Binûn

[Hac Suresi Tefsiri] — 3. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

تَظَلُّ جِيَادُهُ نَوْحًا عَلَيْهِ ... مُقَلَّدَةً أَعِنَّتُهَا صُفُونًا

Onun safkan atları, üzerine ağıt yakar vaziyette kalır... dizginleri takılmış, [üç ayak üstünde] dururlarken.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

أَلِفَ الصُّفُونَ فَمَا يَزَالُ كَأَنَّهُ ... مِمَّا يَقُومُ عَلَى الثَّلَاثِ كَسِيرَا

[Üç ayak üstünde] durmaya alışmıştır; üç ayağı üzerinde duruşundan dolayı sanki [bir ayağı] kırıkmış gibi durur.

وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو الْجَرْمِيُّ: الصَّافِنُ عِرْقٌ فِي مُقَدَّمِ الرِّجْلِ، فَإِذَا ضُرِبَ على الْفَرَسُ رَفَعَ رِجْلَهُ. وَقَالَ الْأَعْشَى:

Ebû Amr el-Cermî şöyle demiştir: Sâfin (الصَّافِنُ), ayağın ön tarafındaki bir damardır; atın orasına vurulduğunda ayağını kaldırır. el-A'şâ da şöyle demiştir:

وَكُلُّ كُمَيْتٍ كَجِذْعِ السَّحُو ... قِ يَرْنُو الْقِنَاءَ إِذَا مَا صَفَنْ

Ve uzun hurma kütüğü gibi olan her bir doru at, [üç ayak üstünde] durduğu zaman mızraklara dik dik bakar.

الْخَامِسَةُ- قَالَ ابْنُ وَهْبٍ: أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ شِهَابٍ عَنِ الصَّوَافِّ فَقَالَ: تُقَيِّدُهَا ثُمَّ تَصُفُّهَا. وَقَالَ لِي مالك بن أنس مثله. وكان الْعُلَمَاءِ عَلَى اسْتِحْبَابِ ذَلِكَ، إِلَّا أَبَا حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيَّ فَإِنَّهُمَا أَجَازَا أَنْ تُنْحَرَ بَارِكَةً وَقِيَامًا. وَشَذَّ عَطَاءٌ فَخَالَفَ وَاسْتَحَبَّ نَحْرَهَا بَارِكَةً. وَالصَّحِيحُ مَا عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها" مَعْنَاهُ سَقَطَتْ بَعْدَ نَحْرِهَا، وَمِنْهُ وَجَبَتِ الشَّمْسُ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ زِيَادِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ أَتَى عَلَى رَجُلٍ وَهُوَ يَنْحَرُ بَدَنَتَهُ بَارِكَةً فَقَالَ: ابْعَثْهَا قَائِمَةً مُقَيَّدَةً سُنَّةَ نَبِيِّكُمْ ﷺ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ، وَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَابِطٍ أَنَّ النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ كَانُوا يَنْحَرُونَ الْبَدَنَةَ مَعْقُولَةَ الْيُسْرَى قَائِمَةً عَلَى مَا بقي من قوائمها.

Beşincisi- İbn Vehb dedi ki: İbn Ebî Zi’b bana, İbn Şihâb’a es-Savâff’ı (الصَّوَافِّ) sorduğunu, onun da: “Onu bağlarsın, sonra [diğerleriyle] sıraya koyarsın” dediğini bildirdi. Mâlik b. Enes de bana bunun bir benzerini söyledi. Âlimler bunun müstehap olduğu görüşündedirler; ancak Ebû Hanîfe ve es-Sevrî müstesnadır, zira bu ikisi [devenin] hem çökmüş vaziyette hem de ayakta nahr edilmesini caiz görmüşlerdir. Atâ ise cumhura muhalefet edip şaz bir görüş benimseyerek [devenin] çökmüş vaziyette nahr edilmesini müstehap saymıştır. Sahih olan ise cumhurun benimsediği görüştür; zira Allah Teâlâ: { فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها } “Yanları [yere] yaslandığı (canları çıktığı) zaman” buyurmaktadır. Bunun manası; nahr edildikten sonra yere düştüklerinde, demektir. [Nitekim lügatteki] “Güneş battı / gurûb etti (وَجَبَتِ الشَّمْسُ)” ifadesi de bu köktendir. Sahîh-i Müslim’de Ziyâd b. Cübeyr’den nakledildiğine göre İbn Ömer, kurbanlık devesini çökmüş vaziyette nahr etmekte olan bir adamın yanına gelip şöyle dedi: « ابْعَثْهَا قَائِمَةً مُقَيَّدَةً سُنَّةَ نَبِيِّكُمْ ﷺ » «Onu, Peygamberinizin sallallâhu aleyhi ve sellem sünneti üzere [sol ayağı] bağlı ve ayakta olarak [nahr için] kaldır.» Ebû Dâvûd, Ebû’z-Zübeyr’den, o da Câbir’den rivayet etmiştir; Abdurrahman b. Sâbit de bana Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbının, kurbanlık deveyi sol ayağı bağlanmış ve kalan ayakları üzerinde dikilir vaziyette nahr ettiklerini haber vermiştir.

السَّادِسَةُ- قَالَ مَالِكٌ: فَإِنْ ضَعُفَ إِنْسَانٌ أَوْ تَخَوَّفَ أَنْ تَنْفَلِتَ بَدَنَتُهُ فَلَا أَرَى بَأْسًا أَنْ يَنْحَرَهَا مَعْقُولَةً. وَالِاخْتِيَارُ أَنْ تُنْحَرَ الْإِبِلُ قَائِمَةً غَيْرَ مَعْقُولَةٍ، إِلَّا أَنْ يَتَعَذَّرَ ذَلِكَ فَتُعْقَلُ وَلَا تُعَرْقَبُ إِلَّا أَنْ يَخَافَ أَنْ يَضْعُفَ عَنْهَا وَلَا يَقْوَى عَلَيْهَا. وَنَحْرُهَا بَارِكَةً أَفْضَلُ مِنْ أَنْ تُعَرْقَبَ. وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَأْخُذُ الْحَرْبَةَ بِيَدِهِ فِي عُنْفُوَانِ أَيْدِهِ فَيَنْحَرُهَا فِي صَدْرِهَا وَيُخْرِجُهَا عَلَى سَنَامِهَا، فَلَمَّا أَسَنَّ كَانَ يَنْحَرُهَا بَارِكَةً لِضَعْفِهِ، وَيُمْسِكُ مَعَهُ الْحَرْبَةَ رَجُلٌ آخَرُ، وَآخَرُ بِخِطَامِهَا. وَتُضْجَعُ الْبَقَرُ وَالْغَنَمُ. السَّابِعَةُ- وَلَا يَجُوزُ النَّحْرُ قَبْلَ الْفَجْرِ مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ بِإِجْمَاعٍ. وَكَذَلِكَ الْأُضْحِيَّةُ لَا تَجُوزُ قَبْلَ الْفَجْرِ. فَإِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ حَلَّ النَّحْرُ بِمِنًى، وَلَيْسَ عَلَيْهِمُ انْتِظَارُ نَحْرِ إِمَامِهِمْ، بِخِلَافِ الْأُضْحِيَّةِ فِي سَائِرِ الْبِلَادِ. وَالْمَنْحَرُ مِنًى لِكُلِّ حَاجٍّ، وَمَكَّةُ لِكُلِّ مُعْتَمِرٍ. وَلَوْ نَحَرَ الْحَاجُّ بِمَكَّةَ وَالْمُعْتَمِرُ بِمِنًى لَمْ يُحْرَجْ وَاحِدٌ مِنْهُمَا، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها) يُقَالُ: وَجَبَتِ الشَّمْسُ إِذَا سَقَطَتْ، وَوَجَبَ الْحَائِطُ إِذَا سَقَطَ. قَالَ قَيْسُ بْنُ الْخَطِيمِ:

Altıncısı- Mâlik şöyle demiştir: Eğer bir kimse güç yetiremez veya kurbanlık devesinin kaçmasından korkarsa, onu [ayakları] bağlı olarak nahr etmesinde bir sakınca görmem. Tercih edilen ise develerin ayakları bağlanmaksızın ayakta nahr edilmesidir; ancak bu zor olursa bağlanır, fakat güç yetirememekten korkulmadıkça ayakları kesilerek yere düşürülmez (arkalanmaz). Çökmüş vaziyette nahr edilmesi, arkalanmasından (ayaklarının kesilmesinden) daha faziletlidir. İbn Ömer gençliğinde ve kuvvetinin zirvesindeyken mızrağı eline alır, devenin göğsüne saplar ve hörgücünden çıkarırdı. Yaşlanınca ise zaafından ötürü deveyi çökmüş vaziyette nahr ederdi; mızrağı onunla birlikte başka bir adam tutar, bir diğeri de yularından tutardı. Sığır ve koyun ise [yan yatırılarak] yatırılır. Yedincisi- İcma ile nahr gününde fecirden önce nahr (kurban kesimi) caiz değildir. Aynı şekilde kurban (udhiyye) da fecirden önce caiz değildir. Fecir doğduğu zaman Minâ'da nahr helal olur ve diğer beldelerdeki kurbanın aksine, imamlarının kesmesini beklemeleri gerekmez. Nahr yeri her hacı için Minâ, her umreci için ise Mekke'dir. Şayet hacı Mekke'de, umreci de Minâ'da nahr ederse, Allah Teâlâ'nın izniyle ikisine de bir sorumluluk yoktur. Sekizincisi- Yüce Allah'ın: { فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها } “Yanları yere yaslandığı vakit” buyruğunda [geçen vecebet fiili hakkında] şöyle denir: Güneş battığı zaman وَجَبَتِ الشَّمْسُ, duvar yıkıldığı zaman da وَجَبَ الْحَائِطُ denir. Kays b. el-Hatîm şöyle demiştir:

أَطَاعَتْ بَنُو عَوْفٍ أَمِيرًا نَهَاهُمُ ... عَنِ السِّلْمِ حَتَّى كَانَ أَوَّلَ وَاجِبِ

Avf oğulları, kendilerini barıştan nehyeden emîre itaat ettiler... tâ ki o [yere] düşen (ölen) ilk kişi oluncaya kadar.

وَقَالَ أَوْسُ بْنُ حَجَرٍ:

Evs b. Hacer de şöyle demiştir:

أَلَمْ تَكْسِفِ الشَّمْسُ وَالْبَدْرُ وَالْ ... كَوَاكِبُ لِلْجَبَلِ الْوَاجِبِ

Güneş, ay ve yıldızlar tutulmadı mı... o çöken dağ (yüce zatın ölümü) yüzünden?

فَقَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها" يُرِيدُ إِذَا سَقَطَتْ عَلَى جُنُوبِهَا مَيِّتَةً. كَنَّى عَنِ الْمَوْتِ بِالسُّقُوطِ عَلَى الْجَنْبِ كَمَا كَنَّى عَنِ النَّحْرِ وَالذَّبْحِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها". وَالْكِنَايَاتُ فِي أَكْثَرِ المواضع أبلغ من التصريح. قال الشاعر:

Yüce Allah'ın: { فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها } “Yanları yere yaslandığı vakit” buyruğu, yani ölü olarak yanları üzerine düştüklerinde demektir. Tıpkı Yüce Allah'ın: { فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها } “Onların üzerlerine Allah'ın adını anın” buyruğunda nahr ve zebhi kinaye yoluyla ifade ettiği gibi, burada da ölümden, yan üzerine düşme ile kinaye yapmıştır. Kinayeler çoğu yerde açıkça söylemekten daha beliğdir. Şair şöyle demiştir:

فَتَرَكْتُهُ جَزَرَ السِّبَاعِ يَنُشْنَهُ ... مَا بَيْنَ قُلَّةِ رأسه والمعصم

Onu, başının tepesinden bileğine kadar parçalayan yırtıcı hayvanlara yem olarak bıraktım.

وَقَالَ عَنْتَرَةُ:

Antere de şöyle demiştir:

وَضَرَبْتُ قَرْنَيْ كَبْشِهَا فَتَجَدَّلَا

O [ordunun] koçunun (yiğidinin) iki boynuzuna vurdum da yere seriliverdi.

أَيْ سَقَطَ مَقْتُولًا إِلَى الْجَدَالَةِ، وَهِيَ الْأَرْضُ، وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ. وَالْوُجُوبُ لِلْجَنْبِ بَعْدَ النَّحْرِ عَلَامَةُ نَزْفِ الدَّمِ وَخُرُوجِ الرُّوحِ مِنْهَا، وَهُوَ وَقْتُ الْأَكْلِ، أَيْ وَقْتُ قُرْبِ الْأَكْلِ، لِأَنَّهَا إِنَّمَا تُبْتَدَأُ بالسلخ وقطع شي مِنَ الذَّبِيحَةِ ثُمَّ يُطْبَخُ. وَلَا تُسْلَخُ حَتَّى تَبْرُدَ لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ بَابِ التَّعْذِيبِ، وَلِهَذَا قَالَ عُمَرُ ﵁: لَا تَعَجَّلُوا الْأَنْفُسَ أَنْ تَزْهَقَ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَكُلُوا مِنْها) أَمْرٌ مَعْنَاهُ النَّدْبُ. وَكُلُّ الْعُلَمَاءِ يَسْتَحِبُّ أَنْ يَأْكُلَ الْإِنْسَانُ مِنْ هَدْيِهِ، وَفِيهِ أَجْرٌ وامتثال، إذا كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ لَا يَأْكُلُونَ مِنْ هَدْيِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ. وَقَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ بْنُ شُرَيْحٍ: الْأَكْلُ وَالْإِطْعَامُ مُسْتَحَبَّانِ، وَلَهُ الِاقْتِصَارُ عَلَى أَيِّهِمَا شَاءَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: الْأَكْلُ مُسْتَحَبٌّ وَالْإِطْعَامُ وَاجِبٌ، فَإِنْ أَطْعَمَ جَمِيعَهَا أَجْزَاهُ وَإِنْ أَكَلَ جَمِيعَهَا لَمْ يُجْزِهِ، وَهَذَا فِيمَا كَانَ تَطَوُّعًا، فَأَمَّا وَاجِبَاتُ الدِّمَاءِ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهَا شَيْئًا حَسْبَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ) قَالَ مُجَاهِدٌ وَإِبْرَاهِيمُ وَالطَّبَرِيُّ: قَوْلُهُ:" وَأَطْعِمُوا" أَمْرُ إِبَاحَةٍ. وَ" الْقانِعَ" السَّائِلُ. يُقَالُ: قَنَعَ الرَّجُلُ يَقْنِعُ قُنُوعًا إِذَا سَأَلَ، بِفَتْحِ النُّونِ فِي الْمَاضِي وَكَسْرِهَا فِي الْمُسْتَقْبَلِ، يَقْنَعُ قَنَاعَةً فَهُوَ قَنِعٌ، إِذَا تَعَفَّفَ وَاسْتَغْنَى بِبُلْغَتِهِ وَلَمْ يَسْأَلْ، مِثْلُ حَمِدَ يَحْمَدُ- قَنَاعَةً وَقَنَعًا وَقَنَعَانًا، قَالَهُ الْخَلِيلُ. وَمِنَ الْأَوَّلِ قَوْلُ الشَّمَّاخِ:

Yani öldürülmüş olarak cedâleye, yani toprağa düştü demektir. Bunun benzeri çoktur. Nahrden sonra yan üzerine düşüş (vücûb), kanın akıp canın çıkmasının alametidir ve bu, yeme vaktidir; yani yeme vaktinin yaklaşmasıdır. Çünkü önce derinin yüzülmesi ve kurbanlıktan bir parçanın kesilmesiyle başlanır, sonra da pişirilir. İşkence kapsamına gireceğinden dolayı, hayvan soğumadan (tamamen cansızlaşmadan) derisi yüzülmez. Bundan dolayı Ömer (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: "Canlar çıkıncaya kadar acele etmeyiniz!" Dokuzuncusu- Yüce Allah'ın: { فَكُلُوا مِنْها } “Onlardan yiyin” buyruğu mendupluk bildiren bir emirdir. Bütün âlimler kişinin kurbanından yemesini müstehap görürler; bunda ecir ve [emre] itaat vardır, zira Câhiliye ehli daha önce geçtiği üzere kurbanlarından yemezlerdi. Ebü'l-Abbâs b. Süreyc şöyle demiştir: Yemek de yedirmek de müstehaptır ve kişi dilediğini yapmakla yetinebilir. Şâfiî ise şöyle demiştir: Yemek müstehap, yedirmek ise vaciptir; şayet hepsini yedirirse yeterli olur, fakat hepsini kendisi yerse yeterli olmaz. Bu, nafile olan kurbanlardadır; vacip olan kurban kanlarına gelince, daha önce açıklandığı üzere onlardan hiçbir şey yemesi caiz değildir. Onuncusu- Yüce Allah'ın: { وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ } “Hem kanaat edene hem de isteyene yedirin” buyruğunda Mücâhid, İbrâhîm ve et-Taberî şöyle demişlerdir: { وَأَطْعِمُوا } “Yedirin” buyruğu ibâha (mubahlık) bildiren bir emirdir. { الْقانِعَ } ise dilenen, isteyendir. Kişi dilendiği zaman mâzide nûn harfinin fethası, muzâride ise kesresi ile قَنَعَ الرَّجُلُ يَقْنِعُ قُنُوعًا denir. İffetli davranıp yetineceği kadarıyla yetindiği ve istemediği zaman ise حَمِدَ يَحْمَدُ gibi, يَقْنَعُ قَنَاعَةً فَهُوَ قَنِعٌ - قَنَاعَةً وَقَنَعًا وَقَنَعَانًا denir; bunu el-Halîl söylemiştir. Birincisine örnek olarak Şemmâh'ın şu sözü verilebilir:

لَمَالُ الْمَرْءِ يُصْلِحُهُ فَيُغْنِي ... مَفَاقِرَهُ أَعَفُّ مِنَ الْقُنُوعِ

Kişinin ıslah edip fakirliğini giderdiği malı... [başkalarından] dilenmekten daha iffetlidir.

وَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: مِنَ الْعَرَبِ مَنْ ذَكَرَ الْقُنُوعَ بِمَعْنَى الْقَنَاعَةِ، وَهِيَ الرِّضَا وَالتَّعَفُّفُ وَتَرْكُ الْمَسْأَلَةِ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي رَجَاءٍ أَنَّهُ قَرَأَ" وَأَطْعِمُوا الْقَنِعَ" وَمَعْنَى هَذَا مُخَالِفٌ للأول.

İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: Araplardan bazısı Kunû‘ (الْقُنُوع) kelimesini kanaat, yani razı olmak, iffetli davranmak ve istemeyi terk etmek anlamında zikretmiştir. Ebû Recâ'dan ise bu kelimeyi { وَأَطْعِمُوا الْقَنِعَ } “kânie (kanaat edene) yedirin” şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Bunun manası ise ilkinden farklıdır.

يُقَالُ: قَنَعَ الرَّجُلُ فَهُوَ قَنِعٌ إِذَا رَضِيَ. وَأَمَّا الْمُعْتَرُّ فَهُوَ الَّذِي يَطِيفُ بِكَ يَطْلُبُ ما عندك، سائلا كان أو ساكتا. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ وَمُجَاهِدٌ وَإِبْرَاهِيمُ والكلبي والحسن ابن أَبِي الْحَسَنِ: الْمُعْتَرُّ الْمُعْتَرِضُ مِنْ غَيْرِ سُؤَالٍ. قَالَ زُهَيْرٌ:

Kişi razı olduğu zaman قَنَعَ الرَّجُلُ فَهُوَ قَنِعٌ denir. el-Mu'terr (الْمُعْتَرُّ) ise, ister isteyerek ister susarak olsun, senin yanındakini talep etmek üzere etrafında dolanan kimsedir. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, Mücâhid, İbrâhîm, el-Kelbî ve Hasen b. Ebi'l-Hasen: "el-Mu'terr, istemeksizin kendini arz eden kimsedir" demişlerdir. Züheyr şöyle demiştir:

عَلَى مُكْثِرِيهِمْ رِزْقُ مَنْ يَعْتَرِيهِمُ ... وَعِنْدَ الْمُقِلِّينَ السَّمَاحَةُ وَالْبَذْلُ

Onların zenginlerinin üzerinde, kendilerine gelenlerin rızkı vardır... Malları az olanların yanında ise cömertlik ve bağış vardır.

وَقَالَ مَالِكٌ: أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ أَنَّ الْقَانِعَ الْفَقِيرُ، وَالْمُعْتَرَّ الزَّائِرُ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَرَأَ:" وَالْمُعْتَرِي" وَمَعْنَاهُ كَمَعْنَى الْمُعْتَرِّ. يُقَالُ: اعْتَرَّهُ وَاعْتَرَاهُ وَعَرَّهُ وَعَرَّاهُ إِذَا تَعَرَّضَ لِمَا عِنْدَهُ أَوْ طَلَبَهُ، ذَكَرَهُ النحاس.

Mâlik şöyle demiştir: İşittiğimin en güzeli; kâni' (الْقَانِعَ) fakir, mu'terr (الْمُعْتَرَّ) ise ziyaretçi olandır. el-Hasen'den { وَالْمُعْتَرِي } okuduğu rivayet edilmiştir; bunun anlamı da el-mu'terr gibidir. Kişi birinin yanındakine göz diktiğinde veya onu talep ettiğinde اعْتَرَّهُ وَاعْتَرَاهُ وَعَرَّهُ وَعَرَّاهُ denir; bunu en-Nehhâs zikretmiştir.

[سورة الحج (٢٢): آية ٣٧]

[Hac Suresi (22): Ayet 37]

لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ (٣٧)

{ لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ (٣٧) } “Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır; fakat O'na sadece sizden takva ulaşır. Sizi doğru yola ilettiğinden ötürü Allah'ı tekbir getiresiniz diye onları böylece sizin hizmetinize verdi. Güzel davrananları müjdele!”

فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يُضَرِّجُونَ الْبَيْتَ بِدِمَاءِ الْبُدْنِ، فَأَرَادَ الْمُسْلِمُونَ أَنْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَالنَّيْلُ لَا يَتَعَلَّقُ بِالْبَارِئِ تَعَالَى، وَلَكِنَّهُ عَبَّرَ عَنْهُ تَعْبِيرًا مَجَازِيًّا عَنِ الْقَبُولِ، الْمَعْنَى: لَنْ يَصِلَ إِلَيْهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَنْ يَصْعَدَ إِلَيْهِ. ابْنُ عِيسَى: لَنْ يَقْبَلَ لُحُومَهَا وَلَا دِمَاءَهَا، وَلَكِنْ يَصِلُ إِلَيْهِ التَّقْوَى مِنْكُمْ، أَيْ مَا أُرِيدَ بِهِ وَجْهُهُ، فَذَلِكَ الَّذِي يَقْبَلُهُ وَيُرْفَعُ إِلَيْهِ وَيَسْمَعُهُ وَيُثِيبُ عَلَيْهِ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ (إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ). وَالْقِرَاءَةُ" لَنْ يَنالَ اللَّهَ" وَ" يَنالُهُ" بِالْيَاءِ فِيهِمَا. وَعَنْ يَعْقُوبَ بِالتَّاءِ فِيهِمَا، نَظَرًا إلى اللحوم. الثانية- قوله تعاب: (كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ) من سُبْحَانَهُ عَلَيْنَا بِتَذْلِيلِهَا وَتَمْكِينِنَا مِنْ تَصْرِيفِهَا وَهِيَ أَعْظَمُ مِنَّا أَبَدَانَا وَأَقْوَى مِنَّا أَعْضَاءً، ذَلِكَ لِيَعْلَمَ الْعَبْدُ أَنَّ الْأُمُورَ لَيْسَتْ عَلَى مَا يظهر إِلَى الْعَبْدِ مِنَ التَّدْبِيرِ، وَإِنَّمَا هِيَ بِحَسَبِ مَا يُرِيدُهَا الْعَزِيزُ الْقَدِيرُ، فَيَغْلِبُ الصَّغِيرُ الْكَبِيرَ لِيَعْلَمَ الْخَلْقُ أَنَّ الْغَالِبَ هُوَ اللَّهُ الْوَاحِدُ القهار فوق عباده.

Bunda beş mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها } “Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır” buyruğu: İbn Abbâs şöyle demiştir: Câhiliye ehli Kâbe'yi kurbanlık develerin kanlarıyla boyarlardı. Müslümanlar da bunu yapmak isteyince bu ayet indi. Neyl (ulaşmak) Yüce Bârî hakkında [zatı için] söz konusu olamaz; ancak kabulden kinaye olarak mecâzî bir anlatımla ifade edilmiştir. Manası: O'na ulaşmaz [demektir]. İbn Abbâs: "O'na yükselmez" demiştir. İbn Îsâ şöyle demiştir: "O'na onların ne etleri ne de kanları kabul olunur; fakat sizden O'na takva ulaşır, yani yalnızca O'nun rızası gözetilen ameller ulaşır. İşte Allah'ın kabul buyuracağı, O'na yükseltilecek, O'nun işiteceği ve mükâfatlandıracağı şey budur." « إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ » «Ameller ancak niyetlere göredir» hadisi de bu kabildendir. Kıraat hem { لَنْ يَنالَ اللَّهَ } hem de { يَنالُهُ } lafızlarında "yâ" iledir. Ya'kûb'dan ise "luhûm" (etler) lafzına raci kılınarak her ikisinde de "tâ" ile okuduğu rivayet edilmiştir. İkincisi- Yüce [Allah]'ın: { كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ } “Onları böylece sizin hizmetinize verdi” buyruğu: Sübhânehu ve Teâlâ bedenleri bizden daha iri ve uzuvları bizden daha güçlü olduğu halde onları uysallaştırıp tasarrufumuza vermesiyle bize lütufta bulunmuştur. Bu da kulun, işlerin kula zahiren göründüğü gibi tedbire göre değil, bilakis el-Azîz ve el-Kadîr olan [Allah]'ın dilediğine göre cereyan ettiğini bilmesi içindir. Yaratılmışların, kullarının fevkinde yegâne gâlip olanın bir ve Kahhâr olan Allah olduğunu bilmeleri için küçük olan büyüğe galip kılınır.

الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ) ذَكَرَ سُبْحَانَهُ ذِكْرَ اسْمِهِ عَلَيْهَا مِنَ الْآيَةِ قَبْلَهَا فَقَالَ عَزَّ مِنْ قَائِلٍ:" فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها" وَذَكَرَ هُنَا التَّكْبِيرَ. وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ ﵄ يَجْمَعُ بَيْنَهُمَا إذا نحر هديه فيقول: بسم اللَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ، وَهَذَا مِنْ فِقْهِهِ ﵁. وَفِي الصَّحِيحِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: ضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِكَبْشَيْنِ أملحين أقرنين. قال: ورأيته يذبحهما بِيَدِهِ، وَرَأَيْتُهُ وَاضِعًا قَدَمَهُ عَلَى صِفَاحِهِمَا، وَسَمَّى وَكَبَّرَ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا، فَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: التَّسْمِيَةُ مُتَعَيِّنَةٌ كَالتَّكْبِيرِ فِي الصَّلَاةِ، وَكَافَّةُ الْعُلَمَاءِ عَلَى اسْتِحْبَابِ ذَلِكَ. فَلَوْ قَالَ ذِكْرًا آخَرَ فِيهِ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَرَادَ بِهِ التَّسْمِيَةَ جَازَ. وَكَذَلِكَ لَوْ قال: الله أكبر فقط، أولا إله إلا الله، قاله ابْنُ حَبِيبٍ. فَلَوْ لَمْ يُرِدِ التَّسْمِيَةَ لَمْ يجز عن التسمية ولا تؤكل؟ قاله الشَّافِعِيُّ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ. وَكَرِهَ كَافَّةُ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَصْحَابِنَا وَغَيْرُهُمُ الصَّلَاةَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ عِنْدَ التَّسْمِيَةِ فِي الذَّبْحِ أَوْ ذِكْرَهُ، وَقَالُوا: لَا يُذْكَرُ هُنَا إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ. وَأَجَازَ الشَّافِعِيُّ الصَّلَاةَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ عِنْدَ الذَّبْحِ. الرَّابِعَةُ- ذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ قَوْلَ الْمُضَحِّي: اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنِّي، جَائِزٌ. وَكَرِهَ ذَلِكَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَالْحُجَّةُ عَلَيْهِ مَا رَوَاهُ الصَّحِيحُ عَنْ عَائِشَةَ ﵂، وَفِيهِ: ثُمَّ قَالَ (بِاسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنْ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَمِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ) ثُمَّ ضَحَّى بِهِ. وَاسْتَحَبَّ بَعْضُهُمْ أَنْ يَقُولَ ذَلِكَ بِنَصِّ الْآيَةِ" رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ " [البقرة: ١٢٧]. وَكَرِهَ مَالِكٌ قَوْلَهُمْ: اللَّهُمَّ مِنْكَ وَإِلَيْكَ، وَقَالَ: هَذِهِ بِدْعَةٌ. وَأَجَازَ ذَلِكَ ابْنُ حَبِيبٍ مِنْ أَصْحَابِنَا وَالْحَسَنُ، وَالْحُجَّةُ لَهُمَا مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: ذَبَحَ النَّبِيُّ ﷺ يَوْمَ الذَّبْحِ كَبْشَيْنِ أَقْرَنَيْنِ مَوْجُوءَيْنِ أَمْلَحَيْنِ، فَلَمَّا وَجَّهَهُمَا قَالَ: (إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً- وَقَرَأَ إِلَى قَوْلِهِ: وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ - اللَّهُمَّ مِنْكَ وَلَكَ عَنْ مُحَمَّدٍ وَأُمَّتِهِ بِاسْمِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ) ثُمَّ ذَبَحَ. فَلَعَلَّ مَالِكًا لَمْ يَبْلُغْهُ هَذَا الْخَبَرُ، أَوْ لَمْ يَصِحَّ عِنْدَهُ، أَوْ رَأَى الْعَمَلَ يُخَالِفُهُ. وَعَلَى هَذَا يَدُلُّ قَوْلُهُ: إِنَّهُ بِدْعَةٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: { لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ } “Sizi doğru yola ilettiğinden ötürü Allah'ı tekbir getiresiniz diye...” buyruğu: Yüce Allah bir önceki ayette kurbanlıkların üzerine Kendi isminin anılmasını zikrederek –sözlerin en yücesinin sahibi olarak– şöyle buyurmuştur: { فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها } “Onların üzerine Allah'ın ismini anın.” Burada ise tekbiri zikretmiştir. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ kurbanlık hediyesini kestiğinde ikisini birleştirir ve: “Bismillâhi vallâhu ekber” derdi. Bu da onun radıyallâhu anh fıkhından (derin kavrayışından) ileri gelmektedir. Sahîh'te Enes'ten [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem alaca renkli ve boynuzlu iki koç kurban etti. [Enes] dedi ki: «Onları bizzat kendi eliyle keserken gördüm; ayağını boyunlarının yan taraflarına basmış vaziyetteydi; besmele çekti ve tekbir getirdi.» İlim ehli bu hususta ihtilaf etmiştir. Ebû Sevr: «Besmele çekmek, tıpkı namazdaki tekbir gibi muayyendir (belirlenmiş lafızdır)» demiştir. Âlimlerin geneli ise bunun müstehap olduğu görüşündedir. Dolayısıyla kişi, içinde Yüce Allah'ın isimlerinden biri bulunan başka bir zikir söyler ve bununla besmeleyi kastederse caiz olur. Aynı şekilde İbn Habîb'in belirttiğine göre, sadece «Allâhu ekber» veya «Lâ ilâhe illallâh» dese de caizdir. Eğer [bu zikirlerle] besmeleyi kastetmemişse, besmele yerine geçerli olmaz ve [kesilen hayvanın eti] yenmez; bunu eş-Şâfiî ile Muhammed b. el-Hasan söylemiştir. Mezhebimiz mensupları (Mâlikîler) ve diğer âlimlerin geneli, kurban kesimi esnasında besmele çekerken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirmeyi veya onun ismini anmayı mekruh görmüş ve: «Burada yalnızca tek olan Allah zikredilir» demişlerdir. eş-Şâfiî ise kurban kesimi esnasında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirmeyi caiz görmüştür. Dördüncüsü- Cumhur, kurban kesen kişinin: «Allâhümme tekabbel minnî (Allahım, benden kabul buyur)» demesinin caiz olduğu görüşündedir. Ebû Hanîfe ise bunu mekruh görmüştür. Ona karşı delil, Sahîh'te Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edilen şu hadistir: «...Sonra: «Bismillâh, Allahım! Muhammed'den, Muhammed'in âlinden ve Muhammed'in ümmetinden kabul buyur» dedi ve ardından kurbanı kesti.» Bazıları ise bunun ayetin bizzat lafzıyla söylenmesini müstehap görmüştür: { رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Ey Rabbimiz! Bizden kabul buyur. Şüphesiz Sen, hakkıyla işitensin, kemaliyle bilensin.” [el-Bakara: 127]. Mâlik, insanların: «Allâhümme minke ve ileyke (Allahım, Sendendir ve Sanadır)» demesini mekruh görmüş ve: «Bu bir bidattir» demiştir. Ashabımızdan İbn Habîb ile el-Hasan ise bunu caiz görmüşlerdir. İkisinin delili, Ebû Dâvûd'un Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurban günü boynuzlu, burulmuş (iğdiş edilmiş) ve alaca renkli iki koç kesti. Onları [kıbleye doğru] yönelttiğinde şöyle buyurdu: «Ben, hanîf olarak yüzümü gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim...» –diyerek { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ } “...ve ben Müslümanların ilkiyim” buyruğuna kadar okudu– «Allahım! Muhammed'den ve ümmetinden [bir kurban olarak] Sendendir ve Senin içindir. Bismillâhi vallâhu ekber» dedi ve ardından kesti. Muhtemelen bu rivayet Mâlik'e ulaşmamış veya onun nezdinde sahih kabul edilmemiş ya da [Medine ehlinin] tatbikatının buna aykırı olduğunu görmüştür. Nitekim onun: «Bu bir bidattir» sözü de buna delalet etmektedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ) رُوِيَ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْخُلَفَاءِ الْأَرْبَعَةِ، حَسْبَمَا تَقَدَّمَ فِي الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا. فَأَمَّا ظَاهِرُ اللَّفْظِ فَيَقْتَضِي العموم في كل محسن.

Beşincisi- Yüce Allah'ın: { وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ } “Güzel davrananları müjdele!” buyruğunun, bir önceki ayette geçtiği üzere dört halife hakkında indiği rivayet edilmiştir. Lafzın zahirine gelince, bu her muhsin (ihsan sahibi) kimseyi kapsayan bir umumilik ifade eder.

[سورة الحج (٢٢): آية ٣٨]

[Hac Suresi (22): Ayet 38]

إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨)

{ إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨) } “Şüphesiz Allah, iman edenleri müdafaa eder. Muhakkak ki Allah, hiçbir hain nankörü sevmez.”

رُوِيَ أَنَّهَا نَزَلَتْ بِسَبَبِ الْمُؤْمِنِينَ لَمَّا كَثُرُوا بِمَكَّةَ وَآذَاهُمُ الْكُفَّارُ وَهَاجَرَ مَنْ هَاجَرَ إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ، أَرَادَ بَعْضُ مُؤْمِنِي مَكَّةَ أَنْ يَقْتُلَ مَنْ أَمْكَنَهُ مِنَ الْكُفَّارِ وَيَغْتَالَ وَيَغْدِرَ وَيَحْتَالَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِلَى قَوْلِهِ:" كَفُورٍ". فَوَعَدَ فِيهَا سُبْحَانَهُ بِالْمُدَافَعَةِ وَنَهَى أَفْصَحَ نَهْيٍ عَنْ الْخِيَانَةِ وَالْغَدْرِ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَنْفَالِ" التَّشْدِيدُ فِي الْغَدْرِ، وَأَنَّهُ (يُنْصَبُ لِلْغَادِرِ لِوَاءٌ عِنْدَ اسْتِهِ بِقَدْرِ غَدَرْتِهِ يُقَالُ هَذِهِ غَدْرَةُ فُلَانٍ). وَقِيلَ: الْمَعْنَى يَدْفَعُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنْ يُدِيمَ تَوْفِيقَهُمْ حَتَّى يَتَمَكَّنَ الْإِيمَانُ مِنْ قُلُوبِهِمْ، فَلَا تَقْدِرَ الْكُفَّارُ عَلَى إِمَالَتِهِمْ عَنْ دِينِهِمْ، وَإِنْ جَرَى إِكْرَاهٌ فَيَعْصِمُهُمْ حَتَّى لَا يَرْتَدُّوا بِقُلُوبِهِمْ. وَقِيلَ: يَدْفَعُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ بِإِعْلَائِهِمْ بِالْحُجَّةِ. ثُمَّ قَتْلُ كَافِرٍ مُؤْمِنًا نَادِرٌ، وَإِنْ فَيَدْفَعُ اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ الْمُؤْمِنِ بِأَنْ قَبَضَهُ إِلَى رَحْمَتِهِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ" يُدافِعُ"" وَلَوْلَا دِفَاعُ". وَقَرَأَ أَبُو عمرو وابن كثير" يدفع"" وَلَوْلا دَفْعُ". وقرا عاصم وحمزة والكسائي" يُدافِعُ"" وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ". وَيُدَافِعُ بِمَعْنَى يَدْفَعُ، مِثْلُ عَاقَبْتُ اللص، وعافاه الله، والمصدر دفعا. حكى الزَّهْرَاوِيُّ أَنَّ" دِفَاعًا" مَصْدَرُ دَفَعَ، كَحَسَبَ حِسَابًا.

Rivayet edildiğine göre bu ayet, Mekke'de Müslümanlar çoğalıp da kâfirler onlara eziyet edince ve Habeşistan diyarına hicret edenler hicret edince; Mekke'deki bazı müminlerin kâfirlerden güç yetirebildiklerini öldürmek, onlara suikast düzenlemek, hıyanet etmek ve hile yapmak istemeleri sebebiyle: { كَفُورٍ } sözüne kadar inmiştir. Sübhânehu onda müdafaayı vadetmiş, hıyanet ve vefasızlıktan en beliğ bir üslupla nehyetmiştir. "el-Enfâl"de vefasızlık hakkındaki şiddetli tehdit ve: (Hainlik eden her vefasız için kıyamet gününde hainliği nispetinde bir sancak dikilir ve: "Bu, falanın vefasızlığıdır" denilir) hadisi geçmişti. Bir görüşe göre anlam şöyledir: İman kalplerine iyice yerleşsin de kâfirler onları dinlerinden çevirmeye güç yetiremesinler diye onların üzerindeki tevfîkini devam ettirmek suretiyle müminleri savunur; bir zorlama meydana geldiğinde de kalpleriyle irtidat etmesinler diye onları korur. Bir görüşe göre de: Hüccet ile onları üstün kılarak müminleri savunur. Sonra bir kâfirin bir mümini öldürmesi nadirdir; öyle olsa bile Allah o mümini rahmetine alarak onu savunur. Nâfi' { يُدافِعُ } ve { وَلَوْلَا دِفَاعُ } okumuştur. Ebû Amr ve İbn Kesîr ise { يدفع } ve { وَلَوْلا دَفْعُ } okumuşlardır. Âsım, Hamza ve el-Kisâî ise { يُدافِعُ } ve { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ } okumuşlardır. يُدَافِعُ tıpkı عَاقَبْتُ اللِّصَّ ve عَافَاهُ اللَّهُ örneklerinde olduğu gibi يَدْفَعُ anlamındadır ve masdarı دَفْعًا gelir. ez-Zehrâvî ise حَسَبَ حِسَابًا gibi دِفَاعًا lafzının دَفَعَ fiilinin masdarı olduğunu aktarmıştır.

[سورة الحج (٢٢): آية ٣٩]

[Hac Suresi (22): Ayet 39]

أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩)

{ أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩) } “Kendileriyle savaşılan [müminlere], zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş için] izin verildi. Şüphesiz ki Allah, onlara yardım etmeye elbette kadirdir.”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ" قِيلَ: هَذَا بَيَانُ قَوْلِهِ:" إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا" أَيْ يَدْفَعُ عَنْهُمْ غَوَائِلَ الْكُفَّارِ بِأَنْ يُبِيحَ لهم القتال وينصرهم، وفية إضمار، أي

Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ } “Kendileriyle savaşılanlara [savaş için] izin verildi” buyruğudur. Denildi ki: Bu, O'nun: { إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz Allah, iman edenleri müdafaa eder” buyruğunun açıklamasıdır; yani onlara savaşı mubah kılıp kendilerine yardım etmek suretiyle kâfirlerin kötülük ve hilelerini onlardan defeder. Bunda bir izmar (sözde gizlenmiş bir öge) vardır; yani

أُذِنَ لِلَّذِينَ يَصْلُحُونَ لِلْقِتَالِ فِي الْقِتَالِ، فَحُذِفَ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَى الْمَحْذُوفِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: اسْتَأْذَنَ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي قِتَالِ الْكُفَّارِ إِذْ آذَوْهُمْ بِمَكَّةَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ" إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ" فَلَمَّا هَاجَرَ نَزَلَتْ" أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا". وَهَذَا نَاسِخٌ لِكُلِّ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ إِعْرَاضٍ وَتَرْكِ صَفْحٍ. وَهِيَ أَوَّلُ آيَةٍ نَزَلَتْ فِي الْقِتَالِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ: نَزَلَتْ عِنْدَ هِجْرَةِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا أُخْرِجَ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ مَكَّةَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ: أَخْرَجُوا نَبِيَّهُمْ لَيَهْلِكُنَّ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى" أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ" فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: لَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّهُ سَيَكُونُ قِتَالٌ. فَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ. وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سُفْيَانَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ مُسْلِمٍ البطين عن سعيد بن جبير مرسلا، وليس فِيهِ: عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْإِبَاحَةَ مِنَ الشَّرْعِ، خِلَافًا لِلْمُعْتَزِلَةِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ:" أُذِنَ" مَعْنَاهُ أُبِيحَ، وَهُوَ لَفْظٌ مَوْضُوعٌ فِي اللُّغَةِ لِإِبَاحَةِ كُلِّ مَمْنُوعٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْبَقَرَةِ" وغير موضع. وقرى" أَذِنَ" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، أَيْ أَذِنَ اللَّهُ." يُقَاتِلُونَ" بكسر التاء أي يقاتلون عدوهم. وقرى" يُقاتَلُونَ" بِفَتْحِ التَّاءِ، أَيْ يُقَاتِلُهُمُ الْمُشْرِكُونَ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ. وَلِهَذَا قَالَ:" بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا" أَيْ أُخْرِجُوا من ديارهم.

"Savaşmaya ehil olanlara savaş hususunda izin verildi" demektir; sözün delaletinden dolayı hazfedilen kısım atılmıştır. ed-Dahhâk şöyle demiştir: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashâbı Mekke'de kâfirler kendilerine eziyet edince onlarla savaşmak için izin istediler; bunun üzerine Allah: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ } ayetini indirdi. Hicret edince de: { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } ayeti indi. Bu ayet, Kur'an'daki yüz çevirme ve affetmeye dair tüm hükümleri neshetmiştir. Bu, savaş hakkında inen ilk ayettir. İbn Abbâs ve İbn Cübeyr: "Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye hicreti esnasında indi" demişlerdir. Nesâî ve Tirmizî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'den çıkarılınca Ebû Bekir: "Peygamberlerini çıkardılar, muhakkak helak olacaklar" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ } ayetini indirdi. Ebû Bekir de: "Muhakkak bir savaşın olacağını anladım" dedi; [Tirmizî]: "Bu hadis hasendir" demiştir. Birçok râvi bunu Süfyân'dan, o el-A'meş'ten, o Müslim el-Batîn'den, o da Saîd b. Cübeyr'den mürsel olarak rivayet etmiştir; bu rivayette "İbn Abbâs'tan" ibaresi yoktur. İkincisi- Bu ayette, Mu'tezile'nin aksine, mubah kılmanın şeriattan olduğuna dair delil vardır; çünkü { أُذِنَ } lafzının anlamı "mubah kılındı" demektir ve dilde her yasaklı olanın serbest bırakılması için konulmuş bir lafızdır. Bu mana "el-Bakara"da ve diğer yerlerde geçmişti. Hemzenin fethasıyla { أَذِنَ } şeklinde de okunmuştur ki: "Allah izin verdi" demektir. Tâ harfinin kesresiyle { يُقَاتِلُونَ } şeklinde [okunduğunda]; yani "düşmanlarıyla savaşanlar" demektir. Tâ harfinin fethasıyla { يُقاتَلُونَ } şeklinde de okunmuştur ki; yani "müşriklerin kendileriyle savaştığı kimseler" demektir ve bunlar müminlerdir. Bundan dolayı: { بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } “Zulme uğramış olmaları sebebiyle” yani yurtlarından çıkarıldıkları için, buyurmuştur.

[سورة الحج (٢٢): آية ٤٠]

[Hac Suresi (22): Ayet 40]

الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٤٠)

{ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ } “Onlar, sırf 'Rabbimiz Allah'tır' dedikleri için haksız yere yurtlarından çıkarılmış kimselerdir. Eğer Allah'ın, insanların bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı; manastırlar, kiliseler, havralar ve içlerinde Allah'ın adı çokça anılan mescidler elbette yıkılıp giderdi. Şüphesiz Allah, kendi [dini]ne yardım edene mutlaka yardım edecektir. Muhakkak ki Allah, pek güçlüdür, mutlak galiptir.” (40)

فيه ثمان مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ) ٤٠ هَذَا أَحَدُ مَا ظُلِمُوا بِهِ، وَإِنَّمَا أخرجوا لقولهم: ربنا الله وحده. فقوله:" إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ ٤٠" اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، أي لكن لقولهم ربنا الله، قاله سِيبَوَيْهِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ، يُقَدِّرُهَا مَرْدُودَةً عَلَى الْبَاءِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي إِسْحَاقَ الزَّجَّاجِ، وَالْمَعْنَى عِنْدَهُ: الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا بِأَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ، أَيْ أُخْرِجُوا بِتَوْحِيدِهِمْ، أَخْرَجَهُمْ أَهْلُ الْأَوْثَانِ. وَ" الَّذِينَ أُخْرِجُوا ٤٠" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ بَدَلًا مِنْ قَوْلِهِ:" لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ". الثَّانِيَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قَالَ عُلَمَاؤُنَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَبْلَ بَيْعَةِ الْعَقَبَةِ لَمْ يُؤْذَنْ لَهُ فِي الْحَرْبِ وَلَمْ تُحَلَّ لَهُ الدِّمَاءُ، إِنَّمَا يُؤْمَرُ بِالدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ وَالصَّبْرِ عَلَى الْأَذَى وَالصَّفْحِ عَنِ الْجَاهِلِ مُدَّةَ عَشَرَةِ أَعْوَامٍ، لِإِقَامَةِ حُجَّةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ، وَوَفَاءً بِوَعْدِهِ الَّذِي امْتَنَّ بِهِ بِفَضْلِهِ فِي قَوْلِهِ:" وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا" [الاسراء: ١٥]. فَاسْتَمَرَّ النَّاسُ فِي الطُّغْيَانِ وَمَا اسْتَدَلُّوا بِوَاضِحِ الْبُرْهَانِ، وَكَانَتْ قُرَيْشٌ قَدِ اضْطَهَدَتْ مَنِ اتَّبَعَهُ مِنْ قَوْمِهِ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ حَتَّى فَتَنُوهُمْ عَنْ دِينِهِمْ وَنَفَوْهُمْ عَنْ بِلَادِهِمْ، فَمِنْهُمْ مَنْ فَرَّ إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ: وَمِنْهُمْ مَنْ خَرَجَ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ صَبَرَ عَلَى الْأَذَى. فَلَمَّا عَتَتْ قُرَيْشٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَرَدُّوا أَمْرَهُ وَكَذَّبُوا نَبِيَّهُ ﵇، وَعَذَّبُوا مَنْ آمَنَ بِهِ وَوَحَّدَهُ وَعَبَدَهُ، وَصَدَّقَ نَبِيَّهُ ﵇ وَاعْتَصَمَ بِدِينِهِ، أَذِنَ اللَّهُ لِرَسُولِهِ فِي الْقِتَالِ وَالِامْتِنَاعِ وَالِانْتِصَارِ مِمَّنْ ظَلَمَهُمْ، وَأَنْزَلَ" أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا"- إِلَى قَوْلِهِ-" الْأُمُورِ". الثَّالِثَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ نِسْبَةَ الْفِعْلِ الْمَوْجُودِ مِنَ الْمُلْجَأِ الْمُكْرَهِ إِلَى الَّذِي أَلْجَأَهُ وَأَكْرَهَهُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَسَبَ الْإِخْرَاجَ إِلَى الْكُفَّارِ، لِأَنَّ الْكَلَامَ فِي مَعْنَى تَقْدِيرِ الذَّنْبِ وَإِلْزَامِهِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ٤٠" [التوبة: ٤٠] وَالْكَلَامُ فِيهِمَا وَاحِدٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" بَرَاءَةٌ"»

Bunda sekiz mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } buyruğu; bu, kendilerine yapılan zulümlerden biridir. Onlar sadece: "Rabbimiz tek olan Allah'tır" dedikleri için çıkarılmışlardır. O'nun: { إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ } buyruğu munkatı' bir istisnadır; yani Sîbeveyh'in dediğine göre: "Lakin Rabbimiz Allah'tır demelerinden ötürüdür" demektir. el-Ferrâ ise bunun cerr mahallinde olabileceğini caiz görmüş ve [başındaki gizli] bâ harfine atfedildiğini takdir etmiştir; bu Ebû İshâk ez-Zeccâc'ın da görüşüdür. Ona göre mana şöyledir: Onlar haksız yere, sırf "Rabbimiz Allah'tır" dedikleri için yurtlarından çıkarıldılar; yani putperestler onları tevhidleri sebebiyle yurtlarından çıkardılar. { الَّذِينَ أُخْرِجُوا } ifadesi { لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ } buyruğundan bedel olarak cerr mahallindedir. İkincisi- İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Âlimlerimiz dediler ki: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) Akabe biatından önce savaşa izin verilmemiş ve kanlar ona helal kılınmamıştı; Yüce Allah'ın onların aleyhindeki hüccetini ikame etmek ve lütfuyla vadettiği: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” [el-İsrâ: 15] buyruğundaki vaadini yerine getirmek üzere on yıl boyunca sadece Allah'a davet etmek, eziyete sabretmek ve cahilden yüz çevirmekle emrolunmuştu. İnsanlar ise taşkınlıklarına devam ettiler ve apaçık delilden sonuç çıkarmadılar. Kureyş, Muhacirlerden peygambere tâbi olan kavmini baskı altına almış, nihayet onları dinlerinden döndürmeye çalışmış ve yurtlarından sürmüştü. Onlardan kimi Habeşistan diyarına kaçmış, kimi Medine'ye çıkmış, kimi de eziyetlere sabretmişti. Kureyş, Yüce Allah'a karşı haddi aşıp O'nun emrini reddedince, Nebîsini (aleyhisselâm) yalanlayıp O'na iman eden, O'nu birleyen ve O'na ibadet eden, Nebîsini (aleyhisselâm) tasdik edip dinine sarılanlara azap edince; Allah, Resûlüne savaşması, müdafaa etmesi ve kendilerine zulmedenlere karşı üstünlük sağlaması için izin verdi ve: { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } ayetinden { الْأُمُورِ } kavline kadar indirdi. Üçüncüsü- Bu ayette, mecbur ve muztar bırakılan kimseden sâdır olan fiilin, onu mecbur ve muztar bırakan kimseye nispet edileceğine dair delil vardır; çünkü Yüce Allah çıkarma fiilini kâfirlere nispet etmiştir, zira söz günahın takdiri ve sorumluluğun yüklenmesi anlamındadır. Bu ayet Yüce Allah'ın: { إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler onu çıkardıklarında...” [et-Tevbe: 40] buyruğu gibidir ve her ikisindeki ifade de aynıdır; bu konu "Berâe"de geçmişti.

والحمد لله.

Hamd Allah'adır.

الرابعة- قوله تعالى: (وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ) أَيْ لَوْلَا مَا شَرَعَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِلْأَنْبِيَاءِ وَالْمُؤْمِنِينَ مِنْ قِتَالِ الْأَعْدَاءِ، لَاسْتَوْلَى أَهْلُ الشِّرْكِ وَعَطَّلُوا مَا بَيَّنَتْهُ أَرْبَابُ الدِّيَانَاتِ مِنْ مَوَاضِعِ الْعِبَادَاتِ، وَلَكِنَّهُ دَفَعَ بِأَنْ أَوْجَبَ الْقِتَالَ لِيَتَفَرَّغَ أَهْلُ الدِّينِ لِلْعِبَادَةِ. فَالْجِهَادُ أَمْرٌ مُتَقَدِّمٌ فِي الْأُمَمِ، وَبِهِ صَلَحَتِ الشَّرَائِعُ وَاجْتَمَعَتِ الْمُتَعَبَّدَاتُ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: أُذِنَ فِي الْقِتَالِ، فَلْيُقَاتِلِ الْمُؤْمِنُونَ. ثُمَّ قَوِيَ هَذَا الامر في القتال بقوله:" وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ" الْآيَةَ، أَيْ لَوْلَا الْقِتَالُ وَالْجِهَادُ لَتَغَلَّبَ عَلَى الْحَقِّ فِي كُلِّ أُمَّةٍ. فَمَنِ اسْتَبْشَعَ مِنَ النَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ الْجِهَادَ فَهُوَ مُنَاقِضٌ لِمَذْهَبِهِ، إِذْ لَوْلَا الْقِتَالُ لَمَا بَقِيَ الدِّينُ الَّذِي يُذَبُّ عَنْهُ. وَأَيْضًا هَذِهِ الْمَوَاضِعُ الَّتِي اتُّخِذَتْ قَبْلَ تَحْرِيفِهِمْ وَتَبْدِيلِهِمْ، وَقَبْلَ نَسْخِ تِلْكَ الْمِلَلِ بِالْإِسْلَامِ إِنَّمَا ذُكِرَتْ لِهَذَا الْمَعْنَى، أَيْ لَوْلَا هَذَا الدَّفْعُ لَهُدِّمَ فِي زَمَنِ مُوسَى الْكَنَائِسُ، وَفِي زَمَنِ عِيسَى الصَّوَامِعُ وَالْبِيَعُ، وَفِي زَمَنِ مُحَمَّدٍ ﵇ الْمَسَاجِدُ. (لَهُدِّمَتْ) ٤٠ مِنْ هَدَّمْتُ الْبِنَاءَ أَيْ نَقَضْتُهُ فَانْهَدَمَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هَذَا أَصْوَبُ مَا قِيلَ فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ بِأَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ الْكُفَّارَ عَنِ التَّابِعِينَ فَمَنْ بَعْدَهُمْ. وَهَذَا وَإِنْ كَانَ فِيهِ دَفْعُ قَوْمٍ بِقَوْمٍ إِلَّا أَنَّ مَعْنَى الْقِتَالِ أَلْيَقُ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ لَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ ظُلْمَ قَوْمٍ بِشَهَادَةِ الْعُدُولِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ ظُلْمَ الظَّلَمَةِ بِعَدْلِ الْوُلَاةِ. وَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ: لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ ﷿ يَدْفَعُ بِمَنْ فِي الْمَسَاجِدِ عَمَّنْ لَيْسَ فِي الْمَسَاجِدِ، وَبِمَنْ يَغْزُو عَمَّنْ لَا يَغْزُو، لَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ الْعَذَابَ بِدُعَاءِ الْفُضَلَاءِ وَالْأَخْيَارِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ التَّفْصِيلِ الْمُفَسِّرِ لِمَعْنَى الْآيَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْآيَةَ وَلَا بُدَّ تَقْتَضِي مَدْفُوعًا؟ مِنَ النَّاسِ وَمَدْفُوعًا عَنْهُ، فَتَأَمَّلْهُ. الْخَامِسَةُ- قال بن خُوَيْزِ مَنْدَادَ: تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْمَنْعَ مِنْ هَدْمِ كَنَائِسِ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَبِيَعِهِمْ وَبُيُوتِ نِيرَانِهِمْ، وَلَا يُتْرَكُونَ أَنْ يُحْدِثُوا مَا لَمْ يَكُنْ، وَلَا يَزِيدُونَ فِي الْبُنْيَانِ لَا سَعَةً وَلَا ارْتِفَاعًا، وَلَا يَنْبَغِي لِلْمُسْلِمِينَ أَنْ يَدْخُلُوهَا وَلَا يُصَلُّوا فِيهَا، وَمَتَى أَحْدَثُوا زِيَادَةً وَجَبَ نَقْضُهَا. وَيُنْقَضُ مَا وُجِدَ فِي بِلَادِ الْحَرْبِ مِنَ البيع والكنائس. وإنما لم ينقض

Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } “Eğer Allah’ın, insanların bir kısmını bir kısmıyla savması olmasaydı...” buyruğu; yani eğer Yüce Allah'ın peygamberlere ve müminlere düşmanlarla savaşmayı meşru kılması olmasaydı, şirk ehli üstün gelir ve din mensuplarının belirlediği ibadet yerlerini işlevsiz hale getirirlerdi. Fakat O, din ehlinin ibadete vakit ayırabilmesi için savaşı farz kılarak [onları] savmıştır. Dolayısıyla cihad, önceki ümmetlerde de var olan bir emirdir; şeriatlar onunla ıslah olmuş ve ibadethaneler onunla bir arada kalabilmiştir. Sanki şöyle buyrulmuştur: Savaşa izin verilmiştir, o halde müminler savaşsın! Sonra savaşa dair bu emir: { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ } “Eğer Allah’ın insanları savması olmasaydı...” ayetiyle pekiştirilmiştir; yani savaş ve cihad olmasaydı, her ümmette hakka galebe çalınırdı. Hristiyan ve Sâbiîlerden cihadı çirkin gören kimse kendi mezhebiyle/inancıyla çelişmiş olur; zira savaş olmasaydı uğruna mücadele edilen din baki kalmazdı. Ayrıca tahrif ve tebdil edilmelerinden ve o dinlerin İslâm ile neshedilmesinden önce edinilen bu mekânlar işte bu anlam sebebiyle zikredilmiştir; yani şayet bu savma olmasaydı, Mûsâ zamanında keniseler (sinagoglar), Îsâ zamanında savmaalar ve manastırlar (biya'), Muhammed (aleyhisselâm) zamanında da mescitler yıkılırdı. { لَهُدِّمَتْ } [ifadesi], binayı yıktım anlamına gelen "hedemtü'l-binâe" (هَدَمْتُ الْبِنَاءَ) kökünden gelir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Ayetin tevilinde söylenenlerin en isabetlisi budur. Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh) şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Eğer Allah'ın Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabı vasıtasıyla kâfirleri tâbiînden ve sonrakilerden savması olmasaydı..." Bu rivayette bir topluluğun diğer bir toplulukla savulması anlamı bulunsa da daha önce geçtiği üzere savaş anlamı daha uygundur. Mücâhid şöyle demiştir: "Eğer Allah'ın, bir kavmin zulmünü adil şahitlerin şahitliği ile savması olmasaydı..." Bir grup ise şöyle demiştir: "Eğer Allah'ın, zalimlerin zulmünü idarecilerin adaletiyle savması olmasaydı..." Ebü'd-Derdâ da şöyle demiştir: "Şayet Allah (azze ve celle) mescitlerde bulunanlar vesilesiyle mescitlerde bulunmayanlardan, gaza edenler vesilesiyle de gaza etmeyenlerden [azabı] savmıyor olsaydı, onlara mutlaka azap gelirdi." Başka bir grup da: "Eğer Allah'ın, faziletli ve hayırlı kimselerin duası ile azabı savması olmasaydı..." demiştir. Ayetin manasını tefsir eden buna benzer başka açıklamalar da vardır. Zira ayet mutlaka insanlardan savulan bir şeyi ve kendisinden savulan kimseyi gerektirmektedir; bunu iyi düşün! Beşincisi- İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Bu ayet, zimmîlerin keniselerinin, kiliselerinin ve ateşgedelerinin (ateş tapınaklarının) yıkılmasının menedildiğini içermektedir. Ancak daha önce var olmayan yeni yapılar ihdas etmelerine izin verilmez; binaları ne genişlik ne de yükseklik bakımından artıramazlar. Müslümanların buralara girmeleri ve buralarda namaz kılmaları uygun değildir. Yeni bir ilave yaptıklarında ise bunun yıkılması vacip olur. Dâru'l-harpte bulunan kilise ve keniseler ise yıkılır. Yıkılmama sebebi...

مَا فِي بِلَادِ الْإِسْلَامِ لِأَهْلِ الذِّمَّةِ، لِأَنَّهَا جَرَتْ مَجْرَى بُيُوتِهِمْ وَأَمْوَالِهِمُ الَّتِي عَاهَدُوا عَلَيْهَا فِي الصِّيَانَةِ. وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُمَكَّنُوا مِنَ الزِّيَادَةِ لِأَنَّ فِي ذَلِكَ إِظْهَارَ أَسْبَابِ الْكُفْرِ. وَجَائِزٌ أَنْ يُنْقَضَ الْمَسْجِدُ لِيُعَادَ بُنْيَانُهُ، وَقَدْ فَعَلَ ذَلِكَ عُثْمَانُ ﵁ بِمَسْجِدِ النَّبِيِّ ﷺ. السَّادِسَةُ- قُرِئَ" لَهُدِمَتْ" بِتَخْفِيفِ الدَّالِ وَتَشْدِيدِهَا. (صَوامِعُ) ٤٠ جَمْعُ صَوْمَعَةٍ، وَزْنُهَا فَوْعَلَةٌ، وَهِيَ بِنَاءٌ مُرْتَفِعٌ حَدِيدُ الْأَعْلَى، يُقَالُ: صَمَّعَ الثَّرِيدَةَ أَيْ رَفَعَ رَأْسَهَا وَحَدَّدَهُ. وَرَجُلٌ أَصْمَعُ الْقَلْبِ أَيْ حَادُّ الْفِطْنَةِ. وَالْأَصْمَعُ مِنَ الرِّجَالِ الْحَدِيدُ الْقَوْلِ. وَقِيلَ: هُوَ الصَّغِيرُ الْأُذُنِ مِنَ النَّاسِ وَغَيْرِهِمْ. وَكَانَتْ قَبْلَ الْإِسْلَامِ مختصة برهبان النصارى وبعباد الصابئين- قاله قَتَادَةُ- ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي مِئْذَنَةِ الْمُسْلِمِينَ. وَالْبِيَعُ. جَمْعُ بِيعَةٍ، وَهِيَ كَنِيسَةُ النَّصَارَى. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: قِيلَ هِيَ كَنَائِسُ الْيَهُودِ، ثُمَّ أُدْخِلَ عَنْ مُجَاهِدٍ مَا لَا يَقْتَضِي ذَلِكَ. (وَصَلَواتٌ) قَالَ الزَّجَّاجُ وَالْحَسَنُ: هِيَ كَنَائِسُ الْيَهُودِ، وَهِيَ بِالْعِبْرَانِيَّةِ صَلُوتَا. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الصَّلَوَاتُ بُيُوتٌ تُبْنَى لِلنَّصَارَى فِي الْبَرَارِيِّ يُصَلُّونَ فِيهَا فِي أَسْفَارِهِمْ، تُسَمَّى صَلُوتَا فَعُرِّبَتْ فَقِيلَ صَلَوَاتٌ. وَفِي" صَلَواتٌ" تِسْعُ قِرَاءَاتٍ ذَكَرَهَا ابْنُ عَطِيَّةَ: صُلْوَاتٌ، صَلْوَاتٌ، صِلْوَاتٌ، صُلُولِي عَلَى وَزْنِ فُعُولِي، صُلُوبٌ بِالْبَاءِ بِوَاحِدَةٍ جَمْعُ صَلِيبٍ، صُلُوثٌ بِالثَّاءِ الْمُثَلَّثَةِ عَلَى وَزْنِ فُعُولٍ، صُلُوَاتٌ بِضَمِّ الصَّادِ وَاللَّامِ وَأَلِفٍ بَعْدَ الْوَاوِ، صُلُوثَا بِضَمِّ الصَّادِ وَاللَّامِ وَقَصْرِ الالف بعد الثاء المثلثة، [صلويثا بكسر الصاد وإسكان اللام وواو مكسورة بعدها ياء بعدها ثاء منقوطة بثلاث بعدها ألف]. وَذَكَرَ النَّحَّاسُ: وَرُوِيَ عَنْ عَاصِمٍ الْجَحْدَرِيِّ أَنَّهُ قَرَأَ" وَصُلُوبٌ". وَرُوِيَ عَنِ الضَّحَّاكِ" وَصَلُوثٌ" بِالثَّاءِ مُعْجَمَةٍ بِثَلَاثٍ، وَلَا أَدْرِي أَفَتَحَ الصَّادَ أَمْ ضمها. قلت: فعلى هذا تجئ هُنَا عَشْرُ قِرَاءَاتٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الصَّلَوَاتُ الْكَنَائِسُ. أَبُو الْعَالِيَةِ: الصَّلَوَاتُ مَسَاجِدُ الصَّابِئِينَ. ابْنُ زَيْدٍ: هِيَ صَلَوَاتُ الْمُسْلِمِينَ تَنْقَطِعُ إِذَا دَخَلَ عَلَيْهِمُ الْعَدُوُّ وَتُهَدَّمُ الْمَسَاجِدُ، فَعَلَى هَذَا اسْتُعِيرَ الْهَدْمُ لِلصَّلَوَاتِ مِنْ حَيْثُ تُعَطَّلُ، أَوْ أَرَادَ مَوْضِعَ صَلَوَاتٍ فَحُذِفَ الْمُضَافُ. وَعَلَى قَوْلِ ابْنِ عباس والزجاج وغيرهم يكون الهدم

...İslâm ülkesinde ehl-i zimmete ait olan [ibadethaneler de böyledir]; çünkü bunlar, korunmaları hususunda kendileriyle antlaşma yapılan evleri ve malları hükmündedir. [Mevcut binalarına] ilave yapmalarına imkân tanınması ise caiz değildir; çünkü bunda küfür alametlerini açığa vurma durumu vardır. Mescidin yeniden inşa edilmek üzere yıkılması ise caizdir; nitekim Osman radıyallâhu anh, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinde bunu yapmıştır. Altıncısı- { لَهُدِمَتْ } kelimesi, dâl harfinin şeddesiz (tahfif) ve şeddeli (teşdid) okunuşuyla okunmuştur. { صَوامِعُ } savmaa (صَوْمَعَة) kelimesinin çoğuludur, vezni fev'ale (فَوْعَلَة)dir. O, üst kısmı sivri, yüksek bir binadır. Nitekim "samme'a's-serîde" denir ki tiridin tepesini yükseltip sivriltti demektir. Kalbi asma' (أَصْمَعُ الْقَلْبِ) olan adam, anlayışı keskin kimse demektir. İnsanlardan asma' olan da sözü keskin olan kimsedir. İnsanlardan ve diğer canlılardan kulağı küçük olan kimseye de asma' dendiği söylenmiştir. Savmaalar İslâm'dan önce Hristiyan rahiplerine ve Sâbiî ibadetçilerine mahsustu -bunu Katâde söylemiştir-; daha sonra ise Müslümanların minaresi için kullanılmıştır. (وَالْبِيَعُ) [kelimesine gelince; bu,] bî'a (بِيعَة) kelimesinin çoğuludur ve Hristiyanların kilisesidir. et-Taberî: "Onun Yahudi havraları olduğu söylenmiştir; ardından Mücâhid'den bunu gerektirmeyen bir rivayet nakledilmiştir" demiştir. { وَصَلَواتٌ } ez-Zeccâc ve el-Hasen şöyle demiştir: Onlar Yahudilerin havralarıdır ve İbranicede salûtâ (صَلُوتَا)dır. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Salavât, Hristiyanların yolculukları esnasında içlerinde ibadet etmeleri için kırlarda/çöllerde inşa edilen evlerdir. Bunlara salûtâ denir, Arapçalaştırılarak salavât denmiştir. İbn Atiyye'nin zikrettiğine göre { صَلَواتٌ } kelimesinde dokuz kıraat vardır: Sulvât, Salvât, Silvât, fuûlî vezninde Sulûlî, tek noktalı bâ ile salîb kelimesinin çoğulu olan Sulûb, fuûl vezninde üç noktalı se ile Sulûs, sâd ve lâmın dammesi ve vâvdan sonra elif ile Suluvât, sâd ve lâmın dammesi ve üç noktalı se harfinden sonra elifin maksûr kılınmasıyla Sulûsâ, [sâdın kesresi, lâmın sükûnu, esreli vâv ve ardından yâ, ardından üç noktalı se ve sonrasında elif ile: Silvîsâ]. en-Nehhâs şöyle zikretmiştir: Âsım el-Cahderî'den onun { وَصُلُوبٌ } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. ed-Dahhâk'tan da üç noktalı se ile { وَصَلُوثٌ } şeklinde rivayet edilmiştir; sâd harfini fethalı mı yoksa dammeli mi okuduğunu bilmiyorum. Derim ki: Buna göre burada on kıraat ortaya çıkmaktadır. İbn Abbâs: "Salavât, kiliselerdir" demiştir. Ebü'l-Âliye: "Salavât, Sâbiîlerin mescitleridir" demiştir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: "O, Müslümanların namazlarıdır; üzerlerine düşman girdiğinde ve mescitler yıkıldığında kesintiye uğrar." Buna göre namazların tatil edilmesi yönüyle yıkılma (hedm) fiili namazlar için istiare yoluyla kullanılmıştır veya 'namaz kılınan yerler' (mevâdiu salevât) kastedilmiş olup muzâf hazfedilmiştir. İbn Abbâs, ez-Zeccâc ve diğerlerinin kavline göre ise yıkılma (hedm)...

حَقِيقَةً. وَقَالَ الْحَسَنُ: هَدْمُ الصَّلَوَاتِ تَرْكُهَا، قُطْرُبٌ: هِيَ الصَّوَامِعُ الصِّغَارُ وَلَمْ يُسْمَعْ لَهَا وَاحِدٌ. وَذَهَبَ خُصَيْفٌ إِلَى أَنَّ الْقَصْدَ بِهَذِهِ الْأَسْمَاءِ تَقْسِيمُ مُتَعَبَّدَاتِ الْأُمَمِ. فَالصَّوَامِعُ لِلرُّهْبَانِ، وَالْبِيَعُ لِلنَّصَارَى، وَالصَّلَوَاتُ لِلْيَهُودِ، وَالْمَسَاجِدُ لِلْمُسْلِمِينَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالْأَظْهَرُ أَنَّهَا قُصِدَ بِهَا الْمُبَالَغَةُ فِي ذِكْرِ الْمُتَعَبَّدَاتِ. وَهَذِهِ الْأَسْمَاءُ تَشْتَرِكُ الْأُمَمُ فِي مُسَمَّيَاتِهَا، إِلَّا الْبِيعَةَ فَإِنَّهَا مُخْتَصَّةٌ بِالنَّصَارَى فِي لُغَةِ الْعَرَبِ. وَمَعَانِي هَذِهِ الْأَسْمَاءِ هِيَ فِي الْأُمَمِ الَّتِي لَهَا كِتَابٌ عَلَى قَدِيمِ الدَّهْرِ. وَلَمْ يُذْكَرْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمَجُوسُ وَلَا أَهْلُ الْإِشْرَاكِ، لِأَنَّ هَؤُلَاءِ لَيْسَ لَهُمْ مَا يَجِبُ حِمَايَتُهُ، وَلَا يُوجَدُ ذِكْرُ اللَّهِ إِلَّا عِنْدَ أَهْلِ الشَّرَائِعِ. وَقَالَ النَّحَّاسُ:" يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ ٤٠" الَّذِي يَجِبُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ عَلَى حَقِيقَةِ النَّظَرِ أَنْ يَكُونَ" يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ ٤٠" عَائِدًا عَلَى الْمَسَاجِدِ لَا عَلَى غَيْرِهَا، لِأَنَّ الضَّمِيرَ يَلِيهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَعُودَ عَلَى" صَوامِعُ ٤٠" وَمَا بَعْدَهَا، وَيَكُونُ الْمَعْنَى وَقْتَ شَرَائِعِهِمْ وَإِقَامَتِهِمُ الْحَقَّ. السَّابِعَةُ- فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قُدِّمَتْ مَسَاجِدُ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَمُصَلَّيَاتُهُمْ عَلَى مَسَاجِدِ الْمُسْلِمِينَ؟ قِيلَ: لِأَنَّهَا أَقْدَمُ بِنَاءً. وَقِيلَ: لِقُرْبِهَا مِنَ الْهَدْمِ وَقُرْبِ الْمَسَاجِدِ مِنَ الذِّكْرِ، كَمَا أُخِّرَ السَّابِقُ فِي قَوْلِهِ:" فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ" [فاطر: ٣٢]. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ) ٤٠ أَيْ مَنْ يَنْصُرُ دِينَهُ وَنَبِيَّهُ. (إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ) ٤٠ أَيْ قَادِرٌ. قَالَ الْخَطَّابِيُّ: الْقَوِيُّ يَكُونُ بمعنى القادر، ومن قوى على شي فَقَدْ قَدَرَ عَلَيْهِ. (عَزِيزٌ) أَيْ جَلِيلٌ شَرِيفٌ، قاله الزَّجَّاجُ. وَقِيلَ الْمُمْتَنِعُ الَّذِي لَا يُرَامُ، وَقَدْ بَيَّنَّاهُمَا فِي الْكِتَابِ الْأَسْنَى فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الحسنى.

gerçek anlamındadır. el-Hasen: "Namazların yıkılması, onların terk edilmesidir" demiştir. Kutrub: "Onlar küçük savmaalardır ve tekili işitilmemiştir" demiştir. Husayf ise bu isimlerle gayenin ümmetlerin ibadethanelerinin taksimi olduğu görüşüne varmıştır: Savmaalar rahipler için, biya' Hristiyanlar için, salavât Yahudiler için, mescitler ise Müslümanlar içindir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Zahir olan şudur ki, bunlarla ibadethanelerin zikrindeki mübalağa kastedilmiştir. Bu isimlerin isimlendirdikleri şeylerde ümmetler ortaktır; ancak bi'a (el-biyâ') Arap dilinde sadece Hristiyanlara hastır. Bu isimlerin manaları, eski devirlerden beri kitap ehli olan ümmetlerdedir. Bu ayette Mecûsîler ve müşrikler zikredilmemiştir; çünkü bunların korunması gereken bir mekânları yoktur ve Allah'ın zikri sadece şeriat ehlinin yanında bulunur. en-Nehhâs şöyle demiştir: { يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ } buyruğu; Arap kelamında hakiki incelemeye göre vacip olan, { يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ } ifadesinin başkalarına değil sadece mescitlere raci olmasıdır, çünkü zamir ona bitişiktir. { صَوامِعُ } ve sonrasına raci olması da caizdir ki mana onların şeriatları ve hakkı ikame ettikleri vakit olur. Yedincisi- Şayet: "Zimmîlerin mescitleri ve ibadethaneleri niçin Müslümanların mescitlerinden önce getirilmiştir?" denilirse, şöyle denilir: Çünkü onlar yapılışça daha eskidir. Yıkılmaya daha yakın olmaları ve mescitlerin de [Allah'ın adının] anılmasına yakın olmasından dolayı olduğu da söylenmiştir; nitekim: { فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ } “Onlardan kimi nefsine zulmedicidir, kimi orta yoldadır, kimi de hayırlarda öne geçendir” [Fâtır: 32] buyruğunda öne geçen (sâbık) geriye bırakılmıştır. Sekizincisi- Yüce Allah'ın: { وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ } “Allah, Kendisine [dinine] yardım edenlere elbette yardım edecektir” buyruğu, yani dinine ve nebîsine yardım eden kimseye demektir. { إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ } “Şüphesiz Allah, çok kuvvetlidir” yani kādirdir. el-Hattâbî şöyle demiştir: el-Kaviyy, kadir manasındadır; kim bir şeye güç yetirirse ona kadir olmuştur. { عَزِيزٌ } “Mutlak galiptir” yani celil ve şereflidir; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. Kendisine ulaşılamayan, mağlupluğu imkânsız olan anlamında olduğu da söylenmiştir; biz bu ikisini el-Kitâbü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ adlı eserimizde açıkladık.

[سورة الحج (٢٢): آية ٤١]

[Hac Suresi (22): Ayet 41]

الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ (٤١)

{ الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ (٤١) } “Onlar ki, kendilerine yeryüzünde iktidar verdiğimiz takdirde namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, iyiliği emrederler, kötülükten nehyederler. İşlerin sonu Allah'a aittir.”

قَالَ الزَّجَّاجُ:" الَّذِينَ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ رَدًّا عَلَى" مِنْ"، يَعْنِي فِي قَوْلِهِ:" وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ ٤٠". وَقَالَ غَيْرُهُ:" الَّذِينَ" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ رَدًّا عَلَى قَوْلِهِ:" أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ"

ez-Zeccâc şöyle demiştir: "{ الَّذِينَ } 'Onlar ki' [ifadesi], O'nun { وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ } “Şüphesiz Allah, kendisine yardım edene yardım edecektir” (Hac, 22/40) buyruğundaki { مَنْ } 'men' [ism-i mevsûlüne] atıfla nasb mahallindedir." Ondan başkası ise: "{ الَّذِينَ } [ifadesi], O'nun { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ } “Kendilerine savaş açılanlara izin verildi” buyruğuna atıfla cer (hafz) mahallindedir" demiştir.

وَيَكُونُ" الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ" أَرْبَعَةٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَمْ يَكُنْ فِي الْأَرْضِ غَيْرُهُمْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: (الْمُرَادُ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ وَالتَّابِعُونَ بِإِحْسَانٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُمْ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هُمْ أَهْلُ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ: هُمْ هَذِهِ الْأُمَّةُ إِذَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَقَامُوا الصَّلَاةَ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ: يَعْنِي الْوُلَاةَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هُوَ شَرْطٌ شَرَطَهُ اللَّهُ ﷿ عَلَى مَنْ آتَاهُ الْمُلْكَ، وَهَذَا حَسَنٌ. قَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاجِبٌ عَلَى السُّلْطَانِ وَعَلَى الْعُلَمَاءِ الَّذِينَ يَأْتُونَهُ. وَلَيْسَ عَلَى النَّاسِ أَنْ يَأْمُرُوا السُّلْطَانَ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَازِمٌ لَهُ وَاجِبٌ عَلَيْهِ، وَلَا يَأْمُرُوا الْعُلَمَاءَ فَإِنَّ الْحُجَّةَ قَدْ وَجَبَتْ عليهم.

ve { الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ } buyruğu, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yeryüzünde kendilerinden başkası bulunmayan dört sahabisi olur, demiştir. İbn Abbâs: "Kastedilenler Muhacirler, Ensar ve onlara güzellikle tâbi olanlardır" demiştir. Katâde: "Onlar Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashâbıdır" demiştir. İkrime: "Onlar beş vakit namaz kılan kimselerdir" demiştir. el-Hasen ve Ebü'l-Âliye: "Onlar, Allah kendilerine fetih nasip ettiğinde namazı kılan bu ümmettir" demişlerdir. İbn Ebî Necîh: "İdarecileri kastetmektedir" demiştir. ed-Dahhâk: "Bu, Allah Azze ve Celle'nin mülk verdiği kimseye koştuğu bir şarttır" demiştir ki bu güzel bir açıklamadır. Sehl b. Abdillâh şöyle demiştir: İyiliği emretmek ve kötülükten nehyetmek sultana ve onun yanına giren âlimlere vaciptir. İnsanların sultana emretme vazifeleri yoktur; çünkü bu bizzat onun boynunun borcu ve üzerine vacip olan bir şeydir; âlimlere de emretmezler, çünkü hüccet zaten onların aleyhine sabit olmuştur.

[سورة الحج (٢٢): الآيات ٤٢ الى ٤٤]

[Hac Suresi (22): Ayetler 42-44]

وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ (٤٢) وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ (٤٣) وَأَصْحابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسى فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٤)

{ وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ (٤٢) وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ (٤٣) وَأَصْحابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسى فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٤) } “Eğer seni yalanlıyorlarsa [bil ki], onlardan önce Nûh kavmi, Âd ve Semûd da yalanlamıştı. İbrâhim kavmi ve Lût kavmi de... Ve Medyen halkı da... Mûsâ da yalanlandı. Ben de o kâfirlere mühlet verdim, sonra onları yakalayıverdim. İşte Benim inkârım [cezalandırmam] nasılmış!”

هَذَا تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَتَعْزِيَةٌ، أَيْ كَانَ قَبْلَكَ أَنْبِيَاءُ كُذِّبُوا فَصَبَرُوا إِلَى أَنْ أَهْلَكَ اللَّهُ الْمُكَذِّبِينَ، فَاقْتَدِ بِهِمْ وَاصْبِرْ. (وَكُذِّبَ مُوسى) أَيْ كَذَّبَهُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ. فَأَمَّا بَنُو إِسْرَائِيلَ فَمَا كَذَّبُوهُ، فَلِهَذَا لَمْ يَعْطِفْهُ عَلَى مَا قَبْلَهُ فَيَكُونَ وَقَوْمُ مُوسَى. (فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ) أَيْ أَخَّرْتُ عَنْهُمُ الْعُقُوبَةَ. (ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ) فَعَاقَبْتُهُمْ. (فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ) اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى التَّغْيِيرِ، أَيْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ تَغْيِيرِي مَا كَانُوا فِيهِ مِنَ النِّعَمِ بِالْعَذَابِ وَالْهَلَاكِ، فَكَذَلِكَ أَفْعَلُ بِالْمُكَذِّبِينَ مِنْ قُرَيْشٍ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: النَّكِيرُ وَالْإِنْكَارُ تَغْيِيرُ الْمُنْكَرِ، وَالْمُنْكَرُ واحد المناكير.

Bu, Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için bir teselli ve gönül almadır; yani senden önce de yalanlanan peygamberler vardı; Allah yalanlayanları helak edinceye kadar sabrettiler, sen de onlara uy ve sabret. { وَكُذِّبَ مُوسى } “Mûsâ da yalanlandı” yani onu Firavun ve kavmi yalanladı. İsrâiloğullarına gelince, onlar onu yalanlamadılar; bundan dolayı "ve Mûsâ'nın kavmi" şeklinde kendisinden öncekilere atfedilmemiştir. { فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ } “Ben de o kâfirlere mühlet verdim” yani cezalarını erteledim. { ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ } “Sonra onları yakalayıverdim” yani cezalandırdım. { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } “İşte Benim inkârım [cezalandırmam] nasılmış!” değiştirme anlamı taşıyan bir istifhamdır; yani içinde bulundukları nimetleri azap ve helak ile değiştirişimin nasıl olduğuna bir bak! Kureyş'in yalanlayanlarına da böyle yapacağım. el-Cevherî şöyle demiştir: en-Nekîr (النَّكِيرُ) ve el-inkâr (الْإِنْكَارُ), münkeri değiştirmektir; münker ise menâkîr kelimesinin tekilidir.

[سورة الحج (٢٢): آية ٤٥]

[Hac Suresi (22): Ayet 45]

فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ (٤٥)

{ فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ (٤٥) } “Halkı zulmediyorken helak ettiğimiz nice kentler vardır ki, tavanları çökmüş, [ıssız kalmıştır]; nice terk edilmiş kuyular ve [harabeye dönmüş] muhkem köşkler vardır!”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها) أَيْ أَهْلَكْنَا أَهْلَهَا. وَقَدْ مَضَى فِي" آلِ عِمْرَانَ" الْكَلَامُ فِي كَأَيِّنْ. (وَهِيَ ظالِمَةٌ) أَيْ بِالْكُفْرِ. (فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها) تَقَدَّمَ فِي الْكَهْفِ. (وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ) قَالَ الزَّجَّاجُ:" وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ" مَعْطُوفٌ عَلَى" مِنْ قَرْيَةٍ" أَيْ وَمِنْ أَهْلِ قَرْيَةٍ وَمِنْ أَهْلِ بِئْرٍ. وَالْفَرَّاءُ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ" وَبِئْرٍ" مَعْطُوفٌ عَلَى" عُرُوشِها". وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: سَأَلْتُ نَافِعَ بْنَ أَبِي نُعَيْمٍ أَيُهْمَزُ الْبِئْرُ وَالذِّئْبُ؟ فَقَالَ: إِنْ كَانَتِ الْعَرَبُ تَهْمِزُهُمَا فَاهْمِزْهُمَا. وَأَكْثَرُ الرُّوَاةِ عَنْ نَافِعٍ بِهَمْزِهِمَا، إِلَّا وَرْشًا فَإِنَّ رِوَايَتَهُ عَنْهُ بِغَيْرِ هَمْزٍ فِيهِمَا، وَالْأَصْلُ الْهَمْزُ. وَمَعْنَى" مُعَطَّلَةٍ" مَتْرُوكَةٌ، قَالَهُ الضَّحَّاكُ. وَقِيلَ: خَالِيَةٌ مِنْ أَهْلِهَا لِهَلَاكِهِمْ. وَقِيلَ: غَائِرَةُ الْمَاءِ. وَقِيلَ: مُعَطَّلَةٌ مِنْ دِلَائِهَا وَأَرْشِيَتِهَا، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. (وَقَصْرٍ مَشِيدٍ) قَالَ قَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلٌ: رفيع طويل. قال غدى بْنُ زَيْدٍ:

Yüce Allah'ın: { فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها } “Helak ettiğimiz nice kentler vardır...” buyruğu, yani halkını helak ettiğimiz nice kentler vardır, demektir. Keeyyin (كَأَيِّنْ) hakkındaki açıklama "Âl-i İmrân"da geçmişti. { وَهِيَ ظالِمَةٌ } “Zulmediyorken” yani küfür ile. { فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } “Tavanları çökmüş...” açıklaması Kehf'te geçmişti. { وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ } “Nice terk edilmiş kuyular ve muhkem köşkler...” ez-Zeccâc şöyle demiştir: { وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ } ifadesi { مِنْ قَرْيَةٍ } ifadesine matuftur; yani "nice kent halkı ve nice kuyu sahipleri [helak edildi]" demektir. el-Ferrâ ise { وَبِئْرٍ } kelimesinin { عُرُوشِها } üzerine matuf olduğu görüşündedir. el-Asmaî şöyle demiştir: Nâfi' b. Ebî Nuaym'a: "Bi'r (بِئْر) ve zi'b (ذِئْب) kelimeleri hemzeli mi okunur?" diye sordum. O da: "Araplar bunları hemzeli okuyorlarsa sen de hemzeli oku" dedi. Nâfi'den gelen rivayetlerin çoğu her ikisini de hemzeli okumak şeklindedir; ancak Verş müstesnadır, zira onun Nâfi'den rivayeti her ikisini de hemzesiz okumaktır; asıl olan ise hemzedir. { مُعَطَّلَةٍ } ifadesinin anlamı "terk edilmiş" demektir; bunu ed-Dahhâk söylemiştir. Helak olmaları sebebiyle halkından ıssız kalmış [kuyu] olduğu da söylenmiştir. Suyunun çekildiği de söylenmiştir. Kovalarından ve iplerinden yoksun bırakılmış [kuyu] olduğu da söylenmiştir; manalar birbirine yakındır. { وَقَصْرٍ مَشِيدٍ } “Ve muhkem köşkler...” Katâde, ed-Dahhâk ve Mukâtil: "Yüksek ve uzun [köşk]" demişlerdir. Adiy b. Zeyd şöyle demiştir:

شَادَهُ مَرْمَرًا وَجَلَّلَهُ كِلْ ... سًا فَلِلطَّيْرِ فِي ذُرَاهُ وُكُورُ

Onu mermerle yükseltti ve kireçle sıvadı; artık tepesinde kuşların yuvaları vardır.

أَيْ رَفَعَهُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعَطَاءٌ وَعِكْرِمَةُ وَمُجَاهِدٌ: مُجَصَّصٌ، من الشيد وهو الجص. قال الراجز:

Yani onu yükseltti. Saîd b. Cübeyr, Atâ, İkrime ve Mücâhid ise: "Kireçle sıvanmış [köşk]" demişlerdir; bu, kireç/alçı anlamına gelen eş-şîd (الشِّيد) kelimesinden gelir. Recez şairi şöyle demiştir:

لا تحسبني وإن كنت امرأ غمرا ... كحينة الْمَاءِ بَيْنَ الطِّينِ وَالشِّيدِ

Her ne kadar tecrübesiz bir kimse olsam da beni, çamur ile kireç arasındaki su kabı gibi sanma!

وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

İmruülkays da şöyle demiştir:

وَلَا أُطُمًا إِلَّا مَشِيدًا بِجَنْدَلِ

Ve sert taşlarla muhkem kılınıp yükseltilmiş köşkten başkası değil...

وَقَالَ ابْنُ عباس: (مَشِيدٍ) أي حصين، وقاله الْكَلْبِيُّ. وَهُوَ مَفْعِلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ كَمَبِيعٍ بِمَعْنَى مَبْيُوعٍ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالْمَشِيدُ الْمَعْمُولُ بِالشِّيدِ. وَالشِّيدُ (بالكسر): كل شي طَلَيْتَ بِهِ الْحَائِطَ مِنْ جِصٍّ أَوْ بَلَاطٍ، وَبِالْفَتْحِ الْمَصْدَرُ. تَقُولُ: شَادَهُ يَشِيدُهُ شَيْدًا جَصَّصَهُ. وَالْمُشَيَّدُ (بِالتَّشْدِيدِ) الْمُطَوَّلُ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ:" الْمَشِيدُ" لِلْوَاحِدِ، مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَقَصْرٍ مَشِيدٍ"، وَالْمُشَيَّدُ لِلْجَمْعِ، من قوله تعالى:" فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ". [النساء: ٧٨]. وفى الكلام مضمر

İbn Abbâs [şöyle] demiştir: "(Meşîd / مَشِيد), muhkem/sağlam demektir." Bunu el-Kelbî de söylemiştir. Bu [kelime], mebî‘ (مَبِيع) kelimesinin mebyû‘ (مَبْيُوع) anlamında olması gibi mef‘ûl (مَفْعُول) anlamında mef‘il (مَفْعِل) veznindedir. el-Cevherî şöyle demiştir: el-Meşîd (الْمَشِيد), şîd ile yapılan şeydir. Kesre ile eş-şîd (الشِّيد); kireç veya harçtan/kaldırım taşından duvarı sıvadığın her şeydir. Fetha ile [eş-şeyd / الشَّيْد] ise mastardır. "Onu kireçle sıvadı" anlamında şâdehû yeşîduhû şeyden (شَادَهُ يَشِيدُهُ شَيْدًا) dersin. Şeddeli olarak el-müşeyyed (الْمُشَيَّد) ise yükseltilmiş olandır. el-Kisâî şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { وَقَصْرٍ مَشِيدٍ } “ve muhkem bir köşk” kavlinde olduğu gibi "el-meşîd" tekil için; Yüce Allah'ın { فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } “yüksek/muhkem kulelerde” [en-Nisâ 4/78] kavlinde olduğu gibi "el-müşeyyed" ise çoğul içindir. Sözde gizli bir öge [vardır];

مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: وَقَصْرٍ مَشِيدٍ مِثْلِهَا مُعَطَّلٍ. وَيُقَالُ: إِنَّ هَذِهِ الْبِئْرَ وَالْقَصْرَ بِحَضْرَمَوْتَ مَعْرُوفَانِ، فَالْقَصْرُ مُشْرِفٌ عَلَى قُلَّةِ جَبَلٍ لَا يُرْتَقَى إِلَيْهِ بِحَالٍ، وَالْبِئْرُ فِي سَفْحِهِ لَا تُقِرُّ الرِّيحُ شَيْئًا سَقَطَ فِيهِ إِلَّا أَخْرَجَتْهُ. وَأَصْحَابُ الْقُصُورِ مُلُوكُ الْحَضَرِ، وَأَصْحَابُ الْآبَارِ مُلُوكُ الْبَوَادِي، أَيْ فَأَهْلَكْنَا هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ. وَذَكَرَ الضَّحَّاكُ وَغَيْرُهُ فِيمَا ذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْمُقْرِئُ وَغَيْرُهُمَا: أَنَّ الْبِئْرَ الرَّسُّ، وَكَانَتْ بِعَدَنَ باليمن بحضرموت، في بلد يقال له حضوراء نَزَلَ بِهَا أَرْبَعَةُ آلَافٍ مِمَّنْ آمَنَ بِصَالِحٍ، وَنَجَوْا مِنَ الْعَذَابِ وَمَعَهُمْ صَالِحٌ، فَمَاتَ صَالِحٌ فَسُمِّيَ الْمَكَانُ حَضْرَمَوْتَ، لِأَنَّ صَالِحًا لَمَّا حَضَرَهُ مات فبنوا حضوراء وَقَعَدُوا عَلَى هَذِهِ الْبِئْرِ، وَأَمَّرُوا عَلَيْهِمْ رَجُلًا يُقَالُ لَهُ الْعَلَسُ بْنُ جُلَاسِ بْنِ سُوَيْدٍ، فِيمَا ذَكَرَ الْغَزْنَوِيُّ. الثَّعْلَبِيُّ: جَلْهَسُ بْنُ جُلَاسٍ. وكان حسن السيرة فيهم عادلا عَلَيْهِمْ، وَجَعَلُوا وَزِيرَهُ سِنْحَارِيبَ بْنَ سَوَادَةَ، فَأَقَامُوا دَهْرًا وَتَنَاسَلُوا حَتَّى كَثُرُوا، وَكَانَتِ الْبِئْرُ تَسْقِي الْمَدِينَةَ كُلَّهَا وَبَادِيَتَهَا وَجَمِيعَ مَا فِيهَا مِنَ الدَّوَابِّ وَالْغَنَمِ وَالْبَقَرِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، لِأَنَّهَا كَانَتْ لَهَا بَكَرَاتٌ كَثِيرَةٌ مَنْصُوبَةٌ عَلَيْهَا، وَرِجَالٌ كَثِيرُونَ مُوَكَّلُونَ بِهَا، وَأَبَازِنُ (بِالنُّونِ) مِنْ رُخَامٍ وَهِيَ شِبْهُ الْحِيَاضِ كَثِيرَةٌ تُمْلَأُ لِلنَّاسِ، وَآخَرُ لِلدَّوَابِّ، وَآخَرُ لِلْبَقَرِ، وَآخَرُ لِلْغَنَمِ. وَالْقُوَّامُ يَسْقُونَ عَلَيْهَا بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ يَتَدَاوَلُونَ، وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ مَاءٌ غَيْرَهَا. وَطَالَ عُمْرُ الْمَلِكِ الَّذِي أَمَّرُوهُ، فَلَمَّا جَاءَهُ الْمَوْتُ طُلِيَ بِدُهْنٍ لِتَبْقَى صُورَتُهُ لَا تَتَغَيَّرُ، وَكَذَلِكَ كَانُوا يَفْعَلُونَ إِذَا مَاتَ مِنْهُمُ الْمَيِّتُ وَكَانَ مِمَّنْ يُكَرَّمُ عَلَيْهِمْ. فَلَمَّا مَاتَ شق ذلك عليهم ورأوا أن أمرهم فَسَدَ، وَضَجُّوا جَمِيعًا بِالْبُكَاءِ، وَاغْتَنَمَهَا الشَّيْطَانُ مِنْهُمْ فَدَخَلَ فِي جُثَّةِ الْمَلِكِ بَعْدَ مَوْتِهِ بِأَيَّامٍ كَثِيرَةٍ، فَكَلَّمَهُمْ وَقَالَ: إِنِّي لَمْ أَمُتْ وَلَكِنْ تَغَيَّبْتُ عَنْكُمْ حَتَّى أَرَى صَنِيعَكُمْ، فَفَرِحُوا أَشَدَّ الْفَرَحِ وَأَمَرَ خَاصَّتَهُ أَنْ يَضْرِبُوا لَهُ حِجَابًا بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ وَيُكَلِّمُهُمْ مِنْ وَرَائِهِ لِئَلَّا يُعْرَفَ الْمَوْتُ فِي صُورَتِهِ. فَنَصَبُوا صَنَمًا مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ لَا يَأْكُلُ وَلَا يَشْرَبُ. وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ لَا يَمُوتُ أَبَدًا وَأَنَّهُ إِلَهُهُمْ، فَذَلِكَ كُلُّهُ يَتَكَلَّمُ بِهِ الشَّيْطَانُ عَلَى لِسَانِهِ، فَصَدَّقَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَارْتَابَ بَعْضُهُمْ، وَكَانَ الْمُؤْمِنُ الْمُكَذِّبُ مِنْهُمْ أَقَلَّ مِنَ الْمُصَدِّقِ لَهُ، وَكُلَّمَا تَكَلَّمَ نَاصِحٌ لَهُمْ زُجِرَ وَقُهِرَ. فَأَصْفَقُوا عَلَى عِبَادَتِهِ، فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ نَبِيًّا كَانَ الْوَحْيُ يَنْزِلُ عَلَيْهِ في النوم دون اليقظة، كان اسمه

[Burada bir kelime] hazfedilmiştir; takdiri: "Onun gibi terkedilmiş nice muhkem köşk [de helak edildi]" (وَقَصْرٍ مَشِيدٍ مِثْلِهَا مُعَطَّلٍ) şeklindedir. Şöyle de denilmiştir: Bu kuyu ile köşk Hadramut'ta bilinmektedir. Köşk, hiçbir şekilde tırmanılamayan bir dağın zirvesine bakmaktadır; kuyu ise dağın eteğindedir ve içine düşen hiçbir şeyi rüzgâr dışarı çıkarmadan bırakmaz. Köşk sahipleri şehirlerin/yerleşik hayatın hükümdarları, kuyu sahipleri ise çöllerin/bedevilerin hükümdarlarıdır; yani hem şunları hem de bunları helak ettik [demektir]. ed-Dahhâk ve başkaları -es-Sa'lebî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen el-Mukrî ve diğerlerinin zikrettiğine göre- şöyle nakletmişlerdir: Kuyu, er-Ress [kuyusu]dur. Bu da Yemen'de, Aden'de, Hadramut'ta Hudarâ denilen bir beldedeydi. Sâlih'e iman edip azaptan kurtulan dört bin kişi, yanlarında Sâlih [de olduğu halde] oraya yerleşti. Sâlih orada vefat etti. Bu sebeple o yere Hadramut (ölüm hazır bulundu/geldi) adı verildi; zira Sâlih oraya vardığında (hazır bulunduğunda) vefat etmişti. Bunun üzerine Hudarâ beldesini inşa ettiler, bu kuyunun başına yerleştiler ve el-Gaznevî'nin belirttiğine göre el-Ales b. Cülâs b. Süveyd -es-Sa'lebî'ye göre ise Celhes b. Cülâs- adında bir adamı başlarına yönetici yaptılar. O, aralarında güzel ahlaklı ve kendilerine karşı adil biriydi; veziri olarak da Sinharîb b. Sevâde'yi tayin ettiler. Uzun bir süre orada ikamet edip çoğalana kadar nesil verdiler. Kuyu, bütün şehri, kırlarını ve orada bulunan davar, koyun, sığır ve benzeri tüm hayvanları suluyordu. Zira üzerine kurulmuş pek çok makara, onunla görevlendirilmiş pek çok adam ve insanlar için doldurulan mermerden havuz benzeri çok sayıda ebasîz (أَبَازِن -nûn harfi ile-) bulunmaktaydı; [bunun biri insanlar için], diğeri binek hayvanları, diğeri sığırlar, diğeri de koyunlar içindi. Kuyunun bakıcıları gece gündüz nöbetleşe su çekerlerdi ve onların bundan başka suları yoktu. Başa getirdikleri kralın ömrü uzun oldu; ölüm vakti gelip çattığında sureti değişmeden kalsın diye bedenine yağ sürüldü. Aralarından biri ölüp de kendilerince saygın biri olduğunda hep böyle yaparlardı. Kral vefat edince bu durum onlara çok ağır geldi, işlerinin bozulduğunu düşündüler ve hep birlikte ağlaşıp feryat ettiler. Şeytan bu durumu fırsat bilip ölümünden günler sonra kralın bedenine girdi, onlarla konuştu ve şöyle dedi: "Ben ölmedim, ancak ne yapacağınızı görmek için sizden gizlendim." Buna son derece sevindiler. Şeytan kralın yakınlarına, suretindeki ölüm hâli anlaşılmasın diye kendisiyle onlar arasına bir perde çekmelerini ve onlarla perdenin arkasından konuşmasını emretti. Perdenin arkasına yemeyen ve içmeyen bir put diktiler. [Şeytan] onlara asla ölmeyeceğini ve kendilerinin ilahı olduğunu bildirdi. Bütün bunları şeytan kralın diliyle konuşuyordu. Onların pek çoğu inandı, bir kısmı ise şüpheye düştü. Ancak inkâr edip yalanlayan müminlerin sayısı inananlardan daha azdı; ne zaman kendilerine bir nasihatçi söz söylese azarlanıp susturuldu. Sonunda ona tapınma hususunda ittifak ettiler. Bunun üzerine Allah onlara, vahyin uyanıkken değil uykusunda geldiği bir peygamber gönderdi; adı

حَنْظَلَةُ بْنُ صَفْوَانَ، فَأَعْلَمَهُمْ أَنَّ الصُّورَةَ صَنَمٌ لَا رُوحَ لَهُ، وَأَنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ أَضَلَّهُمْ، وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَتَمَثَّلُ بِالْخَلْقِ، وَأَنَّ الْمَلِكَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ شَرِيكًا لِلَّهِ، وَوَعَظَهُمْ وَنَصَحَهُمْ وَحَذَّرَهُمْ سَطْوَةَ رَبِّهِمْ وَنِقْمَتَهُ، فَآذَوْهُ وَعَادَوْهُ وَهُوَ يَتَعَهَّدُهُمْ بِالْمَوْعِظَةِ وَلَا يُغِبُّهُمْ بِالنَّصِيحَةِ، حَتَّى قَتَلُوهُ فِي السُّوقِ وَطَرَحُوهُ فِي بِئْرٍ، فَعِنْدَ ذَلِكَ أَصَابَتْهُمُ النِّقْمَةُ، فَبَاتُوا شِبَاعًا رِوَاءً مِنَ الْمَاءِ وَأَصْبَحُوا وَالْبِئْرُ قَدْ غَارَ مَاؤُهَا وَتَعَطَّلَ رِشَاؤُهَا، فَصَاحُوا بِأَجْمَعِهِمْ وَضَجَّ النِّسَاءُ وَالْوِلْدَانُ، وَضَجَّتِ الْبَهَائِمُ عَطَشًا، حَتَّى عَمَّهُمُ الْمَوْتُ وَشَمَلَهُمُ الْهَلَاكُ، وَخَلَفَتْهُمْ فِي أَرْضِهِمُ السِّبَاعُ، وَفِي مَنَازِلِهِمُ الثَّعَالِبُ وَالضِّبَاعُ، وَتَبَدَّلَتْ جَنَّاتُهُمْ وَأَمْوَالُهُمْ بِالسِّدْرِ وَشَوْكِ الْعِضَاهِ وَالْقَتَادِ، فَلَا يُسْمَعُ فِيهَا إِلَّا عَزِيفُ الْجِنِّ وَزَئِيرُ الْأَسَدِ، نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ سَطَوَاتِهِ، وَمِنَ الْإِصْرَارِ عَلَى مَا يُوجِبُ نِقْمَاتِهِ. قَالَ السُّهَيْلِيُّ. وَأَمَّا الْقَصْرُ الْمَشِيدُ فَقَصْرٌ بَنَاهُ شَدَّادُ بْنُ عاد بْنِ إِرَمَ، لَمْ يُبْنَ فِي الْأَرْضِ مِثْلُهُ- فِيمَا ذَكَرُوا وَزَعَمُوا- وَحَالُهُ أَيْضًا كَحَالِ هَذِهِ الْبِئْرِ الْمَذْكُورَةِ فِي إِيحَاشِهِ بَعْدَ الْأَنِيسِ، وَإِقْفَارِهِ بَعْدَ الْعُمْرَانِ، وَإِنَّ أَحَدًا لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَدْنُوَ مِنْهُ عَلَى أَمْيَالٍ، لِمَا يُسْمَعُ فِيهِ مِنْ عَزِيفِ الْجِنِّ وَالْأَصْوَاتِ الْمُنْكَرَةِ بَعْدَ النَّعِيمِ وَالْعَيْشِ الرَّغْدِ وَبَهَاءِ الْمُلْكِ وَانْتِظَامِ الْأَهْلِ كَالسِّلْكِ فبادوا وَمَا عَادُوا، فَذَكَّرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَوْعِظَةً وَعِبْرَةً وَتَذْكِرَةً، وَذِكْرًا وَتَحْذِيرًا مِنْ مَغَبَّةِ الْمَعْصِيَةِ وَسُوءِ عَاقِبَةِ الْمُخَالَفَةِ، نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ ذَلِكَ وَنَسْتَجِيرُ بِهِ مِنْ سُوءِ الْمَآلِ. وقيل: إن الذي أهلكهم بخت نصر عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ" الْأَنْبِيَاءِ" فِي قوله:" وَكَمْ قَصَمْنا مِنْ قَرْيَةٍ" [الأنبياء: ١١]. فتعطلت بئرهم وخربت قصورهم.

Hanzala b. Safvân idi. Onlara o suretin ruhsuz bir put olduğunu, şeytanın kendilerini saptırdığını, Allah'ın yaratılmışlara benzemeyeceğini ve kralın Allah'a ortak olamayacağını bildirdi; onlara vaaz etti, nasihat verdi, Rablerinin azabından ve intikamından sakındırdı. Onlar ise kendisine eziyet edip düşmanlık beslediler; o ise aralıksız vaaz etmeye devam ediyor, nasihati kesmiyordu. Nihayet onu çarşıda öldürüp bir kuyuya attılar. İşte o anda azap onları yakaladı; geceyi suya doymuş ve kanmış olarak geçirdiler, sabahladıklarında ise kuyunun suyu çekilmiş ve ipleri işe yaramaz hale gelmişti. Hep birlikte feryat ettiler; kadınlar ve çocuklar ağlaştı, hayvanlar susuzluktan inledi; sonunda ölüm hepsini kuşattı, helak hepsini kapladı. Topraklarında onların yerine yırtıcı hayvanlar, evlerinde ise tilkiler ve sırtlanlar kaldı. Bahçeleri ve malları sedir ağaçlarına, dikenli ıdağ ve katad ağaçlarına dönüştü; artık orada cinlerin uğultusu ve aslanın kükremesinden başka bir şey duyulmaz oldu. Allah'ın azabından ve O'nun gazabını gerektiren şeylerde ısrar etmekten Allah'a sığınırız. es-Süheylî şöyle demiştir: Muhkem köşke gelince; o, Şeddâd b. Âd b. İrem'in inşa ettiği bir köşktür. Anlattıklarına ve iddia ettiklerine göre yeryüzünde onun bir benzeri yapılmamıştı. Onun durumu da o şenlikten sonra ıssızlaşması, mamurluktan sonra harabeye dönmesi bakımından adı geçen bu kuyunun durumu gibidir. Öyle ki orada duyulan cinlerin uğultusu ve korkunç sesler yüzünden hiç kimse miller boyu ona yaklaşamaz; oysa bir zamanlar nimet, refah içinde bir hayat, saltanatın ihtişamı ve halkın ipe dizilmiş inci gibi düzeni vardı. Sonunda helak olup gittiler ve bir daha geri dönmediler. Yüce Allah bu ayette bir öğüt, ibret, hatırlatma, uyarı ve günahın kötü akıbetinden, muhalefetin fena sonucundan sakındırma olarak onları hatırlattı. Bundan Allah'a sığınır, kötü akıbetten O'na iltica ederiz. Denildi ki: Onları helak eden Buhtunnasr'dır; bu, Enbiyâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَكَمْ قَصَمْنا مِنْ قَرْيَةٍ } “Biz helak ettik nice memleketleri...” [Enbiyâ: 11] buyruğunda geçtiği gibidir. Böylece kuyuları atıl kaldı ve köşkleri harabeye döndü.

[سورة الحج (٢٢): آية ٤٦]

[Hac Suresi (22): Ayet 46]

أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (٤٦)

{ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “(Onlar) yeryüzünde hiç dolaşmadılar mı ki düşünecek kalpleri ya da işitecek kulakları olsun? Gerçek şu ki [yalnızca] gözler kör olmaz; fakat asıl göğüslerdeki kalpler kör olur.” (Hac 46)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ) يَعْنِي كُفَّارَ مَكَّةَ فَيُشَاهِدُوا هَذِهِ الْقُرَى فَيَتَّعِظُوا، وَيَحْذَرُوا عِقَابَ اللَّهِ أَنْ يَنْزِلَ بِهِمْ كَمَا نَزَلَ بِمَنْ قَبْلَهُمْ. (فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها) أَضَافَ الْعَقْلَ إِلَى الْقَلْبِ لِأَنَّهُ مَحَلُّهُ كَمَا أَنَّ السَّمْعَ مَحَلُّهُ الْأُذُنُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْعَقْلَ مَحَلُّهُ الدِّمَاغُ، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ، وَمَا أَرَاهَا عَنْهُ صَحِيحَةً. (فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ) قَالَ الْفَرَّاءُ: الْهَاءُ عِمَادٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ فَإِنَّهُ، وَهِيَ قِرَاءَةُ؟؟ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، التَّذْكِيرُ عَلَى الْخَبَرِ، وَالتَّأْنِيثُ عَلَى الْأَبْصَارِ أَوِ الْقِصَّةِ، أَيْ فَإِنَّ الْأَبْصَارَ لَا تَعْمَى، أَوْ فَإِنَّ الْقِصَّةَ. (لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ) أَيْ أَبْصَارُ الْعُيُونِ ثَابِتَةٌ لَهُمْ. (وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ) أَيْ عَنْ دَرْكِ الْحَقِّ وَالِاعْتِبَارِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْبَصَرُ النَّاظِرُ جُعِلَ بُلْغَةً وَمَنْفَعَةً، وَالْبَصَرُ النَّافِعُ فِي الْقَلْبِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لِكُلِّ عَيْنٍ أَرْبَعُ أَعْيُنٍ، يَعْنِي لِكُلِّ إِنْسَانٍ أَرْبَعُ أَعْيُنٍ: عَيْنَانِ فِي رَأْسِهِ لِدُنْيَاهُ، وَعَيْنَانِ فِي قَلْبِهِ لِآخِرَتِهِ، فَإِنْ عَمِيَتْ عَيْنَا رَأْسِهِ وَأَبْصَرَتْ عَيْنَا قَلْبِهِ فَلَمْ يَضُرَّهُ عَمَاهُ شَيْئًا، وَإِنْ أَبْصَرَتْ عَيْنَا رَأْسِهِ وَعَمِيَتْ عَيْنَا قَلْبِهِ فَلَمْ يَنْفَعْهُ نَظَرُهُ شَيْئًا. وَقَالَ قَتَادَةُ وَابْنُ جُبَيْرٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ الْأَعْمَى. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُقَاتِلٌ: لَمَّا نَزَلَ:" وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أعمى" [الاسراء: ٧٢] قَالَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَأَنَا فِي الدُّنْيَا أَعْمَى أَفَأَكُونُ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى؟ فَنَزَلَتْ:" فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ". أَيْ مَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى بِقَلْبِهِ عَنِ الْإِسْلَامِ فهو في الآخرة في النار.

Yüce Allah'ın: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı?” buyruğu, Mekke kâfirlerini kastetmektedir; yani bu kentleri görüp de ibret alsınlar ve kendilerinden öncekilerin başına gelen azabın kendi başlarına da gelmesinden sakınsınlar diye [böyle buyrulmuştur]. { فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها } “Ki düşünecek kalpleri... olsun.” İşitmenin yeri kulak olduğu gibi, aklın yeri de kalp olduğu için akletmeyi kalbe nispet etmiştir. Aklın yerinin beyin olduğu da söylenmiş ve bu Ebû Hanîfe'den rivayet edilmiştir; ancak bunun ondan rivayetinin sahih olduğunu sanmıyorum. { فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ } “Zira gözler kör olmaz.” el-Ferrâ şöyle demiştir: Buradaki hâ zamiri imaddır (zamîr-i şân/kıssa). "Fe-innehu (فَإِنَّهُ)" şeklinde [müzekker de] okunabilir; nitekim Abdullah b. Mes'ûd'un kıraati böyledir ve anlam birdir; müzekker olması habere göredir, müennes olması ise el-ebsâr (gözler) kelimesine veya kıssaya göredir; yani "zira gözler kör olmaz" veya "şüphesiz durum şudur ki..." demektir. { لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ } “Gözler kör olmaz” yani gözlerinin görmesi onlar için sabittir. { وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Fakat göğüslerdeki kalpler kör olur” yani hakkı idrak etmekten ve ibret almaktan yana körleşir. Katâde şöyle demiştir: Bakan göz bir yetinme ve faydalanma vasıtası kılınmıştır; faydalı olan basiret ise kalptedir. Mücâhid şöyle demiştir: Her gözün dört gözü vardır; yani her insanın dört gözü vardır: Başında dünyası için iki göz, kalbinde ahireti için iki göz. Şayet başındaki iki gözü kör olur da kalbindeki iki gözü görürse körlüğü ona hiçbir zarar vermez. Eğer başındaki iki gözü görür de kalbindeki iki gözü kör olursa görmesi ona hiçbir fayda sağlamaz. Katâde ve İbn Cübeyr şöyle demiştir: Bu ayet âmâ olan İbn Ümmi Mektûm hakkında inmiştir. İbn Abbâs ve Mukâtil şöyle demiştir: { وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى } “Kim bu dünyada kör ise...” [İsrâ: 72] ayeti inince İbn Ümmi Mektûm: "Ey Allah'ın Resulü! Ben dünyada âmâyım, ahirette de mi kör olacağım?" dedi. Bunun üzerine: { فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Zira gözler kör olmaz; fakat göğüslerdeki kalpler kör olur” ayeti indi. Yani kim bu dünyada kalbiyle İslâm'a karşı kör ise o, ahirette cehennemdedir.

[سورة الحج (٢٢): آية ٤٧]

[Hac Suresi (22): Ayet 47]

وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٤٧)

{ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٤٧) } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Hâlbuki Allah vaadinden asla dönmez. Rabbinin katında bir gün, sayageldiklerinizden bin yıl gibidir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ) نَزَلَتْ فِي النَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ، وَهُوَ قَوْلُهُ:" فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ ٧٠" [الأعراف: ٧٠]. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي أَبِي جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ، وَهُوَ قَوْلُهُ:" اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ" [الأنفال: ٣٢]. (وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ) أَيْ فِي إِنْزَالِ الْعَذَابِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: اسْتَعْجَلُوا الْعَذَابَ فَأَعْلَمَهُمُ اللَّهُ أنه لا يفوته شي، وَقَدْ نَزَلَ بِهِمْ فِي الدُّنْيَا يَوْمَ بَدْرٍ.

Yüce Allah'ın: { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar” buyruğu en-Nadr b. el-Hâris hakkında inmiştir; bu da onun: { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenlerden isen, bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!” [el-A‘râf 7/70] sözüdür. Bir görüşe göre de Ebû Cehil b. Hişâm hakkında inmiştir; bu da onun: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ } “Ey Allah'ım! Eğer bu Senin katından gelmiş hak [kitabın] ta kendisi ise...” [el-Enfâl 8/32] sözüdür. { وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ } “Hâlbuki Allah vaadinden asla dönmez” yani azabı indirme hususunda [asla vaadinden caymaz]. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Azabın acele gelmesini istediler, Allah da onlara hiçbir şeyin O'nun elinden kaçamayacağını bildirdi. Nitekim dünyada [bu azap] Bedir günü başlarına gelip inmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: يَعْنِي مِنَ الْأَيَّامِ الَّتِي خَلَقَ اللَّهُ فِيهَا السموات وَالْأَرْضَ. عِكْرِمَةُ: يَعْنِي مِنْ أَيَّامِ الْآخِرَةِ، أَعْلَمَهُمُ اللَّهُ إِذِ اسْتَعْجَلُوهُ بِالْعَذَابِ فِي أَيَّامٍ قَصِيرَةٍ أَنَّهُ يَأْتِيهِمْ بِهِ فِي أَيَّامٍ طَوِيلَةٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ: هَذَا وَعِيدٌ لَهُمْ بِامْتِدَادِ عَذَابِهِمْ فِي الآخرة، أي يوم من الأيام عَذَابِهِمْ فِي الْآخِرَةِ أَلْفُ سَنَةٍ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَإِنَّ يَوْمًا فِي الْخَوْفِ وَالشِّدَّةِ فِي الْآخِرَةِ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِنْ سِنِي الدُّنْيَا فِيهَا خَوْفٌ وَشِدَّةٌ، وَكَذَلِكَ يَوْمُ النَّعِيمِ قِيَاسًا. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" مِمَّا يَعُدُّونَ" بِالْيَاءِ الْمُثَنَّاةِ تَحْتُ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ لِقَوْلِهِ:" وَيَسْتَعْجِلُونَكَ". وَالْبَاقُونَ بالتاء على الخطاب، واختاره أبو حاتم.

Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ } “Rabbinin katında bir gün, sayageldiklerinizden bin yıl gibidir” buyruğu hakkında İbn Abbâs ve Mücâhid: "Yani Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günlerden [bir gün gibidir]" demişlerdir. İkrime: "Ahiret günlerinden demektir; kısa günlerde azabın acele gelmesini istediklerinde Allah onlara, bu azabı uzun günlerde getireceğini bildirmiştir" demiştir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Bu, ahiretteki azaplarının uzayacağına dair onlara bir tehdittir; yani ahiretteki azap günlerinden bir gün bin yıldır. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; ahiretteki korku ve şiddet dolu bir gün, dünyadaki korku ve şiddet dolu bin yıl gibidir; aynı şekilde nimet günü de kıyasen böyledir. İbn Kesîr, Hamza ve el-Kisâî, iki noktalı ye ile { مِمَّا يَعُدُّونَ } "sayageldiklerinden" şeklinde okumuşlardır; Ebû Ubeyd de { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ } buyruğundan ötürü bu kıraati tercih etmiştir. Diğerleri ise muhatap sîgasıyla te ile okumuşlardır; Ebû Hâtim de bunu tercih etmiştir.

[سورة الحج (٢٢): آية ٤٨]

[Hac Suresi (22): Ayet 48]

وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨)

{ وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨) } “Halkı zulmediyorken mühlet verdiğim, sonra da yakalayıverdiğim nice kentler vardır! Dönüş ancak banadır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها) أَيْ أَمْهَلْتُهَا مَعَ عُتُوِّهَا. (ثُمَّ أَخَذْتُها) أَيْ بِالْعَذَابِ. (وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ).

Yüce Allah'ın: { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها } “Nice kentler vardır ki mühlet verdim” buyruğu, yani azgınlığına rağmen ona mühlet verdim, demektir. { ثُمَّ أَخَذْتُها } “Sonra da yakalayıverdim” yani azapla [yakalayıverdim]. { وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ } “Dönüş ancak banadır.”

[سورة الحج (٢٢): الآيات ٤٩ الى ٥١]

[Hac Suresi (22): Ayetler 49-51]

قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٥١)

{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٥١) } “De ki: 'Ey insanlar! Ben sizin için apaçık bir uyarıcıyım.' İman edip salih ameller işleyenler için bir bağışlanma ve bol, değerli bir rızık vardır. Ayetlerimizi etkisiz kılmak için yarışanlara gelince, işte onlar cehennem ehlidirler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ) يَعْنِي أَهْلَ مَكَّةَ. (إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ) أَيْ مُنْذِرٌ مُخَوِّفٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ الْإِنْذَارُ فِي أَوَّلِهَا. (مُبِينٌ) أَيْ أُبَيِّنُ لَكُمْ مَا تَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ مِنْ أَمْرِ دِينِكُمْ. (فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ) ٥٠ يَعْنِي الْجَنَّةَ. (وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا) أَيْ فِي إِبْطَالِ آيَاتِنَا. (مُعاجِزِينَ) أي مغالبين مشاقين، قاله ابْنُ عَبَّاسٍ. الْفَرَّاءُ: مُعَانِدِينَ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بن الزبير: مثبطين عن الإسلام. وقال

Yüce Allah'ın: { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ } “De ki: Ey insanlar!” buyruğu Mekke halkını kastetmektedir. { إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ } “Ben sizin için ancak bir uyarıcıyım” yani korkutarak uyaran biriyim demektir. Bakara suresinin başında inzâr (uyarma) konusu geçmişti. { مُبِينٌ } “Apaçık [bir uyarıcıyım]” yani dininiz hususunda muhtaç olduğunuz şeyleri size açıkça bildiriyorum [demektir]. { فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “İman edip salih ameller işleyenler için bir bağışlanma ve bol, değerli bir rızık vardır.” (50) Yani cennet vardır. { وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا } “Ayetlerimiz hakkında çaba gösterenler” yani ayetlerimizi hükümsüz kılmak için [uğraşanlar]; { مُعاجِزِينَ } “[Bizi] âciz bırakacaklarını sanarak” yani üstün gelmeye ve muhalefet etmeye çalışarak [çaba gösterenler] demektir. Bunu İbn Abbâs söylemiştir. el-Ferrâ: "İnatlaşanlar" [demiştir]. Abdullah b. ez-Zübeyr ise: "İslam'dan alıkoymaya çalışanlar" demiştir. [Diğer bir görüşte] şöyle denilmiştir:

الْأَخْفَشُ: مُعَانِدِينَ مُسَابِقِينَ. الزَّجَّاجُ: أَيْ ظَانِّينَ أَنَّهُمْ يُعْجِزُونَنَا لِأَنَّهُمْ ظَنُّوا أَنْ لَا بَعْثَ، وَظَنُّوا أَنَّ اللَّهَ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِمْ، وَقَالَهُ قَتَادَةُ. وَكَذَلِكَ مَعْنَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ وَأَبِي عَمْرٍو" مُعَجِّزِينَ" بِلَا أَلِفٍ مُشَدَّدًا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ يُعَجِّزُونَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْإِيمَانِ بِالنَّبِيِّ ﵇ وَبِالْآيَاتِ، قَالَهُ السُّدِّيُّ. وَقِيلَ: أَيْ يَنْسُبُونَ مَنِ اتَّبَعَ مُحَمَّدًا ﷺ إِلَى الْعَجْزِ، كَقَوْلِهِمْ: جَهَّلْتُهُ وَفَسَّقْتُهُ. (أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ) ١٠.

el-Ahfeş: "İnatlaşanlar, yarışanlar" demiştir. ez-Zeccâc: "Yani yeniden dirilişin olmadığını sanarak ve Allah'ın kendilerine güç yetiremeyeceğini zannederek bizi aciz bırakacaklarını sananlar demektir"; bunu Katâde de söylemiştir. İbn Kesîr ve Ebû Amr'ın elifsiz ve şeddeli olarak { مُعَجِّزِينَ } şeklindeki kıraatinin manası da böyledir. Bunun anlamının, müminleri Peygamber aleyhisselam'a ve ayetlere iman etme hususunda acze düşürmeleri olması da caizdir; bunu es-Süddî söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyan kimseleri, tıpkı "onu cahil saydım (cehheltuhu)" ve "onu fasık saydım (fessektuhu)" sözlerinde olduğu gibi, acizlikle itham ederler. { أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “İşte onlar cehennem ehlidirler.” [Ayet 51].

[سورة الحج (٢٢): آية ٥٢]

[Hac Suresi (22): Ayet 52]

وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢)

{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢) } “Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki, o bir şey temenni ettiğinde (okuduğunda), şeytan onun temennisine (okuyuşuna) bir vesvese/şüphe atmış olmasın. Fakat Allah şeytanın attığı şeyi giderir (nesheder); sonra da ayetlerini sağlamlaştırır. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

فِيهِ ثَلَاثَ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" تَمَنَّى" أَيْ قَرَأَ وَتَلَا. وَ (أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ) أَيْ قِرَاءَتِهِ وَتِلَاوَتِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَجَاءَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ:" وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ وَلَا مُحَدَّثٍ" ذَكَرَهُ مَسْلَمَةُ بْنُ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَرَوَاهُ سُفْيَانُ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ مَسْلَمَةُ: فَوَجَدْنَا الْمُحَدَّثِينَ مُعْتَصِمِينَ بِالنُّبُوَّةِ- عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ- لِأَنَّهُمْ تَكَلَّمُوا بِأُمُورٍ عَالِيَةٍ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ خَطِرَاتٍ، وَنَطَقُوا بِالْحِكْمَةِ الْبَاطِنَةِ فَأَصَابُوا فِيمَا تَكَلَّمُوا وَعُصِمُوا فِيمَا نَطَقُوا، كَعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي قِصَّةِ سَارِيَةَ، وَمَا تكلم به من البراهين العالية.

Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { تَمَنَّى } buyruğu; yani okudu ve tilavet etti demektir. { أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } ise; yani onun kıraatine ve tilavetine [şeytan bir vesvese/şüphe kattı] demektir. Bu husus daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. İbn Atiyye şöyle demiştir: İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o [ayeti]: { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ وَلَا مُحَدَّثٍ } “Senden önce hiçbir resul, hiçbir nebi ve [kendisine ilham olunan] hiçbir muhaddes göndermedik ki...” şeklinde okuyordu. Bunu Mesleme b. el-Kâsım b. Abdillâh zikretmiş, Süfyân da Amr b. Dînâr'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Mesleme şöyle demiştir: "İbn Abbâs'ın kıraatine göre muhaddeslerin (kendilerine ilham olunanların) nübüvvetle koruma altına alındıklarını gördük. Çünkü onlar gayb haberlerine dair yüce ve mühim meselelerden söz etmişler, bâtınî hikmetle konuşmuşlar; konuştuklarında isabet etmiş ve söylediklerinde [yanılmaktan] korunmuşlardır. Tıpkı Sâriye kıssasında ve dile getirdiği yüce delillerde Ömer b. el-Hattâb'ın durumu gibi."

قُلْتُ: وَقَدْ ذَكَرَ هَذَا الْخَبَرَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ فِي كِتَابِ الرَّدِّ لَهُ، وَقَدْ حَدَّثَنِي أَبِي ﵀ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حَرْبٍ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرٍو عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَرَأَ" وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ وَلَا مُحَدَّثٍ" قَالَ أَبُو بَكْرٍ: فَهَذَا حَدِيثٌ لَا يُؤْخَذُ بِهِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ قُرْآنٌ. وَالْمُحَدَّثُ هُوَ الَّذِي يُوحَى إِلَيْهِ فِي نَوْمِهِ، لِأَنَّ رُؤْيَا الْأَنْبِيَاءِ وَحْيٌ. الثَّانِيَةُ- قَالَ الْعُلَمَاءُ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُشْكِلَةٌ مِنْ جِهَتَيْنِ: إِحْدَاهُمَا- أَنَّ قَوْمًا يَرَوْنَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ فِيهِمْ مُرْسَلُونَ وَفِيهِمْ غَيْرُ مُرْسَلِينَ. وَغَيْرُهُمْ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ نَبِيٌّ حَتَّى يَكُونَ مُرْسَلًا. وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ" فَأَوْجَبَ لِلنَّبِيِّ ﷺ الرِّسَالَةَ. وَأَنَّ مَعْنَى" نَبِيٍّ" أَنْبَأَ عَنِ اللَّهِ ﷿، وَمَعْنَى أَنْبَأَ عَنِ اللَّهِ ﷿ الْإِرْسَالُ بِعَيْنِهِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الرَّسُولُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَى الْخَلْقِ بِإِرْسَالِ جِبْرِيلَ ﵇ إِلَيْهِ عِيَانًا، وَالنَّبِيُّ الَّذِي تَكُونُ نُبُوَّتُهُ إِلْهَامًا أَوْ مَنَامًا، فَكُلُّ رَسُولٍ نَبِيٌّ وَلَيْسَ كُلُّ نَبِيٍّ رَسُولًا. قَالَ المهدوي: وهذا هو الصحيح، أن أكل رَسُولٍ نَبِيٌّ وَلَيْسَ كُلُّ نَبِيٍّ رَسُولًا. وَكَذَا ذَكَرَ الْقَاضِي عِيَاضٌ فِي كِتَابِ الشِّفَا قَالَ: وَالصَّحِيحُ وَالَّذِي عَلَيْهِ الْجَمُّ الْغَفِيرُ أَنَّ كُلَّ رَسُولٍ نَبِيٌّ وَلَيْسَ كُلُّ نَبِيٍّ رَسُولًا، وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ، وَأَنَّ الرُّسُلَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ثَلَاثُمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ، أَوَّلُهُمْ آدَمُ وَآخِرُهُمْ مُحَمَّدٌ ﷺ. وَالْجِهَةُ الْأُخْرَى الَّتِي فِيهَا الْإِشْكَالُ وَهِيَ: الثَّالِثَةُ- الْأَحَادِيثُ الْمَرْوِيَّةُ فِي نزول هذه الآية، وليس منها شي يَصِحُّ. وَكَانَ مِمَّا تَمَوَّهَ بِهِ الْكُفَّارُ عَلَى عَوَامِّهِمْ قَوْلُهُمْ: حَقُّ الْأَنْبِيَاءِ أَلَّا يَعْجَزُوا عَنْ شي، فَلِمَ لَا يَأْتِينَا مُحَمَّدٌ بِالْعَذَابِ وَقَدْ بَالَغْنَا فِي عَدَاوَتِهِ؟ وَكَانُوا يَقُولُونَ أَيْضًا: يَنْبَغِي أَلَّا يَجْرِيَ عَلَيْهِمْ سَهْوٌ وَغَلَطٌ، فَبَيَّنَ الرَّبُّ سُبْحَانَهُ أَنَّهُمْ بَشَرٌ، وَالْآتِي بِالْعَذَابِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى مَا يُرِيدُ، وَيَجُوزُ عَلَى الْبَشَرِ السَّهْوُ وَالنِّسْيَانُ وَالْغَلَطُ إِلَى أَنْ يُحْكِمَ اللَّهُ آيَاتِهِ وَيَنْسَخَ حِيَلَ الشَّيْطَانِ. رَوَى اللَّيْثُ عَنْ يُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ قَالَ: قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" وَالنَّجْمِ إِذا هَوى " [النجم: ١] فَلَمَّا بَلَغَ" أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى. وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى ٢٠ - ١٩" [النجم: ٢٠ - ١٩]

Derim ki: Bu haberi Ebû Bekir el-Enbârî de Kitâbü'r-Red adlı eserinde zikretmiştir: Babam rahimehullâh bana tahdis edip şöyle dedi: Bize Ali b. Harb tahdis etti, bize Süfyân b. Uyeyne, Amr'dan, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan tahdis etti ki kendisi: { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ وَلَا مُحَدَّثٍ } şeklinde okumuştur. Ebû Bekir şöyle demiştir: Bu, Kur'an olduğuna dair delil olarak alınamayacak bir hadistir. Muhaddes ise uykusunda kendisine vahyedilen kimsedir; zira peygamberlerin rüyası vahiydir. İkincisi- İlim ehli şöyle demiştir: Bu ayet iki yönden müşküldür: Birincisi: Bir grup, peygamberlerin -Allah'ın salâtları üzerlerine olsun- kimisinin resul kimisinin ise resul olmadığını kabul ederler. Diğerleri ise bir kimseye resul olmadıkça nebi denilmesinin caiz olmadığı görüşündedir. Bunun doğruluğunun delili Yüce Allah'ın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ } “Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki...” buyruğudur; dolayısıyla nebi için de risaleti zorunlu kılmıştır. Zira “nebi” kelimesinin anlamı, Allah azze ve celle'den haber verendir; Allah azze ve celle'den haber vermenin anlamı da bizzat risaletin (elçiliğin) kendisidir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Resul; Cibrîl aleyhisselâm'ın bizzat kendisine açıkça gönderilmesi suretiyle yaratılmışlara gönderilen kimsedir. Nebi ise peygamberliği ilham veya rüya yoluyla olandır. Dolayısıyla her resul bir nebidir; fakat her nebi bir resul değildir. el-Mehdevî şöyle demiştir: Doğru olan da budur; her resul bir nebidir, fakat her nebi resul değildir. Kadı İyâz da eş-Şifâ adlı eserinde böyle zikrederek şöyle demiştir: Sahih olan ve ulemanın çoğunluğunun üzerinde bulunduğu görüş; her resulün bir nebi olduğu, fakat her nebinin resul olmadığıdır. O, Ebû Zer hadisini delil getirmiştir: Peygamberlerden resullerin sayısı üç yüz on üçtür; ilki Âdem, sonuncusu ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Ayetteki işkâlin bulunduğu diğer yön ise: Üçüncüsü- Bu ayetin inişi hakkında rivayet edilen hadislerdir; fakat bunlardan hiçbir şey sahih değildir. Kâfirlerin avam tabakasını yanıltmak için ileri sürdükleri sözlerden biri de şöyle demeleriydi: "Peygamberlerin hakkı hiçbir şeyden âciz kalmamalarıdır; mademki biz düşmanlıkta haddi aştık, o halde Muhammed bize niçin azabı getirmiyor?" Ayrıca şöyle de diyorlardı: "Onlardan hiçbir yanılgı ve hatanın sâdır olmaması gerekir." Bunun üzerine Yüce Rab, onların birer beşer olduğunu, azabı dilediği şekilde getirecek olanın bizzat Yüce Allah olduğunu; Allah ayetlerini muhkem kılıp şeytanın hilelerini iptal edinceye kadar beşer için yanılma, unutma ve hataya düşmenin caiz olduğunu açıkladı. Leys, Yûnus'tan, o Zührî'den, o da Ebû Bekir b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { وَالنَّجْمِ إِذا هَوى } “Battığı zaman yıldıza andolsun ki...” suresini okudu. Ne zaman ki: { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى. وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } “Gördünüz mü Lât ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüleri olan diğer Menât'ı?” ayetine ulaştı...

سَهَا فَقَالَ: (إِنَّ شَفَاعَتَهُمْ تُرْتَجَى) فَلَقِيَهُ الْمُشْرِكُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَسَلَّمُوا عَلَيْهِ وَفَرِحُوا، فَقَالَ: (إِنَّ ذَلِكَ مِنَ الشَّيْطَانِ) فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ" الْآيَةَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا حَدِيثٌ مُنْقَطِعٌ وَفِيهِ هَذَا الْأَمْرُ الْعَظِيمُ. وَكَذَا حَدِيثُ قَتَادَةَ وَزَادَ فِيهِ (وَإِنَّهُنَّ لَهُنَّ الْغَرَانِيقُ الْعُلَا). وأفظع مِنْ هَذَا مَا ذَكَرَهُ الْوَاقِدِيُّ عَنْ كَثِيرِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَجَدَ الْمُشْرِكُونَ كُلُّهُمْ إِلَّا الْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ فَإِنَّهُ أَخَذَ تُرَابًا مِنَ الْأَرْضِ فَرَفَعَهُ إِلَى جَبْهَتِهِ وَسَجَدَ عَلَيْهِ، وَكَانَ شَيْخًا كَبِيرًا. وَيُقَالُ: إِنَّهُ أَبُو أُحَيْحَةَ سَعِيدُ بْنُ الْعَاصِ، حَتَّى نَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ فَقَرَأَ عَلَيْهِ النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ لَهُ: (مَا جِئْتُكَ بِهِ)! وَأَنْزَلَ اللَّهُ:" لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا" [الاسراء: ٧٤]. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا حَدِيثٌ مُنْكَرٌ مُنْقَطِعٌ وَلَا سِيَّمَا مِنْ حَدِيثِ الْوَاقِدِيِّ. وَفِي الْبُخَارِيِّ أَنَّ الَّذِي أَخَذَ قَبْضَةً مِنْ تُرَابٍ وَرَفَعَهَا إِلَى جَبْهَتِهِ هُوَ أُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ. وَسَيَأْتِي تَمَامُ كَلَامِ النَّحَّاسِ عَلَى الْحَدِيثِ- إِنْ شَاءَ اللَّهُ- آخِرَ الْبَابِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا الْحَدِيثُ الَّذِي فِيهِ هِيَ الْغَرَانِيقُ الْعُلَا وَقَعَ فِي كُتُبِ التَّفْسِيرِ وَنَحْوِهَا، وَلَمْ يُدْخِلْهُ الْبُخَارِيُّ وَلَا مُسْلِمٌ، وَلَا ذَكَرَهُ فِي عِلْمِي مُصَنِّفٌ مَشْهُورٌ، بَلْ يَقْتَضِي مَذْهَبُ أَهْلِ الْحَدِيثِ أَنَّ الشَّيْطَانَ أَلْقَى، وَلَا يُعَيِّنُونَ هَذَا السَّبَبَ وَلَا غَيْرَهُ. وَلَا خِلَافَ أَنَّ إِلْقَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّمَا هُوَ لِأَلْفَاظٍ مَسْمُوعَةٍ، بِهَا وَقَعَتِ الْفِتْنَةُ. ثُمَّ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي صُورَةِ هَذَا الْإِلْقَاءِ، فَالَّذِي فِي التَّفَاسِيرِ وَهُوَ مَشْهُورُ الْقَوْلِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَكَلَّمَ بِتِلْكَ الْأَلْفَاظِ عَلَى لِسَانِهِ. وَحَدَّثَنِي أَبِي ﵁ أَنَّهُ لَقِيَ بِالشَّرْقِ مِنْ شُيُوخِ الْعُلَمَاءِ وَالْمُتَكَلِّمِينَ مَنْ قَالَ: هَذَا لَا يَجُوزُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ الْمَعْصُومُ فِي التَّبْلِيغِ، وَإِنَّمَا الْأَمْرُ أَنَّ الشَّيْطَانَ نَطَقَ بِلَفْظٍ أَسْمَعَهُ الْكُفَّارَ عِنْدَ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ:" أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى. وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى ٢٠ - ١٩" [النجم: ٢٠ - ١٩] وَقَرَّبَ صَوْتَهُ مِنْ صَوْتِ النَّبِيِّ ﷺ حَتَّى الْتَبَسَ الْأَمْرُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، وَقَالُوا: مُحَمَّدٌ قَرَأَهَا. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا التَّأْوِيلِ عَنِ الْإِمَامِ أَبِي الْمَعَالِي. وَقِيلَ: الَّذِي أَلْقَى شَيْطَانُ الْإِنْسِ، كَقَوْلِهِ ﷿:" وَالْغَوْا فِيهِ " [فصلت: ٢٦]. قتادة: هو ما تلاه ناعسا.

[Peygamber] yanıldı ve: «Şüphesiz onların şefaati umulur» dedi. Bunun üzerine müşrikler ve kalplerinde hastalık bulunanlar onunla karşılaşıp selâm verdiler ve sevindiler. [Peygamber] ise: «Bu şeytandandır» dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ } “Biz senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki...” ayetini indirdi. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu, munkatı' bir hadistir ve içinde böylesine vahim bir iddia yer almaktadır. Katâde'nin hadisi de böyledir; o rivayette ilave olarak: «Ve şüphesiz onlar, yüce kuğulardır/putlardır (el-garânîku'l-ulâ)» [ifadesi] vardır. Bundan daha vahimi ise el-Vâkıdî'nin Kesîr b. Zeyd'den, onun el-Muttalib b. Abdillâh'tan naklettiği şu rivayettir: "el-Velîd b. el-Mugîre müstesna müşriklerin tamamı secde etti. O ise yerden bir avuç toprak alıp alnına götürdü ve onun üzerine secde etti; çünkü çok yaşlı bir ihtiyardı. Onun Ebû Uhayha Saîd b. el-Âs olduğu da söylenir. Nihayet Cibrîl aleyhisselâm indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona [sureyi] okudu. Cibrîl ona: «[Ben] sana bunu getirmedim!» dedi. Allah da: { لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا } “Neredeyse onlara birazcık meyledecektin” [el-İsrâ 17/74] ayetini indirdi." en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu, özellikle el-Vâkıdî'nin rivayetinden geldiğinde münker ve munkatı' bir hadistir. Buhârî'de ise yerden bir avuç toprak alıp alnına götüren kişinin Ümeyye b. Halef olduğu zikredilmektedir. İnşâallah en-Nehhâs'ın hadisle ilgili sözlerinin tamamı konunun sonunda gelecektir. İbn Atiyye şöyle demiştir: İçinde "onlar yüce kuğulardır (el-garânîku'l-ulâ)" ifadesi geçen bu hadis, tefsir ve benzeri kitaplarda yer almıştır; fakat Buhârî de Müslim de bunu [kitaplarına] almamıştır. Bildiğim kadarıyla meşhur hiçbir musannif de bunu zikretmemiştir. Aksine hadis ehlinin benimsediği görüş şeytanın [bir şey] kattığı/attığı yönündedir; ancak onlar ne bu sebebi ne de başka bir sebebi tayin ederler. Şeytanın ilkasının (katmasının), fitneye sebep olan işitilir lafızlar olduğu hususunda ise ihtilaf yoktur. Sonra insanlar bu ilkanın keyfiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir: Tefsirlerde yer alan ve meşhur olan görüş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu lafızları bizzat kendi diliyle telaffuz ettiğidir. Babam radıyallâhu anh bana anlattı ki; doğuda karşılaştığı ilim ehli ve kelâm ulemasından bazı şeyhler şöyle demiştir: "Bu, tebliğ hususunda masum olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında asla caiz olamaz. Gerçekte hadise şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى. وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } “Lât ve Uzzâ'yı ve diğer üçüncüsü Menât'ı gördünüz mü?” [en-Necm 53/19-20] buyurduğu sırada şeytan, sesini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sesine benzetip yaklaştırarak kâfirlere bir lafız işittirmiş; öyle ki müşriklerin kafası karışmış ve: 'Muhammed bunu okudu' demişlerdir." Bu tevilin bir benzeri İmam Ebü'l-Meâlî'den de rivayet edilmiştir. [Ayet hakkında] şöyle de denilmiştir: İlka eden (araya katan), Yüce Allah'ın: { وَالْغَوْا فِيهِ } “Onda anlamsız gürültüler yapın” [Fussilet 41/26] buyruğunda olduğu gibi insan şeytanıdır. Katâde ise şöyle demiştir: "Bu, uyuklarken okuduğu şeydir."

وَقَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ فِي كِتَابِ الشِّفَا بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ الدَّلِيلَ عَلَى صِدْقِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَنَّ الْأُمَّةَ أَجْمَعَتْ فِيمَا طَرِيقُهُ الْبَلَاغُ أَنَّهُ مَعْصُومٌ فِيهِ مِنَ الْإِخْبَارِ عن شي بِخِلَافِ مَا هُوَ عَلَيْهِ، لَا قَصْدًا وَلَا عمدا ولا سهوا أو غلطا: اعْلَمْ أَكْرَمَكَ اللَّهُ أَنَّ لَنَا فِي الْكَلَامِ عَلَى مُشْكِلِ هَذَا الْحَدِيثِ مَأْخَذَيْنِ: أَحَدُهُمَا- فِي تَوْهِينِ أَصْلِهِ، وَالثَّانِي عَلَى تَسْلِيمِهِ. أَمَّا الْمَأْخَذُ الْأَوَّلُ فَيَكْفِيكَ أَنَّ هَذَا حَدِيثٌ لَمْ يُخَرِّجْهُ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الصِّحَّةِ، وَلَا رَوَاهُ بِسَنَدٍ [صحيح»

Kadı İyâz, eş-Şifâ adlı kitabında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğuna ve ümmetin tebliğ sahasında onun bir şeyi olduğundan farklı haber vermekten ne kasten, ne taammüden, ne de sehven yahut yanılarak korunmuş (masum) olduğu hususunda icma ettiğine dair delilleri zikrettikten sonra şöyle demiştir: Allah seni aziz kılsın, bil ki bu hadisin müşkil tarafını açıklamada iki dayanağımız vardır: Birincisi aslını zayıflatmak/çürütmek, ikincisi ise onu kabul/teslim etmek esasına dayanır. İlk dayanağa gelince: Bu hadisi sahih hadis musanniflerinden hiçbirinin tahriç etmemiş olması ve bunu [sahih»

] سَلِيمٍ مُتَّصِلٍ ثِقَةٌ، وَإِنَّمَا أُولِعَ بِهِ وَبِمِثْلِهِ الْمُفَسِّرُونَ وَالْمُؤَرِّخُونَ الْمُولَعُونَ بِكُلِّ غَرِيبٍ، الْمُتَلَقِّفُونَ مِنَ الصُّحُفِ كُلَّ صَحِيحٍ وَسَقِيمٍ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْبَزَّارُ: وَهَذَا الْحَدِيثُ لَا نَعْلَمُهُ يُرْوَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِإِسْنَادٍ مُتَّصِلٍ يَجُوزُ ذِكْرُهُ، إِلَّا مَا رَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ أبى بشر عن سعيد ابن جبير عن ابن عباس فيما أحسب، والشك فِي الْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ بِمَكَّةَ ... وَذَكَرَ الْقِصَّةَ. وَلَمْ يُسْنِدْهُ عَنْ شُعْبَةَ إِلَّا أُمَيَّةُ بْنُ خَالِدٍ، وَغَيْرُهُ يُرْسِلُهُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَإِنَّمَا يُعْرَفُ عَنِ الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَقَدْ بَيَّنَ لَكَ أَبُو بَكْرٍ ﵀ أَنَّهُ لَا يُعْرَفُ مِنْ طَرِيقٍ يَجُوزُ ذِكْرُهُ سِوَى هَذَا، وَفِيهِ مِنَ الضَّعْفِ مَا نَبَّهَ عَلَيْهِ مَعَ وُقُوعِ الشَّكِّ فِيهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، الَّذِي لَا يُوثَقُ بِهِ وَلَا حَقِيقَةَ معه. وأما حديث الكلبي فمما لَا تَجُوزُ الرِّوَايَةُ عَنْهُ وَلَا ذِكْرُهُ لِقُوَّةِ ضَعْفِهِ وَكَذِبِهِ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ الْبَزَّارُ ﵀. وَالَّذِي مِنْهُ فِي الصَّحِيحِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ:" وَالنَّجْمِ" بِمَكَّةَ فَسَجَدَ وَسَجَدَ مَعَهُ الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ وَالْجِنُّ وَالْإِنْسُ، هَذَا تَوْهِينُهُ مِنْ طَرِيقِ النَّقْلِ. وَأَمَّا الْمَأْخَذُ الثَّانِي فَهُوَ مَبْنِيٌّ عَلَى تَسْلِيمِ الْحَدِيثِ لَوْ صَحَّ. وَقَدْ أَعَاذَنَا اللَّهُ مِنْ صِحَّتِهِ، وَلَكِنْ عَلَى كُلِّ حَالٍ فَقَدْ أَجَابَ أَئِمَّةُ الْمُسْلِمِينَ عَنْهُ بِأَجْوِبَةٍ، مِنْهَا الْغَثُّ وَالسَّمِينُ. وَالَّذِي يَظْهَرُ وَيَتَرَجَّحُ فِي تَأْوِيلِهِ عَلَى تَسْلِيمِهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ كَمَا أَمَرَهُ رَبُّهُ يُرَتِّلُ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا، وَيُفَصِّلُ الْآيَ تَفْصِيلًا فِي قِرَاءَتِهِ، كَمَا رَوَاهُ الثِّقَاتُ عَنْهُ، فَيُمْكِنُ ترصد الشيطان لتلك السكتات وَدَسُّهُ فِيهَا مَا اخْتَلَقَهُ مِنْ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ، مُحَاكِيًا نَغَمَةَ النَّبِيِّ ﷺ بِحَيْثُ يَسْمَعُهُ مَنْ دَنَا إِلَيْهِ مِنَ الْكُفَّارِ، فَظَنُّوهَا مِنْ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ وأشاعوها.

...sağlam, muttasıl ve sika (güvenilir) [bir senetle rivayet etmemiş olmasıdır]. Buna ve benzeri rivayetlere ancak her garip rivayete düşkün olan, sahifelerden sahih-sakim (doğru-yanlış) ne bulursa kapıp alan müfessirler ve tarihçiler rağbet etmiştir. Ebû Bekir el-Bezzâr şöyle demiştir: "Bu hadisin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den zikredilmesi caiz olan muttasıl bir senetle rivayet edildiğini bilmiyoruz; ancak Şu'be'nin Ebû Bişr'den, onun Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan -zannedersem [böyle]- rivayet ettiği ve rivayetteki şüphenin 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de idi...' şeklinde olduğu rivayet müstesnadır..." [diyerek] kıssayı zikretti. [el-Bezzâr devamla şöyle dedi:] "Bunu Şu'be'den Ümeyye b. Hâlid dışında müsned olarak rivayet eden olmamıştır; başkaları ise Saîd b. Cübeyr'den mürsel olarak rivayet etmektedir. Aslında bu rivayet el-Kelbî'den, o Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan gelen tarikle bilinir." Ebû Bekir [el-Bezzâr] rahimehullâh sana, zikri caiz olan bunun dışında bir yolunun bilinmediğini; onda da zikrettiğimiz, kendisine güvenilmeyen ve bir hakikati bulunmayan şüphenin varlığıyla birlikte dikkat çektiği zayıflığın bulunduğunu açıklamış oldu. Kelbî'nin hadisine gelince; el-Bezzâr rahimehullâh'ın da işaret ettiği gibi, aşırı zayıflığı ve uydurma (yalan) oluşu sebebiyle ondan rivayet etmek de bunu zikretmek de caiz değildir. Sahih'te yer alan rivayet ise şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de { وَالنَّجْمِ } “Necm [suresini]” okudu; secde etti, onunla beraber Müslümanlar, müşrikler, cinler ve insanlar da secde ettiler. İşte bu, [rivayetin] nakil yönünden çürütülmesidir. İkinci dayanak ise, hadisin -sahih olduğu farz edilirse- kabul edilmesine dayanır. -Allah bizi onun sahih olmasından korusun!- Fakat her halükârda Müslümanların imamları buna tutarlısı ve tutarsızıyla çeşitli cevaplar vermişlerdir. Rivayetin kabul edilmesi varsayımında tevilinde öne çıkan ve tercih edilen görüş şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Rabbinin kendisine emrettiği gibi Kur'an'ı tertil üzere (tane tane) okur, sika (güvenilir) ravilerin kendisinden rivayet ettiği üzere okuyuşunda ayetlerin arasını fasılalarla ayırırdı. Şeytanın bu duraklamaları gözetleyip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ses tonunu taklit ederek, uydurduğu o kelimeleri araya sıkıştırmış olması mümkündür. Öyle ki kâfirlerden ona yakın olanlar bunu işitmiş, bu sözü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözü zannederek yaymışlardır.

وَلَمْ يَقْدَحْ ذَلِكَ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ لِحِفْظِ السُّورَةِ قَبْلَ ذَلِكَ عَلَى مَا أَنْزَلَهَا اللَّهُ، وَتَحَقُّقِهِمْ مِنْ حَالِ النَّبِيِّ ﷺ فِي ذَمِّ الْأَوْثَانِ وَعَيْبِهَا مَا عُرِفَ مِنْهُ، فَيَكُونُ مَا رُوِيَ مِنْ حُزْنِ النَّبِيِّ ﷺ لِهَذِهِ الْإِشَاعَةِ وَالشُّبْهَةِ وَسَبَبِ هَذِهِ الْفِتْنَةِ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ " الْآيَةَ. قُلْتُ: وَهَذَا التَّأْوِيلُ أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي هَذَا. وَقَدْ قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ: إِنَّ" فِي ١٠" بِمَعْنَى عِنْدَهُ، أَيْ أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي قُلُوبِ الْكُفَّارِ عِنْدَ تِلَاوَةِ النَّبِيِّ ﷺ، كَقَوْلِهِ ﷿:" وَلَبِثْتَ فِينا " [الشعراء: ١٨] أَيْ عِنْدَنَا. وَهَذَا هُوَ مَعْنَى مَا حَكَاهُ ابْنُ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُلَمَاءِ الشَّرْقِ، وَإِلَيْهِ أَشَارَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ، وَقَالَ قَبْلَهُ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَصٌّ فِي غَرَضِنَا، دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِنَا أَصْلٌ فِي بَرَاءَةِ النَّبِيِّ ﷺ مِمَّا يُنْسَبُ إِلَيْهِ أَنَّهُ قَالَهُ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ" أَيْ فِي تِلَاوَتِهِ. فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ مِنْ سُنَّتِهِ فِي رُسُلِهِ وَسِيرَتِهِ فِي أَنْبِيَائِهِ إِذَا قَالُوا عَنِ اللَّهِ تَعَالَى قَوْلًا زَادَ الشَّيْطَانُ فِيهِ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ كَمَا يَفْعَلُ سَائِرَ الْمَعَاصِي. تَقُولُ: أَلْقَيْتُ في الدار كَذَا، وَأَلْقَيْتُ فِي الْكِيسِ كَذَا، فَهَذَا نَصٌّ في الشيطان أنه زاد في الَّذِي قَالَهُ النَّبِيُّ ﷺ، لَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَكَلَّمَ بِهِ. ثُمَّ ذَكَرَ مَعْنَى كَلَامِ عِيَاضٍ إِلَى أَنْ قَالَ: وَمَا هُدِيَ لِهَذَا إِلَّا الطَّبَرِيُّ لِجَلَالَةِ قَدْرِهِ وَصَفَاءِ فِكْرِهِ وَسَعَةِ بَاعِهِ فِي الْعِلْمِ، وَشِدَّةِ سَاعِدِهِ فِي النَّظَرِ، وَكَأَنَّهُ أَشَارَ إِلَى هَذَا الْغَرَضِ، وَصَوَّبَ عَلَى هَذَا الْمَرْمَى، وَقَرْطَسَ بعد ما ذَكَرَ فِي ذَلِكَ رِوَايَاتٍ كَثِيرَةً كُلُّهَا بَاطِلٌ لَا أَصْلَ لَهَا، وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَمَا رَوَاهَا أَحَدٌ وَلَا سَطَّرَهَا، وَلَكِنَّهُ فَعَّالٌ لِمَا يريد. وأما غيره من التأويلات مما حَكَاهُ قَوْمٌ أَنَّ الشَّيْطَانَ أَكْرَهَهُ حَتَّى قَالَ كَذَا فَهُوَ مُحَالٌ، إِذْ لَيْسَ لِلشَّيْطَانِ قُدْرَةٌ عَلَى سَلْبِ الْإِنْسَانِ الِاخْتِيَارَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى مُخْبِرًا عَنْهُ:" وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي " [إبراهيم: ٢٢]، وَلَوْ كَانَ لِلشَّيْطَانِ هَذِهِ الْقُدْرَةُ لَمَا بَقِيَ لاحد

Müslümanlar daha önce bu sureyi Allah'ın indirdiği şekliyle ezberlemiş oldukları ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in putları yerme ve ayıplama konusundaki bilinen tavrından kesinlikle emin oldukları için, bu durum Müslümanlar nezdinde hiçbir şüphe uyandırmamıştır. Dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzüldüğüne dair rivayet edilen şey, bu dedikodu, şüphe ve bu fitnenin sebebi yüzündendir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ } “Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki...” ayetini indirmiştir. Ben [Kurtubî] derim ki: Bu tevil, bu hususta söylenmiş olanların en güzelidir. Süleymân b. Harb de şöyle demiştir: “fî (فِي)” edatı “ındehu (عِنْدَهُ / onun yanında)” manasındadır; yani şeytan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in tilaveti esnasında kâfirlerin kalplerine [bu sözü] atmıştır. Tıpkı Allah Azze ve Celle'nin: { وَلَبِثْتَ فِينا } “ve aramızda (yanımızda) kaldın” [Şuarâ: 18] buyruğundaki gibi ki, 'yanımızda' demektir. İbn Atiyye'nin babasından, onun da Doğu âlimlerinden naklettiği görüşün anlamı da budur. Kadı Ebû Bekr b. el-Arabî de buna işaret etmiş ve öncesinde şöyle demiştir: “Bu ayet gayemiz hususunda açık bir nas, mezhebimizin doğruluğuna bir delil ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği iddia edilen şeyden berî olduğuna dair temel bir dayanaktır. Zira Allah Teâlâ: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } “Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki, o bir şey okuduğu (temenni ettiği) zaman şeytan onun okuyuşuna bir şey katmış olmasın” buyurmuştur; yani tilavetine [katmış olmasın]. Allah Teâlâ resullerine dair sünnetinin ve nebilerine dair uygulamasının şöyle olduğunu haber vermiştir: Onlar Allah Teâlâ'dan bir söz söylediklerinde, şeytan tıpkı diğer günahlarda yaptığı gibi kendi tarafından buna bir ilave katar. Nitekim sen: 'Eve şunu attım/bıraktım', 'Kese içine şunu attım/koydum' dersin. Dolayısıyla bu [ifade], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat konuştuğuna değil, şeytanın onun söylediği söze fazlalık kattığına dair açık bir nastır.” Ardından [İbnü'l-Arabî], İyâz'ın sözünün anlamını zikredip nihayet şöyle demiştir: “Kadrinin yüceliği, fikrinin berraklığı, ilimdeki enginliği ve nazarî tahlildeki mahareti sebebiyle buna ancak Taberî muvaffak kılınmıştır. O sanki bu maksada işaret etmiş, bu hedefe yönelmiş ve hedefi tam on ikiden vurmuştur; gerçi o bu hususta tamamı batıl ve asılsız birçok rivayeti de zikretmiştir. Rabbin dileseydi onları ne kimse rivayet eder ne de satırlara dökerdi; fakat O, dilediğini hakkıyla yapandır.” Bunun dışındaki tevillerden bir grubun naklettiği, şeytanın onu bu sözü söylemeye zorladığı (ikrah ettiği) şeklindeki görüşe gelince bu imkânsızdır. Çünkü şeytanın insanın iradesini elinden alma gücü yoktur. Nitekim Allah Teâlâ şeytandan haber vererek şöyle buyurmuştur: { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } “Benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu; sadece sizi çağırdım, siz de bana uydunuz” [İbrâhîm: 22]. Eğer şeytanda böyle bir güç olsaydı, hiçbir...

مِنْ بَنِي آدَمَ قُوَّةٌ فِي طَاعَةٍ، وَمَنْ تَوَهَّمَ أَنَّ لِلشَّيْطَانِ هَذِهِ الْقُوَّةَ فَهُوَ قَوْلُ الثَّنْوِيَّةِ وَالْمَجُوسِ فِي أَنَّ الْخَيْرَ مِنَ اللَّهِ وَالشَّرَّ مِنَ الشَّيْطَانِ. وَمَنْ قَالَ جَرَى ذَلِكَ عَلَى لِسَانِهِ سَهْوًا قَالَ: لَا يُبْعِدُ أَنَّهُ كَانَ سَمِعَ الْكَلِمَتَيْنِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَكَانَتَا عَلَى حِفْظِهِ فَجَرَى عِنْدَ قِرَاءَةِ السُّورَةِ مَا كَانَ فِي حِفْظِهِ سَهْوًا، وَعَلَى هَذَا يَجُوزُ السَّهْوُ عَلَيْهِمْ وَلَا يُقَرُّونَ عَلَيْهِ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ هَذِهِ الْآيَةَ تَمْهِيدًا لِعُذْرِهِ وَتَسْلِيَةً لَهُ، لِئَلَّا يُقَالَ: إِنَّهُ رَجَعَ عَنْ بَعْضِ قِرَاءَتِهِ، وَبَيَّنَ أَنَّ مِثْلَ هَذَا جَرَى عَلَى الْأَنْبِيَاءِ سَهْوًا، وَالسَّهْوُ إِنَّمَا يَنْتَفِي عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَدْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ شَيْطَانًا يُقَالُ لَهُ الْأَبْيَضُ كَانَ قَدْ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي صُورَةِ جِبْرِيلَ ﵇ وَأَلْقَى فِي قِرَاءَةِ النَّبِيِّ ﷺ: تِلْكَ الْغَرَانِيقُ الْعُلَا، وَأَنَّ شَفَاعَتَهُنَّ لَتُرْتَجَى. وَهَذَا التَّأْوِيلُ وَإِنْ كَانَ أَشْبَهَ مِمَّا قَبْلَهُ فَالتَّأْوِيلُ الْأَوَّلُ عَلَيْهِ الْمُعَوَّلُ، فَلَا يُعْدَلُ عَنْهُ إِلَى غَيْرِهِ لِاخْتِيَارِ الْعُلَمَاءِ الْمُحَقِّقِينَ إِيَّاهُ، وَضَعْفُ الْحَدِيثِ مُغْنٍ عَنْ كُلِّ تَأْوِيلٍ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ضَعْفِهِ أَيْضًا وَتَوْهِينِهِ مِنَ الْكِتَابِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ " [الاسراء: ٧٣] الْآيَتَيْنِ، فَإِنَّهُمَا تَرُدَّانِ الْخَبَرَ الَّذِي رَوَوْهُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ أَنَّهُمْ كَادُوا يَفْتِنُونَهُ حَتَّى يَفْتَرِيَ، وَأَنَّهُ لَوْلَا أَنْ ثَبَّتَهُ لَكَانَ يَرْكَنُ إِلَيْهِمْ. فَمَضْمُونُ هَذَا وَمَفْهُومُهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَصَمَهُ مِنْ أَنْ يَفْتَرِيَ وَثَبَّتَهُ حَتَّى لَمْ يَرْكَنْ إِلَيْهِمْ قَلِيلًا فَكَيْفَ كَثِيرًا، وَهُمْ يَرْوُونَ فِي أَخْبَارِهِمُ الْوَاهِيَةِ أَنَّهُ زَادَ عَلَى الرُّكُونِ وَالِافْتِرَاءِ بِمَدْحِ آلِهَتِهِمْ، وَأَنَّهُ قَالَ ﵊: افْتَرَيْتُ عَلَى اللَّهِ وَقُلْتُ مَا لَمْ يَقُلْ. وَهَذَا ضِدُّ مَفْهُومِ الْآيَةِ، وَهِيَ تُضَعِّفُ الْحَدِيثَ لَوْ صَحَّ، فَكَيْفَ وَلَا صِحَّةَ لَهُ. وهذا مثل قوله تعالى:" وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ

âdemoğlunda itaate güç kalmazdı. Şeytanda bu gücün bulunduğunu vehmeden kimsenin bu sözü, hayrın Allah'tan, şerrin ise şeytandan olduğunu söyleyen Seneviyye (düalistler) ve Mecûsîlerin sözüdür. "Bu söz onun diline sehven gelmiştir" diyen kimse ise şöyle demiştir: Bu iki kelimeyi müşriklerden işitmiş olması ve hafızasında bulunması, sureyi okurken de hafızasında bulunan şeyin sehven dilinden dökülmüş olması uzak bir ihtimal değildir. Buna göre onlar hakkında sehven yanılma caizdir, ancak bu yanılma üzere bırakılmazlar. Allah azze ve celle, okuduğu şeyin bir kısmından vazgeçti denilmesin diye onun özrünü beyan etmek ve kendisini teselli etmek üzere bu ayeti indirmiş; bunun bir benzerinin peygamberlerin de başına sehven geldiğini açıklamıştır; zira sehven yanılmama sıfatı yalnızca Yüce Allah'a aittir. İbn Abbâs şöyle demiştir: el-Ebyad adında bir şeytan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Cebrâîl aleyhisselam suretinde gelmiş ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıraatine: "Bunlar yüce kuğulardır/putlardır ve şüphesiz onların şefaati umulur" sözünü atmıştır. Bu tevil her ne kadar bir öncekinden daha uygun görünse de güvenilecek olan ilk tevildir; tahkik ehli âlimler onu tercih ettiği için ondan başkasına sapılmaz. Zaten hadisin zayıflığı her türlü tevilden müstağni kılar; Allah'a hamdolsun. Kitap'tan da onun zayıflığına ve hükümsüzlüğüne delalet eden hususlardan biri, Yüce Allah'ın şu iki ayetidir: { وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ } “Neredeyse seni fitneye düşüreceklerdi...” [İsrâ: 73-74]. Zira bu iki ayet rivayet ettikleri haberi reddetmektedir; çünkü Allah Teâlâ, onların iftira etsin diye neredeyse onu fitneye düşüreceklerini, şayet kendisini sebatkâr kılmasaydı neredeyse onlara meyledeceğini belirtmiştir. Bunun muhtevası ve mefhumu şudur ki Allah Teâlâ onu iftira etmekten korumuş ve onlara azıcık bile meyletmeyecek şekilde sebatkâr kılmıştır; nerede kaldı ki çok meyledecek! Onlar ise çürük haberlerinde onun meyletmek ve iftira etmekten de öteye geçerek putlarını övdüğünü ve aleyhisselam'ın: "Allah'a iftira ettim ve O'nun söylemediği şeyi söyledim" dediğini rivayet etmektedirler. Bu ise ayetin mefhumuna tamamen zıttır ve şayet sahih olsaydı hadisi zayıflatıp geçersiz kılardı; nerede kaldı ki hiçbir sıhhati yoktur. Bu durum Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ

" [النساء: ١١٣]. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَلَقَدْ طَالَبَتْهُ قُرَيْشٌ وَثَقِيفٌ إِذْ مَرَّ بِآلِهَتِهِمْ أَنْ يُقْبِلَ بِوَجْهِهِ إِلَيْهَا، وَوَعَدُوهُ بِالْإِيمَانِ بِهِ إِنْ فَعَلَ ذَلِكَ، فَمَا فَعَلَ! وَلَا كَانَ لِيَفْعَلَ! قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: مَا قَارَبَ الرَّسُولُ وَلَا رَكَنَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ كَادُوا، وَدَخَلَتْ إِنْ وَاللَّامُ لِلتَّأْكِيدِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ مَعْنَى" تَمَنَّى" حَدَّثَ، لَا" تَلَا". رُوِيَ عَنْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ ﷿: (إِلَّا إِذا تَمَنَّى) قَالَ: إِلَّا إِذَا حَدَّثَ" أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ) " قال: في حديثه

... [en-Nisâ: 113]. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: "Kureyş ve Sakîf [kabileleri], putlarının yanından geçerken yüzünü onlara doğru çevirmesini Peygamber'den istemişler ve bunu yaptığı takdirde kendisine iman edeceklerini vaat etmişlerdi. Fakat o bunu yapmadı, yapacak da değildi!" İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Resûlullah ne yaklaştı ne de meyletti. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Yani "az kalsın yapacaklardı"; burada 'in' (إِنْ) ve 'lâm' (لَـ) harfleri tekit (pekiştirme) için dahil olmuştur. [Ayette geçen] "temennâ" (تَمَنَّى) kelimesinin "tilavet etti (okudu)" değil, "konuştu / içinden geçirdi" anlamına geldiği de söylenmiştir. Ali b. Ebî Talha vasıtasıyla İbn Abbâs'tan, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { إِلَّا إِذا تَمَنَّى } “ancak bir şey dilediği (içinden geçirdiği) zaman” buyruğu hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Yani konuştuğu zaman; { أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } 'şeytan onun arzusuna (sözüne) [batıl bir şey] katar'" [İbn Abbâs devamla] şöyle demiştir: "Yani onun konuşmasına [katar]."

(فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ) قَالَ: فَيُبْطِلُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي الْآيَةِ وَأَعْلَاهُ وَأَجَلُّهُ. وَقَدْ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَنْبَلٍ بِمِصْرَ صَحِيفَةٌ فِي التَّفْسِيرِ، رَوَاهَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ لَوْ رَحَلَ رَجُلٌ فِيهَا إِلَى مِصْرَ قَاصِدًا مَا كَانَ كَثِيرًا. وَالْمَعْنَى عَلَيْهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا حَدَّثَ نَفْسَهُ أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي حديثه على جهة الحيلة فَيَقُولُ: لَوْ سَأَلْتَ اللَّهَ ﷿ أَنْ يُغْنِمَكَ لِيَتَّسِعَ الْمُسْلِمُونَ، وَيَعْلَمُ اللَّهُ ﷿ أَنَّ الصَّلَاحَ فِي غَيْرِ ذَلِكَ، فَيُبْطِلُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ كَمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄. وَحَكَى الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ جَمِيعًا:" تَمَنَّى" إِذَا حَدَّثَ نَفْسَهُ، وَهَذَا هُوَ الْمَعْرُوفُ فِي اللُّغَةِ. وَحُكِيَا أَيْضًا" تَمَنَّى" إِذَا تَلَا. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَقَالَهُ مُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ وغيرهما. وقال أبو الحسن ابن مَهْدِيٍّ: لَيْسَ هَذَا التَّمَنِّي مِنَ الْقُرْآنِ وَالْوَحْيِ في شي، وَإِنَّمَا كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا صَفِرَتْ يَدَاهُ مِنَ الْمَالِ، وَرَأَى مَا بِأَصْحَابِهِ مِنْ سُوءِ الْحَالِ، تَمَنَّى الدُّنْيَا بِقَلْبِهِ وَوَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ. وَذَكَرَ الْمَهْدَوِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْمَعْنَى: إِذَا حَدَّثَ أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي حَدِيثِهِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ. قُلْتُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً" الْآيَةَ، يَرُدُّ حَدِيثَ النَّفْسِ، وَقَدْ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: لَا خِلَافَ أَنَّ إِلْقَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّمَا هُوَ لِأَلْفَاظٍ مَسْمُوعَةٍ، بِهَا وَقَعَتِ الْفِتْنَةُ، فَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَوْ صَحَّ الْحَدِيثُ وَاتَّصَلَ إِسْنَادُهُ لَكَانَ الْمَعْنَى فِيهِ صَحِيحًا، وَيَكُونُ مَعْنَى سَهَا أَسْقَطَ، وَيَكُونُ تَقْدِيرُهُ: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى، وَتَمَّ الْكَلَامُ، ثُمَّ أَسْقَطَ (وَالْغَرَانِيقُ الْعُلَا) يَعْنِي الْمَلَائِكَةَ (فَإِنَّ شَفَاعَتَهُمْ) يَعُودُ الضَّمِيرُ عَلَى الْمَلَائِكَةِ. وَأَمَّا مَنْ رَوَى: فَإِنَّهُنَّ الْغَرَانِيقُ الْعُلَا، فَفِي رِوَايَتِهِ أَجْوِبَةٌ، مِنْهَا أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ مَحْذُوفًا كَمَا تَسْتَعْمِلُ الْعَرَبُ فِي أَشْيَاءَ كَثِيرَةٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِغَيْرِ حَذْفٍ، وَيَكُونُ تَوْبِيخًا، لِأَنَّ قَبْلَهُ" أَفَرَأَيْتُمْ" وَيَكُونُ هَذَا احْتِجَاجًا عَلَيْهِمْ، فَإِنْ كَانَ فِي الصَّلَاةِ فَقَدْ كَانَ الْكَلَامُ مُبَاحًا فِي الصَّلَاةِ. وَقَدْ رَوَى فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ أَنَّهُ كَانَ مِمَّا يَقْرَأُ: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى. وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى. وَالْغَرَانِقَةَ الْعُلَا. وَأَنَّ شَفَاعَتَهُنَّ لَتُرْتَجَى. رَوَى مَعْنَاهُ عَنْ مُجَاهِدٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ: أَرَادَ بِالْغَرَانِيقِ الْعُلَا الْمَلَائِكَةَ، وَبِهَذَا فَسَّرَ الْكَلْبِيُّ الْغَرَانِقَةَ أَنَّهَا الملائكة. وذلك أن الكفار كانوا يعتقدون [أن] الْأَوْثَانَ وَالْمَلَائِكَةَ بَنَاتِ

{ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ } “Fakat Allah şeytanın attığı şeyi giderir (nesheder)” buyruğu hakkında ise: "Yani Allah şeytanın attığı şeyi iptal eder/boşa çıkarır" demiştir. en-Nahhâs şöyle demiştir: Bu, ayet hakkında söylenmiş sözlerin en güzeli, en yücesi ve en değerlisidir. Nitekim Ahmed b. Muhammed b. Hanbel şöyle demiştir: "Mısır'da Ali b. Ebî Talha'nın rivayet ettiği tefsire dair bir sahife vardır ki, bir kimse sırf onun için Mısır'a yolculuk yapsa bu çok sayılmaz." Buna göre mana şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendi kendine bir şey düşündüğünde, şeytan bir hile yoluyla onun düşüncesine vesvese atarak şöyle derdi: "Müslümanların hali genişlesin diye Allah azze ve celle'den sana ganimet vermesini istesen ya!" Oysa Allah azze ve celle maslahatın bunda değil başka şeyde olduğunu bilir ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın dediği gibi şeytanın attığı şeyi iptal eder. Hem el-Kisâî hem de el-Ferrâ: "Temennâ (تَمَنَّى), insanın kendi kendine bir şey düşünmesidir" demişlerdir ki dilde meşhur olan da budur. Her ikisi de: "Temennâ, tilavet etti anlamına da gelir" demişlerdir. Bu mana İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiş; Mücâhid, ed-Dahhâk ve başkaları da böyle söylemiştir. Ebu'l-Hasan İbn Mehdî ise şöyle demiştir: "Bu temenni, Kur'an'dan ve vahiyden hiçbir şey ile ilgili değildir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem eli maldan boşaldığında ve ashabının kötü halini gördüğünde, şeytanın vesvesesiyle kalbinden dünyayı temenni ederdi." el-Mehdevî de İbn Abbâs'tan şu manayı nakletmiştir: "Konuştuğunda şeytan onun sözüne [bir şey] katardı"; bu Taberî'nin de tercihidir. Derim ki: Yüce Allah'ın: "Şeytanın attığı şeyi bir fitne kılmak için..." ayeti nefsin iç konuşması tevilini reddetmektedir. Nitekim İbn Atiyye: "Şeytanın atmasının ancak fitnenin kendisiyle vuku bulduğu işitilen lafızlar olduğu hususunda ihtilaf yoktur" demiştir; en doğrusunu Allah bilir. en-Nahhâs şöyle demiştir: "Şayet hadis sahih olsaydı ve senedi muttasıl bulunsaydı, içindeki mana da sahih olurdu. Sehven yanılmanın anlamı 'atlamak/düşürmek' olurdu ve takdiri şöyle olurdu: 'Gördünüz mü Lât ve Uzzâ'yı?' Söz tamamlanır, ardından [sözü] düşürürdü; 'Yüce kuğulardır (yani meleklerdir), şüphesiz onların şefaati...' derken zamir meleklere dönerdi. 'Şüphesiz onlar yüce kuğulardır' şeklinde rivayet eden kimseye gelince; onun rivayetine verilen cevaplar vardır: Bunlardan biri, Arapların pek çok şeyde kullandığı gibi 'kavl' (söz) kelimesinin hazfedilmiş olmasıdır. Hazifsiz olması da caizdir ve bu bir azarlama/kınama olur; çünkü öncesinde 'Gördünüz mü?' ifadesi vardır ve bu onlara karşı bir hüccet getirme olur. Eğer bu durum namazda gerçekleşmişse, o dönemde namazda konuşmak mubah idi." Bu kıssada onun okuduğu şeyler arasında şunun da bulunduğu rivayet edilmiştir: "Gördünüz mü Lât ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüleri olan diğer Menât'ı? Ve yüce kuğuları/melekleri? Şüphesiz onların şefaati elbette umulur." Bunun anlamı Mücâhid'den rivayet edilmiştir. el-Hasan: "Yüce garânîk ile melekleri kastetmiştir" demiştir; el-Kelbî de garânika kelimesini "onlar meleklerdir" diye tefsir etmiştir. Şöyle ki kâfirler putların ve meleklerin Allah'ın kızları olduğuna inanıyorlardı;

اللَّهِ، كَمَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ، وَرَدَّ عَلَيْهِمْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ بِقَوْلِهِ:" أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى " فَأَنْكَرَ اللَّهُ كُلَّ هَذَا مِنْ قَوْلِهِمْ. وَرَجَاءُ الشَّفَاعَةِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ صَحِيحٌ، فَلَمَّا تَأَوَّلَهُ الْمُشْرِكُونَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الذِّكْرِ آلِهَتَهُمْ وَلَبَّسَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ بِذَلِكَ، نَسَخَ اللَّهُ مَا أَلْقَى الشَّيْطَانُ، وَأَحْكَمَ اللَّهُ آيَاتِهِ، وَرَفَعَ تِلَاوَةَ تِلْكَ اللَّفْظَتَيْنِ اللَّتَيْنِ وَجَدَ الشَّيْطَانُ بِهِمَا سَبِيلًا لِلتَّلْبِيسِ، كَمَا نُسِخَ كَثِيرٌ مِنَ الْقُرْآنِ، وَرُفِعَتْ تِلَاوَتُهُ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَهَذَا غَيْرُ سَدِيدٍ، لقوله:" فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ" أَيْ يُبْطِلُهُ، وَشَفَاعَةُ الْمَلَائِكَةِ غَيْرُ بَاطِلَةٍ. (وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ) " عَلِيمٌ" بِمَا أَوْحَى إِلَى نَبِيِّهِ ﷺ." حَكِيمٌ" في خلقه.

nitekim Allah Teâlâ onların bu inancını nakletmiş ve bu surede: { أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى } “Erkek size, dişi O'na mı?” buyruğuyla onlara cevap vermiştir; Allah onların bu sözlerinin tamamını reddetmiştir. Meleklerden şefaat umulması ise haktır. Müşrikler bu zikirden maksadın kendi ilahları olduğunu tevil edip şeytan da bu hususta onların kafasını karıştırınca, Allah şeytanın attığı şeyi neshetti, ayetlerini muhkem kıldı ve şeytanın yanıltma yolu bulduğu o iki lafzın tilavetini, Kur'an'dan pek çok şeyin neshedilip tilavetinin kaldırıldığı gibi yürürlükten kaldırdı. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Bu doğru bir görüş değildir; çünkü Allah'ın: { فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ } “Fakat Allah şeytanın attığı şeyi giderir (nesheder)” buyruğu, onu iptal edip boşa çıkarır demektir; meleklerin şefaati ise batıl/boş değildir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” { عَلِيمٌ } “Bilen” Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyettiği şeyi bilendir; { حَكِيمٌ } “Hüküm ve hikmet sahibi” ise yarattıklarında hikmetle hükmedendir.

[سورة الحج (٢٢): آية ٥٣]

[Hac Suresi (22): Ayet 53]

لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٣)

{ لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٣) } “[Allah bunu], şeytanın attığı şeyi kalplerinde hastalık bulunanlar ve kalpleri katılaşmış olanlar için bir fitne (sınav) kılmak üzere yapar. Şüphesiz o zalimler, haktan pek uzak bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً) أَيْ ضَلَالَةً. (لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) أَيْ شِرْكٌ وَنِفَاقٌ. (وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ) فَلَا تَلِينُ لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ يَجُوزُ عَلَيْهِمُ السَّهْوُ وَالنِّسْيَانُ وَالْغَلَطُ بِوَسْوَاسِ الشَّيْطَانِ أَوْ عِنْدَ شُغْلِ الْقَلْبِ حَتَّى يَغْلَطَ، ثُمَّ يُنَبَّهَ وَيَرْجِعَ إِلَى الصَّحِيحِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ:" فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ". وَلَكِنْ إِنَّمَا يَكُونُ الْغَلَطُ عَلَى حَسَبِ مَا يَغْلَطُ أَحَدُنَا، فَأَمَّا مَا يُضَافُ إِلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِمْ: تِلْكَ الْغَرَانِيقُ الْعُلَا، فَكَذِبٌ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، لِأَنَّ فِيهِ تَعْظِيمَ الْأَصْنَامِ، وَلَا يَجُوزُ ذَلِكَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ، كَمَا لَا يَجُوزُ أَنْ يَقْرَأَ بَعْضَ الْقُرْآنِ ثُمَّ يُنْشِدَ شِعْرًا وَيَقُولَ: غَلِطْتُ وَظَنَنْتُهُ قُرْآنًا. (وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ) أَيِ الْكَافِرِينَ لَفِي خِلَافٍ وَعِصْيَانٍ وَمُشَاقَّةٍ لِلَّهِ ﷿ وَلِرَسُولِهِ ﷺ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" البقرة " والحمد لله وحده.

Yüce Allah'ın: { لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً } “Şeytanın attığı şeyi bir fitne kılmak için...” buyruğu, yani bir sapıklık [kılmak için demektir]. { لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık bulunanlar” yani şirk ve nifak bulunanlar [için]. { وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ } “Ve kalpleri katılaşmış olanlar” öyle ki Allah Teâlâ'nın emrine karşı yumuşamaz. es-Sa'lebî şöyle demiştir: Bu ayette, peygamberlerin şeytanın vesvesesiyle veya kalbin meşguliyeti anında yanılabileceğine, unutabileceğine ve hata edebileceğine; sonra uyarılıp doğruya döneceğine delil vardır; bu da Yüce Allah'ın: { فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ } “Fakat Allah şeytanın attığı şeyi giderir (nesheder); sonra da ayetlerini sağlamlaştırır” buyruğunun manasıdır. Ancak bu yanılma, herhangi birimizin yanılması kabilinden olur. Onların iddia ettiği "Bunlar yüce kuğulardır/putlardır" sözünün ona nispet edilmesine gelince; bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e atılmış bir iftiradır; çünkü bunda putları yüceltme vardır ve peygamberler hakkında bu caiz değildir; tıpkı Kur'an'dan bir parça okuyup ardından şiir inşad ettikten sonra "Yanıldım, onu Kur'an sandım" demesinin caiz olamayacağı gibi. { وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } “Şüphesiz o zalimler, haktan pek uzak bir ayrılık içindedirler” yani kâfirler Allah azze ve celle'ye ve Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı bir muhalefet, isyan ve düşmanlık içindedirler. Bu konu "Bakara"da geçmişti. Hamd yalnızca Allah'a mahsustur.

[سورة الحج (٢٢): آية ٥٤]

[Hac Suresi (22): Ayet 54]

وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٤)

{ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Kendilerine ilim verilenler de onun Rabbinden [gelen] bir hak olduğunu bilsinler, böylece ona iman etsinler ve kalpleri ona saygıyla bağlansın diye [böyle yapar]. Şüphesiz Allah, iman edenleri dosdoğru bir yola iletendir.” (54)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ) أَيْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَقِيلَ: أَهْلُ الْكِتَابِ. (أَنَّهُ) أَيْ أَنَّ الَّذِي أُحْكِمَ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ هُوَ (الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ) أَيْ تَخْشَعَ وَتَسْكُنَ. وَقِيلَ: تُخْلِصَ. (وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا) قَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ:" وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا" بِالتَّنْوِينِ. (إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ) أي يثبتهم على الهداية.

Yüce Allah'ın: { وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “Ve kendilerine ilim verilenler... bilsinler diye” buyruğu, yani müminlerden olanlar [demektir]. Ehl-i Kitap olduğu da söylenmiştir. { أَنَّهُ } “Onun... olduğunu” yani Kur'an ayetlerinden muhkem kılınan şeyin, { الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ } “Rabbinden gelen hak olduğunu bilsinler, ona inansınlar ve kalpleri ona saygıyla bağlansın” yani kalpleri huşû duysun ve huzur bulsun. İhlasla bağlansın, diye de açıklanmıştır. { وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz Allah, iman edenleri... iletendir” buyruğunu Ebû Hayve tenvin ile "ve innallâhe lehâdinillezîne âmenû (وَإِنَّ اللَّهَ لَهَادٍ الَّذِينَ آمَنُوا)" şeklinde okumuştur. { إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Dosdoğru bir yola” yani onları hidayet üzere sabit kılar.

[سورة الحج (٢٢): آية ٥٥]

[Hac Suresi (22): Ayet 55]

وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥)

{ وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥) } “İnkâr edenler ise, o kıyamet saati ansızın kendilerine gelinceye veya kısır bir günün azabı başlarına çatıncaya kadar ondan sürekli bir şüphe içinde kalırlar.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ) يَعْنِي فِي شَكٍّ من القرآن، قاله ابْنُ جُرَيْجٍ. وَغَيْرُهُ: مِنَ الدِّينِ، وَهُوَ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ. وَقِيلَ: مِمَّا أَلْقَى الشَّيْطَانُ عَلَى لِسَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَيَقُولُونَ: مَا بَالُهُ ذَكَرَ الْأَصْنَامَ بِخَيْرٍ ثُمَّ ارْتَدَّ عَنْهَا. وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ:" فِي مُرْيَةٍ" بِضَمِّ الْمِيمِ. وَالْكَسْرُ أَعْرَفُ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. (حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ) أَيِ الْقِيَامَةُ. (بَغْتَةً) أَيْ فَجْأَةً. (أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ) قَالَ الضَّحَّاكُ: عَذَابُ يَوْمٍ لَا لَيْلَةَ لَهُ وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ. النَّحَّاسُ: سُمِّيَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ عَقِيمًا لِأَنَّهُ لَيْسَ يَعْقُبُ بَعْدَهُ يَوْمًا مِثْلَهُ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ الضَّحَّاكِ. وَالْعَقِيمُ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَمَّنْ لَا يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ، وَلَمَّا كَانَ الْوَلَدُ يَكُونُ بَيْنَ الْأَبَوَيْنِ وَكَانَتِ الْأَيَّامُ تَتَوَالَى قَبْلُ وَبَعْدُ، جَعْلَ الِاتِّبَاعَ فِيهَا بِالْبَعْدِيَّةِ كَهَيْئَةِ الْوِلَادَةِ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ بَعْدَ ذَلِكَ الْيَوْمِ يَوْمٌ وُصِفَ بِالْعَقِيمِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: الْمُرَادُ عَذَابُ يَوْمِ بَدْرٍ، وَمَعْنَى عَقِيمٍ لَا مِثْلَ لَهُ فِي عِظَمِهِ، لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ قَاتَلَتْ فِيهِ. ابْنُ جُرَيْجٍ: لِأَنَّهُمْ لَمْ يَنْظُرُوا فِيهِ إِلَى اللَّيْلِ، بَلْ قَتَلُوا قَبْلَ الْمَسَاءِ فَصَارَ يَوْمًا لَا لَيْلَةَ لَهُ. وَكَذَلِكَ يَكُونُ مَعْنَى قَوْلِ الضَّحَّاكِ أَنَّهُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، لِأَنَّهُ لَا لَيْلَةَ لَهُ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِيهِ رَأْفَةٌ وَلَا رَحْمَةٌ، وَكَانَ عَقِيمًا مِنْ كُلِّ خَيْرٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ " [الذاريات: ٤١] أَيِ الَّتِي لَا خَيْرَ فِيهَا وَلَا تَأْتِي بمطر ولا رحمة.

Yüce Allah'ın: { وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ } “İnkâr edenler ise ondan sürekli bir şüphe içinde kalırlar” buyruğu hakkında İbn Cüreyc: “Yani Kur'an'dan yana bir şüphe içindedirler” demiştir. Başkaları ise: “Dinden -ki o dosdoğru yoldur- [yana şüphe içindedirler]” demiştir. Şöyle de denilmiştir: “Şeytanın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in diline attığı şeyden [ötürü şüphe içindedirler] ve: 'Ona ne oluyor ki putları övgüyle andı da sonra bundan vazgeçti?' derler.” Ebû Abdirrahmân es-Sülemî bu kelimeyi mîm harfini ötre ile “فِي مُرْيَةٍ” (fî müryetin) şeklinde okumuştur. Kesreli okuyuş ise daha meşhurdur; bunu en-Nehhâs belirtmiştir. { حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ } “O kıyamet saati kendilerine gelinceye” yani kıyamet; { بَغْتَةً } “ansızın” yani birdenbire; { أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ } “veya kısır bir günün azabı başlarına çatıncaya kadar.” ed-Dahhâk şöyle demiştir: “Gecesi olmayan bir günün azabı [demektir] ki o da kıyamet günüdür.” En-Nehhâs der ki: Kıyamet gününe akîm (kısır) denilmiştir; çünkü kendisinden sonra onun gibi bir gün gelmeyecektir. ed-Dahhâk'ın sözünün anlamı da budur. Lügatte akîm (الْعَقِيمُ), çocuğu olmayan kimse için kullanılan bir ifadedir. Çocuk anne ve babadan meydana geldiği ve günler de önce ve sonra birbiri ardınca aktığı için, günlerin birbirini izlemesi doğumun durumuna benzetilmiştir. O günden sonra başka bir gün gelmeyeceği için de o [gün] ‘akîm’ (kısır) olarak nitelendirilmiştir. İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde şöyle demişlerdir: “Bundan kasıt Bedir gününün azabıdır. ‘Akîm’ olmasının anlamı ise büyüklüğü bakımından eşi benzeri bulunmamasıdır; çünkü melekler o günde savaşmıştır.” İbn Cüreyc: “Çünkü onlar o günde geceye kadar bekletilmediler, bilakis akşam olmadan önce öldürüldüler; böylece gecesi olmayan bir gün oldu” demiştir. Aynı şekilde ed-Dahhâk'ın, bunun gecesi bulunmadığı için kıyamet günü olduğu yönündeki sözünün anlamı da bu kabildendir. Şöyle de denilmiştir: “Çünkü o günde hiçbir şefkat ve merhamet yoktu; o gün her türlü hayırdan yoksundu (kısırdı).” Yüce Allah'ın: { إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ } [ez-Zâriyât 51/41] “Hani onların üzerine o kısır rüzgârı göndermiştik” buyruğu da bu kabildendir; yani içinde hiçbir hayır bulunmayan, yağmur ve rahmet getirmeyen [rüzgâr].

[سورة الحج (٢٢): الآيات ٥٦ الى ٥٧]

[Hac Suresi (22): Ayetler 56-57]

الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (٥٧)

{ الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (٥٧) } “O gün mülk ve hâkimiyet yalnızca Allah'ındır; aralarında hükmünü verir. Artık iman edip salih ameller işleyenler Naim cennetlerindedirler. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ) يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ هُوَ لِلَّهِ وَحْدَهُ لَا مُنَازِعَ لَهُ فِيهِ وَلَا مُدَافِعَ. وَالْمُلْكُ هُوَ اتِّسَاعُ المقدر ولمن لَهُ تَدْبِيرُ الْأُمُورِ. ثُمَّ بَيَّنَ حُكْمَهُ فَقَالَ: (فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ. وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ.) قُلْتُ: وَقَدْ يَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ بِ" يَوْمَئِذٍ" لِيَوْمِ بَدْرٍ، وَقَدْ حَكَمَ فِيهِ بِإِهْلَاكِ الْكَافِرِ وَسَعَادَةِ الْمُؤْمِنِ، وَقَدْ قَالَ ﵇ لِعُمَرَ: (وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ اللَّهُ اطَّلَعَ عَلَى أَهْلِ بَدْرٍ فَقَالَ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ غَفَرْتُ لكم).

Yüce Allah'ın: { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ } “O gün mülk yalnızca Allah'ındır; aralarında hükmünü verir” buyruğu, yani kıyamet günü mülk hiçbir ortağı ve itiraz edeni olmaksızın sadece Allah'a aittir. Mülk, kudretin genişliği ve işleri tedbir edip yönetme yetkisinin kime ait olduğu durumudur. Sonra O, hükmünü açıklayarak şöyle buyurmuştur: { فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ. وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ. } “Artık iman edip salih ameller işleyenler Naim cennetlerindedirler. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır.” Derim ki: { يَوْمَئِذٍ } "O gün" ifadesiyle Bedir gününe işaret edilmiş olması da muhtemeldir; zira Allah o günde kâfirin helakine, müminin ise mutluluğuna hükmetmiştir. Nitekim [Peygamber] aleyhisselam Ömer'e şöyle buyurmuştur: "Ne bilirsin, belki de Allah Bedir ehline muttali olup: 'Dilediğinizi yapın, muhakkak ki ben sizi bağışladım' demiştir."

[سورة الحج (٢٢): الآيات ٥٨ الى ٥٩]

[Hac Suresi (22): Ayetler 58-59]

وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨) لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩)

{ وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨) لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩) } “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenleri, Allah muhakkak güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır. Onları kesinlikle razı olacakları bir yere girdirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hilim sahibidir.”

أَفْرَدَ ذِكْرَ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ مَاتُوا وَقُتِلُوا تَفْضِيلًا لَهُمْ وَتَشْرِيفًا عَلَى سَائِرِ الْمَوْتَى. وَسَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَمَّا مَاتَ بِالْمَدِينَةِ عُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الْأَسَدِ قَالَ بَعْضُ النَّاسِ: مَنْ قُتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَفْضَلُ مِمَّنْ مَاتَ حَتْفَ أَنْفِهِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مُسَوِّيَةً بَيْنَهُمْ، وَأَنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ جَمِيعَهُمْ رِزْقًا حَسَنًا. وَظَاهِرُ الشَّرِيعَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَقْتُولَ أَفْضَلُ. وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الْمَقْتُولَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَيِّتَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ شَهِيدٌ، وَلَكِنْ لِلْمَقْتُولِ مَزِيَّةُ مَا أَصَابَهُ فِي ذَاتِ اللَّهِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُمَا سَوَاءٌ، وَاحْتَجَّ بِالْآيَةِ، وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ

Diğer ölülerden üstün kılmak ve onları şereflendirmek üzere, ölen ve öldürülen muhacirleri özellikle zikretmiştir. Bu ayetin iniş sebebi şudur: Medine'de Osman b. Maz'ûn ve Ebû Seleme b. Abdilesed vefat ettiğinde bazı kimseler: "Allah yolunda öldürülen kimse, yatağında (kendi eceliyle) ölen kimseden daha faziletlidir" dediler. Bunun üzerine aralarını eşit kılan ve Allah'ın hepsini güzel bir rızıkla rızıklandıracağını bildiren bu ayet indi. Şeriatın zahiri ise öldürülen kimsenin daha faziletli olduğuna delalet etmektedir. Bazı ilim ehli şöyle demiştir: "Allah yolunda öldürülen de Allah yolunda ölen de şehittir; ancak öldürülen kimse için Allah yolunda uğradığı musibetten ötürü bir üstünlük vardır." Bazıları ise: "İkisi eşittir" demiş ve bu ayet ile Yüce Allah'ın şu buyruğunu delil getirmişlerdir: { وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ

أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ ١٠٠

أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “...artık onun mükâfatı Allah'a aittir”

" [النساء: ١٠٠]، وَبِحَدِيثِ أُمِّ حَرَامٍ، فَإِنَّهَا صُرِعَتْ عَنْ دَابَّتِهَا فَمَاتَتْ وَلَمْ تُقْتَلْ فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ ﷺ: (أَنْتِ مِنَ الْأَوَّلِينَ)، وَبِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَدِيثِ عبد الله ابن عَتِيكٍ: (مَنْ خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَخَرَّ عَنْ دَابَّتِهِ فَمَاتَ أَوْ لَدَغَتْهُ حَيَّةٌ فَمَاتَ أَوْ مَاتَ حَتْفَ أَنْفِهِ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَمَنْ مَاتَ قَعْصًا فَقَدِ اسْتَوْجَبَ الْمَآبَ (. وَذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ فِي حَدِيثٍ ذَكَرَ فِيهِ رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أُصِيبَ فِي غَزَاةٍ بِمَنْجَنِيقٍ فَمَاتَ وَالْآخَرُ مَاتَ هُنَاكَ، فَجَلَسَ فَضَالَةُ عِنْدَ الْمَيِّتِ فَقِيلَ لَهُ: تَرَكْتَ الشَّهِيدَ وَلَمْ تَجْلِسْ عِنْدَهُ؟ فَقَالَ: مَا أُبَالِي مِنْ أَيِّ حُفْرَتَيْهِمَا بُعِثْتُ، ثُمَّ تَلَا قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا" الْآيَةَ كُلَّهَا. وَقَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ عَامِرٍ: كَانَ فَضَالَةُ بِرُودِسَ أَمِيرًا عَلَى الْأَرْبَاعِ فَخَرَجَ بِجِنَازَتَيْ رَجُلَيْنِ: أَحَدُهُمَا قَتِيلٌ وَالْآخَرُ مُتَوَفًّى، فَرَأَى مَيْلَ النَّاسِ مَعَ جِنَازَةِ الْقَتِيلِ إِلَى حُفْرَتِهِ، فَقَالَ: أَرَاكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ تَمِيلُونَ مَعَ الْقَتِيلِ! فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا أُبَالِي مِنْ أَيِّ حُفْرَتَيْهِمَا بُعِثْتُ، اقْرَءُوا قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا". كَذَا ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، وَهُوَ مَعْنَى مَا ذَكَرَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ. وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ: إِنَّ لِلْمَقْتُولِ زِيَادَةَ فَضْلٍ بِمَا ثَبَتَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ سُئِلَ: أَيُّ الْجِهَادِ أَفْضَلُ؟ قَالَ: (مَنْ أُهْرِيقَ دَمُهُ وَعُقِرَ جَوَادُهُ). وَإِذَا كَانَ مَنْ أُهْرِيقَ دَمُهُ وَعُقِرَ جَوَادُهُ أَفْضَلَ الشُّهَدَاءِ عُلِمَ أَنَّهُ مَنْ لَمْ يَكُنْ بِتِلْكَ الصِّفَةِ مَفْضُولٌ. قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَهْلُ الشَّامِ:" قُتِّلُوا" بِالتَّشْدِيدِ عَلَى التَّكْثِيرِ. الْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ." (لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ) " أَيِ الْجِنَانَ. قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ" مَدْخَلًا" بِفَتْحِ الْمِيمِ، أَيْ دُخُولًا. وَضَمَّهَا الْبَاقُونَ، وَقَدْ مَضَى فِي" سُبْحَانَ ". (وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عليم بنياتهم، حليم عن عقابهم.

[Nisâ: 100]. Ayrıca Ümmü Harâm hadisini de delil getirmişlerdir; zira o bineğinden düşüp ölmüştü, öldürülmemişti; fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Sen öncekilerdensin" buyurmuştu. Yine Abdullah b. Atîk hadisinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurmasını delil getirmişlerdir: "Kim evinden Allah yolunda muhacir olarak çıkar da bineğinden düşüp ölür veya bir yılan sokup ölür yahut kendi eceliyle yatağında ölürse artık onun mükâfatı Allah'a aittir. Kim de aniden vurularak ölürse cenneti hak etmiştir." İbnü'l-Mübârek, Fadâle b. Ubeyd'den naklettiği bir hadiste iki adamdan bahsetti; bunlardan biri gazada mancınık isabetiyle ölmüş, diğeri ise orada [yatağında] vefat etmişti. Fadâle vefat eden adamın yanında oturdu. Kendisine: "Şehidi bırakıp da onun yanında mı oturdun?" denilince şöyle dedi: "Bu ikisinin hangi kabrinden diriltileceğime aldırmam!" Sonra Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا } “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenler...” ayetinin tamamını okudu. Süleymân b. Âmir şöyle demiştir: Fadâle, Rodos'ta ordu birliklerine komutandı; biri öldürülmüş, diğeri eceliyle ölmüş iki adamın cenazesine çıktı. İnsanların öldürülen adamın cenazesine ve onun kabrine doğru yöneldiğini görünce şöyle dedi: "Ey insanlar, görüyorum ki öldürülen adama meylediyorsunuz! Canım elinde olana yemin ederim ki bu ikisinin hangi kabrinden diriltileceğime aldırmam; Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا } “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenler...” buyruğunu okuyun." es-Sa'lebî tefsirinde böyle zikretmiştir; bu da İbnü'l-Mübârek'in naklettiği rivayetin manasıdır. Öldürülen kimsenin daha fazla fazileti olduğunu söyleyenler ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan şu rivayeti delil getirmişlerdir: Kendisine "Hangi cihat daha faziletlidir?" diye sorulduğunda: "Kanı akıtılan ve atı vurulan kimseninki" buyurmuştur. Kanı akıtılan ve atı vurulan kimse şehitlerin en faziletlisi olduğuna göre, bu vasıfta olmayan kimsenin daha alt derecede olduğu anlaşılır. İbn Âmir ve Şam ehli, çokluk ifade etmesi için şedde ile { قُتِّلُوا } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise şeddesiz okumuşlardır. { لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ } “Onları kesinlikle razı olacakları bir yere girdirecektir” yani cennetlere [girdirecektir]. Medine ehlinin kıraati mimin fethasıyla { مَدْخَلًا } "medhalen" şeklindedir; yani "bir girişle girdirecektir" demektir. Diğerleri ise mimin ötresiyle okumuşlardır; bu da "Sübhân (İsrâ)" Suresi'nde geçmişti. { وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hilim sahibidir.” İbn Abbâs: "Niyetlerini hakkıyla bilendir, onları cezalandırmada hilim sahibidir/acele etmeyendir" demiştir.