve ilk balığı yutan diğer balığın karanlığı» demiştir. Karanlıklar kelimesiyle sadece ilk balığın içinin kastedilmiş olması da sahihtir; nitekim: { فِي غَيَابَاتِ الْجُبِّ } [Yûsuf: 10] “Kuyunun derinliklerine” denilmiştir. Balığın karnının her yönünde karanlık bulunduğundan, çoğul olarak ifade edilmesi uygundur. El-Mâverdî şunu zikretmiştir: Karanlıklar ifadesiyle hatanın karanlığı, sıkıntının karanlığı ve yalnızlığın karanlığının kastedilmiş olması da muhtemeldir. Şöyle rivayet edilmiştir: Yüce Allah balığa: «Onun tek bir kılına dahi zarar verme; zira Ben senin karnını onun zindanı kıldım, onu senin yiyeceğin kılmadım» diye vahyetmiştir. Yine rivayet edildiğine göre Yûnus aleyhisselâm, denizin dibindeki balıkların tesbihini işittiğinde balığın karnında secdeye kapanmıştır. İbn Ebi'd-Dünyâ zikretmiştir: Bize Abbâs b. Yezîd el-Abdî anlattı, bize İshak b. İdrîs anlattı, bize Ca'fer b. Süleymân, Avf'tan, o Saîd b. Ebi'l-Hasan'dan anlattı; o şöyle demiştir: «Balık Yûnus aleyhisselâm'ı yuttuğunda o öldüğünü zannetti; ayaklarını uzattı ve ölmediğini fark etti. Bunun üzerine âdeti üzere kalkıp namaz kıldı ve duasında: 'Senin için hiç kimsenin mescid edinmediği bir yerde bir mescid edindim' dedi.» Ebu'l-Meâlî şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Beni Yûnus b. Mettâ'ya üstün kılmayınız» buyruğunun manası şudur: «Ben Sidretü'l-Müntehâ'da iken, o denizin dibinde balığın karnında olduğu andan daha yakın değildim Allah'a.» Bu da Yaratıcı [olan Allah]'ın azze ve celle

لَيْسَ فِي جِهَةٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْبَقَرَةِ" وَ" الْأَعْرَافِ"." أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ" يُرِيدُ فِيمَا خَالَفَ فِيهِ مِنْ تَرْكِ مُدَاوَمَةِ قَوْمِهِ وَالصَّبْرِ عَلَيْهِمْ. وَقِيلَ: فِي الْخُرُوجِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُؤْذَنَ لَهُ. وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ عُقُوبَةً، لِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُعَاقَبُوا، وَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ تَمْحِيصًا. وَقَدْ يُؤَدَّبُ مَنْ لَا يَسْتَحِقُّ الْعِقَابَ كَالصِّبْيَانِ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَقِيلَ: مِنَ الظَّالِمِينَ فِي دُعَائِي عَلَى قَوْمِي بِالْعَذَابِ. وَقَدْ دَعَا نُوحٌ عَلَى قَوْمِهِ فَلَمْ يُؤَاخَذْ. وَقَالَ الْوَاسِطِيُّ فِي مَعْنَاهُ: نَزَّهَ رَبَّهُ عَنِ الظُّلْمِ وَأَضَافَ الظُّلْمَ إِلَى نَفْسِهِ اعْتِرَافًا وَاسْتِحْقَاقًا. وَمِثْلُ هَذَا قَوْلُ آدَمَ وَحَوَّاءَ:" رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا" [الأعراف: ٢٣] إِذْ كَانَا السَّبَبَ فِي وَضْعِهِمَا أَنْفُسَهُمَا فِي غَيْرِ الْمَوْضِعِ الَّذِي أُنْزِلَا فِيهِ. الثَّانِيَةُ- رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (دُعَاءُ ذِي النُّونِ فِي بَطْنِ الْحُوتِ" لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ" لَمْ يَدْعُ بِهِ رَجُلٌ مُسْلِمٌ فِي شي قَطُّ إِلَّا اسْتُجِيبَ لَهُ) وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ اسْمُ اللَّهِ الْأَعْظَمُ. وَرَوَاهُ سَعْدٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَفِي الْخَبَرِ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ شَرَطَ اللَّهُ لِمَنْ دَعَاهُ أَنْ يُجِيبَهُ كَمَا أَجَابَهُ وَيُنْجِيَهُ كَمَا أَنْجَاهُ، وَهُوَ قَوْلُهُ:" وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ" وَلَيْسَ هَاهُنَا صَرِيحُ دُعَاءٍ وَإِنَّمَا هُوَ مَضْمُونُ قَوْلِهِ:" إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ" فَاعْتَرَفَ بِالظُّلْمِ فَكَانَ تَلْوِيحًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ) أَيْ نُخَلِّصُهُمْ مِنْ هَمِّهِمْ بِمَا سَبَقَ مِنْ عَمَلِهِمْ. وَذَلِكَ قَوْلُهُ:" فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ" [الصافات: ١٤٤ - ١٤٣] وَهَذَا حِفْظٌ مِنَ اللَّهِ ﷿ لِعَبْدِهِ يونس رعى له حق تعبده، وحفظ ذمام مَا سَلَفَ لَهُ مِنَ الطَّاعَةِ. وَقَالَ الْأُسْتَاذُ أَبُو إِسْحَاقَ: صَحِبَ ذُو النُّونِ الْحُوتَ أَيَّامًا قَلَائِلَ فَإِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ يُقَالُ لَهُ ذُو النُّونِ، فَمَا ظَنُّكَ بِعَبْدٍ عَبَدَهُ سَبْعِينَ سَنَةً يَبْطُلُ هَذَا عِنْدَهُ! لَا يُظَنُّ بِهِ ذَلِكَ." مِنَ الْغَمِّ" أَيْ مِنْ بَطْنِ الْحُوتِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ" قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِنُونَيْنِ مِنْ أَنْجَى يُنْجِي. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ" نُجِّيَ" بِنُونٍ وَاحِدَةٍ وَجِيمٍ مُشَدَّدَةٍ وَتَسْكِينِ الْيَاءِ عَلَى الْفِعْلِ الْمَاضِي وَإِضْمَارِ الْمَصْدَرِ أَيْ وَكَذَلِكَ نُجِّيَ النَّجَاءُ الْمُؤْمِنِينَ، كَمَا تَقُولُ: ضُرِبَ زَيْدًا بِمَعْنَى ضرب الضرب زيدا وأنشد:

[O bir] yönde değildir. Bu mana el-Bakara ve el-A'râf [surelerinde] geçmişti. { أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Senden başka hiçbir ilah yoktur; Sen her türlü eksiklikten münezzehsin. Gerçekten ben haksızlık edenlerden oldum” [ifadesiyle Yunus], kavmine [tebliğe] devam etmeyi ve onlara sabretmeyi terk etmek suretiyle muhalefet ettiği hususu kastetmektedir. Kendisine izin verilmeden [şehirden] çıkması hususunda [böyle söylediği de] söylenmiştir. Bu durum Allah'tan bir ceza değildi; çünkü peygamberlerin cezalandırılmaları caiz değildir. Bu ancak bir arındırma ve sınama (tamhîs) idi. Nitekim çocuklar gibi cezayı hak etmeyen kimseler de te'dib edilebilir (eğitilip terbiye edilebilir); bunu el-Mâverdî zikretmiştir. Bir görüşe göre: «Kavmime azap ile beddua etmem hususunda haksızlık edenlerden oldum» [demektir]. Nûh da kavmine beddua etmişti ancak muaheze edilmemişti (sorumlu tutulup cezalandırılmamıştı). El-Vâsıtî bunun anlamı hakkında şöyle demiştir: [Yunus], Rabbini zulümden tenzih etmiş ve itiraf ile hak ediş gereği zulmü kendi nefsine nispet etmiştir. Âdem ile Havvâ'nın: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik” [el-A'râf 7/23] sözü de bunun gibidir; zira onlar kendilerini indirildikleri makamdan başka bir makama koymaya sebep olmuşlardı. İkinci Mesele: Ebû Dâvûd, Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Zünnûn'un balığın karnındaki duası: { لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Senden başka hiçbir ilah yoktur; Sen her türlü eksiklikten münezzehsin. Gerçekten ben haksızlık edenlerden oldum” [şeklindedir]. Müslüman bir kimse herhangi bir hususta bununla dua ederse mutlaka duasına icabet edilir.» Bunun ism-i a'zam olduğu da söylenmiştir. Bunu Sa'd, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Rivayette [şöyle] gelmiştir: Bu ayette Allah, kendisine dua eden kimseye, ona icabet ettiği gibi icabet etmeyi ve onu kurtardığı gibi kurtarmayı vaat etmiştir (şart kılmıştır); bu da O'nun: { وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ } “Biz müminleri işte böyle kurtarırız” buyruğudur. Burada açık bir dua yoktur; bu ancak onun: { إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Gerçekten ben haksızlık edenlerden oldum” sözünün zımnında mevcuttur. O zulmü itiraf etmiş ve bu da üstü kapalı bir talep (telvîh) olmuştur. Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ } “Biz müminleri işte böyle kurtarırız” buyruğu, yani geçmiş amelleri sebebiyle onları kederlerinden kurtarırız [demektir]. Bu da O'nun: { فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ * لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı, muhakkak ki onların diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı” [es-Sâffât 37/143-144] buyruğudur. Bu, Allah azze ve celle'nin kulu Yunus'u korumasıdır; O, kulunun ibadet hakkını gözetmiş ve geçmişteki itaatine olan ahdini muhafaza etmiştir. Üstat Ebû İshak şöyle demiştir: Zünnûn balıkla birkaç gün arkadaşlık etti de kıyamet gününe kadar ona Zünnûn (balık sahibi) denildi. Artık O'na yetmiş yıl ibadet eden bir kul hakkında ne zannedersin; bu [ibadet] O'nun katında zayi mi olur! O'nun hakkında böyle bir şey zannedilemez. { مِنَ الْغَمِّ } “Kederden”, yani balığın karnından [kurtarırız]. Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ } buyruğu: Genel kıraat (kırâat-i âmme), «encâ-yüncî» [fiilinden türeyerek] iki nûn ile [«nüncî»] şeklindedir. İbn Âmir ise mazi fiil kalıbında ve masdarın gizlenmesi (izmarı) ile tek nûn, şeddeli cîm ve yâ harfinin sükûnu ile: «nücciye» (نُجِّيَ) şeklinde okumuştur; yani: «Ve kezâlike nücciye'n-necâu'l-mü'minîne» (Ve işte böylece kurtarma fiili müminleri kurtardı) demektir; tıpkı senin «vurmak Zeyd'e vurdu» anlamında «Duribe Zeyden» (ضُرِبَ زَيْدًا) demen gibidir. [Şair de şöyle] inşad etmiştir:

وَلَوْ وَلَدَتْ قُفَيْرَةُ جَرْوَ كَلْبٍ ... لَسُبَّ بِذَلِكَ الْجَرْوِ الْكِلَابَا

«Kufeyre bir köpek yavrusu doğurmuş olsaydı bile... O yavru yüzünden bütün köpeklere sövülürdü.»

أَرَادَ لَسُبَّ السَّبُّ بِذَلِكَ الْجَرْوِ. وَسَكَنَتْ يَاؤُهُ عَلَى لُغَةِ مَنْ يَقُولُ بَقِيَ وَرَضِيَ فَلَا يُحَرِّكُ الْيَاءَ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" وَذَرُوا ما بقي من الربا" [البقرة: ٢٧٨] اسْتِثْقَالًا لِتَحْرِيكِ يَاءٍ قَبْلَهَا كَسْرَةٌ. وَأَنْشَدَ:

«Le-sübbiye's-sebbü bi-zâlike'l-cervi» (O yavru yüzünden sövüş sövülürdü) demek istemiştir. Fiilin yâ harfi, «bekiye» ve «radiye» yerine yâ'yı harekelemeden [bekî ve radî] diyenlerin lügatine göre sâkin kılınmıştır. El-Hasan, kendisinden önce kesre bulunan yâ harfini harekelemenin ağırlığından kaçınarak: { وَذَرُوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبا } [Bakara: 278] ayetini «mâ bekî» şeklinde [yâ'yı sâkin olarak] okumuştur. Şu beyit de okunmuştur:

خَمَّرَ الشيب لمتي تحميرا ... وَحَدَا بِي إِلَى الْقُبُورِ الْبَعِيرَا

«Saçımın buklelerini ak düşüp baştan başa ağarttı... Ve deve beni kabirlere doğru sevk etti.»

لَيْتَ شِعْرِي إِذَا الْقِيَامَةُ قَامَتْ ... وَدُعِي بِالْحِسَابِ أَيْنَ الْمَصِيرَا

«Keşke bilseydim, kıyamet koptuğu... Ve hesaba çağrıldığı zaman varış yeri neresi olacak?»

سَكَّنَ الْيَاءَ فِي دُعِيَ اسْتِثْقَالًا لِتَحْرِيكِهَا وَقَبْلَهَا كسرة وفاعل حدا المشيب، أي وحدا المشيب الْبَعِيرَ، لَيْتَ شِعْرِي الْمَصِيرُ أَيْنَ هُوَ. هَذَا تَأْوِيلُ الْفَرَّاءِ وَأَبِي عُبَيْدٍ وَثَعْلَبٍ فِي تَصْوِيبِ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ. وَخَطَّأَهَا أَبُو حَاتِمٍ وَالزَّجَّاجُ وَقَالُوا: هُوَ لَحْنٌ، لِأَنَّهُ نَصَبَ اسْمَ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَإِنَّمَا يُقَالُ: نُجِّيَ الْمُؤْمِنُونَ. كَمَا يُقَالُ: كُرِّمَ الصَّالِحُونَ. وَلَا يَجُوزُ ضُرِبَ زَيْدًا بِمَعْنَى ضُرِبَ الضَّرْبُ زَيْدًا، لِأَنَّهُ لَا فَائِدَةَ [فيه] إِذْ كَانَ ضَرْبٌ يَدُلُّ عَلَى الضَّرْبِ. وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُحْتَجَّ بِمِثْلِ ذَلِكَ الْبَيْتِ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى. وَلِأَبِي عُبَيْدٍ قَوْلٌ آخَرُ- وَقَالَهُ الْقُتَبِيُّ- وَهُوَ أَنَّهُ أَدْغَمَ النُّونَ فِي الْجِيمِ. النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْقَوْلُ لَا يَجُوزُ عِنْدَ أَحَدٍ مِنَ النَّحْوِيِّينَ، لِبُعْدِ مَخْرَجِ النُّونِ مِنْ مَخْرَجِ الْجِيمِ فَلَا تُدْغَمُ فِيهَا، وَلَا يَجُوزُ فِي" مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ" " مَجَّاءَ بِالْحَسَنَةِ" قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَمْ أَسْمَعْ فِي هَذَا أَحْسَنَ مِنْ شي سَمِعْتُهُ مِنْ عَلِيِّ بْنِ سُلَيْمَانَ. قَالَ: الْأَصْلُ نُنْجِي فَحُذِفَ إِحْدَى النُّونَيْنِ، لِاجْتِمَاعِهِمَا كَمَا تُحْذَفُ إِحْدَى التَّاءَيْنِ، لِاجْتِمَاعِهِمَا نَحْوَ قَوْلِهِ ﷿:" وَلا تَفَرَّقُوا" [آل عمران: ١٠٣] وَالْأَصْلُ تَتَفَرَّقُوا. وَقَرَأَ مُحَمَّدُ بْنُ السَّمَيْقَعِ وَأَبُو الْعَالِيَةِ:" وَكَذَلِكَ نَجَّى الْمُؤْمِنِينَ" أَيْ نَجَّى اللَّهُ المؤمنين، وهي حسنة.

Kendisinden önce esre bulunması sebebiyle «du'iye» (دُعِيَ) kelimesindeki yâ harfini harekelemenin ağırlığından kaçınarak onu sâkin okumuştur. «Hadâ» fiilinin faili «el-meşîb» (ihtiyarlık) olup yani «ihtiyarlık deveyi sürdü» demektir; «keşke varış yerinin neresi olduğunu bilseydim» demektir. Bu, el-Ferrâ, Ebû Ubeyd ve Sa'leb'in bu kıraati doğru bulma tevilidir. Ebû Hâtim ve ez-Zeccâc ise bunu hatalı bulup şöyle demişlerdir: Bu bir lahındır (dil kuralına aykırıdır); çünkü naib-i faili nasbetmiştir, oysa sadece: «Nücciye'l-mü'minûne» denilir; nitekim «Kürrime's-sâlihûne» denilmesi gibidir. «Duribe'd-darbü Zeyden» manasında «Duribe Zeyden» demek caiz değildir; çünkü «darb» kelimesi zaten vurma eylemini gösterdiğinden [bunda] hiçbir fayda yoktur. Böyle bir beyitle Allah Teâlâ'nın Kitabına karşı delil getirilmesi de caiz değildir. Ebû Ubeyd'in başka bir görüşü daha vardır —bunu el-Kutebî de söylemiştir—; o da nûn harfini cîm harfine idgam ettiğidir. En-Nehhâs şöyle der: «Bu görüş hiçbir nahivciye göre caiz değildir; zira nûn harfinin mahreci ile cîm harfinin mahreci birbirinden uzaktır, dolayısıyla nûn cîme idgam edilmez; nitekim { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ } ayetinde “Meccâe bi'l-haseneti” denmesi caiz değildir.» En-Nehhâs dedi ki: «Bu konuda Ali b. Süleyman'dan işittiğim sözden daha güzelini işitmedim. O şöyle dedi: Aslı “nüncî” (نُنْجِي) idi; iki nûn yan yana geldiği için, tıpkı Yüce Allah'ın: { وَلا تَفَرَّقُوا } [Âl-i İmrân: 103] —aslı “tetefarrakû”dur— buyruğunda olduğu gibi iki tâ yan yana geldiğinde birinin hazfedilmesi gibi nûn harflerinden biri hazfedilmiştir.» Muhammed b. es-Semeyka' ve Ebu'l-Âliye ise: { وَكَذَلِكَ نَجَّى الْمُؤْمِنِينَ } şeklinde, yani «Allah müminleri kurtardı» manasında okumuşlardır; bu da güzel bir kıraattir.

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٨٩ الى ٩٠]

[Enbiyâ Suresi (21), 89 ila 90. Âyetler]

وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْداً وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ (٨٩) فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ (٩٠)

{ وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْداً وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ (٨٩) فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ (٩٠) } “Zekeriyyâ'yı da [an]. Hani o Rabbine: «Rabbim! Beni tek başıma bırakma, sen vârislerin en hayırlısısın!» diye niyaz etmişti. (89) Bunun üzerine onun duasını kabul buyurduk, ona Yahyâ'yı bağışladık ve eşini kendisi için ıslah ettik (doğuma elverişli kıldık). Şüphesiz onlar hayır işlerinde yarışırlar, umarak ve korkarak bize dua ederlerdi; onlar bize karşı derin bir saygı içindeydiler. (90)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ) أَيْ وَاذْكُرْ زَكَرِيَّا. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" آلِ عِمْرَانَ" ذِكْرُهُ. (رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْداً) أَيْ مُنْفَرِدًا لَا وَلَدَ لِي وَقَدْ تَقَدَّمَ. (وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ) أَيْ خَيْرُ مَنْ يَبْقَى بَعْدَ كُلِّ مَنْ يَمُوتُ، وَإِنَّمَا قَالَ" وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ" لما تقدم من قوله:" يَرِثُنِي" [مريم: ٦] أَيْ أَعْلَمُ أَنَّكَ لَا تُضَيِّعُ دِينَكَ وَلَكِنْ لَا تَقْطَعْ هَذِهِ الْفَضِيلَةَ الَّتِي هِيَ الْقِيَامُ بِأَمْرِ الدِّينِ عَنْ عَقِبِي. كَمَا تَقَدَّمَ فِي" مريم" بيانه. قوله تعالى: (فَاسْتَجَبْنا لَهُ) أي أجبنا دعاءه: (وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى). تقدم ذكره مستوفى: (وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ) قَالَ قَتَادَةُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهَا كَانَتْ عَاقِرًا فَجُعِلَتْ وَلُودًا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٌ: كَانَتْ سَيِّئَةَ الخلق، طويلة اللسان، فأصلحها الله تعالى فَجَعَلَهَا حَسَنَةَ الْخُلُقِ. قُلْتُ: وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ جَمَعَتِ الْمَعْنَيَيْنِ فَجُعِلَتْ حَسَنَةَ الْخُلُقِ وَلُودًا." إِنَّهُمْ" يعني الأنبياء المسمين في هذه السورة. (كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ). وَقِيلَ: الْكِنَايَةُ رَاجِعَةٌ إِلَى زَكَرِيَّا وَامْرَأَتِهِ وَيَحْيَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً) أَيْ يَفْزَعُونَ إِلَيْنَا فَيَدْعُونَنَا فِي حَالِ الرَّخَاءِ وَحَالِ الشِّدَّةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى يَدْعُونَ وَقْتَ تَعَبُّدِهِمْ وَهُمْ بِحَالِ رَغْبَةٍ وَرَجَاءٍ وَرَهْبَةٍ وَخَوْفٍ، لِأَنَّ الرَّغْبَةَ وَالرَّهْبَةَ مُتَلَازِمَانِ. وَقِيلَ: الرَّغَبُ رَفْعُ بُطُونِ الْأَكُفِّ إِلَى السَّمَاءِ، وَالرَّهَبُ رَفْعُ ظُهُورِهَا، قَالَهُ خُصَيْفٌ، وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَتَلْخِيصُ هَذَا أَنَّ عَادَةَ كُلِّ دَاعٍ مِنَ الْبَشَرِ أَنْ يَسْتَعِينَ بِيَدَيْهِ فَالرَّغَبُ مِنْ حَيْثُ هُوَ طَلَبٌ يَحْسُنُ مِنْهُ أَنْ يُوَجِّهَ بَاطِنَ الرَّاحِ نَحْوَ الْمَطْلُوبِ مِنْهُ، إِذْ هُوَ مَوْضِعُ إِعْطَاءٍ أَوْ بِهَا يُتَمَلَّكُ، وَالرَّهَبُ مِنْ حَيْثُ هُوَ دَفْعُ مَضَرَّةٍ يَحْسُنُ مَعَهُ طَرْحُ ذَلِكَ، وَالْإِشَارَةُ إِلَى ذَهَابِهِ وَتَوَقِّيهِ بِنَفْضِ الْيَدِ وَنَحْوِهِ. الثَّانِيَةُ- رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا رَفَعَ يَدَيْهِ في الدعاء لم يحطهما حتى يسمح بهما وجهه وقد مضى في" الأعراف"

Yüce Allah'ın: { وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ } “Zekeriyyâ'yı da [an]. Hani o Rabbine niyaz etmişti” buyruğu, Zekeriyyâ'yı da an, demektir. Âl-i İmrân'da onun zikri geçmişti. { رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْداً } “Rabbim! Beni tek başıma bırakma” yani çocuğum olmaksızın yalnız başıma bırakma, demektir ve [bunun açıklaması] daha önce geçmişti. { وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ } “Sen vârislerin en hayırlısısın” yani ölen herkesten sonra baki kalacak olanların en hayırlısısın, demektir. [Zekeriyyâ'nın] { وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ } “Sen vârislerin en hayırlısısın” demesi, daha önce geçen: { يَرِثُنِي } [Meryem, 19/6] “Bana vâris olsun” sözünden dolayıdır. Yani: «Biliyorum ki Sen dinini zayi etmezsin; fakat din işini ayakta tutma faziletini benim soyumdan kesme!» [demek istemiştir]. Nitekim bunun açıklaması Meryem Suresi'nde geçmişti. Yüce Allah'ın: { فَاسْتَجَبْنا لَهُ } “Biz de onun duasını kabul ettik” buyruğu, onun duasına icabet ettik, demektir. { وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى } “Ve ona Yahyâ'yı bağışladık” buyruğu; bunun zikri eksiksiz olarak geçmişti. { وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ } “Ve eşini de kendisi için ıslah ettik” buyruğu hakkında Katâde, Saîd b. Cübeyr ve müfessirlerin çoğu: «O kısır idi, doğurgan kılındı» demişlerdir. İbn Abbâs ve Atâ ise şöyle demiştir: «Ahlakı kötüydü, dili uzundu; Yüce Allah onu ıslah edip ahlakını güzelleştirdi.» Ben (Kurtubî) derim ki: Her iki manayı birden kendinde toplamış olması, yani hem ahlakı güzel kılınmış hem de doğurgan yapılmış olması muhtemeldir. { إِنَّهُمْ } “Şüphesiz onlar” ifadesiyle bu surede isimleri zikredilen peygamberler kastedilmektedir. { كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ } “Hayırlarda yarışırlardı”. Zamirin Zekeriyyâ, eşi ve Yahyâ'ya ait olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً } “Ve Bize umarak ve korkarak dua ederlerdi” buyruğunda iki mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً } “Ve Bize umarak ve korkarak dua ederlerdi” buyruğu, Bize sığınır, genişlik anında da darlık anında da Bize dua ederlerdi, demektir. Bir görüşe göre anlam şöyledir: İbadet ettikleri vakit rağbet (ümit ve arzu) ile rehbet (korku ve çekinme) halinde dua ederlerdi; çünkü rağbet ile rehbet birbirinden ayrılmaz. Yine denilmiştir ki: Ragab (رَغَب), avuç içlerini semaya kaldırmak; raheb (رَهَب) ise elin sırtını [yukarı] kaldırmaktır. Bunu Husayf söylemiştir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «Bunun özeti şudur: İnsanlardan her dua edenin adeti ellerinden yardım almaktır. Ragab bir talep olması hasebiyle, avucun içini kendisinden talepte bulunulana doğru yöneltmek uygun düşer; zira orası ihsanda bulunulan yahut kendisiyle mülk edinilen yerdir. Raheb ise bir zararın defedilmesi olması hasebiyle, o zararı fırlatıp atmak, el sallamak ve benzeri hareketlerle onun savuşup gitmesini ve sakınmayı işaret etmek uygun düşer.» İkinci Mesele- Tirmizî, Ömer b. el-Hattâb'dan (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) duada ellerini kaldırdığı zaman, onları yüzüne sürmedikçe indirmezdi.» [Dua ederken] elleri kaldırma konusundaki ihtilaf A‘râf Suresi'nde geçmişti...

الِاخْتِلَافُ فِي رَفْعِ الْأَيْدِي، وَذَكَرْنَا هَذَا الْحَدِيثَ وَغَيْرَهُ هُنَاكَ. وَعَلَى الْقَوْلِ بِالرَّفْعِ فَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي صِفَتِهِ وَإِلَى أَيْنَ؟ فَكَانَ بَعْضُهُمْ يَخْتَارُ أَنْ يَبْسُطَ كَفَّيْهِ رَافِعَهُمَا حَذْوَ صَدْرِهِ وَبُطُونُهُمَا إِلَى وَجْهِهِ، رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ. وَكَانَ عَلِيٌّ يَدْعُو بِبَاطِنِ كَفَّيْهِ، وَعَنْ أَنَسٍ مِثْلَهُ، وَهُوَ ظَاهِرُ حَدِيثِ التِّرْمِذِيِّ. وَقَوْلُهُ ﷺ: (إِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَاسْأَلُوهُ بِبُطُونِ أَكُفِّكُمْ وَلَا تَسْأَلُوهُ بِظُهُورِهَا وَامْسَحُوا بِهَا وُجُوهَكُمْ). وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ الزُّبَيْرِ بِرَفْعِهِمَا إِلَى وَجْهِهِ، وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ: وَقَفَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِعَرَفَةَ فَجَعَلَ يَدْعُو وَجَعَلَ ظَهْرَ كَفَّيْهِ مِمَّا يَلِي وَجْهَهُ، وَرَفَعَهُمَا فَوْقَ ثَدْيَيْهِ وَأَسْفَلَ مِنْ مَنْكِبَيْهِ. وَقِيلَ: حَتَّى يُحَاذِيَ بِهِمَا وَجْهَهُ وَظُهُورُهُمَا مِمَّا يَلِي وَجْهَهُ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الطَّبَرِيُّ وَالصَّوَابُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ كُلَّ هَذِهِ الْآثَارِ الْمَرْوِيَّةِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مُتَّفِقَةٌ غَيْرُ مُخْتَلِفَةِ الْمَعَانِي، وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ لِاخْتِلَافِ أَحْوَالِ الدُّعَاءِ كَمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِذَا أَشَارَ أَحَدُكُمْ بِإِصْبَعٍ وَاحِدٍ فَهُوَ الْإِخْلَاصُ وَإِذَا رَفَعَ يَدَيْهِ حَذْوَ صَدْرِهِ فَهُوَ الدُّعَاءُ، وَإِذَا رَفَعَهُمَا حَتَّى يُجَاوِزَ بِهِمَا رَأْسَهُ وَظَاهِرُهُمَا مِمَّا يَلِي وَجْهَهُ فَهُوَ الِابْتِهَالُ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: وَقَدْ رَوَى قَتَادَةُ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَدْعُو بِظَهْرِ كَفَّيْهِ وَبَاطِنِهِمَا. وَ" رَغَباً وَرَهَباً" مَنْصُوبَانِ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ يَرْغَبُونَ رَغَبًا وَيَرْهَبُونَ رَهَبًا. أَوْ عَلَى الْمَفْعُولِ مِنْ أَجْلِهِ، أَيْ لِلرَّغَبِ وَالرَّهَبِ. أَوْ عَلَى الْحَالِ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ:" وَيَدْعُونَا" بِنُونٍ وَاحِدَةٍ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ: بِضَمِّ الرَّاءِ وَإِسْكَانِ الْغَيْنِ وَالْهَاءِ مثل السقم والبخل، والعدم والضرب لُغَتَانِ وَابْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ أَيْضًا" رَغَبًا وَرَهَبًا" بِالْفَتْحِ فِي الرَّاءِ وَالتَّخْفِيفِ فِي الْغَيْنِ وَالْهَاءِ، وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلَ: نَهْرٍ وَنَهَرٍ وَصَخْرٍ وَصَخَرٍ. وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنْ أَبِي عَمْرٍو. (وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ) أي متواضعين خاضعين.

...[elleri kaldırmadaki] ihtilaf; bu hadisi ve diğerlerini orada zikretmiştik. Ellerin kaldırılacağını söyleyen görüşe göre ise insanlar, bunun keyfiyeti ve [ellerin] nereye kadar [kaldırılacağı] hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları avuçlarını açıp göğüs hizasına kadar kaldırarak içlerini yüzüne doğru tutmayı tercih etmiştir; bu İbn Ömer ve İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Ali de avuçlarının içiyle dua ederdi; Enes'ten de benzeri rivayet edilmiştir. Tirmizî'nin [naklettiği] hadisin zâhiri de böyledir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « إِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَاسْأَلُوهُ بِبُطُونِ أَكُفِّكُمْ وَلَا تَسْأَلُوهُ بِظُهُورِهَا وَامْسَحُوا بِهَا وُجُوهَكُمْ » «Allah'tan [bir şey] dilediğiniz vakit avuçlarınızın içiyle isteyiniz, sırtlarıyla (dışıyla) istemeyiniz ve onları yüzlerinize sürünüz» buyruğu [da bunu göstermektedir]. İbn Ömer ve İbnü'z-Zübeyr'den ellerini yüz hizasına kaldırdıkları rivayet edilmiş ve Ebû Saîd el-Hudrî'nin şu hadisini delil getirmişlerdir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Arafat'ta vakfede durdu, dua etmeye başladı; avuçlarının dışını yüzüne doğru çevirmiş, ellerini de göğsünün üzerine ve omuzlarının altına kadar kaldırmıştı." Ellerini yüzü hizasına getirip sırtlarını yüzüne doğru çevirinceye kadar kaldıracağı da söylenmiştir. Ebû Ca'fer et-Taberî şöyle demiştir: Doğru olan şöyle demektir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen bütün bu rivayetler birbiriyle uyumludur, anlamları farklı değildir. Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [farklı şekillerde] gelmiş olması, duanın durumlarının farklılığından kaynaklanması caizdir/mümkündür. Nitekim İbn Abbâs şöyle demiştir: "Biriniz tek bir parmağıyla işaret ederse bu ihlastır. İki elini göğsü hizasına kaldırırsa bu duadır. Başını aşacak şekilde ve dış kısımları yüzüne dönük olarak kaldırırsa bu da ibtihâldir (yalvarıp yakarmadır)." Taberî dedi ki: Katâde, Enes'ten: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ellerinin hem sırtıyla hem de içiyle dua ettiğini gördüm" dediğini rivayet etmiştir. { رَغَباً وَرَهَباً } [kelimeleri] mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak nasb edilmiştir; yani "rağbet ederek umarlar ve korkarak çekinirler" demektir. Veya mef'ûlün lieclih olarak [nasb edilmiştir]; yani umdukları ve korktukları için [dua ederler]. Yahut da hâl olarak [nasb edilmiştir]. Talha b. Musarrif tek nun ile { وَيَدْعُونَا } şeklinde okumuştur. A'meş, [sukm ve buhl kelimelerinde olduğu gibi] râ harfinin ötresi, gayn ve he harflerinin sükûnu ile [ruğben ve ruhben] şeklinde okumuştur; [ademu ve darbu kelimelerinde olduğu gibi] bunlar iki lehçedir. İbn Vessâb ve yine A'meş { رَغَبًا وَرَهَبًا } şeklinde râ harfinin fethası ve gayn ile he harflerinin sükûnu ile okumuşlardır; bu da nehr ve neher (نَهْرٍ / نَهَرٍ) ile sahr ve sahar (صَخْرٍ / صَخَرٍ) gibi iki lehçedir. Bu kıraat Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. { وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ } “Ve Bize karşı derin bir saygı içindeydiler” yani mütevazı ve boyun eğen kimseler idiler.

[سورة الأنبياء (٢١): آية ٩١]

[Enbiyâ Suresi (21), 91. Âyet]

وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ (٩١)

{ وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ (٩١) } “İffetini korumuş olanı da [an]. Biz ona ruhumuzdan üfledik; onu da oğlunu da âlemler için bir ibret kıldık. (91)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها) أَيْ وَاذْكُرْ مَرْيَمَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا. وَإِنَّمَا ذَكَرَهَا وَلَيْسَتْ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ لِيَتِمَّ ذِكْرُ عِيسَى ﵇ وَلِهَذَا قَالَ:" وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ" وَلَمْ يَقُلْ آيَتَيْنِ لِأَنَّ معنى الكلام: وجعلنا شأنهما وأمرهما وقصتهما آيَةً لِلْعَالَمِينَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ الْآيَةَ فِيهِمَا وَاحِدَةٌ، لِأَنَّهَا وَلَدَتْهُ مِنْ غَيْرِ فَحْلٍ وَعَلَى مَذْهَبِ سِيبَوَيْهِ التَّقْدِيرُ: وَجَعَلْنَاهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ وَجَعَلْنَا ابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ ثُمَّ حَذَفَ. وَعَلَى مَذْهَبِ الْفَرَّاءِ: وَجَعَلْنَاهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ وَابْنَهَا، مِثْلَ قَوْلِهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ:" وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ". وَقِيلَ: إِنَّ مِنْ آيَاتِهَا أَنَّهَا أَوَّلُ امْرَأَةٍ قُبِلَتْ فِي النَّذْرِ فِي الْمُتَعَبَّدِ. وَمِنْهَا أَنَّ اللَّهَ ﷿ غَذَّاهَا بِرِزْقٍ مِنْ عِنْدِهِ لَمْ يُجْرِهِ عَلَى يَدِ عَبْدٍ مِنْ عَبِيدِهِ. وَقِيلَ: إِنَّهَا لَمْ تُلْقِمْ ثَدْيًا قَطُّ. وَ" أَحْصَنَتْ" يَعْنِي عَفَّتْ فَامْتَنَعَتْ مِنَ الْفَاحِشَةِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْفَرْجِ فَرْجُ الْقَمِيصِ، أَيْ لَمْ تَعْلَقْ بِثَوْبِهَا رِيبَةٌ، أَيْ إِنَّهَا طَاهِرَةُ الْأَثْوَابِ. وَفُرُوجُ الْقَمِيصِ أَرْبَعَةٌ: الْكُمَّانِ وَالْأَعْلَى وَالْأَسْفَلُ. قَالَ السُّهَيْلِيُّ: فَلَا يَذْهَبَنَّ وَهَمُكَ إِلَى غَيْرِ هَذَا، فَإِنَّهُ مِنْ لَطِيفِ الْكِنَايَةِ لِأَنَّ الْقُرْآنَ أَنْزَهُ مَعْنًى، وَأَوْزَنُ لَفْظًا، وَأَلْطَفُ إِشَارَةً، وَأَحْسَنُ عِبَارَةً مِنْ أَنْ يُرِيدَ مَا يَذْهَبُ إِلَيْهِ وَهَمُ الْجَاهِلِ، لَا سِيَّمَا وَالنَّفْخُ مِنْ رُوحِ الْقُدُسِ بِأَمْرِ الْقُدُّوسِ، فَأَضِفِ الْقُدُسَ إِلَى الْقُدُّوسِ، وَنَزِّهِ الْمُقَدَّسَةَ الْمُطَهَّرَةَ عَنِ الظَّنِّ الْكَاذِبِ وَالْحَدْسِ." فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا" يَعْنِي أَمَرْنَا جِبْرِيلَ حَتَّى نَفَخَ فِي دِرْعِهَا، فَأَحْدَثْنَا بِذَلِكَ النَّفْخِ الْمَسِيحَ فِي بَطْنِهَا. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" النِّسَاءِ" وَ" مَرْيَمَ" فَلَا مَعْنَى لِلْإِعَادَةِ." آيَةً" أَيْ عَلَامَةً وَأُعْجُوبَةً لِلْخَلْقِ، وَعَلَمًا لِنُبُوَّةِ عِيسَى، وَدَلَالَةً على نفوذ قدرتنا فيما نشاء.

Yüce Allah'ın: { وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها } “İffetini korumuş olanı da [an]” buyruğu, yani iffetini korumuş olan Meryem'i de an demektir. Peygamberlerden olmadığı halde onun anılması, Îsâ'nın (aleyhisselâm) zikrinin tamamlanması içindir; nitekim bu sebeple: { وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ } “Onu da oğlunu da âlemler için bir ibret kıldık” buyurmuş, iki ayet (ibret) kıldık dememiştir; çünkü sözün manası: «Onların ikisinin durumunu, işini ve kıssasını âlemler için bir ayet (ibret) kıldık» demektir. Ez-Zeccâc şöyle demiştir: «İkisi hakkındaki ayet (ibret) tek bir şeydir; çünkü Meryem onu bir erkek olmaksızın doğurmuştur.» Sîbeveyh'in mezhebine göre takdir şöyledir: «Onu âlemler için bir ayet kıldık ve oğlunu da âlemler için bir ayet kıldık», sonra [ikinci ayet kelimesi] hazfedilmiştir. El-Ferrâ'nın mezhebine göre ise: Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } “Oysa Allah ve Resûlü, hoşnut edilmeye daha layıktır” buyruğunda olduğu gibi «Onu âlemler için bir ayet kıldık, oğlunu da» takdirindedir. Meryem'in mucizelerinden birinin, ibadethanede adak olarak kabul edilen ilk kadın olması olduğu söylenmiştir. Yine bunlardan biri de Allah'ın (azze ve celle) kullarından hiçbirinin eliyle akıtmadığı, doğrudan Kendi katından bir rızıkla onu beslemesidir. Asla meme emmediği de söylenmiştir. «Ahsanet» (أَحْصَنَتْ) iffetini korudu, çirkin fiilden sakındı demektir. Fercden kastın elbisenin/gömleğin yakası ve yırtmaçları olduğu da söylenmiştir; yani elbisesine hiçbir şüphe bulaşmadı, elbiseleri tertemizdi demektir. Gömleğin ferc (yırtmaç) kısımları dörttür: İki kolu, üst kısmı ve alt kısmı. Es-Süheylî şöyle demiştir: «Zihnin sakın bundan başkasına kaymasın; zira bu latif bir kinayedir; çünkü Kur'ân, cahilin vehminin kayacağı şeyi murat etmekten çok daha nezih bir manaya, çok daha dengeli bir lafza, çok daha latif bir işarete ve çok daha güzel bir ifadeye sahiptir. Hele ki üfleme, Kuddûs'ün emriyle Rûhu'l-Kudüs'ten (Cibrîl'den) olunca; sen Kudüs'ü Kuddûs'e izafe et ve o mukaddes ve tertemiz hanımı asılsız zandan ve tahminden tenzih eyle!» { فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا } “Biz ona ruhumuzdan üfledik” yani Cibrîl'e emrettik, o da onun gömleğine üfledi; bu üfleme ile onun karnında Mesîh'i var ettik. Bu husus Nisâ ve Meryem surelerinde geçmişti, dolayısıyla tekrar etmenin anlamı yoktur. { آيَةً } “Bir ibret” yani yaratılmışlar için bir işaret ve harika bir ibret, Îsâ'nın peygamberliği için bir delil ve dilediğimiz şeydeki kudretimizin geçerliliğine bir kanıt kıldık.

[سورة الأنبياء (٢١): آية ٩٢]

[Enbiyâ Suresi (21), 92. Âyet]

إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ (٩٢)

{ إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ (٩٢) } “Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir. Ben de sizin Rabbinizim; öyleyse Bana kulluk edin. (92)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً) لَمَّا ذَكَرَ الْأَنْبِيَاءَ قَالَ: هَؤُلَاءِ كُلُّهُمْ مُجْتَمِعُونَ عَلَى التَّوْحِيدِ، فَالْأُمَّةُ هُنَا بِمَعْنَى الدِّينِ الَّذِي هُوَ الْإِسْلَامُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمَا. فَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَقَدْ خَالَفُوا الْكُلَّ. (وَأَنَا رَبُّكُمْ) أي إلهكم وحدي. (فاعبدوني) أي أفردوني بالعبادة. وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ:" إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةٌ واحدة" ورواها

Yüce Allah’ın: { إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً } “Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir” buyruğu hakkında: [Yüce Allah] peygamberleri andıktan sonra şöyle buyurmuştur: Bunların hepsi tevhid üzere birleşmişlerdir. Buradaki ümmet (ümmeten), İslâm olan din manasındadır; bunu İbn Abbâs, Mücâhid ve başkaları söylemiştir. Müşrikler ise hepsine muhalefet etmişlerdir. { وَأَنَا رَبُّكُمْ } “Ben de sizin Rabbinizim” yani tek başıma sizin ilâhınızım. { فاعبدوني } “Öyleyse Bana kulluk edin” yani ibadeti yalnızca Bana has kılın. Îsâ b. Ömer ile İbn Ebî İshâk: { إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةٌ واحدة } şeklinde [merfû olarak] okumuşlardır; bunu da

حُسَيْنٌ عَنْ أَبِي عَمْرٍو. الْبَاقُونَ" أُمَّةً واحِدَةً" بِالنَّصْبِ عَلَى الْقَطْعِ بِمَجِيءِ النَّكِرَةِ بَعْدَ تَمَامِ الْكَلَامِ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. الزَّجَّاجُ: انْتَصَبَ" أُمَّةً" عَلَى الْحَالِ، أَيْ فِي حَالِ اجْتِمَاعِهَا عَلَى الْحَقِّ، أَيْ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ مَا دَامَتْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَاجْتَمَعْتُمْ عَلَى التَّوْحِيدِ فَإِذَا تَفَرَّقْتُمْ وَخَالَفْتُمْ فَلَيْسَ مَنْ خَالَفَ الْحَقَّ مِنْ جُمْلَةِ أَهْلِ الدِّينِ الْحَقِّ، وَهُوَ كَمَا تَقُولُ: فُلَانٌ صَدِيقِي عَفِيفًا أَيْ مَا دَامَ عَفِيفًا فَإِذَا خَالَفَ الْعِفَّةَ لَمْ يَكُنْ صَدِيقِي. وَأَمَّا الرَّفْعُ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ" أُمَّتُكُمْ" أَوْ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ، أَيْ إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ، هَذِهِ أُمَّةٌ وَاحِدَةٌ. أَوْ يَكُونُ خَبَرًا بَعْدَ خَبَرٍ. وَلَوْ نُصِبَتْ" أُمَّتُكُمْ" عَلَى الْبَدَلِ مِنْ" هذِهِ" لجاز ويكون" أمة واحدة" خبر" إن".

Huseyn, Ebû Amr'dan rivayet etmiştir. Diğer kurrâlar ise söz tamamlandıktan sonra nekire bir kelimenin gelmesi sebebiyle kat' yoluyla mensup olarak { أُمَّةً واحِدَةً } şeklinde okumuşlardır; bunu el-Ferrâ söylemiştir. Ez-Zeccâc şöyle der: { أُمَّةً } kelimesi hal olarak nasbedilmiştir; yani hak üzere birleştiği haldedir. Diğer bir deyişle: Bu, tek bir ümmet olarak kaldığı ve tevhid üzere birleştiğiniz sürece sizin ümmetinizdir; tefrikaya düşüp muhalefet ettiğinizde ise hakkı terk eden kimse hak din ehlinin topluluğundan değildir. Bu, tıpkı senin: «Falan adam iffetli olduğu sürece benim dostumdur» demen gibidir; yani iffetli kaldığı sürece dostundur, iffete aykırı davrandığında artık senin dostun değildir. Ref' (ötreli) okuyuşa gelince; { أُمَّتُكُمْ } kelimesinden bedel olması yahut takdiri «İnne hâzihî ümmetüküm, hâzihî ümmetün vâhidetün» (Şüphesiz bu sizin ümmetinizdir; bu, tek bir ümmettir) şeklinde gizli bir mübtedanın haberi olması caizdir; ya da haberden sonra gelen ikinci bir haber olur. Eğer { أُمَّتُكُمْ } kelimesi { هذِهِ } isminden bedel olarak nasbedilseydi bu da caiz olurdu ve { أُمَّةً واحِدَةً } kısmı «inne»nin haberi olurdu.

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٩٣ الى ٩٤]

[Enbiyâ Suresi (21), 93 ila 94. Âyetler]

وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ (٩٣) فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ (٩٤)

{ وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ (٩٣) فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ (٩٤) } “Kendi aralarındaki işlerini (dinlerini) parça parça böldüler. Hepsi Bize döneceklerdir. (93) Artık kim mümin olarak salih amellerden işlerse, onun çalışmasına nankörlük edilmez (çabası inkâr edilmez). Şüphesiz Biz onu yazmaktayız. (94)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ) أي تفرقوا في الدين، قال الْكَلْبِيُّ. الْأَخْفَشُ: اخْتَلَفُوا فِيهِ. وَالْمُرَادُ الْمُشْرِكُونَ، ذَمَّهُمْ لمخالفتهم الْحَقِّ، وَاتِّخَاذِهِمْ آلِهَةً مِنْ دُونِ اللَّهِ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: أَيْ تَفَرَّقُوا فِي أَمْرِهِمْ، فَنُصِبَ" أَمْرَهُمْ" بِحَذْفِ" فِي". فَالْمُتَقَطِّعُ عَلَى هَذَا لَازِمٌ وَعَلَى الْأَوَّلِ مُتَعَدٍّ. وَالْمُرَادُ جَمِيعُ الْخَلْقِ، أَيْ جَعَلُوا أَمْرَهُمْ فِي أَدْيَانِهِمْ قِطَعًا وَتَقَسَّمُوهُ بَيْنَهُمْ، فَمِنْ مُوَحِّدٍ، وَمِنْ يَهُودِيٍّ، وَمِنْ نَصْرَانِيٍّ، وَمِنْ عَابِدِ مَلِكٍ أَوْ صَنَمٍ. (كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ) أَيْ إِلَى حُكْمِنَا فَنُجَازِيَهُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ) " مِنَ" لِلتَّبْعِيضِ لَا لِلْجِنْسِ إِذْ لَا قُدْرَةَ لِلْمُكَلَّفِ أَنْ يَأْتِيَ بجميع الطاعات [كلها] فَرْضِهَا وَنَفْلِهَا، فَالْمَعْنَى: مَنْ يَعْمَلْ شَيْئًا مِنَ الطَّاعَاتِ فَرْضًا أَوْ نَفْلًا وَهُوَ مُوَحِّدٌ مُسْلِمٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مُصَدِّقًا بِمُحَمَّدٍ ﷺ. (فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ) أَيْ لَا جُحُودَ لِعَمَلِهِ، أَيْ لَا يَضِيعُ جَزَاؤُهُ وَلَا يُغَطَّى وَالْكُفْرُ ضِدُّهُ الْإِيمَانُ. وَالْكُفْرُ أَيْضًا جُحُودُ النِّعْمَةِ، وَهُوَ ضِدُّ الشُّكْرِ. وَقَدْ كَفَرَهُ كُفُورًا وَكُفْرَانًا. وَفِي حَرْفِ ابْنِ مَسْعُودٍ" فَلَا كُفْرَ لِسَعْيِهِ". (وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ) لِعَمَلِهِ حَافِظُونَ. نَظِيرُهُ" أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى " [آل عمران: ١٩٥] أي كل ذلك محفوظ ليجازي به.

Yüce Allah'ın: { وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ } “Kendi aralarındaki işlerini (dinlerini) parça parça böldüler” buyruğu; yani dinde ayrılığa düştüler demektir; bunu el-Kelbî söylemiştir. el-Ahfeş: "Din hususunda ihtilaf ettiler" demiştir. Burada kastedilenler müşriklerdir; hakka muhalefet ettikleri ve Allah'tan başka ilahlar edindikleri için yerilmişlerdir. el-Ezherî şöyle demiştir: "Yani işleri (dinleri) hususunda ayrılığa düştüler demektir. Bu sebeple 'fî' (فِي) [harf-i ceri] hazfedilerek 'emrahum' mansub olmuştur. Buna göre bu fiil lâzım (geçişsiz), ilk görüşe göre ise müteaddî (geçişli)dir." Burada kastedilen bütün insanlardır; yani dinleri hususundaki işlerini parçalara ayırıp aralarında bölüştüler; kimi muvahhid, kimi yahudi, kimi hristiyan, kimi de bir kralın veya putun kulu oldu. { كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ } “Hepsi Bize döneceklerdir” buyruğu; yani hükmümüze [dönecekler] ve Biz de karşılıklarını vereceğiz demektir. Yüce Allah'ın: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “Artık kim mümin olarak salih amellerden işlerse” buyruğunda geçen "min" (مِنَ), cins için değil teb'îz (kısmilik bildirmek) içindir; çünkü mükellefin farzıyla nafilesiyle bütün taatlerin tamamını yerine getirmeye gücü yetmez. Buna göre mana: "Kim muvahhid bir müslüman olarak farz veya nafile taatlerden herhangi bir şey işlerse..." demektir. İbn Abbâs: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik edici olarak..." demiştir. { فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ } “onun çalışmasına nankörlük edilmez (çabası inkâr edilmez)” buyruğu; yani ameli inkâr edilmez, karşılığı zayi edilmez ve örtülüp gizlenmez demektir. Küfr (el-Küfr), imanın zıddıdır. Küfür aynı zamanda nimetin inkârı olup şükrün zıddıdır. Nitekim Arapçada (كَفَرَهُ كُفُورًا وَكُفْرَانًا) denilir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise: "فَلَا كُفْرَ لِسَعْيِهِ" şeklindedir. { وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ } “Şüphesiz Biz onu yazmaktayız” buyruğu; onun amelini koruyup muhafaza edicileriz [demektir]. Bunun benzeri: { أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى } “Şüphesiz Ben, sizden erkek olsun kadın olsun amel eden hiçbir kimsenin amelini zayi etmem” [Âl-i İmrân 195] ayetidir. Yani bütün bunlar karşılığı verilmek üzere muhafaza edilmektedir.

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٩٥ الى ٩٧]

[Enbiyâ Suresi (21), 95 ila 97. Âyetler]

وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (٩٥) حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦) وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَا وَيْلَنا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظالِمِينَ (٩٧)

{ وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (٩٥) حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦) وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَا وَيْلَنا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظالِمِينَ (٩٧) } “Helak ettiğimiz bir belde halkının [bize] dönmemesi imkânsızdır (harâmdır). (95) Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc [seddi] açıldığı ve onlar her tepeden akın ettiği zaman, (96) Ve gerçek vaad yaklaştığı vakit, inkâr edenlerin gözleri bir anda donakalır: «Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz bundan gaflet içindeydik; hayır, biz zalimlermişiz!» [derler]. (97)”

قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ) قِرَاءَةُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَهْلِ الْمَدِينَةِ:" وَحَرامٌ" وَهِيَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ وَأَبِي حَاتِمٍ. وَأَهْلُ الْكُوفَةِ" وَحِرْمٌ" وَرُوِيَتْ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵃. وهما لغتان مِثْلُ حِلٍّ وَحَلَالٍ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ" وَحَرِمَ" بِفَتْحِ الْحَاءِ وَالْمِيمِ وَكَسْرِ الرَّاءِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَعِكْرِمَةَ وَأَبِي الْعَالِيَةِ:" وَحَرُمَ" بِضَمِّ الرَّاءِ وَفَتْحِ الْحَاءِ وَالْمِيمِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا" وَحَرَمَ" وَعَنْهُ أَيْضًا" وَحَرَّمَ"،" وَحُرِّمَ". وَعَنْ عِكْرِمَةَ أَيْضًا" وحرم". وعن قَتَادَةَ وَمَطَرٍ الْوَرَّاقِ" وَحَرْمٌ" تِسْعُ قِرَاءَاتٍ. وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ" عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْتُهَا". وَاخْتُلِفَ فِي" لَا" فِي قَوْلِهِ:" لَا يَرْجِعُونَ" فَقِيلَ: هِيَ صِلَةٌ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ، أَيْ وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنْ يَرْجِعُوا بَعْدَ الْهَلَاكِ. وَقِيلَ: لَيْسَتْ بِصِلَةٍ، وَإِنَّمَا هِيَ ثَابِتَةٌ وَيَكُونُ الْحَرَامُ بِمَعْنَى الْوَاجِبِ، أَيْ وَجَبَ عَلَى قَرْيَةٍ، كَمَا قَالَتِ الْخَنْسَاءُ:

Yüce Allah'ın: { وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ } buyruğu: Zeyd b. Sâbit ve Medine ehlinin kıraati { وَحَرامٌ } şeklindedir ve Ebû Ubeyd ile Ebû Hâtim'in tercihi de budur. Kûfe ehli ise { وَحِرْمٌ } okumuştur; bu Ali, İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhüm) da rivayet edilmiştir. Bu ikisi hıll ve helâl gibi iki ayrı lügattir. İbn Abbâs ve Saîd b. Cübeyr'den ha ve mîm'in fethası, râ'nın kesresiyle «ve harime» (وَحَرِمَ) rivayet edilmiştir. Yine İbn Abbâs, İkrime ve Ebu'l-Âliye'den râ'nın zammı, ha ve mîm'in fethasıyla «ve harume» (وَحَرُمَ); yine İbn Abbâs'tan «ve harame» (وَحَرَمَ), yine ondan «ve harrama» (وَحَرَّمَ) ve «ve hurrime» (وَحُرِّمَ); İkrime'den de «ve hürime» (وَحُرِمَ); Katâde ve Matar el-Varrâk'tan ise «ve harmün» (وَحَرْمٌ) şeklinde dokuz kıraat rivayet edilmiştir. Es-Sülemî ise: «Alâ karyetin ehlektühâ» şeklinde okumuştur. { لَا يَرْجِعُونَ } buyruğundaki «lâ» (لا) edatı hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre sıladır (zâidedir); bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş ve Ebû Ubeyd tarafından tercih edilmiştir; yani helak olduktan sonra geri dönmeleri haramdır demektir. Şöyle de denilmiştir: Sıla (zâide) değildir, aksine sabittir ve «harâm» kelimesi vâcip manasındadır; yani bir beldeye vâcip kılınmıştır demektir; nitekim Hansâ şöyle demiştir:

وَإِنَّ حَرَامًا لَا أَرَى الدَّهْرَ بَاكِيًا ... عَلَى شَجْوِهِ إِلَّا بَكَيْتُ عَلَى صَخْرٍ

«Zaman boyunca kederine ağlayan birini gördüğümde Sahr'a ağlamamam bana haramdır (muhakkak ağlarım)»

تُرِيدُ أَخَاهَا، فَ"- لَا" ثَابِتَةٌ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْآيَةُ مُشْكِلَةٌ وَمِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِيهَا وَأَجَلِّهِ مَا رَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ وَابْنُ عُلَيَّةَ وَهُشَيْمٌ وَابْنُ إِدْرِيسَ وَمُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ حَيَّانَ وَمُعَلَّى عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِ اللَّهِ ﷿:" وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها" قَالَ: وَجَبَ أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ، قَالَ: لَا يَتُوبُونَ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: وَاشْتِقَاقُ هَذَا بَيِّنٌ فِي اللُّغَةِ، وَشَرْحُهُ: أَنَّ مَعْنَى حُرِّمَ الشَّيْءُ حُظِرَ وَمُنِعَ مِنْهُ، كَمَا أَنَّ مَعْنَى أُحِلَّ أُبِيحَ وَلَمْ يُمْنَعْ مِنْهُ، فَإِذَا كَانَ" حَرامٌ" وَ" حِرْمٌ" بِمَعْنَى وَاجِبٌ فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ قد ضيق الخروج

[Şair burada] erkek kardeşini kastetmektedir. Bu görüşe göre "lâ" (لَا) [olumsuzluk edatı olarak] sabittir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu ayet müşküldür. Bu konuda söylenmiş sözlerin en güzeli ve en değerlisi; İbn Uyeyne, İbn Uleyye, Huşeym, İbn İdrîs, Muhammed b. Fudayl, Süleymân b. Hayyân ve Muallâ'nın, Dâvûd b. Ebî Hind'den, onun İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) aziz ve celil olan Allah'ın: { وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها } “Helak ettiğimiz bir beldeye haramdır...” buyruğu hakkında rivayet ettiği şu açıklamadır: «Dönmemeleri kesinleşmiştir (vâcip olmuştur)» dedi ve «Tövbe etmezler» [şeklinde açıkladı]. Ebû Ca'fer [en-Nehhâs] şöyle demiştir: Bunun lügatteki iştikakı (türeyişi) açıktır. Açıklaması şudur: Bir şeyin haram kılınması (hurrime), onun yasaklanması ve ondan menedilmesi demektir; nitekim helal kılınması (uhılle) da mübah bırakılması ve ondan engellenmemesi anlamına gelir. Dolayısıyla "harâm" (حَرَامٌ) ve "hırm" (حِرْمٌ) kelimeleri 'vâcip (kaçınılmaz/kesin)' anlamında olduğunda, bunun manası; [ondan] çıkışın daraltılmış...

مِنْهُ وَمُنِعَ فَقَدْ دَخَلَ فِي بَابِ الْمَحْظُورِ بِهَذَا، فَأَمَّا قَوْلُ أَبِي عُبَيْدَةَ: إِنَّ" لَا" زَائِدَةٌ فَقَدْ رَدَّهُ عَلَيْهِ جَمَاعَةٌ، لِأَنَّهَا لَا تُزَادُ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَلَا فِيمَا يَقَعُ فِيهِ إِشْكَالٌ، وَلَوْ كَانَتْ زَائِدَةً لَكَانَ التَّأْوِيلُ بَعِيدًا أَيْضًا، لِأَنَّهُ إِنْ أَرَادَ وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنْ يَرْجِعُوا إِلَى الدُّنْيَا فَهَذَا مَا لَا فَائِدَةَ فِيهِ، وَإِنْ أَرَادَ التَّوْبَةَ فَالتَّوْبَةُ لَا تَحْرُمُ. وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ أَيْ وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ حَكَمْنَا بِاسْتِئْصَالِهَا، أَوْ بِالْخَتْمِ عَلَى قُلُوبِهَا أَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْهُمْ عَمَلٌ لِأَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ أَيْ لَا يَتُوبُونَ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَأَبُو عَلِيٍّ، وَ" لَا" غَيْرُ زَائِدَةٍ. وَهَذَا هُوَ مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ رضى الله عنه. قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ) تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِمْ. وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، أَيْ حَتَّى إِذَا فُتِحَ سَدُّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ، مِثْلَ" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ" [يوسف: ٨٢]. (وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مِنْ كُلِّ شَرَفٍ يُقْبِلُونَ، أَيْ لِكَثْرَتِهِمْ يَنْسِلُونَ مِنْ كُلِّ نَاحِيَةٍ. وَالْحَدَبُ مَا ارْتَفَعَ مِنَ الْأَرْضِ، وَالْجَمْعُ الْحِدَابُ مَأْخُوذٌ مِنْ حَدَبَةِ الظَّهْرِ، قَالَ عَنْتَرَةُ:

ve menedilmiştir; böylece bu açıdan yasak olanın kapsamına girmiştir. Ebû Ubeyde'nin: «Lâ zâidedir» sözüne gelince; bir topluluk bunu reddetmiştir; çünkü bu gibi bir yerde ve işkâl doğuran bir yerde zâide yapılmaz. Eğer zâide olsaydı tevil yine uzak olurdu; çünkü eğer «helak ettiğimiz bir belde halkının dünyaya geri dönmesi haramdır» demek istiyorsa bunda [yeni] bir fayda yoktur; şayet tövbeyi kastediyorsa tövbe haram olmaz. Şöyle de denilmiştir: Cümlede takdir edilmiş gizli bir ifade vardır; yani kökünü kazımaya hükmettiğimiz veya kalplerini mühürlediğimiz bir belde halkının hiçbir amelinin kabul edilmesi caiz/mümkün değildir, çünkü onlar dönmezler yani tövbe etmezler demektir. Bunu ez-Zeccâc ve Ebû Ali söylemiştir; buna göre «lâ» zâide değildir. İbn Abbâs'ın (radıyallâhu anh) sözünün manası da budur. Yüce Allah'ın: { حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ } “Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc [seddi] açıldığı zaman” buyruğunda geçen Ye'cûc ve Me'cûc hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. Sözde bir hazif vardır; yani { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “Kente sor” [Yûsuf: 82] ayetinde olduğu gibi «Ye'cûc ve Me'cûc'un seddi açıldığı zaman» demektir. { وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ } “Ve onlar her tepeden akın ettiği zaman” buyruğu hakkında İbn Abbâs: «Her yüksek yerden gelirler; yani çokluklarından ötürü her taraftan hızla akın ederler» demiştir. Hadab (الْحَدَبُ), arazinin yüksek olan yeridir; çoğulu «hidâb» (الْحِدَابُ) olup sırtın kamburluğundan (hadabetü'z-zahr) alınmıştır. Antere şöyle demiştir:

فَمَا رَعِشَتْ يَدَايَ وَلَا ازْدَهَانِي ... تَوَاتُرُهُمْ إِلَيَّ مِنَ الْحِدَابِ

«Ne ellerim titredi ne de tepelerden üzerime art arda akın etmeleri beni yıldırdı.»

وَقِيلَ:" يَنْسِلُونَ" يَخْرُجُونَ، وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:

«Yensilûn» (يَنْسِلُونَ) ifadesinin «çıkarlar» manasında olduğu da söylenmiştir; İmruü'l-Kays'ın şu sözü bu anlamdadır:

فَسُلِّي ثِيَابِي مِنْ ثِيَابِكِ تَنْسُلِ

«Elbiselerimi elbiselerinden sıyırıp çıkar da çekilip ayrılsınlar.»

وَقِيلَ: يُسْرِعُونَ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:

«Hızlı koşarlar / acele ederler» manasında olduğu da söylenmiştir; en-Nâbiğa'nın şu sözü bu anlamdadır:

عَسَلَانَ الذِّئْبِ أَمْسَى قَارِبًا ... بَرَدَ اللَّيْلُ عَلَيْهِ فَنَسَلْ

«Suya yönelen kurdun koşuşu gibi; gece üzerine soğuyunca hızlıca koştu.»

يُقَالُ: عَسَلَ الذِّئْبُ يَعْسِلُ عَسَلًا وَعَسَلَانًا إِذَا أَعْنَقَ وَأَسْرَعَ. وَفِي الْحَدِيثِ: (كَذَبَ عَلَيْكَ الْعَسَلَ) أَيْ عَلَيْكَ بِسُرْعَةِ الْمَشْيِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَالنَّسَلَانُ مِشْيَةُ الذِّئْبِ إِذَا أَسْرَعَ، يُقَالُ: نَسَلَ فُلَانٌ فِي الْعَدْوِ يَنْسِلُ بِالْكَسْرِ وَالضَّمِّ نَسْلًا وَنُسُولًا وَنَسَلَانًا، أَيْ أَسْرَعَ. ثُمَّ قِيلَ فِي الَّذِينَ يَنْسِلُونَ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ: إِنَّهُمْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: جَمِيعُ الْخَلْقِ، فَإِنَّهُمْ يُحْشَرُونَ إِلَى أَرْضِ الْمَوْقِفِ، وَهُمْ يُسْرِعُونَ مِنْ كل

Şöyle denilir: Kurt adımlarını sıklaştırıp hızlandığı zaman ‘asele’z-zi’bü ya‘silü ‘aselen ve ‘aselânen (عَسَلَ الذِّئْبُ يَعْسِلُ عَسَلًا وَعَسَلَانًا) denir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: « كَذَبَ عَلَيْكَ الْعَسَلَ » «Hızlı yürümeye bak!» Yani süratle yürümeyi kastetmektedir. ez-Zeccâc da şöyle demiştir: en-Neselân (النَّسَلَانُ), kurdun hızlandığı zamanki yürüyüşüdür. Bir kimse koşarken hızlandığında nesele fülânün fi’l-‘advi yensilü (نَسَلَ فُلَانٌ فِي الْعَدْوِ يَنْسِلُ) denir; [muzari fiilin aynü'l-fiili] hem kesre (yensilü) hem de damme (yensulü) ile okunur; masdarları ise neslen, nusûlen ve neselânen şeklinde gelir; yani hızlandı demektir. Daha sonra her tepeden akın edenlerin kimler olduğu hususunda: Bunların Ye'cûc ve Me'cûc olduğu söylenmiştir ki daha kuvvetli/açık olan görüş budur; İbn Mes'ûd ile İbn Abbâs'ın görüşü de bu doğrultudadır. [Diğer bir görüşe göre ise] bütün yaratılmışlardır; zira onlar mahşer yerine toplanacaklar ve her

صوب. وقرى فِي الشَّوَاذِّ" وَهُمْ مِنْ كُلِّ جَدَثٍ يَنْسِلُونَ" أَخْذًا مِنْ قَوْلِهِ:" فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ" [يس: ٥١]. وَحَكَى هَذِهِ الْقِرَاءَةَ الْمَهْدَوِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَالثَّعْلَبِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ وَأَبِي الصَّهْبَاءِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ) يَعْنِي الْقِيَامَةَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ وَغَيْرُهُمَا: الْوَاوُ زَائِدَةٌ مُقْحَمَةٌ، وَالْمَعْنَى: حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ" فَاقْتَرَبَ" جَوَابُ" إِذَا". وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:

taraftan akın ederler. Şâzz kıraatlerde { فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ } “Bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden Rablerine doğru koşup gitmektedirler” [Yâsîn: 51] ayetinden hareketle: { وَهُمْ مِنْ كُلِّ جَدَثٍ يَنْسِلُونَ } şeklinde de okunmuştur. Bu kıraati el-Mehdevî İbn Mes'ûd'dan; es-Sa'lebî ise Mücâhid ve Ebü's-Sahbâ'dan rivayet etmiştir. Yüce Allah'ın: { وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ } “Ve gerçek vaad yaklaştığı zaman” buyruğu, kıyameti kastetmektedir. el-Ferrâ, el-Kisâî ve başkaları şöyle demiştir: [Buradaki] «vâv» fazladan (zâid/mukhame) gelmiştir. Manası şöyledir: «Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc açıldığı zaman gerçek vaad yaklaşır.» { اقْتَرَبَ } fiili { إِذَا } lafzının cevabıdır. el-Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:

فَلَمَّا أَجَزْنَا سَاحَةَ الْحَيِّ وَانْتَحَى

«Kabilenin avlusunu geçtiğimizde ve o bir yana yöneldiğinde...»

أَيِ انْتَحَى، وَالْوَاوُ زَائِدَةٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ. وَنادَيْناهُ" [الصافات: ١٠٤ - ١٠٣] أَيْ لِلْجَبِينِ نَادَيْنَاهُ. وَأَجَازَ الْكِسَائِيُّ أَنْ يَكُونَ جَوَابُ" إِذَا"" فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا" وَيَكُونُ قَوْلُهُ:" وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ" مَعْطُوفًا عَلَى الْفِعْلِ الَّذِي هُوَ شَرْطٌ. وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ: الْجَوَابُ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: قَالُوا يَا وَيْلنَا، وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ، وَهُوَ قَوْلٌ حَسَنٌ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى " [الزمر: ٣] الْمَعْنَى: قَالُوا مَا نَعْبُدُهُمْ، وَحَذْفُ الْقَوْلِ كَثِيرٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى" فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ"" هِيَ" ضَمِيرُ الْأَبْصَارِ، وَالْأَبْصَارُ الْمَذْكُورَةُ بَعْدَهَا تَفْسِيرٌ لَهَا كَأَنَّهُ قَالَ: فَإِذَا أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا شَخَصَتْ عِنْدَ مَجِيءِ الْوَعْدِ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Yani «bir yana yöneldi» demektir; «vâv» zâiddir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ وَنادَيْناهُ } “Onu şakağı üzerine yatırdığında biz ona seslendik” [es-Sâffât: 103-104]; yani «şakağı üzerine yatırdığında ona seslendik» demektir. el-Kisâî, { إِذَا } edatının cevabının { فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “işte o zaman inkâr edenlerin gözleri hemen donakalır” ifadesi olmasını ve { وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ } “ve gerçek vaad yaklaştığı zaman” buyruğunun da şart olan fiile atfedilmiş bulunmasını caiz görmüştür. Basralılar ise: «Cevap mahzuftur; takdiri: ‹Vay başımıza gelenlere! dediler› şeklindedir» demişlerdir ki bu ez-Zeccâc'ın görüşüdür ve güzel bir görüştür. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } “O'ndan başka dostlar edinenler: ‹Biz bunlara, sırf bizi Allah'a yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz› [derler]” [ez-Zümer: 3]. Manası: «[Derler ki:] Biz onlara ibadet etmiyoruz...» demektir; [Arapçada] «kavil» (dediler sözü) hazfi pek çoktur. Yüce Allah'ın: { فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ } “İşte o zaman o donakalmıştır” buyruğundaki { هِيَ } zamiri, gözlerin (el-ebsâr) zamiridir. Ondan sonra zikredilen { الْأَبْصَارُ } lafzı ise onu açıklamaktadır. Sanki şöyle demiştir: «Vaad geldiğinde kâfirlerin gözleri donakalmıştır.» Şair şöyle demiştir:

لَعَمْرُ أَبِيهَا لَا تَقُولُ ظَعِينَتِي ... أَلَا فَرَّ عَنِّي مَالِكُ بْنُ أَبِي كَعْبٍ

«Babasına yemin olsun ki devedeki kadınım: ‹Haberiniz olsun, Mâlik b. Ebî Ka'b benden kaçtı› demez.»

فَكَنَّى عَنِ الظَّعِينَةِ فِي أَبِيهَا ثُمَّ أَظْهَرَهَا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ:" هِيَ" عِمَادٌ، مِثْلَ." فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ" [الحج: ٤٦]. وَقِيلَ: إِنَّ الْكَلَامَ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ:" هِيَ" التَّقْدِيرُ: فَإِذَا هِيَ، بِمَعْنَى الْقِيَامَةِ بَارِزَةٌ وَاقِعَةٌ، أَيْ مِنْ قُرْبِهَا كَأَنَّهَا آتِيَةٌ حَاضِرَةٌ ثُمَّ ابْتِدَاءً فَقَالَ:" شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا" عَلَى تَقْدِيمِ الْخَبَرِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، أَيْ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا شَاخِصَةٌ مِنْ هَذَا الْيَوْمِ، أَيْ مِنْ هَوْلِهِ لَا تَكَادُ تَطْرِفُ، يَقُولُونَ: يَا وَيْلنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ بِمَعْصِيَتِنَا، وَوَضْعِنَا الْعِبَادَةَ فِي غير موضعها.

[Şair], «ebîhâ» (onun babası) derken önce devedeki kadını zamirle kapalı geçmiş, ardından onu açıkça zikretmiştir. el-Ferrâ şöyle demiştir: { هِيَ } [zamiri], { فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ } “Şüphesiz gözler kör olmaz” [el-Hac: 46] ayetinde olduğu gibi «imâd»dır (zamîr-i şa'n/fasl zamiri). Şöyle de denilmiştir: Söz { هِيَ } ifadesinde tamamlanmıştır; [buna göre cümlenin] takdiri: «İşte o anda o», yani kıyamet aşikâr olmuş, vuku bulmuştur; diğer bir ifadeyle yakınlığından ötürü adeta gelmiş ve hazır bulunmuş gibidir. Sonra yeni bir başlangıçla haberi mübtedanın (öznenin) önüne geçirerek: { شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlerin gözleri donakalır” buyurmuştur. Yani inkâr edenlerin gözleri bu günden, yani onun dehşetinden ötürü neredeyse kırpılamaz bir şekilde donakalır; şöyle derler: «Yazıklar olsun bize! Bizler isyanımızla ve ibadeti layık olmayan yere sarf etmemizle gerçekten zalim kimselermişiz.»

[سورة الأنبياء (٢١): آية ٩٨]

[el-Enbiyâ Suresi (21), Ayet 98]

إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ (٩٨)

{ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ (٩٨) } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz. (98)”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: آيَةٌ لَا يَسْأَلُنِي النَّاسُ عَنْهَا! لَا أَدْرِي أَعَرَفُوهَا فَلَمْ يَسْأَلُوا عَنْهَا، أَوْ جَهِلُوهَا فَلَا يَسْأَلُونَ عَنْهَا، فَقِيلَ: وَمَا هِيَ؟ قَالَ:" إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ" لَمَّا أُنْزِلَتْ شَقَّ عَلَى كُفَّارِ قُرَيْشٍ، وَقَالُوا: شَتَمَ آلِهَتَنَا، وَأَتَوْا ابْنَ الزِّبَعْرَى وَأَخْبَرُوهُ، فَقَالَ: لَوْ حَضَرْتُهُ لَرَدَدْتُ عَلَيْهِ. قَالُوا: وَمَا كُنْتَ تَقُولُ لَهُ؟ قَالَ: كُنْتُ أَقُولُ لَهُ: هَذَا الْمَسِيحُ تَعْبُدُهُ الْيَهُودُ تَعْبُدُ عُزَيْرًا أَفَهُمَا مِنْ حَصَبِ جَهَنَّمَ؟ فَعَجِبَتْ قُرَيْشٌ مِنْ مَقَالَتِهِ، وَرَأَوْا أَنَّ مُحَمَّدًا قَدْ خُصِمَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ" [الأنبياء: ١٠١] وَفِيهِ نَزَلَ" وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا" [الزخرف: ٥٧] يَعْنِي ابْنَ الزِّبَعْرَى" إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ" [الزخرف: ٥٧] بِكَسْرِ الصَّادِ، أَيْ يَضِجُّونَ، وَسَيَأْتِي. الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الآية أصل في الْقَوْلِ بِالْعُمُومِ وَأَنَّ لَهُ صِيَغًا مَخْصُوصَةً، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ لَيْسَتْ لَهُ صِيغَةٌ مَوْضُوعَةٌ لِلدَّلَالَةِ عَلَيْهِ، وَهُوَ بَاطِلٌ بِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ وَغَيْرُهَا، فَهَذَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزِّبَعْرَى قَدْ فَهِمَ" مَا" فِي جَاهِلِيَّتِهِ جَمِيعَ مَنْ عُبِدَ، وَوَافَقَهُ عَلَى ذَلِكَ قُرَيْشٌ وَهُمُ الْعَرَبُ الْفُصَحَاءُ، وَاللُّسْنُ الْبُلَغَاءُ، وَلَوْ لَمْ تَكُنْ لِلْعُمُومِ لَمَا صَحَّ أَنْ يُسْتَثْنَى مِنْهَا، وَقَدْ وُجِدَ ذَلِكَ فَهِيَ لِلْعُمُومِ وَهَذَا وَاضِحٌ. الثَّالِثَةُ: قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِالصَّادِ الْمُهْمَلَةِ أَيْ إِنَّكُمْ يَا مَعْشَرَ الْكُفَّارِ وَالْأَوْثَانَ الَّتِي تَعْبُدُونَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَقُودُ جَهَنَّمَ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وعكرمة وقتادة: حطبها. وقرا علي ابن أَبِي طَالِبٍ وَعَائِشَةُ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا:" حَطَبُ جَهَنَّمَ" بِالطَّاءِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ" حَضَبُ" بِالضَّادِ الْمُعْجَمَةِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: يُرِيدُ الْحَصَبَ. قَالَ: وَذُكِرَ لنا أن الحضب في لغة أهل

Bu ayette dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ } “Şüphesiz siz ve taptıklarınız” buyruğudur. İbn Abbâs şöyle demiştir: "İnsanların bana hakkında soru sormadığı bir ayet var! Bilmiyorum; onu anladılar da o yüzden mi sormuyorlar, yoksa onu bilmedikleri için mi sormuyorlar?" Bunun üzerine: "O hangi ayettir?" denildi. O da: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz.” ayetidir dedi. Bu ayet indiğinde Kureyş kâfirlerine çok ağır geldi ve: "İlahlarımıza hakaret etti!" dediler. İbnu'z-Ziba'râ'ya gelip durumu ona haber verdiler. O da: "Şayet onun yanında bulunsaydım ona gereken cevabı verirdim." dedi. "Ona ne söylerdin?" dediler. Şöyle dedi: "Ona: 'Şu Mesih'e [Hristiyanlar] tapıyor, Yahudiler de Üzeyir'e tapıyor. O ikisi de mi cehennem yakıtıdır?' derdim." Kureyş onun bu sözüne hayran kaldı ve Muhammed'in susturulduğunu düşündü. Bunun üzerine Yüce Allah: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar, işte onlar oradan uzak tutulacaklardır.” [el-Enbiyâ 101] ayetini indirdi. Yine bu hadise hakkında: { وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا } “Meryem oğlu bir misal olarak verilince” [ez-Zuhruf 57] -yani İbnu'z-Ziba'râ [onu] misal verince- { إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ } “bir de bakarsın ki kavmin bundan ötürü bağrışıp çağrışıyor” [ez-Zuhruf 57] ayeti indi; [burada geçen يَصِدُّونَ kelimesi] sâd harfinin kesresiyle okunur, yani bağrışıp gürültü yaparlar demektir. Bu husus [ileride] gelecektir. İkincisi: Bu ayet, umûm (kapsamlılık) ifade eden lafızların varlığını ve umûm için konulmuş özel lafız kalıpları bulunduğunu savunan görüşün temel dayanağıdır. Bu, umûma delalet etmek üzere konulmuş özel bir lafız kalıbı olmadığını savunanların görüşünün aksinedir; ki bu iddia, hem bu ayetin hem de diğer delillerin gösterdiği üzere batıldır. Nitekim Abdullah b. ez-Ziba'râ, henüz Câhiliye döneminde olmasına rağmen { مَا } edatından, ibadet edilen her varlığın kastedildiğini anlamış; Kureyşliler de -ki onlar fasih Araplar ve dili en beliğ şekilde konuşan kimselerdir- bu hususta onunla hemfikir olmuşlardır. Şayet bu edat umûm ifade etmeseydi, ondan istisna yapılması sahih olmazdı. Nitekim bu [istisna] vuku bulmuştur; öyleyse bu edat umûm ifade eder ve bu gayet açıktır. Üçüncüsü: Genel kıraat (kırâat-i âmme), noktasız sâd harfi iledir ({ حَصَبُ }). Yani İbn Abbâs'ın belirttiğine göre: "Ey kâfirler topluluğu! Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptığınız putlar cehennemin yakıtısınız." demektir. Mücâhid, İkrime ve Katâde ise: "Cehennemin odunudur." demişlerdir. Ali b. Ebî Tâlib ve Âişe (rıdvânullâhi aleyhimâ) ise tâ harfiyle: { حَطَبُ جَهَنَّمَ } şeklinde okumuşlardır. İbn Abbâs da noktalı dâd ile: { حَضَبُ } şeklinde okumuştur. el-Ferrâ şöyle demiştir: "O, 'el-hasab' (odun/yakıt) kelimesini kastetmektedir." Ve şöyle demiştir: "Bize bildirildiğine göre hadab (حَضَب), Yemen halkının dilinde odun...

الْيَمَنِ الْحَطَبُ، وَكُلُّ مَا هَيَّجْتَ بِهِ النَّارَ وَأَوْقَدْتَهَا بِهِ فَهُوَ حَضَبٌ، ذَكَرَهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَالْمَوْقِدُ مِحْضَبٌ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" حَصَبُ جَهَنَّمَ" كُلُّ مَا أَلْقَيْتَهُ فِي النَّارِ فَقَدْ حَصَبْتَهَا بِهِ. وَيَظْهَرُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ النَّاسَ مِنَ الْكُفَّارِ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنَ الْأَصْنَامِ حَطَبٌ لِجَهَنَّمَ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ" [البقرة: ٢٤]. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْحِجَارَةِ حِجَارَةُ الْكِبْرِيتِ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" وَأَنَّ النَّارَ لَا تَكُونُ عَلَى الْأَصْنَامِ عَذَابًا وَلَا عُقُوبَةً، لِأَنَّهَا لَمْ تُذْنِبْ، وَلَكِنْ تَكُونُ عَذَابًا عَلَى مَنْ عبدها: أول شي بِالْحَسْرَةِ، ثُمَّ تُجْمَعُ عَلَى النَّارِ فَتَكُونُ نَارُهَا أَشَدَّ مِنْ كُلِّ نَارٍ، ثُمَّ يُعَذَّبُونَ بِهَا. وَقِيلَ: تُحْمَى فَتُلْصَقُ بِهِمْ زِيَادَةً فِي تَعْذِيبِهِمْ. وَقِيلَ: إِنَّمَا جُعِلَتْ فِي النَّارِ تَبْكِيتًا لِعِبَادَتِهِمْ. الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ" أَيْ فِيهَا دَاخِلُونَ. وَالْخِطَابُ لِلْمُشْرِكِينَ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ، أَيْ أنتم وأردؤها مَعَ الْأَصْنَامِ. وَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: الْخِطَابُ لِلْأَصْنَامِ وَعَبَدَتِهَا، لِأَنَّ الْأَصْنَامَ وَإِنْ كَانَتْ جَمَادَاتٍ فَقَدْ يُخْبَرُ عَنْهَا بِكِنَايَاتِ الْآدَمِيِّينَ. وَقَالَ الْعُلَمَاءُ: لَا يَدْخُلُ فِي هَذَا عِيسَى وَلَا عُزَيْرٌ وَلَا الْمَلَائِكَةُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ" مَا" لِغَيْرِ الْآدَمِيِّينَ. فَلَوْ أَرَادَ ذَلِكَ لَقَالَ:" وَمَنْ". قَالَ الزَّجَّاجُ: وَلِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ بِهَذِهِ الْآيَةِ مُشْرِكُو مَكَّةَ دون غيرهم.

Yemen [lügatinde] odun demektir. Ateşi kendisiyle alevlendirdiğin ve tutuşturduğun her şey hadab'dır; bunu el-Cevherî zikretmiştir. Ateş yakılan alete de mıhdab denir. Ebû Ubeyde, Yüce Allah'ın: { حَصَبُ جَهَنَّمَ } buyruğu hakkında: «Ateşe attığın her şeyle ateşi beslemiş (hasbet) olursun» demiştir. Bu ayetten anlaşılan şudur ki kâfir insanlarla taptıkları putlar cehennemin odunudur. Bu ayetin benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } “Yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten sakının” [el-Bakara: 24]. Taşlardan kastın «el-Bakara» suresinde geçtiği üzere kükürt taşları olduğu da söylenmiştir; ateş putlara bir azap ve ceza olmaz, çünkü onların günahı yoktur. Fakat putlara tapanlar için bir azap olur: İlk olarak hasret çekerler, sonra putlar ateşin üzerinde toplanır ve ateşi her ateşten daha şiddetli olur, sonra da bunlarla azap görürler. Şöyle de denilmiştir: Putlar kızdırılıp azapları artsın diye kendilerine yapıştırılır. Bir görüşe göre de ibadet edenleri azarlamak ve utandırmak için ateşe atılmışlardır. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ } “Siz oraya gireceksiniz” buyruğu, yani içine dahil olacaksınız demektir. Hitap putperest müşrikleredir; yani: «Sizler putlarla birlikte oraya giren kimselersiniz.» Hitabın hem putlara hem de tapanlara yönelik olduğu da söylenebilir; zira putlar her ne kadar cansız olsalar da bazen onlar hakkında akıl sahiplerinin zamirleriyle haber verilebilir. İlim ehli demiştir ki: Îsâ, Üzeyr ve melekler -Allah'ın salâtları üzerlerine olsun- buna dahil değildir; çünkü { مَا } edatı akıl sahibi olmayanlar içindir. Şayet onları kastetseydi: { وَمَنْ } buyururdu. ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Ayrıca bu ayette muhatap olanlar başkaları değil, Mekke müşrikleridir.»

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ٩٩ الى ١٠٠]

[el-Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 99-100]

لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ (٩٩) لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ (١٠٠)

{ لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ (٩٩) لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ (١٠٠) } “Eğer bunlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi. Oysa hepsi orada ebedî kalacaklardır. (99) Onların orada iç çekip inlemeleri vardır ve onlar orada [hiçbir şey] işitmezler. (100)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها) أَيْ لَوْ كَانَتِ الْأَصْنَامُ آلِهَةً لَمَا وَرَدَ عَابِدُوهَا النَّارَ. وَقِيلَ: مَا وَرَدَهَا الْعَابِدُونَ وَالْمَعْبُودُونَ، وَلِهَذَا قَالَ:" وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ) أَيْ لِهَؤُلَاءِ الَّذِينَ وَرَدُوا النَّارَ مِنَ الْكُفَّارِ وَالشَّيَاطِينِ، فَأَمَّا الْأَصْنَامُ فَعَلَى الْخِلَافِ فِيهَا، هَلْ يُحْيِيهَا اللَّهُ تَعَالَى وَيُعَذِّبُهَا حَتَّى يَكُونَ لَهَا زَفِيرٌ أَوْ لَا؟ قَوْلَانِ: وَالزَّفِيرُ صَوْتُ نَفْسِ الْمَغْمُومِ يَخْرُجُ مِنَ الْقَلْبِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" هُودٍ". (وَهُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ)

Yüce Allah'ın: { لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها } “Eğer bunlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi” buyruğu; yani şayet putlar ilah olsalardı, onlara tapanlar ateşe girmezlerdi, demektir. Tapanlar da tapılanlar da oraya girmezdi, şeklinde de söylenmiştir. Bundan dolayı: { وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ } “Oysa hepsi orada ebedî kalacaklardır” buyurmuştur. Yüce Allah'ın: { لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ } “Onların orada iç çekip inlemeleri vardır” buyruğu; yani kâfirlerden ve şeytanlardan ateşe giren bu kimseler içindir. Putlara gelince, bu hususta ihtilaf vardır: Yüce Allah onları diriltip kendilerine ait bir inleme/hırıltı olacak şekilde azap edecek midir, etmeyecek midir? [Bu hususta] iki görüş vardır. Zefîr (زَفِير), kederli kimsenin kalpten çıkan nefesinin sesidir. [Buna dair açıklama] Hûd [Suresi'nde] geçmişti. { وَهُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ } “Ve onlar orada [hiçbir şey] işitmezler.”

قِيلَ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالْمَعْنَى وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ شَيْئًا، لِأَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ صُمًّا، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا" [الاسراء: ٩٧]. وَفِي سَمَاعِ الْأَشْيَاءِ رَوْحٌ وَأُنْسٌ، فَمَنَعَ اللَّهُ الْكُفَّارَ ذَلِكَ فِي النَّارِ. وَقِيلَ: لَا يَسْمَعُونَ مَا يَسُرُّهُمْ، بَلْ يَسْمَعُونَ صَوْتَ مَنْ يَتَوَلَّى تَعْذِيبَهُمْ مِنَ الزَّبَانِيَةِ. وَقِيلَ: إِذَا قِيلَ لَهُمُ" اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ" [المؤمنون: ١٠٨] يَصِيرُونَ حِينَئِذٍ صُمًّا بُكْمًا، كَمَا قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: إِذَا بَقِيَ مَنْ يَخْلُدُ فِي النَّارِ فِي جَهَنَّمَ جُعِلُوا فِي تَوَابِيتَ مِنْ نَارٍ، ثُمَّ جُعِلَتِ التَّوَابِيتُ فِي تَوَابِيتَ أُخْرَى فِيهَا مَسَامِيرُ مِنْ نَارٍ، فَلَا يَسْمَعُونَ شَيْئًا، وَلَا يَرَى أَحَدٌ مِنْهُمْ أَنَّ فِي النَّارِ مَنْ يعذب غيره.

Sözde bir hazif olduğu söylenmiştir; manası: «Onlar orada hiçbir şey işitmezler» demektir, zira onlar sağır olarak haşrolunurlar; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } “Kıyamet gününde onları körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzüstü haşrederiz” [el-İsrâ: 97]. Bir şeyleri işitmekte bir rahatlık ve ünsiyet vardır; Allah kâfirleri ateşte bundan mahrum bırakmıştır. Şöyle de denilmiştir: Kendilerini sevindirecek şeyleri işitmezler, aksine kendilerine azap etmekle görevli zebânilerin sesini işitirler. Bir diğer görüşe göre kendilerine: { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Yıkılıp gidin orada, benimle konuşmayın!” [el-Mü'minûn: 108] dendiği vakit sağır ve dilsiz olurlar. Nitekim İbn Mes'ûd şöyle demiştir: «Ateşte ebedî kalacak olanlar cehennemde kaldıklarında ateşten tabutlara konurlar; sonra bu tabutlar içinde ateşten çiviler bulunan başka tabutlara konur. Artık hiçbir şey işitmezler ve onlardan hiçbiri ateşte kendisinden başka azap gören birinin olduğunu düşünmez.»

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ١٠١ الى ١٠٣]

[el-Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 101-103]

إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ (١٠١) لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ (١٠٢) لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣)

{ إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ (١٠١) لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ (١٠٢) لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣) } “Şüphesiz haklarında tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar var ya, işte onlar oradan uzak tutulurlar. (101) Onlar cehennemin uğultusunu bile duymazlar ve onlar canlarının çektiği şeyler içinde ebedî kalıcıdırlar. (102) En büyük dehşet dahi onları tasalandırmaz ve melekler onları: ‹İşte bu, size vaad edilmiş olan gününüzdür› diye karşılarlar. (103)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى) أَيِ الْجَنَّةُ (أُولئِكَ عَنْها) أَيْ عَنِ النَّارِ (مُبْعَدُونَ) فَمَعْنَى الْكَلَامِ الِاسْتِثْنَاءُ، وَلِهَذَا قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ:" إِنَّ" هَاهُنَا بِمَعْنَى" إِلَّا" وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ غَيْرُهُ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ حَاطِبٍ: سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ﵁ يَقْرَأُ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى الْمِنْبَرِ" إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى " فَقَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: (إِنَّ عُثْمَانَ مِنْهُمْ). قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها) أَيْ حِسَّ النَّارِ وَحَرَكَةَ لَهَبِهَا. وَالْحَسِيسُ وَالْحِسُّ الْحَرَكَةُ. وَرَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ قَالَ أَبُو رَاشِدٍ الْحَرُورِيُّ لِابْنِ عَبَّاسٍ:" لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها" فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَمَجْنُونٌ أَنْتَ؟ فَأَيْنَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها" وقوله تعالى:" فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ" [هود: ٩٨] وقوله:" إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً" [مريم: ٨٦]. وَلَقَدْ كَانَ مِنْ دُعَاءِ مَنْ مَضَى: اللَّهُمَّ أَخْرِجْنِي مِنَ النَّارِ سَالِمًا، وَأَدْخِلْنِي الْجَنَّةَ فَائِزًا. وقال أبو عثمان النهدي:

Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } “Şüphesiz haklarında tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar” yani cennet [takdir edilmiş olanlar], { أُولئِكَ عَنْها } “işte onlar oradan” yani ateşten { مُبْعَدُونَ } “uzak tutulacaklardır” buyruğunda sözün anlamı istisnadır. Bundan dolayı ilim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Buradaki { إِنَّ } “inne” kelimesi, { إِلَّا } “illâ” anlamındadır ve Kur’ân’da bundan başka [bu anlamda gelen bir örneği] yoktur. Muhammed b. Hâtıb şöyle demiştir: Ali b. Ebî Tâlib’i radıyallâhu anh minberde bu ayeti, yani { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } “Şüphesiz haklarında tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar” ayetini okurken işittim; [ardından] şöyle dedi: Peygamber’i sallallâhu aleyhi ve sellem: «Osman da onlardandır.» buyururken işittim. Yüce Allah'ın: { لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها } “Onun uğultusunu bile duymazlar” buyruğu, yani ateşin sesini ve alevinin hışırtısını [işitmezler] demektir. el-Hasîs (الْحَسِيس) ve el-hıs (الْحِسّ), hareket [ve ses] demektir. İbn Cüreyc, Atâ’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Harûrî [fırkasından] Ebû Râşid, İbn Abbâs’a: “{ لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها } (Onun uğultusunu bile duymazlar)” [ayetini] okudu. Bunun üzerine İbn Abbâs: “Sen deli misin? O hâlde Yüce Allah'ın: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” buyruğu ile Yüce Allah'ın: { فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ } “Böylece onları ateşe götürdü” [Hûd, 98] buyruğu ve: { إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً } “Cehenneme susamış olarak [sevk ederiz]” [Meryem, 86] buyruğu nerede kalır?” dedi. Geçmiş büyüklerin dualarından biri de şöyleydi: “Allah'ım! Beni ateşten esenlikle çıkar ve kurtuluşa ermiş olarak beni cennete girdir.” Ebû Osmân en-Nehdî şöyle demiştir:

عَلَى الصِّرَاطِ حَيَّاتٌ تَلْسَعُ أَهْلَ النَّارِ فَيَقُولُونَ: حَسَّ حَسَّ. وَقِيلَ: إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ [الْجَنَّةِ] لَمْ يَسْمَعُوا حِسَّ أَهْلِ النَّارِ وَقَبْلَ ذَلِكَ يَسْمَعُونَ، فَاللَّهُ أَعْلَمُ (وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ) أَيْ دَائِمُونَ وَهُمْ فِيمَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ. وَقَالَ" وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيها مَا تَدَّعُونَ

«Sırat üzerinde ateş ehlini sokan yılanlar vardır; [onlar da acıdan] «has, has» derler.» Cennet ehli cennete girdikleri zaman cehennem ehlinin sesini işitmezler, ondan önce ise işitirler de denilmiştir; en doğrusunu Allah bilir. { وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ } “Ve onlar canlarının çektiği şeyler içinde ebedî kalıcıdırlar” buyruğu; yani nefislerinin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı şeyler içinde ebedîdirler demektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيها مَا تَدَّعُونَ }

" [فصلت: ٣١]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ) وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ" لَا يَحْزُنُهُمُ" بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الزَّايِ. الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الزَّايِ. قَالَ الْيَزِيدِيُّ: حَزَنَهُ لُغَةُ قُرَيْشٍ، وَأَحْزَنَهُ لُغَةْ تَمِيمٍ، وَقَدْ قُرِئَ بِهِمَا. وَالْفَزَعُ الْأَكْبَرُ أَهْوَالُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَالْبَعْثِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ وَقْتٌ يُؤْمَرُ بِالْعِبَادِ إِلَى النَّارِ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالضَّحَّاكُ: هُوَ إِذَا أَطْبَقَتِ النَّارُ عَلَى أَهْلِهَا، وَذُبِحَ الْمَوْتُ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ وَقَالَ ذُو النُّونِ الْمِصْرِيُّ: هُوَ الْقَطِيعَةُ وَالْفِرَاقُ. وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (ثَلَاثَةٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي كَثِيبٍ مِنَ الْمِسْكِ الْأَذْفَرِ وَلَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ رَجُلٌ أَمَّ قَوْمًا مُحْتَسِبًا وَهُمْ له رضوان وَرَجُلٌ أَذَّنَ لِقَوْمٍ مُحْتَسِبًا وَرَجُلٌ ابْتُلِيَ بِرِقٍّ الدُّنْيَا فَلَمْ يَشْغَلْهُ عَنْ طَاعَةِ رَبِّهِ (. وَقَالَ أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ: مَرَرْتُ بِرَجُلٍ يَضْرِبُ غُلَامًا لَهُ، فَأَشَارَ إِلَيَّ الْغُلَامُ، فَكَلَّمْتُ مَوْلَاهُ حَتَّى عَفَا عَنْهُ، فَلَقِيتُ أَبَا سَعِيدٍ الخدري فأخبرته، فقال: يا بن أَخِي مَنْ أَغَاثَ مَكْرُوبًا أَعْتَقَهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ يَوْمَ الْفَزَعِ الْأَكْبَرِ. سَمِعْتُ ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. (وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ) أَيْ تَسْتَقْبِلُهُمُ الْمَلَائِكَةُ عَلَى أَبْوَابِ الْجَنَّةِ يُهَنِّئُونَهُمْ وَيَقُولُونَ لَهُمْ: (هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ) وَقِيلَ: تَسْتَقْبِلُهُمْ مَلَائِكَةُ الرَّحْمَةِ عِنْدَ خُرُوجِهِمْ مِنَ الْقُبُورِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" هَذَا يَوْمُكُمُ" أَيْ وَيَقُولُونَ لَهُمْ، فَحُذِفَ." الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ" فيه الكرامة.

“Orada nefislerinizin arzuladığı her şey sizindir ve orada istediğiniz her şey sizin içindir” [Fussilet: 31]. Yüce Allah'ın: { لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } “En büyük dehşet dahi onları tasalandırmaz” buyruğunda Ebû Ca'fer ve İbn Muheysın { لَا يَحْزُنُهُمُ } fiilini yâ harfinin zammesi ve zâ harfinin kesresiyle (lâ yuhzinuhüm) okumuşlardır. Diğer kurrâ ise yâ harfinin fethası ve zâ harfinin zammesiyle (lâ yahzunuhüm) okumuştur. el-Yezîdî şöyle demiştir: Hazenehu Kureyş'in lehçesi, ahzenehu ise Temîm'in lehçesidir; her iki kıraatle de okunmuştur. İbn Abbâs'tan rivayetle en büyük dehşet (el-fezeu'l-ekber); kıyamet gününün ve yeniden dirilişin korkunç halleridir. el-Hasan: «Kulların ateşe sevk edilmesinin emredildiği andır» demiştir. İbn Cüreyc, Saîd b. Cübeyr ve ed-Dahhâk: «Ateş ehlinin üzerine kapatıldığı ve ölümün cennet ile cehennem arasında boğazlandığı andır» demişlerdir. Zünnûn el-Mısrî: «O, bağların kopması ve ayrılıktır» demiştir. Nebi'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: «Kıyamet gününde üç kişi keskin kokulu misk tepesi üzerindedir ve en büyük dehşet onları tasalandırmaz: Sevabını sırf Allah'tan umarak bir topluluğa imamlık yapan ve kendisinden razı olunan kimse, sevabını sırf Allah'tan umarak bir topluluk için ezan okuyan kimse ve dünyada kölelikle imtihan olunup da bu durum kendisini Rabbine itaatten alıkoymayan kimse.» Ebû Seleme b. Abdirrahmân şöyle anlatmıştır: Kölesini döven bir adama rastladım; köle bana işaret etti. Ben de efendisiyle konuştum, nihayet onu affetti. Sonra Ebû Saîd el-Hudrî ile karşılaşıp durumu ona anlattım. Dedi ki: «Kardeşimin oğlu! Kim sıkıntıdaki bir kimsenin imdadına yetişirse Allah o en büyük dehşet gününde onu ateşten azat eder. Ben bunu Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem işittim.» { وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } “Ve melekler onları karşılarlar” yani cennet kapılarında melekler onları karşılar, tebrik eder ve kendilerine şöyle derler: { هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “İşte bu, size vaad edilmiş olan gününüzdür.” İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre rahmet meleklerinin kabirlerinden çıktıklarında onları karşılayacağı da söylenmiştir. { هَذَا يَوْمُكُمُ } ifadesi «onlara şöyle derler» takdirindedir, fiil hazfedilmiştir. { الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } buyruğu ise «içinde ikram bulunan [gün]» demektir.

[سورة الأنبياء (٢١): آية ١٠٤]

[el-Enbiyâ Suresi (21), Ayet 104]

يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ (١٠٤)

{ يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ (١٠٤) } “O gün göğü, kitap dürer gibi düreriz. İlk yaratmaya nasıl başladıysak, üzerimize bir vaad olarak onu öylece iade ederiz. Şüphesiz biz [bunu] yapanlarız. (104)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ) قَرَأَ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ الْقَعْقَاعِ وَشَيْبَةُ بْنُ نِصَاحٍ وَالْأَعْرَجُ وَالزُّهْرِيُّ" تُطْوَى" بِتَاءٍ مَضْمُومَةٍ" السَّمَاءُ" رَفْعًا عَلَى ما لم يسم فاعله. مجاهد" يطوي"

Yüce Allah'ın: { يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ } “O gün göğü düreriz” buyruğu hakkında; Ebû Ca‘fer b. el-Ka‘kâ‘, Şeybe b. Nisâh, el-A‘rec ve ez-Zührî, ötreli te ile { تُطْوَى } ve nâib-i fâil (fâili zikredilmeyen) olarak merfû kılmak suretiyle { السَّمَاءُ } şeklinde okumuşlardır. Mücâhid ise { يَطْوِي }

عَلَى مَعْنَى يَطْوِي اللَّهُ السَّمَاءَ. الْبَاقُونَ" نَطْوِي" بِنُونِ الْعَظَمَةِ. وَانْتِصَابُ" يَوْمَ" عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الْهَاءِ الْمَحْذُوفَةِ فِي الصِّلَةِ، التَّقْدِيرُ: الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَهُ يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ. أَوْ يَكُونُ مَنْصُوبًا بِ"- نُعِيدُ" مِنْ قَوْلِهِ" كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ". أَوْ بِقَوْلِهِ:" لَا يَحْزُنُهُمُ" أَيْ لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ فِي الْيَوْمِ الَّذِي نَطْوِي فِيهِ السَّمَاءَ. أَوْ عَلَى إِضْمَارِ وَاذْكُرْ، وَأَرَادَ بِالسَّمَاءِ الْجِنْسَ، دَلِيلُهُ:" وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ" [الزمر: ٦٧]." كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: أَيْ كَطَيِّ الصَّحِيفَةِ عَلَى مَا فِيهَا، فَاللَّامُ بِمَعْنَى" عَلَى". وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا: اسْمُ كَاتِبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَيْسَ بِالْقَوِيِّ، لِأَنَّ كِتَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَعْرُوفُونَ لَيْسَ هَذَا مِنْهُمْ، وَلَا فِي أَصْحَابِهِ مَنِ اسْمُهُ السِّجِلُّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَابْنُ عُمَرَ وَالسُّدِّيُّ:" السِّجِلِّ" مَلَكٌ، وَهُوَ الَّذِي يَطْوِي كُتُبَ بَنِي آدَمَ إِذَا رُفِعَتْ إِلَيْهِ. وَيُقَالُ: إِنَّهُ فِي السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ، تُرْفَعُ إِلَيْهِ أَعْمَالُ الْعِبَادِ، يَرْفَعُهَا إِلَيْهِ الْحَفَظَةُ الْمُوَكَّلُونَ بِالْخَلْقِ فِي كُلِّ خَمِيسٍ وَاثْنَيْنِ، وَكَانَ مِنْ أَعْوَانِهِ فِيمَا ذَكَرُوا هَارُوتُ وَمَارُوتُ. وَالسِّجِلُّ الصَّكُّ، وَهُوَ اسْمٌ مُشْتَقٌّ مِنَ السِّجَالَةِ وَهِيَ الْكِتَابَةُ، وَأَصْلُهَا مِنَ السَّجْلِ وَهُوَ الدَّلْوُ، تَقُولُ: سَاجَلْتُ الرَّجُلَ إِذَا نَزَعْتُ دَلْوًا وَنَزَعَ دَلْوًا، ثُمَّ اسْتُعِيرَتْ فَسُمِّيَتِ الْمُكَاتَبَةُ وَالْمُرَاجَعَةُ مُسَاجَلَةً. وَقَدْ سَجَّلَ الْحَاكِمُ تَسْجِيلًا. وَقَالَ الْفَضْلُ بْنُ الْعَبَّاسِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي لَهَبٍ:

«Allah göğü dürer» manasında okumuştur. Diğer kurrâ ise azamet nûnu ile: { نَطْوِي } şeklinde okumuştur. { يَوْمَ } lafzının mansub oluşu; sıladaki hazfedilmiş zamirden (hâ harfinden) bedel olması sebebiyledir. Takdiri: «Gökleri düreceğimiz gün, o vaad olunduğunuz gündür» şeklindedir. Veya { كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ } “İlk yaratmaya nasıl başladıysak onu öylece iade ederiz” buyruğundaki { نُعِيدُ } fiili ile mansubdur; ya da { لَا يَحْزُنُهُمُ } fiili iledir; yani: «Göğü düreceğimiz günde en büyük dehşet onları tasalandırmaz» demektir. Yahut da takdiri bir üzkür (hatırla) fiili iledir. [Ayet metnindeki tekil] semâ lafzı ile cins kastedilmiştir; bunun delili ise: { وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ } “Gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüş olacaktır” [ez-Zümer: 67] ayetidir. { كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ } “Kitap dürer gibi” buyruğu hakkında İbn Abbâs ve Mücâhid: «Sahifenin içindekiler üzerine dürülmesi gibi» demişlerdir; bu durumda lâm harfi «alâ» (üzerine) manasındadır. Yine İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre [es-Sicill], Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kâtibinin adıdır; ancak bu görüş kuvvetli değildir. Zira Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kâtipleri bilinmektedir, bu isim onlardan biri değildir ve ashabı arasında adı «es-Sicill» olan kimse yoktur. İbn Abbâs, İbn Ömer ve es-Süddî'den gelen bir diğer rivayette ise: «es-Sicill» bir melektir; âdemoğullarının amelleri kendisine yükseltildiğinde sayfalarını düren melektir. Denildiğine göre bu melek üçüncü kattaki semadadır; kulların amelleri ona yükseltilir, yaratılmışlara vekil tayin edilen koruyucu melekler amelleri her perşembe ve pazartesi günleri ona çıkarırlar. Zikrettiklerine göre Hârût ile Mârût da onun yardımcılarındandı. «es-Sicill» (السِّجِلِّ), yazılı belge/sahifedir. «Sicâle» (السِّجَالَة) kökünden türemiş bir isim olup yazı yazmak demektir. Aslı ise kova anlamına gelen «secl» (السَّجْل) lafzından gelir. Biriyle kova kova su çektiğinde «Sâceltü'r-racüle» dersin; daha sonra bu kelime istiare yoluyla mektuplaşma ve karşılıklı yazışmaya «müsâcele» (مُسَاجَلَة) denilmiştir. Hâkim kayda geçirdiğinde «Seccale'l-hâkimu tescîlen» denir. Fadl b. Abbâs b. Utbe b. Ebî Leheb şöyle demiştir:

مَنْ يُسَاجِلْنِي يُسَاجِلْ مَاجِدًا ... يَمْلَأُ الدَّلْوَ إِلَى عَقْدِ الْكَرَبِ

«Benimle yarışa giren, kovayı ipin düğüm yerine kadar dolduran şerefli biriyle yarışmış olur.»

ثُمَّ بُنِيَ هَذَا الِاسْمُ عَلَى فِعِلٍّ مِثْلَ حِمِرٍّ وَطِمِرٍّ وَبِلِيٍّ. وَقَرَأَ أَبُو زُرْعَةَ بْنُ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ:"/ كَطَيِّ السُّجُلِّ" بِضَمِّ السِّينِ وَالْجِيمِ وَتَشْدِيدِ اللَّامِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَطَلْحَةُ:" كَطَيِّ السِّجِلِّ" بِفَتْحِ السِّينِ وَإِسْكَانِ الْجِيمِ وَتَخْفِيفِ اللَّامِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَالتَّمَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ:" لِلْكِتَابِ". وَالطَّيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الدَّرْجُ الَّذِي هُوَ ضِدُّ النَّشْرِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ" [الزمر: ٦٧]. وَالثَّانِي: الْإِخْفَاءُ وَالتَّعْمِيَةُ وَالْمَحْوُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يمحو ويطمس رسومها ويكدر نجومها.

Sonra bu isim; hımirr (حِمِرّ), tımirr (طِمِرّ) ve biliyy (بِلِيّ) lafızları gibi fi'ill (فِعِلّ) vezninde teşkil edilmiştir. Ebû Zür'a b. Amr b. Cerîr: Sîn ve cîm harflerinin dammesi ve lâm harfinin şeddesiyle { كَطَيِّ السُّجُلِّ } şeklinde okumuştur. el-A'meş ve Talha ise sîn'in fethası, cîm'in sükûnu ve lâm'ın şeddesiz (tahfif) oluşuyla { كَطَيِّ السَّجْلِ } şeklinde okumuşlardır. en-Nehhâs şöyle demiştir: «İnşâallâhu Teâlâ mana birdir.» [Kıraatte vakıf açısından] tam olan yer { لِلْكِتَابِ } ifadesidir. Bu ayette geçen dürme (et-tayy) lafzı iki manaya ihtimallidir: Birincisi; yaymanın (neşr) zıddı olan dürmektir (katlayıp toplamaktır). Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ } “Gökler de O'nun sağ eliyle (kudretiyle) dürülmüş olacaktır” [ez-Zümer: 67]. İkincisi ise; gizlemek, örtüp belirsiz kılmak ve silip yok etmektir. Çünkü Yüce Allah [kıyamet günü göğün] izlerini silip yok edecek ve yıldızlarını karartıp dökecektir.

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ. وَإِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ" [التكوير: ٢ - ١] " وَإِذَا السَّماءُ كُشِطَتْ" [التكوير: ١١]." لِلْكِتَابِ" وَتَمَّ الْكَلَامُ. وَقِرَاءَةُ الْأَعْمَشِ وَحَفْصٍ وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ وَيَحْيَى وَخَلَفٍ:" لِلْكُتُبِ" جَمْعًا ثُمَّ اسْتَأْنَفَ الْكَلَامَ فَقَالَ:" كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ" أَيْ نَحْشُرُهُمْ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلًا كَمَا بُدِئُوا فِي الْبُطُونِ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عُرَاةً غُرْلًا أَوَّلُ الْخَلْقِ يُكْسَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِبْرَاهِيمُ ﵇ ثُمَّ قَرَأَ-" كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ" أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَامَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِمَوْعِظَةٍ فَقَالَ: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تُحْشَرُونَ إِلَى اللَّهِ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلًا" كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ" أَلَا وَإِنَّ أَوَّلَ الْخَلَائِقِ يُكْسَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِبْرَاهِيمُ ﵇ وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذَا الْبَابَ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ" مُسْتَوْفًى. وَذَكَرَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ عَنْ أَبِي الزَّعْرَاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: يُرْسِلُ اللَّهُ ﷿ مَاءً مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ كَمَنِيِّ الرِّجَالِ فَتَنْبُتُ مِنْهُ لُحْمَانُهُمْ وَجُسْمَانُهُمْ كَمَا تَنْبُتُ الْأَرْضُ بِالثَّرَى. وَقَرَأَ" كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ". وقال ابن عباس: المعنى نهلك كل شي وَنُفْنِيهِ كَمَا كَانَ أَوَّلَ مَرَّةٍ، وَعَلَى هَذَا فَالْكَلَامُ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ:" يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ" أَيْ نَطْوِيهَا فَنُعِيدُهَا إِلَى الْهَلَاكِ وَالْفَنَاءِ فَلَا تَكُونُ شَيْئًا. وَقِيلَ: نُفْنِي السَّمَاءَ ثُمَّ نُعِيدُهَا مَرَّةً أُخْرَى بَعْدَ طَيِّهَا وَزَوَالِهَا، كَقَوْلِهِ:" يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ" [إبراهيم: ٤٨] وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ وَهُوَ نَظِيرُ قَوْلِهِ:" وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ" [الانعام: ٩٤] وقوله ﷿:"- عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ . وَإِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ } “Güneş dürüldüğü zaman, yıldızlar kararıp döküldüğü zaman” [et-Tekvîr: 1-2], { وَإِذَا السَّماءُ كُشِطَتْ } “Ve gök sıyrılıp açıldığı zaman” [et-Tekvîr: 11]. { لِلْكِتَابِ } lafzında kelam tamam olmuştur. el-A'meş, Hafs, Hamza, el-Kisâî, Yahyâ ve Halef'in kıraatinde ise çoğul olarak { لِلْكُتُبِ } şeklindedir. Sonra kelama yeniden başlanarak: { كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ } “İlk yaratmaya nasıl başladıysak onu öylece iade ederiz” buyrulmuştur; yani tıpkı ana rahimlerinde başladıkları gibi onları yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak haşrederiz. en-Nesâî'nin İbn Abbâs'tan, onun da Nebi'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: «Kıyamet gününde insanlar çıplak ve sünnetsiz olarak haşrolunurlar. Kıyamet gününde mahlûkattan ilk giydirilecek olan İbrâhim'dir aleyhisselâm.» Sonra { كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ } ayetini okudu. Müslim de bunu İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; İbn Abbâs demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aramızda bir vaaz için ayağa kalktı ve şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Şüphesiz sizler Allah'ın huzuruna yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak haşrolunacaksınız: { كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ } “İlk yaratmaya nasıl başladıysak, üzerimize bir vaad olarak onu öylece iade ederiz. Şüphesiz biz [bunu] yapanlarız.” Haberiniz olsun ki kıyamet günü mahlûkattan ilk giydirilecek kişi İbrâhim'dir aleyhisselâm...» ve hadisi zikretti. Biz bu babı «et-Tezkira» adlı kitabımızda eksiksiz bir şekilde anlattık. Süfyân es-Sevrî, Seleme b. Kuheyl'den, o Ebü'z-Za'râ'dan, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle dediğini zikretmiştir: «Yüce Allah Arş'ın altından erkeklerin menisi gibi bir su indirir; böylece tıpkı yerin ıslak toprakla bitki bitirmesi gibi onların etleri ve bedenleri de bundan biter.» Ve { كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ } ayetini okumuştur. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Manası; her şeyi ilk baştaki gibi helak eder ve yok ederiz demektir. Buna göre söz { يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ } “O gün göğü düreriz” buyruğuna bağlıdır; yani «Onu dürer, böylece yokluğa ve helake döndürürüz de artık hiçbir şey olmaz» demektir. Şöyle de denilmiştir: Göğü yok eder, sonra dürüldükten ve zail olduktan sonra tıpkı: { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ } “Yerin başka bir yere, göklerin de [başka göklere] dönüştürüleceği gün” [İbrâhîm: 48] buyruğunda olduğu gibi onu bir kere daha iade ederiz. Birinci görüş daha sahihtir ve bu, Yüce Allah'ın şu buyruklarının benzeridir: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz” [el-En'âm: 94] ve { عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ }

"." وَعْداً" نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ وَعَدْنَا وَعْدًا" عَلَيْنا" إِنْجَازُهُ وَالْوَفَاءُ بِهِ أَيْ مِنَ الْبَعْثِ وَالْإِعَادَةِ فَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ: ثُمَّ أَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ:" إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ" قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى" إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ" إِنَّا كُنَّا قَادِرِينَ عَلَى مَا نَشَاءُ. وَقِيلَ" إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ" أَيْ مَا وَعَدْنَاكُمْ وَهُوَ كما قال:" كانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا" [المزمل: ١٨]. وَقِيلَ:" كانَ" لِلْإِخْبَارِ بِمَا سَبَقَ مِنْ قَضَائِهِ. وقيل: صلة.

...». { وَعْداً } “...bir vaad olarak” [kelimesi] mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak nasbedilmiştir; yani "bir vaad ile vaadettik" [demektir]. { عَلَيْنا } “üzerimize [bir borçtur]” [ifadesi ise], onu yerine getirmek ve ifa etmek [üzerimize haktır demektir], yani yeniden diriltmeyi ve iadeyi [yerine getirmek üzerimize bir vaaddir]. Dolayısıyla ifadede bir hazif (düşmüş öge) vardır. Sonra sânı yüce olan [Allah] bunu şu buyruğuyla tekit etmiştir: { إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ } “Şüphesiz biz [bunu] yapanlarız.” ez-Zeccâc şöyle demiştir: { إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ } ifadesinin manası; "biz dilediğimiz şeye kadir olanlarız" demektir. Şöyle de denilmiştir: { إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ } yani "size vaadettiğimiz şeyi [mutlaka yapanlarız]". Bu da tıpkı [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu gibidir: { كانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا } “O'nun vaadi yerine getirilmiştir” [el-Müzzemmil: 18]. Bir görüşe göre [ayetteki] { كانَ } lafzı, O'nun önceden geçmiş olan kazasını haber vermek içindir. Bir diğer görüşe göre ise sıladır (zâiddir).

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ١٠٥ الى ١٠٦]

[el-Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 105-106]

وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥) إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ (١٠٦)

{ وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥) إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ (١٠٦) } “Andolsun biz Zikir'den sonra Zebûr'da da: ‹Yeryüzüne mutlaka salih kullarım vâris olacaktır› diye yazmıştık. (105) Şüphesiz bunda, ibadet eden bir topluluk için yeterli bir tebliğ/öğüt vardır. (106)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ) الزَّبُورُ وَالْكِتَابُ وَاحِدٌ، وَلِذَلِكَ جَازَ أَنْ يُقَالَ لِلتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ زَبُورٌ. زَبَرْتُ أَيْ كَتَبْتُ وَجَمْعُهُ زُبُرٌ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ:" الزَّبُورُ" التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ وَالْقُرْآنُ. (مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ) الَّذِي فِي السَّمَاءِ (أَنَّ الْأَرْضَ) أَرْضَ الْجَنَّةِ (يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ) رَوَاهُ سُفْيَانُ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. الشَّعْبِيُّ:" الزَّبُورُ" زبور داود، و" الذكر" تَوْرَاةُ مُوسَى ﵇. مُجَاهِدٌ وَابْنُ زَيْدٍ:" الزبور" كتب الأنبياء ﵈، و" الذِّكْرِ" أُمُّ الْكِتَابِ الَّذِي عِنْدَ اللَّهِ فِي السَّمَاءِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" الزَّبُورُ" الْكُتُبُ الَّتِي أَنْزَلَهَا الله من بعد موسى على أنبيائه، و" الذكر" التَّوْرَاةُ الْمُنَزَّلَةُ عَلَى مُوسَى. وَقَرَأَ حَمْزَةُ" فِي الزَّبُورِ" بِضَمِّ الزَّايِ جَمْعُ زُبُرٍ" أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ" أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِيهِ أَنَّهُ يُرَادُ بِهَا أَرْضُ الْجَنَّةِ كَمَا قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، لِأَنَّ الْأَرْضَ فِي الدُّنْيَا قال قَدْ وَرِثَهَا الصَّالِحُونَ وَغَيْرُهُمْ. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِمَا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَأَبُو الْعَالِيَةِ: وَدَلِيلُ هَذَا التَّأْوِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ" [الزمر: ٧٤] وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهَا الْأَرْضُ الْمُقَدَّسَةُ. وَعَنْهُ أَيْضًا: أَنَّهَا أَرْضُ الْأُمَمِ الْكَافِرَةِ تَرِثُهَا أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ بِالْفُتُوحِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ بَنُو إِسْرَائِيلَ، بِدَلِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها" [الأعراف: ١٣٧] وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْعِبَادِ الصَّالِحِينَ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ" عِبَادِي الصَّالِحُونَ" بِتَسْكِينِ الْيَاءِ. (إِنَّ فِي هَذَا) أَيْ فِيمَا جَرَى ذِكْرُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنَ الْوَعْظِ وَالتَّنْبِيهِ. وَقِيلَ: إِنَّ فِي الْقُرْآنِ (لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ) قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: هُمْ أَهْلُ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄:" عَابِدِينَ" مُطِيعِينَ. وَالْعَابِدُ الْمُتَذَلِّلُ الْخَاضِعُ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ كُلُّ عَاقِلٍ، لِأَنَّهُ مِنْ حَيْثُ الْفِطْرَةِ مُتَذَلِّلٌ لِلْخَالِقِ، وَهُوَ بِحَيْثُ لَوْ تَأَمَّلَ الْقُرْآنَ وَاسْتَعْمَلَهُ لَأَوْصَلَهُ ذَلِكَ إِلَى الْجَنَّةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا: هُمْ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ الَّذِينَ يُصَلُّونَ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ وَيَصُومُونَ شَهْرَ رَمَضَانَ. وَهَذَا هُوَ الْقَوْلُ الأول بعينه.

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ } “Andolsun biz Zebûr'da da yazmıştık” buyruğunda geçen ez-Zebûr ile el-Kitâb aynı anlamdadır. Bu sebeple Tevrat ve İncil'e de zebûr denilmesi caiz olmuştur. *Zebertü* (زَبَرْتُ), yazdım demektir; çoğulu *zübür*dür (زُبُر). Saîd b. Cübeyr: “ez-Zebûr; Tevrat, İncil ve Kur'an'dır” demiştir. { مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ } “Zikir'den sonra” yani semada bulunan [Zikir'den sonra], { أَنَّ الْأَرْضَ } “yeryüzüne” yani cennet yurduna, { يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ } “salih kullarım vâris olacaktır [diye yazmıştık]”. Bunu Süfyân, el-A'meş'ten, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet etmiştir. eş-Şa'bî: “ez-Zebûr, Dâvûd'un Zebûr'u; ez-Zikr ise Mûsâ aleyhisselâm'ın Tevrat'ıdır” demiştir. Mücâhid ve İbn Zeyd: “ez-Zebûr peygamberlerin aleyhimüsselâm kitapları, ez-Zikr ise Allah katında semada bulunan Ümmü'l-Kitâb'dır” demişlerdir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: “ez-Zebûr, Allah'ın Mûsâ'dan sonra peygamberlerine indirdiği kitaplar; ez-Zikr ise Mûsâ'ya indirilen Tevrat'tır.” Hamza { فِي الزَّبُورِ } ifadesini zâ harfinin ötresiyle zübûrun çoğulu olarak [*fi'z-Zubûri* şeklinde] okumuştur. { أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ } “Yeryüzüne mutlaka salih kullarım vâris olacaktır” ayeti hakkında söylenmiş en güzel söz, Saîd b. Cübeyr'in de belirttiği gibi bununla cennet yurdunun kastedildiğidir. Çünkü dünyadaki arza salih olanlar da olmayanlar da vâris olmuştur. Bu, İbn Abbâs, Mücâhid ve başkalarının da görüşüdür. Mücâhid ve Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: Bu tevilin delili, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ } “[Cennettekiler] derler ki: ‹Bize verdiği sözü yerine getiren ve bizi bu arza vâris kılan Allah'a hamdolsun›” [ez-Zümer: 74]. İbn Abbâs'tan, bunun Mukaddes Topraklar olduğuna dair rivayet de gelmiştir. Yine ondan, bunun kâfir kavimlerin toprakları olup fetihler yoluyla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin bunlara vâris olacağı rivayeti de nakledilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bundan maksat İsrailoğullarıdır; delili de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها } “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de bereketlerle donattığımız yerin doğularına ve batılarına vâris kıldık” [el-A'râf: 137]. Müfessirlerin çoğunluğu ise salih kullardan maksadın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti olduğu kanaatindedir. Hamza { عِبَادِي الصَّالِحُونَ } lafzını yâ harfini sâkin kılarak [*ıbâdî's-sâlihûn* şeklinde] okumuştur. { إِنَّ فِي هَذَا } “Şüphesiz bunda” yani bu surede zikredilen öğüt ve uyarılarda -bir görüşe göre de Kur'an'da-, { لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ } “ibadet eden bir topluluk için yeterli bir tebliğ/öğüt vardır.” Ebû Hureyre ve Süfyân es-Sevrî: “Onlar beş vakit namaz kılan kimselerdir” demişlerdir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “Âbidîn; itaatkâr kimseler demektir. Âbid ise tevazu gösteren, boyun eğendir” demiştir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Her akıl sahibinin bu kapsama girmesi uzak bir ihtimal değildir; zira o, fıtratı gereği Yaratıcı'ya karşı boyun eğicidir ve öyle bir durumdadır ki eğer Kur'an'ı düşünüp gereğince amel ederse, bu onu cennete ulaştırır. İbn Abbâs yine şöyle demiştir: “Onlar, beş vakit namazı kılan ve ramazan ayında oruç tutan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir.” Bu da birinci görüşün bizzat kendisidir.

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ١٠٧ الى ١٠٩]

[el-Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 107-109]

وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ (١٠٧) قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ (١٠٩)

{ وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ (١٠٧) قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ (١٠٩) } “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik. (107) De ki: ‹Bana ancak ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık siz teslim oluyor musunuz?› (108) Eğer yüz çevirirlerse de ki: ‹Size eşitlik üzere bildirdim. Tehdit olunduğunuz şey yakın mıdır yoksa uzak mıdır, ben bilmem.› (109)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ) قَالَ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ مُحَمَّدٌ ﷺ رَحْمَةً لِجَمِيعِ النَّاسِ فَمَنْ آمَنَ بِهِ وَصَدَّقَ بِهِ سَعِدَ، وَمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِهِ سَلِمَ مِمَّا لَحِقَ الْأُمَمَ مِنَ الْخَسْفِ وَالْغَرَقِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: أَرَادَ بِالْعَالَمِينَ الْمُؤْمِنِينَ خَاصَّةً. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ) فَلَا يَجُوزُ الْإِشْرَاكُ بِهِ. (فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ) أَيْ مُنْقَادُونَ لِتَوْحِيدِ اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ فَأَسْلِمُوا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ" [المائدة: ٩١] أَيِ انْتَهُوا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ تَوَلَّوْا) أَيْ إِنْ أَعْرَضُوا عَنِ الْإِسْلَامِ (فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ) أَيْ أَعْلَمْتُكُمْ عَلَى بَيَانِ أَنَّا وَإِيَّاكُمْ حَرْبٌ لَا صُلْحَ بَيْنَنَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ" [الأنفال: ٥٨] أَيْ أَعْلِمْهُمْ أَنَّكَ نَقَضْتَ الْعَهْدَ نَقْضًا، أَيِ اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَهُمْ فَلَيْسَ لِفَرِيقٍ عَهْدٌ مُلْتَزَمٌ فِي حَقِّ الْفَرِيقِ الْآخَرِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى أَعْلَمْتُكُمْ بِمَا يُوحَى إِلَيَّ عَلَى اسْتِوَاءٍ فِي الْعِلْمِ بِهِ، وَلَمْ أُظْهِرْ لِأَحَدٍ شَيْئًا كَتَمْتُهُ عَنْ غَيْرِهِ. (وَإِنْ أَدْرِي) " إِنْ" نَافِيةٌ بِمَعْنَى" مَا" أَيْ وَمَا أَدْرِي. (أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ) يَعْنِي أَجَلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا يَدْرِيهِ أَحَدٌ لَا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ وَلَا مَلَكٌ مُقَرَّبٌ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: آذَنْتُكُمْ بِالْحَرْبِ وَلَكِنِّي لَا أَدْرِي مَتَى يُؤْذَنُ لِي فِي محاربتكم.

Yüce Allah'ın: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik” buyruğu hakkında Saîd b. Cübeyr İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: «Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bütün insanlar için bir rahmet idi. Ona iman edip onu tasdik eden kimse saadete ermiş; ona iman etmeyen kimse ise geçmiş ümmetlerin başına gelen yere batırılma ve suda boğulma gibi felaketlerden kurtulup selamette kalmıştır.» İbn Zeyd ise: «Âlemler ile yalnızca müminleri kastetmiştir» demiştir. Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “De ki: Bana ancak ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor” buyruğu; bu sebeple O'na ortak koşmak caiz değildir demektir. { فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Artık siz teslim oluyor musunuz?” yani Yüce Allah'ın tevhidini benimseyip boyun eğiyor musunuz, yani Müslüman olun demektir; tıpkı Yüce Allah'ın: { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz mi?” [el-Mâide: 91] yani vazgeçin buyruğunda olduğu gibidir. Yüce Allah'ın: { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse” yani İslam'dan yüz çevirirlerse, { فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ } “de ki: Size eşitlik üzere bildirdim” yani aramızda sulh olmadığını, sizinle savaşa girdiğimizi açık bir beyanla size bildirdim demektir; tıpkı Yüce Allah'ın: { وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ } “Eğer bir kavmin hainlik etmesinden korkarsan sen de aynı şekilde ahdi bozduğunu onlara açıkça bildir” [el-Enfâl: 58] buyruğunda olduğu gibidir. Yani onlara ahdi tamamen bozduğunu bildir ki sen de onlar da eşit olasınız da hiçbir tarafın diğer taraf üzerinde bağlayıcı bir ahdi kalmasın. ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Manası; bana vahyolunan şeyleri bilme konusunda herkes eşit olacak şekilde size bildirdim; bir kimseden gizlediğim bir şeyi bir başkasına açıklamadım demektir.» { وَإِنْ أَدْرِي } buyruğundaki { إِنْ } edatı { مَا } manasında bir nefiy (olumsuzluk) edatıdır; yani: «Ve ben bilmem» demektir. { أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ } “Tehdit olunduğunuz şey yakın mıdır yoksa uzak mıdır?” buyruğu; yani kıyamet gününün vaktini ne gönderilmiş bir nebi ne de mukarreb bir melek hiç kimse bilemez demektir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: «Sizinle savaşa gireceğimi bildirdim; fakat sizinle savaşmama ne zaman izin verileceğini ben bilemem.»

[سورة الأنبياء (٢١): الآيات ١١٠ الى ١١٢]

[el-Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 110-112]

إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ (١١٠) وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (١١١) قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ (١١٢)

{ إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ (١١٠) وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (١١١) قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ (١١٢) } “Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını da bilir, gizlemekte olduklarınızı da bilir. (110) Ben bilmem; belki de bu [mühlet], sizin için bir imtihan ve bir süreye kadar bir faydalanmadır. (111) [Peygamber] dedi ki: ‹Rabbim! Hak ile hükmet. Bizim Rabbimiz Rahmân'dır; sizin nitelemelerinize karşı yardımı istenendir.› (112)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ) أَيْ مِنَ الشِّرْكِ وَهُوَ الْمُجَازِي عَلَيْهِ. (وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ) أَيْ لَعَلَّ الْإِمْهَالَ (فِتْنَةٌ لَكُمْ) أَيِ اخْتِبَارٌ لِيَرَى كَيْفَ صنيعكم

Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ } “Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını da bilir, gizlemekte olduklarınızı da bilir” buyruğu; yani şirkten [gizlediklerinizi de bilir] ve bunun karşılığını verecek olan da O'dur, [demektir]. { وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ } “Ben bilmem; belki de bu”; yani belki de [size] mühlet verilmesi { فِتْنَةٌ لَكُمْ } “sizin için bir imtihandır”; yani ne yapacağınızı görmek için bir sınamadır,

وَهُوَ أَعْلَمُ. (وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ) قِيلَ: إِلَى انْقِضَاءِ الْمُدَّةِ. وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَأَى بَنِي أُمَيَّةَ فِي مَنَامِهِ يَلُونَ النَّاسَ، فَخَرَجَ الْحُكْمُ مِنْ عِنْدِهِ فَأَخْبَرَ بَنِي أُمَيَّةَ بِذَلِكَ، فَقَالُوا لَهُ: ارْجِعْ فَسَلْهُ مَتَى يَكُونُ ذَلِكَ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى" وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ"" وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ" يَقُولُ لِنَبِيِّهِ ﵇ قُلْ لَهُمْ ذَلِكَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ) خَتَمَ السُّورَةَ بِأَنْ أَمَرَ النَّبِيَّ ﷺ بِتَفْوِيضِ الْأَمْرِ إِلَيْهِ وَتَوَقُّعِ الْفَرَجِ مِنْ عِنْدِهِ، أَيِ احْكُمْ بَيْنِي وَبَيْنَ هَؤُلَاءِ الْمُكَذِّبِينَ وَانْصُرْنِي عَلَيْهِمْ. رَوَى سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: كَانَتِ الْأَنْبِيَاءُ تَقُولُ:" رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا. وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ" [الْأَعْرَافِ: ٨٩] فَأُمِرَ النَّبِيَّ ﷺ أَنْ يَقُولَ:" رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ" فَكَانَ إِذَا لَقِيَ الْعَدُوَّ يَقُولُ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ عَلَى الْحَقِّ وَعَدُوَّهُ عَلَى الْبَاطِلِ" رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ" أَيِ اقْضِ بِهِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الصِّفَةُ هَاهُنَا أُقِيمَتْ مَقَامَ الْمَوْصُوفِ وَالتَّقْدِيرُ: رَبِّ احْكُمْ بِحُكْمِكَ الْحَقِّ. وَ" رَبِّ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، لِأَنَّهُ نِدَاءٌ مُضَافٌ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ الْقَعْقَاعِ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ:" قُلْ رَبُّ احْكُمْ بِالْحَقِّ" بِضَمِّ الْبَاءِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا لَحْنٌ عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ، لَا يَجُوزُ عِنْدَهُمْ رَجُلُ أَقْبِلْ، حَتَّى تَقُولَ يَا رَجُلُ أَقْبِلْ أَوْ مَا أَشْبَهَهُ. وَقَرَأَ الضَّحَّاكُ وَطَلْحَةُ وَيَعْقُوبُ:" قَالَ رَبِّي أَحْكَمُ بِالْحَقِّ" بِقَطْعِ الْأَلِفِ مَفْتُوحَةَ الْكَافِ وَالْمِيمُ مَضْمُومَةٌ. أَيْ قَالَ مُحَمَّدٌ رَبِّي أَحْكَمُ بِالْحَقِّ مِنْ كُلِّ حَاكِمٍ. وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ" قُلْ رَبِّي أَحْكَمَ" عَلَى مَعْنَى أَحْكَمَ الْأُمُورَ بِالْحَقِّ. (وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ) أَيْ تَصِفُونَهُ مِنَ الْكُفْرِ وَالتَّكْذِيبِ. وَقَرَأَ الْمُفَضَّلُ وَالسُّلَمِيُّ" عَلَى مَا يَصِفُونَ" بِالْيَاءِ عَلَى الْخَبَرِ. الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ. والله أعلم.

ki O bunu en iyi bilendir. { وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } “Ve bir süreye kadar bir faydalanmadır” buyruğu, ecelin sona erişine kadar diye açıklanmıştır. Rivayet edildiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem rüyasında Emevîoğulları'nın insanlara hükmettiğini görmüş ve hükümranlık kendisinden sonra [onlara] geçmiştir. Nebi bunu Emevîoğulları'na haber verince onlar: «Dön de O'na sor, bu ne zaman olacak?» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ } “Tehdit olunduğunuz şey yakın mıdır yoksa uzak mıdır, ben bilmem” ve { وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } “Ben bilmem; belki de bu sizin için bir imtihan ve bir süreye kadar bir faydalanmadır” ayetlerini indirdi; Peygamberine aleyhisselâm: «Onlara böyle söyle» buyurdu. Yüce Allah'ın: { قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ } “[Peygamber] dedi ki: «Rabbim! Hak ile hükmet»” buyruğuna gelince: Sureyi, Nebi'ye sallallâhu aleyhi ve sellem işi Allah'a havale etmesini ve kurtuluşu O'nun katından beklemesini emrederek bitirmiştir; yani «Benimle bu yalanlayıcılar arasında hak ile hükmet ve onlara karşı bana yardım et» demektir. Saîd, Katâde'den rivayet etmiştir ki peygamberler şöyle derlerdi: { رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ } “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” [el-A'râf: 89]. Peygamber'e de sallallâhu aleyhi ve sellem: { رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ } “Rabbim! Hak ile hükmet” demesi emrolundu. Bu sebeple o, kendisinin hak üzerinde, düşmanının ise batıl üzerinde olduğunu bildiği halde düşmanla karşılaştığında: { رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ } “Rabbim! Hak ile hükmet” yani hak ile kaza et derdi. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Sıfat burada mevsufun yerine geçmiştir; takdiri: ‹Rabbim, hak hükmünle hükmet› şeklindedir.» { رَبِّ } kelimesi nasb mahallindedir; çünkü muzâf olan bir münâdâdır. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' ve İbn Muheysın bâ harfinin zammesiyle: { قُلْ رَبُّ احْكُمْ بِالْحَقِّ } şeklinde okumuşlardır. en-Nehhâs şöyle demiştir: «Bu, nahivcilere göre bir lehndir (hatadır); zira onların nezdinde ‹Yâ raculü akbil› (Ey adam gel) ve benzeri bir nida edatı getirmedikçe [tek başına] ‹Raculü akbil› demek caiz değildir.» ed-Dahhâk, Talha ve Ya'kûb; hemzenin kat'ı, kâf harfinin fethası ve mîm harfinin zammesi ile: { قَالَ رَبِّي أَحْكَمُ بِالْحَقِّ } şeklinde okumuşlardır; yani: «Muhammed dedi ki: Benim Rabbim hak ile hükmetmede bütün hükümranlardan daha adildir/hükmedendir» demektir. el-Cahderî ise: «İşleri hak ile sağlamlaştırdı/hükmetti» manasında: { قُلْ رَبِّي أَحْكَمَ } şeklinde okumuştur. { وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ } “Bizim Rabbimiz Rahmân'dır; sizin nitelemelerinize karşı yardımı istenendir” yani küfür ve yalanlama adına vasfettiğiniz şeylere karşı [yardımı istenendir]. el-Mufaddal ve es-Sülemî haber kipi olarak yâ harfiyle: { عَلَى مَا يَصِفُونَ } şeklinde okumuşlardır. Diğer kurrâ ise hitap kipi olarak tâ harfiyle okumuştur. En doğrusunu Allah bilir.

تم الجزء الحادي عَشَرَ مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ يَتْلُوهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تعالى الجزء الثاني عشر وأوله: (سورة الحج)

Kurtubî Tefsiri'nin on birinci cildi tamamlanmıştır; Allah Teâlâ izin verirse bunu on ikinci cilt takip edecek olup başı: (Hac Suresi)'dir.

تحقيق أبي إسحاق إبراهيم أطفيش

Ebû İshâk İbrâhîm Itfeyyiş'in tahkiki.