Binûn

[Hac Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ (١٩) يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ (٢٠) وَلَهُمْ مَقامِعُ مِنْ حَدِيدٍ (٢١)

{ ه هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ (١٩) يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ (٢٠) وَلَهُمْ مَقامِعُ مِنْ حَدِيدٍ (٢١) } “Şu iki hasım taraf, Rableri hakkında çekiştiler. İnkâr edenler için ateşten giysiler biçilmiştir; başlarının üstünden kaynar su dökülür. Bununla karınlarındakiler ve derileri eritilir. Bir de onlar için demirden gürzler vardır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ) خَرَّجَ مُسْلِمٌ عَنْ قَيْسِ بْنِ عَبَّادٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ يُقْسِمُ قَسَمًا إِنَّ" هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ" إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ بَرَزُوا يَوْمَ بَدْرٍ: حَمْزَةُ وَعَلِيٌّ وَعُبَيْدَةُ بْنُ الْحَارِثِ ﵃ وَعُتْبَةُ وَشَيْبَةُ ابْنَا رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدُ بْنُ عُتْبَةَ. وَبِهَذَا الْحَدِيثِ خَتَمَ مُسْلِمٌ ﵀ كِتَابَهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ الثَّلَاثُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ بِالْمَدِينَةِ فِي ثَلَاثَةِ نَفَرٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَثَلَاثَةِ نَفَرٍ كَافِرِينَ، وَسَمَّاهُمْ، كَمَا ذَكَرَ أَبُو ذَرٍّ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁: إِنِّي لَأَوَّلُ مَنْ يَجْثُو لِلْخُصُومَةِ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، يُرِيدُ قِصَّتَهُ فِي مُبَارَزَتِهِ هُوَ وَصَاحِبَاهُ، ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ. وَإِلَى هَذَا الْقَوْلِ ذَهَبَ هِلَالُ بْنُ يَسَافٍ وَعَطَاءُ بْنُ يَسَارٍ وَغَيْرُهُمَا. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: الْمُرَادُ بِالْخَصْمَيْنِ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ، اخْتَصَمَتَا فَقَالَتِ النَّارُ: خَلَقَنِي لِعُقُوبَتِهِ. وَقَالَتِ الْجَنَّةُ: خَلَقَنِي لِرَحْمَتِهِ. قُلْتُ: وَقَدْ وَرَدَ بِتَخَاصُمِ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ حَدِيثٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (احْتَجَّتِ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ فَقَالَتْ هَذِهِ يَدْخُلُنِي الْجَبَّارُونَ وَالْمُتَكَبِّرُونَ وَقَالَتْ هَذِهِ يَدْخُلُنِي الضُّعَفَاءُ وَالْمَسَاكِينُ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِهَذِهِ أَنْتِ عَذَابِي أُعَذِّبُ بِكِ مَنْ أَشَاءُ وَقَالَ لِهَذِهِ أَنْتِ رَحْمَتِي أَرْحَمُ بِكِ مَنْ أَشَاءُ وَلِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْكُمَا مَلَؤُهَا (. خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا: هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ قَالُوا لِلْمُؤْمِنِينَ: نَحْنُ أَوْلَى بِاللَّهِ مِنْكُمْ، وَأَقْدَمُ مِنْكُمْ كِتَابًا، وَنَبِيُّنَا قَبْلَ نَبِيِّكُمْ. وَقَالَ الْمُؤْمِنُونَ: نَحْنُ أَحَقُّ بِاللَّهِ مِنْكُمْ، آمَنَّا بِمُحَمَّدٍ وَآمَنَّا بِنَبِيِّكُمْ وَبِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ كِتَابٍ، وَأَنْتُمْ تَعْرِفُونَ نَبِيَّنَا وَتَرَكْتُمُوهُ وَكَفَرْتُمْ بِهِ حَسَدًا، فَكَانَتْ هَذِهِ خُصُومَتَهُمْ، وَأُنْزِلَتْ فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَهَذَا قَوْلُ قَتَادَةَ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ حَجَّاجِ بْنِ مِنْهَالٍ عَنْ هُشَيْمٍ عَنْ أَبِي هَاشِمٍ عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ عن

Yüce Allah'ın: { هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ } “Şu iki hasım taraf, Rableri hakkında çekiştiler” kavli. Müslim, Kays b. Abbâd'dan şöyle rivayet etmiştir: Ebû Zer'in şöyle yemin ettiğini işittim: { هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ } “Şu iki hasım taraf, Rableri hakkında çekiştiler” ayeti Bedir günü teke tek savaşa çıkanlar hakkında inmiştir: Hamza, Ali ve Ubeyde b. el-Hâris radıyallâhu anhum ile Utbe ve Şeybe (Rebîa'nın oğulları) ve Velîd b. Utbe. Müslim rahimehullâh kitabını bu hadisle bitirmiştir. İbn Abbâs da şöyle demiştir: Bu üç ayet Medine'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, müminlerden üç kişi ve kâfirlerden üç kişi hakkında inmiştir; Ebû Zer'in zikrettiği gibi onların isimlerini de vermiştir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: "Kıyamet günü Allah'ın huzurunda hasımlaşmak üzere diz çökecek ilk kişi muhakkak benimdir." Kendisi ve iki arkadaşının mübarezesi kıssasını kastetmektedir; bunu Buhârî zikretmiştir. Hilâl b. Yesâf, Atâ b. Yesâr ve başkaları da bu görüşe gitmişlerdir. İkrime ise şöyle demiştir: İki hasımdan maksat cennet ve cehennemdir; bunlar birbirleriyle çekişmiş ve ateş: 'Beni azabı için yarattı' demiş, cennet de: 'Beni rahmeti için yarattı' demiştir. Derim ki: Cennet ve cehennemin hasımlaşması hakkında Ebû Hureyre'den bir hadis varit olmuştur; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Cennet ve cehennem tartışıp delil getirdiler. Şu [cehennem]: 'Bana zorbalar ve kibirliler girer' dedi. Şu [cennet] de: 'Bana zayıflar ve yoksullar girer' dedi. Bunun üzerine Yüce Allah berikine: 'Sen Benim azabımsın, seninle dilediğime azap ederim' dedi; ötekine de: 'Sen Benim rahmetimsin, seninle dilediğime merhamet ederim; her birinizin de dolusu vardır' buyurdu.» Bunu Buhârî, Müslim ve Tirmizî rivayet etmiştir; Tirmizî: "Hasen sahih bir hadistir" demiştir. İbn Abbâs yine şöyle demiştir: Onlar Ehl-i kitaptır; müminlere dediler ki: 'Biz Allah'a sizden daha layığız, kitabımız sizinkinden daha eskidir ve peygamberimiz de sizin peygamberinizden öncedir.' Müminler ise dediler ki: 'Biz Allah'a sizden daha layığız; Muhammed'e iman ettik, sizin peygamberinize ve ona indirilen kitaba da iman ettik. Siz ise bizim peygamberimizi tanıyorsunuz fakat haset yüzünden onu terk edip inkâr ettiniz.' İşte hasımlaşmaları buydu ve haklarında bu ayet indirildi. Bu Katâde'nin görüşüdür. Birinci görüş ise daha sahihtir; bunu Buhârî, Haccâc b. Minhâl'den, o Huşeym'den, o Ebû Hâşim'den, o Ebû Miclez'den, o

قَيْسِ بْنِ عَبَّادٍ عَنْ أَبِي ذَرٍّ، وَمُسْلِمٌ عَنْ عَمْرِو بْنِ زُرَارَةَ عَنْ هُشَيْمٍ، وَرَوَاهُ سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ عَنْ قَيْسِ بْنِ عَبَّادٍ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ. فِينَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَفِي مُبَارَزَتِنَا يَوْمَ بَدْرٍ" هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ"- إِلَى قَوْلِهِ-" عَذابَ الْحَرِيقِ". وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ:" هَذَانِّ خَصْمَانِ" بِتَشْدِيدِ النُّونِ مِنْ" هَذَانِ". وَتَأَوَّلَ الْفَرَّاءُ الْخَصْمَيْنِ عَلَى أَنَّهُمَا فَرِيقَانِ أَهْلُ دِينَيْنِ، وَزَعَمَ أَنَّ الْخَصْمَ الْوَاحِدَ الْمُسْلِمُونَ وَالْآخَرَ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، اخْتَصَمُوا فِي دِينِ رَبِّهِمْ، قَالَ: فَقَالَ" اخْتَصَمُوا" لِأَنَّهُمْ جَمْعٌ، قَالَ: وَلَوْ قَالَ" اخْتَصَمَا" لَجَازَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا تَأْوِيلُ مَنْ لَا دِرَايَةَ لَهُ بِالْحَدِيثِ وَلَا بِكُتُبِ أَهْلِ التَّفْسِيرِ، لِأَنَّ الْحَدِيثَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَشْهُورٌ، رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ أَبِي هَاشِمٍ عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ عَنْ قَيْسِ بْنِ عَبَّادٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ يُقْسِمُ قَسَمًا إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي حَمْزَةَ وَعَلِيٍّ وَعُبَيْدَةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَعُتْبَةَ وَشَيْبَةَ ابْنَيْ رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدِ بْنِ عُتْبَةَ. وَهَكَذَا رَوَى أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَفِيهِ قَوْلُ رَابِعٍ أَنَّهُمُ الْمُؤْمِنُونَ كُلُّهُمْ وَالْكَافِرُونَ كُلُّهُمْ مِنْ أَيِّ مِلَّةٍ كَانُوا، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَعَاصِمُ بْنُ أَبِي النَّجُودِ وَالْكَلْبِيُّ وَهَذَا الْقَوْلُ بِالْعُمُومِ يَجْمَعُ الْمُنَزَّلَ فِيهِمْ وَغَيْرَهُمْ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْخُصُومَةِ فِي الْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ، إِذْ قَالَ بِهِ قَوْمٌ وَأَنْكَرَهُ قَوْمٌ. (فَالَّذِينَ كَفَرُوا) يَعْنِي مِنَ الْفِرَقِ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ. (قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ) أَيْ خِيطَتْ وَسُوِّيَتْ، وَشُبِّهَتِ النَّارُ بِالثِّيَابِ لِأَنَّهَا لِبَاسٌ لَهُمْ كَالثِّيَابِ. وَقَوْلُهُ:" قُطِّعَتْ" أَيْ تُقَطَّعُ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ ثِيَابٌ مِنْ نَارٍ، وَذُكِرَ بِلَفْظِ الْمَاضِي لِأَنَّ مَا كَانَ مِنْ أَخْبَارِ الْآخِرَةِ فَالْمَوْعُودُ مِنْهُ كَالْوَاقِعِ الْمُحَقَّقِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ" [المائدة: ١١٦] أَيْ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ قَدْ أُعِدَّتِ الْآنَ تِلْكَ الثِّيَابُ لَهُمْ لِيَلْبَسُوهَا إِذَا صَارُوا إِلَى النَّارِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ:" مِنْ نارٍ" مِنْ نُحَاسٍ، فَتِلْكَ الثِّيَابُ مِنْ نُحَاسٍ قَدْ أُذِيبَتْ وَهِيَ السَّرَابِيلُ الْمَذْكُورَةُ في" قطر آن" [إبراهيم: ٥٠] وليس في الآنية شي إذا حمي

...Kays b. Abbâd'dan, o da Ebû Zer'den [rivayet etmiştir]. Müslim de Amr b. Zürâre'den, o da Huşeym'den nakletmiştir. Bunu Süleymân et-Teymî, Ebû Miclez'den, o Kays b. Abbâd'dan, o da Ali'den şöyle rivayet etmiştir: «Şu ayet bizim hakkımızda ve Bedir günü teke tek savaşa çıkışımız hakkında indi: { هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ } “Şu iki hasım taraf, Rableri hakkında çekiştiler” kavlinden { عَذابَ الْحَرِيقِ } “...yakıcı azabı” kavline kadar.» İbn Kesîr, "hâzâni" kelimesinin nûn harfini şeddeli olarak { هَذَانِّ خَصْمَانِ } şeklinde okumuştur. el-Ferrâ, iki hasım tarafı "iki din ehli olan iki fırka" olarak tevil etmiş ve bir tarafın Müslümanlar, diğerinin ise Yahudiler ve Hristiyanlar olduğunu, Rablerinin dini hakkında çekiştiklerini ileri sürmüştür. [Ferrâ] demiştir ki: Çoğul oldukları için "ihtesamû (çekiştiler)" buyurmuştur; şayet "ihtesamâ (o ikisi çekişti)" deseydi de caiz olurdu. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu, hadis ilmine ve tefsir ehlinin kitaplarına vukûfiyeti olmayan bir kimsenin tevilidir. Zira bu ayet hakkındaki hadis meşhurdur. Onu Süfyân es-Sevrî ve başkaları Ebû Hâşim'den, o Ebû Miclez'den, o da Kays b. Abbâd'dan şöyle rivayet etmiştir: Ebû Zer'in şöyle yemin ettiğini işittim: «Bu ayet Hamza, Ali, Ubeyde b. el-Hâris b. Abdilmuttalib ile Utbe, Şeybe -Rabîa'nın iki oğlu- ve el-Velîd b. Utbe hakkında inmiştir.» Ebû Amr b. el-Alâ da Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan bu şekilde rivayet etmiştir. Bu konuda dördüncü bir görüş daha vardır ki o da şudur: Onlar, hangi dinden olurlarsa olsunlar bütün müminler ile bütün kâfirlerdir. Bunu Mücâhid, el-Hasan, Atâ b. Ebî Rebâh, Âsım b. Ebi'n-Necûd ve el-Kelbî söylemiştir. Bu umûmî görüş, haklarında ayet inenleri de başkalarını da kapsamaktadır. Şöyle de denilmiştir: Ayet, öldükten sonra dirilme ve ceza/mükâfat konusundaki çekişme hakkında inmiştir; zira bir topluluk bunu kabul etmiş, bir topluluk da inkâr etmiştir. { فَالَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler”, yani daha önce zikri geçen fırkalardan [inkâr edenler]. { قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ } “Onlar için ateşten giysiler biçilmiştir”, yani dikilmiş ve hazırlanmıştır. Ateş, onlar için elbiseler gibi bir örtü/giysi olduğundan elbiseye benzetilmiştir. "Kutti'at (biçilmiştir)" ifadesi, âhirette onlar için ateşten elbiseler biçilecektir demektir. Geçmiş zaman lafzıyla zikredilmesi, âhiret haberlerinden olup vadedilen şeylerin gerçekleşmiş ve kesinleşmiş gibi olmasındandır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ } “Hani Allah: Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara sen mi dedin? buyurmuştu” [el-Mâide: 116]; yani 'Allah buyuracaktır' demektir. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Ateşe vardıklarında giymeleri için o elbiseler onlar adına şimdiden hazırlanmıştır. Saîd b. Cübeyr: { مِنْ نارٍ } “ateşten” ifadesi 'bakırdan' demektir demiştir. Dolayısıyla o elbiseler eritilmiş bakırdandır ve { قَطِرَانٍ } “katrandan” [İbrâhîm: 50] ayetinde zikredilen gömleklerdir. Kaplar/madenler içinde kızdırıldığı zaman...

يَكُونُ أَشَدَّ حَرًّا مِنْهُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّ النَّارَ قَدْ أَحَاطَتْ بِهِمْ كَإِحَاطَةِ الثِّيَابِ الْمَقْطُوعَةِ إِذَا لَبِسُوهَا عَلَيْهِمْ، فَصَارَتْ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ثِيَابًا لِأَنَّهَا بِالْإِحَاطَةِ كَالثِّيَابِ، مِثْلُ:" وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً ١٠" [النبأ: ١٠]. (يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ) أَيِ الْمَاءُ الْحَارُّ الْمُغَلَّى بِنَارِ جَهَنَّمَ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (إِنَّ الْحَمِيمَ ليصب على رؤوسهم فَيَنْفُذُ الْحَمِيمُ حَتَّى يَخْلُصَ إِلَى جَوْفِهِ فَيَسْلِتُ مَا فِي جَوْفِهِ حَتَّى يَمْرُقَ مِنْ قَدَمَيْهِ وَهُوَ الصَّهْرُ ثُمَّ يُعَادُ كَمَا كَانَ (. قَالَ: هذا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ.) يُصْهَرُ ٢٠) يُذَابُ. (بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ) ٢٠ وَالصَّهْرُ إِذَابَةُ الشَّحْمِ. وَالصُّهَارَةُ مَا ذَابَ مِنْهُ، يُقَالُ: صَهَرْتُ الشَّيْءَ فَانْصَهَرَ، أَيْ أَذَبْتُهُ فَذَابَ، فَهُوَ صَهِيرٌ. قَالَ ابْنُ أَحْمَرَ يَصِفُ فَرْخَ قَطَاةٍ:

ondan daha sıcak olamaz. Şöyle de denilmiştir: Mana, biçilmiş elbiselerin onları giydiklerinde sarması gibi ateşin onları çepeçevre kuşatmış olmasıdır; dolayısıyla bu yönden kuşatması bakımından elbiseler gibi olmuştur; tıpkı: { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً } “Geceyi bir örtü yaptık” [Nebe: 10] ayetinde olduğu gibi. { يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ } “Başlarının üstünden kaynar su dökülür” yani cehennem ateşiyle kaynatılmış sıcak su. Tirmizî, Ebû Hureyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: «Şüphesiz kaynar su başlarının üzerine dökülür; kaynar su nüfuz eder ta karnına kadar ulaşır ve karnındakileri sıyırıp çıkarır, nihayet ayaklarından dışarı fırlar; işte erime (es-sahr) budur; sonra tekrar eski haline döndürülür.» Dedi ki: Bu hadis hasen sahih gariptir. { يُصْهَرُ } eritilir demektir. { بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ } “Bununla karınlarındakiler”; sahr, yağın eritilmesidir. Suhâre ise ondan eriyen kısımdır. Şeyi erittim o da eridi, dolayısıyla o erimiştir manasında denilir. İbn Ahmer bir bağırtlak kuşu yavrusunu vasfederek şöyle demiştir:

تَرْوِي لَقًى أُلْقِيَ فِي صَفْصَفٍ ... تَصْهَرُهُ الشَّمْسُ فَمَا يَنْصَهِرْ

Düz bir araziye bırakılmış bir yavruyu sular... Güneş onu eritir de o erimez

أَيْ تُذِيبُهُ الشَّمْسُ فَيَصْبِرُ عَلَى ذَلِكَ. (وَالْجُلُودُ) ٢٠ أَيْ وَتُحْرَقُ الْجُلُودُ، أَوْ تُشْوَى الْجُلُودُ، فَإِنَّ الْجُلُودَ لا تذاب، ولكن يضم في كل شي مَا يَلِيقُ بِهِ، فَهُوَ كَمَا تَقُولُ: أَتَيْتُهُ فَأَطْعَمَنِي ثَرِيدًا، إِي وَاللَّهِ وَلَبَنًا قَارِصًا، أَيْ وَسَقَانِي لَبَنًا. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Yani güneş onu eritir de o buna sabreder. { وَالْجُلُودُ } “Ve derileri” yani deriler de yakılır yahut deriler dağlanır/kızartılır; zira deriler erimez, fakat her şeye kendisine layık olan şey eklenir. Bu, tıpkı senin: 'Ona gittim, bana tirit yedirdi; evet vallahi ve ekşi süt de...' yani ve bana süt içirdi demen gibidir. Şair de şöyle demiştir:

عَلَفْتُهَا تِبْنًا وَمَاءً بَارِدًا

Ona saman yedirdim ve soğuk su [içirdim]

(وَلَهُمْ مَقامِعُ مِنْ حَدِيدٍ) أَيْ يُضْرَبُونَ بِهَا وَيُدْفَعُونَ، الْوَاحِدَةُ مِقْمَعَةٌ، وَمِقْمَعٌ أَيْضًا كَالْمِحْجَنِ، يُضْرَبُ بِهِ عَلَى رَأْسِ الْفِيلِ. وَقَدْ قَمَعْتُهُ إِذَا ضَرَبْتُهُ بِهَا. وَقَمَعْتُهُ وَأَقْمَعْتُهُ بِمَعْنًى، أَيْ قَهَرْتُهُ وَأَذْلَلْتُهُ فَانْقَمَعَ. قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: أَقْمَعْتُ الرَّجُلَ عَنِّي إِقْمَاعًا إِذَا طَلَعَ عَلَيْكَ فَرَدَدْتَهُ عَنْكَ. وَقِيلَ: الْمَقَامِعُ الْمَطَارِقُ، وَهِيَ الْمَرَازِبُ أَيْضًا. وَفِي الْحَدِيثِ (بِيَدِ كُلِّ مَلَكٍ مِنْ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ مِرْزَبَةٌ لَهَا شُعْبَتَانِ فَيَضْرِبُ الضَّرْبَةَ فَيَهْوِي بِهَا سَبْعِينَ أَلْفًا (. وَقِيلَ: الْمَقَامِعُ سِيَاطٌ مِنْ نَارٍ، وَسُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا تَقْمَعُ الْمَضْرُوبَ، أَيْ تذلله.

{ وَلَهُمْ مَقامِعُ مِنْ حَدِيدٍ } “Onlar için demirden topuzlar [kamçılar] vardır.” Yani kendilerine onunla vurulur ve [onunla] itilip püskürtülürler. Bunun tekili mıkmaa (مِقْمَعَة) olup, ucu eğri baston (mihcen) gibi olan mıkma' (مِقْمَع) kelimesi de kullanılır; filin başına onunla vurulur. Onunla vurduğun zaman: قَمَعْتُهُ [kame'tuhû] dersin. قَمَعْتُهُ [kame'tuhû] ile أَقْمَعْتُهُ [akma'tuhû] aynı manadadır; yani onu kahrettim ve zelil kıldım, o da boyun eğip zelil oldu demektir. İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: Bir adam sana üstünlük taslayıp saldırdığında ve sen de onu kendinden savuşturup defettiğinde: أَقْمَعْتُ الرَّجُلَ عَنِّي إِقْمَاعًا [akma'tü'r-racüle annî ikmâan] dersin. Şöyle de denilmiştir: el-Mekâmi' (الْمَقَامِعُ), çekiçler/balyozlar demektir; bunlar aynı zamanda büyük demir tokmaklardır (merâzib). Hadiste şöyle buyrulmuştur: « بِيَدِ كُلِّ مَلَكٍ مِنْ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ مِرْزَبَةٌ لَهَا شُعْبَتَانِ فَيَضْرِبُ الضَّرْبَةَ فَيَهْوِي بِهَا سَبْعِينَ أَلْفًا » «Cehennem bekçilerinden her bir meleğin elinde iki çatallı bir demir tokmak vardır; [onunla] bir darbe vurur da o darbeyle [o kişi] yetmiş bin [yıl/arşın derinliğe] yuvarlanır.» Şöyle de denilmiştir: el-Mekâmi' (الْمَقَامِعُ), ateşten kırbaçlardır; dövülen kimseyi zelil kılıp boyun eğdirdiği (kam' ettiği) için bu şekilde isimlendirilmiştir.

[سورة الحج (٢٢): آية ٢٢]

[Hac Suresi (22): Ayet 22]

كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيها وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (٢٢)

{ كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيها وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (٢٢) } “Her ne zaman gamdan dolayı oradan çıkmak isteseler, oraya geri döndürülürler ve: 'Tadın yakıcı azabı!' [denir].”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها) أَيْ مِنَ النَّارِ. (أُعِيدُوا فِيها) بِالضَّرْبِ بِالْمَقَامِعِ. وَقَالَ أَبُو ظَبْيَانَ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّهُمْ يُحَاوِلُونَ الْخُرُوجَ مِنَ النَّارِ حِينَ تَجِيشُ بِهِمْ وَتَفُورُ فَتُلْقِي مَنْ فِيهَا إِلَى أَعْلَى أَبْوَابِهَا فَيُرِيدُونَ الْخُرُوجَ فَتُعِيدُهُمُ الْخُزَّانُ إِلَيْهَا بِالْمَقَامِعِ. وَقِيلَ: إِذَا اشْتَدَّ غَمُّهُمْ فِيهَا فَرُّوا، فَمَنْ خَلَصَ مِنْهُمْ إِلَى شَفِيرِهَا أَعَادَتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ فِيهَا بِالْمَقَامِعِ، وَيَقُولُونَ لَهُمْ: (ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ) أَيِ الْمُحْرِقِ، مِثْلُ الْأَلِيمِ وَالْوَجِيعِ. وَقِيلَ: الْحَرِيقُ الِاسْمُ مِنْ الِاحْتِرَاقِ. تَحَرَّقَ الشَّيْءُ بِالنَّارِ وَاحْتَرَقَ، وَالِاسْمُ الْحُرْقَةُ وَالْحَرِيقُ. وَالذَّوْقُ مُمَاسَّةٌ يَحْصُلُ مَعَهَا إِدْرَاكُ الطَّعْمِ، وَهُوَ هُنَا تَوَسُّعٌ، والمراد به إدراكهم الألم.

Yüce Allah'ın: { كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها } “Her ne zaman oradan çıkmak isteseler” yani ateşten. { أُعِيدُوا فِيها } “Oraya geri döndürülürler” gürzlerle vurularak. Ebû Zabyân dedi ki: Bize anlatıldığına göre, ateş onlarla birlikte kaynayıp kabardığında ve içindekileri kapılarının en üstüne doğru fırlattığında onlar ateşten çıkmaya çalışırlar, çıkmak isterler; fakat bekçiler gürzlerle onları oraya geri döndürürler. Şöyle de denilmiştir: Orada gamları şiddetlendiği zaman kaçarlar; onlardan kim ateşin kenarına ulaşırsa melekler gürzlerle onları oraya geri döndürürler ve onlara şöyle derler: { ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } “Tadın yakıcı azabı!” yani tıpkı elîm ve vecî' gibi yakıcı olan [azabı]. el-Harîk'in ihtirâk (yanmak) kökünden bir isim olduğu da söylenmiştir. Bir şey ateşle tutuştu ve yandı denir; ismi hurka ve harîktir. Tatmak (zevḳ), kendisiyle tadın idrak edildiği bir temastır; buradaki kullanımı ise mecazdır (genişletilmiştir), bununla kastedilen onların acıyı idrak etmeleridir.

[سورة الحج (٢٢): آية ٢٣]

[Hac Suresi (22): Ayet 23]

إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ (٢٣)

{ إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ (٢٣) } “Şüphesiz Allah, iman edip salih amel işleyenleri, altından ırmaklar akan cennetlere koyacaktır. Orada altından bilezikler ve inciler takınırlar; oradaki elbiseleri de ipektir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ) لَمَّا ذَكَرَ أَحَدَ الْخَصْمَيْنِ وَهُوَ الْكَافِرُ ذَكَرَ حَالَ الْخَصْمِ الْآخَرِ وَهُوَ الْمُؤْمِنُ. (يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ) " مِنْ" صِلَةٌ. وَالْأَسَاوِرُ جَمْعُ أَسْوِرَةٍ، وَأَسْوِرَةٌ وَاحِدُهَا سِوَارٌ، وَفِيهِ ثَلَاثُ لُغَاتٍ: ضَمُّ السِّينِ وَكَسْرُهَا وَإِسْوَارٌ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: لَمَّا كَانَتِ الْمُلُوكُ تَلْبَسُ فِي الدُّنْيَا الْأَسَاوِرَ وَالتِّيجَانَ جَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ، وَلَيْسَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ إِلَّا وَفِي يَدِهِ ثَلَاثَةُ أَسْوِرَةٍ: سِوَارٌ مِنْ ذَهَبٍ، وَسِوَارٌ مِنْ فِضَّةٍ، وَسِوَارٌ مِنْ لُؤْلُؤٍ. قَالَ هُنَا وفي فاطر:

Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Şüphesiz Allah, iman edip salih amel işleyenleri, altından ırmaklar akan cennetlere koyacaktır” buyruğu: [Cenâb-ı Hak], iki hasımdan birini -ki o kâfirdir- zikredince, diğer hasmın -ki o da mümindir- durumunu zikretti. { يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ } “Orada altından bilezikler takınırlar” buyruğundaki { مِنْ } “min” [harf-i ceri] sıladır (zâidedir). el-Esâvir (الْأَسَاوِرُ), esvire (أَسْوِرَة) kelimesinin çoğuludur. Esvirenin tekili ise sivârdır (سِوَار). Bu kelimede üç lügat (söyleyiş) vardır: Sîn harfinin ötresiyle [süvâr], esresiyle [sivâr] ve isvâr (إِسْوَار). Müfessirler şöyle demiştir: Krallar dünyada bilezikler ve taçlar taktıkları için Allah Teâlâ bunu cennet ehline vermiştir. Cennet ehlinden elinde üç bilezik bulunmayan hiç kimse yoktur: Altından bir bilezik, gümüşten bir bilezik ve inciden bir bilezik. [Cenâb-ı Hak] burada ve Fâtır [suresinde] şöyle buyurmuştur:

" مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً" [فاطر: ٣٣] وَقَالَ فِي سُورَةِ الْإِنْسَانِ:" وَحُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ" [الإنسان: ٢١]. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ سَمِعْتُ خَلِيلِي ﷺ يَقُولُ: (تَبْلُغُ الْحِلْيَةُ مِنَ الْمُؤْمِنِ حَيْثُ يَبْلُغُ الْوُضُوءُ). وَقِيلَ: تُحَلَّى النِّسَاءُ بِالذَّهَبِ وَالرِّجَالُ بِالْفِضَّةِ. وَفِيهِ نَظَرٌ، وَالْقُرْآنُ يَرُدُّهُ. (وَلُؤْلُؤاً) قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ الْقَعْقَاعِ وَشَيْبَةُ وَعَاصِمٌ هُنَا وَفِي سُورَةِ الْمَلَائِكَةِ:" لُؤْلُؤاً" بِالنَّصْبِ، عَلَى مَعْنَى وَيُحَلَّوْنَ لُؤْلُؤًا، وَاسْتَدَلُّوا بِأَنَّهَا مَكْتُوبَةٌ فِي جَمِيعِ الْمَصَاحِفِ هُنَا بِأَلِفٍ. وَكَذَلِكَ قَرَأَ يَعْقُوبُ وَالْجَحْدَرِيُّ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ بِالنَّصْبِ هُنَا وَالْخَفْضِ فِي" فَاطِرٍ" اتِّبَاعًا لِلْمُصْحَفِ، وَلِأَنَّهَا كُتِبَتْ هَاهُنَا بِأَلِفٍ وَهُنَاكَ بِغَيْرِ أَلِفٍ. الْبَاقُونَ بِالْخَفْضِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ. وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ لَا يَهْمِزُ" اللُّؤْلُؤُ" فِي كُلِّ الْقُرْآنِ، وَهُوَ مَا يُسْتَخْرَجُ مِنَ الْبَحْرِ مِنْ جَوْفِ الصَّدَفِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَالْمُرَادُ تَرْصِيعُ السِّوَارِ بِاللُّؤْلُؤِ، وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ فِي الْجَنَّةِ سِوَارٌ مِنْ لُؤْلُؤٍ مُصْمَتٍ. قُلْتُ: وَهُوَ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ بَلْ نصه. وقال ابن الأنباري: من قرأ" لؤلؤ" بِالْخَفْضِ وَقَفَ عَلَيْهِ وَلَمْ يَقِفْ عَلَى الذَّهَبِ. وَقَالَ السِّجِسْتَانِيُّ: مَنْ نَصَبَ" اللُّؤْلُؤَ" فَالْوَقْفُ الْكَافِي" مِنْ ذَهَبٍ"، لان المعنى ويحلون لؤلؤ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَلَيْسَ كَمَا قَالَ، لِأَنَّا إِذَا خَفَضْنَا" اللُّؤْلُؤَ" نَسَقْنَاهُ عَلَى لَفْظِ الْأَسَاوِرِ، وَإِذَا نَصَبْنَاهُ نَسَقْنَاهُ عَلَى تَأْوِيلِ الْأَسَاوِرِ، وَكَأَنَّا قُلْنَا: يُحَلَّوْنَ فِيهَا أَسَاوِرَ وَلُؤْلُؤًا، فَهُوَ فِي النَّصْبِ بِمَنْزِلَتِهِ فِي الْخَفْضِ، فَلَا مَعْنَى لِقَطْعِهِ مِنَ الْأَوَّلِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ) أَيْ وَجَمِيعُ مَا يَلْبَسُونَهُ مِنْ فُرُشِهِمْ وَلِبَاسِهِمْ وَسُتُورِهِمْ حَرِيرٌ، وَهُوَ أَعْلَى مِمَّا فِي الدُّنْيَا بِكَثِيرٍ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قال: (مَنْ لَبِسَ الْحَرِيرَ فِي الدُّنْيَا لَمْ يَلْبَسْهُ فِي الْآخِرَةِ وَمَنْ شَرِبَ الْخَمْرَ فِي الدُّنْيَا لَمْ يَشْرَبْهَا فِي الْآخِرَةِ وَمَنْ شَرِبَ فِي آنِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ لَمْ يَشْرَبْ فِيهَا فِي الْآخِرَةِ- ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِبَاسُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَشَرَابُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَآنِيَةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ (. فَإِنْ قِيلَ: قَدْ سَوَّى النَّبِيُّ ﷺ بَيْنَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الثَّلَاثَةِ وَأَنَّهُ يُحْرَمُهَا فِي الْآخِرَةِ، فَهَلْ يُحْرَمُهَا

{ مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً } “altından bilezikler ve inciler” [Fâtır: 33]. İnsan Suresi'nde de: { وَحُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ } “gümüşten bilezikler takınırlar” [el-İnsân: 21] buyurmuştur. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den gelen bir hadiste şöyle rivayet edilmiştir: Dostum sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « تَبْلُغُ الْحِلْيَةُ مِنَ الْمُؤْمِنِ حَيْثُ يَبْلُغُ الْوُضُوءُ » «Müminin süsü, abdest suyunun ulaştığı yere kadar varır.» Kadınlara altın, erkeklere ise gümüş takılacağı söylenmiştir; ancak bu görüş tartışmalıdır ve Kur'an bunu reddetmektedir. { وَلُؤْلُؤاً } Nâfi‘, İbnü'l-Ka‘kâ‘, Şeybe ve Âsım burada ve Melâike (Fâtır) Suresi'nde “ve inciler takınırlar” manasında olmak üzere “لُؤْلُؤاً” [kelimesini] mansub (üstünlü) olarak okumuşlardır. Delil olarak da buradaki kelimenin bütün mushaflarda elif ile yazılmış olmasını göstermişlerdir. Aynı şekilde Ya‘kûb, el-Cahderî ve Îsâ b. Ömer de mushafa tabi olarak ve buradaki kelimenin elif ile, oradakinin ise elifsiz yazılmış olmasından dolayı burada nasb ile, Fâtır Suresi'nde ise cer (esreli) ile okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise her iki yerde de cer ile okumuşlardır. Ebû Bekir Kur'an'ın tamamında “el-Lu’lu’” (اللُّؤْلُؤُ) kelimesini hemzesiz okurdu. O, denizden istiridyenin içinden çıkarılan şeydir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: “Maksat bileziğin inci ile süslenmesidir; cennette som inciden bir bileziğin olması da uzak bir ihtimal değildir.” Ben derim ki: Kur'an'ın zahiri, hatta açık nas ifadesi de budur. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: “Lü’lü’ kelimesini cer ile okuyan kimse onun üzerinde durur (vakıf yapar), zeheb (altın) kelimesi üzerinde durmaz.” es-Sicistânî ise: “Lü’lü’ kelimesini nasb ile okuyan kimseye göre yeterli vakıf yeri { مِنْ ذَهَبٍ } ibaresidir; çünkü mana ‘ve inciler takınırlar’ şeklindedir” demiştir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: “Durum onun dediği gibi değildir. Çünkü biz ‘lü’lü’’ kelimesini cer yaptığımızda onu ‘esâvir’ (bilezikler) lafzına atfetmiş oluruz; nasb yaptığımızda ise onu ‘esâvir’ kelimesinin teviline atfetmiş oluruz; sanki biz ‘Orada bilezikler ve inciler takınırlar’ demiş gibi oluruz. Dolayısıyla kelime nasb halinde de cer halindeki konumundadır; binâenaleyh onu öncekinden koparmanın hiçbir anlamı yoktur.” Yüce Allah'ın: { وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ } “oradaki elbiseleri de ipektir” kavli; yani sergilerinden, elbiselerinden ve örtülerinden giydikleri ve kuşandıkları her şey ipektir demektir; bu da dünyadakinden katbekat üstündür. Nesâî'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ لَبِسَ الْحَرِيرَ فِي الدُّنْيَا لَمْ يَلْبَسْهُ فِي الْآخِرَةِ وَمَنْ شَرِبَ الْخَمْرَ فِي الدُّنْيَا لَمْ يَشْرَبْهَا فِي الْآخِرَةِ وَمَنْ شَرِبَ فِي آنِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ لَمْ يَشْرَبْ فِيهَا فِي الْآخِرَةِ- ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِبَاسُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَشَرَابُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَآنِيَةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ » «Kim dünyada ipek giyerse ahirette onu giyemez. Kim dünyada içki içerse ahirette onu içemez. Kim de altın ve gümüş kaplardan içerse ahirette onlardan içemez.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Cennet ehlinin elbisesi, cennet ehlinin içeceği ve cennet ehlinin kapları [bunlardır]» buyurdu. Eğer: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu üç şeyi eşit tutmuş ve ahirette bunlardan mahrum bırakılacağını bildirmiştir; peki

إِذَا دَخَلَ الْجَنَّةَ؟ قُلْنَا: نَعَمْ! إِذَا لَمْ يَتُبْ مِنْهَا حُرِمَهَا فِي الْآخِرَةِ وَإِنْ دَخَلَ الْجَنَّةَ، لِاسْتِعْجَالِهِ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا. لَا يُقَالُ: إِنَّمَا يُحْرَمُ ذَلِكَ فِي الْوَقْتِ الَّذِي يُعَذَّبُ فِي النَّارِ أَوْ بِطُولِ مُقَامِهِ فِي الْمَوْقِفِ، فَأَمَّا إِذَا دَخَلَ الْجَنَّةَ فلا، لان حرمان شي مِنْ لَذَّاتِ الْجَنَّةِ لِمَنْ كَانَ فِي الْجَنَّةِ نَوْعُ عُقُوبَةٍ وَمُؤَاخَذَةٍ، وَالْجَنَّةُ لَيْسَتْ بِدَارِ عُقُوبَةٍ، وَلَا مُؤَاخَذَةَ فِيهَا بِوَجْهٍ. فَإِنَّا نَقُولُ: مَا ذَكَرْتُمُوهُ مُحْتَمَلٌ، لَوْلَا مَا جَاءَ مَا يَدْفَعُ هَذَا الِاحْتِمَالَ وَيَرُدُّهُ مِنْ ظَاهِرِ الْحَدِيثِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ. وَمَا رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (مَنْ شَرِبَ الْخَمْرَ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ لَمْ يَتُبْ مِنْهَا حُرِمَهَا فِي الْآخِرَةِ). وَالْأَصْلُ التَّمَسُّكُ بِالظَّاهِرِ حَتَّى يَرِدَ نَصٌّ يَدْفَعُهُ، بَلْ قَدْ وَرَدَ نَصٌّ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَهُوَ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ فِي مُسْنَدِهِ: حَدَّثَنَا هِشَامٌ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ دَاوُدَ السَّرَّاجِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ لَبِسَ الْحَرِيرَ فِي الدُّنْيَا لَمْ يَلْبَسْهُ فِي الْآخِرَةِ وَإِنْ دَخَلَ الْجَنَّةَ لَبِسَهُ أَهْلُ الْجَنَّةِ وَلَمْ يَلْبَسْهُ هُوَ). وَهَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ وَإِسْنَادُهُ صَحِيحٌ. فَإِنْ كَانَ (وَإِنْ دَخَلَ الْجَنَّةَ لَبِسَهُ أَهْلُ الْجَنَّةِ وَلَمْ يَلْبَسْهُ هُوَ) مِنْ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ فَهُوَ الْغَايَةُ فِي الْبَيَانِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ كَلَامِ الرَّاوِي عَلَى ما ذكر فهو أعلم بِالْمَقَالِ وَأَقْعَدُ بِالْحَالِ، وَمِثْلُهُ لَا يُقَالُ بِالرَّأْيِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَكَذَلِكَ (مَنْ شَرِبَ الْخَمْرَ وَلَمْ يَتُبْ) وَ (مَنِ اسْتَعْمَلَ آنِيَةَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ) وَكَمَا لَا يَشْتَهِي مَنْزِلَةَ مَنْ هُوَ أَرْفَعُ مِنْهُ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِعُقُوبَةٍ، كَذَلِكَ لَا يَشْتَهِي خَمْرَ الْجَنَّةِ وَلَا حَرِيرَهَا وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ عُقُوبَةً. وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذَا كُلَّهُ فِي كِتَابِ التَّذْكِرَةِ مُسْتَوْفًى، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَذَكَرْنَا فِيهَا أَنَّ شَجَرَ الْجَنَّةِ وَثِمَارَهَا يَتَفَتَّقُ عَنْ ثِيَابِ الْجَنَّةِ، وقد ذكرناه في سورة الكهف.

cennete girdiğinde de bunlardan mahrum bırakılır mı? denilirse, biz deriz ki: Evet! Bunlardan tevbe etmemişse, dünyada Allah'ın kendisine haram kıldığı şeyi aceleyle elde etmek istemesi sebebiyle cennete girse bile ahirette bunlardan mahrum bırakılır. Şöyle denilemez: 'O kimse ancak ateşte azap gördüğü veya mahşer yerinde uzun süre kaldığı vakitte bundan mahrum bırakılır; fakat cennete girdiğinde mahrum bırakılmaz. Çünkü cennette bulunan kimse için cennet lezzetlerinden bir şeyden mahrum kalmak bir nevi ceza ve muahezedir; cennet ise bir ceza yurdu değildir ve orada hiçbir şekilde muaheze yoktur.' Biz deriz ki: Zikrettiğimiz hadisin zahirinden ve imamların İbn Ömer'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kim dünyada şarap içer de sonra ondan tevbe etmezse ahirette ondan mahrum bırakılır» şeklinde rivayet ettikleri hadisten bu ihtimali bertaraf edip reddeden hususlar gelmemiş olsaydı, sizin zikrettiğiniz şey muhtemel olurdu. Asıl olan, onu bertaraf eden bir nass gelinceye kadar zahire sarılmaktır; bilakis zikrettiğimiz şeyin doğruluğuna dair nass varit olmuştur ki o da Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'nin Müsned'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Hişâm, Katâde'den, o Dâvûd es-Serrâc'dan, o Ebû Saîd el-Hudrî'den anlattı; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kim dünyada ipek giyerse ahirette onu giyemez; cennete girse dahi cennet ehli onu giyer, kendisi ise giyemez.» Bu açık bir nasstır ve isnadı sahihtir. Eğer: «Cennete girse dahi cennet ehli onu giyer, kendisi ise giyemez» kısmı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünden ise beyanın zirvesidir; şayet zikredildiği üzere râvinin sözünden ise o, söze daha vâkıf ve duruma daha hâkimdir; böylesi bir şey re'y ile söylenmez, en doğrusunu Allah bilir. Aynı şekilde «şarap içip tevbe etmeyen» ve «altın ve gümüş kapları kullanan» da böyledir. Kendisinden daha üst derecede bulunan kimsenin makamını arzu etmediği ve bu durum bir ceza olmadığı gibi, aynı şekilde cennetin şarabını ve ipeğini de arzu etmez ve bu bir ceza sayılmaz. Bütün bunları et-Tezkire adlı kitabımızda etraflıca zikrettik, Allah'a hamdolsun; orada cennet ağaçlarının ve meyvelerinin yarılarak içinden cennet elbiselerinin çıktığını da zikrettik ki bunu Kehf suresinde de belirtmiştik.

[سورة الحج (٢٢): آية ٢٤]

[Hac Suresi (22): Ayet 24]

وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَهُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ (٢٤)

{ وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَهُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ (٢٤) } “Hem sözün en güzeline ulaştırılmışlar hem de çok övülen [Allah'ın] yoluna iletilmişlerdir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ) أَيْ أُرْشِدُوا إِلَى ذَلِكَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَقِيلَ: الْقُرْآنُ، ثُمَّ قِيلَ: هَذَا في الدنيا، هدوا إلى الشهادة،

Yüce Allah'ın: { وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ } “Hem sözün en güzeline ulaştırılmışlar” buyruğu, yani buna irşad edilmişlerdir, [demektir]. İbn Abbâs [şöyle] demiştir: "Lâ ilâhe illallâh" ve "elhamdülillâh" [sözlerini] kastetmektedir. Kur'an [olduğu] da söylenmiştir. Sonra bunun dünyada olduğu, şehâdete

وَقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ. (وَهُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ) أَيْ إِلَى صِرَاطِ اللَّهِ. وَصِرَاطُ اللَّهِ: دِينُهُ وَهُوَ الْإِسْلَامُ. وَقِيلَ: هُدُوا فِي الْآخِرَةِ إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ، وَهُوَ الْحَمْدُ لِلَّهِ، لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ غَدًا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَن، فَلَيْسَ فِي الْجَنَّةِ لَغْوٌ وَلَا كَذِبٌ فَمَا يَقُولُونَهُ فَهُوَ طَيِّبُ الْقَوْلِ. وَقَدْ هُدُوا فِي الْجَنَّةِ إِلَى صراط الله، إذ ليس في الجنة شي مِنْ مُخَالَفَةِ أَمْرِ اللَّهِ. وَقِيلَ: الطَّيِّبُ مِنَ الْقَوْلِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنَ اللَّهِ مِنَ الْبِشَارَاتِ الْحَسَنَةِ." وَهُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ" أَيْ إِلَى طريق الجنة.

ve Kur'an okumaya iletildikleri söylenmiştir. { وَهُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ } “Hem de çok övülen [Allah'ın] yoluna iletilmişlerdir” yani Allah'ın yoluna. Allah'ın yolu ise O'nun dini olup o da İslam'dır. Ahirette sözün güzeline iletildikleri, bunun da 'elhamdülillâh' olduğu da söylenmiştir; çünkü onlar yarın: 'Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun', 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun' diyeceklerdir; zira cennette boş söz ve yalan yoktur, dolayısıyla söyledikleri her şey güzel sözdür. Onlar cennette Allah'ın yoluna iletilmişlerdir; zira cennette Allah'ın emrine aykırı hiçbir şey yoktur. Güzel sözün, Allah'tan kendilerine gelen güzel müjdeler olduğu da söylenmiştir. { وَهُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ } yani cennetin yoluna [iletilmişlerdir].

[سورة الحج (٢٢): آية ٢٥]

[Hac Suresi (22): Ayet 25]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَّذِي جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ (٢٥)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَّذِي جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ (٢٥) } “Şüphesiz inkâr edenler, Allah'ın yolundan ve hem orada yerleşik olan hem de dışarıdan gelen insanlar için eşit kıldığımız Mescid-i Harâm'dan alıkoyanlar [bilsinler ki]; kim orada zulümle haktan sapmak isterse, ona can yakıcı bir azaptan tattırırız.”

فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ) أَعَادَ الْكَلَامَ إِلَى مُشْرِكِي الْعَرَبِ حِينَ صَدُّوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمْ يُعْلَمْ لَهُمْ صَدٌّ قَبْلَ ذَلِكَ الْجَمْعِ، إِلَّا أَنْ يُرِيدَ صَدَّهُمْ لِأَفْرَادٍ مِنَ النَّاسِ، فَقَدْ وَقَعَ ذَلِكَ في صدر [من] الْمَبْعَثِ. وَالصَّدُّ: الْمَنْعُ، أَيْ وَهُمْ يَصُدُّونَ. وَبِهَذَا حَسُنَ عَطْفُ الْمُسْتَقْبَلِ عَلَى الْمَاضِي. وَقِيلَ: الْوَاوُ زَائِدَةٌ" وَيَصُدُّونَ" خَبَرُ" إِنَّ". وَهَذَا مُفْسِدٌ لِلْمَعْنَى الْمَقْصُودِ، وَإِنَّمَا الْخَبَرُ مَحْذُوفٌ مُقَدَّرٌ عِنْدَ قَوْلِهِ: (" وَالْبادِ" تَقْدِيرُهُ: خَسِرُوا إِذَا هَلَكُوا. وَجَاءَ" وَيَصُدُّونَ" مُسْتَقْبَلًا إِذْ هُوَ فِعْلٌ يُدِيمُونَهُ، كَمَا جَاءَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ" [الرعد: ٢٨]، فَكَأَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ شَأْنِهِمُ الصد. ولو قال إن الذين كفروا وصدروا لَجَازَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَفِي كِتَابِي عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ قَالَ وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ- وَهُوَ الْوَجْهُ- الْخَبَرُ" نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ". قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: وَهَذَا غَلَطٌ، وَلَسْتُ أَعْرِفُ مَا الْوَجْهُ فِيهِ، لِأَنَّهُ جَاءَ بِخَبَرِ" إِنَّ" جَزْمًا، وَأَيْضًا

Bunda yedi mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ } “Şüphesiz inkâr edenler ve alıkoyanlar...” kavlidir. [Cenâb-ı Hak] sözü, Hudeybiye senesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Mescid-i Harâm'dan alıkoydukları vakit Arap müşriklerine döndürmüştür. Zira bu topluluktan önce onların [böyle toplu bir] alıkoyması bilinmemektedir; meğerki insanların münferit fertlerini engellemeleri kastedilmiş olsun; çünkü bu da peygamberliğin başlangıcında vuku bulmuştur. Sadd (صَدّ) kelimesi engellemek (men‘) demektir; yani "ve onlar alıkoymaktadırlar" anlamındadır. Bu sayede muzari (geniş/şimdiki zaman) fiilin mazi (geçmiş zaman) fiile atfedilmesi uygun düşmüştür. Vâv harfinin zâid olduğu ve { وَيَصُدُّونَ } ifadesinin { إِنَّ } nin haberi olduğu da söylenmiştir; fakat bu kastedilen anlamı bozar. Bilakis haber, { وَالْبادِ } kavlinin yanında takdir edilmiş mahzuf bir ögedir; takdiri de: "Helak olduklarında hüsrana uğramışlardır" şeklindedir. { وَيَصُدُّونَ } ifadesi, onların sürekli devam ettirdikleri bir fiil olduğu için muzari olarak gelmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ } “İman edenler ve kalpleri Allah'ın zikriyle mutmain olanlar...” [er-Ra'd 13/28] kavli de böyle gelmiştir. Sanki şöyle buyurmuş gibidir: "Şüphesiz inkâr edenlerin âdeti ve hâli engellemektir." Şayet: "Şüphesiz inkâr edip de engelleyenler" demiş olsaydı bu da caiz olurdu. en-Nehhâs şöyle demiştir: Kitabımda Ebû İshâk'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Haberin —kuvvetli olan görüş de budur— { نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } olması caizdir." Ebû Ca'fer [en-Nehhâs] der ki: "Bu bir hatadır ve bunda tutarlı bir yön de göremiyorum; çünkü o { إِنَّ } nin haberini meczum (cezimli) kılmıştır; ayrıca...

فَإِنَّهُ جَوَابُ الشَّرْطِ، وَلَوْ كَانَ خَبَرَ" إِنَّ" لَبَقِيَ الشَّرْطُ، بِلَا جَوَابٍ، وَلَا سِيَّمَا وَالْفِعْلُ الَّذِي فِي الشَّرْطِ مُسْتَقْبَلٌ فَلَا بُدَّ لَهُ من جواب. الثانية- قوله تعالى: (وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ) قِيلَ: إِنَّهُ الْمَسْجِدُ نَفْسُهُ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ غَيْرَهُ. وَقِيلَ: الْحَرَمُ كُلُّهُ، لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ صَدُّوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ عَنْهُ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ، فَنَزَلَ خَارِجًا عَنْهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ " [الفتح: ٢٥] وَقَالَ:" سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ" [الاسراء: ١]. وَهَذَا صَحِيحٌ، لَكِنَّهُ قَصَدَ هُنَا بِالذِّكْرِ الْمُهِمَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذَلِكَ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِي جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ) أَيْ لِلصَّلَاةِ وَالطَّوَافِ وَالْعِبَادَةِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ" [آل عمران: ٩٦]. (سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ) الْعَاكِفُ: الْمُقِيمُ الْمُلَازِمُ. وَالْبَادِي: أَهْلُ الْبَادِيَةِ وَمَنْ يَقْدَمُ عَلَيْهِمْ. يَقُولُ: سَوَاءٌ فِي تَعْظِيمِ حُرْمَتِهِ وَقَضَاءِ النُّسُكِ فِيهِ الْحَاضِرُ وَالَّذِي يَأْتِيهِ مِنَ الْبِلَادِ، فَلَيْسَ أَهْلُ مَكَّةَ أَحَقَّ مِنَ النَّازِحِ إِلَيْهِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُسَاوَاةَ إِنَّمَا هِيَ فِي دُورِهِ وَمَنَازِلِهِ، لَيْسَ الْمُقِيمُ فِيهَا أَوْلَى مِنَ الطَّارِئِ عَلَيْهَا. وَهَذَا عَلَى أَنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ الْحَرَمُ كُلُّهُ، وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَمَالِكٍ، رَوَاهُ عَنْهُ ابْنُ الْقَاسِمِ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عباس وجماعة أَنَّ الْقَادِمَ لَهُ النُّزُولُ حَيْثُ وُجِدَ، وَعَلَى رَبِّ الْمَنْزِلِ أَنْ يُؤْوِيَهُ شَاءَ أَوْ أَبَى. وَقَالَ ذَلِكَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُهُ. وَكَذَلِكَ كَانَ الْأَمْرُ فِي الصَّدْرِ الْأَوَّلِ، كَانَتْ دُورُهُمْ بِغَيْرِ أَبْوَابٍ حَتَّى كَثُرَتِ السَّرِقَةُ، فَاتَّخَذَ رَجُلٌ بَابًا فَأَنْكَرَ عَلَيْهِ عُمَرُ وَقَالَ: أَتُغْلِقُ بَابًا فِي وجه حاج بيت الله تعالى:؟ فَقَالَ: إِنَّمَا أَرَدْتُ حِفْظَ مَتَاعِهِمْ مِنَ السَّرِقَةِ، فَتَرَكَهُ فَاتَّخَذَ النَّاسُ الْأَبْوَابَ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَيْضًا أَنَّهُ كَانَ يَأْمُرُ فِي الْمَوْسِمِ بِقَلْعِ أَبْوَابِ دُورِ مَكَّةَ، حَتَّى يَدْخُلَهَا الَّذِي يَقْدَمُ فَيَنْزِلُ حَيْثُ شَاءَ، وَكَانَتِ الْفَسَاطِيطُ تُضْرَبُ فِي الدُّورِ. وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ الدُّورَ لَيْسَتْ كَالْمَسْجِدِ وَلِأَهْلِهَا الِامْتِنَاعُ مِنْهَا وَالِاسْتِبْدَادُ، وَهَذَا هُوَ الْعَمَلُ الْيَوْمَ. وقال بهذا جمهور من الامة.

Çünkü o, şartın cevabıdır. Eğer "inne"nin haberi olsaydı, şart cevapsız kalırdı; özellikle de şarttaki fiil gelecek zaman [müstakbel] anlamı taşıdığı için mutlaka bir cevaba muhtaçtır. İkincisi- Yüce Allah'ın: { وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “ve Mescid-i Harâm'dan” kavli. Bunun bizzat mescidin kendisi olduğu söylenmiştir; nitekim başkasını zikretmediği için Kur'ân'ın zahiri de budur. Bir diğer görüşe göre ise Harem'in tamamıdır; çünkü müşrikler Hudeybiye senesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını oradan alıkoymuşlardı da o da [Harem sınırının] dışına inmişti. Nitekim Yüce Allah: { وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “ve sizi Mescid-i Harâm'dan alıkoyduklarında...” [el-Feth: 25] buyurmuş, yine: { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Kulunu bir gece Mescid-i Harâm'dan... yürüten [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir” [el-İsrâ: 1] buyurmuştur. Bu [ikinci görüş] sahihtir; ancak burada zikretmekle bundan asıl kastedilen önemli kısmı murad etmiştir. Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: { الَّذِي جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ } “ki biz onu insanlar için kıldık” kavli; yani namaz, tavaf ve ibadet için [kıldık] demektir. Bu, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev...” [Âl-i İmrân: 96]. { سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ } “hem orada yerleşik olan hem de dışarıdan gelen eşit olmak üzere”. el-Âkif (الْعَاكِفُ), orada ikamet eden, ayrılmayan kimsedir; el-Bâdî (الْبَادِي) ise çöl halkı ve onların yanına dışarıdan gelenlerdir. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Hürmetinin taziminde ve orada ibadetlerin (menâsik) yerine getirilmesinde orada mukim olan ile diğer beldelerden oraya gelen kimse eşittir; dolayısıyla Mekke halkı, oraya uzaktan göçüp gelen kimseden daha hak sahibi değildir. Bir görüşe göre de bu eşitlik, sadece oranın evlerinde ve konutlarındadır; orada ikamet eden kimse, dışarıdan sonradan gelen kimseden daha öncelikli değildir. Bu görüş, Mescid-i Harâm'ın Harem'in tamamı olduğu kabulüne dayanır. Bu, Mücâhid ile Mâlik'in görüşüdür; İbnü'l-Kāsım bunu ondan rivayet etmiştir. Ömer, İbn Abbâs ve bir topluluktan rivayet edildiğine göre, gelen kimsenin nerede [boş yer] bulursa oraya inip konaklama hakkı vardır; ev sahibinin de istese de istemese de onu barındırması gerekir. Bunu Süfyân es-Sevrî ve başkaları da söylemiştir. İlk dönemde de durum böyleydi; hırsızlık çoğalıncaya kadar evlerinin kapıları yoktu. Sonunda bir adam kapı taktı, Ömer bunu kınayarak: "Yüce Allah'ın evinin hacısının yüzüne kapı mı kapatıyorsun?" dedi. Adam: "Ben sadece onların eşyalarını hırsızlıktan korumak istedim" deyince, onu [kendi haline] bıraktı; ardından insanlar kapılar edindiler. Yine Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan, hac mevsiminde Mekke evlerinin kapılarının sökülmesini emrettiği; böylece gelen kimsenin oralara girip dilediği yerde konaklayabildiği ve evlerin [avlularına] çadırlar kurulduğu rivayet edilmiştir. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre ise evler mescid gibi değildir; ev sahiplerinin [başkalarını] engelleme ve [mülkünde] dilediği gibi tasarruf etme hakkı vardır. Günümüzdeki uygulama da budur. Ümmetten cumhur da bu görüşü benimsemiştir.

وَهَذَا الْخِلَافُ يُبْنَى عَلَى أَصْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنَّ دُورَ مَكَّةَ هَلْ هِيَ مِلْكٌ لِأَرْبَابِهَا أَمْ لِلنَّاسِ. وَلِلْخِلَافِ سَبَبَانِ: أَحَدُهُمَا هَلْ فَتْحُ مَكَّةَ كَانَ عَنْوَةً فَتَكُونُ مَغْنُومَةً، لَكِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَقْسِمْهَا وَأَقَرَّهَا لِأَهْلِهَا وَلِمَنْ جَاءَ بَعْدَهُمْ، كَمَا فَعَلَ عُمَرُ ﵁ بِأَرْضِ السَّوَادِ وَعَفَا لَهُمْ عَنِ الْخَرَاجِ كَمَا عَفَا عَنْ سَبْيِهِمْ وَاسْتِرْقَاقِهِمْ إِحْسَانًا إِلَيْهِمْ دُونَ سَائِرِ الْكُفَّارِ فَتَبْقَى عَلَى ذَلِكَ لاتباع وَلَا تُكْرَى، وَمَنْ سَبَقَ إِلَى مَوْضِعٍ كَانَ أَوْلَى بِهِ. وَبِهَذَا قَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالْأَوْزَاعِيُّ. أَوْ كَانَ فَتْحُهَا صُلْحًا- وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ- فَتَبْقَى دِيَارُهُمْ بِأَيْدِيهِمْ، وَفِي أَمْلَاكِهِمْ يَتَصَرَّفُونَ كَيْفَ شَاءُوا. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ اشْتَرَى دَارَ صَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ بِأَرْبَعَةِ آلَافٍ وَجَعَلَهَا سِجْنًا، وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ حَبَسَ فِي السِّجْنِ فِي الْإِسْلَامِ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي آيَةِ الْمُحَارِبِينَ مِنْ سُورَةِ" الْمَائِدَةِ". وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ حَبَسَ فِي تُهْمَةٍ. وَكَانَ طَاوُسٌ يَكْرَهُ السِّجْنَ بِمَكَّةَ وَيَقُولُ: لَا يَنْبَغِي لِبَيْتِ عَذَابٍ أَنْ يَكُونَ فِي بَيْتِ رَحْمَةٍ. قُلْتُ: الصَّحِيحُ مَا قَالَهُ مَالِكٌ، وَعَلَيْهِ تَدُلُّ ظَوَاهِرُ الْأَخْبَارِ الثَّابِتَةِ بِأَنَّهَا فُتِحَتْ عَنْوَةً. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَلَا نَعْلَمُ مَكَّةَ يُشْبِهُهَا شي مِنَ الْبِلَادِ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ نَضْلَةَ قَالَ: تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ﵄ وَمَا تُدْعَى رِبَاعُ مَكَّةَ إِلَّا السَّوَائِبُ، مَنْ احْتَاجَ سَكَنَ وَمَنِ اسْتَغْنَى أَسْكَنَ. وَزَادَ فِي رِوَايَةٍ، وَعُثْمَانُ. وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ نَضْلَةَ الْكِنَانِيِّ قَالَ: كَانَتْ تُدْعَى بُيُوتُ مَكَّةَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ﵄ السَّوَائِبَ، لَا تُبَاعُ مَنِ احْتَاجَ سَكَنَ وَمَنِ اسْتَغْنَى أَسْكَنَ. وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَرَّمَ مَكَّةَ فَحَرَامٌ بَيْعُ رِبَاعِهَا وَأَكْلُ ثَمَنِهَا- وَقَالَ- مَنْ أَكَلَ مِنْ أَجْرِ بُيُوتِ مَكَّةَ شَيْئًا فَإِنَّمَا يَأْكُلُ نَارًا (. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: كَذَا رَوَاهُ أَبُو حَنِيفَةَ مَرْفُوعًا وَوَهِمَ فِيهِ، وَوَهِمَ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي يَزِيدَ وَإِنَّمَا هُوَ ابْنُ أَبِي زِيَادٍ الْقَدَّاحُ، وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ مَوْقُوفٌ، وَأَسْنَدَ الدَّارَقُطْنِيُّ أَيْضًا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَكَّةَ مُنَاخٌ لَا تباع رباعها ولا تؤاجر

Bu ihtilaf iki asıl (temel) üzerine bina edilir: Birincisi, Mekke evlerinin sahiplerinin mülkü mü yoksa [bütün] insanların mı olduğudur. Bu ihtilafın da iki sebebi vardır: Biri, Mekke'nin fethinin zorla (anveten) mı olduğu -ki bu takdirde ganimet sayılır; ancak Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onu taksim etmeyip, Ömer radıyallâhu anh'ın Sevâd arazisinde yaptığı gibi orayı halkına ve onlardan sonra geleceklere bırakmış, diğer kâfirlere tanımadığı bir ihsan olarak esir alınıp köleleştirilmelerini bağışladığı gibi onlardan haracı da affetmiştir. Dolayısıyla bu minval üzere kalarak satılmaz ve kiraya verilmez; bir yere kim önce geçerse oraya en layık olan o olur. Mâlik, Ebû Hanîfe ve Evzâî bu görüştedir.- yoksa fethinin sulh yoluyla mı gerçekleştiğidir -ki Şâfiî bu görüşe meyletmiştir-, buna göre yurtları ellerinde kalır ve mülklerinde diledikleri gibi tasarrufta bulunurlar. Ömer'den, Safvân b. Ümeyye'nin evini dört bin [dirheme] satın alıp hapishane yaptığı rivayet edilmiştir; Mâide sûresindeki Muhâribîn âyetinde daha önce açıklandığı üzere İslâm'da ilk defa hapis cezası uygulayan kişi odur. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in de bir töhmet sebebiyle hapsettiği rivayet edilmiştir. Tâvûs ise Mekke'de hapsedilmeyi kerih görür ve: "Bir azap evinin, bir rahmet evinde bulunması uygun düşmez" derdi. Derim ki: Doğru olan Mâlik'in dediğidir; sabit olan haberlerin zahirleri de oranın zorla fethedildiğine delalet etmektedir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Beldelerden Mekke'ye benzeyen bir yer bilmiyoruz. Dârekutnî, Alkame b. Nadle'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ vefat ettiklerinde Mekke'nin arazileri/evleri sadece 'sevâib' (ortak kullanım alanı) diye anılırdı; ihtiyacı olan oturur, ihtiyacı olmayan ise [başkalarını] oturturdu." Bir rivayette "ve Osman" ziyadesi vardır. Yine Alkame b. Nadle el-Kinânî'den şöyle rivayet edilmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ döneminde Mekke'nin evleri 'sevâib' diye anılırdı, satılmazdı; ihtiyacı olan oturur, ihtiyacı olmayan ise [başkalarını] oturturdu." Yine Abdullah b. Amr'dan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَرَّمَ مَكَّةَ فَحَرَامٌ بَيْعُ رِبَاعِهَا وَأَكْلُ ثَمَنِهَا » «Şüphesiz Yüce Allah Mekke'yi haram kılmıştır; dolayısıyla onun arazilerini satmak ve bedelini yemek haramdır.» -Ve şöyle buyurdu:- « مَنْ أَكَلَ مِنْ أَجْرِ بُيُوتِ مَكَّةَ شَيْئًا فَإِنَّمَا يَأْكُلُ نَارًا » «Kim Mekke evlerinin kirasından bir şey yerse ancak ateş yemiş olur.» Dârekutnî demiştir ki: Ebû Hanîfe bunu merfû olarak rivayet etmiş ve bunda vehme düşmüştür; keza "Ubeydullah b. Ebî Yezîd" demesinde de vehme düşmüştür, doğrusu o İbn Ebî Ziyâd el-Kaddâh'tır. Sahih olan ise bunun mevkuf olduğudur. Dârekutnî yine Abdullah b. Amr'dan isnad etmiştir; o demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « مَكَّةَ مُنَاخٌ لَا تباع رباعها ولا تؤاجر » «Mekke bir konaklama yeridir; arazileri satılmaz ve [evleri kiraya verilmez...]»

بُيُوتُهَا (. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلَا أَبْنِي لَكَ بِمِنًى بَيْتًا أَوْ بِنَاءً يُظِلُّكَ مِنَ الشَّمْسِ؟ فَقَالَ: (لَا، إِنَّمَا هُوَ مُنَاخُ مَنْ سَبَقَ إِلَيْهِ). وَتَمَسَّكَ الشَّافِعِيُّ ﵁ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ ٤٠" [الحج: ٤٠] فَأَضَافَهَا إِلَيْهِمْ. وَقَالَ ﵇ يَوْمَ الْفَتْحِ: (مَنْ أَغْلَقَ بَابَهُ فَهُوَ آمِنٌ وَمَنْ دَخَلَ دَارَ أَبِي سُفْيَانَ فَهُوَ آمِنٌ). الرَّابِعَةُ- قَرَأَ جُمْهُورُ النَّاسِ:" سَوَاءٌ" بِالرَّفْعِ، وَهُوَ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَ" الْعاكِفُ" خَبَرُهُ. وَقِيلَ: الْخَبَرُ" سَوَاءٌ" وَهُوَ مُقَدَّمٌ، أَيِ الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِي سَوَاءٌ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي عَلِيٍّ: وَالْمَعْنَى: الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ قِبْلَةً أَوْ مُتَعَبَّدًا الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِي سَوَاءٌ. وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ:" سَواءً" بِالنَّصْبِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْأَعْمَشِ. وَذَلِكَ يَحْتَمِلُ أَيْضًا وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنْ يَكُونَ؟؟ مَفْعُولًا ثَانِيًا لِجَعَلَ، وَيَرْتَفِعُ" الْعاكِفُ" بِهِ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ، فَأُعْمِلَ عَمَلَ اسْمِ الْفَاعِلِ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى مُسْتَوٍ. وَالْوَجْهُ الثَّانِي- أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنَ الضَّمِيرِ فِي جَعَلْنَاهُ. وَقَرَأَتْ فِرْقَةٌ:" سَواءً" بِالنَّصْبِ" الْعَاكِفِ" بِالْخَفْضِ، وَ" الْبَادِي" عَطْفًا عَلَى النَّاسِ، التَّقْدِيرُ: الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ العاكف واليادى. وَقِرَاءَةُ ابْنِ كَثِيرٍ فِي الْوَقْفِ وَالْوَصْلِ بِالْيَاءِ وَوَقَفَ أَبُو عَمْرٍو بِغَيْرِ يَاءٍ وَوَصَلَ بِالْيَاءِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ بِغَيْرِ يَاءٍ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ. وَأَجْمَعَ النَّاسُ عَلَى الِاسْتِوَاءِ فِي نَفْسِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَاخْتَلَفُوا فِي مَكَّةَ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ. الْخَامِسَةُ- (وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ) شَرْطٌ، وَجَوَابُهُ" نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ". وَالْإِلْحَادُ فِي اللُّغَةِ: الْمَيْلُ، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْمَيْلَ بِالظُّلْمِ هُوَ الْمُرَادُ. وَاخْتُلِفَ فِي الظُّلْمِ، فَرَوَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:" وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ" قَالَ: الشِّرْكُ. وَقَالَ عَطَاءٌ: الشِّرْكُ وَالْقَتْلُ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ صيد حمامه، وقطع شجره، ودخوله غَيْرِ مُحْرِمٍ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: كُنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّ الْإِلْحَادَ فِيهِ أَنْ يَقُولَ الْإِنْسَانُ: لَا وَاللَّهِ! وَبَلَى وَاللَّهِ! وَكَلَّا وَاللَّهِ! وَلِذَلِكَ كَانَ لَهُ فُسْطَاطَانِ، أَحَدُهُمَا فِي الْحِلِّ وَالْآخَرُ فِي الْحَرَمِ، فَكَانَ إِذَا أَرَادَ الصَّلَاةَ دَخَلَ فُسْطَاطَ الْحَرَمِ، وَإِذَا أَرَادَ بَعْضَ شَأْنِهِ دَخَلَ فُسْطَاطَ الْحِلِّ، صِيَانَةً لِلْحَرَمِ عَنْ قَوْلِهِمْ كَلَّا وَاللَّهِ وَبَلَى وَاللَّهِ، حِينَ عَظَّمَ اللَّهُ الذَّنْبَ فِيهِ. وَكَذَلِكَ كَانَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ العاص فسطاطان أحدهما

evlerini [bağışladığı gibi bağışlamıştır]. Ebû Dâvûd, Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Mina'da sana güneşten seni gölgeleyecek bir ev veya bir bina yapmayayım mı?" Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Hayır, orası ancak oraya önce varanın konak yeridir.» Şâfiî radıyallâhu anh ise Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “Yurtlarından çıkarılanlar” [el-Hac: 40] kavline tutunmuş ve [evleri] onlara nispet etmiştir. [Peygamber] aleyhisselâm da fetih günü şöyle buyurmuştur: «Kim kapısını kapatırsa o emandadır ve kim Ebû Süfyân'ın evine girerse o emandadır.» Dördüncüsü- İnsanların cumhuru (çoğunluğu) { سَوَاءٌ } kelimesini ref' ile okumuştur; bu mübtedadır ve { الْعاكِفُ } onun haberidir. Haberin öne geçmiş olarak { سَوَاءٌ } olduğu da söylenmiştir; yani "orada yerleşik olan ile dışarıdan gelen eşittir" demektir ki bu Ebû Ali'nin görüşüdür. Anlamı ise: "İnsanlar için kıble veya ibadethane kıldığımız [Mescid-i Harâm'da], orada yerleşik olan ile dışarıdan gelen eşittir." Âsım'dan rivayetle Hafs ise nasb ile { سَواءً } okumuştur; bu el-A'meş'in de kıraatidir. Bunun da iki [i'rab] vechi muhtemeldir: Birincisi- { جَعَلَ } fiilinin ikinci mef'ûlü olmasıdır; { الْعاكِفُ } kelimesi de onunla ref' olur, çünkü { سَواءً } masdardır ve { مُسْتَوٍ } (eşit olan) anlamında olduğu için ism-i fâil gibi amel etmiştir. İkinci vecih ise- { جَعَلْنَاهُ } fiilindeki zamirden hâl olmasıdır. Bir grup ise { سَواءً } kelimesini nasb, { الْعَاكِفِ } kelimesini cer ile ve { الْبَادِي } kelimesini de { النَّاسِ } üzerine atıfla okumuştur. Takdiri: "İnsanlar, yani orada yerleşik olanlar ve dışarıdan gelenler için kıldığımız [Mescid-i Harâm]" şeklindedir. İbn Kesîr'in kıraati ise hem vakıfta hem vasılda yâ (ي) iledir. Ebû Amr vakıfta yâ'sız durmuş, vasılda yâ ile okumuştur. Nâfi ise hem vasılda hem vakıfta yâ'sız okumuştur. İnsanlar Mescid-i Harâm'ın bizzat kendisinde [herkesin] eşit olduğu hususunda icmâ etmiş, Mekke [evleri] konusunda ise ihtilaf etmişlerdir; bunu daha önce zikretmiştik. Beşincisi- { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ } “Kim orada zulüm ile haktan sapmak isterse” şarttır; cevabı ise { نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } “ona can yakıcı bir azaptan tattırırız” ifadesidir. Lügatte ilhâd (إِلْحَاد); meyletmek (haktan sapmak) demektir; ancak Yüce Allah zulüm yoluyla sapmanın kastedildiğini beyan etmiştir. Zulüm konusunda ise ihtilaf edilmiştir: Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ } hakkında: "Şirktir" dediğini rivayet etmiştir. Atâ: "Şirk ve adam öldürmektir" demiştir. Güvercinini avlamak, ağacını kesmek ve oraya ihramsız girmektir de denilmiştir. İbn Ömer şöyle demiştir: "Biz oradaki ilhadın kişinin: 'Hayır vallahi!', 'Bilakis vallahi!' ve 'Asla vallahi!' demesi olduğunu konuşurduk." Bu yüzden onun iki çadırı vardı: Biri Hil bölgesinde (Harem sınırları dışında), diğeri ise Harem'de idi. Namaz kılmak istediğinde Harem çadırına girer, şahsi işlerinden birini yapmak istediğinde ise Allah orada günahı büyük kıldığı için 'Asla vallahi' ve 'Evet vallahi' sözlerinden Harem'i korumak maksadıyla Hil çadırına girerdi. Aynı şekilde Abdullah b. Amr b. el-Âs'ın da iki çadırı vardı; biri

فِي الْحِلِّ وَالْآخَرُ فِي الْحَرَمِ، فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يُعَاتِبَ أَهْلَهُ عَاتَبَهُمْ فِي الْحِلِّ، وَإِذَا أَرَادَ أَنْ يُصَلِّيَ صَلَّى فِي الْحَرَمِ، فَقِيلَ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: إِنْ كُنَّا لَنَتَحَدَّثُ أَنَّ مِنَ الْإِلْحَادِ فِي الْحَرَمِ أَنْ نَقُولَ كَلَّا وَاللَّهِ وَبَلَى وَاللَّهِ، وَالْمَعَاصِي تُضَاعَفُ بِمَكَّةَ كَمَا تُضَاعَفُ الْحَسَنَاتُ، فَتَكُونُ الْمَعْصِيَةُ مَعْصِيَتَيْنِ، إِحْدَاهُمَا بِنَفْسِ الْمُخَالَفَةِ وَالثَّانِيَةُ بِإِسْقَاطِ حُرْمَةِ الْبَلَدِ الْحَرَامِ، وَهَكَذَا الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ سَوَاءٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ أَنَّ رسول الله ﷺ قال: (احْتِكَارُ الطَّعَامِ فِي الْحَرَمِ إِلْحَادٌ فِيهِ). وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ. وَالْعُمُومُ يَأْتِي عَلَى هَذَا كُلِّهِ. السَّادِسَةُ- ذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ التَّأْوِيلِ مِنْهُمُ الضَّحَّاكُ وَابْنُ زَيْدٍ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ يُعَاقَبُ عَلَى مَا يَنْوِيهِ مِنَ الْمَعَاصِي بِمَكَّةَ وَإِنْ لَمْ يَعْمَلْهُ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ قَالُوا: لَوْ هَمَّ رَجُلٌ بِقَتْلِ رَجُلٍ بِهَذَا الْبَيْتِ وَهُوَ (بِعَدَنِ أَبْيَنَ) لَعَذَّبَهُ اللَّهُ. قُلْتُ: هَذَا صَحِيحٌ، وَقَدْ جَاءَ هَذَا الْمَعْنَى فِي سُورَةِ" ن وَالْقَلَمِ" [القلم: ١] مُبَيَّنًا، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ هُنَاكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّابِعَةُ- الْبَاءُ فِي" بِإِلْحادٍ" زَائِدَةٌ كَزِيَادَتِهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ ٢٠" [المؤمنون: ٢٠]، وَعَلَيْهِ حَمَلُوا قَوْلَ الشَّاعِرِ:

Hil bölgesinde, diğeri ise Harem'de idi. Ailesini azarlamak istediğinde onları Hil bölgesinde azarlar, namaz kılmak istediğinde ise Harem'de namaz kılardı. Kendisine bunun sebebi sorulduğunda şöyle dedi: Biz Harem'de 'Asla vallahi' ve 'Evet vallahi' demenin ilhaddan sayıldığını konuşurduk; zira iyilikler Mekke'de katlandığı gibi günahlar da katlanır; böylece bir günah iki günah olur: Biri bizzat muhalefet sebebiyle, ikincisi ise Harem beldesinin hürmetini çiğnemek sebebiyledir; haram aylar da aynen böyledir. Bu husus daha önce geçmişti. Ebû Dâvûd, Ya'lâ b. Ümeyye'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Harem'de yiyecek maddelerini stoklayıp karaborsacılık yapmak orada bir ilhaddır.» Bu Ömer b. el-Hattâb'ın da görüşüdür. Ayetin umumiliği bütün bunları kapsar. Altıncısı- Dahhâk ve İbn Zeyd'in de aralarında bulunduğu tevil ehlinden bir topluluk, bu ayetin insanın Mekke'de niyet ettiği günahlardan dolayı onu işlemese bile cezalandırılacağına delalet ettiği görüşüne gitmiştir. İbn Mes'ûd ve İbn Ömer'den de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir; onlar şöyle demişlerdir: Bir adam bu Beyt'te bir adamı öldürmeyi kastetse ve kendisi de Aden-i Ebyen'de olsa, Allah ona mutlaka azap eder. Derim ki: Bu sahihtir; bu anlam Nûn ve'l-Kalem suresinde [Kalem: 1] açık bir şekilde gelmiştir; inşâallâhu teâlâ orada açıklaması gelecektir. Yedincisi- { بِإِلْحادٍ } kavlindeki bâ (ب) harfi, Yüce Allah'ın: { تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ } “Yağ çıkararak biter” [Mü'minûn: 20] kavlindeki ziyadeliği gibi zâiddir; şairin şu sözünü de buna hamletmişlerdir:

نَحْنُ بَنُو جَعْدَةَ أَصْحَابُ الْفَلَجْ ... نَضْرِبُ بِالسَّيْفِ وَنَرْجُو بِالْفَرَجْ

Biz Ca'de oğullarıyız, Felec sahipleriyiz... Kılıçla vururuz ve kurtuluşu umarız

أَرَادَ: نَرْجُو الْفَرَجَ. وَقَالَ الْأَعْشَى:

Kurtuluşu umarız (نَرْجُو الْفَرَجَ) demek istemiştir. el-A'şâ da şöyle demiştir:

ضَمِنَتْ بِرِزْقِ عِيَالِنَا أرماحنا

Mızraklarımız çoluk çocuğumuzun rızkını garanti etti

أي رزق. وَقَالَ آخَرُ:

Yani rızkını (رزق) demektir. Bir başkası da şöyle demiştir:

أَلَمْ يَأْتِيكَ وَالْأَنْبَاءُ تَنْمِي ... بِمَا لاقت لبون بني زياد

Haberler yayılıp dururken, Benî Ziyâd'ın süt devesinin başına gelenler sana ulaşmadı mı?

أَيْ مَا لَاقَتْ، وَالْبَاءُ زَائِدَةٌ، وَهُوَ كَثِيرٌ. وقال الفراء: سمعت أعرابيا وسألته عن شي فَقَالَ: أَرْجُو بِذَاكَ، أَيْ أَرْجُو ذَاكَ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Yani 'başına gelenler' (ما لاقت) demektir; bâ harfi zâiddir ve bu çokça kullanılır. el-Ferrâ dedi ki: Bir bedeviyi işittim, ona bir şey hakkında sordum da: 'Bunu umuyorum' manasında [bâ ile] 'ercû bizâke' yani 'ercû zâke' dedi. Şair de şöyle demiştir:

بِوَادٍ يَمَانٍ يُنْبِتُ الشَّثَّ صَدْرُهُ ... وَأَسْفَلُهُ بِالْمَرْخِ وَالشَّبَهَانِ

Yemen vadisinde, yukarısı şes bitirir... Aşağısı ise merh ve şebehân [ağaçları biter]

أَيِ الْمَرْخُ. وَهُوَ قَوْلُ الْأَخْفَشِ، وَالْمَعْنَى عِنْدَهُ: وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ إِلْحَادًا بِظُلْمٍ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: دَخَلَتِ الْبَاءُ لِأَنَّ الْمَعْنَى بِأَنْ يُلْحِدَ، وَالْبَاءُ مَعَ أَنْ تَدْخُلُ وَتُحْذَفُ. وَيَجُوزُ أن يكون التقدير: ومن برد النَّاسَ فِيهِ بِإِلْحَادٍ. وَهَذَا الْإِلْحَادُ وَالظُّلْمُ يَجْمَعُ جميع الْمَعَاصِيَ مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الصَّغَائِرِ، فَلِعِظَمِ حُرْمَةِ الْمَكَانِ تَوَعَّدَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى نِيَّةِ السَّيِّئَةِ فِيهِ. وَمَنْ نَوَى سَيِّئَةً وَلَمْ يَعْمَلْهَا لَمْ يُحَاسَبْ عَلَيْهَا إِلَّا فِي مَكَّةَ. هَذَا قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَجَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَغَيْرِهِمْ، وَقَدْ ذكرناه آنفا.

Yani 'el-merhu' demektir. Bu el-Ahfeş'in görüşüdür; ona göre mana şöyledir: 'Kim orada zulümle bir sapıklık isterse'. Kûfeliler ise şöyle demiştir: Bâ harfi, mananın 'sapmasıyla' (bi-en yülhide) olmasından dolayı girmiştir; zira bâ harfi 'en' ile birlikte dahil olur ve hazfedilir. Takdirin: 'Kim insanları orada bir sapıklığa çekmek/döndürmek isterse' şeklinde olması da caizdir. Bu ilhad ve zulüm, küfürden küçük günahlara kadar bütün masiyetleri kapsar; dolayısıyla mekanın hürmetinin büyüklüğü sebebiyle Yüce Allah orada kötülük niyetine dahi tehditte bulunmuştur. Bir kötülüğe niyet edip de onu işlemeyen kimse ancak Mekke'de bundan hesaba çekilir. Bu, İbn Mes'ûd ile bir grup sahabe ve diğerlerinin görüşüdür; bunu az önce zikretmiştik.

[سورة الحج (٢٢): آية ٢٦]

[Hac Suresi (22): Ayet 26]

وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئاً وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (٢٦)

{ وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئاً وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (٢٦) } “Hani biz İbrahim'e Beyt'in yerini: 'Bana hiçbir şeyi ortak koşma; tavaf edenler, kıyamda duranlar, rükû ve secde edenler için Evimi temiz tut' diye hazırlayıp göstermiştik.”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ) أَيْ وَاذْكُرْ إِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ، يُقَالُ: بَوَّأْتُهُ مَنْزِلًا وَبَوَّأْتُ لَهُ. كَمَا يُقَالُ: مَكَّنْتُكَ وَمَكَّنْتُ لَكَ، فَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ:" لِإِبْراهِيمَ" صِلَةٌ لِلتَّأْكِيدِ، كَقَوْلِهِ:" رَدِفَ لَكُمْ" [النمل: ٧٢]، وَهَذَا قَوْلُ الْفَرَّاءِ. وَقِيلَ:" بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ" أَيْ أَرَيْنَاهُ أَصْلَهُ لِيَبْنِيَهُ، وَكَانَ قَدْ دَرَسَ بِالطُّوفَانِ وَغَيْرِهِ، فَلَمَّا جَاءَتْ مُدَّةُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَمَرَهُ اللَّهُ بِبُنْيَانِهِ، فَجَاءَ إِلَى مَوْضِعِهِ وَجَعَلَ يَطْلُبُ أَثَرًا، فَبَعَثَ اللَّهُ رِيحًا فَكَشَفَتْ عَنْ أَسَاسِ آدَمَ ﵇، فَرَتَّبَ قَوَاعِدَهُ عَلَيْهِ، حَسْبَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي" الْبَقَرَةِ". وَقِيلَ:" بَوَّأْنا ١٠: ٩٣" نَازِلَةٌ مَنْزِلَةَ فِعْلٍ يَتَعَدَّى بِاللَّامِ، كَنَحْوِ جَعَلْنَا، أَيْ جَعَلْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ مُبَوَّأً. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Bunda iki mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ } “Hani biz İbrahim'e Beyt'in yerini hazırlayıp göstermiştik” kavli; yani İbrahim'e hazırladığımız vakti hatırla. Ona bir konak hazırladım ve onun için hazırladım denir; nitekim sana imkan verdim ve senin için imkan verdim denildiği gibi. Dolayısıyla { لِإِبْراهِيمَ } kavlindeki lâm harfi tekit için zâiddir (sıladır); tıpkı Yüce Allah'ın: { رَدِفَ لَكُمْ } “Sizin ardınıza takılmıştır” [Neml: 72] kavlinde olduğu gibi. Bu el-Ferrâ'nın görüşüdür. { بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ } kavlinin; yani inşa etmesi için ona aslını gösterdik manasında olduğu da söylenmiştir; zira orası tufan ve benzeri sebeplerle silinip kaybolmuştu. İbrahim aleyhisselâm'ın dönemi gelince Allah ona orayı inşa etmesini emretti; o da mekanına gelip bir iz aramaya başladı; bunun üzerine Allah bir rüzgâr gönderdi de o rüzgâr Âdem aleyhisselâm'ın temelini açığa çıkardı; o da temellerini onun üzerine yükseltti; nitekim Bakara suresinde açıklaması geçmişti. { بَوَّأْنا } fiilinin, 'kıldık' gibi lâm ile geçişli olan bir fiil makamına kaim olduğu da söylenmiştir; yani İbrahim için Beyt'in yerini bir konak/yerleşim yeri kıldık demektir. Şair şöyle demiştir:

كَمْ مِنْ أَخٍ لِي ماجد ... بوأته بيدي لحدا»

«Nice şerefli kardeşim vardır ki... Ona kendi ellerimle bir lahit hazırlamışımdır.»

الثَّانِيَةُ- (أَنْ لَا تُشْرِكْ) هِيَ مُخَاطَبَةٌ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي قَوْلِ الْجُمْهُورِ. وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ:" أَنْ لَا يُشْرِكَ" بِالْيَاءِ، عَلَى نَقْلِ مَعْنَى الْقَوْلِ الَّذِي قِيلَ لَهُ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَلَا بُدَّ مِنْ نَصْبِ الْكَافِ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ، بِمَعْنَى لِئَلَّا يُشْرِكَ. وَقِيلَ: إِنَّ" أَنْ" مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ. وَقِيلَ مُفَسِّرَةٌ. وَقِيلَ زَائِدَةٌ، مثل:" فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ" [يوسف: ٩٦]. وَفِي الْآيَةِ طَعْنٌ عَلَى مَنْ أَشْرَكَ مِنْ قُطَّانِ الْبَيْتِ، أَيْ هَذَا كَانَ الشَّرْطَ عَلَى أبيكم فمن بَعْدَهُ وَأَنْتُمْ، فَلَمْ تَفُوا بَلْ أَشْرَكْتُمْ. وَقَالَتْ فرقة: الخطاب من قوله:" أَنْ لَا تُشْرِكْ" لِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَأُمِرَ بِتَطْهِيرِ الْبَيْتِ وَالْأَذَانِ بِالْحَجِّ. وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ لِإِبْرَاهِيمَ، وَهُوَ الْأَصَحُّ. وَتَطْهِيرُ الْبَيْتِ عَامٌّ فِي الْكُفْرِ وَالْبِدَعِ وَجَمِيعِ الْأَنْجَاسِ وَالدِّمَاءِ. وَقِيلَ: عَنَى بِهِ التَّطْهِيرَ عَنِ الْأَوْثَانِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ ٣٠" [الحج: ٣٠]، وَذَلِكَ أَنَّ جُرْهُمًا وَالْعَمَالِقَةَ كَانَتْ لَهُمْ أَصْنَامٌ فِي مَحَلِّ الْبَيْتِ وَحَوْلَهُ قَبْلَ أَنْ يَبْنِيَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇. وَقِيلَ: الْمَعْنَى نَزِّهْ بَيْتِيَ عَنْ أَنْ يُعْبَدَ فِيهِ صَنَمٌ. وَهَذَا أَمْرٌ بِإِظْهَارِ التَّوْحِيدِ فِيهِ. وَقَدْ مَضَى مَا لِلْعُلَمَاءِ فِي تَنْزِيهِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَغَيْرِهِ مِنَ الْمَسَاجِدِ بِمَا فِيهِ كِفَايَةٌ فِي سُورَةِ" بَرَاءَةٌ". وَالْقَائِمُونَ هُمُ الْمُصَلُّونَ. وَذَكَرَ تَعَالَى مِنْ أَرْكَانِ الصَّلَاةِ أعظمها، وهو القيام والركوع والسجود.

İkincisi- { أَنْ لَا تُشْرِكْ } “Bana hiçbir şeyi ortak koşma” ifadesi cumhurun görüşüne göre İbrahim aleyhisselâm'a hitaptır. İkrime ise kendisine söylenen sözün anlamını nakletmek suretiyle yâ harfiyle { أَنْ لَا يُشْرِكَ } okumuştur. Ebû Hâtim dedi ki: Bu kırâate göre 'ortak koşmasın diye' manasında kâf harfinin fethalı olması zorunludur. { أَنْ } edatının şeddeli 'enne'den hafifletilmiş olduğu da söylenmiştir. Tefsiriyye olduğu da söylenmiştir. Zâid olduğu da söylenmiştir; tıpkı: { فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ } “Müjdeci gelince” [Yûsuf: 96] ayetinde olduğu gibi. Ayette, Beyt'in sakinlerinden şirk koşanlara bir kınama vardır; yani babanıza, ondan sonrakilere ve size koşulan şart buydu; fakat siz vefa göstermediniz, bilakis şirk koştunuz demektir. Bir fırka dedi ki: { أَنْ لَا تُشْرِكْ } kavlindeki hitap Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; Beyt'i temizlemesi ve haccı ilan etmesi emredilmiştir. Ancak cumhura göre bu İbrahim'edir ve en sahih olan da budur. Beyt'in temizlenmesi küfürden, bidatlerden ve her türlü necaset ile kanlardan [temizlemeyi kapsayan] umumi bir ifadedir. Bununla putlardan temizlemenin kastedildiği de söylenmiştir; nitekim Yüce Allah: { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } “Putlardan ibaret olan o pislikten kaçının” [Hac: 30] buyurmuştur. Çünkü Cürhüm ve Amâlika kabilelerinin, İbrahim aleyhisselâm inşa etmeden önce Beyt'in yerinde ve etrafında putları vardı. Şöyle de denilmiştir: Mana; Evimi içinde bir puta tapılmasından tenzih et/arındır demektir. Bu, orada tevhidi izhar etmeye dair bir emirdir. Mescid-i Harâm'ın ve diğer mescitlerin tenzih edilmesine dair ilim adamlarının görüşleri Berâe (Tevbe) suresinde yeterli şekilde geçmişti. Kâimûn (namazda duranlar) namaz kılan kimselerdir. Yüce Allah namazın rükünlerinden en büyüklerini zikretmiştir ki bunlar kıyam, rükû ve secdedir.

[سورة الحج (٢٢): آية ٢٧]

[Hac Suresi (22): Ayet 27]

وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ (٢٧)

{ وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ (٢٧) } “İnsanlar arasında haccı ilan et ki gerek yaya olarak gerekse uzak yollardan gelen yorgun develer üzerinde sana gelsinler.”

فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ) قَرَأَ جُمْهُورُ النَّاسِ:" وَأَذِّنْ" بِتَشْدِيدِ الذَّالِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ:" وَآذِنْ" بِتَخْفِيفِ الذَّالِ وَمَدِّ الْأَلِفِ. ابن عطية: وتصحف هذا على بن جِنِّي، فَإِنَّهُ حَكَى عَنْهُمَا" وَآذَنَ" عَلَى أَنَّهُ فِعْلٌ مَاضٍ، وَأَعْرَبَ عَلَى ذَلِكَ بِأَنْ جَعَلَهُ عَطْفًا عَلَى" بَوَّأْنا ١٠: ٩٣". وَالْأَذَانُ الْإِعْلَامُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ في" براءة".

Bunda yedi mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ } “İnsanlar arasında haccı ilan et” buyruğudur. İnsanların (kıraat âlimlerinin) cumhuru zâl harfinin şeddesiyle { وَأَذِّنْ } (ve ezzin) şeklinde okumuştur. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ile İbn Muhaysın ise elifin meddi ve zâl harfinin şeddesiz okunmasıyla { وَآذِنْ } (ve âzin) şeklinde okumuşlardır. İbn Atiyye şöyle der: Bu husus İbn Cinnî'ye tashif olarak (yanlış) aksetmiştir; nitekim o, bu ikisinden [bu lafzı] mazi bir fiil kabul ederek { وَآذَنَ } (ve âzene) şeklinde nakletmiş ve buna göre onu { بَوَّأْنَا } lafzına atfederek irabını yapmıştır. Ezan (ezân) ise bildirmek (i'lâm) demektir; bu husus daha önce Berâe (Tevbe) [Suresi'nde] geçmişti.

الثَّانِيَةُ- لَمَّا فَرَغَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ مِنْ بِنَاءِ الْبَيْتِ، وَقِيلَ لَهُ: أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ، قَالَ: يَا رَبِّ! وَمَا يَبْلُغُ صَوْتِي؟ قَالَ: أَذِّنْ وَعَلَيَّ الْإِبْلَاغُ، فَصَعِدَ إِبْرَاهِيمُ خَلِيلُ اللَّهِ جَبَلَ أَبِي قُبَيْسٍ وَصَاحَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَمَرَكُمْ بِحَجِّ هَذَا الْبَيْتِ لِيُثِيبَكُمْ بِهِ الْجَنَّةَ وَيُجِيرَكُمْ مِنْ عَذَابِ النَّارِ، فَحُجُّوا، فَأَجَابَهُ مَنْ كَانَ فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَأَرْحَامِ النِّسَاءِ: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ! فَمَنْ أَجَابَ يَوْمَئِذٍ حَجَّ عَلَى قَدْرِ الْإِجَابَةِ، إِنْ أَجَابَ مَرَّةً فَمَرَّةً، وَإِنْ أَجَابَ مَرَّتَيْنِ فَمَرَّتَيْنِ، وَجَرَتِ التَّلْبِيَةُ عَلَى ذَلِكَ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ قَالَ قَالَ لِي ابْنُ عَبَّاسٍ: (أَتَدْرِي مَا كَانَ أَصْلُ التَّلْبِيَةِ؟ قُلْتُ لَا! قَالَ: لَمَّا أُمِرَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ أَنْ يُؤَذِّنَ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ خَفَضَتِ الْجِبَالُ رُءُوسَهَا وَرُفِعَتْ لَهُ الْقُرَى، فنادى في الناس بالحج فأجابه كل شي: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ. وَقِيلَ: إِنَّ الْخِطَابَ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ:" السُّجُودِ"، ثُمَّ خَاطَبَ اللَّهُ ﷿ مُحَمَّدًا ﵊ فَقَالَ:" وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ" أَيْ أَعْلِمْهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمُ الْحَجَّ. وَقَوْلٌ ثَالِثٌ- إِنَّ الْخِطَابَ مِنْ قَوْلِهِ:" أَنْ لَا تُشْرِكْ" مُخَاطَبَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ. وَهَذَا قَوْلُ أَهْلِ النَّظَرِ، لِأَنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَكُلُّ مَا فِيهِ مِنَ الْمُخَاطَبَةِ فَهِيَ لَهُ إِلَّا أَنْ يَدُلَّ دَلِيلٌ قَاطِعٌ عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ. وَهَاهُنَا دَلِيلٌ آخَرُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُخَاطَبَةَ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ" أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي" بِالتَّاءِ، وَهَذَا مُخَاطَبَةٌ لِمُشَاهَدٍ، وَإِبْرَاهِيمُ ﵇ غَائِبٌ، فَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا: وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ فَجَعَلْنَا لَكَ الدَّلَائِلَ عَلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَلَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ وَحْدَهُ. وَقَرَأَ جُمْهُورُ النَّاسِ:" بِالْحَجِّ" بِفَتْحِ الْحَاءِ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ بِكَسْرِهَا. وَقِيلَ: إِنَّ نِدَاءَ إِبْرَاهِيمَ مِنْ جُمْلَةِ مَا أُمِرَ بِهِ مِنْ شَرَائِعِ الدِّينِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَأْتُوكَ رِجالًا وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ) وَعَدَهُ إِجَابَةَ النَّاسِ إِلَى حَجِّ الْبَيْتِ مَا بَيْنَ رَاجِلٍ وَرَاكِبٍ، وَإِنَّمَا قَالَ" يَأْتُوكَ" وَإِنْ كَانُوا يَأْتُونَ الْكَعْبَةَ لِأَنَّ الْمُنَادِيَ إِبْرَاهِيمُ، فَمَنْ أَتَى الْكَعْبَةَ حَاجًّا فَكَأَنَّمَا أَتَى إِبْرَاهِيمَ، لِأَنَّهُ أَجَابَ نِدَاءَهُ، وَفِيهِ تشريف إبراهيم. ابن عطية:" رِجالًا" جَمْعُ رَاجِلٍ مِثْلُ تَاجِرٍ وَتِجَارٍ، وَصَاحِبٍ وَصِحَابٍ. وَقِيلَ: الرِّجَالُ

İkincisi- İbrahim aleyhisselâm Beyt'in inşasını bitirip kendisine: 'İnsanlar arasında haccı ilan et' denilince: 'Ey Rabbim! Sesim nereye kadar ulaşır ki?' dedi. Allah buyurdu ki: 'Sen ilan et, ulaştırmak Bana aittir.' Bunun üzerine Allah'ın dostu İbrahim Ebû Kubeys dağına çıktı ve şöyle haykırdı: 'Ey insanlar! Şüphesiz Allah, sizi bununla cennetle mükâfatlandırmak ve cehennem azabından korumak için bu Beyt'i haccetmenizi emretti; şu halde haccediniz!' Erkeklerin sulbünde ve kadınların rahminde bulunan herkes ona: 'Lebbeyk Allâhümme lebbeyk! (Buyur Allah'ım buyur!)' diye icabet etti. O gün kim icabet ettiyse, icabeti nispetinde hacceder; bir defa icabet ettiyse bir defa, iki defa icabet ettiyse iki defa; telbiye de bu minval üzere cereyan etti; bunu İbn Abbâs ve İbn Cübeyr söylemiştir. Ebü't-Tufeyl'den şöyle rivayet edilmiştir: İbn Abbâs bana: 'Telbiyenin aslının ne olduğunu bilir misin?' dedi. 'Hayır!' dedim. Dedi ki: İbrahim aleyhisselâm'a insanlar arasında haccı ilan etmesi emredilince dağlar başlarını eğdi ve şehirler ona yükseltilip gösterildi; o da insanlar arasında haccı ilan etti, her şey de ona: 'Lebbeyk Allâhümme lebbeyk' diye icabet etti. İbrahim aleyhisselâm'a olan hitabın: { السُّجُودِ } kavlinde sona erdiği, sonra Yüce Allah'ın Muhammed aleyhisselâm'a hitap ederek: { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ } yani onlara haccın üzerlerine farz olduğunu bildir buyurduğu da söylenmiştir. Üçüncü bir görüşe göre: { أَنْ لَا تُشْرِكْ } kavlinden itibaren hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir. Bu, dirayet ehlinin görüşüdür; çünkü Kur'an Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilmiştir; dolayısıyla aksine kesin bir delil bulunmadıkça içindeki bütün hitaplar onadır. Burada hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olduğuna delalet eden bir başka delil daha vardır ki o da tâ harfiyle olan { أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي } ifadesidir; bu ise hazırda olan bir muhataba hitaptır, İbrahim aleyhisselâm ise gayptır. Bu takdirde mana şöyledir: Hani İbrahim'e Beyt'in yerini göstermiştik de sana Allah'ın birliğine ve İbrahim'in yalnızca Allah'a ibadet ettiğine dair delilleri var etmiştik. İnsanların cumhuru ha harfinin fethasıyla { بِالْحَجِّ } okumuştur. İbn Ebî İshak ise Kur'an'ın tamamında kesre ile okumuştur. İbrahim'in nidasının, kendisine emredilen dinin şeriatlarından biri olduğu da söylenmiştir. En doğrusunu Allah bilir. Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: { يَأْتُوكَ رِجالًا وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ } “Gerek yaya olarak gerekse yorgun develer üzerinde sana gelsinler” kavli. Yaya ve binekli olmak üzere insanların Beyt'i haccetmeye icabet edeceklerini ona vadetmiştir. Onlar Kâbe'ye geldikleri halde { يَأْتُوكَ } “Sana gelsinler” buyurmuştur; çünkü çağıran İbrahim'dir; dolayısıyla kim hacı olarak Kâbe'ye gelirse sanki İbrahim'e gelmiş gibidir, çünkü onun çağrısına icabet etmiştir ve bunda İbrahim için bir şeref vardır. İbn Atıyye: { رِجالًا } kelimesi, tıpkı tâcir ve tüccâr, sâhib ve sıhâb gibi 'râcil'in (yayanın) çoğuludur. Şöyle de denilmiştir: Ricâl,

جَمْعُ رَجُلٍ، وَالرَّجَّلُ جَمْعُ، رَاجِلٍ مِثْلُ تِجَارٍ وَتَجْرٍ وَتَاجِرٍ، وَصِحَابٍ وَصَحْبٍ وَصَاحِبٍ. وَقَدْ يُقَالُ فِي الْجَمْعِ: رُجَّالٌ بِالتَّشْدِيدِ، مِثْلُ كَافِرٍ وَكُفَّارٌ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَعِكْرِمَةُ" رُجَالًا" بِضَمِّ الرَّاءِ وَتَخْفِيفِ الْجِيمِ، وَهُوَ قَلِيلٌ فِي أَبْنِيَةِ الْجَمْعِ، وَرُوِيَتْ عَنْ مُجَاهِدٍ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ" رُجَالَى" عَلَى وَزْنِ فُعَالَى، فَهُوَ مِثْلُ كُسَالَى. قَالَ النحاس: في جمع راجل خمسة أوجه، ورجالة مِثْلُ رُكَّابٍ، وَهُوَ الَّذِي رُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ، ورجال مثل قيام، ورجلة، ورجل، ورجالة. الذي رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ رُجَالًا غَيْرُ مَعْرُوفٍ، وَالْأَشْبَهُ بِهِ أَنْ يَكُونَ غَيْرَ مُنَوَّنٍ مِثْلَ كُسَالَى وَسُكَارَى، وَلَوْ نُوِّنَ لَكَانَ عَلَى فُعَالٍ، وَفُعَالٌ فِي الْجَمْعِ قَلِيلٌ. وَقُدِّمَ الرِّجَالُ عَلَى الرُّكْبَانِ فِي الذِّكْرِ لِزِيَادَةِ تَعَبِهِمْ فِي الْمَشْيِ. (وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ) لِأَنَّ مَعْنَى" ضامِرٍ" مَعْنَى ضَوَامِرَ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَيَجُوزُ" يَأْتِي" عَلَى اللَّفْظِ. وَالضَّامِرُ: الْبَعِيرُ الْمَهْزُولُ الَّذِي أَتْعَبَهُ السَّفَرُ، يُقَالُ: ضَمُرَ يَضْمُرُ ضُمُورًا، فَوَصَفَهَا اللَّهُ تَعَالَى بِالْمَآلِ الَّذِي انْتَهَتْ عَلَيْهِ إِلَى مَكَّةَ. وَذَكَرَ سَبَبَ الضُّمُورِ فَقَالَ:" يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ" أَيْ أَثَّرَ فِيهَا طُولُ السَّفَرِ. وَرَدَّ الضَّمِيرَ إِلَى الْإِبِلِ تَكْرِمَةً لَهَا لِقَصْدِهَا الْحَجَّ مَعَ أربابها، كما قال:" وَالْعادِياتِ ضَبْحاً ١٠٠: ١" [العاديات: ١] فِي خَيْلِ الْجِهَادِ تَكْرِمَةً لَهَا حِينَ سَعَتْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. الرَّابِعَةُ- قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّمَا قَالَ" رِجالًا" لِأَنَّ الْغَالِبَ خُرُوجُ الرِّجَالِ إِلَى الحج دون الإناث، فقوله" رِجالًا" مِنْ قَوْلِكَ: هَذَا رَجُلٌ، وَهَذَا فِيهِ بُعْدٌ، لِقَوْلِهِ" وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ" يَعْنِي الرُّكْبَانَ، فَدَخَلَ فِيهِ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ. وَلَمَّا قَالَ تَعَالَى:" رِجالًا" وَبَدَأَ بِهِمْ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ حَجَّ الرَّاجِلِ أَفْضَلُ مِنْ حَجِّ الرَّاكِبِ. قَالَ ابن عباس: ما آسى على شي فَاتَنِي إِلَّا أَنْ لَا أَكُونَ حَجَجْتُ مَاشِيًا، فَإِنِّي سَمِعْتُ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ:" يَأْتُوكَ رِجالًا". وَقَالَ ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ: حَجَّ إِبْرَاهِيمُ وَإِسْمَاعِيلُ ﵉ مَاشِيَيْنِ. وَقَرَأَ أَصْحَابُ ابْنِ مَسْعُودٍ:" يَأْتُونَ" وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ أَبِي عَبْلَةَ وَالضَّحَّاكِ، وَالضَّمِيرُ لِلنَّاسِ. الْخَامِسَةُ- لَا خِلَافَ فِي جَوَازِ الرُّكُوبِ وَالْمَشْيِ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْأَفْضَلِ مِنْهُمَا، فَذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ فِي آخَرَيْنِ إِلَى أَنَّ الرُّكُوبَ أَفْضَلُ، اقْتِدَاءً بِالنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ

'racul'ün çoğuludur; 'raccil' ise tıpkı tüccâr, tecr ve tâcir; sıhâb, sahb ve sâhib gibi 'râcil'in çoğuludur. Çoğulda tıpkı kâfir ve küffâr gibi şeddeli olarak 'rüccâl' da denilebilir. İbn Ebî İshak ve İkrime rânın dammesi ve cîmin hafifletilmesiyle { رُجَالًا } okumuşlardır ki bu çoğul kalıplarında azdır; bu Mücâhid'den de rivayet edilmiştir. Mücâhid ise 'fuâlâ' vezninde { رُجَالَى } okumuştur ki bu da 'küsâlâ' gibidir. en-Nehhâs dedi ki: Râcil'in çoğulunda beş vecih vardır: Rükkâb gibi 'ricâle' ki İkrime'den rivayet edilen budur; kıyâm gibi 'ricâl', 'ricle', 'racl' ve 'recâle'. Mücâhid'den rivayet edilen { رُجَالًا } ise maruf değildir; ona en uygun olanı küsâlâ ve sükârâ gibi tenvinsiz olmasıdır; şayet tenvinli olsaydı 'fuâl' vezninde olurdu ki çoğulda fuâl azdır. Yürüyüşteki meşakkatlerinin fazlalığından dolayı yayalar zikirde bineklilerden önce getirilmiştir. { وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ } “Ve yorgun develer üzerinde gelirler”; çünkü { ضامِرٍ } lafzının manası zevâmir (zayıflamış binekler) manasındadır. el-Ferrâ dedi ki: Lafza binaen { يَأْتِي } denilmesi de caizdir. Zâmir: Yolculuğun yorduğu zayıflamış devedir; zayıflayıp inceldi anlamında 'damura yedmuru dumûran' denir. Yüce Allah onları Mekke'ye ulaştıklarındaki nihai durumlarıyla vasfetmiştir. Bu zayıflığın sebebini de zikrederek: { يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ } “Uzak yollardan gelirler” buyurmuştur; yani yolculuğun uzunluğu onları yıpratmıştır. Sahipleriyle birlikte hacca yöneldikleri için onlara bir ikram olarak zamiri develere döndürmüştür; nitekim Allah yolunda koştukları zaman cihat atlarına bir ikram olarak: { وَالْعادِياتِ ضَبْحاً } “Soluk soluğa koşanlara andolsun” [Âdiyât: 1] buyurmuştur. Dördüncüsü- Bazıları şöyle demiştir: { رِجالًا } demesi, kadınların değil de çoğunlukla erkeklerin hacca çıkmasındandır; dolayısıyla O'nun { رِجالًا } sözü 'bu bir erkektir (racul)' demenden gelir. Fakat bu uzak bir ihtimaldir; zira Yüce Allah'ın: { وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ } yani binekliler kavli erkekleri ve kadınları içine almaktadır. Yüce Allah: { رِجالًا } buyurup söze onlarla başlayınca bu, yayanın haccının bineklinin haccından daha faziletli olduğuna delalet etmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Kaçırdığım hiçbir şeye yaya olarak haccedememiş olmama yandığım kadar yanmadım; zira ben Yüce Allah'ın: { يَأْتُوكَ رِجالًا } buyurduğunu işittim.' İbn Ebî Necîh dedi ki: İbrahim ve İsmail aleyhimesselâm yaya olarak hacettiler. İbn Mes'ûd'un talebeleri ise { يَأْتُونَ } şeklinde okumuşlardır ki bu İbn Ebî Able ve ed-Dahhâk'ın da kırâatidir ve zamir insanlara aittir. Beşincisi- Binekli olmanın ve yürümenin caiz olduğu hususunda ihtilaf yoktur; hangisinin daha faziletli olduğu hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Şâfiî ve diğerleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e

وسلم ولكثرة

[aleyhi] ve sellem ve [masrafın] çokluğu sebebiyle

النَّفَقَةِ وَلِتَعْظِيمِ شَعَائِرِ الْحَجِّ بِأُهْبَةِ الرُّكُوبِ. وَذَهَبَ غَيْرُهُمْ إِلَى أَنَّ الْمَشْيَ أَفْضَلُ لِمَا فِيهِ مِنَ الْمَشَقَّةِ عَلَى النَّفْسِ، وَلِحَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: حَجَّ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ مُشَاةً مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ، وَقَالَ: (ارْبِطُوا أَوْسَاطَكُمْ بِأُزُرِكُمْ) وَمَشَى خَلْطَ الْهَرْوَلَةِ، خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ. وَلَا خِلَافَ فِي أَنَّ الرُّكُوبَ عِنْدَ مَالِكٍ فِي الْمَنَاسِكِ كُلِّهَا أَفْضَلُ، لِلِاقْتِدَاءِ بِالنَّبِيِّ ﷺ. السَّادِسَةُ- اسْتَدَلَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِسُقُوطِ ذِكْرِ الْبَحْرِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ فَرْضَ الْحَجِّ بِالْبَحْرِ سَاقِطٌ. قَالَ مَالِكٌ فِي الْمَوَّازِيَّةِ: لَا أَسْمَعُ لِلْبَحْرِ ذِكْرًا، وَهَذَا تَأَنُّسٌ، لَا أَنَّهُ يَلْزَمُ مِنْ سُقُوطِ ذِكْرِهِ سُقُوطُ الْفَرْضِ فِيهِ، وَذَلِكَ أَنَّ مَكَّةَ لَيْسَتْ فِي ضَفَّةِ بَحْرٍ فَيَأْتِيهَا النَّاسُ فِي السُّفُنِ، وَلَا بُدَّ لِمَنْ رَكِبَ الْبَحْرَ أَنْ يَصِيرَ فِي إِتْيَانِ مَكَّةَ إِمَّا رَاجِلًا وَإِمَّا عَلَى ضَامِرٍ، فَإِنَّمَا ذُكِرَتْ حَالَتَا الْوُصُولِ، وَإِسْقَاطُ فَرْضِ الْحَجِّ بِمُجَرَّدِ الْبَحْرِ لَيْسَ بِالْكَثِيرِ وَلَا بِالْقَوِيِّ. فَأَمَّا إِذَا اقْتَرَنَ بِهِ عَدُوٌّ وَخَوْفٌ أَوْ هَوْلٌ شَدِيدٌ أَوْ مَرَضٌ يَلْحَقُ شَخْصًا، فَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَجُمْهُورُ النَّاسِ عَلَى سُقُوطِ الْوُجُوبِ بِهَذِهِ الْأَعْذَارِ، وَأَنَّهُ لَيْسَ بِسَبِيلٍ يُسْتَطَاعُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَذَكَرَ صَاحِبُ الِاسْتِظْهَارِ فِي هَذَا الْمَعْنَى كَلَامًا، ظَاهِرُهُ أَنَّ الْوُجُوبَ لَا يَسْقُطُ بِشَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْأَعْذَارِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ. قُلْتُ: وَأَضْعَفُ مِنْ ضَعِيفٍ، وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" بَيَانُهُ. وَالْفَجُّ: الطَّرِيقُ الْوَاسِعَةُ، وَالْجَمْعُ فِجَاجٌ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَنْبِيَاءِ". وَالْعَمِيقُ مَعْنَاهُ الْبَعِيدُ. وَقِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ" يَأْتِينَ". وَقَرَأَ أَصْحَابُ عبد الله" يأتون" وهذا للركبان و" يَأْتِينَ" لِلْجِمَالِ، كَأَنَّهُ. قَالَ: وَعَلَى إِبِلٍ ضَامِرَةٍ يَأْتِينَ (مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ) أَيْ بَعِيدٍ، وَمِنْهُ بئر عميقة أي بعيدة القعر، ومنه:

ve binek hazırlığı ile haccın şiarlarını yüceltmek gayesiyle binekli olmanın daha faziletli olduğu görüşüne gitmişlerdir. Başkaları ise nefse getirdiği meşakkat sebebiyle ve Ebû Saîd'in: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı Medine'den Mekke'ye kadar yaya olarak haccettiler ve: «İzarlarınızla bellerinizi bağlayınız» buyurdu ve hızlı adımlarla karışık bir yürüyüşle yürüdü' şeklindeki hadisi sebebiyle yürümenin daha faziletli olduğu görüşüne gitmişlerdir; bunu İbn Mâce Sünen'inde tahriç etmiştir. Mâlik'e göre ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e iktida etmek için menasikin tamamında binekli olmanın daha faziletli olduğu hususunda ihtilaf yoktur. Altıncısı- Bazı ilim adamları bu ayette deniz zikrinin yer almamasından hareketle deniz yoluyla hac farzının düştüğü sonucuna varmışlardır. Mâlik el-Mevvâziyye'de: 'Denizin zikredildiğini işitmiyorum' demiştir; ancak bu bir istinastır (destektir), zikrinin yer almamasından onda farzın düşeceği gerekmez; zira Mekke deniz kıyısında değildir ki insanlar oraya gemilerle gelsinler. Denize binen kimsenin Mekke'ye varışı nihayetinde ya yaya olarak ya da bir binek üzerinde olmak zorundadır; dolayısıyla varışın iki hali zikredilmiştir; sadece denizin varlığıyla hac farzının düşmesi çok kabul gören ve güçlü bir görüş değildir. Şayet denize düşman, korku, şiddetli bir dehşet veya kişiye isabet edecek bir hastalık eşlik ederse; Mâlik, Şâfiî ve insanların cumhuruna göre bu özürler sebebiyle vücub düşer ve bu takdirde güç yetirilen bir yol olmaz. İbn Atıyye dedi ki: el-İstizhâr sahibi bu manada bir söz zikretmiştir ki bunun zahirine göre vücub bu özürlerin hiçbiriyle düşmez; bu ise zayıftır. Derim ki: Zayıftan da zayıftır; Bakara suresinde bunun beyanı geçmişti. Fecc (فَجّ): Geniş yoldur; çoğulu ficâcdır (فِجَاج). Enbiyâ suresinde geçmişti. Amîk (عَمِيق) ise uzak demektir. Cemaatin kırâati { يَأْتِينَ } şeklindedir. Abdullah'ın ashabı ise { يَأْتُونَ } okumuştur; bu binekliler içindir, { يَأْتِينَ } ise develer içindir; sanki: 'Zayıflamış develer üzerinde { مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ } yani uzak her bir yoldan gelirler' buyurmuştur; derin kuyu yani dibi uzak kuyu ifadesi de bu köktendir. Şairin şu sözü de bundandır:

وقاتم الأعماق خاوى المخترق

[Nice] derinlikleri toz dumanla kaplı, geçitleri ıssız [çölleri aştım]...

السَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي الْوَاصِلِ إِلَى الْبَيْتِ، هَلْ يَرْفَعُ يَدَيْهِ عِنْدَ رُؤْيَتِهِ أَمْ لَا، فَرَوَى أَبُو دَاوُدَ قَالَ، سُئِلَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الرَّجُلِ يَرَى الْبَيْتَ وَيَرْفَعُ يَدَيْهِ فَقَالَ: مَا كُنْتُ أَرَى أَنَّ أَحَدًا يَفْعَلُ هَذَا إِلَّا الْيَهُودَ، وَقَدْ حَجَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَلَمْ نَكُنْ نَفْعَلُهُ. وَرَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (تُرْفَعُ الْأَيْدِي فِي سَبْعِ مَوَاطِنَ افْتِتَاحِ الصَّلَاةِ وَاسْتِقْبَالِ الْبَيْتِ وَالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَالْمَوْقِفَيْنِ وَالْجَمْرَتَيْنِ). وَإِلَى حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ هَذَا ذَهَبَ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَضَعَّفُوا حَدِيثَ جَابِرٍ، لِأَنَّ مُهَاجِرًا الْمَكِّيَّ رَاوِيَهُ مَجْهُولٌ. وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَرْفَعُ يَدَيْهِ عِنْدَ رُؤْيَةِ الْبَيْتِ. وَعَنِ ابن عباس مثله.

Yedincisi- Beyt'e ulaşan kimsenin onu gördüğünde ellerini kaldırıp kaldırmayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Dâvûd rivayet edip dedi ki: Câbir b. Abdillâh'a Beyt'i görüp ellerini kaldıran adam hakkında soruldu da şöyle dedi: 'Bunu Yahudilerden başkasının yaptığını görmezdim; biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hacettik ve bunu yapmazdık.' İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Eller yedi yerde kaldırılır: Namaza başlarken, Beyt'e yönelindiğinde, Safâ'da, Merve'de, iki vakfe yerinde (Arafat ve Müzdelife) ve iki cemrede.» es-Sevrî, İbnu'l-Mübârek, Ahmed ve İshak İbn Abbâs'ın bu hadisine gitmişler ve Câbir hadisini, râvisi Muhâcir el-Mekkî meçhul olduğu için zayıf saymışlardır. İbn Ömer Beyt'i gördüğünde ellerini kaldırırdı; İbn Abbâs'tan da aynısı rivayet edilmiştir.

[سورة الحج (٢٢): الآيات ٢٨ الى ٢٩]

[Hac Suresi (22): Ayetler 28'den 29'a]

لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ (٢٨) ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٢٩)

{ لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ (٢٨) ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٢٩) } “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar ve Allah'ın onlara rızık olarak verdiği sağmal hayvanlar üzerine belli günlerde Allah'ın adını ansınlar. Artık onlardan hem kendiniz yiyin hem de darlık içindeki yoksulu doyurun. Sonra kirlerini gidersinler, adaklarını yerine getirsinler ve o Beyt-i Atîk'i (Kâbe'yi) tavaf etsinler.”

فِيهِ ثَلَاثٌ وَعِشْرُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِيَشْهَدُوا) أَيْ أَذِّنْ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَرُكْبَانًا لِيَشْهَدُوا، أَيْ لِيَحْضُرُوا. وَالشُّهُودُ الْحُضُورُ. (مَنافِعَ لَهُمْ) أَيِ الْمَنَاسِكَ، كَعَرَفَاتٍ وَالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ. وَقِيلَ الْمَغْفِرَةُ. وَقِيلَ التِّجَارَةُ. وَقِيلَ هُوَ عُمُومٌ، أَيْ لِيَحْضُرُوا مَنَافِعَ لَهُمْ، أَيْ مَا يُرْضِي اللَّهَ تَعَالَى مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، قَالَ مُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ، فَإِنَّهُ يَجْمَعُ ذَلِكَ كُلَّهُ مِنْ نُسُكٍ وَتِجَارَةٍ وَمَغْفِرَةٍ وَمَنْفَعَةٍ دُنْيَا وَأُخْرَى. وَلَا خِلَافَ فِي أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ:" لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ" [البقرة: ١٩٨] التِّجَارَةُ. الثَّانِيَةُ- (وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ) قَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" الْكَلَامُ فِي الْأَيَّامِ الْمَعْلُومَاتِ وَالْمَعْدُودَاتِ. وَالْمُرَادُ بِذِكْرِ اسْمِ اللَّهِ ذِكْرُ التسمية عند الذبح والنحر، مثل

Bu [ayetlerde] yirmi üç mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: (لِيَشْهَدُوا) “Şahit olsunlar diye” buyruğudur; yani 'İnsanlar arasında haccı ilan et ki sana yaya ve binekli olarak şahit olmak, yani hazır bulunmak üzere gelsinler.' Şühûd (الشُّهُودُ), hazır bulunmak demektir. (مَنافِعَ لَهُمْ) “Kendilerine ait birtakım menfaatlere” yani Arafat ve Meş'ar-i Harâm gibi hac ibadet yerlerine [şahit olsunlar]. Bunun mağfiret (bağışlanma) olduğu da söylenmiştir. Ticaret olduğu da söylenmiştir. Bunun genel kapsamlı olduğu da söylenmiştir; yani kendilerine ait menfaatlerde, diğer bir deyişle dünya ve ahiret işlerinden Yüce Allah'ı razı edecek şeylerde hazır bulunsunlar demektir. Mücâhid ve Atâ böyle demiş olup İbnü'l-Arabî de bu görüşü tercih etmiştir. Çünkü bu [ifade]; menâsik (hac ibadetleri), ticaret, mağfiret ile dünya ve ahiret menfaati kabilinden bunların tamamını kapsamaktadır. { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” [el-Bakara: 198] ayetiyle kastedilenin ticaret olduğu hususunda hiçbir görüş ayrılığı yoktur. İkincisi- (وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ) “Ve bilinen günlerde Allah'ın adını ansınlar” buyruğudur. “el-Bakara” [suresinde] bilinen günler (el-eyyâmü'l-ma'lûmât) ve sayılı günler (el-eyyâmü'l-ma'dûdât) hakkındaki açıklama geçmişti. Allah'ın adını anmaktan kasıt; hayvan kesimi (zebh ve nahr) esnasında besmele çekmektir, tıpkı

قَوْلِكَ: بِاسْمِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُمَّ مِنْكَ وَلَكَ. وَمِثْلُ قَوْلِكَ عِنْدَ الذَّبْحِ" إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي" [الانعام: ١٦٢] الْآيَةَ. وَكَانَ الْكُفَّارُ يَذْبَحُونَ عَلَى أَسْمَاءِ أَصْنَامِهِمْ، فَبَيَّنَ الرَّبُّ أَنَّ الْوَاجِبَ الذَّبْحُ عَلَى اسْمِ اللَّهِ، وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَنْعَامِ". الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي وَقْتِ الذَّبْحِ يَوْمَ النَّحْرِ، فَقَالَ مَالِكٌ ﵁: بَعْدَ صَلَاةِ الْإِمَامِ وَذَبْحِهِ، إِلَّا أَنْ يُؤَخِّرَ تَأْخِيرًا يَتَعَدَّى فِيهِ فَيَسْقُطَ الِاقْتِدَاءُ بِهِ. وَرَاعَى أَبُو حَنِيفَةَ الْفَرَاغَ مِنَ الصَّلَاةِ دُونَ ذَبْحٍ. وَالشَّافِعِيُّ دُخُولَ وَقْتِ الصلاة ومقدار ما توقع فيه الْخُطْبَتَيْنِ فَاعْتُبِرَ الْوَقْتُ دُونَ الصَّلَاةِ. هَذِهِ رِوَايَةُ الْمُزَنِيِّ عَنْهُ، وَهُوَ قَوْلُ الطَّبَرِيِّ. وَذَكَرَ الرَّبِيعُ عَنِ الْبُوَيْطِيِّ قَالَ قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَلَا يَذْبَحُ أَحَدٌ حَتَّى يَذْبَحَ الْإِمَامُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مِمَّنْ لَا يَذْبَحُ، فَإِذَا صَلَّى وَفَرَغَ مِنَ الْخُطْبَةِ حَلَّ الذَّبْحُ. وَهَذَا كَقَوْلِ مَالِكٍ. وَقَالَ أَحْمَدُ: إِذَا انْصَرَفَ الْإِمَامُ فَاذْبَحْ. وَهُوَ قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ. وَأَصَحُّ هَذِهِ الْأَقْوَالِ قَوْلُ مَالِكٍ، لِحَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ النحر بالمدينة، فتقدم رجال ونحروا وَظَنُّوا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدْ نَحَرَ، فَأَمَرَ النَّبِيِّ ﷺ مَنْ كَانَ نَحَرَ أَنْ يُعِيدَ بِنَحْرٍ آخَرَ، وَلَا يَنْحَرُوا حَتَّى يَنْحَرَ النَّبِيِّ ﷺ خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَجُنْدُبٍ وَأَنَسٍ وَعُوَيْمِرِ بْنِ أَشْقَرَ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي زَيْدٍ الْأَنْصَارِيِّ، وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَلَّا يُضَحَّى بِالْمِصْرِ حَتَّى يضحى الْإِمَامُ. وَقَدِ احْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ بِحَدِيثِ الْبَرَاءِ، وَفِيهِ: (وَمَنْ ذَبَحَ بَعْدَ الصَّلَاةِ فَقَدْ تَمَّ نُسُكُهُ وَأَصَابَ سُنَّةَ الْمُسْلِمِينَ). خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا. فَعَلَّقَ الذَّبْحَ عَلَى الصَّلَاةِ وَلَمْ يَذْكُرِ الذَّبْحَ، وَحَدِيثُ جَابِرٍ يُقَيِّدُهُ. وَكَذَلِكَ حَدِيثُ الْبَرَاءِ أَيْضًا، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَوَّلُ مَا نَبْدَأُ بِهِ فِي يَوْمِنَا هَذَا أَنْ نُصَلِّيَ ثُمَّ نَرْجِعُ فَنَنْحَرُ فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَقَدْ أَصَابَ سُنَّتَنَا) الْحَدِيثَ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: لَا أَعْلَمُ خِلَافًا بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ الصَّلَاةِ وَكَانَ مِنْ أَهْلِ الْمِصْرِ أَنَّهُ غَيْرُ مُضَحٍّ، لِقَوْلِهِ ﵇: (مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ الصلاة فتلك شاة لحم).

[Bu da] senin: "Bismillâhi vallâhu ekber, Allâhümme minke ve lek" (Allah'ın adıyla, Allah en büyüktür; Allah'ım! [Bu kurban] Sen'dendir ve Sen'in içindir) demen gibidir. Kesim anında: { إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي } “Şüphesiz benim namazım, kurbanım...” [el-En'âm: 162] ayetini okuman da böyledir. Kâfirler putlarının adını anarak kesiyorlardı; Rab [Teâlâ] da vacip olanın Allah'ın adıyla kesmek olduğunu açıkladı. Bu husus daha önce el-En'âm [suresinde] geçmişti. Üçüncüsü- İlim ehli, kurban bayramı günü (yevmü'n-nahr) kesim vakti hususunda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik radıyallâhu anh: "[Kesim vakti], imamın namaz kılmasından ve kurbanını kesmesinden sonradır; meğerki [imam kesimi] haddi aşacak derecede geciktirsin, bu takdirde ona uyma şartı düşer" demiştir. Ebû Hanîfe ise kesim şartı aramaksızın [sadece] namazın bitmesini dikkate almıştır. Şâfiî de namaz vaktinin girmesini ve iki hutbenin eda edilebileceği kadar bir sürenin geçmesini muteber saymış; böylece namazın bizzat kendisini değil, vakti esas almıştır. Bu, el-Müzenî'nin ondan yaptığı rivayettir; Taberî'nin görüşü de budur. er-Rebî‘, el-Büveytî'den naklen Şâfiî'nin şöyle dediğini zikretmiştir: "İmam kurban kesmeyen bir kimse olmadıkça, o kesene kadar hiç kimse kesemez. Şayet namazı kılıp hutbeyi tamamlarsa [artık başkaları için] kesim helal olur." Bu da Mâlik'in görüşü gibidir. Ahmed ise: "İmam [namazdan] çıkınca kurbanını kes" demiştir; İbrâhîm [en-Nehaî]'nin görüşü de budur. Bu görüşlerin en sahihi Mâlik'in görüşüdür; zira Câbir b. Abdillâh'tan gelen hadiste o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurban bayramı günü Medine'de bize namaz kıldırdı. Bir grup insan öne geçip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kurban kestiğini zannederek [hayvanlarını] kestiler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kesmiş olan kimseye başka bir kurbanla [kesimini] iade etmesini ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kesmedikçe kurban kesmemelerini emretti.» Bunu Müslim ve Tirmizî tahric etmiş ve [Tirmizî] şöyle demiştir: "Bu babta Câbir, Cündeb, Enes, Uveymir b. Eşkar, İbn Ömer ve Ebû Zeyd el-Ensârî'den de rivayet vardır. Bu, hasen sahih bir hadistir. İlim ehline göre amel de bu doğrultudadır: Şehirde imam kurban kesmedikçe kurban kesilmez." Ebû Hanîfe ise Berâ'nın şu hadisini delil getirmiştir: «وَمَنْ ذَبَحَ بَعْدَ الصَّلَاةِ فَقَدْ تَمَّ نُسُكُهُ وَأَصَابَ سُنَّةَ الْمُسْلِمِينَ» «Kim namazdan sonra keserse kurbanı tamamlanmış ve Müslümanların sünnetine isabet etmiş olur.» Bunu da Müslim tahric etmiştir. [Burada Resûlullah] kesimi namaza bağlamış ve [imamın] kesiminden bahsetmemiştir; ancak Câbir hadisi bunu takyid etmektedir (sınırlandırmaktadır). Nitekim Berâ hadisi de böyledir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «أَوَّلُ مَا نَبْدَأُ بِهِ فِي يَوْمِنَا هَذَا أَنْ نُصَلِّيَ ثُمَّ نَرْجِعُ فَنَنْحَرُ فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَقَدْ أَصَابَ سُنَّتَنَا» «Bu günümüzde ilk yapacağımız şey namaz kılmak, sonra da dönüp kurban kesmektir. Kim böyle yaparsa bizim sünnetimize uygun davranmış olur.» Ebû Ömer b. Abdilberr şöyle demiştir: "Şehir ehlinden olup da namazdan önce kurban kesenin kurban kesmiş sayılmayacağı hususunda ilim ehli arasında bir ihtilaf olduğunu bilmiyorum; zira aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ الصلاة فتلك شاة لحم» «Kim namazdan önce keserse, o sadece bir et koyunudur.»"

الرَّابِعَةُ- وَأَمَّا أَهْلُ الْبَوَادِي وَمَنْ لَا إِمَامَ له فمشهور مذهب مالك [أنه] يَتَحَرَّى وَقْتَ ذَبْحِ الْإِمَامِ، أَوْ أَقْرَبِ الْأَئِمَّةِ إِلَيْهِ. وَقَالَ رَبِيعَةُ وَعَطَاءٌ فِيمَنْ لَا إِمَامَ لَهُ: إِنْ ذَبَحَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ لَمْ يَجْزِهِ، وَيَجْزِيهِ إِنْ ذَبَحَ بَعْدَهُ. وَقَالَ أَهْلُ الرَّأْيِ يَجْزِيهِمْ مِنْ بَعْدِ الْفَجْرِ. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ، ذَكَرَهُ عَنْهُ التِّرْمِذِيُّ. وَتَمَسَّكُوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ". فَأَضَافَ النَّحْرَ إِلَى الْيَوْمِ. وَهَلِ الْيَوْمُ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ أَوْ مِنْ طُلُوعِ الشَّمْسِ، قَوْلَانِ. وَلَا خِلَافَ أَنَّهُ لَا يَجْزِي ذَبْحُ الْأُضْحِيَةِ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ. الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا كَمْ أَيَّامُ النَّحْرِ؟ فَقَالَ مَالِكٌ: ثَلَاثَةٌ، يَوْمُ النَّحْرِ وَيَوْمَانِ بَعْدَهُ. وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ مِنْ غَيْرِ اخْتِلَافِ عَنْهُمَا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: أَرْبَعَةٌ، يَوْمُ النَّحْرِ وَثَلَاثَةٌ بَعْدَهُ. وَبِهِ قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٌّ ﵁ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ ﵃، وَرُوِيَ عَنْهُمْ أَيْضًا مِثْلُ قَوْلِ مَالِكٍ وَأَحْمَدَ. وَقِيلَ: هُوَ يَوْمُ النَّحْرِ خَاصَّةً وَهُوَ الْعَاشِرُ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ. وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ أَنَّهُمَا قَالَا: النَّحْرُ فِي الْأَمْصَارِ يَوْمٌ وَاحِدٌ وَفِي مِنًى ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ. وَعَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ فِي ذَلِكَ ثَلَاثُ رِوَايَاتٍ: إِحْدَاهَا كَمَا قَالَ مَالِكٌ، وَالثَّانِيَةُ كَمَا قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَالثَّالِثَةُ إِلَى آخِرِ يَوْمٍ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ، فَإِذَا أَهَلَّ هِلَالُ الْمُحَرَّمِ فَلَا أَضْحَى. قُلْتُ: وَهُوَ قَوْلُ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ وَأَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَرَوَيَا حَدِيثًا مُرْسَلًا مَرْفُوعًا خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ: الضَّحَايَا إِلَى هِلَالِ ذِي الْحِجَّةِ، وَلَمْ يَصِحَّ، وَدَلِيلُنَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ" الْآيَةَ، وَهَذَا جَمْعُ قِلَّةٍ، لَكِنَّ الْمُتَيَقَّنَ مِنْهُ الثَّلَاثَةُ، وَمَا بَعْدَ الثَّلَاثَةِ غَيْرُ مُتَيَقَّنٍ فَلَا يُعْمَلُ بِهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ يَوْمَ النَّحْرِ يَوْمُ أَضْحَى، وَأَجْمَعُوا على أَنْ لَا أَضْحَى بَعْدَ انْسِلَاخِ ذِي الْحِجَّةِ، ولا يصح عندي في هذا إِلَّا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- قَوْلُ مَالِكٍ وَالْكُوفِيِّينَ. وَالْآخَرُ- قول الشافعي والشاميين، وهذان القولان مرويان

Dördüncüsü- Köylüler (ehl-i bevâdî) ve imamı bulunmayan kimselere gelince; Mâlik mezhebinde meşhur olan görüş [onun], imamın yahut kendisine en yakın olan imamın kesim vaktini araştırması (taharri etmesi) gerektiğidir. Rabîa ve Atâ, imamı olmayan kimse hakkında şöyle demişlerdir: Eğer güneş doğmadan önce keserse kurbanı geçerli olmaz; güneş doğduktan sonra keserse geçerli olur. Rey ehli ise: "Fecrin doğuşundan sonra [kesmeleri] onlar için caizdir" demişlerdir. Bu aynı zamanda İbnü'l-Mübârek'in de görüşüdür ve Tirmizî bunu ondan nakletmiştir. Onlar Yüce Allah'ın: { وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ } “Kendilerine rızık olarak verdiği sağmal hayvanlar üzerine bilinen günlerde Allah'ın adını ansınlar” buyruğuna tutunmuşlardır. Çünkü [Allah], kurban kesmeyi (nahrı) güne izafe etmiştir. Günün [başlangıcının] fecrin doğuşundan mı yoksa güneşin doğuşundan itibaren mi olduğu hususunda ise iki görüş vardır. Kurban bayramı gününde (yevmü'n-nahr) fecir doğmadan önce kurban kesmenin geçerli olmayacağı hususunda ise hiçbir ihtilaf yoktur. Beşincisi- Kurban kesim günlerinin kaç gün olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik: "[Kurban günleri] üç gündür; kurban bayramı günü (yevmü'n-nahr) ve ondan sonraki iki gündür" demiştir. Ebû Hanîfe, Sevrî ve Ahmed b. Hanbel de bu görüştedir. Bu görüş, Ebû Hüreyre ve Enes b. Mâlik'ten aralarında bir ihtilaf olmaksızın rivayet edilmiştir. Şâfiî ise: "Dört gündür; kurban bayramı günü ve ondan sonraki üç gündür" demiştir. Evzâî de bu görüştedir. Bu [aynı zamanda] Ali radıyallâhu anh, İbn Abbâs ve İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet edilmiştir. Ancak onlardan Mâlik ve Ahmed'in görüşü gibisi de rivayet edilmiştir. [Diğer] bir görüşe göre: Sadece kurban bayramı günüdür, o da Zilhicce'nin onuncu günüdür. Bu da İbn Sîrîn'den rivayet edilmiştir. Saîd b. Cübeyr ve Câbir b. Zeyd'den ise şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: "Kurban kesimi şehirlerde bir gün, Mina'da ise üç gündür." Hasan-ı Basrî'den bu hususta üç rivayet vardır: Birincisi Mâlik'in dediği gibi, ikincisi Şâfiî'nin dediği gibi, üçüncüsü ise Zilhicce'nin son gününe kadardır; Muharrem hilali doğunca artık kurban kesilmez. Ben (Kurtubî) derim ki: Bu, Süleymân b. Yesâr ile Ebû Seleme b. Abdirrahmân'ın da görüşüdür. Onlar, Dârekutnî'nin tahrîc ettiği mürsel ve merfû bir hadis rivayet etmişlerdir: « الضَّحَايَا إِلَى هِلَالِ ذِي الْحِجَّةِ » «Kurbanlar Zilhicce hilâline kadardır.» [Fakat] bu [hadis] sahih değildir. Bizim delilimiz ise Yüce Allah'ın: { فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ } “Bilinen günlerde...” ayetidir. Bu [ifade] bir cem-i kıllettir (azlık çoğuludur). Fakat bundan kesin olarak bilinen (müteyakkan olan) üçtür. Üçten sonrası ise kesin değildir, binaenaleyh onunla amel edilmez. Ebû Ömer b. Abdilberr şöyle demiştir: İlim ehli, kurban bayramı gününün kurban günü olduğu hususunda icmâ etmiş, Zilhicce ayı çıktıktan sonra ise kurban olmayacağı hususunda da icmâ etmişlerdir. Benim yanımda bu konuda şu iki görüşten başkası sahih değildir: Birincisi: Mâlik ve Kûfelilerin görüşü; diğeri ise: Şâfiî ve Şamlıların görüşüdür. Bu iki görüş de rivayet edilmiştir...

عَنِ الصَّحَابَةِ فَلَا مَعْنَى لِلِاشْتِغَالِ بِمَا خَالَفَهُمَا، لِأَنَّ مَا خَالَفَهُمَا لَا أَصْلَ لَهُ فِي السُّنَّةِ وَلَا فِي قَوْلِ الصَّحَابَةِ، وَمَا خَرَجَ عَنْ هَذَيْنَ فَمَتْرُوكٌ لَهُمَا. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ قَوْلٌ سَادِسٌ، وَهُوَ أَنَّ الْأَضْحَى يَوْمُ النَّحْرِ وَسِتَّةُ أَيَّامٍ بَعْدَهُ، وَهَذَا أَيْضًا خَارِجٌ عَنْ قَوْلِ الصَّحَابَةِ فَلَا مَعْنَى لَهُ. السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي لَيَالِي النَّحْرِ هَلْ تَدْخُلُ مَعَ الأيام فيجوز فيها الذبح أولا، فَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ فِي الْمَشْهُورِ أَنَّهَا لَا تدخل فلا بجوز الذَّبْحُ بِاللَّيْلِ. وَعَلَيْهِ جُمْهُورُ أَصْحَابِهِ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ" فَذَكَرَ الْأَيَّامَ، وَذِكْرُ الْأَيَّامِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الذَّبْحَ فِي اللَّيْلِ لَا يَجُوزُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ: اللَّيَالِي دَاخِلَةٌ فِي الْأَيَّامِ وَيَجْزِي الذَّبْحُ فِيهَا. وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ وَأَشْهَبَ نَحْوُهُ، وَلِأَشْهَبَ تَفْرِيقٌ بَيْنَ الْهَدْيِ وَالضَّحِيَّةِ، فَأَجَازَ الْهَدْيَ لَيْلًا وَلَمْ يُجِزِ الضَّحِيَّةَ لَيْلًا. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" عَلى مَا رَزَقَهُمْ" أَيْ عَلَى ذَبْحِ مَا رَزَقَهُمْ. (مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ) وَالْأَنْعَامُ هُنَا الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ وَالْغَنَمُ. وَبَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ هِيَ الْأَنْعَامُ، فَهُوَ كَقَوْلِكَ صَلَاةُ الْأُولَى، وَمَسْجِدُ الْجَامِعِ. الثَّامِنَةُ- (فَكُلُوا مِنْها) أَمْرٌ مَعْنَاهُ النَّدْبُ عِنْدَ الْجُمْهُورِ. وَيُسْتَحَبُّ لِلرَّجُلِ أَنْ يَأْكُلَ مِنْ هَدْيِهِ وَأُضْحِيَتِهِ وَأَنْ يَتَصَدَّقَ بِالْأَكْثَرِ، مَعَ تَجْوِيزِهِمُ الصَّدَقَةَ بِالْكُلِّ وَأَكْلِ الْكُلِّ. وَشَذَّتْ طَائِفَةٌ فَأَوْجَبَتِ الْأَكْلَ وَالْإِطْعَامَ بِظَاهِرِ الْآيَةِ، وَلِقَوْلِهِ ﵇: (فَكُلُوا وَادَّخِرُوا وَتَصَدَّقُوا). قَالَ الْكِيَا: قَوْلُهُ تَعَالَى" فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا" يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ بَيْعُ جَمِيعِهِ وَلَا التَّصَدُّقُ بِجَمِيعِهِ. التَّاسِعَةُ- دِمَاءُ الْكَفَّارَاتِ لَا يَأْكُلُ مِنْهَا أَصْحَابُهَا. وَمَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ ﵁ أَنَّهُ لَا يَأْكُلُ مِنْ ثَلَاثٍ: جَزَاءِ الصَّيْدِ، وَنَذْرِ الْمَسَاكِينِ وَفِدْيَةِ الْأَذَى، وَيَأْكُلُ مِمَّا سِوَى ذَلِكَ إِذَا بَلَغَ مَحِلَّهُ، وَاجِبًا كَانَ أَوْ تَطَوُّعًا. وَوَافَقَهُ عَلَى ذَلِكَ جَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ وَفُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ. الْعَاشِرَةُ- فَإِنْ أَكَلَ مِمَّا مُنِعَ مِنْهُ فَهَلْ يَغْرَمُ قَدْرَ مَا أَكَلَ أَوْ يَغْرَمُ هَدْيًا كَامِلًا، قَوْلَانِ فِي مَذْهَبِنَا، وَبِالْأَوَّلِ قَالَ ابْنُ الْمَاجِشُونِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ الحق، لا شي عليه غيره.

...sahabeden [nakledilmiştir]; dolayısıyla bu ikisine muhalif olanla meşgul olmanın bir anlamı yoktur. Çünkü bu ikisine muhalif olan görüşün ne sünnette ne de sahabe kavlinde bir aslı vardır. Bu iki görüşün dışına çıkan [görüşler] ise bu ikisi lehine terk edilmiştir. Katâde'den altıncı bir görüş de rivayet edilmiştir; o da kurban [kesim vaktinin] kurban bayramının birinci günü ve ondan sonraki altı gün olduğudur. Bu da sahabenin görüşünün dışındadır, dolayısıyla bir anlamı yoktur. Altıncısı- Kurban gecelerinin günlere dahil olup olmayacağı, dolayısıyla geceleri kurban kesmenin caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik'ten meşhur olan rivayete göre geceler [günlere] dahil değildir, binaenaleyh geceleyin kesmek caiz olmaz. Yüce Allah'ın: “...sayılı günlerde Allah'ın adını ansınlar...” buyruğundan dolayı mezhebinin cumhuru ve re'y ehli de bu görüştedir. Burada günleri zikretmiştir; günlerin zikredilmesi ise geceleyin kesimin caiz olmadığına delildir. Ebû Hanîfe, Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr ise şöyle demişlerdir: 'Geceler günlere dahildir ve geceleri kesmek caizdir.' Mâlik ve Eşheb'den de buna benzer bir görüş rivayet edilmiştir. Eşheb hedy ile udhiyye (kurban) arasını ayırmış; hedyin gece kesilmesini caiz görmüş, udhiyyenin gece kesilmesini ise caiz görmemiştir. Yedincisi- Yüce Allah'ın: { عَلى مَا رَزَقَهُمْ } “kendilerine rızık olarak verdiği şeyler üzerine” buyruğu, yani kendilerine rızık olarak verdiği şeyleri keserken [Allah'ın adını ansınlar] demektir. { مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ } “kurbanlık hayvanlardan” [ifadesine gelince], buradaki el-en'âm (en'âm); deve, sığır ve davardır. Behîmetü'l-en'âm ise en'âmın bizzat kendisidir. Bu da senin 'salâtü'l-ûlâ' (ilk namaz/öğle namazı) ve 'mescidü'l-câmi' (cuma mescidi) demen gibidir. Sekizincisi- { فَكُلُوا مِنْها } “Artık onlardan yiyin” buyruğu, cumhura göre mendupluk ifade eden bir emirdir. Kişinin kendi hedyinden ve udhiyyesinden yemesi, çoğunu da tasadduk etmesi müstehaptır; bununla birlikte tamamını tasadduk etmelerini yahut tamamını yemelerini de caiz görmüşlerdir. Bir grup ise şaz bir görüş belirterek ayetin zahirine ve aleyhisselâmın: «Yiyin, saklayın ve tasadduk edin» buyruğuna binaen yemeyi ve yedirmeyi vacip kılmıştır. el-Kiyâ şöyle demiştir: 'Yüce Allah'ın: { فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا } “Onlardan yiyin ve yedirin” buyruğu, tamamının satılmasının ve tamamının tasadduk edilmesinin caiz olmadığına delalet eder.' Dokuzuncusu- Keffâret kurbanlarının etlerinden sahipleri yiyemez. Mâlik'in radıyallâhu anh meşhur mezhebine göre kişi şu üç şeyden yiyemez: Avın cezası, fakirlere adanan kurban ve eza fidyesi. Yerine (Mekke/Harem'e) ulaştığı takdirde -ister vacip ister nafile olsun- bunların dışındakilerden yer. Selef ve belde fukahasından bir topluluk da bu hususta ona muvafakat etmiştir. Onuncusu- Şayet menedildiği [kurban etinden] yerse, yediği miktar kadarını mı tazmin eder yoksa tam bir hedy mi tazmin eder? Bu hususta mezhebimizde iki görüş vardır; İbnü'l-Macişûn birinci görüşü benimsemiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Hak olan da budur, üzerine bundan başkası gerekmez.'

وَكَذَلِكَ لَوْ نَذَرَ هَدْيًا لِلْمَسَاكِينِ فَيَأْكُلُ مِنْهُ بَعْدَ أَنْ بَلَغَ مَحِلَّهُ لَا يَغْرَمُ إِلَّا مَا أَكَلَ- خِلَافًا لِلْمُدَوَّنَةِ- لِأَنَّ النَّحْرَ قَدْ وَقَعَ، وَالتَّعَدِّيَ إِنَّمَا هُوَ عَلَى اللَّحْمِ، فَيَغْرَمُ قَدْرَ مَا تَعَدَّى فِيهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ) يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ إِخْرَاجِ النَّذْرِ إِنْ كَانَ دَمًا أَوْ هَدْيًا أَوْ غَيْرَهُ، وَيَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ النَّذْرَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهُ وَفَاءً بِالنَّذْرِ، وَكَذَلِكَ جَزَاءُ الصَّيْدِ وَفِدْيَةُ الْأَذَى، لِأَنَّ الْمَطْلُوبَ أَنْ يَأْتِيَ بِهِ كَامِلًا مِنْ غَيْرِ نَقْصِ لَحْمٍ وَلَا غَيْرِهِ، فَإِنْ أَكَلَ مِنْ ذَلِكَ كَانَ عَلَيْهِ هَدْيٌ كَامِلٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- هَلْ يَغْرَمُ قِيمَةَ اللَّحْمِ أَوْ يَغْرَمُ طَعَامًا، فَفِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ أَنَّهُ يَغْرَمُ طَعَامًا. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِأَنَّ الطَّعَامَ إِنَّمَا هُوَ فِي مُقَابَلَةِ الْهَدْيِ كُلِّهِ عِنْدَ تَعَذُّرِهِ عِبَادَةً، وَلَيْسَ حكم التعدي حكم العبادة. الثانية- فَإِنْ عَطِبَ مِنْ هَذَا الْهَدْيِ الْمَضْمُونِ الَّذِي هُوَ جَزَاءُ الصَّيْدِ وَفِدْيَةُ الْأَذَى وَنَذْرُ الْمَسَاكِينِ شي قَبْلَ مَحِلِّهِ أَكَلَ مِنْهُ صَاحِبُهُ وَأَطْعَمَ مِنْهُ الْأَغْنِيَاءَ وَالْفُقَرَاءَ وَمَنْ أَحَبَّ، وَلَا يَبِيعُ مِنْ لَحْمِهِ وَلَا جِلْدِهِ وَلَا مِنْ قَلَائِدِهِ شَيْئًا. قَالَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ: لِأَنَّ الْهَدْيَ الْمَضْمُونَ إِذَا عَطِبَ قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ كَانَ عليه بدله، لذلك جَازَ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهُ صَاحِبُهُ وَيُطْعِمَ. فَإِذَا عَطِبَ الْهَدْيُ التَّطَوُّعُ قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهُ وَلَا يُطْعِمَ، لِأَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ بَدَلُهُ خِيفَ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ بِالْهَدْيِ وَيَنْحَرَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَعْطَبَ، فَاحْتِيطَ عَلَى النَّاسِ، وَبِذَلِكَ مَضَى الْعَمَلُ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ نَاجِيَةَ الْأَسْلَمِيِّ أن رسول الله ﷺ بَعَثَ مَعَهُ بِهَدْيٍ وَقَالَ: (إِنْ عَطِبَ مِنْهَا شي فَانْحَرْهُ ثُمَّ اصْبُغْ نَعْلَهُ فِي دَمِهِ ثُمَّ خَلِّ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ). وَبِهَذَا الْحَدِيثِ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ وَمَنِ اتَّبَعَهُمْ فِي الْهَدْيِ التَّطَوُّعِ: لَا يَأْكُلُ مِنْهَا سَائِقُهَا شَيْئًا، وَيُخَلَّى بَيْنَهَا وَبَيْنَ النَّاسِ يَأْكُلُونَهَا. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: (وَلَا تَأْكُلُ مِنْهَا أَنْتَ وَلَا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ رُفْقَتِكَ). وَبِظَاهِرِ هَذَا النَّهْيِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالشَّافِعِيُّ فِي قَوْلِهِ الْآخَرِ، وَاخْتَارَهُ ابن المنذر، فقالا: لا يأكل منها [سائقها] وَلَا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ رُفْقَتِهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ قَوْلُهُ ﵇ (وَلَا يَأْكُلُ مِنْهَا وَلَا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ رُفْقَتِكَ) لَا يُوجَدُ إِلَّا فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَلَيْسَ ذَلِكَ

Aynı şekilde şayet yoksullar için bir hedy adamış olsa da yerine ulaştıktan sonra bundan yese -el-Müdevvene'deki görüşün aksine- yalnızca yediği miktarı tazmin eder. Çünkü kesim gerçekleşmiş, haksız tecavüz ise yalnızca et üzerinde olmuştur. Dolayısıyla tecavüzde bulunduğu miktar kadar tazmin eder. Yüce Allah'ın: { وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ } “Ve adaklarını yerine getirsinler” buyruğu; ister kurban kanı olsun ister hedy veya başka bir şey olsun, adağın ifa edilmesinin vacip olduğuna delalet eder. Bu da adağın yerine getirilmiş sayılması için [adayan kişinin] adaktan yemesinin caiz olmadığına delalet eder; av cezası ve eza fidyesi de böyledir. Çünkü matlup olan, etinden veya başka bir yerinden hiçbir noksanlık olmaksızın onun tastamam yerine getirilmesidir. Şayet bundan yerse üzerine tam bir hedy gerekir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. On birincisi- Etin kıymetini mi tazmin eder yoksa yiyecek mi tazmin eder? Muhammed'in kitabında Abdülmelik'ten nakledildiğine göre yiyecek tazmin eder. Birinci [görüş] ise daha sahihtir; çünkü yiyecek, ibadet olarak yerine getirilmesi imkânsızlaştığında ancak hedyin tamamının karşılığıdır. Haksız tecavüzün hükmü ise ibadetin hükmü gibi değildir. [On] ikincisi- Av cezası, eza fidyesi ve yoksullara adak olan bu zimmette sabit hedyden bir şey kesim yerine ulaşmadan önce telef olma tehlikesine maruz kalırsa sahibi bundan yer, zenginlere, fakirlere ve dilediği kimselere de bundan yedirir; etinden, derisinden ve gerdanlıklarından hiçbir şeyi ise satamaz. İsmâil b. İshâk şöyle demiştir: Çünkü zimmette sabit hedy, yerine ulaşmadan önce telef olma tehlikesine maruz kalırsa yerine bedelini koyması gerekir. Bu sebeple sahibinin ondan yemesi ve yedirmesi caiz olmuştur. Nafile hedy ise yerine ulaşmadan önce telef olma tehlikesine maruz kaldığında [sahibinin] ondan yemesi de yedirmesi de caiz olmaz. Çünkü yerine bedelini koyma zorunluluğu olmayınca, hedy hakkında böyle bir hile yapıp telef olma tehlikesi bulunmadığı halde onu kesivermesinden endişe edilmiş, bu sebeple insanlara karşı ihtiyatlı davranılmıştır ve tatbikat da bu şekilde süregelmiştir. Ebû Dâvûd, Naciye el-Eslemî'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisiyle birlikte bir hedy gönderip şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Onlardan biri telef olma tehlikesine maruz kalırsa onu kes, sonra ayakkabısını (nallığını) kanına batır, sonra da insanlarla onun arasını serbest bırak.» Mâlik, iki görüşünden birinde Şâfiî, Ahmed, İshâk, Ebû Sevr, Rey ehli ve nafile hedy konusunda onlara tabi olanlar bu hadisle [amel ederek] şöyle demişlerdir: Onu sevk eden kimse ondan hiçbir şey yemez ve insanlar yesinler diye onlarla onun arası serbest bırakılır. Sahîh-i Müslim'de ise: «Ondan ne sen ye ne de kervan arkadaşlarından hiç kimse [yesin]» [ifadesi yer almaktadır]. Bu nehyin zahirine dayanarak İbn Abbâs ile diğer görüşünde Şâfiî hükmetmiş ve İbnu'l-Münzir de bunu tercih etmiştir. Her ikisi de şöyle demiştir: Ondan ne [onu sevk eden kişi] ne de kervan arkadaşlarından biri yiyebilir. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] demiştir ki: Aleyhisselâm'ın: «Ondan ne [o] yesin ne de kervan arkadaşlarından hiçbiri» buyruğu sadece İbn Abbâs'ın hadisinde bulunmaktadır. Bu ise

فِي حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ نَاجِيَةَ. وَهُوَ عِنْدَنَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ الْفُقَهَاءِ. وَيَدْخُلُ فِي قَوْلِهِ ﵇: (خَلِّ بَيْنَهَا وَبَيْنَ النَّاسِ) أَهْلُ رُفْقَتِهِ وَغَيْرُهُمْ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ: مَا كَانَ مِنَ الْهَدْيِ أَصْلُهُ وَاجِبًا فَلَا يَأْكُلُ مِنْهُ، وَمَا كَانَ تَطَوُّعًا وَنُسُكًا أَكَلَ مِنْهُ وَأَهْدَى وَادَّخَرَ وَتَصَدَّقَ. وَالْمُتْعَةُ وَالْقِرَانُ عِنْدَهُ نُسُكٌ. وَنَحْوُهُ مَذْهَبُ الْأَوْزَاعِيِّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: يَأْكُلُ مِنْ هَدْيِ الْمُتْعَةِ وَالتَّطَوُّعِ، وَلَا يَأْكُلُ مِمَّا سِوَى ذَلِكَ مِمَّا وَجَبَ بِحُكْمِ الْإِحْرَامِ. وَحُكِيَ عَنْ مَالِكٍ: لَا يَأْكُلُ مِنْ دَمِ الْفَسَادِ. وَعَلَى قِيَاسِ هَذَا لَا يَأْكُلُ مِنْ دَمِ الْجَبْرِ، كَقَوْلِ الشَّافِعِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ. تَمَسَّكَ مَالِكٌ بِأَنَّ جَزَاءَ الصَّيْدِ جَعَلَهُ اللَّهُ لِلْمَسَاكِينِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ" [المائدة: ٩٥]. وَقَالَ فِي فِدْيَةِ الْأَذَى:" فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ" [البقرة: ١٩٦]. وَقَالَ ﷺ لِكَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ: (أَطْعِمْ سِتَّةَ مَسَاكِينَ مُدَّيْنِ لِكُلِّ مِسْكَيْنٍ أَوْ صُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ أَوِ انْسُكْ شَاةً). وَنَذْرُ الْمَسَاكِينِ مُصَرَّحٌ بِهِ، وَأَمَّا غَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْهَدَايَا فَهُوَ بَاقٍ عَلَى أَصْلِ قَوْلِهِ:" وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ"- إِلَى قوله-" فَكُلُوا مِنْها" [الحج: ٣٦]. وَقَدْ أَكَلَ النَّبِيُّ ﷺ وَعَلِيٌّ ﵁ مِنَ الْهَدْيِ الَّذِي جَاءَ بِهِ وَشَرِبَا مِنْ مَرَقِهِ، وَكَانَ ﵇ قَارِنًا فِي أَصَحِّ الْأَقْوَالِ وَالرِّوَايَاتِ، فَكَانَ هَدْيُهُ عَلَى هَذَا وَاجِبًا، فَمَا تَعَلَّقَ بِهِ أَبُو حَنِيفَةَ غَيْرُ صَحِيحٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَإِنَّمَا أَذِنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنَ الْأَكْلِ مِنَ الْهَدَايَا لِأَجْلِ أَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ لَا تَرَى أَنْ تَأْكُلَ مِنْ نُسُكِهَا، فَأَمَرَ اللَّهُ ﷾ نَبِيَّهُ ﷺ بِمُخَالَفَتِهِمْ، فَلَا جَرَمَ كَذَلِكَ شَرَعَ وَبَلَّغَ، وَكَذَلِكَ فَعَلَ حِينَ أَهْدَى وَأَحْرَمَ ﷺ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- (فَكُلُوا مِنْها) قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: قَوْلُهُ تَعَالَى" فَكُلُوا مِنْها" نَاسِخٌ لِفِعْلِهِمْ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُحَرِّمُونَ لُحُومَ الضَّحَايَا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَا يَأْكُلُونَ مِنْهَا- كَمَا قُلْنَاهُ فِي الْهَدَايَا- فَنَسَخَ اللَّهُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ:" فَكُلُوا مِنْها" وَبِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: (مَنْ ضَحَّى فَلْيَأْكُلْ مِنْ أُضْحِيَتِهِ) وَلِأَنَّهُ ﵇ أَكَلَ مِنْ أُضْحِيَّتِهِ وَهَدْيِهِ. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: مِنَ السُّنَّةِ أَنْ تَأْكُلَ أولا من الكبد.

Hişâm b. Urve'nin babasından, onun da Nâciye'den rivayet ettiği hadistedir. Bu hadis, bizim nezdimizde İbn Abbâs'ın hadisinden daha sahihtir ve fakihlerin ameli de bunun üzerinedir. [Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Onu insanlarla baş başa bırak» buyruğuna, yol arkadaşları ve başkaları da dahildir. Şâfiî ve Ebû Sevr şöyle demiştir: "Hedyden aslı vacip olan kurbanlardan [sahibi] yemez; nafile ve nüsuk (ibadet amaçlı) olanlardan ise yer, hediye eder, biriktirir ve tasadduk eder." Temettu ve kıran [hedyi], onun nezdinde nüsuktur. Evzâî'nin mezhebi de bu şekildedir. Ebû Hanîfe ve ashabı ise şöyle demiştir: "Temettu ve tatavvu (nafile) hedyinden yer; ihram hükmü sebebiyle vacip olan bunun dışındakilerden yemez." Mâlik'ten ise: "[Hacdaki] fesat sebebiyle kesilen kurbandan (dem-i fesâd) yemez" dediği nakledilmiştir. Buna kıyasla Şâfiî ve Evzâî'nin kavli gibi telafi kurbanından (dem-i cebr) da yemez. Mâlik, Yüce Allah'ın: { أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ } “...yahut yoksullara yedirme şeklinde bir kefarettir” buyruğu gereğince av cezasını yoksullara tahsis ettiğini delil getirmiştir. Eza fidyesi hakkında da şöyle buyurmuştur: { فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } “...oruçtan veya sadakadan yahut kurbandan bir fidye gerekir.” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de Kâ'b b. Ucre'ye şöyle buyurmuştur: «Her bir yoksula ikişer müdd olmak üzere altı yoksulu doyur veya üç gün oruç tut yahut bir koyun kurban et.» Yoksullara adanan kurban ise açıkça belirtilmiştir. Bunun dışındaki hedy kurbanları ise Yüce Allah'ın: { وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “Biz kurbanlık develeri de sizin için Allah'ın şiarlarından kıldık” ayetinden: { فَكُلُوا مِنْها } “Onlardan yiyin” buyruğuna kadar olan asıl hükmü üzere kalır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ali radıyallâhu anh, onun getirdiği hedyden yemişler ve suyundan içmişlerdir. [Peygamber] aleyhisselâm en sahih görüş ve rivayetlere göre kıran haccı yapmaktaydı; bu durumda onun hedyi vacipti. Dolayısıyla Ebû Hanîfe'nin dayandığı gerekçe sahih değildir. Doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah hedy kurbanlarından yemeye sadece Arapların kendi kurbanlarından yemeyi caiz görmemeleri sebebiyle izin vermiştir. Bu yüzden Azîz ve Celîl olan Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara muhalefet etmesini emretmiştir; nitekim [o da] bu şekilde hüküm koyup tebliğ etmiş ve kurban sevk edip ihrama girdiğinde de böyle yapmıştır. On üçüncüsü- { فَكُلُوا مِنْها } “Onlardan yiyin”: Bazı ilim adamları şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { فَكُلُوا مِنْها } “Onlardan yiyin” buyruğu onların uygulamalarını nesh etmiştir (hükmünü kaldırmıştır); çünkü onlar kurban etlerini kendilerine haram kılıyor ve onlardan yemiyorlardı -hedy kurbanlarında belirttiğimiz gibi-. Allah Teâlâ bunu: { فَكُلُوا مِنْها } “Onlardan yiyin” buyruğuyla ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kim kurban keserse kurbanından yesin» buyruğuyla nesh etmiştir. Ayrıca [Peygamber] aleyhisselâm kurbanından ve hedyinden bizzat yemiştir. Zührî ise: "Kurbandan ilk olarak ciğerinden yemek sünnettendir" demiştir.

الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- ذَهَبَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّهُ يُسْتَحَبُّ أَنْ يَتَصَدَّقَ بِالثُّلُثِ وَيُطْعِمَ الثُّلُثَ وَيَأْكُلَ هُوَ وَأَهْلُهُ الثُّلُثَ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ: لَيْسَ عِنْدَنَا فِي الضَّحَايَا قَسْمٌ مَعْلُومٌ مَوْصُوفٌ. قَالَ مَالِكٌ فِي حَدِيثِهِ: وَبَلَغَنِي عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَلَيْسَ عَلَيْهِ الْعَمَلُ. رَوَى الصَّحِيحَ وَأَبُو دَاوُدَ قَالَ: ضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِشَاةٍ ثُمَّ قَالَ: (يَا ثَوْبَانُ، أَصْلِحْ لَحْمَ هَذِهِ الشَّاةِ) قَالَ: فَمَا زِلْتُ أُطْعِمُهُ مِنْهَا حَتَّى قَدِمَ الْمَدِينَةَ. وَهَذَا نَصٌّ فِي الْفَرْضِ. وَاخْتَلَفَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، فَمَرَّةً قَالَ: يَأْكُلُ النِّصْفَ وَيَتَصَدَّقُ بِالنِّصْفِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ" فَذَكَرَ شَخْصَيْنِ. وَقَالَ مُرَّةُ: يَأْكُلُ ثُلُثًا وَيُهْدِي ثُلُثًا وَيُطْعِمُ ثُلُثًا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ" [الحج: ٣٦] فَذَكَرَ ثَلَاثَةً. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- الْمُسَافِرُ يُخَاطَبُ بِالْأُضْحِيَّةِ كَمَا يُخَاطَبُ بِهَا الْحَاضِرُ، إِذِ الْأَصْلُ عُمُومُ الْخِطَابِ بِهَا، وَهُوَ قَوْلُ كَافَّةِ الْعُلَمَاءِ. وَخَالَفَ فِي ذَلِكَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالنَّخَعِيُّ، وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ، وَالْحَدِيثُ حُجَّةٌ عَلَيْهِمْ. وَاسْتَثْنَى مَالِكٌ مِنَ الْمُسَافِرِينَ الْحَاجَّ بِمِنًى، فَلَمْ يَرَ عَلَيْهِ أُضْحِيَّةً، وَبِهِ قَالَ النَّخَعِيُّ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الْخَلِيفَتَيْنِ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَجَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ ﵃، لِأَنَّ الْحَاجَّ إِنَّمَا هُوَ مُخَاطَبٌ فِي الْأَصْلِ بِالْهَدْيِ. فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يُضَحِّيَ جَعَلَهُ هَدْيًا، وَالنَّاسُ غَيْرُ الْحَاجِّ إِنَّمَا أُمِرُوا بِالْأُضْحِيَّةِ لِيَتَشَبَّهُوا بِأَهْلِ مِنًى فَيَحْصُلُ لَهُمْ حَظٌّ مِنْ أَجْرِهِمْ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الِادِّخَارِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْوَالٍ. رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ ﵄ مِنْ وَجْهٍ صَحِيحٍ أَنَّهُ لَا يُدَّخَرُ مِنَ الضَّحَايَا بَعْدَ ثَلَاثٍ. وَرَوَيَاهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَسَيَأْتِي. وَقَالَتْ جَمَاعَةٌ: مَا رُوِيَ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الِادِّخَارِ مَنْسُوخٌ، فَيَدَّخِرُ إِلَى أَيِّ وَقْتٍ أَحَبَّ. وَبِهِ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ وَبُرَيْدَةُ الْأَسْلَمِيُّ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: يَجُوزُ الْأَكْلُ مِنْهَا مُطْلَقًا. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِنْ كَانَتْ بِالنَّاسِ حَاجَةٌ إِلَيْهَا فَلَا يُدَّخَرُ، لِأَنَّ النَّهْيَ إِنَّمَا كَانَ لِعِلَّةٍ وَهِيَ قَوْلُهُ ﵇: (إِنَّمَا نَهَيْتُكُمْ مِنْ أَجْلِ الدَّافَّةِ الَّتِي دَفَّتْ) وَلَمَّا ارْتَفَعَتِ ارْتَفَعَ الْمَنْعُ الْمُتَقَدِّمُ لِارْتِفَاعِ مُوجِبِهِ، لَا لِأَنَّهُ منسوخ. وتنشأ هنا مسألة أصولية وهى:

On dördüncüsü- Âlimlerin çoğu, [kurban etinin] üçte birinin sadaka olarak verilmesinin, üçte birinin [başkalarına] ikram edilmesinin, üçte birini de kişinin kendisi ve ailesinin yemesinin müstehap olduğu görüşündedir. İbnü'l-Kâsım'ın Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Bizim nezdimizde kurbanlarda [etlerin] belirli ve vasfedilmiş bir taksimatı yoktur." Mâlik hadisinde şöyle demiştir: "Bana İbn Mes'ûd'dan [böyle bir taksimat] ulaştı, ancak amel buna göre değildir." Sahîh (Müslim) ve Ebû Dâvûd'un rivayet ettiğine göre [Sevbân] şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir koyun kurban etti, sonra da: « يَا ثَوْبَانُ، أَصْلِحْ لَحْمَ هَذِهِ الشَّاةِ » «Ey Sevbân, bu koyunun etini [tuzlayıp kurutarak yola] hazırla!» buyurdu. [Sevbân] dedi ki: Medine'ye gelinceye kadar ondan kendisine yedirmeye devam ettim. Bu da [kurban etinin bir kısmını yemenin mübahlığı hususundaki] asıl hükümde açık bir nastır. Şâfiî'nin görüşü ise farklılık göstermiştir; nitekim bir defasında: Yüce Allah'ın: { فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ } “Artık ondan hem kendiniz yiyin hem de darlık içindeki yoksula yedirin” buyruğu gereğince -çünkü iki şahsı zikretmiştir- yarısını yer, yarısını da sadaka olarak verir demiştir. Bir başka defasında ise: Yüce Allah'ın: { فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ } “Onlardan hem kendiniz yiyin hem de kanaat edene ve isteyene yedirin” [el-Hacc: 36] buyruğu gereğince -çünkü üç grubu zikretmiştir- üçte birini yer, üçte birini hediye eder, üçte birini de yedirir demiştir. On beşincisi- Mukim olan kimse kurban kesmekle muhatap olduğu gibi yolcu da onunla muhataptır; zira asıl olan, kurbana dair hitabın umumi olmasıdır. Bütün âlimlerin görüşü de budur. Ebû Hanîfe ve en-Nehaî bu hususta muhalefet etmişlerdir; bu görüş Ali'den de rivayet edilmiştir. Oysa hadis onların aleyhine bir delildir. Mâlik ise yolculardan Mina'daki hacıyı istisna etmiş ve ona kurban kesme yükümlülüğü görmemiştir; en-Nehaî de böyle demiştir. Bu [görüş], iki halife Ebû Bekir ve Ömer ile selef-i sâlihînden bir topluluktan -radıyallâhu anhüm- rivayet edilmiştir. Çünkü hacı, aslen hedy kurbanı ile muhataptır. Şayet kurban kesmek isterse onu hedy yapar. Hacı olmayan insanlara ise Mina ehline benzemeleri ve onların ecrinden kendilerine bir pay hasıl olması için kurban kesmeleri emredilmiştir. On altıncısı- Âlimler [kurban etini üç günden fazla] saklama hususunda dört farklı görüşe ayrılmışlardır. Ali ve İbn Ömer'den -radıyallâhu anhümâ- sahih bir yolla kurban etlerinin üç günden sonra saklanamayacağı rivayet edilmiştir. Her ikisi de bunu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmişlerdir; [bu rivayet] gelecektir. Bir topluluk ise: "Saklamayı yasaklayan rivayet mensuhtur; kişi dilediği vakte kadar saklayabilir" demiştir. Ebû Saîd el-Hudrî ve Büreyde el-Eslemî bu görüştedir. Bir fırka: "Ondan yemek mutlak olarak caizdir" demiştir. Bir diğer topluluk ise: "Eğer insanların ona ihtiyacı varsa saklanmaz; zira yasak ancak bir illetten ötürü idi, o da Aleyhisselâm'ın: « إِنَّمَا نَهَيْتُكُمْ مِنْ أَجْلِ الدَّافَّةِ الَّتِي دَفَّتْ » «Ben size ancak [kıtlık sebebiyle Medine'ye] akın eden kafileden ötürü yasaklamıştım» buyruğudur. Bu durum ortadan kalkınca, daha önceki yasak da gerektirici sebebi ortadan kalktığı için ortadan kalkmıştır; yoksa neshedildiği için değil" demiştir. Burada fıkıh usûlüne dair bir mesele ortaya çıkmaktadır, o da şudur:

السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَهِيَ الْفَرْقُ بَيْنَ رَفْعِ الْحُكْمِ بِالنَّسْخِ وَرَفْعِهِ لِارْتِفَاعِ عِلَّتِهِ. اعْلَمْ أَنَّ الْمَرْفُوعَ بِالنَّسْخِ لَا يُحْكَمُ بِهِ أَبَدًا، وَالْمَرْفُوعَ لِارْتِفَاعِ عِلَّتِهِ يَعُودُ الْحُكْمُ لِعَوْدِ الْعِلَّةِ، فَلَوْ قَدِمَ عَلَى أَهْلِ بَلْدَةٍ نَاسٌ مُحْتَاجُونَ فِي زَمَانِ الْأَضْحَى، وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَ أَهْلِ ذَلِكَ الْبَلَدِ سَعَةٌ يَسُدُّونَ بِهَا فَاقَتَهُمْ إِلَّا الضَّحَايَا لَتَعَيَّنَ عَلَيْهِمْ أَلَّا يَدَّخِرُوهَا فَوْقَ ثَلَاثٍ كَمَا فَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- الْأَحَادِيثُ الْوَارِدَةُ فِي هَذَا الْبَابِ بِالْمَنْعِ وَالْإِبَاحَةِ صِحَاحٌ ثَابِتَةٌ. وَقَدْ جَاءَ الْمَنْعُ وَالْإِبَاحَةُ مَعًا، كَمَا هُوَ مَنْصُوصٌ فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ وَسَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ رَوَاهَا الصَّحِيحُ. وَرَوَى الصَّحِيحُ عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ مَوْلَى ابْنِ أزهر أنه شهد العيد مع عمر ابن الْخَطَّابِ قَالَ: ثُمَّ صَلَّيْتُ الْعِيدَ مَعَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁، قَالَ: فَصَلَّى لَنَا قَبْلَ الْخُطْبَةِ ثُمَّ خَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ نَهَاكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا لُحُومَ نُسُكِكُمْ فَوْقَ ثَلَاثِ لَيَالٍ فَلَا تَأْكُلُوهَا. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ نَهَى أَنْ تُؤْكَلَ لُحُومُ الْأَضَاحِي فَوْقَ ثَلَاثٍ. قَالَ سَالِمٌ: فَكَانَ ابْنُ عُمَرَ لَا يَأْكُلُ لُحُومَ الْأَضَاحِي فَوْقَ ثَلَاثٍ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ نُبَيْشَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّا كُنَّا نَهَيْنَاكُمْ عَنْ لُحُومِهَا فَوْقَ ثَلَاثٍ لِكَيْ تَسَعَكُمْ جَاءَ اللَّهُ بِالسَّعَةِ فَكُلُوا وَادَّخِرُوا وَاتَّجِرُوا ألا وإن هَذِهِ الْأَيَّامَ أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ وَذِكْرٍ لِلَّهِ ﷿ (. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْقَوْلُ أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي هَذَا حَتَّى تَتَّفِقَ الْأَحَادِيثُ وَلَا تَتَضَادَّ، وَيَكُونَ قَوْلُ أَمِيرِ المؤمنين على ابن أَبِي طَالِبٍ وَعُثْمَانَ مَحْصُورٌ، لِأَنَّ النَّاسَ كَانُوا فِي شِدَّةٍ مُحْتَاجِينَ، فَفَعَلَ كَمَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ قَدِمَتِ الدَّافَّةُ. وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا مَا حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ شَرِيكٍ قَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ قَالَ حَدَّثَنَا لَيْثٌ قَالَ حَدَّثَنِي الْحَارِثُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي يَزِيدَ عَنِ امْرَأَتِهِ أَنَّهَا سَأَلَتْ عَائِشَةَ ﵂ عَنْ لُحُومِ الْأَضَاحِي فَقَالَتْ: قَدِمَ عَلَيْنَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ مِنْ سَفَرٍ فَقَدَّمْنَا إِلَيْهِ مِنْهُ، فَأَبَى أَنْ يَأْكُلَ حَتَّى يَسْأَلَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَسَأَلَهُ فَقَالَ: (كُلْ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ إِلَى ذِي الْحِجَّةِ). وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: مَنْ قَالَ بِالنَّهْيِ عَنِ الِادِّخَارِ بَعْدَ ثَلَاثٍ لَمْ يَسْمَعِ الرُّخْصَةَ. وَمَنْ قَالَ بِالرُّخْصَةِ مُطْلَقًا لَمْ يَسْمَعِ النَّهْيَ عَنْ الِادِّخَارِ. وَمَنْ قَالَ بالنهي

On yedincisi- Bu da hükmün nesh ile kaldırılması ile illetinin ortadan kalkması sebebiyle kaldırılması arasındaki farktır. Bil ki nesh ile kaldırılan hükümle ebediyen hükmolunmaz. İlletinin ortadan kalkması sebebiyle kaldırılan hüküm ise illetin geri dönmesiyle yeniden geçerli olur. Şayet Kurban Bayramı vaktinde bir belde halkına ihtiyaç sahibi insanlar gelse ve o belde halkının da kurbanlıklar dışında onların ihtiyacını giderebilecekleri bir imkânları bulunmasa, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı gibi [kurban etlerini] üç günden fazla saklamamaları kendilerine vacip olurdu. On sekizincisi- Bu konuda yasaklama ve serbest bırakma hususunda vârid olan hadisler sahih ve sabittir. Nitekim Âişe, Seleme b. el-Ekva‘ ve Ebû Saîd el-Hudrî'nin hadislerinde açıkça belirtildiği üzere yasaklama ile serbest bırakma birlikte gelmiştir; bunları Sahîh rivayet etmiştir. Yine Sahîh'te İbn Ezher'in azatlısı Ebû Ubeyd'den, onun bayramda Ömer b. el-Hattâb ile birlikte hazır bulunduğu, ardından şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Sonra Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ile birlikte bayram namazı kıldım." Dedi ki: "Bize hutbeden önce namaz kıldırdı, ardından insanlara hutbe irad edip şöyle dedi: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurbanlarınızın etlerinden üç geceden fazla yemenizi yasaklamıştı, binaenaleyh onları [üç günden fazla] yemeyiniz.'" İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurban etlerinin üç günden fazla yenmesini nehyetmiştir. Sâlim der ki: "Bu sebeple İbn Ömer kurban etlerini üç günden fazla yemezdi." Ebû Dâvûd, Nübeyşe'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إِنَّا كُنَّا نَهَيْنَاكُمْ عَنْ لُحُومِهَا فَوْقَ ثَلَاثٍ لِكَيْ تَسَعَكُمْ جَاءَ اللَّهُ بِالسَّعَةِ فَكُلُوا وَادَّخِرُوا وَاتَّجِرُوا ألا وإن هَذِهِ الْأَيَّامَ أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ وَذِكْرٍ لِلَّهِ ﷿ » «Biz sizi, [o zaman gelen muhtaçlara] genişlik sağlasın diye kurban etlerini üç günden fazla [saklamaktan] nehyetmiştik. Artık Allah bolluk ve genişlik ihsan etti; bundan böyle yiyin, biriktirin ve ticaretini yapın. Dikkat edin! Şüphesiz bu günler yeme, içme ve Azîz ve Celîl olan Allah'ı zikretme günleridir.» Ebû Ca‘fer en-Nehhâs şöyle demiştir: "Hadislerin birbiriyle uyuşması, tenakuz teşkil etmemesi ve Müminlerin Emîri Ali b. Ebî Tâlib ile Osman'ın sözünün [o döneme] mahsus olması için bu meselede söylenmiş en güzel söz budur. Zira insanlar darlık ve ihtiyaç içindeydiler; o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ihtiyaç sahibi göçebe topluluk geldiğinde yaptığı gibi yaptı." Buna delil ise İbrâhîm b. Şerîk'in bize rivayet ettiği şu hadistir: Bize Ahmed anlattı, bize Leys anlattı, bana Hâris b. Ya‘kūb, Yezîd b. Ebî Yezîd'den, o da hanımından anlattı ki hanımı Âişe radıyallâhu anhâ'ya kurban etlerini sormuş, o da şöyle demiştir: "Ali b. Ebî Tâlib bir yolculuktan yanımıza döndü. Ona bu [kurban etinden] ikram ettik; o ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormadıkça yemekten kaçındı. Nihayet ona sordu, Peygamber de şöyle buyurdu: « كُلْ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ إِلَى ذِي الْحِجَّةِ » «Zilhicceden Zilhicceye kadar ye!»" Şâfiî şöyle demiştir: "Üç günden sonra saklama yasağını söyleyen kimse ruhsatı işitmemiştir. Mutlak olarak ruhsat olduğunu söyleyen kimse saklama yasağını işitmemiştir. Hem yasağı...

وَالرُّخْصَةِ سَمِعَهُمَا جَمِيعًا فَعَمِلَ بِمُقْتَضَاهُمَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ" الْكَوْثَرِ" الِاخْتِلَافُ فِي وُجُوبِ الْأُضْحِيَةِ وَنَدْبِيَّتِهَا وَأَنَّهَا نَاسِخَةٌ لِكُلِّ ذَبْحٍ تَقَدَّمَ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ) " الْفَقِيرُ" مِنْ صِفَةِ الْبَائِسِ، وَهُوَ الَّذِي نَالَهُ الْبُؤْسُ وَشِدَّةُ الْفَقْرِ، يُقَالُ: بَئِسَ يَبْأَسُ بَأْسًا إِذَا افْتَقَرَ، فَهُوَ بَائِسٌ. وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ فِيمَنْ نَزَلَتْ بِهِ نَازِلَةُ دَهْرٍ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فَقِيرًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﵇: (لَكِنِ الْبَائِسُ سَعْدُ بْنُ خَوْلَةَ). وَيُقَالُ رَجُلٌ بَئِيسٌ أَيْ شَدِيدٌ. وَقَدْ بَؤُسَ يبؤس بأسا إذ اشْتَدَّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ" [الأعراف: ١٦٥] أَيْ شَدِيدٍ. وَكُلَّمَا كَانَ التَّصَدُّقُ بِلَحْمِ الْأُضْحِيَّةِ أَكْثَرَ كَانَ الْأَجْرُ أَوْفَرَ. وَفِي الْقَدْرِ الَّذِي يَجُوزُ أَكْلُهُ خِلَافٌ قَدْ ذَكَرْنَاهُ، فَقِيلَ. النِّصْفُ، لقوله:" فَكُلُوا، مِنْها وَأَطْعِمُوا" وقيل: الثلثان، لقوله: (أَلَا فَكُلُوا وَادَّخِرُوا وَاتَّجِرُوا) أَيِ اطْلُبُوا الْأَجْرَ بِالْإِطْعَامِ. وَاخْتُلِفَ فِي الْأَكْلِ وَالْإِطْعَامِ، فَقِيلَ: وَاجِبَانِ. وَقِيلَ مُسْتَحَبَّانِ. وَقِيلَ: بِالْفَرْقِ بَيْنَ الْأَكْلِ وَالْإِطْعَامِ، فَالْأَكْلُ مُسْتَحَبٌّ وَالْإِطْعَامُ وَاجِبٌ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ) أَيْ ثُمَّ لِيَقْضُوا بَعْدَ نَحْرِ الضَّحَايَا وَالْهَدَايَا مَا بَقِيَ عَلَيْهِمْ مِنْ أَمْرِ الْحَجِّ، كَالْحَلْقِ وَرَمْيِ الْجِمَارِ وَإِزَالَةِ شَعَثٍ وَنَحْوِهِ. قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: أَيْ لِيُزِيلُوا عَنْهُمْ أَدْرَانَهُمْ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: التَّفَثُ الْأَخْذُ مِنَ الشَّارِبِ وَقَصُّ الْأَظْفَارِ وَنَتْفُ الْإِبْطِ وَحَلْقُ الْعَانَةِ، وَهَذَا عِنْدَ الْخُرُوجِ مِنَ الْإِحْرَامِ. وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: التَّفَثُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِذْهَابُ الشَّعَثِ، وَسَمِعْتُ الْأَزْهَرِيَّ يَقُولُ: التَّفَثُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لَا يُعْرَفُ إِلَّا مِنْ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَهْلِ التَّفْسِيرِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ إِزَالَةُ قَشَفِ الْإِحْرَامِ. وَقِيلَ: التَّفَثُ مَنَاسِكُ الْحَجِّ كُلُّهَا، رَوَاهُ ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: لَوْ صَحَّ عَنْهُمَا لَكَانَ حُجَّةً لِشَرَفِ الصُّحْبَةِ وَالْإِحَاطَةِ بِاللُّغَةِ، قَالَ: وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ غَرِيبَةٌ لَمْ يَجِدْ أَهْلُ الْعَرَبِيَّةِ فِيهَا شِعْرًا وَلَا أَحَاطُوا بِهَا خَبَرًا، لَكِنِّي تَتَبَّعْتُ التَّفَثَ لُغَةً فَرَأَيْتُ أَبَا عُبَيْدَةَ مَعْمَرَ بن المثنى قال:

...ve ruhsatı; her ikisini de işitip gereğince amel etti. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Kurban kesmenin vacip mi mendup mu olduğu ve kendisinden önceki bütün kurban hükümlerini neshettiği meselesi, inşâallahu Teâlâ Kevser Suresi'nde gelecektir. On dokuzuncusu- Yüce Allah'ın: { وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ } “Darda kalmış yoksula da yedirin” buyruğudur. "el-Fakîr" (الْفَقِيرُ), el-bâis (الْبَائِسُ) kelimesinin sıfatıdır. O da kendisine şiddetli sıkıntı ve aşırı fakirlik isabet eden kimsedir. Fakirleştiği zaman; 'beise yeb'esü be'sen' (بَئِسَ يَبْأَسُ بَأْسًا) denir, kendisi de 'bâis'tir (بَائِس). Bazen de fakir olmasa bile başına zamanın felaketi gelmiş kimse hakkında kullanılır. Nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın: « لَكِنِ الْبَائِسُ سَعْدُ بْنُ خَوْلَةَ » «Lakin asıl acınacak darda olan Sa'd b. Havle'dir» buyruğu bundandır. Ayrıca [çetin kimse hakkında] 'racülün beîs' (رَجُلٌ بَئِيسٌ) yani zorlu/şiddetli adam denir. Şiddetlendiği zaman; 'beuse yeb'üsü be'sen' (بَؤُسَ يَبْؤُسُ بَأْسًا) denilir. Yüce Allah'ın: { وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ } “Zulmedenleri de şiddetli bir azapla yakaladık” [el-A'râf 165] yani şiddetli [azap] buyruğu da bundandır. Kurban etinden tasadduk edilen miktar ne kadar çok olursa ecir de o kadar bol olur. Yenilmesi caiz olan miktar konusunda daha önce zikrettiğimiz bir ihtilaf vardır: { فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا } “Onlardan yiyin ve yedirin” buyruğundan dolayı yarısıdır denilmiştir. « أَلَا فَكُلُوا وَادَّخِرُوا وَاتَّجِرُوا » «Haberiniz olsun; yiyiniz, biriktiriniz ve ticaretini yapınız (sevap arayınız)» -yani yedirmek suretiyle ecir arayın- buyruğundan dolayı da üçte ikisidir denilmiştir. Yemek ve yedirmek hususunda ihtilaf edilmiştir: Her ikisinin de vacip olduğu söylenmiştir. Her ikisinin de müstehap olduğu söylenmiştir. Yemek ile yedirmek arasında fark gözetilerek yemenin müstehap, yedirmenin ise vacip olduğu da söylenmiştir ki bu Şâfiî'nin görüşüdür. Yirminci [mesele]- Yüce Allah'ın: { ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ } “Sonra kirlerini gidersinler” buyruğudur. Yani kurban ve hedy kestikten sonra saç tıraşı olmak, taş atmak, üst baş dağınıklığını gidermek ve benzeri hacdan üzerlerinde kalan şeyleri yerine getirsinler. İbn Arefe: 'Yani üzerlerindeki kirleri gidersinler' demiştir. el-Ezherî şöyle demiştir: 'et-Tefes (التَّفَثُ); bıyığı kısaltmak, tırnakları kesmek, koltuk altını temizlemek ve etek tıraşı olmaktır; bu da ihramdan çıkış esnasında olur.' en-Nadr b. Şümeyl: 'Arap kelamında tefes, dağınıklığı ve kiri gidermektir' demiştir. Ben el-Ezherî'nin şöyle dediğini işittim: 'Arap kelamında tefes kelimesi ancak İbn Abbâs ile tefsir ehlinin sözünden bilinmektedir.' el-Hasan: 'O, ihram kirliliğini gidermektir' demiştir. Tefesin haccın menâsikinin tamamı olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Ömer ve İbn Abbâs rivayet etmiştir. İbnu'l-Arabî şöyle demiştir: 'Şayet her ikisinden [gelen bu rivayet] sahih olsaydı, sahâbî olma şerefleri ve dile vukûfiyetleri sebebiyle hüccet olurdu.' [Devamla] şöyle demiştir: 'Bu lafız garip bir lafızdır; dil ehli bu hususta ne bir şiir bulabilmiş ne de mahiyetini tam ihata edebilmiştir. Fakat ben lügat bakımından tefes kelimesini araştırdım ve Ebû Ubeyde Ma'mer b. el-Müsennâ'nın şöyle dediğini gördüm:

إِنَّهُ قَصُّ الْأَظْفَارِ وَأَخْذُ الشَّارِبِ وَكُلُّ مَا يَحْرُمُ عَلَى الْمُحْرِمِ إِلَّا النِّكَاحَ. قَالَ: وَلَمْ يجئ فِيهِ شِعْرٌ يُحْتَجُّ بِهِ. وَقَالَ صَاحِبُ الْعَيْنِ: التَّفَثُ هُوَ الرَّمْيُ وَالْحَلْقُ وَالتَّقْصِيرُ وَالذَّبْحُ وَقَصُّ الْأَظْفَارِ وَالشَّارِبِ وَالْإِبْطِ. وَذَكَرَ الزَّجَّاجُ وَالْفَرَّاءُ نَحْوَهُ، وَلَا أَرَاهُ أَخَذُوهُ إِلَّا مِنْ قَوْلِ الْعُلَمَاءِ. وَقَالَ قُطْرُبٌ: تَفِثَ الرَّجُلُ إِذَا كَثُرَ وَسَخُهُ. قال أمية بن أبي الصلت:

O, tırnak kesmek, bıyığı kısaltmak ve nikah hariç ihramlıya haram olan her şeydir. Dedi ki: Bu konuda delil getirilecek bir şiir gelmemiştir. Kitâbü'l-Ayn'ın sahibi ise şöyle demiştir: Tefes; taş atmak, tıraş olmak, saç kısaltmak, kurban kesmek, tırnakları, bıyığı ve koltuk altını kesmektir. ez-Zeccâc ve el-Ferrâ da buna benzer şeyler zikretmişlerdir; onların bunu ancak âlimlerin sözünden aldıklarını düşünüyorum. Kutrub: 'Kiri çoğaldığında تِفِثَ الرَّجُلُ denir' demiştir. Ümeyye b. Ebi's-Salt şöyle demiştir:

حفوا رؤوسهم لَمْ يَحْلِقُوا تَفَثًا ... وَلَمْ يَسُلُّوا لَهُمْ قَمْلًا وَصِئْبَانَا

Başlarını tıraş ettiler, [ihramdayken] kirlerini gidermek için tıraş olmamışlardı... ve kendilerinden ne bir bit ne de bir sirke ayıklamamışlardı.

وَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قُطْرُبٌ هُوَ الَّذِي قاله ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ، وَهُوَ الصَّحِيحُ فِي التَّفَثِ. وَهَذِهِ صُورَةُ إِلْقَاءِ التَّفَثِ لُغَةً، وَأَمَّا حَقِيقَتُهُ الشَّرْعِيَّةُ فَإِذَا نَحَرَ الْحَاجُّ أَوِ الْمُعْتَمِرُ هَدْيَهُ وَحَلَقَ رَأْسَهُ وَأَزَالَ وَسَخَهُ وَتَطَهَّرَ وَتَنَقَّى وَلَبِسَ فَقَدْ أَزَالَ تَفَثَهُ وَوَفَّى نَذْرَهُ، وَالنَّذْرُ مَا لَزِمَ الْإِنْسَانَ وَالْتَزَمَهُ. قُلْتُ: مَا حَكَاهُ عَنْ قُطْرُبٍ وَذَكَرَ مِنَ الشِّعْرِ قَدْ ذَكَرَهُ فِي تَفْسِيرِهِ الْمَاوَرْدِيُّ. وَذَكَرَ بَيْتًا آخَرَ فَقَالَ:

Kutrub'un işaret ettiği şey, İbn Vehb'in Mâlik'ten naklettiği görüştür ve tefes hakkında sahih olan da budur. Bu, tefesi gidermenin lügatteki suretidir. Şer'î hakikatine gelince: Hacı veya umreci hedyini kestiğinde, başını tıraş ettiğinde, kirini giderip temizlendiğinde, arınıp [normal elbiselerini] giydiğinde tefesini gidermiş ve adağını yerine getirmiş olur. Adak (nezir) ise insanın üzerine lazım olan ve üstlendiği şeydir. Derim ki: Kutrub'dan naklettiği ve zikrettiği şiiri el-Mâverdî de tefsirinde zikretmiştir. O başka bir beyit daha zikrederek şöyle demiştir:

قَضَوْا تَفَثًا وَنَحْبًا ثُمَّ سَارُوا ... إِلَى نَجْدٍ وَمَا انْتَظَرُوا عَلِيَّا

Kirlerini ve adaklarını yerine getirdiler, sonra yürüdüler... Necid'e doğru ve Aliyy'i beklemediler.

وَقَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَأَصْلُ التَّفَثِ فِي اللُّغَةِ الْوَسَخُ، تَقُولُ الْعَرَبُ لِلرَّجُلِ تَسْتَقْذِرُهُ: مَا أَتْفَثَكَ أَيْ مَا أَوْسَخَكَ وَأَقْذَرَكَ. قَالَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ:

Sa'lebî şöyle demiştir: Lügatte tefesin aslı kirdir. Araplar pis gördükleri adama: مَا أَتْفَثَكَ yani 'Ne kadar kirlisin ve ne kadar pissin' derler. Ümeyye b. Ebi's-Salt şöyle demiştir:

سَاخِّينَ آبَاطَهُمْ لَمْ يَقْذِفُوا تَفَثًا ... وَيَنْزِعُوا عَنْهُمْ قَمْلًا وَصِئْبَانَا

Koltuk altları kokarak kirlerini atmamışlardı... ve kendilerinden ne bir bit ne de bir sirke sıyırmışlardı.

الْمَاوَرْدِيُّ: قِيلَ لِبَعْضِ الصُّلَحَاءِ: مَا الْمَعْنَى فِي شَعَثِ الْمُحْرِمِ؟ قَالَ: لِيَشْهَدَ اللَّهُ تَعَالَى مِنْكَ الْإِعْرَاضَ عَنِ الْعِنَايَةِ بِنَفْسِكَ فَيَعْلَمَ صِدْقَكَ فِي بَذْلِهَا لِطَاعَتِهِ. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- (وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ) أُمِرُوا بِوَفَاءِ النَّذْرِ مُطْلَقًا إِلَّا مَا كَانَ مَعْصِيَةً، لِقَوْلِهِ ﵇: (لَا وَفَاءَ لِنَذْرٍ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ)، وَقَوْلُهُ: (مَنْ نَذَرَ أَنْ يُطِيعَ اللَّهَ فَلْيُطِعْهُ وَمَنْ نَذَرَ أَنْ يَعْصِيَهُ فَلَا يَعْصِهِ). (وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ) الطَّوَافُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ طَوَافُ الْإِفَاضَةِ الَّذِي هُوَ مِنْ وَاجِبَاتِ الْحَجِّ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: لَا خِلَافَ بَيْنِ المتأولين في ذلك.

Mâverdî [şöyle demiştir]: Salih zatlardan birine: "İhramlının saçının başının dağınık [ve tozlu] olmasındaki hikmet nedir?" diye sorulduğunda o: "Yüce Allah'ın, senin nefsine özen göstermekten yüz çevirdiğini müşahede etmesi ve böylece nefsini O'nun itaatine adama hususundaki samimiyetini bilmesi içindir" cevabını vermiştir. Yirmi birincisi- { وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ } “ve adaklarını yerine getirsinler” [ifadesiyle], günah olanlar hariç mutlak olarak adağı ifa etmekle emrolunmuşlardır. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا وَفَاءَ لِنَذْرٍ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ » «Allah'a isyan hususunda adağın ifası yoktur» ve « مَنْ نَذَرَ أَنْ يُطِيعَ اللَّهَ فَلْيُطِعْهُ وَمَنْ نَذَرَ أَنْ يَعْصِيَهُ فَلَا يَعْصِهِ » «Kim Allah'a itaat etmeyi adarsa O'na itaat etsin; kim de O'na isyan etmeyi adarsa sakın O'na isyan etmesin» buyurmuştur. { وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “ve o Beyt-i Atîk'i tavaf etsinler” buyruğuna gelince: Bu ayette zikredilen tavaf, haccın vaciplerinden (farzlarından) olan İfâda tavafıdır. Taberî: "Müfessirler arasında bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur" demiştir.

الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- لِلْحَجِّ ثَلَاثَةُ أَطْوَافٍ: طَوَافُ الْقُدُومِ، وَطَوَافُ الْإِفَاضَةِ، وَطَوَافُ الْوَدَاعِ. قَالَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ: طَوَافُ الْقُدُومِ سُنَّةٌ، وَهُوَ سَاقِطٌ عَنِ الْمُرَاهِقِ وَعَنِ الْمَكِّيِّ وَعَنْ كُلِّ مَنْ يُحْرِمُ بِالْحَجِّ مِنْ مَكَّةَ. قَالَ: وَالطَّوَافُ الْوَاجِبُ الَّذِي لَا يَسْقُطُ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَهُوَ طَوَافُ الْإِفَاضَةِ الَّذِي يَكُونُ بَعْدَ عَرَفَةَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ". قَالَ: فَهَذَا هُوَ الطَّوَافُ الْمُفْتَرَضُ فِي كِتَابِ اللَّهِ ﷿، وَهُوَ الَّذِي يَحِلُّ بِهِ الْحَاجُّ مِنْ إِحْرَامِهِ كُلِّهِ. قَالَ الْحَافِظُ أَبُو عُمَرَ: مَا ذَكَرَهُ إِسْمَاعِيلُ فِي طَوَافِ الْإِفَاضَةِ هُوَ قَوْلُ مَالِكٍ عِنْدَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَهِيَ رِوَايَةُ ابْنِ وَهْبٍ وَابْنِ نَافِعٍ وَأَشْهَبَ عَنْهُ. وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ فُقَهَاءِ أَهْلِ الْحِجَازِ وَالْعِرَاقِ. وَقَدْ رَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ طَوَافَ الْقُدُومِ وَاجِبٌ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنَ الْمُدَوَّنَةِ وَرَوَاهُ أَيْضًا عَنْ مَالِكٍ: الطَّوَافُ الْوَاجِبُ طَوَافُ الْقَادِمِ مَكَّةَ. وَقَالَ: مَنْ نَسِيَ الطَّوَافَ فِي حِينِ دُخُولِهِ مَكَّةَ أَوْ نَسِيَ شَوْطًا مِنْهُ، أَوْ نَسِيَ السَّعْيَ أَوْ شَوْطًا مِنْهُ حَتَّى رَجَعَ إِلَى بَلَدِهِ ثُمَّ ذَكَرَهُ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ أَصَابَ النِّسَاءَ رَجَعَ إِلَى مَكَّةَ حَتَّى يَطُوفَ بِالْبَيْتِ وَيَرْكَعَ وَيَسْعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، ثُمَّ يُهْدِي. وَإِنْ أَصَابَ النِّسَاءَ رَجَعَ فَطَافَ وَسَعَى، ثُمَّ اعْتَمَرَ وَأَهْدَى. وَهَذَا كَقَوْلِهِ فِيمَنْ نَسِيَ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ سَوَاءً. فَعَلَى هَذِهِ الرِّوَايَةِ الطَّوَافَانِ جَمِيعًا وَاجِبَانِ، وَالسَّعْيُ أَيْضًا. وَأَمَّا طَوَافُ الصَّدْرِ وَهُوَ الْمُسَمَّى بِطَوَافِ الْوَدَاعِ فَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ وَغَيْرُهُ عَنْ مَالِكٍ فِيمَنْ طَافَ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ: أَنَّهُ يَرْجِعُ مِنْ بَلَدِهِ فَيُفِيضُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ تَطَوَّعَ بَعْدَ ذَلِكَ. وَهَذَا مِمَّا أَجْمَعَ عَلَيْهِ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ، وَأَنَّهُ يَجْزِيهِ تَطَوُّعُهُ عَنِ الْوَاجِبِ الْمُفْتَرَضِ عَلَيْهِ مِنْ طَوَافِهِ. وَكَذَلِكَ أَجْمَعُوا أَنَّ مَنْ فَعَلَ فِي حَجِّهِ شَيْئًا تَطَوَّعَ بِهِ مِنْ عَمَلِ الْحَجِّ، وَذَلِكَ الشَّيْءُ وَاجِبٌ فِي الْحَجِّ قَدْ جَازَ وَقْتَهُ، فَإِنَّ تَطَوُّعَهُ ذَلِكَ يَصِيرُ لِلْوَاجِبِ لَا لِلتَّطَوُّعِ بِخِلَافِ الصَّلَاةِ. فَإِذَا كَانَ التَّطَوُّعُ يَنُوبُ عَنِ الْفَرْضِ فِي الْحَجِّ كَانَ الطَّوَافُ لِدُخُولِ مَكَّةَ أَحْرَى أَنْ يَنُوبَ عَنْ طَوَافِ الْإِفَاضَةِ، إِلَّا مَا كَانَ مِنَ الطَّوَافِ بَعْدَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ يَوْمَ النَّحْرِ أَوْ بَعْدَهُ لِلْوَدَاعِ. وَرِوَايَةُ ابْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ عَنْ مَالِكٍ بِخِلَافِ ذَلِكَ، لِأَنَّ فِيهَا أَنَّ طَوَافَ

Yirmi ikincisi- Haccın üç tavafı vardır: Kudûm tavafı, İfâda tavafı ve Vedâ tavafı. İsmâil b. İshâk şöyle demiştir: 'Kudûm tavafı sünnettir; [vakti daralan] murâhıktan, Mekkeliden ve Mekke'den hac için ihrama giren herkesten düşer. Hiçbir surette düşmeyen vacip tavaf ise Arafat'tan sonra olan İfâda tavafıdır; Yüce Allah: { ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Sonra kirlerini gidersinler, adaklarını yerine getirsinler ve o Beyt-i Atîk'i tavaf etsinler” buyurmuştur. İşte bu, Allah Azze ve Celle'nin Kitabı'nda farz kılınan tavaftır ve hacının ihramının tamamından kendisiyle çıktığı tavaf da budur.' Hâfız Ebû Ömer şöyle demiştir: 'İsmâil'in İfâda tavafı hakkında zikrettiği husus, Medine ehli nezdinde Mâlik'in görüşüdür; İbn Vehb, İbn Nâfi' ve Eşheb'in ondan rivayeti de budur. Hicaz ve Irak fukahasından ilim ehlinin cumhurunun görüşü de budur.' İbnu'l-Kâsım ve İbn Abdilhakem ise Mâlik'ten Kudûm tavafının vacip olduğunu rivayet etmişlerdir. İbnu'l-Kâsım Müdevvene'nin birden fazla yerinde şöyle demiş ve bunu Mâlik'ten de rivayet etmiştir: 'Vacip olan tavaf, Mekke'ye gelenin tavafıdır.' Ve şöyle demiştir: 'Mekke'ye girdiği esnada tavafı unutan veya ondan bir şavtı unutan yahut sa'yi veya ondan bir şavtı memleketine dönünceye kadar unutup sonra hatırlayan kimse; şayet kadınlara yaklaşmamışsa Beyt'i tavaf etmek, namaz kılmak ve Safâ ile Merve arasında sa'y etmek üzere Mekke'ye döner, sonra hedy keser. Şayet kadınlara yaklaşmışsa döner, tavaf ve sa'y eder, sonra umre yapar ve hedy keser.' Bu, onun İfâda tavafını unutan kimse hakkındaki sözünün aynısıdır. Bu rivayete göre her iki tavaf da sa'y de vaciptir. Sader tavafı yani Vedâ tavafı olarak isimlendirilen tavafa gelince; İbnu'l-Kâsım ve başkaları Mâlik'ten, İfâda tavafını abdestsiz yapan kimse hakkında şöyle rivayet etmişlerdir: 'Daha sonra nafile tavaf yapmış olması müstesna, memleketinden geri döner ve İfâda tavafını yapar.' Bu Mâlik ve ashabının üzerinde icma ettiği bir husustur; nafile tavafı, tavafından üzerine farz kılınan vacibin yerine geçer. Aynı şekilde hac amellerinden nafile olarak bir şey yapan ve o şey de hacda vakti geçmiş bir vacip olan kimsenin, bu nafilesinin namazın aksine nafileye değil vacibe sayılacağı hususunda icma etmişlerdir. Hacda nafile farzın yerine geçtiğine göre, kurban bayramı günü veya sonrasında Akabe cemresini taşladıktan sonra vedâ için yapılan tavaf müstesna, Mekke'ye giriş tavafının İfâda tavafının yerine geçmesi evleviyetle geçerlidir. İbn Abdilhakem'in Mâlik'ten rivayeti ise bunun aksinedir; zira onda,

الدُّخُولِ مَعَ السَّعْيِ يَنُوبُ عَنْ طَوَافِ الْإِفَاضَةِ لِمَنْ رَجَعَ إِلَى بَلَدِهِ مَعَ الْهَدْيِ، كَمَا يَنُوبُ طَوَافُ الْإِفَاضَةِ مَعَ السَّعْيِ لِمَنْ لَمْ يَطُفْ وَلَمْ يَسْعَ حِينَ دُخُولِهِ مَكَّةَ مَعَ الْهَدْيِ أَيْضًا عَنْ طَوَافِ الْقُدُومِ. وَمَنْ قَالَ هَذَا قَالَ: إِنَّمَا قِيلَ لِطَوَافِ الدُّخُولِ وَاجِبٌ وَلِطَوَافِ الْإِفَاضَةِ وَاجِبٌ لِأَنَّ بَعْضَهُمَا، يَنُوبُ عَنْ بَعْضٍ، وَلِأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ يَرْجِعُ مَنْ نَسِيَ أَحَدَهُمَا مِنْ بَلَدِهِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا، وَلِأَنَّ اللَّهَ ﷿ لَمْ يَفْتَرِضْ عَلَى الْحَاجِّ إِلَّا طَوَافًا وَاحِدًا بِقَوْلِهِ:" وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ"، وَقَالَ فِي سِيَاقِ الْآيَةِ:" وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ" وَالْوَاوُ عِنْدَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَغَيْرِهَا لَا تُوجِبُ رُتْبَةً إِلَّا بتوقيف. وأسند الطبري عن عمرو ابن أَبِي سَلَمَةَ قَالَ: سَأَلْتُ زُهَيْرًا عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ" فَقَالَ: هُوَ طَوَافُ الْوَدَاعِ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ وَاجِبٌ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، لِأَنَّهُ ﵇ رَخَّصَ لِلْحَائِضِ أَنْ تَنْفِرَ دُونَ أَنْ تَطُوفَهُ، وَلَا يُرَخَّصُ إِلَّا فِي الْوَاجِبِ. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- اخْتَلَفَ الْمُتَأَوِّلُونَ فِي وَجْهِ صِفَةِ الْبَيْتِ بِالْعَتِيقِ، فَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ: الْعَتِيقُ الْقَدِيمُ. يُقَالُ: سَيْفٌ عَتِيقٌ، وَقَدْ عَتُقَ أَيْ قَدُمَ، وَهَذَا قَوْلٌ يُعَضِّدُهُ النَّظَرُ. وَفِي الصَّحِيحِ (أَنَّهُ أَوَّلُ مَسْجِدٍ وُضِعَ فِي الْأَرْضِ). وَقِيلَ: عَتِيقًا لِأَنَّ اللَّهَ أَعْتَقَهُ مِنْ أَنْ يَتَسَلَّطَ عَلَيْهِ جَبَّارٌ بِالْهَوَانِ إِلَى انْقِضَاءِ الزَّمَانِ، قَالَ مَعْنَاهُ ابْنُ الزُّبَيْرِ وَمُجَاهِدٌ. وَفِي التِّرْمِذِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّمَا سُمِّيَ الْبَيْتُ الْعَتِيقَ لِأَنَّهُ لَمْ يَظْهَرْ عَلَيْهِ جَبَّارٌ) قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مُرْسَلًا. فَإِنْ ذَكَرَ ذَاكِرٌ الْحَجَّاجَ بْنَ يُوسُفَ وَنَصْبَهُ الْمَنْجَنِيقَ عَلَى الْكَعْبَةِ حَتَّى كَسَّرَهَا قِيلَ لَهُ: إِنَّمَا أَعْتَقَهَا عَنْ كُفَّارِ الْجَبَابِرَةِ، لِأَنَّهُمْ إِذَا أَتَوْا بِأَنْفُسِهِمْ مُتَمَرِّدِينَ وَلِحُرْمَةِ الْبَيْتِ غَيْرَ مُعْتَقِدِينَ، وَقَصَدُوا الْكَعْبَةَ بِالسُّوءِ فَعُصِمَتْ مِنْهُمْ وَلَمْ تَنَلْهَا أَيْدِيهِمْ، كَانَ ذَلِكَ دَلَالَةً عَلَى أَنَّ اللَّهَ ﷿ صَرَفَهُمْ عَنْهَا قَسْرًا. فَأَمَّا الْمُسْلِمُونَ الَّذِينَ اعْتَقَدُوا حُرْمَتَهَا فَإِنَّهُمْ إِنْ كَفُّوا عَنْهَا لَمْ يَكُنْ فِي ذَلِكَ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى مَنْزِلَتِهَا عِنْدَ اللَّهِ مِثْلُ مَا يَكُونُ مِنْهَا فِي كَفِّ الْأَعْدَاءِ، فَقَصَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الطَّائِفَةَ

Mekke'ye girdiğinde tavaf ve sa'y etmeyen kimse için hedy ile birlikte İfâda tavafı ve sa'yin Kudûm tavafının yerine geçtiği gibi, memleketine dönen kimse için hedy ile birlikte giriş tavafı ve sa'yin İfâda tavafının yerine geçeceği [ifadesi] yer alır. Bunu söyleyen kimse şöyle der: 'Giriş tavafına vacip, İfâda tavafına da vacip denilmesi, ancak birinin diğerinin yerine geçmesinden ve Mâlik'ten zikrettiğimiz üzere ikisinden birini unutan kimsenin memleketinden geri döneceğinin rivayet edilmesinden ötürüdür; ayrıca Allah Azze ve Celle: { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ } “İnsanlar arasında haccı ilan et” buyruğu ve ayetin devamında: { وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Ve o Beyt-i Atîk'i tavaf etsinler” buyurarak hacıya ancak tek bir tavafı farz kılmıştır.' Onlara göre bu ayette ve diğerlerinde 'vâv' bağlacı, tevkîfî (naklî) bir delil olmaksızın tertip ifade etmez. Taberî, Amr b. Ebî Seleme'den şöyle rivayet etmiştir: Züheyr'e Yüce Allah'ın: { وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ } buyruğunu sordum da: 'O Vedâ tavafıdır' dedi. Bu da onun vacip olduğuna delalet eder; Şâfiî'nin iki görüşünden biri de budur; zira aleyhisselâm hayızlı kadına onu tavaf etmeksizin [Mekke'den] ayrılmasına ruhsat vermiştir, ruhsat ise ancak vacipte olur. Yirmi üçüncüsü- Mütevviller Beyt'in 'atîk' olarak nitelendirilmesinin vechesi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mücâhid ve el-Hasen: 'el-Atîk, kadîm (eski) demektir' demiştir. Eski kılıç için سَيْفٌ عَتِيقٌ denir; عَتُقَ yani eskidi demektir; bu akli delilin de desteklediği bir görüştür. Sahih hadiste: «Onun yeryüzüne konulan ilk mescit olduğu» [belirtilmiştir]. Zamanın sonuna kadar hiçbir zorbanın onu aşağılayarak üzerine musallat olmasından Allah onu azat ettiği (kurtardığı) için 'atîk' dendiği de söylenmiştir; İbnü'z-Zübeyr ve Mücâhid bu manayı söylemiştir. Tirmizî'de Abdullah b. ez-Zübeyr'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Beyt'e Atîk ismi ancak hiçbir zorba ona galip gelemediği için verilmiştir.» [Tirmizî]: Bu hasen sahih bir hadistir demiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mürsel olarak da rivayet edilmiştir. Şayet biri Haccâc b. Yûsuf'u ve Kâbe'yi kırıp dökünceye kadar üzerine mancınık kurmasını hatırlatırsa, ona şöyle denir: Allah onu ancak kafir zorbalardan azat etmiştir; çünkü onlar bizzat kendileri isyankar olarak gelip Beyt'in hürmetine inanmadıklarında ve Kâbe'ye kötülük kastettiklerinde onlardan korunup elleri ona ulaşamadığında, bu durum Allah Azze ve Celle'nin onları oradan zorla çevirdiğine bir delil olurdu. Beyt'in hürmetine inanan Müslümanlara gelince; şayet onlar oradan alıkonsalardı, bunda düşmanların alıkonulmasında olduğu gibi onun Allah katındaki mertebesine dair bir delalet bulunmazdı; dolayısıyla Yüce Allah bu taifeyi

عَنِ الْكَفِّ بِالنَّهْيِ وَالْوَعِيدِ، وَلَمْ يَتَجَاوَزْهُ إِلَى الصَّرْفِ بِالْإِلْجَاءِ وَالِاضْطِرَارِ،

[onları] yasaklama ve tehdit yoluyla menetmekten [öteye geçmemiş], mecbur bırakma ve zorlama yoluyla çevirmeye vardırmamıştır.

وَجَعَلَ السَّاعَةَ مَوْعِدَهُمْ، وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: سُمِّيَ عَتِيقًا لِأَنَّهُ لَمْ يُمْلَكْ مَوْضِعُهُ قَطُّ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: سُمِّيَ عَتِيقًا لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ يُعْتِقُ فِيهِ رِقَابَ الْمُذْنِبِينَ مِنَ الْعَذَابِ. وَقِيلَ: سُمِّيَ عَتِيقًا لِأَنَّهُ أُعْتِقَ مِنْ غرق الطوفان، قاله ابْنُ جُبَيْرٍ. وَقِيلَ: الْعَتِيقُ الْكَرِيُمُ. وَالْعِتْقُ الْكَرَمُ. قَالَ طَرَفَةُ يَصِفُ أُذُنَ الْفَرَسِ:

onların buluşma vaktini kıyamet kılmıştır; kıyamet ise daha dehşetli ve daha acıdır. Bir topluluk şöyle demiştir: 'Onun yerine hiçbir zaman sahip olunmadığı (mülk edinilmediği) için atîk olarak isimlendirilmiştir.' Bir fırka da: 'Allah Azze ve Celle orada günahkarların boyunlarını azaptan azat ettiği (âzâd eylediği) için atîk olarak isimlendirilmiştir' demiştir. Tufan boğulmasından kurtarıldığı (azat edildiği) için atîk olarak isimlendirildiği de söylenmiştir; bunu İbn Cübeyr demiştir. el-Atîk'in şerefli/kerim anlamına geldiği de söylenmiştir; el-ıtku (الْعِتْق) kerem (asalet ve şeref) demektir. Tarafe atın kulağını vasfederek şöyle demiştir:

مُؤَلَّلَتَانِ تَعْرِفُ الْعِتْقَ فِيهِمَا ... كَسَامِعَتَيْ مَذْعُورَةٍ وَسْطَ رَبْرَبِ

Sivrilmiş iki kulaktır ki onlarda asaleti (ıtku) anlarsın... Sığır sürüsü ortasında ürkmüş bir dişinin işitme organları gibi.

وَعِتْقُ الرَّقِيقِ: الْخُرُوجُ مِنْ ذُلِّ الرِّقِّ إِلَى كَرَمِ الْحُرِّيَّةِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْعَتِيقُ صِفَةَ مَدْحٍ تَقْتَضِي جَوْدَةَ الشَّيْءِ، كَمَا قَالَ عُمَرُ: حُمِلْتُ عَلَى فَرَسٍ عَتِيقٍ، الْحَدِيثَ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ لِلنَّظَرِ وَالْحَدِيثِ الصَّحِيحِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: خَلَقَ اللَّهُ الْبَيْتَ قَبْلَ الْأَرْضِ بِأَلْفَيْ عَامٍ، وَسُمِّيَ عَتِيقًا لهذا، والله أعلم.

Kölenin azadı (ıtkı): Kölelik zilletinden hürriyet keremine çıkmaktır. Atîk kelimesinin bir şeyin kalitesini gerektiren bir övgü sıfatı olması da muhtemeldir; nitekim Ömer: 'Cins (atîk) bir ata bindirildim...' demiştir (hadis). Birinci görüş akli tahlil ve sahih hadis sebebiyle daha doğrudur. Mücâhid: 'Allah Beyt'i yeryüzünden iki bin yıl önce yarattı, bundan dolayı da atîk olarak isimlendirildi' demiştir. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة الحج (٢٢): الآيات ٣٠ الى ٣١]

[Hac Suresi (22): Ayetler 30'dan 31'e]

ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ إِلاَّ مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ (٣٠) حُنَفاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكانٍ سَحِيقٍ (٣١)

{ ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ إِلاَّ مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ (٣٠) حُنَفاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكانٍ سَحِيقٍ (٣١) } “İşte böyle; kim Allah'ın hürmetlerini (yasaklarını ve sınırlarını) yüceltirse, bu Rabbi katında kendisi için daha hayırlıdır. Size [haram olduğu] okunacak olanlar müstesna, sağmal hayvanlar size helal kılındı. O halde putlardan ibaret o pislikten kaçının ve yalan sözden kaçının. Allah'a yönelen hanîfler olarak, O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın... Kim Allah'a ortak koşarsa, sanki o gökten düşmüş de kendisini kuşlar kapışıyor veya rüzgar onu uzak bir yere savuruyor gibidir.”

فيه ثمان مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" ذلِكَ" يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِتَقْدِيرِ: فَرْضُكُمْ ذَلِكَ، أَوِ الْوَاجِبُ ذَلِكَ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِتَقْدِيرِ: امْتَثِلُوا ذَلِكَ، وَنَحْوُ هَذِهِ الْإِشَارَةِ الْبَلِيغَةِ قَوْلُ زُهَيْرٍ:

Bunda sekiz mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { ذلِكَ } “İşte böyle” buyruğunun; 'Farzınız işte budur' veya 'Vacip olan işte budur' takdiriyle ref' mahallinde olması muhtemeldir. 'Buna uyunuz' takdiriyle nasb mahallinde olması da muhtemeldir; bu beliğ işarete Züheyr'in şu sözü benzer:

هَذَا وَلَيْسَ كَمَنْ يَعْيَا بِخُطَّتِهِ ... وَسْطَ النَّدِيِّ إِذَا مَا قَائِلٌ نطقا

“Bu [böyledir], o kimse meclis ortasında bir konuşmacı söz söylediğinde, kendi işini/davasını ifade etmekten âciz kalan kimse gibi değildir.”

وَالْحُرُمَاتُ الْمَقْصُودَةُ هُنَا هِيَ أَفْعَالُ الْحَجِّ الْمُشَارُ إِلَيْهَا فِي قَوْلِهِ:" ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ"، وَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ تَعْظِيمُ الْمَوَاضِعِ، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُهُ. وَيَجْمَعُ ذَلِكَ أَنْ تَقُولَ: الحرمات امتثال الامر من فرائضه وسننه. وقوله: (فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ) ٣٠ أَيِ التَّعْظِيمُ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ مِنَ التَّهَاوُنِ بِشَيْءٍ مِنْهَا. وَقِيلَ: ذَلِكَ التَّعْظِيمُ خَيْرٌ مِنْ خَيْرَاتِهِ يَنْتَفِعُ بِهِ، وَلَيْسَتْ لِلتَّفْضِيلِ وَإِنَّمَا هِيَ عِدَةٌ بِخَيْرٍ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ) ٣٠ أَنْ تَأْكُلُوهَا: وَهِيَ الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ وَالْغَنَمُ. (إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ) أَيْ فِي الْكِتَابِ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ، وَهِيَ الْمَيْتَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَأَخَوَاتُهَا. وَلِهَذَا اتِّصَالٌ بِأَمْرِ الْحَجِّ، فَإِنَّ فِي الْحَجِّ الذَّبْحَ، فَبَيَّنَ مَا يَحِلُّ ذَبْحُهُ وَأَكْلُ لَحْمِهِ. وَقِيلَ:" إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ" الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ) ٣٠ الرِّجْسُ: الشَّيْءُ الْقَذِرُ. الْوَثَنُ: التِّمْثَالُ مِنْ خَشَبٍ أَوْ حَدِيدٍ أَوْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ وَنَحْوِهَا، وَكَانَتِ الْعَرَبُ تَنْصِبُهَا وَتَعْبُدُهَا. وَالنَّصَارَى تَنْصِبُ الصَّلِيبَ وَتَعْبُدُهُ وَتُعَظِّمُهُ فَهُوَ كَالتِّمْثَالِ أَيْضًا. وَقَالَ عدى ابن حَاتِمٍ: أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ وَفِي عُنُقِي صَلِيبٌ مِنْ ذَهَبٍ فَقَالَ: (أَلْقِ هَذَا الْوَثَنَ عَنْكَ) أَيِ الصَّلِيبَ، وَأَصْلُهُ مِنْ وَثَنَ الشَّيْءَ أَيْ أَقَامَ فِي مَقَامِهِ. وَسُمِّيَ الصَّنَمُ وَثَنًا لِأَنَّهُ يُنْصَبُ وَيُرْكَزُ فِي مَكَانٍ فَلَا يُبْرَحُ عَنْهُ. يُرِيدُ اجْتَنِبُوا عِبَادَةَ الْأَوْثَانِ، رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ جُرَيْجٍ. وَسَمَّاهَا رِجْسًا لِأَنَّهَا سَبَبُ الرِّجْزِ وَهُوَ الْعَذَابُ. وَقِيلَ: وَصَفَهَا بِالرِّجْسِ، وَالرِّجْسُ النَّجَسُ فَهِيَ نَجِسَةٌ حُكْمًا. وَلَيْسَتِ النَّجَاسَةُ وَصْفًا ذَاتِيًّا لِلْأَعْيَانِ وَإِنَّمَا هِيَ وَصْفٌ شَرْعِيٌّ مِنْ أَحْكَامِ الْإِيمَانِ، فَلَا تُزَالُ إِلَّا بِالْإِيمَانِ كَمَا لَا تَجُوزُ الطَّهَارَةُ إِلَّا بِالْمَاءِ. الرَّابِعَةُ- (مَنْ) فِي قَوْلِهِ:" مِنَ الْأَوْثانِ ٣٠" قِيلَ: إِنَّهَا لِبَيَانِ الْجِنْسِ، فَيَقَعُ نَهْيُهُ عَنْ رِجْسِ الْأَوْثَانِ فَقَطْ، وَيَبْقَى سَائِرُ الْأَرْجَاسِ نَهْيُهَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ لابتداء الغاية، فكأنهم نَهَاهُمْ عَنِ الرِّجْسِ عَامًّا ثُمَّ عَيَّنَ لَهُمْ مَبْدَأَهُ الَّذِي مِنْهُ يَلْحَقُهُمْ، إِذْ عِبَادَةُ الْوَثَنِ جَامِعَةٌ لِكُلِّ فَسَادٍ وَرِجْسٍ. وَمَنْ قَالَ إِنَّ" مَنْ" للتبعيض، قلب معنى الآية وأفسده.

Burada kastedilen hürmetler (hürmet gösterilmesi gerekenler), Yüce Allah'ın: { ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ } “Sonra kirlerini gidersinler ve adaklarını yerine getirsinler” buyruğunda işaret edilen hac fiilleridir (menâsikidir). İbn Zeyd ve başkaları, [kutsal] mekânlara hürmet göstermenin de buna dahil olduğunu söylemiştir. Bütün bunları şöyle toparlamak mümkündür: Hürmetler; farzları ve sünnetleriyle emre uymaktır. Yüce Allah'ın: { فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ } (30) “Bu, Rabbi katında kendisi için daha hayırlıdır” buyruğu ise; [onlara] hürmet göstermek, onlardan herhangi birini hafife almaktan Rabbi katında onun için daha hayırlıdır, demektir. Şöyle de denilmiştir: Bu hürmet gösterme, kişinin faydalanacağı hayırlarından bir hayırdır; buradaki [hayırlı ifadesi] üstünlük (tafdîl) için olmayıp sadece bir hayır vaadidir. İkincisi- Yüce Allah'ın: { وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ } (30) “Davarlar size helal kılındı” buyruğu, [onları] yemeniz helal kılındı demektir; bunlar da deve, sığır ve koyundur. { إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ } “Size okunanlar müstesna” yani Kitap'ta haram kılınan leş, kafasına vurularak öldürülmüş hayvan ve benzerleridir. Bunun hac emriyle ilgisi şudur: Hacda kurban kesmek vardır; bu sebeple kesilmesi ve eti yenmesi helal olanlar açıklanmıştır. Şöyle de denilmiştir: [İstisna edilen], { إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “İhramlı iken avlanmayı helal saymamak şartıyla size okunanlar müstesnadır” [ayetidir]. Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } (30) “Artık putlardan ibaret o pislikten kaçının” buyruğu. Rics (الرِّجْسُ); pis olan şeydir. Vesen (الْوَثَنُ); ahşap, demir, altın, gümüş ve benzeri maddelerden yapılan heykeldir. Araplar bunları dikip onlara taparlardı. Hıristiyanlar da haçı dikip ona tapar ve saygı gösterirler; dolayısıyla o da heykel gibidir. Adiy b. Hâtim şöyle demiştir: Boynumda altından bir haç olduğu halde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldim; bunun üzerine: « أَلْقِ هَذَا الْوَثَنَ عَنْكَ » «Şu putu üzerinden at!» yani haçı [at] buyurdu. Kelimenin aslı, bir şeyin yerinde sabit kalması anlamındaki “vesene'ş-şey’” (وَثَنَ الشَّيْءُ) kökünden gelir. Put, bir yere dikilip çakıldığı ve oradan ayrılmadığı için "vesen" olarak isimlendirilmiştir. [Ayetin anlamı] 'Putlara tapmaktan kaçının' demektir; İbn Abbâs ve İbn Cüreyc'den böyle rivayet edilmiştir. Yüce Allah putları rics olarak isimlendirmiştir; çünkü onlar rüczün (الرِّجْز), yani azabın sebebidir. Şöyle de denilmiştir: Onları rics ile nitelemiştir; rics ise necistir (pisliktir), dolayısıyla onlar hükmen necistir. Necaset ise varlıkların zatî (özsel) bir vasfı olmayıp imanın hükümlerinden olan şer'î bir vasıftır. Nitekim su olmaksızın taharet caiz olmadığı gibi, bu necaset de ancak imanla giderilir. Dördüncüsü- { مِنَ الْأَوْثانِ } (30) “Putlardan ibaret” buyruğundaki “min” (مِنْ) edatının cins beyanı (beyân-ı cins) için olduğu söylenmiştir. Bu takdirde O'nun nehyi, yalnızca putların ricsine (pisliğine) yönelik olur ve diğer pisliklerin nehyi bu yerin dışında kalır. Bu edatın ibtida-i gâye (başlangıç) için olması da muhtemeldir; sanki onlara genel olarak pisliği yasaklamış, sonra da putlara ibadet her türlü fesadı ve pisliği kendisinde topladığı için onlara sirayet edeceği başlangıç noktasını belirlemiştir. Buradaki “min” edatının teb'îz (kısmîlik) için olduğunu söyleyen kimse ise ayetin anlamını tersyüz etmiş ve bozmuş olur.

الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ) ٣٠ وَالزُّورُ: الْبَاطِلُ وَالْكَذِبُ. وَسُمِّيَ زُورًا لِأَنَّهُ أَمْيَلُ عَنِ الحق، ومنه" تَتَزاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ"، [الكهف: ١٧]، وَمَدِينَةٌ زَوْرَاءُ، أَيْ مَائِلَةٌ. وَكُلُّ مَا عَدَا الْحَقَّ فَهُوَ كَذِبٌ وَبَاطِلٌ وَزُورٌ. وَفِي الْخَبَرِ أَنَّهُ ﵇ قَامَ خَطِيبًا فَقَالَ: (عَدَلَتْ شَهَادَةُ الزُّورِ الشِّرْكَ بِاللَّهِ) قَالَهَا مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا. يَعْنِي أَنَّهَا قَدْ جُمِعَتْ مَعَ عِبَادَةِ الْوَثَنِ فِي النَّهْيِ عَنْهَا. السَّادِسَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ تَضَمَّنَتِ الْوَعِيدَ عَلَى الشَّهَادَةِ بِالزُّورِ، وَيَنْبَغِي لِلْحَاكِمِ إذا عثر على الشاهد بالزور أن يعززه وَيُنَادِيَ عَلَيْهِ لِيُعْرَفَ لِئَلَّا يَغْتَرَّ بِشَهَادَتِهِ أَحَدٌ. وَيَخْتَلِفُ الْحُكْمُ فِي شَهَادَتِهِ إِذَا تَابَ، فَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْعَدَالَةِ الْمَشْهُورِ بِهَا الْمُبَرَّزِ فِيهَا لَمْ تُقْبَلْ، لِأَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى عِلْمِ حَالِهِ فِي التَّوْبَةِ، إِذْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَفْعَلَ مِنَ الْقُرُبَاتِ أَكْثَرَ مِمَّا هُوَ عَلَيْهِ. وَإِنْ كَانَ دُونَ ذَلِكَ فَشَمَّرَ فِي العبادة وزادت حاله في التقى قبلت شَهَادَتُهُ. وَفِي الصَّحِيحِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قال: (إن أَكْبَرِ الْكَبَائِرِ الْإِشْرَاكَ بِاللَّهِ وَعُقُوقَ الْوَالِدَيْنِ وَشَهَادَةَ الزُّورِ وَقَوْلَ الزُّورِ). وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُتَّكِئًا فَجَلَسَ فَمَا زَالَ يُكَرِّرُهَا حَتَّى قُلْنَا لَيْتَهُ سَكَتَ. السَّابِعَةُ- (حُنَفاءَ لِلَّهِ) مَعْنَاهُ مُسْتَقِيمِينَ أَوْ مُسْلِمِينَ مَائِلِينَ إِلَى الْحَقِّ. وَلَفْظَةُ" حُنَفاءَ" مِنَ الْأَضْدَادِ تَقَعُ عَلَى الِاسْتِقَامَةِ وَتَقَعُ عَلَى الْمَيْلِ. وَ" حُنَفاءَ" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. وَقِيلَ:" حُنَفاءَ" حُجَّاجًا، وَهَذَا تَخْصِيصٌ لَا حُجَّةَ مَعَهُ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ) أَيْ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِمَنْزِلَةِ مَنْ لَا يَمْلِكُ لِنَفْسِهِ نَفْعًا وَلَا يَدْفَعُ عَنْ نَفْسِهِ ضَرًّا وَلَا عَذَابًا، فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ، فَهُوَ لَا يَقْدِرُ أَنْ يَدْفَعَ عَنْ نفسه. ومعنى، (فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ) أَيْ تَقْطَعُهُ بِمَخَالِبِهَا. وَقِيلَ: هَذَا عِنْدَ خُرُوجِ رُوحِهِ وَصُعُودِ الْمَلَائِكَةِ بِهَا إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا، فَلَا يُفْتَحُ لَهَا فَيُرْمَى بِهَا إِلَى الْأَرْضِ، كَمَا فِي حَدِيثِ الْبَرَاءِ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي التَّذْكِرَةِ. وَالسَّحِيقُ: الْبَعِيدُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تعالى:" فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِيرِ" [الملك: ١١]، وقوله ﵊: (فسحقا فسحقا).

Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ } (30) “Yalan sözden de kaçının” buyruğudur. ez-Zûr (الزُّور); bâtıl ve yalan demektir. Haktan meylettiği (saptığı) için ona “zûr” adı verilmiştir. [Kehf Suresi'ndeki]: { تَتَزاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ } [el-Kehf: 17] (“mağaralarından meylediyordu”) ifadesi ve “medîne-i zevrâ” yani “meyilli/eğri şehir” tabiri de bu köktendir. Hakkın dışındaki her şey yalan, bâtıl ve zûrdur. Haberde nakledildiğine göre o aleyhisselâm hutbe vermek üzere ayağa kalkıp şöyle buyurmuştur: « عَدَلَتْ شَهَادَةُ الزُّورِ الشِّرْكَ بِاللَّهِ » «Yalan şahitlik Allah'a ortak koşmaya denk tutulmuştur.» Bunu iki veya üç defa söyledi. Yani [yasaklanması bakımından] o, nehyedilme hususunda puta tapmakla bir arada zikredilmiştir. Altıncı [Mesele]- Bu ayet yalan yere şahitlik yapmaya yönelik tehdidi içermektedir. Hâkim, yalan şahitlik yapan birini tespit ettiğinde onu tezir etmeli (cezalandırmalı) ve hiç kimse onun şahitliğine aldanmasın diye durumunu ilan etmelidir. Tövbe ettiği takdirde onun şahitliğinin hükmü hususunda farklı görüşler vardır: Şayet adaletiyle meşhur, bu hususta temayüz etmiş adalet ehlinden birisi ise [tövbesi] kabul edilmez; zira tövbe konusundaki samimiyet durumunu bilmeye bir yol yoktur, çünkü bulunduğu konumdan daha fazla nafile ibadet ve taatta bulunmaya güç yetiremez. Şayet bundan daha aşağı seviyede bir kimse olup da [tövbe ettikten sonra] ibadete sımsıkı sarılır ve takva hali artarsa şahitliği kabul edilir. Sahîh'te Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « إن [من] أَكْبَرِ الْكَبَائِرِ الْإِشْرَاكَ بِاللَّهِ وَعُقُوقَ الْوَالِدَيْنِ وَشَهَادَةَ الزُّورِ وَقَوْلَ الزُّورِ » «En büyük günahlar; Allah'a ortak koşmak, anne babaya asi olmak, yalan şahitlik yapmak ve yalan söz söylemektir.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir yere yaslanmış durumdaydı, doğrulup oturdu ve bu sözü o kadar tekrarladı ki: “Keşke sussa!” dedik. Yedinci [Mesele]- { حُنَفاءَ لِلَّهِ } “Allah'a yönelmiş hanifler olarak” buyruğunun anlamı; dosdoğru olanlar veya hakka meyleden Müslümanlar demektir. “Hunefâ” lafzı ezdâd (zıt anlamlılar) kelimelerdendir; hem istikamet (doğruluk) hem de meyil anlamına gelir. “Hunefâ” kelimesi hâl (durum belirteci) olarak mansub kılınmıştır. “Hunefâ” kelimesinin “hacılar” anlamına geldiği de söylenmiştir; ancak bu, delili bulunmayan bir tahsistir (özelleştirmedir). Sekizinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ } “Kim Allah'a ortak koşarsa, sanki o gökten düşmüş de...” buyruğu; yani o kimse kıyamet günü kendi nefsine ne bir fayda sağlayabilen ne de kendisinden bir zararı veya azabı savabilen bir kimse konumundadır; dolayısıyla o, gökten düşen ve kendi nefsinden tehlikeyi savmaya güç yetiremeyen kimse gibidir. { فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ } “kuşlar onu kapışır” ifadesinin anlamı ise; pençeleriyle onu parça parça eder demektir. Şöyle de denilmiştir: Bu durum, ruhunun çıkışı ve meleklerin o ruhu dünya semasına yükseltmesi esnasında gerçekleşir; kapı ona açılmaz ve Berâ hadisinde geçtiği üzere yeryüzüne fırlatılıp atılır; bunu et-Tezkire adlı eserimizde zikretmiştik. es-Sahîk (السَّحِيقُ) ise uzak demektir; Yüce Allah'ın: { فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِيرِ } [el-Mülk: 11] “O çılgın alevli ateşin ehline [rahmetten] uzaklık olsun!” buyruğu ile [Peygamber] aleyhisselâm'ın: « فسحقا فسحقا » «Uzak olsunlar, uzak olsunlar!» sözü de bu köktendir.

[سورة الحج (٢٢): الآيات ٣٢ الى ٣٣]

[Hac Suresi (22): Ayetler 32'den 33'e]

ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ (٣٢) لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٣٣)

{ ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ (٣٢) لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٣٣) } “İşte böyle; kim Allah'ın şeâirini (koyduğu nişaneleri) yüceltirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır. Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar menfaatler vardır. Sonra onların varacağı yer o Beyt-i Atîk'tir (Kâbe'dir).”

فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ) فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ. قِيلَ: يَكُونُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، أَيْ ذَلِكَ أَمْرُ اللَّهَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى خَبَرِ ابْتِدَاءٍ مَحْذُوفٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ اتَّبِعُوا ذَلِكَ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ) الشَّعَائِرُ جَمْعُ شَعِيرَةٍ، وَهُوَ كل شي لِلَّهِ تَعَالَى فِيهِ أَمْرٌ أَشْعَرَ بِهِ وَأَعْلَمَ، وَمِنْهُ شِعَارُ الْقَوْمِ فِي الْحَرْبِ، أَيْ عَلَامَتُهُمِ الَّتِي يَتَعَارَفُونَ بِهَا. وَمِنْهُ إِشْعَارُ الْبَدَنَةِ وَهُوَ الطَّعْنُ فِي جَانِبِهَا الْأَيْمَنِ حَتَّى يَسِيلَ الدَّمُ فَيَكُونَ عَلَامَةً، فَهِيَ تُسَمَّى شَعِيرَةً بِمَعْنَى الْمَشْعُورَةِ. فَشَعَائِرُ اللَّهِ أَعْلَامُ دِينِهِ لَا سِيَّمَا مَا يَتَعَلَّقُ بِالْمَنَاسِكِ. وَقَالَ قَوْمٌ: الْمُرَادُ هُنَا تَسْمِينُ البدن والاهتمام بأمرها والمغالاة بها، قاله ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَجَمَاعَةٌ. وَفِيهِ إِشَارَةٌ لَطِيفَةٌ، وَذَلِكَ أَنَّ أَصْلَ شِرَاءِ الْبُدْنِ رُبَّمَا يُحْمَلُ عَلَى فِعْلِ مَا لَا بُدَّ مِنْهُ، فَلَا يَدُلُّ عَلَى الْإِخْلَاصِ فَإِذَا عَظَّمَهَا مَعَ حُصُولِ الْإِجْزَاءِ بِمَا دُونَهُ فَلَا يَظْهَرُ لَهُ عَمَلٌ إِلَّا تَعْظِيمُ الشَّرْعِ، وَهُوَ مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- الضَّمِيرُ فِي" إِنَّهَا" عَائِدٌ عَلَى الْفِعْلَةِ الَّتِي يَتَضَمَّنُهَا الْكَلَامُ: وَلَوْ قَالَ فَإِنَّهُ لَجَازَ. وَقِيلَ: إِنَّهَا رَاجِعَةٌ إِلَى الشَّعَائِرِ، أَيْ فَإِنَّ تَعْظِيمَ الشَّعَائِرِ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ، فَرَجَعَتِ الْكِنَايَةُ إِلَى الشَّعَائِرِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ" قُرِئَ" الْقُلُوبِ" بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهَا فَاعِلَةٌ بِالْمَصْدَرِ الَّذِي هُوَ" تَقْوَى" وَأَضَافَ التَّقْوَى إِلَى الْقُلُوبِ لِأَنَّ حَقِيقَةَ التَّقْوَى فِي الْقَلْبِ، وَلِهَذَا قَالَ ﵊ فِي صَحِيحِ الْحَدِيثِ: (التَّقْوَى هَاهُنَا) وَأَشَارَ إِلَى صَدْرِهِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَكُمْ فِيها مَنافِعُ) يَعْنِي الْبُدْنَ مِنَ الرُّكُوبِ وَالدَّرِّ وَالنَّسْلِ وَالصُّوفِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، إِذَا لَمْ يَبْعَثْهَا ربها هديا، فإذا بعثها فهو الأجل المسمى، قاله ابن عباس.

Bu [ayetlerde] yedi mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { ذلِكَ } “İşte böyle” buyruğunda üç [irab] vechi vardır. [Bir görüşe göre;] mübteda (özne) olarak ref mahallindedir; yani "İşte bu, Allah'ın emridir" takdirindedir. Mahzûf (düşürülmüş) bir mübtedanın haberi (yüklemi) olarak ref mahallinde olması da caizdir. "Buna uyunuz" takdiriyle nasb mahallinde olması da caizdir. İkincisi: Yüce Allah'ın { وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ } “Kim Allah'ın şeâirini (nişanelerini) yüceltirse” buyruğudur. Şeâir (الشَّعَائِرُ), şeîre (شَعِيرَة) kelimesinin çoğuludur. Bu da Yüce Allah'ın emrettiği, bildirdiği ve alamet kıldığı her şeydir. Savaşta kavmin şiârı (parolası) da bundandır; yani birbirlerini tanıdıkları alametleridir. Kurbanlık devenin iş'ârı (işaretlenmesi) da bundandır; bu da kan aksın ve böylece bir alamet olsun diye devenin sağ böğrüne [bıçak ucuyla] vurulmasıdır. Bu sebeple kurbanlığa iş'âr edilmiş (alamet konulmuş) anlamında 'şeîre' denilir. Dolayısıyla Allah'ın şeâiri, O'nun dininin -özellikle de menâsik (hac ibadetleri) ile ilgili olan- alametleridir. Bir topluluk ise: "Buradaki maksat, kurbanlık develeri semirtmek, onların bakımına özen göstermek ve onlar için [para harcamaktan] kaçınmayıp değerini yüksek tutmaktır" demiştir. Bunu İbn Abbâs, Mücâhid ve bir cemaat söylemiştir. Bunda latif bir işaret vardır: Kurbanlık develeri satın almanın aslı, bazen [sırf] yapılması gereken zorunlu bir işi ifa etmeye hamledilebilir ve bu da ihlasa delalet etmeyebilir. Fakat kişi, bundan daha düşüğüyle de kurban yeterli olabilecekken onu tazim edip büyüttüğünde, bu amelinden şeriatı yüceltmekten başka bir niyet zahir olmaz. İşte bu da kalplerin takvasındandır. En doğrusunu Allah bilir. Üçüncüsü: { إِنَّها } “Şüphesiz bu” lafzındaki zamir, kelamın içerdiği fiile (tazim eylemine) aittir. Eğer [müzekker zamirle] "feinnehû (فَإِنَّهُ)" deseydi de caiz olurdu. Bir görüşe göre zamir şeâire (nişanelere) dönmektedir; yani "Şüphesiz şeâirin tazimi..." takdirindedir. Sözün delaleti sebebiyle muzâf (tamlanan) hazfedilmiş, böylece kinaye/zamir şeâire râci olmuştur. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın { فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ } “Şüphesiz bu kalplerin takvasındandır” buyruğudur. "el-Kulûb (الْقُلُوبِ)" kelimesi, masdar olan "takva (تَقْوَى)" lafzının faili (öznesi) kılınarak ref ile [el-kulûbu şeklinde] de okunmuştur. Takvayı kalplere izafe etmiştir; çünkü takvanın hakikati kalptedir. Nitekim Peygamber aleyhisselâm sahih hadiste: « التَّقْوَى هَاهُنَا » «Takva işte buradadır» buyurmuş ve göğsüne işaret etmiştir. Beşincisi: Yüce Allah'ın { لَكُمْ فِيها مَنافِعُ } “Sizin için onlarda menfaatler vardır” buyruğudur. Yani sahibi onları hedy (kurbanlık) olarak sevk etmediği müddetçe; binmek, sütünü sağmak, dölünü almak ve yününden faydalanmak gibi kurbanlık develerdeki menfaatlerdir. Onları hedy kıldığı takdirde ise işte bu, belirlenmiş süredir (ecel-i müsemmâdır). Bunu İbn Abbâs söylemiştir.

فَإِذَا صَارَتْ بُدْنًا هَدْيًا فَالْمَنَافِعُ فِيهَا أَيْضًا رُكُوبُهَا عِنْدَ الْحَاجَةِ، وَشُرْبُ لَبَنِهَا بَعْدَ رِيِّ فَصِيلِهَا. وَفِي الصَّحِيحِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَأَى رَجُلًا يَسُوقُ بَدَنَةً فَقَالَ: (ارْكَبْهَا) فَقَالَ: إِنَّهَا بَدَنَةٌ. فَقَالَ: (ارْكَبْهَا) قَالَ: إِنَّهَا بَدَنَةٌ. قَالَ: (ارْكَبْهَا وَيْلَكَ) فِي الثَّانِيَةِ أَوِ الثَّالِثَةِ. وَرُوِيَ عن جابر بن عبد الله وسيل عَنْ رُكُوبِ الْهَدْيِ فَقَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: (ارْكَبْهَا بِالْمَعْرُوفِ إِذَا أُلْجِئْتَ إِلَيْهَا حَتَّى تَجِدَ ظَهْرًا). وَالْأَجَلُ الْمُسَمَّى عَلَى هَذَا الْقَوْلِ نَحْرُهَا، قَالَهُ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ. السَّادِسَةُ- ذَهَبَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ إِلَى وُجُوبِ رُكُوبِ الْبَدَنَةِ لِقَوْلِهِ ﵊: (ارْكَبْهَا). وَمِمَّنْ أَخَذَ بِظَاهِرِهِ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَهْلُ الظَّاهِرِ. وَرَوَى ابْنُ نَافِعٍ عَنْ مَالِكٍ: لَا بَأْسَ بِرُكُوبِ الْبَدَنَةِ رُكُوبًا غَيْرَ فَادِحٍ. وَالْمَشْهُورُ أَنَّهُ لَا يَرْكَبُهَا إِلَّا إِنِ اضْطُرَّ إِلَيْهَا لِحَدِيثِ جَابِرٍ فَإِنَّهُ مُقَيَّدٌ وَالْمُقَيَّدُ يَقْضِي عَلَى الْمُطْلَقِ. وَبِنَحْوِ ذَلِكَ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ. ثم إذا ركبها عنده الحاجة نزل، قاله إِسْمَاعِيلُ الْقَاضِي. وَهُوَ الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَهُوَ خِلَافُ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ الْقَاسِمِ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُهُ النُّزُولُ، وَحُجَّتُهُ إِبَاحَةُ النَّبِيِّ ﷺ لَهُ الرُّكُوبَ فَجَازَ لَهُ اسْتِصْحَابُهُ. وَقَوْلُهُ: (إِذَا أُلْجِئْتَ إِلَيْهَا حَتَّى تَجِدَ ظَهْرًا) يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا قَالَهُ الْإِمَامُ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ ﵄، وَمَا حَكَاهُ إِسْمَاعِيلُ عَنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ. وَقَدْ جَاءَ صَرِيحًا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَأَى رَجُلًا يَسُوقُ بَدَنَةً وَقَدْ جُهِدَ، فَقَالَ: (ارْكَبْهَا). وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ: إِنْ نَقَصَهَا الرُّكُوبُ الْمُبَاحُ فَعَلَيْهِ قِيمَةُ ذَلِكَ وَيَتَصَدَّقُ بِهِ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ) يُرِيدُ أَنَّهَا تَنْتَهِي إِلَى الْبَيْتِ، وَهُوَ الطَّوَافُ. فَقَوْلُهُ:" مَحِلُّها" مَأْخُوذٌ مِنْ إِحْلَالِ الْمُحْرِمِ. وَالْمَعْنَى أَنَّ شَعَائِرَ الْحَجِّ كُلَّهَا مِنَ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ وَرَمْيِ الْجِمَارِ وَالسَّعْيِ يَنْتَهِي إِلَى طَوَافِ الْإِفَاضَةِ بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ. فَالْبَيْتُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ مُرَادٌ بِنَفْسِهِ، قَالَهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّإِ. وَقَالَ عَطَاءٌ: يَنْتَهِي إِلَى مَكَّةَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِلَى الْحَرَمِ. وَهَذَا بِنَاءً عَلَى أَنَّ الشَّعَائِرَ هِيَ الْبُدْنُ، وَلَا وَجْهَ لِتَخْصِيصِ الشَّعَائِرِ مَعَ عُمُومِهَا وَإِلْغَاءِ خُصُوصِيَّةِ ذِكْرِ الْبَيْتِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Hedy kurbanlığı kılındıklarında ise onlardaki menfaatler; ihtiyaç duyulduğunda onlara binmek ve yavrusu doyduktan sonra sütünden içmektir. Sahih hadiste Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurbanlık bir deve sevk eden bir adam gördü ve: «Ona bin» buyurdu. Adam: 'O kurbanlık devedir' dedi. [Resûlullah]: «Ona bin» buyurdu. Adam: 'O kurbanlık devedir' dedi. [Resûlullah] ikinci yahut üçüncüde: «Yazık sana, bin ona!» buyurdu. Câbir b. Abdillâh'tan rivayet edildiğine göre ona hedy kurbanına binmek hakkında soruldu da şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Mecbur kaldığında başka bir binek buluncaya kadar ona örfe uygun şekilde bin.» Bu görüşe göre belirlenmiş süre (ecel-i müsemmâ) onun kesilmesidir; bunu Atâ b. Ebî Rabâh söylemiştir. Altıncısı- Bazı âlimler aleyhisselâm'ın: «Ona bin» buyruğundan ötürü kurbanlık deveye binmenin vacip olduğu görüşüne gitmişlerdir. Zahirini esas alanlardan Ahmed, İshak ve Ehl-i Zâhir bu görüştedir. İbn Nâfi' Mâlik'ten: 'Kurbanlık deveye zarar vermeyecek şekilde binilmesinde bir beis yoktur' rivayetini nakletmiştir. Meşhur olan ise, Câbir'in hadisi sebebiyle ancak muztar kalındığında binileceğidir; zira o mukayyeddir, mukayyed ise mutlak üzerine hükmeder. Şâfiî ve Ebû Hanîfe de buna benzer söylemişlerdir. Sonra ihtiyaç anında ona bindiğinde [ihtiyaç bitince] iner; bunu İsmail el-Kâdî söylemiştir. Mâlik'in mezhebinin delalet ettiği de budur; bu ise İbnu'l-Kâsım'ın inmesinin gerekmediği yönündeki zikrettiği görüşün aksinedir, onun hücceti Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona binmeyi mubah kılmasıdır, dolayısıyla onunla devam etmesi caiz olmuştur. [Resûlullah'ın]: «Mecbur kaldığında başka bir binek buluncaya kadar...» buyruğu, İmam Şâfiî ve Ebû Hanîfe'nin radıyallâhu anhümâ söylediklerinin ve İsmail'in Mâlik'in mezhebinden aktardığının doğruluğuna delalet eder. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yorgun düşmüş bir halde kurbanlık deve sevk eden bir adam görüp: «Ona bin» buyurduğu açıkça gelmiştir. Ebû Hanîfe ve Şâfiî: 'Şayet mubah olan binme sebebiyle hayvanda bir noksanlık meydana gelirse onun kıymeti üzerine gerekir ve onu tasadduk eder' demişlerdir. Yedincisi- Yüce Allah'ın: { ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Sonra onların varacağı yer o Beyt-i Atîk'tir” buyruğu, yani onların Beyt'e ulaşacağını kastetmektedir ki bu da tavaftır. { مَحِلُّها } lafzı ihramlının ihramdan çıkmasından (ihlal) alınmıştır. Manası şudur: Arafat'ta vakfe yapmak, cemrelere taş atmak ve sa'y etmek gibi hac şeâirinin tamamı Beyt-i Atîk'teki İfâda tavafına ulaşır. Bu tefsire göre Beyt'in bizzat kendisi murattır; bunu Mâlik el-Muvatta'da söylemiştir. Atâ: 'Mekke'ye ulaşır' demiştir. Şâfiî: 'Harem'e ulaşır' demiştir. Bu ise şeâirin kurbanlık develer (büdn) olduğu esasına dayanır; şeâir umum ifade ederken onu tahsis etmenin ve Beyt'in zikrinin hususiyetini iptal etmenin bir vechi yoktur. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة الحج (٢٢): آية ٣٤]

[Hac Suresi (22): Ayet 34]

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ (٣٤)

{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ (٣٤) } “Biz her ümmete, kendilerine rızık olarak verdiği sağmal hayvanlar üzerine Allah'ın adını ansınlar diye kurban kesme yeri/ibadeti tayin ettik. İşte sizin ilahınız tek bir ilahtır; öyleyse yalnız O'na teslim olun. [Ey Muhammed!] İhlasla boyun eğen mütevazı kimseleri müjdele!”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً) لَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى الذَّبَائِحَ بَيَّنَ أَنَّهُ لَمْ يَخْلُ مِنْهَا أُمَّةٌ، وَالْأُمَّةُ الْقَوْمُ الْمُجْتَمِعُونَ عَلَى مَذْهَبٍ وَاحِدٍ، أَيْ وَلِكُلِّ جَمَاعَةٍ مُؤْمِنَةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا. وَالْمَنْسَكُ الذَّبْحُ وَإِرَاقَةُ الدَّمِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. يُقَالُ: نَسَكَ إِذَا ذَبَحَ يَنْسُكُ نَسْكًا. وَالذَّبِيحَةُ نَسِيكَةٌ، وَجَمْعُهَا نُسُكٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ"»

Yüce Allah'ın: { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً } “Biz her ümmete bir kurban ibadeti tayin ettik” buyruğunda, Yüce Allah kurbanlıkları zikredince hiçbir ümmetin bundan hali kalmadığını beyan etmiştir. Ümmet, tek bir mezhep/inanç üzerinde toplanan topluluktur; yani her mümin topluluk için bir mensek kıldık demektir. Mensek (الْمَنْسَك); kurban kesmek ve kan akıtmaktır; bunu Mücâhid söylemiştir. Kurban kestiği zaman نَسَكَ يَنْسُكُ نَسْكًا denir. Kesilen hayvana nesîke (نَسِيكَة), çoğuluna ise nüsük (نُسُك) denir; nitekim Yüce Allah'ın: { أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } “Yahut sadakadan veya kurbandan...” «»

[البقرة: ١٩٦]. وَالنُّسُكُ أَيْضًا الطَّاعَةُ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً": إِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى مَوْضِعِ النَّحْرِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، أَرَادَ مكان نسك. ويقال: منسك ومنسك، لغتان، وقرى بِهِمَا. قَرَأَ الْكُوفِيُّونَ إِلَّا عَاصِمًا بِكَسْرِ السِّينِ، الْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَنْسَكُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْمَوْضِعُ الْمُعْتَادُ فِي خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ. وَقِيلَ مَنَاسِكُ الْحَجِّ لِتَرْدَادِ النَّاسِ إِلَيْهَا مِنَ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ وَرَمْيِ الْجِمَارِ وَالسَّعْيِ. وَقَالَ ابْنُ عَرَفَةَ فِي قَوْلِهِ:" وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً": أَيْ مَذْهَبًا مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى، يُقَالُ: نَسَكَ نَسْكَ قَوْمِهِ إِذَا سَلَكَ مَذْهَبَهُمْ. وَقِيلَ: مَنْسَكًا عِيدًا، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَقِيلَ: حَجًّا، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَظْهَرُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ) أَيْ عَلَى ذَبْحِ مَا رَزَقَهُمْ. فَأَمَرَ تَعَالَى عِنْدَ الذَّبْحِ بِذِكْرِهِ وَأَنْ يَكُونَ الذَّبْحُ لَهُ، لِأَنَّهُ رَازِقُ ذَلِكَ. ثُمَّ رَجَعَ اللَّفْظُ مِنَ الْخَبَرِ عَنِ الْأُمَمِ إِلَى إِخْبَارِ الْحَاضِرِينَ بِمَا مَعْنَاهُ فَالْإِلَهُ وَاحِدٌ لِجَمِيعِكُمْ، فَكَذَلِكَ الْأَمْرُ فِي الذبيحة إنما ينبغي أن تخلص له. فوله تَعَالَى: (فَلَهُ أَسْلِمُوا) مَعْنَاهُ لِحَقِّهِ وَلِوَجْهِهِ وَإِنْعَامِهِ آمِنُوا وَأَسْلِمُوا. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَ الِاسْتِسْلَامَ، أَيْ لَهُ أَطِيعُوا وَانْقَادُوا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ) الْمُخْبِتُ: الْمُتَوَاضِعُ الْخَاشِعُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَالْخَبْتُ مَا انْخَفَضَ مِنَ الْأَرْضِ، أَيْ بَشِّرْهُمْ بِالثَّوَابِ الْجَزِيلِ. قَالَ عَمْرُو بْنُ أَوْسٍ: الْمُخْبِتُونَ الَّذِينَ لَا يَظْلِمُونَ، وَإِذَا ظُلِمُوا لَمْ يَنْتَصِرُوا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ فِيمَا رَوَى عَنْهُ سُفْيَانُ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ: الْمُخْبِتُونَ الْمُطْمَئِنُّونَ بِأَمْرِ اللَّهِ ﷿.

[el-Bakara: 196]. Nüsuk (النُّسُك) aynı zamanda itaat anlamına da gelir. el-Ezherî, Yüce Allah'ın: { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً } “Biz her ümmete bir kurban ibadeti/yeri tayin ettik” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Bu, buradaki bağlamda kurban kesme yerine delalet eder; yani kurban ibadeti yapılan yeri kastetmiştir.” Mensek ve mensik şeklinde iki söyleyiş olup her iki kıraatle de okunmuştur. Âsım hariç Kûfeliler sîn harfinin kesresiyle (mensik), diğer [kurrâ] ise fethasıyla (mensek) okumuşlardır. el-Ferrâ şöyle demiştir: “Mensek, Arap kelamında hayır veya şerde mutat olarak gidilip gelinen yerdir.” Hac menâsikine de Arafat'ta vakfe, cemrelere taş atma ve sa'y gibi ibadetlerde insanların oralara sürekli gidip gelmesi sebebiyle bu isim verilmiştir. İbn Arefe, Yüce Allah'ın: { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً } buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Yani Yüce Allah'a itaatten bir yol [tayin ettik] demektir.” Bir kimse kavminin tuttuğu yolu izlediğinde: { نَسَكَ نَسْكَ } neseke neske kavmihî denir. el-Ferrâ: “Mensek'in bayram olduğu da söylenmiştir” demiştir. Katâde ise: “Hac olduğu söylenmiştir” demiştir. Yüce Allah'ın: { لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ } “Kendilerine rızık olarak verdiği sağmal hayvanlar üzerine Allah'ın adını ansınlar diye” -yani kendilerine rızık olarak verilenleri kurban ederken- buyruğundan ötürü birinci görüş daha açıktır. Yüce Allah boğazlama esnasında kendi adının anılmasını ve bunu rızık olarak veren bizzat Kendisi olduğu için kesimin yalnızca Kendisi için yapılmasını emretmiştir. Sonra söz, geçmiş ümmetlerden haber vermekten hazır bulunanlara hitap etmeye dönmüştür; bunun anlamı şudur: “O halde ilah hepiniz için birdir; kurban hususundaki emir de ancak O'na ihlasla tahsis edilmelidir.” Yüce Allah'ın: { فَلَهُ أَسْلِمُوا } “Öyleyse yalnız O'na teslim olun” buyruğunun anlamı; O'nun hakkı, rızası ve nimetleri sebebiyle iman edip teslim olun demektir. Bunun boyun eğmeyi kastetmiş olması da muhtemeldir; yani [yalnızca] O'na itaat edip boyun eğin demektir. Yüce Allah'ın: { وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ } “O ihlaslı ve alçakgönüllüleri müjdele” buyruğunda geçen el-muhbit (الْمُخْبِت); müminlerden mütevazı ve huşu sahibi olan kimsedir. Habet (الْخَبْت) ise arazinin alçak ve düz kısmıdır; yani onları bol sevapla müjdele demektir. Amr b. Evs şöyle demiştir: “Muhbitler; zulmetmeyen, haksızlığa uğradıklarında da intikam peşine düşmeyen kimselerdir.” Mücâhid'den Süfyân'ın İbn Ebî Necîh yoluyla rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Muhbitler; Allah azze ve celle'nin emriyle mutmain ve huzurlu olan kimselerdir.”

[سورة الحج (٢٢): آية ٣٥]

[Hac Suresi (22): Ayet 35]

الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلى مَا أَصابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٥)

{ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلى مَا أَصابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٥) } “Onlar ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir, başlarına gelene sabrederler, namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler.”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ) أَيْ خَافَتْ وَحَذِرَتْ مُخَالَفَتَهُ. فَوَصَفَهُمْ بِالْخَوْفِ وَالْوَجَلِ عِنْدَ ذِكْرِهِ، وَذَلِكَ لِقُوَّةِ يَقِينِهِمْ وَمُرَاعَاتِهِمْ لِرَبِّهِمْ، وَكَأَنَّهُمْ بَيْنَ يَدَيْهِ، وَوَصَفَهُمْ بِالصَّبْرِ وَإِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَإِدَامَتِهَا. وَرُوِيَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ قَوْلُهُ:" وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ" نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعَلِيٍّ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ:" الصَّلاةِ" بِالْخَفْضِ عَلَى الْإِضَافَةِ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو:" الصَّلَاةَ" بِالنَّصْبِ عَلَى تَوَهُّمِ النُّونِ، وَأَنَّ حَذْفَهَا لِلتَّخْفِيفِ لِطُولِ الِاسْمِ. وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:

Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } “Kalpleri ürperir” buyruğu, yani O'na muhalefet etmekten korkar ve çekinirler, demektir. Onları O anıldığı zaman korku ve ürpertiyle nitelendirdi; bu da onların yakinlerinin kuvvetinden ve Rablerini gözetmelerinden ötürüdür, sanki O'nun huzurundadırlar. Onları sabırla, namazı ikame etmek ve ona devam etmekle niteledi. Bu ayetin ve { وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ } buyruğunun Ebû Bekir, Ömer ve Ali rıdvânullâhi aleyhim hakkında indiği rivayet edilmiştir. Cumhur { الصَّلاةِ } kelimesini izafetle mecrur olarak okumuştur; Ebû Amr ise nûn harfinin varlığını varsayarak ve ismin uzunluğu sebebiyle tahfif amacıyla hazfedildiğini kabul ederek { الصَّلَاةَ } şeklinde mansub okumuştur. Sîbeveyhi şu beyti inşad etmiştir:

الْحَافِظُو عَوْرَةَ الْعَشِيرَةِ ...

Aşiretin ayıbını örtenler...

الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ نَظِيرُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ" [الأنفال: ٢]، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ" [الزمر: ٢٣]. هَذِهِ حَالَةُ الْعَارِفِينَ بِاللَّهِ، الْخَائِفِينَ مِنْ سَطْوَتِهِ وَعُقُوبَتِهِ، لَا كَمَا يَفْعَلُهُ جُهَّالُ الْعَوَامِّ وَالْمُبْتَدِعَةُ الطَّغَامُ مِنَ الزَّعِيقِ وَالزَّئِيرِ، وَمِنَ النِّهَاقِ الَّذِي يُشْبِهُ نِهَاقَ الْحَمِيرِ، فَيُقَالُ لِمَنْ تَعَاطَى ذَلِكَ وَزَعَمَ أَنَّ ذَلِكَ وَجْدٌ وَخُشُوعٌ: إِنَّكَ لَمْ تَبْلُغْ أَنْ تُسَاوِيَ حَالَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَا حَالَ أَصْحَابِهِ فِي الْمَعْرِفَةِ بِاللَّهِ تَعَالَى وَالْخَوْفِ مِنْهُ وَالتَّعْظِيمِ لِجَلَالِهِ، وَمَعَ ذَلِكَ فَكَانَتْ حَالُهُمْ عِنْدَ الْمَوَاعِظِ الْفَهْمُ عَنِ اللَّهِ وَالْبُكَاءُ خَوْفًا مِنَ اللَّهِ. وَكَذَلِكَ وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى أَحْوَالَ أَهْلِ الْمَعْرِفَةِ عِنْدَ سَمَاعِ ذِكْرِهِ وَتِلَاوَةِ كِتَابِهِ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَلَيْسَ عَلَى هَدْيِهِمْ وَلَا عَلَى طَرِيقَتِهِمْ، قال الله تعالى:

İkincisi: Bu ayet, Yüce Allah'ın şu buyruğunun benzeridir: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir; kendilerine O'nun ayetleri okunduğu zaman [bu], onların imanını artırır ve onlar yalnızca Rablerine tevekkül ederler.” [el-Enfâl 8/2] ve Yüce Allah'ın şu buyruğunun benzeridir: { اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ } “Allah, sözün en güzelini; [ayetleri birbirine] benzeyen ve ikişerli [tekrarlanan] bir kitap olarak indirmiştir. Rablerinden korkanların bundan derileri ürperir; sonra da derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar.” [ez-Zümer 39/23]. Bu, Allah'ı tanıyan marifet ehlinin, O'nun azametli gücünden ve cezasından korkanların halidir; avamın cahillerinin ve ayak takımı bidat ehlinin yaptığı gibi çığlık atmak, kükremek ve eşek anırmasına benzeyen böğürtüler çıkarmak gibi değildir. Böyle şeylere kalkışıp da bunun vecd ve huşû olduğunu iddia eden kimseye şöyle denilir: Sen Allah Teâlâ'yı tanıma, O'ndan korkma ve celâlini tazim etme konusunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve sahâbîlerinin haline denk olmaya asla erişemezsin. Durum böyleyken onların öğütler karşısındaki hali, Allah'tan geleni anlamak ve Allah korkusundan ağlamaktı. Nitekim Allah Teâlâ da marifet ehlinin zikrini işittikleri ve kitabını tilavet ettikleri andaki hallerini böyle vasfetmiştir. Böyle olmayan kimse ise onların hidayeti ve tuttukları yol üzere değildir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

" وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ " [المائدة: ٨٣]. فَهَذَا وَصْفُ حَالِهِمْ وَحِكَايَةُ مَقَالِهِمْ، فَمَنْ كَانَ مُسْتَنًّا فَلْيَسْتَنَّ، وَمَنْ تَعَاطَى أَحْوَالَ الْمَجَانِينِ وَالْجُنُونِ فَهُوَ مِنْ أَخَسِّهِمْ حَالًا، وَالْجُنُونُ فُنُونٌ. رَوَى الصَّحِيحُ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ النَّاسَ سَأَلُوا النَّبِيَّ ﷺ حَتَّى أَحْفَوْهُ فِي الْمَسْأَلَةِ، فَخَرَجَ ذَاتَ يَوْمٍ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فقال: (سلوني لا تسألوني عن شي إِلَّا بَيَّنْتُهُ لَكُمْ مَا دُمْتُ فِي مَقَامِي هَذَا) فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ الْقَوْمُ أَرَمُّوا وَرَهِبُوا أَنْ يَكُونَ بَيْنَ [يَدَيْ] أَمْرٍ قَدْ حَضَرَ. قَالَ أَنَسٌ: فَجَعَلْتُ أَلْتَفِتُ يَمِينًا وَشِمَالًا فَإِذَا كُلُّ إِنْسَانٍ لَافٌّ رَأْسَهُ فِي ثَوْبِهِ يَبْكِي. وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بِأَشْبَعَ مِنْ هَذَا في سورة" الأنفال" والحمد لله.

{ وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “Resûl'e indirileni duydukları zaman, haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. 'Rabbimiz, iman ettik; bizi şahitlerle beraber yaz' derler.” [Mâide: 83]. İşte bu onların halinin vasfı ve sözlerinin hikayesidir; sünnete uymak isteyen buna uysun; mecnunların ve deliliğin hallerine bürünen kimse ise hal bakımından onların en aşağılığıdır; nitekim deliliğin çeşitleri çoktur. Sahih hadiste Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre insanlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e soru sormada aşırıya kaçıncaya kadar sordular. Bunun üzerine bir gün çıkıp minbere çıktı ve şöyle buyurdu: «Bana sorunuz! Ben bu makamımda bulunduğum müddetçe bana sorduğunuz her şeyi mutlaka size açıklarım.» Topluluk bunu işitince susup kaldılar ve vuku bulmuş bir işin huzurunda olmaktan korktular. Enes dedi ki: 'Sağa sola bakmaya başladım, meğer herkes başını elbisesine sarmış ağlıyordu.' Ve hadisi zikretti. Bu meseleye dair açıklama bundan daha etraflı bir şekilde Enfâl suresinde geçmişti; Allah'a hamdolsun.

[سورة الحج (٢٢): آية ٣٦]

[Hac Suresi (22): Ayet 36]

وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦)

{ وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦) } “O kurbanlık develeri de sizin için Allah'ın şeâirinden kıldık; onlarda sizin için hayır vardır. Artık onlar saf saf dururken üzerlerine Allah'ın adını anın. Yanları yere yaslandığı (canları çıktığı) zaman onlardan yiyin; kanaatkâra da isteyene de yedirin. Şükredesiniz diye onları işte böyle sizin hizmetinize verdik.”

فِيهِ عَشْرُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْبُدْنَ) وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ:" وَالْبُدْنَ" لُغَتَانِ، وَاحِدَتُهَا بَدَنَةٌ. كَمَا يُقَالُ: ثَمَرَةٌ وَثُمُرٌ وَثُمْرٌ، وَخَشَبَةٌ وَخُشُبٌ وخشب. وفى التنزيل:" وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ" وقرى:" ثُمْرٌ" لُغَتَانِ. وَسُمِّيَتْ بَدَنَةً لِأَنَّهَا تَبْدُنُ، وَالْبَدَانَةُ السِّمَنُ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا الِاسْمَ خَاصٌّ بِالْإِبِلِ. وَقِيلَ: الْبُدْنُ جَمْعُ" بَدَنٍ" بِفَتْحِ الْبَاءِ وَالدَّالِ. وَيُقَالُ: بَدُنَ الرَّجُلُ (بِضَمِّ الدَّالِ) إِذَا سَمِنَ. وَبَدَّنَ (بِتَشْدِيدِهَا) إِذَا كَبِرَ وَأَسَنَّ. وَفِي الْحَدِيثِ (إِنِّي قَدْ بَدَّنْتُ) أَيْ كَبِرْتُ وَأَسْنَنْتُ. وَرُوِيَ (بَدُنْتُ) وَلَيْسَ لَهُ مَعْنًى، لِأَنَّهُ خِلَافُ صِفَتِهِ ﷺ، وَمَعْنَاهُ كَثْرَةُ اللَّحْمِ. يُقَالُ: بَدُنَ الرَّجُلُ يَبْدُنُ بَدْنًا وَبَدَانَةً فَهُوَ بادن، أي ضخم.

Bu ayette on mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَالْبُدْنَ } “Ve kurbanlık develeri” buyruğudur. İbn Ebî İshâk ise { وَالْبُدُنَ } (dâl harfinin ötresiyle) okumuştur. Bu ikisi iki ayrı lügattir. Tekili 'bedene'dir (بَدَنَة). Nitekim semere (ثَمَرَة), sümur (ثُمُر) ve sümr (ثُمْر); haşebe (خَشَبَة), huşub (خُشُب) ve huşb (خُشْب) denildiği gibidir. Kur'an-ı Kerim'de { وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ } “Onun ürünleri/serveti vardı” şeklinde geçtiği gibi, iki ayrı lügate binaen { ثُمْرٌ } olarak da okunmuştur. [Kurbanlık deveye] 'bedene' adının verilmesi, irileşip semirmesindendir; 'bedânet' (الْبَدَانَةُ) ise semizlik (şişmanlık) demektir. Bu ismin sadece develere mahsus olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise büdün (الْبُدْنُ), bâ ve dâl harflerinin fethasıyla 'beden' (بَدَن) kelimesinin çoğuludur. Dâl harfinin zammesiyle 'bedune'r-raculu' (بَدُنَ الرَّجُلُ) denildiğinde adamın semirdiği kastedilir. Dâl harfinin şeddesiyle 'beddene' (بَدَّنَ) denildiğinde ise yaşı ilerleyip ihtiyarladığı kastedilir. Hadis-i şerifte geçen: « إِنِّي قَدْ بَدَّنْتُ » «Ben artık yaşlandım» ifadesi de 'yaşım ilerledi ve ihtiyarladım' demektir. [Bu ifade] « بَدُنْتُ » şeklinde de rivayet edilmiştir; fakat bunun [burada] bir anlamı yoktur; çünkü bu durum Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfına aykırıdır; zira bunun anlamı et bağlayıp şişmanlamaktır. Nitekim semirip irileştiğinde بَدُنَ الرَّجُلُ يَبْدُنُ بَدْنًا وَبَدَانَةً فَهُوَ بَادِنٌ denir ki 'iri yapılı, şişman' demektir.

الثَّانِيَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْبُدْنِ هَلْ تُطْلَقُ عَلَى غَيْرِ الْإِبِلِ مِنَ الْبَقَرِ أَمْ لَا، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَعَطَاءٌ وَالشَّافِعِيُّ: لَا. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ: نَعَمْ. وَفَائِدَةُ الْخِلَافِ فِيمَنْ نَذَرَ بَدَنَةً فَلَمْ يَجِدِ الْبَدَنَةَ أَوْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهَا وَقَدَرَ عَلَى الْبَقَرَةِ، فَهَلْ تَجْزِيهِ أَمْ لَا، فَعَلَى مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ وَعَطَاءٍ لَا تَجْزِيهِ. وَعَلَى مَذْهَبِ مَالِكٍ تَجْزِيهِ. وَالصَّحِيحُ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الشَّافِعِيُّ وَعَطَاءٌ، لِقَوْلِهِ ﵇ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ: (مَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الْأُولَى فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَدَنَةً وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الثَّانِيَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَقَرَةً) الْحَدِيثَ. فَتَفْرِيقُهُ ﵇ بَيْنَ الْبَقَرَةِ وَالْبَدَنَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْبَقَرَةَ لَا يُقَالُ عَلَيْهَا بَدَنَةً، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها" يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، فَإِنَّ الْوَصْفَ خَاصٌّ بِالْإِبِلِ. وَالْبَقَرُ يُضْجَعُ وَيُذْبَحُ كَالْغَنَمِ، عَلَى مَا يَأْتِي. وَدَلِيلُنَا أَنَّ الْبَدَنَةَ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الْبَدَانَةِ وَهُوَ الضَّخَامَةُ، وَالضَّخَامَةُ تُوجَدُ فِيهِمَا جَمِيعًا. وَأَيْضًا فَإِنَّ الْبَقَرَةَ فِي التَّقَرُّبِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِإِرَاقَةِ الدَّمِ بِمَنْزِلَةِ الْإِبِلِ، حَتَّى تَجُوزَ الْبَقَرَةُ فِي الضَّحَايَا عَلَى سَبْعَةٍ كَالْإِبِلِ. وَهَذَا حُجَّةٌ لِأَبِي حَنِيفَةَ حَيْثُ وَافَقَهُ الشَّافِعِيُّ عَلَى ذَلِكَ، وَلَيْسَ ذَلِكَ فِي مَذْهَبِنَا. وَحَكَى ابْنُ شَجَرَةَ أَنَّهُ يُقَالُ فِي الْغَنَمِ بَدَنَةٌ، وَهُوَ قَوْلٌ شَاذٌّ. وَالْبُدْنُ هِيَ الْإِبِلُ الَّتِي تُهْدَى إِلَى الْكَعْبَةِ. وَالْهَدْيُ عَامٌّ فِي الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ وَالْغَنَمِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ) نص في أنها بعض الشعائر. وقوله: (لَكُمْ فِيها خَيْرٌ) يُرِيدُ بِهِ الْمَنَافِعَ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا. وَالصَّوَابُ عُمُومُهُ فِي خَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ) أَيِ انْحَرُوهَا عَلَى اسْمِ اللَّهِ. وَ" صَوافَّ" أَيْ قَدْ صُفَّتْ قَوَائِمُهَا. وَالْإِبِلُ تُنْحَرُ قِيَامًا مَعْقُولَةً. وَأَصْلُ هَذَا الْوَصْفِ فِي الْخَيْلِ، يُقَالُ: صَفَنَ الْفَرَسُ فَهُوَ صَافِنٌ إِذَا قام على ثلاث قَوَائِمَ وَثَنَى سُنْبُكَ الرَّابِعَةِ، وَالسُّنْبُكُ طَرَفُ الْحَافِرِ. وَالْبَعِيرُ إِذَا أَرَادُوا نَحْرَهُ تُعْقَلُ إِحْدَى يَدَيْهِ فَيَقُومُ عَلَى ثَلَاثِ قَوَائِمَ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالْأَعْرَجُ وَمُجَاهِدٌ وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ وَأَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ:" صَوَافِيَ" أَيْ خَوَالِصَ لِلَّهِ ﷿ لَا يُشْرِكُونَ بِهِ فِي التَّسْمِيَةِ عَلَى نَحْرِهَا أَحَدًا. وَعَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا" صَوَافٍ" بِكَسْرِ الْفَاءِ وَتَنْوِينِهَا مُخَفَّفَةً، وَهِيَ بِمَعْنَى الَّتِي قَبْلَهَا، لَكِنْ حُذِفَتِ الْيَاءُ تَخْفِيفًا عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ.

İkincisi- Âlimler bedene (büdün) kelimesinin deveden başka sığırlara da ıtlak olunup olunamayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Mes'ûd, Atâ ve Şâfiî: 'Hayır' demiştir. Mâlik ve Ebû Hanîfe ise: 'Evet' demiştir. Bu ihtilafın semeresi, bir bedene adayıp da bedene bulamayan yahut ona güç yetiremeyip sığıra güç yetiren kimse hakkındadır: Bu ona yeterli olur mu olmaz mı? Şâfiî ve Atâ'nın mezhebine göre ona yeterli olmaz. Mâlik'in mezhebine göre ise yeterli olur. Sahih olan Şâfiî ve Atâ'nın gittiği görüştür; zira aleyhisselâm cuma gününe dair sahih hadiste şöyle buyurmuştur: «Kim birinci saatte giderse sanki bir bedene (deve) kurban etmiş gibidir; kim ikinci saatte giderse sanki bir sığır kurban etmiş gibidir...» Aleyhisselâm'ın sığır ile bedene arasını ayırması, sığıra bedene denilmeyeceğine delalet eder; doğrusunu Allah bilir. Ayrıca Yüce Allah'ın: { فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها } “Yanları yere yaslandığı zaman” buyruğu da buna delalet eder; zira bu vasıf develere hastır. Sığır ise geleceği üzere koyun gibi yatırılır ve boğazlanır. Bizim delilimiz ise bedenenin irilik anlamına gelen bedânetten türetilmiş olmasıdır; irilik ise her ikisinde de mevcuttur. Ayrıca kan akıtarak Allah Teâlâ'ya yakınlaşma hususunda sığır deve konumundadır; nitekim kurbanlarda sığır da deve gibi yedi kişi adına caiz olmaktadır. Şâfiî'nin de bu konuda kendisine muvafakat ettiği üzere bu Ebû Hanîfe için bir hüccettir; mezhebimizde ise bu yoktur. İbn Şecere koyuna da bedene denildiğini nakletmiştir ki bu şaz bir görüştür. Büdn, Kâbe'ye hediye edilen kurbanlık develerdir. Hedy ise deve, sığır ve koyunda umumidir. Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: { مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “Allah'ın şeâirinden” buyruğu, onların şeâirin bir kısmı olduğuna dair açık bir nastır. { لَكُمْ فِيها خَيْرٌ } “Onlarda sizin için hayır vardır” buyruğu ile zikri geçen menfaatleri murat etmektedir. Doğru olan ise dünya ve ahiret hayrında umumi olmasıdır. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: { فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ } “Artık onlar saf saf dururken üzerlerine Allah'ın adını anın” buyruğu, yani onları Allah'ın ismiyle nahr ediniz (kesiniz), demektir. { صَوافَّ } yani ayakları saf saf dizilmiş halde demektir. Develer ayakta ve [bir ayağı] bağlı olarak nahr edilirler. Bu vasfın aslı atlar hakkındadır; at üç ayağı üzerinde durup dördüncüsünün tırnak ucunu büktüğü zaman صَفَنَ الْفَرَسُ فَهُوَ صَافِنٌ denir; sünbük (السُّنْبُك) tırnağın ucudur. Deve ise kesilmek istendiğinde ön ayaklarından biri bağlanır ve üç ayağı üzerinde durur. el-Hasen, el-A'rec, Mücâhid, Zeyd b. Eslem ve Ebû Mûsâ el-Eş'arî: { صَوَافِيَ } okumuşlardır; yani Allah Azze ve Celle'ye ihlasla adanmış, kesimleri esnasındaki tesmiyede O'na hiç kimseyi ortak koşmadıkları halde demektir. el-Hasen'den fâ harfinin kesresi, tenvini ve şeddesiz haliyle { صَوَافٍ } rivayeti de vardır; bu da bir öncekinin anlamındadır, ancak yâ harfi kıyasa aykırı olarak tahfif için hazfedilmiştir.

وَ" صَوافَّ" قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ بِفَتْحِ الْفَاءِ وَشَدِّهَا، مِنْ صَفَّ يَصُفُّ. وَوَاحِدُ صَوَافَّ صَافَّةٌ، وَوَاحِدُ صَوَافِي صَافِيَةٌ. وَابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ وَأَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ" صَوَافِنُ" بِالنُّونِ جَمْعُ صَافِنَةٍ. وَلَا يَكُونُ وَاحِدُهَا صَافِنًا، لِأَنَّ فَاعِلًا لَا يُجْمَعُ عَلَى فَوَاعِلَ إِلَّا فِي حُرُوفٍ مُخْتَصَّةٍ لَا يُقَاسُ عَلَيْهَا، وَهِيَ فَارِسُ وَفَوَارِسُ، وَهَالِكٌ وَهَوَالِكُ، وَخَالِفٌ وَخَوَالِفُ. وَالصَّافِنَةُ هِيَ الَّتِي قَدْ رُفِعَتْ إِحْدَى يَدَيْهَا بِالْعَقْلِ لِئَلَّا تَضْطَرِبَ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" الصَّافِناتُ الْجِيادُ " [ص: ٣١]. وَقَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:

{ صَوافَّ } cumhurun kırâati olup fâ harfinin fethası ve şeddesi iledir; صَفَّ يَصُفُّ fiilindendir. Savâff'ın (صَوَافَّ) tekili sâffedir (صَافَّة), savâfî'nin (صَوَافِي) tekili ise sâfiyedir (صَافِيَة). İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, İbn Ömer ve Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali ise nûn ile { صَوَافِنُ } okumuşlardır ki sâfine (صَافِنَة) kelimesinin çoğuludur. Tekili sâfin (صَافِن) olamaz; çünkü fâil vezni, kıyas kabul etmeyen hususi kelimeler müstesna fevâil vezninde çoğul yapılmaz; bunlar da fâris-fevâris, hâlik-hevâlik, hâlif-havâlif kelimeleridir. Sâfine ise debelenmesin diye ön ayaklarından biri bağlanarak kaldırılmış olan hayvandır. Yüce Allah'ın: { الصَّافِناتُ الْجِيادُ } “Çalımlı safkan atlar” [Sâd: 31] buyruğu bundandır. Amr b. Külsûm şöyle demiştir:

تَرَكْنَا الْخَيْلَ عَاكِفَةً عَلَيْهِ ... مُقَلَّدَةً أَعِنَّتَهَا صُفُونَا

Atları onun üzerinde toplanmış halde bıraktık... dizginleri takılmış, [üç ayak üstünde] dururlarken.

وَيَرْوِي:

Şöyle de rivayet edilir: