وَهَيْهَاتَ هَيْهَاتَ إِلَيْكَ رُجُوعُهَا
«Onların sana dönmesi ne kadar uzak, hem de ne kadar uzak!»
قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَمَنْ كَسَرَ التَّاءَ وَقَفَ عَلَيْهَا بِالْهَاءِ، فَيَقُولُ هَيْهَاهْ. وَمَنْ نَصَبَهَا وَقَفَ بِالتَّاءِ وَإِنْ شَاءَ بِالْهَاءِ. وَمَنْ ضَمَّهَا فَعَلَى مِثْلِ مُنْذُ وَقَطُّ وَحَيْثُ. وَمَنْ قَرَأَ:" هَيْهَاتَ" بِالتَّنْوِينِ فَهُوَ جَمْعٌ ذَهَبَ بِهِ إِلَى التَّنْكِيرِ، كَأَنَّهُ قَالَ بُعْدًا بُعْدًا. وَقِيلَ: خُفِضَ وَنُوِّنَ تَشْبِيهًا بِالْأَصْوَاتِ بِقَوْلِهِمْ: غَاقَ وَطَاقَ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: يَجُوزُ فِي" هَيْهاتَ" أَنْ تَكُونَ جَمَاعَةً فَتَكُونَ التَّاءُ الَّتِي فِيهَا تَاءَ الْجَمِيعِ الَّتِي لِلتَّأْنِيثِ. وَمَنْ قَرَأَ:" هَيْهاتَ" جَازَ أَنْ يَكُونَ أَخْلَصَهَا اسْمًا مُعْرَبًا فِيهِ مَعْنَى الْبُعْدِ، وَلَمْ يَجْعَلْهُ اسْمًا لِلْفِعْلِ فَيَبْنِيهِ. وَقِيلَ: شَبَّهَ التَّاءَ بِتَاءِ الْجَمْعِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ " [البقرة: ١٩٨]. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَكَأَنِّي أَسْتَحِبُّ الْوَقْفَ عَلَى التَّاءِ، لِأَنَّ مِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَخْفِضُ التَّاءَ عَلَى كُلِّ حَالٍ، فَكَأَنَّهَا مِثْلُ عَرَفَاتٍ وَمَلَكُوتٍ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ. وَكَانَ مُجَاهِدٌ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ وَأَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ وَالْكِسَائِيُّ وَابْنُ كَثِيرٍ يَقِفُونَ عَلَيْهَا" هَيْهَاهْ" بِالْهَاءِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي عَمْرٍو أَيْضًا أَنَّهُ كَانَ يَقِفُ عَلَى" هَيْهَاتَ" بِالتَّاءِ، وَعَلَيْهِ بَقِيَّةُ الْقُرَّاءِ لِأَنَّهَا حَرْفٌ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ. مَنْ جَعَلَهُمَا حَرْفًا وَاحِدًا لَا يُفْرَدُ أَحَدُهُمَا مِنَ الْآخَرِ، وَقَفَ عَلَى الثَّانِي بِالْهَاءِ وَلَمْ يَقِفْ عَلَى الْأَوَّلِ، فَيَقُولُ: هَيْهَاتَ هَيْهَاهْ، كَمَا يَقُولُ خَمْسَ عَشْرَةَ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَمَنْ نَوَى إِفْرَادَ أَحَدِهِمَا مِنَ الْآخَرِ وَقَفَ فِيهِمَا جَمِيعًا بِالْهَاءِ وَالتَّاءِ، لِأَنَّ أصل الهاء تاء.
Kisâî şöyle demiştir: Tâ harfini kesre ile okuyan kimse üzerinde he ile vakfeder ve "heyhâh" der. Onu fetha ile okuyan kimse tâ ile vakfeder; dilerse he ile de vakfeder. Onu damme ile okuyan ise "münzü", "kattu" ve "haysü" gibi [harekeleyerek] okur. { هَيْهَاتَ } lafzını tenvin ile okuyan kimseye gelince, bu bir çoğul olup belirsizlik (nekrelik) kastıyla tenvinlenmiştir; sanki "uzaklık ki ne uzaklık!" demiştir. Şöyle de denilmiştir: Ses yansımalarına benzemek üzere karganın ötüşü için kullanılan "ğâka" ve çarpma sesi için kullanılan "tâka" sözlerine benzetilerek kesrelenmiş ve tenvinlenmiştir. Ahfeş şöyle demiştir: "Heyhât" kelimesinin bir çoğul olması caizdir; bu durumda içindeki tâ harfi müenneslik için olan çoğul tâ'sı olur. { هَيْهاتَ } diye okuyan kimsenin, bu kelimeyi içinde uzaklık manası bulunan tam bir mu'reb isim kılmış olması ve onu mebni yapacak şekilde bir fiil ismi saymamış olması caizdir. Yine şöyle de denilmiştir: Tâ harfi, Yüce Allah'ın: { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ } “Arafat'tan ayrılıp akın ettiğinizde” [el-Bakara 198] kavlindeki gibi çoğul tâ'sına benzetilmiştir. Ferrâ şöyle demiştir: Ben tâ üzerinde vakfetmeyi tercih ederim, zira Araplardan tâ'yı her hâlükârda kesreli okuyanlar vardır; bu durumda o Arafât, melekût ve benzerleri gibi olur. Mücâhid, Îsâ b. Ömer, Ebû Amr b. el-Alâ, Kisâî ve İbn Kesîr onun üzerinde "heyhâh" şeklinde he harfiyle vakfederlerdi. Ebû Amr'dan onun { هَيْهَاتَ } üzerinde tâ harfiyle vakfettiği de rivayet edilmiştir; diğer kurrâ da bunun üzerindedir, çünkü o bir harftir (kelimedir). İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Bu ikisini birbirinden ayrılmayan tek bir kelime sayan kimse, önceden geçtiği üzere tıpkı "hamse aşrete" denilmesi gibi ikincisinde he harfiyle durur, birincisinde durmaz ve "heyhâte heyhâh" der. İkisinden birini diğerinden ayrı olarak niyet eden kimse ise her ikisinde de he ve tâ ile durur; çünkü he harfinin aslı tâ'dır.
[سورة المؤمنون (٢٣): آية ٣٧]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 37]
إِنْ هِيَ إِلاَّ حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ (٣٧)
{ إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } “O, ancak bizim şu dünya hayatımızdır; ölürüz ve yaşarız, biz asla yeniden diriltilecek de değiliz.” (37)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا) " هِيَ" كِنَايَةٌ عَنِ الدُّنْيَا، أَيْ مَا الْحَيَاةُ إِلَّا مَا نَحْنُ فِيهِ لَا الْحَيَاةُ الْآخِرَةُ الَّتِي تَعِدُنَا بَعْدَ الْبَعْثِ. (نَمُوتُ وَنَحْيا) يُقَالُ: كَيْفَ قَالُوا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَهُمْ لَا يُقِرُّونَ بِالْبَعْثِ؟ فَفِي هَذَا أَجْوِبَةٌ، مِنْهَا أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: نَكُونُ مَوَاتًا، أَيْ نُطَفًا ثُمَّ نَحْيَا فِي الدُّنْيَا. وَقِيلَ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَحْيَا فِيهَا ونموت، كما قال:" وَاسْجُدِي وَارْكَعِي " [آل عمران: ٤٣]. وَقِيلَ:" نَمُوتُ" يَعْنِي الْآبَاءَ،" وَنَحْيا" يَعْنِي الْأَوْلَادَ. (وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ) أي بعد الموت.
Yüce Allah'ın: { إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } “O, ancak bizim şu dünya hayatımızdır” kavlindeki { هِيَ } zamiri dünyadan kinayedir; yani: Hayat, sadece içinde bulunduğumuz şu hayattır, yeniden dirilişten sonra bize vadettiğin ahiret hayatı değildir. { نَمُوتُ وَنَحْيا } “Ölürüz ve yaşarız” buyruğu için: Yeniden dirilişi kabul etmedikleri halde nasıl "ölürüz ve yaşarız" dediler? diye sorulabilir. Buna dair cevaplar vardır: Birincisi mana şöyledir: Biz önce cansız varlıklar, yani nutfeler oluruz, sonra dünyada yaşarız. Bir diğer görüşe göre burada bir takdim ve tehir vardır; yani: O, ancak içinde yaşadığımız ve öldüğümüz dünya hayatımızdır; nitekim Yüce Allah'ın: { وَاسْجُدِي وَارْكَعِي } “Secde et ve rükûa var” [Âl-i İmrân 43] kavlinde de böyledir. Şöyle de denilmiştir: { نَمُوتُ } “Ölürüz” babaları, { وَنَحْيا } “ve yaşarız” ise çocukları kastetmektedir. { وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } “Biz yeniden diriltilecek de değiliz” yani ölümden sonra.
[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ٣٨ الى ٤١]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 38-41]
إِنْ هُوَ إِلاَّ رَجُلٌ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً وَما نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ (٣٨) قالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ (٣٩) قالَ عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ (٤٠) فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤١)
{ إِنْ هُوَ إِلاَّ رَجُلٌ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً وَما نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ (٣٨) قالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ (٣٩) قالَ عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ (٤٠) فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤١) } “«O, Allah'a karşı yalan uyduran bir adamdan başkası değildir; biz ona inanacak değiliz.» (38) [Peygamber] dedi ki: «Rabbim! Beni yalanlamalarına karşılık bana yardım et!» (39) [Allah] buyurdu ki: «Çok az bir zaman sonra mutlaka pişman olacaklar!» (40) Nihayet onları o korkunç ses hak ile yakalayıverdi; biz de onları bir süprüntü/çerçöp haline getirdik. Artık o zalimler topluluğu uzak olsun! (41)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ) يعنون الرسول. إلا رجل (افْتَرى) أَيِ اخْتَلَقَ. (عَلَى اللَّهِ كَذِباً وَما نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ. قالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ) تَقَدَّمَ. (قالَ عَمَّا قَلِيلٍ) ٤٠ أَيْ عَنْ قَلِيلٍ، وَ" مَا" زَائِدَةٌ مُؤَكَّدَةٌ. (لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ) ٤٠ عَلَى كُفْرِهِمْ، وَاللَّامُ لَامُ الْقَسَمِ، أَيْ وَاللَّهِ لَيُصْبِحُنَّ. (فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ) فِي التَّفَاسِيرِ: صَاحَ بِهِمْ جِبْرِيلُ ﵇ صَيْحَةً وَاحِدَةً مَعَ الرِّيحِ الَّتِي أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِهَا فَمَاتُوا عَنْ آخِرِهِمْ. (فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً) أَيْ هَلْكَى هَامِدِينَ كَغُثَاءِ السَّيْلِ، وَهُوَ مَا يَحْمِلُهُ مِنْ بَالِي الشَّجَرِ مِنَ الْحَشِيشِ وَالْقَصَبِ مِمَّا يَبِسَ وَتَفَتَّتَ. (فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) أَيْ هَلَاكًا لَهُمْ. وَقِيلَ بُعْدًا لَهُمْ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ. وَمِثْلُهُ سَقْيًا له ورعيا.
Yüce Allah'ın: { إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ } “O bir adamdan başkası değildir” kavlinde peygamberi kastetmektedirler. Bir adamdır ki { افْتَرى } yani uydurmuştur { عَلَى اللَّهِ كَذِباً وَما نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ. قالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ } “Allah'a karşı yalan uydurmuştur; biz ona inanacak değiliz. [Peygamber] dedi ki: «Rabbim! Beni yalanlamalarına karşılık bana yardım et!»” kısmı daha önce geçmişti. { قالَ عَمَّا قَلِيلٍ } ٤٠ “[Allah] buyurdu ki: «Çok az bir zaman sonra...»” yani az bir müddet sonra; buradaki "mâ" tekid için ziyadedir. { لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ } ٤٠ “Mutlaka pişman olacaklar” inkârları üzere; lâm harfi yemin lâmı olup "Allah'a yemin olsun ki sabahlayacaklar/olacaklar" demektir. { فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ } “Onları o korkunç ses yakalayıverdi”; tefsirlerde şöyle denmektedir: Cebrâîl (aleyhisselâm), Allah Teâlâ'nın onları helak ettiği rüzgârla birlikte onlara tek bir çığlık attı da hepsi toptan ölüverdi. { فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً } “Biz de onları bir süprüntü haline getirdik”; yani selin getirdiği çerçöp gibi helak olmuş, sönüp gitmiş kıldık; ğusâ (çerçöp), selin taşıdığı ağaç çürükleri, kuru otlar ve parçalanmış kamışlardır. { فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Artık o zalimler topluluğu uzak olsun!”; yani helak olsunlar! Bir görüşe göre: Allah'ın rahmetinden uzak olsunlar! Bu kelime masdar olarak mensûbtur. "Sakyen lehû ve ra'yen" (Allah ona sulaklık ve otlaklık versin) ifadesi de böyledir.
[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ٤٢ الى ٤٤]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 42-44]
ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ (٤٢) مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ (٤٣) ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا كُلَّ مَا جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (٤٤)
{ ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ (٤٢) مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ (٤٣) ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا كُلَّ مَا جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (٤٤) } “Sonra onların ardından başka nesiller var ettik. (42) Hiçbir ümmet ecelini ne öne alabilir ne de erteleyebilir. (43) Sonra peygamberlerimizi birbiri ardınca gönderdik. Her bir ümmete peygamberi geldikçe onu yalanladılar. Biz de onları birbiri ardınca [helake] uğrattık ve onları ibretlik anlatılara dönüştürdük. İnanmayan bir topluluk kahrolsun! (44)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ) أَيْ مِنْ بَعْدِ هَلَاكِ هَؤُلَاءِ. (قُرُوناً) أَيْ أُمَمًا. (آخَرِينَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ: فَكَذَّبُوا أَنْبِيَاءَهُمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ." (مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها) " مِنْ" صِلَةٌ، أَيْ مَا تَسْبِقُ أُمَّةٌ الْوَقْتَ الْمُؤَقَّتَ لَهَا وَلَا تَتَأَخَّرُهُ، مِثْلُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ " [الأعراف: ٣٤]. ومعنى (تَتْرا) تَتَوَاتَرُ، وَيَتَّبِعُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا تَرْغِيبًا وَتَرْهِيبًا. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: وَاتَرْتُ كُتُبِي عَلَيْهِ أَتْبَعْتُ بَعْضَهَا بَعْضًا، إلا أن بين كل كُلِّ وَاحِدٍ وَبَيْنَ الْآخَرِ مُهْلَةٌ. وَقَالَ غَيْرُهُ: الْمُوَاتَرَةُ التَّتَابُعُ بِغَيْرِ مُهْلَةٍ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو:" تَتْرًى" بِالتَّنْوِينِ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ أُدْخِلَ فِيهِ التَّنْوِينُ عَلَى فَتْحِ الرَّاءِ، كَقَوْلِكَ: حَمْدًا وَشُكْرًا، فَالْوَقْفُ عَلَى هَذَا عَلَى الْأَلِفِ الْمُعَوَّضَةِ مِنَ التَّنْوِينِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُلْحَقًا بِجَعْفَرٍ، فَيَكُونُ مِثْلَ أَرْطَى وَعَلْقَى، كَمَا قَالَ:
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ } “Sonra onların ardından var ettik” kavli, yani bunların helak edilmesinden sonra demektir. { قُرُوناً } “Nesiller” yani ümmetler. { آخَرِينَ } “Başkalarını”; İbn Abbâs: İsrâiloğulları'nı kastetmektedir, demiştir; cümlede hazif vardır: "Peygamberlerini yalanladılar, biz de onları helak ettik." { مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها } “Hiçbir ümmet ecelini öne alamaz”; buradaki { مِنْ } zaiddir (pekiştirme amaçlıdır); yani hiçbir ümmet kendisi için takdir edilen vakti öne alamaz ve onu geciktiremez de; nitekim Yüce Allah'ın: { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “Ecelleri geldiği zaman ne bir saat erteleyebilirler ne de öne alabilirler” [el-A'râf 34] kavli de böyledir. { تَتْرا } kelimesinin anlamı: Ardı ardına gelmek, müjdelemek ve sakındırmak maksadıyla birbiri ardınca gelmektir. Asmaî şöyle demiştir: "Mektuplarımı ona ardı ardına gönderdim (vâtertü)", yani her birinin arasında bir mühlet/ara bulunmak şartıyla peş peşe yolladım, demektir. Başkası ise: Tevâtür, fasılasız peş peşe gelmektir, demiştir. İbn Kesîr ve Ebû Amr, râ harfinin fethası üzerine tenvin getirilmiş bir masdar olarak tıpkı "hamden ve şükran" demen gibi tenvinle: "Tetrâ" okumuşlardır; bu durumda vakıf tenvinden bedel olan elif üzerinedir. "Ca'fer" kalıbına mülhak olması da caizdir; bu durumda "artâ" ve "alkâ" gibi olur; şairin dediği gibi:
يَسْتَنُّ فِي عَلْقًى وَفِي مُكُورِ
«Alkâ otu içinde ve kökler arasında hızla koşar.»
فَإِذَا وَقَفَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ جَازَتِ الْإِمَالَةُ، عَلَى أَنْ يَنْوِيَ الْوَقْفَ عَلَى الْأَلِفِ الْمُلْحَقَةِ. وَقَرَأَ وَرْشٌ بَيْنَ اللَّفْظَتَيْنِ، مِثْلُ سَكْرَى وَغَضْبَى، وَهُوَ اسْمُ جَمْعٍ، مِثْلُ شَتَّى وَأَسْرَى. وَأَصْلُهُ وَتْرَى مِنَ الْمُوَاتَرَةِ وَالتَّوَاتُرِ، فَقُلِبَتِ الْوَاوُ تَاءً، مِثْلُ التَّقْوَى والتكلان وتجاه ونحوها. وقيل: هو [من] الْوَتْرُ وَهُوَ الْفَرْدُ، فَالْمَعْنَى أَرْسَلْنَاهُمْ فَرْدًا فَرْدًا. النَّحَّاسُ: وَعَلَى هَذَا يَجُوزُ" تِتْرَا" بِكَسْرِ التَّاءِ الْأُولَى، وَمَوْضِعُهَا نَصْبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، لِأَنَّ مَعْنَى" ثُمَّ أَرْسَلْنا" وَاتَرْنَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ أَيْ مُتَوَاتِرِينَ. (فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً) أَيْ بِالْهَلَاكِ. (وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ) جَمْعُ أُحْدُوثَةٍ وَهِيَ مَا يُتَحَدَّثُ بِهِ، كَأَعَاجِيبَ جَمْعُ أُعْجُوبَةٍ، وَهِيَ مَا يُتَعَجَّبُ مِنْهُ. قَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّمَا يُقَالُ هَذَا فِي الشَّرِّ" جَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ" وَلَا يُقَالُ فِي الْخَيْرِ، كَمَا يُقَالُ: صَارَ فُلَانٌ حَدِيثًا أَيْ عِبْرَةً وَمَثَلًا، كَمَا قَالَ فِي آيَةٍ أخرى:" فَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ وَمَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ " [سبأ: ١٩]. قُلْتُ: وَقَدْ يُقَالُ فُلَانٌ حَدِيثٌ حَسَنٌ، إِذَا كَانَ مُقَيَّدًا بِذِكْرِ ذَلِكَ، وَمِنْهُ قَوْلُ ابْنِ دُرَيْدٍ:
Bu vecih üzere vakfedildiğinde, ziyade kılınan elif üzerinde durmayı niyet etmek kaydıyla imâle caiz olur. Verş ise "sekrâ" ve "ğadbâ" gibi iki lafız arasında (beyne beyne/taklîl ile) okumuştur; bu "şettâ" ve "esrâ" gibi bir ism-i cemdir (topluluk ismidir). Aslı "el-muvâtere" ve "et-tevâtür" kökünden "vetrâ"dır; takvâ, tüklân ve tücâh kelimelerinde olduğu gibi vâv harfi tâ'ya dönüştürülmüştür. Yine denilmiştir ki bu kelime tek anlamına gelen "el-vetr" kökündendir; o zaman mana "onları teker teker gönderdik" olur. Nehhas şöyle demiştir: Bu görüşe göre ilk tâ'nın kesresiyle "titrâ" şeklinde okunması caizdir; iraptaki konumu masdar olarak mansuptur, çünkü { ثُمَّ أَرْسَلْنا } kavlinin manası "ard arda gönderdik"tir. Hâl konumunda olması, yani "mütevâtirler olarak" manasına gelmesi de caizdir. { فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً } “Biz de onları birbiri ardınca [helake] sürükledik” yani helak ile. { وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ } “Onları dillere destan kıldık”; uhdûse kelimesinin çoğuludur ki hakkında konuşulan şey demektir; tıpkı şaşılacak şeyler anlamına gelen u'cûbe kelimesinin çoğulunun e'âcîb olması gibidir. Ahfeş şöyle demiştir: { جَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ } ifadesi sadece şer için söylenir, hayır için söylenmez; nitekim "filan kişi hadis oldu" denildiğinde ibret ve mesel oldu anlamı kastedilir; nitekim diğer bir ayette: { فَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ وَمَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ } “Onları dillere destan kıldık ve paramparça ettik” [Sebe 19] buyrulmuştur. Ben derim ki: Açıkça belirtildiği takdirde "filan güzel bir söz/övünç kaynağı oldu" da denilebilir; İbn Düreyd'in şu sözü bundandır:
وَإِنَّمَا الْمَرْءُ حَدِيثٌ بَعْدَهُ ... فَكُنْ حَدِيثًا حسنا لمن وعى
«Kişi kendisinden sonra sadece anılan bir sözden [ibarettir]... Öyleyse kavrayan [ibret alan] kimse için güzel bir anı ol!»
[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ٤٥ الى ٤٨]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 45-48]
ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ (٤٥) إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً عالِينَ (٤٦) فَقالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ (٤٧) فَكَذَّبُوهُما فَكانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ (٤٨)
{ ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ (٤٥) إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً عالِينَ (٤٦) فَقالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ (٤٧) فَكَذَّبُوهُما فَكانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ (٤٨) } “Sonra Mûsâ'yı ve kardeşi Hârûn'u ayetlerimizle ve apaçık bir delille gönderdik; (45) Firavun'a ve ileri gelenlerine. Fakat büyüklük tasladılar ve onlar üstünlük taslayan/zorba bir topluluk idiler. (46) Bu yüzden: «Bizim gibi iki beşere mi inanacağız? Üstelik kavimleri bize kulluk (kölelik) ederken!» dediler. (47) Böylece ikisini yalanladılar da helak edilenlerden oldular. (48)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ) تَقَدَّمَ. وَمَعْنَى (عالِينَ) مُتَكَبِّرِينَ قَاهِرِينَ لِغَيْرِهِمْ بِالظُّلْمِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ " [القصص: ٤] (فَقالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا) الْآيَةَ، تَقَدَّمَ أَيْضًا. وَمَعْنَى (مِنَ الْمُهْلَكِينَ) أَيْ بِالْغَرَقِ فِي الْبَحْرِ.
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ } “Sonra Mûsâ'yı ve kardeşi Hârûn'u ayetlerimizle ve apaçık bir delille gönderdik” kavli daha önce geçmişti. { عالِينَ } “Üstünlük taslayanlar” kelimesinin manası, Yüce Allah'ın: { إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ } “Şüphesiz Firavun yeryüzünde büyüklük tasladı” [el-Kasas 4] kavlinde buyurduğu gibi zulümle başkalarına karşı büyüklük taslayanlar, onları tahakküm altına alanlar demektir. { فَقالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا } “Dediler ki: Bizim gibi iki beşere mi inanacağız?...” ayeti de daha önce geçmişti. { مِنَ الْمُهْلَكِينَ } “Helak edilenlerden” kavlinin anlamı ise denizde boğulmak suretiyle [helak edilenlerden] demektir.
[سورة المؤمنون (٢٣): آية ٤٩]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 49]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٤٩)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٤٩) } “Andolsun biz Mûsâ'ya, doğru yolu bulsunlar diye o Kitab'ı verdik.” (49)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ) يَعْنِي التَّوْرَاةَ، وَخُصَّ مُوسَى بِالذِّكْرِ لِأَنَّ التَّوْرَاةَ أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ فِي الطُّورِ، وَهَارُونُ خَلِيفَةٌ فِي قَوْمِهِ. وَلَوْ قَالَ:" وَلَقَدْ آتَيْنَاهُمَا" جَازَ كَمَا قَالَ:" وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ " [الأنبياء: ٤٨].
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” kavlinde Tevrat kastedilmektedir; Mûsâ'nın tahsisen zikredilmesi, Tevrat'ın Tûr'da ona indirilmiş olması ve Hârûn'un kavmi içinde onun vekili olmasından ötürüdür. Eğer "İkisine verdik" buyursaydı bu da caiz olurdu; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ } “Andolsun biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkan'ı verdik” [el-Enbiyâ 48].
[سورة المؤمنون (٢٣): آية ٥٠]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 50]
وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ (٥٠)
{ وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ (٥٠) } “Meryem'in oğlunu da annesini de bir ayet (mucize) kıldık ve her ikisini yerleşmeye elverişli, akarsuyu bulunan yüksek bir yere yerleştirdik.” (50)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً) ٥٠ تَقَدَّمَ فِي" الْأَنْبِيَاءِ " الْقَوْلُ فِيهِ. (وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ) ٥٠ الرَّبْوَةُ الْمَكَانُ الْمُرْتَفِعُ مِنَ الْأَرْضِ، وَقَدْ تقدم في" البقرة ". والمراد بها ها هنا فِي قَوْلِ أَبِي هُرَيْرَةَ فِلَسْطِينُ. وَعَنْهُ أَيْضًا الرَّمْلَةُ، وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ الْمُسَيَّبِ وَابْنُ سَلَامٍ: دِمَشْقُ. وَقَالَ كَعْبٌ وَقَتَادَةُ: بَيْتُ الْمَقْدِسِ. قَالَ كَعْبٌ: وَهِيَ أَقْرَبُ الْأَرْضِ إِلَى السَّمَاءِ بِثَمَانِيَةِ عَشَرَ مِيلًا. قَالَ:
Yüce Allah'ın: { وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً } ٥٠ “Meryem'in oğlunu da annesini de bir ayet kıldık” kavline dair açıklama el-Enbiyâ Suresi'nde geçmişti. { وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ } ٥٠ “Ve her ikisini yerleşmeye elverişli, akarsuyu bulunan yüksek bir yere yerleştirdik”; rabve (رَبْوَة), yeryüzünün yüksek yeridir; açıklaması el-Bakara Suresi'nde geçmişti. Ebû Hureyre'nin kavline göre burada kastedilen Filistin'dir. Ondan nakledilen bir diğer rivayete göre ise Remle'dir; bu Peygamber ﷺ'den de rivayet edilmiştir. İbn Abbâs, İbnü'l-Müseyyeb ve İbn Selâm: Şam'dır (Dımaşk'tır), demişlerdir. Kâ'b ve Katâde: Beytülmakdis'tir, demişlerdir. Kâ'b: "Orası göğe on sekiz mil daha yakın olan yerdir" demiştir. Şair şöyle demiştir:
فَكُنْتُ هَمِيدًا تَحْتَ رمس بربوة ... تعاورني ريح جنوب وشمال
[Şairin şu mısrasında geçtiği gibi]: "Yüksekçe bir tepedeki kabrin altında hareketsiz/cansız yatıyordum; güney ve kuzey rüzgârları üzerimden nöbetleşe eser dururdu."
وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: مِصْرُ. وَرَوَى سَالِمٌ الْأَفْطَسُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ:" وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ٥٠" قَالَ: النَّشَزُ مِنَ الْأَرْضِ. (ذاتِ قَرارٍ) ٥٠ أَيْ مُسْتَوِيَةٍ يُسْتَقَرُّ عَلَيْهَا. وَقِيلَ: ذَاتُ ثِمَارٍ، وَلِأَجْلِ الثِّمَارِ يَسْتَقِرُّ فِيهَا السَّاكِنُونَ. (وَمَعِينٍ) ٥٠ مَاءٍ جَارٍ ظَاهِرٍ لِلْعُيُونِ. يُقَالُ: مَعِينٌ وَمُعُنٌ، كَمَا يُقَالُ: رَغِيفٌ وَرُغُفٌ، قَالَهُ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ الْمَاءُ الْجَارِي فِي الْعُيُونِ، فَالْمِيمُ عَلَى هَذَا زَائِدَةٌ كَزِيَادَتِهَا فِي مَبِيعٍ، وَكَذَلِكَ الْمِيمُ زَائِدَةٌ فِي قَوْلِ مَنْ قَالَ إِنَّهُ الْمَاءُ الَّذِي يُرَى بِالْعَيْنِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ. قَالَ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ: يُقَالُ مَعَنَ الْمَاءُ إِذَا جَرَى فَهُوَ مَعِينٌ وَمَعْيُونٌ. ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: مَعَنَ الْمَاءُ يَمْعَنُ مُعُونًا إِذَا جَرَى وَسَهُلَ، وَأَمْعَنَ أَيْضًا وَأَمْعَنْتُهُ، وَمِيَاهٌ مُعْنَانٌ.
İbn Zeyd: Mısır'dır, demiştir. Sâlim el-Aftas, Saîd b. Cübeyr'den { وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ } ٥٠ kavli hakkında: "Yeryüzünün yüksek kısmı" dediğini rivayet etmiştir. { ذاتِ قَرارٍ } ٥٠ yani üzerinde ikamet edilen düzlük yerdir. Şöyle de denilmiştir: Meyveleri bulunan yerdir ve orada oturanlar meyveler sebebiyle yerleşip kalırlar. { وَمَعِينٍ } ٥٠ gözlere görünen akarsudur. Tıpkı "rağîf - ruğuf" denildiği gibi "ma'în - mu'un" denilir; bunu Alî b. Süleyman söylemiştir. Zeccâc ise: O, pınarlarda akan sudur; bu durumda mim harfi, "mebî'" kelimesindeki ziyadelik gibi zaiddir; aynı şekilde onun gözle görülen su olduğunu söyleyen kimsenin kavline göre de mim zaiddir, demiştir. Onun mef'ûl manasında fa'îl vezninde olduğu da söylenmiştir. Alî b. Süleyman şöyle demiştir: Su aktığı zaman "ma'ane'l-mâu" denilir; bu durumda o "ma'în" ve "ma'yûn" olur. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Su aktığı ve kolayca aktığı zaman "ma'ane'l-mâu yem'anu mu'ûnen" denir; "em'ane" ve "em'antühû" şeklinde de kullanılır; sular için de "miyâhun mu'nân" tabiri kullanılır.
[سورة المؤمنون (٢٣): آية ٥١]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 51]
يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٥١)
{ يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٥١) } “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin. Şüphesiz ben yaptıklarınızı hakkıyla bilenim.” (51)
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- رَوَى الصَّحِيحُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ طَيِّبٌ لَا يَقْبَلُ إِلَّا طَيِّبًا وَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا أَمَرَ بِهِ الْمُرْسَلِينَ فَقَالَ:" يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ" وَقَالَ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ " [البقرة: ١٧٢]- ثُمَّ ذَكَرَ - الرَّجُلَ يُطِيلُ السَّفَرَ أَشْعَثَ أَغْبَرَ يَمُدُّ يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ يَا رَبِّ يَا رَبِّ وَمَطْعَمُهُ حَرَامٌ وَمَشْرَبُهُ حَرَامٌ وَمَلْبَسُهُ حَرَامٌ وَغُذِّيَ بِالْحَرَامِ فَأَنَّى يُسْتَجَابُ لِذَلِكَ (. الثَّانِيَةُ- قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: وَالْخِطَابُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَأَنَّهُ أَقَامَهُ مَقَامَ الرُّسُلِ، كَمَا قَالَ:" الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ " [آل عمران: ١٧٣] يعنى نعيم بن مسعود. وقال
Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Sahih['te] (Müslim) Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Şüphesiz Allah tayyibtir (her türlü noksanlıktan münezzehtir), ancak temiz ve helal olanı kabul eder. Allah, peygamberlere emrettiği şeyleri müminlere de emretmiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin. Şüphesiz ben yaptıklarınızı hakkıyla bilenim.” Yüce Allah ayrıca şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ } “Ey iman edenler! Size verdiğimiz rızıkların temiz olanlarından yiyin.” [el-Bakara: 172]. Sonra [râvî] zikretti: Bir adam uzun bir yolculuğa çıkar; saçı başı dağınık, toz toprak içinde ellerini semaya uzatarak: “Yâ Rabbi! Yâ Rabbi!” [diye dua eder]. Oysa yediği haram, içtiği haram, giydiği haramdır ve haramla beslenmiştir. Artık böylesine nasıl icabet edilsin!» İkincisi: Bazı ilim adamları şöyle demiştir: Bu ayetteki hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir ve [Yüce Allah] onu peygamberler makamına koymuştur. Nitekim { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } “O kimseler ki insanlar onlara...” [Âl-i İmrân: 173] ayetinde [çoğul olan "insanlar" lafzıyla sadece tek bir kişiyi,] yani Nuaym b. Mes'ûd'u kastetmiştir. Ve dedi [ki]:
الزَّجَّاجُ: هَذِهِ مُخَاطَبَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَدَلَّ الْجَمْعُ عَلَى أَنَّ الرُّسُلَ كُلَّهُمْ كَذَا أُمِرُوا، أَيْ كُلُوا مِنَ الْحَلَالِ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: الْخِطَابُ لِعِيسَى ﵇، رُوِيَ أَنَّهُ كَانَ يَأْكُلُ مِنْ غَزْلِ أُمِّهِ. وَالْمَشْهُورُ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ يَأْكُلُ مِنْ بَقْلِ الْبَرِّيَّةِ. وَوَجْهُ خِطَابِهِ لِعِيسَى مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ تَقْدِيرِهِ لِمُحَمَّدٍ ﷺ تَشْرِيفًا لَهُ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْمَقَالَةَ خُوطِبَ بِهَا كُلُّ نَبِيٍّ، لِأَنَّ هَذِهِ طَرِيقَتُهُمُ الَّتِي يَنْبَغِي لَهُمُ الْكَوْنُ عَلَيْهَا. فَيَكُونُ الْمَعْنَى: وَقُلْنَا يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ، كَمَا تَقُولُ لِتَاجِرٍ: يَا تُجَّارُ يَنْبَغِي أَنْ تَجْتَنِبُوا الرِّبَا، فَأَنْتَ تُخَاطِبُهُ بِالْمَعْنَى. وَقَدِ اقْتَرَنَ بِذَلِكَ أَنَّ هَذِهِ الْمَقَالَةَ تَصْلُحُ لِجَمِيعِ صِنْفِهِ، فَلَمْ يُخَاطَبُوا قَطُّ مُجْتَمِعِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ، وَإِنَّمَا خُوطِبَ كُلُّ وَاحِدٍ فِي عَصْرِهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ كَمَا تَقُولُ لِلرَّجُلِ الْوَاحِدِ، كُفُّوا عَنَّا أَذَاكُمْ. الثَّالِثَةُ- سَوَّى اللَّهُ تَعَالَى بَيْنَ النَّبِيِّينَ وَالْمُؤْمِنِينَ فِي الْخِطَابِ بِوُجُوبِ أَكْلِ الْحَلَالِ وَتَجَنُّبِ الْحَرَامِ، ثُمَّ شَمَلَ الْكُلَّ فِي الْوَعِيدِ الَّذِي تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ" صَلَّى اللَّهُ عَلَى رُسُلِهِ وَأَنْبِيَائِهِ. وَإِذَا كَانَ هَذَا مَعَهُمْ فَمَا ظَنُّ كُلُّ النَّاسِ بِأَنْفُسِهِمْ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي الطَّيِّبَاتِ وَالرِّزْقِ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَفِي قَوْلِهِ ﵇ (يَمُدُّ يَدَيْهِ) دَلِيلٌ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ مَدِّ الْيَدَيْنِ عِنْدَ الدُّعَاءِ إِلَى السَّمَاءِ، وَقَدْ مَضَى الْخِلَافُ فِي هَذَا وَالْكَلَامُ فِيهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَقَوْلُهُ ﵇ (فَأَنَّى يُسْتَجَابُ لِذَلِكَ) عَلَى جِهَةِ الِاسْتِبْعَادِ، أَيْ أَنَّهُ لَيْسَ أَهْلًا لِإِجَابَةِ دُعَائِهِ لَكِنْ يَجُوزُ أَنْ يَسْتَجِيبَ اللَّهُ لَهُ تَفَضُّلًا وَلُطْفًا وكرما.
Bu hitap Peygamber ﷺ'edir; çoğul kipi ise bütün peygamberlerin böyle emrolunduğuna, yani helalden yiyin dendiğine delalet eder. Taberî şöyle demiştir: Hitap Îsâ (aleyhisselâm)'adır; onun annesinin eğirdiği ipliğin kazancından yediği rivayet edilmiştir. Ondan meşhur olan rivayet ise kırların otlarından yediğidir. Îsâ'ya hitap edilmesinin sebebi, Muhammed ﷺ'e bir teşrif olmak üzere onu takdir etmemizdir. Yine şöyle denilmiştir: Bu sözle her bir peygambere hitap edilmiştir; çünkü bu, onların üzerinde bulunması gereken yoldur. O takdirde mana: "Biz: Ey peygamberler, temiz şeylerden yiyin dedik" şeklinde olur; tıpkı bir tüccara manen hitap ederek: "Ey tüccarlar, faizden sakınmanız gerekir" demen gibi. Bununla birlikte bu sözün onun bütün cinsine uygun düşmesi durumu bir arada bulunmaktadır; dolayısıyla onlara (salavâtullâhi aleyhim ecmaîn) asla toplu halde hitap edilmemiştir; bilakis her birine kendi asrında hitap edilmiştir. Ferrâ şöyle demiştir: Bu, tek bir adama: "Eziyetinizi bizden çekin" demen gibidir. Üçüncüsü- Yüce Allah helal yeme ve haramdan sakınma hususundaki hitapta peygamberler ile müminleri eşit tutmuş, sonra Yüce Allah'ın: { إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Şüphesiz ben yaptıklarınızı çok iyi bilirim” kavlinin içerdiği tehditte hepsini kapsamıştır. Allah'ın salâtı O'nun peygamberleri ve nebileri üzerine olsun. Durum onlar hakkında böyle olunca, bütün insanların kendi haklarındaki zannı ne olmalıdır? Helal-temiz şeyler ve rızık hakkındaki açıklama daha önce birçok yerde geçmişti, Allah'a hamdolsun. Peygamber (aleyhisselâm)'ın: (Ellerini uzatır) kavlinde, dua esnasında ellerin semaya kaldırılmasının meşruiyetine delil vardır; bu husustaki ihtilaf ve söz daha önce geçmişti, Allah'a hamdolsun. Resûlullah (aleyhisselâm)'ın: (Böylesinin duası nasıl kabul edilsin!) buyruğu uzak görme kabilindendir; yani o duasının kabulüne layık değildir; fakat Allah'ın bir lütuf, inayet ve kerem olarak onun duasını kabul etmesi caizdir.
[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ٥٢ الى ٥٤]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 52-54]
وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ (٥٢) فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٥٣) فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ (٥٤)
{ وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ } “Şüphesiz sizin bu ümmetiniz tek bir ümmettir; Ben de sizin Rabbinizim, öyleyse Benden sakının!” (52) { فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ } “Fakat [insanlar] işlerini (dinlerini) aralarında parça parça böldüler. Her fırka kendi yanındakiyle sevinip böbürlenmektedir.” (53) { فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ } “Artık onları bir süreye kadar kendi gaflet ve sapıklıkları içinde bırak!” (54)
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً) الْمَعْنَى: هَذَا الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ هُوَ دِينُكُمْ وَمِلَّتُكُمْ فَالْتَزِمُوهُ. وَالْأُمَّةُ هُنَا الدِّينُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَحَامِلُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ " [الزخرف: ٢٢] أَيْ عَلَى دِينٍ. وَقَالَ النَّابِغَةُ:
Bu ayette dört mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً } “Şüphesiz sizin bu ümmetiniz tek bir ümmettir” kavlinin anlamı: Yukarıda zikri geçen şey sizin dininiz ve milletinizdir, ona sarılın! Buradaki "ümmet" dindir; onun muhtemel manaları daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ } “Biz atalarımızı bir ümmet (din) üzere bulduk” [ez-Zuhruf 22] kavli de böyledir; yani bir din üzeredir. Nâbiğa şöyle demiştir:
حَلَفْتُ فَلَمْ أَتْرُكْ لِنَفْسِكَ رِيبَةً ... وَهَلْ يَأْثَمَنَ ذُو أُمَّةٍ وَهُوَ طَائِعُ
«Yemin ettim ve senin nefsinde hiçbir şüphe bırakmadım... Bir dine bağlı olan kimse itaat ettiği halde günaha girer mi hiç?»
الثَّانِيَةُ- قُرِئَ" وَإِنَّ هذِهِ" بِكَسْرِ" إِنَّ" عَلَى الْقَطْعِ، وَبِفَتْحِهَا وَتَشْدِيدِ النُّونِ. قَالَ الْخَلِيلُ: هِيَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ لَمَّا زَالَ الْخَافِضُ، أَيْ أَنَا عَالِمٌ بِأَنَّ هَذَا دِينُكُمُ الَّذِي أَمَرْتُكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِهِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ:" أَنَّ" مُتَعَلِّقَةٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ تَقْدِيرُهُ: وَاعْلَمُوا أَنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ. وَهِيَ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ" فَاتَّقُونِ"، وَالتَّقْدِيرُ فَاتَّقُونِ لِأَنَّ أُمَّتَكُمْ وَاحِدَةٌ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً " [الجن: ١٨]، أَيْ لِأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَهُ غيره. وكقوله:" لِإِيلافِ قُرَيْشٍ ١٠: ١" [قُرَيْشٍ: ١]، أَيْ فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ لِإِيلَافِ قُرَيْشٍ. الثَّالِثَةُ- وَهَذِهِ الْآيَةُ تُقَوِّي أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ" إِنَّمَا هُوَ مُخَاطَبَةٌ لِجَمِيعِهِمْ، وَأَنَّهُ بِتَقْدِيرِ حُضُورِهِمْ. وَإِذَا قُدِّرَتْ" يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ" مُخَاطَبَةً لِمُحَمَّدٍ ﷺ قلق اتِّصَالَ هَذِهِ الْآيَةِ وَاتِّصَالَ قَوْلِهِ:" فَتَقَطَّعُوا". أَمَّا أَنَّ قَوْلَهُ:" وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ" وَإِنْ كَانَ قِيلَ لِلْأَنْبِيَاءِ فَأُمَمُهُمْ دَاخِلُونَ فِيهِ بِالْمَعْنَى، فَيَحْسُنُ بَعْدَ ذَلِكَ اتِّصَالُ. (فَتَقَطَّعُوا) أَيِ افْتَرَقُوا، يَعْنِي الْأُمَمَ، أَيْ جَعَلُوا دِينَهُمْ أَدْيَانًا بَعْدَ مَا أمروا بالاجتماع. ثم ذكر تعالى ن كُلًّا مِنْهُمْ مُعْجَبٌ بِرَأْيِهِ وَضَلَالَتِهِ وَهَذَا غَايَةُ الضَّلَالِ. الرَّابِعَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ تَنْظُرُ إِلَى قَوْلِهِ ﷺ: (أَلَا إِنَّ مَنْ قَبْلَكُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ افْتَرَقُوا عَلَى ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً وَإِنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ سَتَفْتَرِقُ عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ ثِنْتَانِ وَسَبْعُونَ فِي النَّارِ وَوَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ وَهِيَ الْجَمَاعَةُ) الْحَدِيثُ. خَرَّجَهُ أَبُو داود، ورواه
İkincisi: { وَإِنَّ هذِهِ } [ayeti], kat' (önceki cümleyle irtibatı kesme) üzere { إِنَّ } hemzesinin kesresiyle okunduğu gibi, fethasıyla ve nun harfinin şeddesiyle de ({ وَأَنَّ }) okunmuştur. Halîl şöyle demiştir: "Harf-i cer hazfedildiği için nasb mahallindedir; yani: 'İman etmenizi emrettiğim bu şeyin sizin dininiz olduğunu bilmekteyim' [demektir]." Ferrâ ise şöyle demiştir: "{ أَنَّ } takdiri 'Bilin ki bu sizin ümmetinizdir (dininizdir)' şeklinde olan gizli bir fiile taalluk etmektedir (bağlıdır)." Sîbeveyh'e göre ise bu kelime O'nun: { فَاتَّقُونِ } kavline bağlıdır; takdiri de: 'Ümmetiniz tek bir ümmet olduğu için benden sakının' şeklindedir. Bu durum, Yüce Allah'ın: { وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً } “Şüphesiz mescidler Allah'ındır; öyleyse Allah ile birlikte hiçbir kimseye yalvarmayın/kulluk etmeyin” [el-Cin 72/18] kavli gibidir; yani mescidler Allah'a ait olduğu için O'nunla birlikte başkasına kulluk etmeyin [demektir]. Tıpkı: { لِإِيلافِ قُرَيْشٍ } “Kureyş'i alıştırdığı için...” [Kureyş 106/1] kavli gibi ki; yani Kureyş'i alıştırdığı için bu Beyt'in Rabbine ibadet etsinler [demektir]. Üçüncüsü: Bu ayet, Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ } “Ey peygamberler!” kavlinin peygamberlerin tamamına yönelik bir hitap olduğunu ve onların [manen] hazır bulunmaları takdiriyle söylendiğini güçlendirmektedir. Eğer { يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ } kavli, Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap olarak takdir edilirse bu ayetin ve peşinden gelen: { فَتَقَطَّعُوا } kavlinin [öncesiyle olan] irtibatı bozulur/tutarsızlaşır. { وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ } “Ben de sizin Rabbinizim, öyleyse benden sakının” kavli ise her ne kadar peygamberlere söylenmiş olsa da mana bakımından ümmetleri de buna dâhildir. Dolayısıyla bundan sonra: { فَتَقَطَّعُوا } yani "fırkalara ayrıldılar" -ki bundan kasıt ümmetlerdir- yani bir arada olmaları emredildikten sonra dinlerini fırkalara böldüler [ifadesinin] irtibatı güzel oturmaktadır. Sonra Yüce Allah, onlardan her birinin kendi görüşünü ve sapkınlığını beğendiğini zikretmiştir ki bu sapkınlığın zirvesidir. Dördüncüsü: Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisine işaret etmektedir: « أَلَا إِنَّ مَنْ قَبْلَكُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ افْتَرَقُوا عَلَى ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً وَإِنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ سَتَفْتَرِقُ عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ ثِنْتَانِ وَسَبْعُونَ فِي النَّارِ وَوَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ وَهِيَ الْجَمَاعَةُ » «Haberiniz olsun ki sizden önceki Ehl-i kitap yetmiş iki fırkaya ayrıldı. Bu ümmet ise yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır. Bunların yetmiş ikisi ateşte (cehennemde), biri ise cennettedir; o da cemaattir.» Hadisin devamı da vardır. Bunu Ebû Dâvûd tahric etmiş olup...
التِّرْمِذِيُّ وَزَادَ: قَالُوا وَمَنْ هِيَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (مَا أَنَا عَلَيْهِ وَأَصْحَابِي) خَرَّجَهُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو. وَهَذَا يُبَيِّنُ أَنَّ الِافْتِرَاقَ الْمُحَذَّرَ مِنْهُ فِي الْآيَةِ وَالْحَدِيثِ إِنَّمَا هُوَ فِي أُصُولِ الدِّينِ وَقَوَاعِدِهِ، لِأَنَّهُ قَدْ أَطْلَقَ عَلَيْهَا مِلَلًا، وَأَخْبَرَ أَنَّ التَّمَسُّكَ بِشَيْءٍ مِنْ تِلْكَ الْمِلَلِ مُوجِبٌ لِدُخُولِ النَّارِ. وَمِثْلُ هَذَا لَا يُقَالُ فِي الْفُرُوعِ، فَإِنَّهُ لَا يُوجِبُ تَعْدِيدَ الْمِلَلِ وَلَا عَذَابَ النَّارِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً " [المائدة: ٤٨]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (زُبُراً) يَعْنِي كُتُبًا وَضَعُوهَا وَضَلَالَاتٍ أَلَّفُوهَا، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ فَرَّقُوا الْكُتُبَ فَاتَّبَعَتْ فِرْقَةٌ الصُّحُفَ وَفِرْقَةٌ التَّوْرَاةَ وَفِرْقَةٌ الزَّبُورَ وَفِرْقَةٌ الْإِنْجِيلَ، ثُمَّ حَرَّفَ الْكُلُّ وَبَدَّلَ، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقِيلَ: أَخَذَ كُلُّ فَرِيقٍ مِنْهُمْ كِتَابًا آمَنَ بِهِ وَكَفَرَ بِمَا سِوَاهُ. وَ" زُبُراً" بِضَمِّ الْبَاءِ قِرَاءَةُ نَافِعٍ، جَمْعُ زَبُورٍ. وَالْأَعْمَشُ وَأَبُو عَمْرٍو بِخِلَافٍ عَنْهُ" زُبَرًا" بِفَتْحِ الْبَاءِ، أَيْ قِطَعًا كَقِطَعِ الْحَدِيدِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ " [الكهف: ٩٦]. (كُلُّ حِزْبٍ) أَيْ فَرِيقٍ وَمِلَّةٍ. (بِما لَدَيْهِمْ) أَيْ عِنْدَهُمْ مِنَ الدِّينِ. (فَرِحُونَ) أَيْ مُعْجَبُونَ بِهِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ مِثَالٌ لِقُرَيْشٍ خَاطَبَ مُحَمَّدًا ﷺ فِي شَأْنِهِمْ مُتَّصِلًا بِقَوْلِهِ:" فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ" أَيْ فَذَرْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ هُمْ بِمَنْزِلَةِ مَنْ تَقَدَّمَ، وَلَا يَضِيقُ صدرك بتأخير العذاب عنهم، فلكل شي وَقْتٌ. وَالْغَمْرَةُ فِي اللُّغَةِ مَا يَغْمُرُكَ وَيَعْلُوكَ، وَأَصْلُهُ السَّتْرُ، وَمِنْهُ الْغِمْرُ الْحِقْدُ لِأَنَّهُ يُغَطِّي الْقَلْبَ. وَالْغَمْرُ الْمَاءُ الْكَثِيرُ لِأَنَّهُ يُغَطِّي الْأَرْضَ. وَغَمْرُ الرِّدَاءِ الَّذِي يَشْمَلُ النَّاسَ بِالْعَطَاءِ، قَالَ:
şunu ziyade etmiştir: "Onlar kimdir ey Allah'ın Resûlü?" dediler. (Benim ve ashabımın üzerinde bulunduğu yoldur) buyurdu. Bunu Abdullah b. Amr'ın hadisinden tahric etmiştir. Bu da göstermektedir ki ayette ve hadiste sakındırılan fırkalaşma, dinin usûlünde ve kaidelerindedir; zira onlara "fırkalar/milletler" ismini vermiş ve o fırkalardan birine tutunmanın cehenneme girmeyi gerektirdiğini haber vermiştir. Füruatta böyle bir şey söylenmez; çünkü o fırkaların çoğalmasını ve cehennem azabını gerektirmez. Yüce Allah: { لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” [el-Mâide 48] buyurmuştur. Yüce Allah'ın: { زُبُراً } kavli, kendi uydurdukları kitaplar ve telif ettikleri sapıklıklar demektir; bunu İbn Zeyd söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Onlar kitapları böldüler; bir grup Sahifeler'e, bir grup Tevrat'a, bir grup Zebûr'a, bir grup da İncil'e uydu; sonra hepsi tahrif etti ve değiştirdi; bunu Katâde söylemiştir. Bir diğer görüşe göre: Onlardan her bir grup bir kitabı alıp ona inandı, diğerlerini inkâr etti. { زُبُراً } lafzı be harfinin dammesiyle Nâfi'in kıraatidir; "zebûr"un çoğuludur. A'meş ve ondan gelen bir rivayette Ebû Amr ise be'nin fethasıyla { زُبَراً } okumuşlardır; yani demir parçaları gibi parça parça; nitekim Yüce Allah: { آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ } “Bana demir kütlelerini getirin” [el-Kehf 96] buyurmuştur. { كُلُّ حِزْبٍ } “Her grup” yani her fırka ve millet. { بِما لَدَيْهِمْ } “Kendi yanlarındakiyle” yani yanlarındaki din ile. { فَرِحُونَ } “Sevinip böbürlenmektedirler” yani onu beğenip övünmektedirler. Bu ayet Kureyş için bir misaldir; Allah Teâlâ, onların durumu hakkında Muhammed ﷺ'e hitap etmiş ve bunu: { فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ } “Onları sapkınlıkları içinde bırak” kavline bağlamıştır; yani geçmiştekilerin durumunda olan bu kimseleri bırak; azabın onlardan ertelenmesi sebebiyle canın sıkılmasın, her şeyin bir vakti vardır. Lügatte ğamra (el-ğamra), seni kaplayan ve üzerine çıkan şeydir; aslı örtmektir; kalbi örttüğü için kine de "el-ğimr" denilmesi bundandır. Yeryüzünü kapladığı için çok suya "el-ğamr" denir. İnsanları ihsanıyla kuşatan kimseye "ğamru'r-ridâ" (cömert) denilir; şair şöyle demiştir:
غَمْرُ الرِّدَاءِ إِذَا تَبَسَّمَ ضَاحِكًا ... غَلِقَتْ لِضَحْكَتِهِ رِقَابُ الْمَالِ
«O cömert insan gülümseyerek güldüğü vakit... Onun gülüşü için malların boyunları bağlanır (feda edilir).»
الْمُرَادُ هُنَا الْحَيْرَةُ وَالْغَفْلَةُ وَالضَّلَالَةُ. وَدَخَلَ فُلَانٌ فِي غِمَارِ النَّاسِ، أَيْ فِي زحمتهم. وقوله تَعَالَى: (حَتَّى حِينٍ) قَالَ مُجَاهِدٌ: حَتَّى الْمَوْتِ، فَهُوَ تَهْدِيدٌ لَا تَوْقِيتٌ، كَمَا يُقَالُ: سَيَأْتِي لك يوم.
Buradaki mana: Şaşkınlık, gaflet ve sapıklıktır. "Filan kimse insanların ğimârına girdi" denildiğinde, onların kalabalığına/arasına girdi demektir. Yüce Allah'ın: { حَتَّى حِينٍ } “Bir süreye kadar” kavli hakkında Mücâhid: "Ölüme kadar" demiştir; dolayısıyla bu bir vakit tayini değil tehdittir; tıpkı "senin de günün gelecek" denilmesi gibi.
[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ٥٥ الى ٥٦]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 55-56]
أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ (٥٥) نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٦)
{ أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ } “Kendilerine verdiğimiz mal ve oğullarla,” (55) { نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ } “onların hayırlarına koştuğumuzu mu sanıyorlar? Hayır, onlar farkında değiller!” (56)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ) " مَا" بِمَعْنَى الَّذِي، أَيْ أَيَحْسَبُونَ يَا مُحَمَّدُ أَنَّ الَّذِي نُعْطِيهِمْ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْمَالِ وَالْأَوْلَادِ هُوَ ثَوَابٌ لَهُمْ، إِنَّمَا هُوَ اسْتِدْرَاجٌ وَإِمْلَاءٌ، لَيْسَ إِسْرَاعًا فِي الْخَيْرَاتِ. وَفِي خَبَرِ" أِنَّ" ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ، مِنْهَا أَنَّهُ مَحْذُوفٌ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى نُسَارِعُ لَهُمْ بِهِ فِي الْخَيْرَاتِ، وَحُذِفَتْ بِهِ. وَقَالَ هِشَامٌ الضَّرِيرُ قَوْلًا دَقِيقًا، قَالَ:" أَنَّما" هِيَ الْخَيْرَاتُ، فَصَارَ الْمَعْنَى: نُسَارِعُ لَهُمْ فِيهِ، ثُمَّ أَظْهَرَ فَقَالَ" فِي الْخَيْراتِ"، وَلَا حَذْفَ فِيهِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ. وَمَذْهَبُ الْكِسَائِيِّ أَنَّ" إِنَّما" حَرْفٌ وَاحِدٌ فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى تَقْدِيرِ حَذْفٍ، وَيَجُوزُ الْوَقْفُ على قوله:" وَبَنِينَ". وَمَنْ قَالَ:" أَنَّما" حَرْفَانِ فَلَا بُدَّ مِنْ ضَمِيرٍ يَرْجِعُ مِنَ الْخَبَرِ إِلَى اسْمِ" أَنَّ" وَلَمْ يَتِمَّ الْوَقْفُ عَلَى" وَبَنِينَ". وَقَالَ السِّخْتِيَانِيُّ: لَا يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى" وَبَنِينَ"، لِأَنَّ" يَحْسَبُونَ ٣٠" يحتاج إلى مفعولين، فتمام المفعولين" فِي الْخَيْراتِ" قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَهَذَا خَطَأٌ، لِأَنَّ" إِنَّ" كَافِيَةٌ مِنَ اسْمِ أَنَّ وَخَبَرِهَا وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُؤْتَى بَعْدَ" إِنَّ" بِمَفْعُولٍ ثَانٍ. وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرَةَ" يُسَارِعُ" بِالْيَاءِ، عَلَى أَنْ يَكُونَ فَاعِلُهُ إِمْدَادُنَا. وَهَذَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى غَيْرِ حَذْفٍ، أَيْ يُسَارِعُ لَهُمُ الْإِمْدَادُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِيهِ حَذْفٌ، وَيَكُونُ المعنى يسارع الله لهم. وقرى" يُسَارَعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ" وَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا عَلَى حَذْفِ بِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ يُسَارَعُ الْإِمْدَادُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" لَهُمْ" اسْمُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَقَرَأَ الْحُرُّ النَّحْوِيُّ" نُسْرِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ" وَهُوَ مَعْنَى قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَالصَّوَابُ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ، لِقَوْلِهِ:" نُمِدُّهُمْ". (بَلْ لَا يَشْعُرُونَ) أن ذلك فتنة لهم واستدراج.
Yüce Allah'ın: { أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ } kavlindeki { ما }, "ellezî" (şey/olan) anlamındadır; yani: Ey Muhammed, dünyada kendilerine verdiğimiz mal ve çocukların onlar için bir mükâfat olduğunu mu sanıyorlar? Oysa o ancak bir istidrac (derece derece helake yaklaştırma) ve mühlet vermedir, hayırlarda acele etmek değildir. "İnne"nin haberi hakkında üç görüş vardır; bunlardan biri mahzuf olduğudur. Zeccâc: Mana "onunla kendilerine hayırlarda acele ediyoruz" şeklindedir; "bihi" ifadesi hazfedilmiştir, demiştir. Hişâm ed-Darîr ince bir söz söylemiş ve şöyle demiştir: { أَنَّما } hayırların ta kendisidir; dolayısıyla mana "onun içinde kendilerine acele ediyoruz" şeklini almış, sonra zahir olarak zikredip: { فِي الْخَيْراتِ } buyurmuştur; bu takdire göre cümlede hiçbir hazif yoktur. Kisâî'nin mezhebine göre { إِنَّما } tek bir harftir, dolayısıyla bir hazif takdirine ihtiyaç duymaz ve { وَبَنِينَ } kavli üzerinde vakfetmek caizdir. { أَنَّما } lafzının iki harf olduğunu söyleyen kimseye göre ise haberden "enne"nin ismine dönen bir zamirin bulunması şarttır ve { وَبَنِينَ } üzerinde vakıf tamam olmaz. Sahtiyânî: { وَبَنِينَ } üzerinde vakfetmek güzel olmaz; çünkü { يَحْسَبُونَ } iki mef'ûle ihtiyaç duyar, iki mef'ûlün tamamı ise { فِي الْخَيْراتِ } kavlidir, demiştir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Bu bir hatadır; çünkü "inne", "enne"nin ismi ve haberine bedel olarak yeterlidir ve "inne"den sonra ikinci bir mef'ûl getirilmesi caiz değildir. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve Abdurrahmân b. Ebî Bekre, fâili "bizim امداد/vermemiz" olmak üzere yâ harfiyle: "Yusâri'u" okumuşlardır. Bunun hiçbir hazif olmaksızın bulunması caizdir; yani "verilen imkân onlara acele eder". İçinde bir hazif bulunması ve mananın "Allah onlar için acele eder" şeklinde olması da caizdir. "Yusâra'u lehum fîl-hayrât" şeklinde de okunmuştur; bunda üç vecih vardır: Birincisi "bihi" ifadesinin hazfedilmesidir. İkincisi, "imdat/verilen şey yarıştırılır" manasında olmasıdır. Üçüncüsü, { لَهُمْ } ifadesinin nâib-i fâil olmasıdır; bunu Nehhas zikretmiştir. Mehdevî şöyle demiştir: Nahivci Hürr: "Nusri'u lehum fîl-hayrât" okumuştur ki bu çoğunluğun kıraatinin manasıdır. Sa'lebî: Doğru olan, Yüce Allah'ın { نُمِدُّهُمْ } kavlinden ötürü çoğunluğun kıraatidir, demiştir. { بَلْ لَا يَشْعُرُونَ } “Hayır, farkında değiller” yani bunun kendileri için bir fitne ve istidrac olduğunun farkında değiller.
[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ٥٧ الى ٦٠]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 57-60]
إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (٥٨) وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ (٥٩) وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ (٦٠)
{ إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (٥٨) وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ (٥٩) وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ (٦٠) } “Şüphesiz Rablerinin korkusundan titreyenler, (57) Rablerinin ayetlerine iman edenler, (58) Rablerine ortak koşmayanlar (59) Ve verdiklerini, Rablerine dönecekler diye kalpleri ürpererek verenler var ya; (60)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ) لَمَّا فَرَغَ مِنْ ذِكْرِ الْكَفَرَةِ وَتَوَعَّدَهُمْ عَقِبَ ذَلِكَ بِذِكْرِ الْمُؤْمِنِينَ الْمُسَارِعِينَ فِي الْخَيْرَاتِ وَوَعَدَهُمْ، وَذَكَرَ ذَلِكَ بِأَبْلَغِ صِفَاتِهِمْ. وَ (مُشْفِقُونَ) خَائِفُونَ وَجِلُونَ مِمَّا خَوَّفَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى. (وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ. وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ. وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ) ٦٠ - ٥٨ قَالَ الْحَسَنُ: يُؤْتُونَ الْإِخْلَاصَ وَيَخَافُونَ أَلَّا يُقْبَلَ مِنْهُمْ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَتْ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ" وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ ٦٠" قَالَتْ عَائِشَةُ: أَهُمُ الَّذِينَ يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ وَيَسْرِقُونَ؟ قَالَ: (لَا يَا بِنْتَ الصِّدِّيقِ وَلَكِنَّهُمُ الَّذِينَ يَصُومُونَ وَيُصَلُّونَ وَيَتَصَدَّقُونَ وَهُمْ يَخَافُونَ أَلَّا يُقْبَلَ مِنْهُمْ أُولَئِكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ (. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَقَدْ أَدْرَكْنَا أَقْوَامًا كَانُوا مِنْ حَسَنَاتِهِمْ أَنْ تُرَدَّ عَلَيْهِمْ أَشْفَقَ مِنْكُمْ عَلَى سَيِّئَاتِكُمْ أَنْ تُعَذَّبُوا عَلَيْهَا. وَقَرَأَتْ عَائِشَةُ ﵂ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَالنَّخَعِيُّ:" وَالَّذِينَ يَأْتُونَ مَا أَتَوْا" مَقْصُورًا مِنَ الْإِتْيَانِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَلَوْ صَحَّتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنْ عَائِشَةَ لَمْ تُخَالِفْ قِرَاءَةَ الْجَمَاعَةِ، لِأَنَّ الْهَمْزَ مِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَلْزَمُ فِيهِ الْأَلِفَ فِي كُلِّ الْحَالَاتِ إِذَا كَتَبَ، فَيَكْتَبُ سُئِلَ الرَّجُلُ بِأَلِفٍ بَعْدَ السِّينِ، وَيَسْتَهْزِئُونَ بِأَلِفٍ بين الزاي والواو، وشئ وشئ بِأَلِفٍ بَعْدَ الْيَاءِ، فَغَيْرُ مُسْتَنْكَرٍ فِي مَذْهَبِ هَؤُلَاءِ أَنْ يُكْتَبَ" يُؤْتُونَ" بِأَلِفٍ بَعْدَ الْيَاءِ، فَيَحْتَمِلُ هَذَا اللَّفْظُ بِالْبِنَاءِ عَلَى هَذَا الْخَطِّ قِرَاءَتَيْنِ" يُؤْتُونَ مَا آتَوْا ٦٠" وَ" يَأْتُونَ مَا أَتَوْا". وَيَنْفَرِدُ مَا عَلَيْهِ الْجَمَاعَةُ بِاحْتِمَالِ تَأْوِيلَيْنِ: أَحَدُهُمَا- الَّذِينَ يُعْطُونَ مَا أَعْطَوْا مِنَ الزَّكَاةِ وَالصَّدَقَةِ وَقُلُوبُهُمْ خَائِفَةٌ. وَالْآخَرُ- وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْأَعْمَالَ عَلَى الْعِبَادِ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ، فَحُذِفَ مَفْعُولٌ فِي هَذَا الْبَابِ لِوُضُوحِ مَعْنَاهُ، كَمَا حُذِفَ فِي قَوْلِهِ ﷿:" فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ" [يوسف: ٤٩] وَالْمَعْنَى يَعْصِرُونَ السِّمْسِمَ وَالْعِنَبَ، فَاخْتُزِلَ الْمَفْعُولُ لِوُضُوحِ تَأْوِيلِهِ. وَيَكُونُ الْأَصْلُ فِي الْحَرْفِ عَلَى هِجَائِهِ الوجود فِي الْإِمَامِ" يَأْتُونَ" بِأَلِفٍ مُبْدَلَةٍ مِنَ الْهَمْزَةِ فكتبت الالف
Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ } “Şüphesiz Rablerinin korkusundan titreyenler” buyruğu: Kâfirleri anmayı ve onları tehdit etmeyi bitirince, hemen peşinden hayırlarda yarışan müminleri anmış ve onlara vaatte bulunmuştur; bunu da onların en beliğ sıfatlarıyla zikretmiştir. (Müşfikûn), Yüce Allah'ın kendilerini korkuttuğu şeyden korkanlar ve ürperenler demektir. { وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ. وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ. وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ } “Rablerinin ayetlerine iman edenler, Rablerine ortak koşmayanlar ve verdiklerini, kalpleri ürpererek verenler” (Mü'minûn, 58-60). el-Hasan şöyle demiştir: İhlası yerine getirirler ve kendilerinden kabul edilmemesinden korkarlar. Tirmizî, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu ayeti: { وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ } “Verdiklerini, kalpleri ürpererek verenler” (Mü'minûn, 60) sordum. Âişe: "Onlar içki içen ve hırsızlık yapan kimseler midir?" dedi. Şöyle buyurdu: «Hayır ey Sıddîk'ın kızı! Aksine onlar oruç tutan, namaz kılan ve sadaka veren, [bununla birlikte] kendilerinden kabul edilmemesinden korkan kimselerdir. İşte onlar hayırlarda yarışanlardır.» el-Hasan şöyle demiştir: "Biz öyle topluluklara yetiştik ki, onların iyiliklerinin kendilerine geri çevrilmesinden (kabul edilmemesinden) duydukları korku ve endişe, sizin kötülükleriniz sebebiyle azap göreceğinizden duyduğunuz endişeden daha fazlaydı." Âişe radıyallâhu anhâ, İbn Abbâs ve en-Nehaî: "وَالَّذِينَ يَأْتُونَ مَا أَتَوْا" (ve yaptıkları şeyleri yapanlar) şeklinde, 'ityân' (gelmek/yapmak) kökünden kasr ile (uzatmasız) okumuşlardır. el-Ferrâ şöyle demiştir: Eğer bu kıraat Âişe'den sahih olarak gelmişse, cemaatin (çoğunluğun) kıraatine muhalif olmaz. Çünkü Araplardan bir kısmı hemzede yazı yazarken her durumda elife bağlı kalır; nitekim 'sün'e'r-raculu' ibaresini sin'den sonra elif ile, 'yestehziûne' kelimesini zâ ile vâv arasında elif ile, 'şey'en ve şey'in' ifadelerini yâ'dan sonra elif ile yazarlar. Dolayısıyla bunların mezhebine göre "يُؤْتُونَ" kelimesinin yâ'dan sonra elif ile yazılması yadırganacak bir durum değildir. Böylece bu lafız, bu yazıya binaen iki kıraat ihtimalini birden barındırır: "يُؤْتُونَ مَا آتَوْا" ve "يَأْتُونَ مَا أَتَوْا". Cemaatin üzerinde olduğu [kıraat] ise iki tevil ihtimalini barındırmakla tek kalır: Birincisi: Zekat ve sadaka olarak verdiklerini kalpleri korku içinde olarak verenlerdir. Diğeri ise: Kulların amellerini yazan meleklere, verdiklerini (yaptıklarını) kalpleri ürpererek teslim edenlerdir. Anlamın açıklığı sebebiyle bu bapta meful (nesne) hazfedilmiştir (düşürülmüştür); nitekim Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ } “Onda insanlara yağmur yağdırılacak ve onda sıkıp sağacaklar” [Yûsuf: 49] buyruğunda da hazfedilmiştir. Buradaki mana 'susam ve üzüm sıkacaklar' demektir; tevili açık olduğu için meful hazfedilmiştir (kısaltılmıştır). İmam Mushaf'taki mevcut yazılışına göre harfin aslı, hemzeden tebdil edilen (dönüştürülen) bir elif ile "يَأْتُونَ" olup elif...
وَاوًا لِتَآخِي حُرُوفِ الْمَدِّ وَاللِّينِ فِي الْخَفَاءِ، حَكَاهُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ. قَالَ النَّحَّاسُ: الْمَعْرُوفُ مِنْ قِرَاءَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ" وَالَّذِينَ يَأْتُونَ مَا أَتَوْا" وَهِيَ الْقِرَاءَةُ الْمَرْوِيَّةِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَعَنْ عَائِشَةَ ﵂، ومعناها يعملون ما عملوا، كما رُوِيَ فِي الْحَدِيثِ. وَالْوَجَلُ نَحْوُ الْإِشْفَاقِ وَالْخَوْفِ، فَالتَّقِيُّ وَالتَّائِبُ خَوْفُهُ أَمْرُ الْعَاقِبَةِ وَمَا يَطَّلِعُ عليه بعد الموت. وفي قَوْلِهِ: (أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ) ٦٠ تَنْبِيهٌ عَلَى الْخَاتِمَةِ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ (وَإِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالْخَوَاتِيمِ). وَأَمَّا الْمُخَلِّطُ فَيَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَكُونَ تَحْتَ خَوْفٍ مِنْ أَنْ يَنْفُذَ عَلَيْهِ الْوَعِيدُ بِتَخْلِيطِهِ. وَقَالَ أَصْحَابُ الْخَوَاطِرِ: وَجَلُ الْعَارِفِ مِنْ طَاعَتِهِ أَكْثَرُ وَجَلًا مِنْ وَجَلِهِ مِنْ مُخَالَفَتِهِ، لِأَنَّ المخالفة تمحوها التوبة، والطاعة تطلب بتصحيح الغرض. (أَنَّهُمْ) أَيْ لِأَنَّهُمْ، أَوْ مِنْ أَجْلِ (أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ) ٦٠.
med ve lîn harflerinin hafîlikteki kardeşliği sebebiyle vâv şeklinde yazılmıştır; bunu İbnü'l-Enbârî nakletmiştir. Nehhas şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın meşhur olan kıraati: "Ve'llezîne ye'tûne mâ etev" şeklindedir; bu kıraat Peygamber ﷺ'den ve Âişe (radıyallâhu anhâ)'dan da rivayet edilmiştir; manası da hadiste rivayet edildiği gibi: Yaptıkları amelleri yaparlar, demektir. Vecl (ürperme/korku), işfâk ve havf (korku) gibidir; takva sahibi ve tövbe eden kimsenin korkusu akıbet meselesi ve ölümden sonra karşılaşacağı şeylerdir. Yüce Allah'ın: { أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ } ٦٠ “Rablerine dönecekler diye” kavlinde sonuca (akıbete) dikkat çekilmektedir. Sahîh-i Buhârî'de: (Ameller ancak sonlarına göredir) buyrulmuştur. İyilikle kötülüğü birbirine karıştıran kimseye gelince, o karışıklığı sebebiyle tehdidin kendi üzerinde gerçekleşmesinden korku içinde olması gerekir. Havâtır ehli (sûfîler) şöyle demiştir: Ârifin taatinden duyduğu ürperti, günahından duyduğu ürpertiden daha fazladır; çünkü günahı tövbe siler, taatte ise niyetin/gayenin doğrulanması talep edilir. { أَنَّهُمْ } yani çünkü onlar yahut { أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ } ٦٠ “Rablerine döneceklerinden dolayı”.
[سورة المؤمنون (٢٣): آية ٦١]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 61]
أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَهُمْ لَها سابِقُونَ (٦١)
{ أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَهُمْ لَها سابِقُونَ (٦١) } “İşte onlar hayırlarda yarışırlar ve onlar bunun için önde gidenlerdir.” (61)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ) أَيْ فِي الطَّاعَاتِ، كَيْ يَنَالُوا بِذَلِكَ أَعْلَى الدَّرَجَاتِ والغرفات. وقرى:" يُسْرِعُونَ" فِي الْخَيْرَاتِ، أَيْ يَكُونُوا سِرَاعًا إِلَيْهَا. وَيُسَارِعُونَ عَلَى مَعْنَى يُسَابِقُونَ مَنْ سَابَقَهُمْ إِلَيْهَا، فَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: يُسَارِعُونَ أَبْلَغُ مِنْ يُسْرِعُونَ. (وَهُمْ لَها سابِقُونَ) أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِيهِ: أَنَّهُمْ يَسْبِقُونَ إِلَى أَوْقَاتِهَا. وَدَلَّ بِهَذَا أَنَّ الصَّلَاةَ فِي أَوَّلِ الْوَقْتِ أَفْضَلُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ»
Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ } “İşte onlar hayırlarda yarışırlar” yani bununla en yüksek derecelere ve cennet köşklerine ulaşmak için taatlerde yarışırlar. "Hayırlarda acele ederler" anlamında "yüsri'ûne" şeklinde de okunmuştur; yani onlara doğru süratlidirler. { يُسارِعُونَ } ise onlara doğru kendileriyle yarışanlarla yarışırlar manasındadır; dolayısıyla mef'ûl mahzuftur. Zeccâc: { يُسارِعُونَ }, "yüsri'ûne" ifadesinden daha beliğdir, demiştir. { وَهُمْ لَها سابِقُونَ } “Ve onlar bunun için önde gidenlerdir” kavli hakkında söylenen en güzel söz şudur: Onlar o hayırların vakitlerine önceden yetişirler. Bu da göstermektedir ki namazı ilk vaktinde kılmak daha faziletlidir; nitekim el-Bakara Suresi'nde geçmişti.
" وَكُلُّ مَنْ تَقَدَّمَ فِي شي فَهُوَ سَابِقٌ إِلَيْهِ، وَكُلُّ مَنْ تَأَخَّرَ عَنْهُ فَقَدْ سَبَقَهُ وَفَاتَهُ، فَاللَّامُ فِي" لَها" عَلَى هَذَا الْقَوْلِ بِمَعْنَى إِلَى، كَمَا قَالَ:" بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها" [الزلزلة: ٥] أي أوحى إليها. وأنشد سيبويه:
Bir şeyde öne geçen herkes ona doğru öncüdür (sâbık); ondan geri kalan herkesi ise o şey geçmiş ve geride bırakmıştır. Bu kavle göre { لَها } kavlindeki lâm harfi "ilâ" (yönelme) manasındadır; nitekim Yüce Allah'ın: { بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها } “Çünkü Rabbin ona vahyetmiştir” [ez-Zilzâl 5] kavlinde de yani "ilayhâ" (ona vahyetmiştir) manasındadır. Sîbeveyh şu beyti okumuştur:
تَجَانَفُ عَنْ جَوِّ الْيَمَامَةِ نَاقَتِي ... وَمَا قَصَدَتْ من أهلها لسوايكا
«Devem Yemâme havzasından yan çizdi... Oranın ahalisinden senden başkasına da yönelmedi.»
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي مَعْنَى" وَهُمْ لَها سابِقُونَ" سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ السَّعَادَةُ، فَلِذَلِكَ سَارَعُوا فِي الْخَيْرَاتِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَهُمْ مِنْ أجل الخيرات سابقون.
İbn Abbâs’tan [nakledildiğine göre] { وَهُمْ لَها سابِقُونَ } “Ve onlar bunlar için öne geçenlerdir” kavlinin anlamı şudur: Allah’tan kendilerine saadet takdir edilip önceden geçmiştir; bundan dolayı hayırlarda yarışmışlardır. Şöyle de denilmiştir: Mana; onlar hayırlar uğruna öne geçenlerdir, [şeklindedir].
[سورة المؤمنون (٢٣): آية ٦٢]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 62]
وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٢)
{ وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٢) } “Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Katımızda hakkı söyleyen bir kitap vardır ve onlar haksızlığa uğratılmazlar.” (62)
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٢) قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها) قَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ " وَأَنَّهُ نَاسِخٌ لِجَمِيعِ مَا وَرَدَ فِي الشَّرْعِ مِنْ تَكْلِيفِ مَا لَا يُطَاقُ. (وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ) أَظْهَرُ مَا قِيلَ فِيهِ: أَنَّهُ أَرَادَ كِتَابَ إِحْصَاءِ الْأَعْمَالِ الَّذِي تَرْفَعُهُ الْمَلَائِكَةُ، وَأَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ كَتَبَتْ فِيهِ أَعْمَالَ الْعِبَادِ بِأَمْرِهِ، فَهُوَ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ. وَفِي هَذَا تَهْدِيدٌ وَتَأْيِيسٌ مِنَ الْحَيْفِ وَالظُّلْمِ. وَلَفْظُ النُّطْقِ يَجُوزُ فِي الْكِتَابِ، وَالْمُرَادُ أَنَّ النَّبِيِّينَ تَنْطِقُ بِمَا فِيهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقِيلَ: عَنَى اللَّوْحَ الْمَحْفُوظَ، وَقَدْ أَثْبَتَ فِيهِ كل شي، فَهُمْ لَا يُجَاوِزُونَ ذَلِكَ. وَقِيلَ: الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ:" وَلَدَيْنا كِتابٌ" الْقُرْآنُ، فَاللَّهُ أَعْلَمُ، وَكُلٌّ مُحْتَمَلٌ والأول أظهر.
Yüce Allah'ın: { وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } (62) kavli. Yüce Allah'ın: { وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” kavli el-Bakara Suresi'nde geçmişti ve bunun, şeriatta güç yetirilemeyecek şeylerin teklif edilmesine dair gelen her hükmü neshettiği belirtilmişti. { وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ } “Katımızda hakkı söyleyen bir kitap vardır” kavli hakkında söylenen en açık görüş: Bununla, meleklerin yukarıya kaldırdığı amellerin kaydedildiği kitabın kastedildiğidir; melekler kulların amellerini O'nun emriyle yazdıkları için onu Kendisine nispet etmiştir, dolayısıyla o hak ile konuşur. Bunda bir tehdit ve haksızlık ile zulümden yana ümitsiz kılma (asla zulmedilmeyeceğinin bildirimi) vardır. "Nutk" (konuşma/söyleme) lafzı kitap hakkında mecazen caizdir; kastedilen ise peygamberlerin o kitapta olanları dile getirmesidir. En doğrusunu Allah bilir. Şöyle de denilmiştir: Levh-i Mahfûz'u kastetmiştir, nitekim orada her şeyi tespit etmiştir ve onlar bunu aşamazlar. Şöyle de denilmiştir: { وَلَدَيْنا كِتابٌ } kavli ile işaret edilen Kur'an'dır; en doğrusunu Allah bilir, hepsi muhtemeldir ancak birinci görüş en açık olanıdır.
[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ٦٣ الى ٦٥]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 63-65]
بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ هُمْ لَها عامِلُونَ (٦٣) حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ (٦٤) لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ (٦٥)
{ بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ هُمْ لَها عامِلُونَ (٦٣) حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ (٦٤) لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ (٦٥) } “Hayır, onların kalpleri bundan yana bir gaflet/örtü içindedir. Onların bundan başka birtakım [kötü] işleri de vardır ki, onlar bunları yapmaktadırlar. (63) Nihayet onların refah içinde şımarmış olanlarını azap ile yakaladığımız zaman, bir de bakarsın ki feryat edip yalvarırlar. (64) Bugün feryat edip durmayın! Kuşkusuz siz bizden bir yardım görmeyeceksiniz. (65)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ هُمْ لَها عامِلُونَ (٦٣) حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ (٦٤) لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ (٦٥) قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا) قَالَ مُجَاهِدٌ: أَيْ فِي غِطَاءٍ وَغَفْلَةٍ وَعَمَايَةٍ عَنِ الْقُرْآنِ. وَيُقَالُ: غَمَرَهُ الْمَاءُ إِذَا غَطَّاهُ. وَنَهْرٌ غَمْرٌ يُغَطِّي مَنْ دَخَلَهُ. وَرَجُلٌ غَمْرٌ يَغْمُرُهُ آرَاءُ النَّاسِ. وَقِيلَ:" غَمْرَةٍ" لِأَنَّهَا تُغَطِّي الْوَجْهَ. وَمِنْهُ دَخَلَ فِي غِمَارِ النَّاسِ وَخِمَارِهِمْ، أَيْ فِيمَا يُغَطِّيهِ مِنَ الْجَمْعِ. وَقِيلَ:" بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ" أَيْ فِي حَيْرَةٍ وَعَمًى، أَيْ مِمَّا وُصِفَ مِنْ أَعْمَالِ الْبِرِّ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، قال قَتَادَةُ. أَوْ مِنَ الْكِتَابِ الَّذِي يَنْطِقُ بِالْحَقِّ. (وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ هُمْ لَها عامِلُونَ) قَالَ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ: أَيْ لَهُمْ خَطَايَا لَا بُدَّ أَنْ يَعْمَلُوهَا مِنْ دُونِ الْحَقِّ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ زَيْدٍ: الْمَعْنَى وَلَهُمْ أَعْمَالٌ رديئة لم يعملوها من
Yüce Allah'ın: { بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ هُمْ لَها عامِلُونَ (٦٣) حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ (٦٤) لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ (٦٥) } “Hayır, onların kalpleri bundan yana bir gaflet/örtü içindedir. Onların bundan başka birtakım [kötü] işleri de vardır ki, onlar bunları yapmaktadırlar. (63) Nihayet onların refah içinde şımarmış olanlarını azap ile yakaladığımız zaman birden feryat edip sızlanırlar. (64) Bugün feryat edip sızlanmayın! Şüphesiz siz bizden bir yardım göremezsiniz. (65)” buyruğuna gelince: Yüce Allah'ın: { بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا } “Hayır, onların kalpleri bundan yana bir gaflet/örtü içindedir” buyruğu hakkında Mücâhid: "Yani Kur'an'a karşı bir örtü, gaflet ve körlük içindedir" demiştir. Denilir ki: Su örttüğü zaman (غَمَرَهُ الْمَاءُ) denir. "Nehrun gamrun" (نَهْرٌ غَمْرٌ) ise içine gireni örten/boyunu aşan nehir demektir. "Racülün gamrun" (وَرَجُلٌ غَمْرٌ) ise insanların görüşlerinin kendisini bastırıp örttüğü kimsedir. Yüzü örttüğü için "gamre" (غَمْرَةٍ) denildiği de söylenmiştir. Nitekim bundan hareketle; "İnsanların arasına, kalabalığına karıştı" anlamında (دَخَلَ فِي غِمَارِ النَّاسِ وَخِمَارِهِمْ) denilir; yani kendisini örten kalabalığın içine girdi demektir. Şöyle de denilmiştir: { بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ } “Hayır, onların kalpleri bir gaflet/örtü içindedir” ifadesi, yani önceki ayetlerde nitelenen iyi amellerden yana bir şaşkınlık ve körlük içindedir demektir; bunu Katâde söylemiştir. Ya da hakkı söyleyen Kitap'tan yana [şaşkınlık ve körlük içindedir]. { وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ هُمْ لَها عامِلُونَ } “Onların bundan başka birtakım [kötü] işleri de vardır ki, onlar bunları yapmaktadırlar” buyruğu hakkında Katâde ve Mücâhid: "Yani onların hak dışında mutlaka işleyecekleri günahları vardır" demişlerdir. Hasan ve İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; onların bulundukları durumdan başka kötü amelleri vardır ki henüz onları işlememişlerdir,
دُونِ مَا هُمْ عَلَيْهِ، لَا بُدَّ أَنْ يَعْمَلُوهَا دُونَ أَعْمَالِ الْمُؤْمِنِينَ، فَيَدْخُلُونَ بِهَا النَّارَ، لِمَا سَبَقَ لَهُمْ مِنَ الشِّقْوَةِ. وَيَحْتَمِلُ ثَالِثًا- أَنَّهُ ظَلَمَ الْخَلْقَ مَعَ الْكُفْرِ بِالْخَالِقِ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. (حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ) يَعْنِي بِالسَّيْفِ يَوْمَ بَدْرٍ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَعْنِي بِالْجُوعِ حِينَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (اللَّهُمَّ اشْدُدْ وطأتك على مضر الله اجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ سِنِينَ كَسِنِي يُوسُفَ). فَابْتَلَاهُمُ اللَّهُ بِالْقَحْطِ وَالْجُوعِ حَتَّى أَكَلُوا الْعِظَامَ وَالْمَيْتَةَ وَالْكِلَابَ وَالْجِيَفَ، وَهَلَكَ الْأَمْوَالُ وَالْأَوْلَادُ. (إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ) أَيْ يَضِجُّونَ وَيَسْتَغِيثُونَ. وَأَصْلُ الْجُؤَارِ رَفْعُ الصَّوْتِ بِالتَّضَرُّعِ كَمَا يَفْعَلُ الثَّوْرُ. وَقَالَ الْأَعْشَى يَصِفُ بَقَرَةً:
müminlerin amellerinden ayrı olarak, haklarındaki bedbahtlık takdiri sebebiyle onları mutlaka yapacaklar ve bu yüzden ateşe gireceklerdir. Üçüncü bir ihtimal ise: Yaratıcıyı inkâr etmenin yanında yaratılmışlara da zulmetmeleridir; bunu el-Mâverdî zikretmiştir. Anlamlar birbirine yakındır. { حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ } “Nihayet onların refah içinde şımarmış olanlarını azap ile yakaladığımız zaman” yani Bedir günü kılıçla yakaladığımız zaman; bunu İbn Abbâs demiştir. Dahhâk ise: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Allahım! Mudar üzerindeki tazyikini şiddetlendir, Allahım! Onların üzerine Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi yıllar ver!» dediği andaki açlıkla yakaladığımız zaman, demiştir. Bunun üzerine Allah onları kemikleri, leşleri, köpekleri ve murdar hayvanları yiyecek derecede kıtlık ve açlıkla imtihan etti; mallar ve çocuklar helak oldu. { إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ } “Bir de bakarsın ki feryat edip yalvarırlar” yani bağırıp çağırır ve yardım isterler. Cüâr (جُؤَار) kelimesinin aslı, boğanın yaptığı gibi sesini yakarışla yükseltmektir. el-A'şâ bir sığırı nitelerken şöyle demiştir:
فَطَافَتْ ثَلَاثًا بَيْنَ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ ... وَكَانَ النَّكِيرُ أَنْ تُضِيفَ وَتَجْأَرَا
«Bir gece ile gündüz arasında üç defa dolaştı... / Yadırgadığı durum ise [avcılara] sığınması ve feryat edip böğürmesiydi.»
قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْجُؤَارُ مِثْلُ الْخُوَارِ، يُقَالُ: جَأَرَ الثَّوْرُ يَجْأَرُ أَيْ صَاحَ. وَقَرَأَ بَعْضُهُمْ:" عِجْلًا جَسَدًا لَهُ جُؤَارٌ " حَكَاهُ الْأَخْفَشُ. وَجَأَرَ الرَّجُلُ إِلَى اللَّهِ ﷿ تَضَرَّعَ بِالدُّعَاءِ. قَتَادَةُ: يَصْرُخُونَ بِالتَّوْبَةِ فَلَا تُقْبَلُ مِنْهُمْ. قَالَ:
el-Cevherî şöyle demiştir: el-Cüâr (الْجُؤَارُ), el-huvâr (böğürme) gibidir. Boğa böğürdüğünde/bağırdığında «جَأَرَ الثَّوْرُ يَجْأَرُ» denilir. Bazıları: { عِجْلًا جَسَدًا لَهُ جُؤَارٌ } şeklinde okumuştur; bunu el-Ahfeş nakletmiştir. Kişi dua ile yakardığında «جَأَرَ الرَّجُلُ إِلَى اللَّهِ ﷿» denilir. Katâde şöyle demiştir: Tövbe diye feryat ederler de bu onlardan kabul edilmez. [Şair] şöyle demiştir:
يُرَاوِحُ مِنْ صَلَوَاتِ الْمَلِيكِ ... فَطَوْرًا سُجُودًا وَطَوْرًا جُؤَارَا
«Hükümran olan Allah'ın namazlarını nöbetleşe kılar; / Bir bakarsın secdede, bir bakarsın yakarıştadır.»
وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ:" حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ" هُمُ الَّذِينَ قُتِلُوا بِبَدْرٍ" إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ" هُمُ الَّذِينَ بِمَكَّةَ، فَجَمَعَ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ الْمُتَقَدِّمِينَ، وَهُوَ حَسَنٌ. (لا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا) أَيْ مِنْ عَذَابِنَا. (لَا تُنْصَرُونَ) لَا تُمْنَعُونَ وَلَا يَنْفَعُكُمْ جَزَعُكُمْ. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَا تُنْصَرُونَ بِقَبُولِ التَّوْبَةِ. وَقِيلَ: مَعْنَى هَذَا النَّهْيِ الْإِخْبَارُ، أي إنكم إن تضرعتم لم ينفعكم.
İbn Cüreyc ise şöyle demiştir: { حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ } ifadesindekiler Bedir'de öldürülenlerdir; { إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ } ifadesindekiler ise Mekke'de kalanlardır. Böylece önceki iki görüşü birleştirmiştir ki bu güzel bir izahtır. { لا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا } “Bugün feryat edip durmayın! Kuşkusuz siz bizden” yani bizim azabımızdan; { لَا تُنْصَرُونَ } “bir yardım görmeyeceksiniz” engellenmeyeceksiniz ve sızlanmanız size fayda vermeyecektir. Hasan: Tövbenin kabul edilmesiyle yardım görmeyeceksiniz, demiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu nehyin manası haber vermektir; yani siz yakarsanız da bu size fayda vermeyecektir.
[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ٦٦ الى ٦٧]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 66-67]
قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ (٦٦) مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ (٦٧)
{ قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ (٦٦) مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ (٦٧) } “Ayetlerim size okunuyordu da siz ökçeleriniz üzerinde gerisin geri dönüyordunuz. (66) Ona karşı büyüklük taslayarak geceleyin hezeyanlar savuruyordunuz. (67)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ (٦٦) مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ (٦٧)
Yüce Allah'ın şu buyruğu: { قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ (٦٦) مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ (٦٧) } “Ayetlerim size okunuyordu da siz ökçeleriniz üzerinde gerisin geri dönüyordunuz. (66) Ona karşı büyüklük taslayarak geceleyin hezeyanlar savuruyordunuz. (67)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ) الْآيَاتُ يُرِيدُ بِهَا الْقُرْآنَ." تُتْلى عَلَيْكُمْ ١٠" أَيْ تُقْرَأُ. قَالَ الضَّحَّاكُ: قَبْلَ أَنْ تُعَذَّبُوا بِالْقَتْلِ وَ" تَنْكِصُونَ" تَرْجِعُونَ وَرَاءَكُمْ. مُجَاهِدٌ: تَسْتَأْخِرُونَ، وَأَصْلُهُ أَنْ تَرْجِعَ الْقَهْقَرَى. قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: { قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ } “Ayetlerim size okunuyordu da siz ökçeleriniz üzerinde gerisin geri dönüyordunuz” kavlinde geçen "ayetler" ile Kur'an kastedilmektedir. { تُتْلى عَلَيْكُمْ } yani okunuyordu. Dahhâk: Öldürülmek suretiyle cezalandırılmanızdan önce, demiştir. { تَنْكِصُونَ } ise arkanıza dönüyordunuz demektir. Mücâhid: Geri duruyordunuz, demiştir; aslı ise gerisin geri geri dönmektir. Şair şöyle demiştir:
زَعَمُوا بِأَنَّهُمُ عَلَى سُبُلِ النَّجَا ... ةَ وَإِنَّمَا نُكُصٌ عَلَى الْأَعْقَابِ
«Kurtuluş yollarında olduklarını iddia ettiler; / Oysa bu ancak ökçeleri üzerinde gerisin geri dönüştür.»
وَهُوَ هُنَا استعارة للاعراض عن الحق. وَقَرَأَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁" عَلى أَدْبارِكُمْ" بَدَلَ" عَلى أَعْقابِكُمْ"،" تَنْكِصُونَ" بِضَمِّ الكاف. (مُسْتَكْبِرِينَ) حَالٌ، وَالضَّمِيرُ فِي" بِهِ" قَالَ الْجُمْهُورُ: هُوَ عَائِدٌ عَلَى الْحَرَمِ أَوِ الْمَسْجِدِ أَوِ الْبَلَدِ الَّذِي هُوَ مَكَّةُ، وَإِنْ لَمْ يَتَقَدَّمْ لَهُ ذِكْرٌ لِشُهْرَتِهِ فِي الْأَمْرِ، أَيْ يَقُولُونَ نَحْنُ أَهْلُ الْحَرَمِ فَلَا نَخَافُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَعْتَقِدُونَ فِي نُفُوسِهِمْ أَنَّ لَهُمْ بِالْمَسْجِدِ وَالْحَرَمِ أَعْظَمَ الْحُقُوقِ عَلَى النَّاسِ وَالْمَنَازِلِ، فَيَسْتَكْبِرُونَ لِذَلِكَ، وَلَيْسَ الِاسْتِكْبَارُ مِنَ الْحَقِّ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الضَّمِيرُ عائد عل الْقُرْآنِ مِنْ حَيْثُ ذُكِرَتِ الْآيَاتُ، وَالْمَعْنَى: يُحْدِثُ لَكُمْ سَمَاعُ آيَاتِي كِبْرًا وَطُغْيَانًا فَلَا تُؤْمِنُوا بِهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا قَوْلٌ جَيِّدٌ. النَّحَّاسُ: وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يَفْتَخِرُونَ بِالْحَرَمِ وَيَقُولُونَ نَحْنُ أَهْلُ حَرَمِ اللَّهِ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (سامِراً تَهْجُرُونَ) فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (سامِراً تَهْجُرُونَ)
Bu [ifade] burada haktan yüz çevirmek için bir istiaredir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh, { عَلى أَعْقابِكُمْ } yerine «عَلى أَدْبارِكُمْ» şeklinde ve kâf harfinin ötresiyle «تَنْكُصُونَ» olarak okumuştur. { مُسْتَكْبِرِينَ } haldir (durum bildirir). { بِهِ } ifadesindeki zamir hakkında cumhur şöyle demiştir: Bu zamir, işteki şöhretinden ötürü daha önce zikredilmemiş olsa bile Harem'e yahut Mescid'e ya da Mekke olan şehre racidir; yani biz Harem ehliyiz, dolayısıyla korkmayız diyorlardı. Şöyle de denilmiştir: Mana; onların kendi içlerinde, insanlar ve mevkiler nezdinde Mescid ve Harem sebebiyle en büyük haklara sahip olduklarına inanmaları ve bundan ötürü büyüklük taslamalarıdır; oysa kibirlenmek haktan değildir. Bir grup ise şöyle demiştir: Ayetler zikredildiği için zamir Kur'an'a racidir; mana da: Ayetlerimi işitmek sizde kibir ve azgınlık meydana getiriyordu da bu yüzden ona iman etmiyordunuz, şeklindedir. İbn Atiyye: Bu güzel bir görüştür, demiştir. en-Nehhâs: Birinci görüş daha evladır; mana ise onların Harem ile övünmeleri ve biz Yüce Allah'ın Harem e колоiyiz demeleridir. Yüce Allah'ın: { سامِراً تَهْجُرُونَ } kavlinde dört mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { سامِراً تَهْجُرُونَ } kavli.
" سامِراً" نُصِبَ على الحال، ومعناه سمارا، وهم الْجَمَاعَةُ يَتَحَدَّثُونَ بِاللَّيْلِ، مَأْخُوذٌ مِنَ السَّمَرِ وَهُوَ ظِلُّ الْقَمَرِ، وَمِنْهُ سُمْرَةُ اللَّوْنِ. وَكَانُوا يَتَحَدَّثُونَ حَوْلَ الْكَعْبَةِ فِي سَمَرِ الْقَمَرِ، فَسُمِّيَ التَّحَدُّثُ بِهِ. قَالَ الثَّوْرِيُّ: يُقَالُ لِظِلِّ الْقَمَرِ السَّمَرُ، وَمِنْهُ السُّمْرَةُ فِي اللَّوْنِ، وَيُقَالُ لَهُ: الْفَخْتُ، وَمِنْهُ قِيلَ: فَاخِتَةٌ. وَقَرَأَ أَبُو رَجَاءٍ" سُمَّارًا" وهو جمع سامر، كما قال:
{ سامِراً } kelimesi hal olarak nasb edilmiştir ve anlamı "gece sohbet edenler" (sümâr) demektir. Bunlar geceleyin konuşup sohbet eden topluluktur; ayın gölgesi anlamına gelen semer (السَّمَر) kökünden alınmıştır, ten rengindeki esmerlik de bundandır. Onlar ay ışığı altında Kâbe'nin etrafında gece sohbet ederlerdi, bu yüzden gece konuşmasına bu isim verilmiştir. Sevrî şöyle demiştir: Ayın gölgesine es-Semer denir, renkteki esmerlik de bundandır; ona el-Faht da denir, kumruya fâhite denilmesi de bundandır. Ebû Recâ, { سامِر } kelimesinin çoğulu olarak «سُمَّارًا» şeklinde okumuştur; nitekim [şair] şöyle demiştir:
الست ترى السمار والناس أحوالي
«Görmüyor musun gece sohbet edenleri ve etrafımdaki insanları?»
وَفِي حَدِيثِ قَيْلَةَ: إِذَا جَاءَ زَوْجُهَا مِنَ السَّامِرِ، يَعْنِي مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ يَسْمُرُونَ بِاللَّيْلِ، فَهُوَ اسْمٌ مُفْرَدٌ بِمَعْنَى الْجَمْعِ، كَالْحَاضِرِ وَهُمُ الْقَوْمُ النَّازِلُونَ عَلَى الْمَاءِ، وَالْبَاقِرُ جَمْعُ الْبَقَرِ، وَالْجَامِلُ جَمْعُ الْإِبِلِ، ذُكُورَتُهَا وَإِنَاثُهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تعالى:" ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا " [الحج: ٥] أَيْ أَطْفَالًا. يُقَالُ: قَوْمٌ سَمْرٌ وَسُمَّرٌ وَسَامِرٌ، وَمَعْنَاهُ سَهَرُ اللَّيْلِ، مَأْخُوذٌ مِنَ السَّمَرِ وَهُوَ مَا يَقَعُ عَلَى الْأَشْجَارِ مِنْ ضَوْءِ الْقَمَرِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: السَّامِرُ أَيْضًا السُّمَّارُ، وَهُمُ الْقَوْمُ الَّذِينَ يَسْمُرُونَ، كَمَا يُقَالُ لِلْحَاجِّ: حُجَّاجُ، وَقَوْلُ الشَّاعِرِ:
Kayle hadisinde: «Kocası gece sohbetinden geldiğinde» yani geceleyin sohbet eden topluluktan geldiğinde denilmiştir. Dolayısıyla bu, su başına konaklayan topluluk anlamına gelen hâdır (الْحَاضِر), sığırların çoğulu olan bâkır (الْبَاقِر) ve dişisiyle erkeğiyle develerin çoğulu olan câmil (الْجَامِل) gibi çoğul anlamında tekil bir isimdir. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } [el-Hac 5] yani çocuklar olarak kavli de bundandır. «قَوْمٌ سَمْرٌ» ve «سُمَّرٌ» ve «سَامِرٌ» denilir ki anlamı gece uyanık kalmaktır; ay ışığının ağaçların üzerine düşen kısmı anlamına gelen semer kelimesinden alınmıştır. el-Cevherî şöyle demiştir: es-Sâmir kelimesi aynı zamanda gece sohbet eden topluluk olan es-sümmâr anlamına da gelir; nitekim hacı için hacılar denilmesi gibidir. Şairin şu sözü de:
وَسَامِرٍ طَالَ فِيهِ اللَّهْوُ وَالسَّمَرُ
«Ve içinde eğlencenin ve gece sohbetinin uzadığı nice sohbet meclisi»
كَأَنَّهُ سَمَّى الْمَكَانَ الَّذِي يَجْتَمِعُ فِيهِ لِلسَّمَرِ بِذَلِكَ. وَقِيلَ: وَحَّدَ سَامِرًا وَهُوَ بِمَعْنَى السُّمَّارِ، لِأَنَّهُ وُضِعَ مَوْضِعَ الْوَقْتِ، كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Sanki gece sohbeti için toplanılan yeri bununla isimlendirmiştir. Şöyle de denilmiştir: es-Sümmâr (gece sohbetçileri) manasında olmasına rağmen sâmir kelimesi tekil getirilmiştir; çünkü vakit yerine konulmuştur, tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:
مِنْ دُونِهِمْ إِنْ جِئْتَهُمْ سَمَرًا ... عَزْفُ الْقِيَانِ وَمَجْلِسٌ غَمْرُ
«Onlara geceleyin gelirsen, arkalarında / Şarkıcı kadınların nağmeleri ve dopdolu bir meclis vardır»
فَقَالَ: سَمَرًا، لِأَنَّ مَعْنَاهُ: إِنْ جِئْتَهُمْ لَيْلًا وَجَدْتَهُمْ وَهُمْ يَسْمُرُونَ. وَابْنَا سَمِيرٍ: اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ، لِأَنَّهُ يُسْمَرُ فِيهِمَا، يُقَالُ: لَا أَفْعَلُهُ مَا سَمَرَ ابْنَا سَمِيرٍ أَبَدًا. وَيُقَالُ، السَّمِيرُ الدَّهْرُ، وَابْنَاهُ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ. وَلَا أَفْعَلُهُ السَّمَرَ وَالْقَمَرَ، أَيْ مَا دَامَ النَّاسُ يَسْمُرُونَ فِي لَيْلَةٍ قَمْرَاءَ. وَلَا أَفْعَلُهُ سَمِيرَ اللَّيَالِي. قَالَ الشَّنْفَرَى:
Burada «سَمَرًا» demiştir; çünkü anlamı: Onlara geceleyin gelirsen, onları gece sohbeti yaparken bulursun, demektir. İbnâ Semîr ise gece ve gündüzdür; çünkü her ikisinde de gece sohbeti yapılır. «Gece ve gündüz var oldukça bunu asla yapmam» anlamında «لَا أَفْعَلُهُ مَا سَمَرَ ابْنَا سَمِيرٍ أَبَدًا» denilir. Şöyle de denir: es-Semîr zaman/dehir, iki oğlu ise gece ile gündüzdür. Ay ışıklı bir gecede insanlar sohbet ettiği müddetçe anlamında «وَلَا أَفْعَلُهُ السَّمَرَ وَالْقَمَرَ» denilir. «Geceler boyunca bunu yapmam» anlamında «وَلَا أَفْعَلُهُ سَمِيرَ اللَّيَالِي» denilir. Şenferâ şöyle demiştir:
هُنَالِكَ لَا أَرْجُو حَيَاةً تَسُرُّنِي ... سَمِيرَ اللَّيَالِي مُبْسَلًا بِالْجَرَائِرِ
«İşte orada, suçlara rehin bırakılmış olarak / Geceler boyunca beni sevindirecek bir hayat ummam.»
وَالسَّمَارُ (بِالْفَتْحِ) اللَّبَنُ الرَّقِيقُ. وَكَانَتِ الْعَرَبُ تَجْلِسُ لِلسَّمَرِ تَتَحَدَّثُ، وَهَذَا أَوْجَبَ مَعْرِفَتَهَا بِالنُّجُومِ، لِأَنَّهَا تَجْلِسُ فِي الصَّحْرَاءِ فَتَرَى الطَّوَالِعَ مِنَ الْغَوَارِبِ. وَكَانَتْ قُرَيْشٌ تَسْمُرُ حَوْلَ الْكَعْبَةِ مَجَالِسَ فِي أَبَاطِيلِهَا وَكُفْرِهَا: فَعَابَهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ. وَ" تَهْجُرُونَ" قُرِئَ بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ الْجِيمِ مِنْ أَهْجَرَ، إِذَا نَطَقَ بِالْفُحْشِ. وَبِنَصْبِ التَّاءِ وَضَمِّ الْجِيمِ مِنْ هَجَرَ الْمَرِيضُ إِذَا هَذَى. ومعناه: يتكلمون بهوس وسيء مِنَ الْقَوْلِ فِي النَّبِيِّ ﷺ وَفِي الْقُرْآنِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ: الثَّانِيَةُ- رَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّمَا كُرِهَ السَّمَرُ حِينَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ:" مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ"، يَعْنِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَمَّ أَقْوَامًا يَسْمُرُونَ فِي غير
es-Semâr (السَّمَار) [fetha ile], sulandırılmış/durulmuş süttür. Araplar gece sohbeti yapmak için oturur ve konuşurlardı. Çölde oturup doğan ve batan [yıldızları] gördükleri için bu durum onların yıldızları tanımasını sağlamıştır. Kureyş de Kâbe'nin etrafında bâtıl ve inkârları üzere meclisler kurup gece sohbeti yapardı; Allah da bu sebeple onları kınadı. { تَهْجُرُونَ } lafzı; bir kimse çirkin ve edepsiz söz söylediğinde kullanılan «أَهْجَرَ» (ehcere) fiilinden hareketle te'nin zammesi ve cim'in kesresiyle [tuhcirûn şeklinde] de okunmuştur. Hastanın hezeyan etmesi durumunda kullanılan «هَجَرَ» (hecere) fiilinden hareketle te'nin fethası ve cim'in zammesiyle [tehcurûn şeklinde] de okunmuştur. İbn Abbâs ve başkalarından [nakledildiğine göre] bunun manası: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve Kur'ân hakkında hezeyan dolu heveslerle ve kötü sözlerle konuşurlar, demektir. İkincisi- Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Gece sohbeti (semer), ancak { مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ } “Ona karşı büyüklük taslayarak, geceleyin hezeyanlar savurarak...” ayeti indiği zaman mekruh kılındı. Yani Yüce Allah, [O'na] gayrı...
طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى، إِمَّا فِي هَذَيَانٍ وَإِمَّا في أذائه. وَكَانَ الْأَعْمَشُ يَقُولُ: إِذَا رَأَيْتَ الشَّيْخَ وَلَمْ يَكْتُبِ الْحَدِيثَ فَاصْفَعْهُ فَإِنَّهُ مِنْ شُيُوخِ الْقَمَرِ، يَعْنِي يَجْتَمِعُونَ فِي لَيَالِي الْقَمَرِ فَيَتَحَدَّثُونَ بِأَيَّامِ الْخُلَفَاءِ وَالْأُمَرَاءِ وَلَا يُحْسِنُ أَحَدُهُمْ يَتَوَضَّأُ لِلصَّلَاةِ. الثَّالِثَةُ- رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُؤَخِّرُ الْعِشَاءَ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ وَيَكْرَهُ النَّوْمَ قَبْلَهَا وَالْحَدِيثَ بَعْدَهَا. قَالَ الْعُلَمَاءُ: أَمَّا الْكَرَاهِيَةُ لِلنَّوْمِ قَبْلَهَا فَلِئَلَّا يُعَرِّضَهَا لِلْفَوَاتِ عَنْ كُلِّ وَقْتِهَا أَوْ أَفْضَلِ وَقْتِهَا، وَلِهَذَا قَالَ عُمَرُ: فَمَنْ نَامَ فَلَا نَامَتْ عَيْنُهُ، ثَلَاثًا. وَمِمَّنْ كَرِهَ النَّوْمَ قَبْلَهَا عُمَرُ وَابْنُهُ عَبْدُ اللَّهِ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُمْ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ. وَرَخَّصَ فِيهِ بعضهم، منه عَلِيُّ وَأَبُو مُوسَى وَغَيْرُهُمْ، وَهُوَ مَذْهَبُ الْكُوفِيِّينَ. وَشَرَطَ بَعْضُهُمْ أَنْ يَجْعَلَ مَعَهُ مَنْ يُوقِظُهُ لِلصَّلَاةِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِثْلُهُ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الطَّحَاوِيُّ. وَأَمَّا كَرَاهِيَةُ الْحَدِيثِ بَعْدَهَا فَلِأَنَّ الصَّلَاةَ قَدْ كَفَّرَتْ خَطَايَاهُ فَيَنَامُ عَلَى سَلَامَةٍ، وَقَدْ خَتَمَ الْكُتَّابُ صَحِيفَتَهُ بِالْعِبَادَةِ، فَإِنْ هُوَ سَمَرَ وَتَحَدَّثَ فَيَمْلَؤُهَا بِالْهَوَسِ وَيَجْعَلُ خَاتِمَتَهَا اللَّغْوَ وَالْبَاطِلَ، وَلَيْسَ هَذَا مِنْ فِعْلِ الْمُؤْمِنِينَ. وَأَيْضًا فَإِنَّ السَّمَرَ فِي الْحَدِيثِ مَظِنَّةُ غَلَبَةِ النَّوْمِ آخِرَ اللَّيْلِ فَيَنَامُ عَنْ قِيَامِ آخِرِ اللَّيْلِ، وَرُبَّمَا يَنَامُ عَنْ صَلَاةِ الصُّبْحِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّمَا يُكْرَهُ السَّمَرُ بَعْدَهَا لِمَا رَوَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِيَّاكُمْ وَالسَّمَرَ بَعْدَ هَدْأَةِ الرِّجْلِ فَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَا يَدْرِي مَا يَبُثُّ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ خَلْقِهِ أَغْلِقُوا الْأَبْوَابَ وأوكوا السِّقَاءَ وَخَمِّرُوا الْإِنَاءَ وَأَطْفِئُوا الْمَصَابِيحَ (. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَضْرِبُ النَّاسَ عَلَى الْحَدِيثِ بَعْدَ الْعِشَاءِ، وَيَقُولُ: أَسُمَّرًا أَوَّلَ اللَّيْلِ وَنُوَّمًا آخِرَهُ! أَرِيحُوا كُتَّابَكُمْ. حَتَّى أَنَّهُ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ قَرَضَ بَيْتَ شِعْرٍ بَعْدَ الْعِشَاءِ لَمْ تُقْبَلْ لَهُ صَلَاةٌ حَتَّى يُصْبِحَ. وَأَسْنَدَهُ شَدَّادُ بْنُ أَوْسٍ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْحِكْمَةَ فِي كَرَاهِيَةِ الْحَدِيثِ بَعْدَهَا إِنَّمَا هُوَ لِمَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا، أَيْ يُسْكَنُ فِيهِ، فَإِذَا تَحَدَّثَ الْإِنْسَانُ فِيهِ فَقَدْ جَعَلَهُ فِي النَّهَارِ الَّذِي هُوَ مُتَصَرَّفُ الْمَعَاشِ، فَكَأَنَّهُ قَصَدَ إِلَى مُخَالَفَةِ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى الَّتِي أَجْرَى عَلَيْهَا وُجُودَهُ فَقَالَ:" وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً وَالنَّوْمَ سُباتاً وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً" [الفرقان: ٤٧].
Allah Teâlâ'ya itaatten [uzak kalarak], ya hezeyan içinde ya da O'na eziyet vererek [gece sohbeti yaparlardı]. A'meş şöyle derdi: "Bir yaşlı görüp de hadis yazmamış olduğunu anlarsan ensesine bir tokat at! Çünkü o, ay ışığı ihtiyarlarındandır." Yani mehtaplı gecelerde toplanıp halifelerin ve emirlerin devirlerine dair konuşurlar da hiçbirisi namaz için nasıl abdest alacağını güzelce bilmez. Üçüncüsü- Müslim, Ebû Berze'den şöyle rivayet etmiştir: « كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُؤَخِّرُ الْعِشَاءَ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ وَيَكْرَهُ النَّوْمَ قَبْلَهَا وَالْحَدِيثَ بَعْدَهَا » «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yatsı namazını gecenin üçte birine kadar geciktirir; ondan önce uyumayı ve ondan sonra konuşmayı mekruh görürdü.» İlim adamları şöyle demiştir: Yatsıdan önce uyumanın mekruh görülmesi, namazın vaktinin tamamen çıkmasına yahut en faziletli vaktinin kaçmasına maruz bırakılmaması içindir. Bu sebeple Ömer üç defa: "Kim [yatsıdan önce] uyursa gözü uyumasın!" demiştir. Yatsıdan önce uyumayı mekruh görenler arasında Ömer, oğlu Abdullah, İbn Abbâs ve başkaları yer alır; Mâlik'in mezhebi de budur. Bazıları ise buna ruhsat vermiştir; bunlar arasında Ali, Ebû Mûsâ ve başkaları yer alır; Kûfelilerin mezhebi de budur. Bazıları da kendisini namaza uyandıracak birini yanında bulundurmasını şart koşmuştur. İbn Ömer'den de benzeri rivayet edilmiş olup Tahâvî de bu görüşe meyletmiştir. Yatsıdan sonra konuşmanın mekruh görülmesine gelince; zira namaz kişinin günahlarına kefaret olmuştur, böylece kişi selamette olarak uyur ve yazıcı melekler onun amel defterini ibadetle mühürlemiş olurlar. Şayet kişi gece sohbeti edip konuşursa defterini hevesle doldurur ve onun sonunu lağv (boş söz) ve bâtıl kılar; bu ise müminlerin yapacağı bir iş değildir. Ayrıca gece sohbetinde bulunup konuşmak, gecenin sonunda uykunun galebe çalmasına sebep olur; böylece kişi gecenin sonundaki teheccüdden geri kalıp uyur, hatta belki de sabah namazına uyanamaz. Yatsıdan sonra gece sohbeti yapmanın mekruh görülmesinin hikmetinin şu olduğu da söylenmiştir: Câbir b. Abdillâh'ın rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِيَّاكُمْ وَالسَّمَرَ بَعْدَ هَدْأَةِ الرِّجْلِ فَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَا يَدْرِي مَا يَبُثُّ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ خَلْقِهِ أَغْلِقُوا الْأَبْوَابَ وأوكوا السِّقَاءَ وَخَمِّرُوا الْإِنَاءَ وَأَطْفِئُوا الْمَصَابِيحَ » «Ayak sesleri dindikten sonra gece sohbeti yapmaktan sakınınız! Çünkü sizden biriniz Allah Teâlâ'nın yaratıklarından neleri [yeryüzüne] yaydığını bilemez. Kapıları kapatın, su kaplarının ağzını bağlayın, kapların üzerini örtün ve lambaları söndürün.» Ömer'den rivayet edildiğine göre o, yatsıdan sonra konuşanları döver ve şöyle derdi: "Gecenin başında gece sohbeti yapıp sonunda ise uyuyor musunuz! Yazıcı meleklerinizi rahat bırakın!" Hatta İbn Ömer'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Kim yatsıdan sonra bir beyit şiir söylerse, sabaha kadar hiçbir namazı kabul olunmaz." Şeddâd b. Evs bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e isnad etmiştir. Yatsıdan sonra konuşmanın mekruh görülmesindeki hikmetin şu olduğu da söylenmiştir: Allah Teâlâ geceyi sükûn, yani içinde dinlenilen bir vakit kılmıştır. İnsan gecede konuştuğunda onu maişet işlerinin görüldüğü gündüz gibi kılmış olur; adeta Allah Teâlâ'nın varlığı üzerine kurduğu hikmetine muhalefet etmeyi kastetmiş gibidir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً وَالنَّوْمَ سُباتاً وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً } “Geceyi sizin için bir örtü, uykuyu bir dinlenme kılan ve gündüzü de [çalışıp] yayılma [vakti] yapan O'dur.” [el-Furkân: 47].
الرَّابِعَةُ- هَذِهِ الْكَرَاهَةُ إِنَّمَا تَخْتَصُّ بِمَا لَا يَكُونُ مِنْ قَبِيلِ الْقُرَبِ وَالْأَذْكَارِ وَتَعْلِيمِ الْعِلْمِ، وَمُسَامَرَةِ الْأَهْلِ بِالْعِلْمِ وَبِتَعْلِيمِ الْمَصَالِحِ وَمَا شَابَهَ ذَلِكَ، فَقَدْ وَرَدَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَعَنْ السَّلَفِ مَا يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ ذَلِكَ، بَلْ عَلَى نَدْبِيَّتِهِ. وَقَدْ قَالَ الْبُخَارِيُّ: (بَابُ السَّمَرِ فِي الْفِقْهِ وَالْخَيْرِ بَعْدَ الْعِشَاءِ) وَذَكَرَ أَنَّ قُرَّةَ بْنَ خَالِدٍ قَالَ: انْتَظَرْنَا الْحَسَنَ وَرَاثَ عَلَيْنَا حَتَّى جَاءَ قَرِيبًا مِنْ وَقْتِ قِيَامِهِ، فَجَاءَ فَقَالَ: دَعَانَا جِيرَانُنَا هَؤُلَاءِ. ثُمَّ قَالَ أَنَسٌ: انْتَظَرْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ذَاتَ لَيْلَةٍ حَتَّى كَانَ شَطْرُ اللَّيْلِ فَجَاءَ فَصَلَّى ثُمَّ خَطَبَنَا فَقَالَ: (إِنَّ النَّاسَ قَدْ صَلُّوا وَإِنَّكُمْ لَمْ تَزَالُوا فِي صَلَاةٍ مَا انْتَظَرْتُمُ الصَّلَاةَ). قَالَ الْحَسَنُ: فَإِنَّ الْقَوْمَ لَا يَزَالُونَ فِي خَيْرٍ مَا انْتَظَرُوا الْخَيْرَ. قَالَ: (بَابُ السَّمَرِ مَعَ الضَّيْفِ وَالْأَهْلِ) وَذَكَرَ حَدِيثَ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ أَصْحَابَ الصُّفَّةِ كَانُوا فُقَرَاءَ ... الْحَدِيثَ. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا. وَقَدْ جَاءَ فِي حِرَاسَةِ الثُّغُورِ وَحِفْظِ الْعَسَاكِرِ بِاللَّيْلِ مِنَ الثَّوَابِ الْجَزِيلِ وَالْأَجْرِ الْعَظِيمِ مَا هُوَ مَشْهُورٌ فِي الْأَخْبَارِ. وَقَدْ مَضَى مِنْ ذَلِكَ جُمْلَةٌ فِي آخر" آل عمران " والحمد لله وحده.
Dördüncüsü- Bu kerahet, taatler, zikirler, ilim öğretimi, aile ile ilim ve maslahatların öğretilmesi gibi konularda gece sohbeti yapma türünden olmayan şeylere mahsustur; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ve Selef'ten bunun caiz olduğuna, hatta mendup olduğuna delalet eden rivayetler gelmiştir. Buhârî: «Yatsıdan Sonra Fıkıh ve Hayır Hususunda Gece Sohbeti Babı» başlığını atmış ve Kurre b. Hâlid'in şöyle dediğini zikretmiştir: Hasan'ı bekledik, kalkma vaktine yakın bir zamana kadar gecikti. Sonra gelip şöyle dedi: Şu komşularımız bizi çağırdı. Ardından Enes şöyle dedi: Bir gece yarısına kadar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bekledik; nihayet geldi, namaz kıldırdı, sonra bize hitap edip şöyle buyurdu: «İnsanlar namazı kıldılar [ve uyudular]; sizler ise namazı beklediğiniz müddetçe namazda olmaya devam ettiniz.» Hasan dedi ki: Bir topluluk hayrı bekledikleri müddetçe hayır üzere olmaya devam ederler. [Buhârî] şöyle dedi: «Misafir ve Aile ile Gece Sohbeti Babı» ve Ebû Bekr b. Abdirrahmân'ın, Suffe ehlinin fakir kimseler olduğuna dair hadisini zikretti... Müslim de bunu rivayet etmiştir. Sınır boylarında nöbet tutmanın ve geceleyin orduları korumanın bol mükâfatı ve büyük ecri hakkında haberlerde meşhur olan hususlar varit olmuştur. Âl-i İmrân Suresi'nin sonunda buna dair bir kısım bilgi geçmişti. Hamd yalnızca Allah'a mahsustur.
[سورة المؤمنون (٢٣): آية ٦٨]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 68]
أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ (٦٨)
{ أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) } “Onlar o sözü (Kur'an'ı) hiç düşünmediler mi, yoksa kendilerine önceki atalarına gelmemiş olan bir şey mi geldi?” (68)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ) يَعْنِي الْقُرْآنَ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ " [النساء: ٨٢]. وَسُمِّيَ الْقُرْآنُ قَوْلًا لِأَنَّهُمْ خُوطِبُوا بِهِ. (أَمْ جاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ) فَأَنْكَرُوهُ وَأَعْرَضُوا عَنْهُ. وَقِيلَ:" أَمْ" بِمَعْنَى بَلْ، أَيْ بَلْ جَاءَهُمْ مَا لَا عَهْدَ لِآبَائِهِمْ بِهِ، فلذلك أنكروه وتركوا التدبر له. قاله ابْنُ عَبَّاسٍ: وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَمْ جَاءَهُمْ أَمَانٌ من العذاب، وهو شي لم يأت آباءهم الأولين فتركوا الأعز.
Yüce Allah'ın: { أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ } “Onlar o sözü hiç düşünmediler mi?” kavli Kur'an'ı kastetmektedir; bu Yüce Allah'ın: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ } “Onlar Kur'an'ı düşünmüyorlar mı?” [en-Nisâ 82] kavli gibidir. Kendilerine onunla hitap edildiği için Kur'an'a söz (el-kavl) denilmiştir. { أَمْ جاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ } “Yoksa kendilerine önceki atalarına gelmemiş olan bir şey mi geldi?” de bu yüzden onu inkâr edip ondan yüz çevirdiler? Şöyle de denilmiştir: { أَمْ } edatı { بَلْ } (bilakis) manasındadır; yani bilakis onlara atalarının hiç alışık olmadığı bir şey geldi, bu yüzden onu inkâr ettiler ve onu tefekkür etmeyi terk ettiler. Bunu İbn Abbâs demiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana; yoksa onlara azaptan bir güvence mi geldi ki bu önceki atalarına gelmemiş bir şeydir de böylece daha üstün olanı terk ettiler, şeklindedir.
[سورة المؤمنون (٢٣): آية ٦٩]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 69]
أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٦٩)
{ أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “Yoksa peygamberlerini tanımadılar da bu yüzden mi onu inkâr ediyorlar?” (69)
هَذَا تَسْتَعْمِلُهُ الْعَرَبُ عَلَى مَعْنَى التَّوْقِيفِ وَالتَّقْبِيحِ، فَيَقُولُونَ: الْخَيْرُ أَحَبُّ إِلَيْكَ أَمِ الشَّرُّ، أَيْ قَدْ أُخْبِرْتَ الشَّرَّ فَتَجَنَّبْهُ، وَقَدْ عَرَفُوا رَسُولَهُمْ وَأَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الصِّدْقِ وَالْأَمَانَةِ، فَفِي اتِّبَاعِهِ النَّجَاةُ وَالْخَيْرُ لَوْلَا الْعَنَتُ. قَالَ سُفْيَانُ: بَلَى! قد عرفوه ولكنهم حسدوه!
Bunu Araplar ikrar ettirme ve kınama manasında kullanırlar; nitekim: «Hayır mı sana daha sevimlidir yoksa şer mi?» derler ki; yani sana şer bildirildi, artık ondan sakın, demektir. Onlar elçilerini ve onun doğruluk ve güvenilirlik ehlinden olduğunu pekâlâ biliyorlardı; inat ve taassup olmasaydı ona uymakta kurtuluş ve hayır vardı. Süfyân şöyle demiştir: Bilakis! Onu tanıdılar fakat ona haset ettiler!
[سورة المؤمنون (٢٣): آية ٧٠]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 70]
أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٠)
{ أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٠) } “Yoksa 'Onda bir cinnet var' mı diyorlar? Hayır, o kendilerine hakkı getirdi; onların çoğu ise haktan hoşlanmamaktadırlar.” (70)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ) ٧٠ أَيْ أَمْ يَحْتَجُّونَ فِي تَرْكِ الْإِيمَانِ بِهِ بِأَنَّهُ مَجْنُونٌ، فَلَيْسَ هُوَ هَكَذَا! لِزَوَالِ أَمَارَاتِ الْجُنُونِ عَنْهُ. (بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ) ٧٠ يَعْنِي الْقُرْآنَ وَالتَّوْحِيدَ الْحَقَّ وَالدِّينَ الْحَقَّ. (وَأَكْثَرُهُمْ) ١١٠ أَيْ كُلُّهُمْ (لِلْحَقِّ كارِهُونَ) ٧٠ حَسَدًا وَبَغْيًا وَتَقْلِيدًا.
Yüce Allah'ın: { أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ } ٧٠ “Yoksa 'Onda bir cinnet var' mı diyorlar?” yani ona iman etmeyi terk etmede onun mecnun olduğunu mu mazeret gösteriyorlar? Oysa o öyle değildir! Zira delilik alametleri ondan uzaktır. { بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ } ٧٠ “Hayır, o kendilerine hakkı getirdi” yani Kur'an'ı, hak olan tevhidi ve hak dini getirdi. { وَأَكْثَرُهُمْ } ١١٠ yani hepsi { لِلْحَقِّ كارِهُونَ } ٧٠ “haktan hoşlanmamaktadırlar” haset, azgınlık ve taklit sebebiyle.
[سورة المؤمنون (٢٣): آية ٧١]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 71]
وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ (٧١)
{ وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ (٧١) } “Eğer hak onların hevalarına (arzu ve heveslerine) uysaydı, gökler, yer ve bunlarda bulunanlar kesinlikle fesada uğrardı. Hayır, biz onlara şan ve şereflerini (öğütlerini) getirdik; fakat onlar kendi şan ve şereflerinden (öğütlerinden) yüz çevirmektedirler.” (71)
قوله تعالى: (وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ) " الْحَقُّ" هُنَا هُوَ اللَّهُ ﷾، قَالَهُ الْأَكْثَرُونَ، مِنْهُمْ مُجَاهِدٌ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَأَبُو صَالِحٍ وَغَيْرُهُمْ. وَتَقْدِيرُهُ فِي الْعَرَبِيَّةِ: وَلَوِ اتَّبَعَ صَاحِبُ الْحَقِّ، قَالَهُ النَّحَّاسُ. وَقَدْ قِيلَ: هُوَ مَجَازٌ، أَيْ لَوْ وَافَقَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ، فَجَعَلَ مُوَافَقَتَهُ اتِّبَاعًا مَجَازًا، أَيْ لَوْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِالرُّسُلِ وَيَعْصُونَ اللَّهَ ﷿ ثُمَّ لَا يُعَاقَبُونَ وَلَا يُجَازُونَ عَلَى ذَلِكَ إما عجزا وإما جهلا لفسدت السموات وَالْأَرْضُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَلَوْ كَانَ الْحَقُّ مَا يَقُولُونَ مِنَ اتِّخَاذِ آلِهَةٍ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى لَتَنَافَتِ الْآلِهَةُ، وَأَرَادَ بَعْضُهُمْ مَا لَا يُرِيدُهُ بعض، فاضطرب التدبير وفسدت السموات وَالْأَرْضُ، وَإِذَا فَسَدَتَا فَسَدَ مَنْ فِيهِمَا. وَقِيلَ:" لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ" أَيْ بِمَا يَهْوَاهُ النَّاسُ وَيَشْتَهُونَهُ لَبَطَلَ نِظَامُ الْعَالَمِ، لِأَنَّ شَهَوَاتِ النَّاسِ تَخْتَلِفُ وَتَتَضَادُّ، وَسَبِيلُ الْحَقِّ أَنْ يَكُونَ مَتْبُوعًا، وَسَبِيلُ النَّاسِ الِانْقِيَادُ لِلْحَقِّ. وَقِيلَ:" الْحَقُّ" الْقُرْآنُ، أَيْ لَوْ نَزَلَ الْقُرْآنُ بِمَا يُحِبُّونَ لفسدت السموات وَالْأَرْضُ. (وَمَنْ فِيهِنَّ) إِشَارَةٌ إِلَى مَنْ يَعْقِلُ من ملائكة السموات وَإِنْسِ الْأَرْضِ وَجِنِّهَا، الْمَاوَرْدِيُّ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: يَعْنِي وَمَا بَيْنَهُمَا مِنْ
Yüce Allah'ın: { وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ } “Eğer hak uysaydı” kavli. Buradaki { الْحَقُّ } lafzı Allah azze ve celle'dir; bunu Mücâhid, İbn Cüreyc, Ebû Sâlih ve başkaları başta olmak üzere çoğunluk söylemiştir. Arap dilindeki takdiri ise: «Hakkın sahibi uysaydı» şeklindedir; bunu en-Nehhâs söylemiştir. Bunun bir mecaz olduğu da söylenmiştir; yani hak onların hevalarına uygun düşseydi demektir; böylece mecazi olarak uygun düşmesi uymak şeklinde ifade edilmiştir. Yani onlar elçileri inkâr etseler ve Allah azze ve celle'ye isyan etseler, sonra da ya acziyetten ya da bilgisizlikten ötürü cezalandırılmayıp karşılık görmeselerdi gökler ve yer fesada uğrardı. Şöyle de denilmiştir: Mana; eğer hak, onların Yüce Allah ile birlikte ilahlar edinme iddiaları gibi olsaydı ilahlar birbiriyle çatışır, bazısı bazısının istemediğini isterdi; böylece tedbir/düzen bozulur, gökler ve yer fesada uğrardı. Bu ikisi fesada uğrayınca da içindekiler fesada uğrardı. Şöyle de denilmiştir: { لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ } yani insanların heva ve arzu ettikleri şeylere uysaydı âlemin nizamı bozulurdu; çünkü insanların arzuları farklılaşır ve birbiriyle çelişir; hakkın yolu tabi olunmak, insanların yolu ise hakka boyun eğmektir. Şöyle de denilmiştir: { الْحَقُّ } Kur'an'dır; yani Kur'an onların sevdikleri şekilde inseydi gökler ve yer fesada uğrardı. { وَمَنْ فِيهِنَّ } “ve bunlarda bulunanlar” ifadesi, göklerin melekleri ile yerin insanları ve cinlerinden akıl sahibi olanlara işarettir; bunu el-Mâverdî demiştir. el-Kelbî ise şöyle demiştir: Yani ikisi arasındaki
خلق، وهى قراءة ابن مسعود" لفسدت السموات وَالْأَرْضُ وَمَا بَيْنَهُمَا". فَيَكُونُ عَلَى تَأْوِيلِ الْكَلْبِيِّ وَقِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ مَحْمُولًا عَلَى فَسَادِ مَنْ يَعْقِلُ وَمَا لَا يَعْقِلُ مِنْ حَيَوَانٍ وَجَمَادٍ. وَظَاهِرُ التَّنْزِيلِ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ يَكُونُ مَحْمُولًا عَلَى فَسَادِ مَا يَعْقِلُ مِنَ الْحَيَوَانِ، لِأَنَّ مَا لَا يَعْقِلُ تَابِعٌ لِمَا يَعْقِلُ فِي الصَّلَاحِ وَالْفَسَادِ، فَعَلَى هَذَا مَا يَكُونُ مِنَ الفساد يعود على من في السموات مِنَ الْمَلَائِكَةِ بِأَنْ جُعِلَتْ أَرْبَابًا وَهِيَ مَرْبُوبَةٌ، وَعُبِدَتْ وَهِيَ مُسْتَعْبَدَةٌ. وَفَسَادُ الْإِنْسِ يَكُونُ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- بِاتِّبَاعِ الْهَوَى، وَذَلِكَ مُهْلِكٌ. الثَّانِي- بِعِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ، وَذَلِكَ كُفْرٌ. وَأَمَّا فَسَادُ مَا عَدَا ذَلِكَ فَيَكُونُ عَلَى وَجْهِ التَّبَعِ، لِأَنَّهُمْ مُدَبَّرُونَ بِذَوِي الْعُقُولِ فَعَادَ فَسَادُ الْمُدَبِّرِينَ عَلَيْهِمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ) أَيْ بِمَا فِيهِ شَرَفُهُمْ وَعِزُّهُمْ، قَالَهُ السُّدِّيُّ وَسُفْيَانُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: أَيْ بِمَا لَهُمْ فِيهِ ذِكْرُ ثَوَابِهِمْ وَعِقَابِهِمْ. ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ بِبَيَانِ الْحَقِّ وَذِكْرِ مَا لَهُمْ بِهِ حَاجَةٌ مِنْ أَمْرِ الدين. (فهم عن ذكرهم معرضون).
yaratıklardır; bu da İbn Mes'ûd'un: «Gökler, yer ve ikisi arasındakiler kesinlikle fesada uğrardı» kıraatidir. Dolayısıyla el-Kelbî'nin teviline ve İbn Mes'ûd'un kıraatine göre canlı ve cansızlardan akıl sahibi olan ve olmayanların tamamının fesadına hamledilir. Cumhurun kıraatindeki vahyin zahiri ise hayvanlardan akıl sahibi olanların fesadına hamledilir; çünkü akıl sahibi olmayanlar salah ve fesat hususunda akıl sahibi olanlara tabidir. Buna göre ortaya çıkacak fesat, göklerdeki meleklere kul oldukları halde rab kılınmaları ve ibadet eden varlıklar oldukları halde kendilerine tapınılması şeklinde döner. İnsanların fesadı ise iki şekilde olur: Birincisi- Hevaya uymakla ki bu helak edicidir. İkincisi- Allah'tan başkasına ibadet etmekle ki bu küfürdür. Bunların dışındakilerin fesadı ise tabi olma yoluyladır; çünkü onlar akıl sahipleri tarafından idare edilmektedir, dolayısıyla idare edenlerin fesadı onlara sirayet eder. Yüce Allah'ın: { بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ } “Hayır, biz onlara şan ve şereflerini (öğütlerini) getirdik” kavli yani içinde şerefleri ve izzetleri olan şeyi getirdik demektir; bunu es-Süddî ve Süfyân demiştir. Katâde ise: Yani içinde sevaplarının ve cezalarının zikri bulunan şeyi getirdik, demiştir. İbn Abbâs: Yani hakkın beyanını ve din işinden kendilerinin muhtaç olduğu şeylerin zikrini getirdik, demiştir. { فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ } “fakat onlar kendi şan ve şereflerinden (öğütlerinden) yüz çevirmektedirler.”
[سورة المؤمنون (٢٣): آية ٧٢]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 72]
أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٧٢)
{ أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٧٢) } “Yoksa sen onlardan bir ücret mi istiyorsun? Rabbinin karşılığı/verdiği daha hayırlıdır. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.” (72)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً) أي أجرا على ما جئتهم به، قاله الْحَسَنُ وَغَيْرُهُ. (فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ) وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَالْأَعْمَشُ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ:" خَرَاجًا" بِأَلِفٍ. الْبَاقُونَ بِغَيْرِ أَلِفٍ. وَكُلُّهُمْ قَدْ قَرَءُوا" فَخَراجُ" بِالْأَلِفِ إِلَّا ابْنَ عَامِرٍ وَأَبَا حَيْوَةَ فَإِنَّهُمَا قَرَآ بِغَيْرِ الْأَلِفِ. وَالْمَعْنَى: أَمْ تَسْأَلُهُمْ رِزْقًا فَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ. (وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ) أَيْ لَيْسَ يَقْدِرُ أَحَدٌ أَنْ يَرْزُقَ مِثْلَ رِزْقِهِ، وَلَا يُنْعِمَ مِثْلَ إِنْعَامِهِ. وَقِيلَ: أَيْ مَا يُؤْتِيكَ اللَّهُ مِنَ الْأَجْرِ عَلَى طَاعَتِكَ لَهُ وَالدُّعَاءِ إِلَيْهِ خَيْرٌ مِنْ عَرَضِ الدُّنْيَا، وَقَدْ عَرَضُوا عَلَيْكَ أَمْوَالَهُمْ حَتَّى تَكُونَ كَأَعْيَنِ رَجُلٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَلَمْ تُجِبْهُمْ إِلَى ذَلِكَ، قَالَ مَعْنَاهُ الْحَسَنُ. وَالْخَرْجُ وَالْخَرَاجُ وَاحِدٌ، إِلَّا أَنَّ اخْتِلَافَ الْكَلَامِ أَحْسَنُ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: الْخَرْجُ الْجُعْلُ، وَالْخَرَاجُ الْعَطَاءُ.
Yüce Allah'ın: { أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً } “Yoksa sen onlardan bir ücret mi istiyorsun?” kavli yani kendilerine getirdiğin şeye karşılık bir ecir mi istiyorsun demektir; bunu Hasan ve başkaları demiştir. { فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ } “Rabbinin karşılığı/verdiği daha hayırlıdır” kavli. Hamza, Kisâî, A'meş ve Yahyâ b. Vessâb elif ile «خَرَاجًا» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise elifsiz [«خَرْجًا» şeklinde] okumuşlardır. İbn Âmir ve Ebû Hayve hariç hepsi { فَخَراجُ } lafzını elif ile okumuştur; bu ikisi ise elifsiz [«فَخَرْجُ»] okumuştur. Mana ise: Yoksa sen onlardan bir rızık mı istiyorsun; Rabbinin rızkı daha hayırlıdır, şeklindedir. { وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “O, rızık verenlerin en hayırlısıdır” yani hiç kimse O'nun rızkı gibi rızıklandırmaya, O'nun nimeti gibi nimet vermeye güç yetiremez. Şöyle de denilmiştir: Yani O'na itaatine ve O'na davetine karşılık Allah'ın sana vereceği ecir, dünya malından daha hayırlıdır; oysa onlar Kureyş'in en zengin adamı olasın diye mallarını sana teklif etmişlerdi de sen onların bu teklifine olumlu cevap vermemiştin; Hasan bunun manasını bu şekilde açıklamıştır. Harç (الْخَرْجُ) ile harâc (الْخَرَاجُ) birdir, ancak kelamın farklı gelmesi daha güzeldir; bunu el-Ahfeş söylemiştir. Ebû Hâtim ise şöyle demiştir: el-Harc karşılık/ücret, el-harâc ise bağıştır.
الْمُبَرِّدُ: الْخَرْجُ الْمَصْدَرُ، وَالْخَرَاجُ الِاسْمُ. وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: سَأَلْتُ أَبَا عَمْرِو بْنَ الْعَلَاءِ عَنِ الْفَرْقِ بَيْنَ الْخَرْجِ وَالْخَرَاجِ فَقَالَ: الْخَرَاجُ مَا لَزِمَكَ، وَالْخَرْجُ مَا تَبَرَّعْتَ بِهِ. وَعَنْهُ أَنَّ الْخَرْجَ مِنَ الرِّقَابِ، وَالْخَرَاجَ مِنَ الْأَرْضِ. ذكر الأول الثعلبي والثاني الماوردي.
el-Müberred: el-Harc masdardır, el-harâc ise isimdir, demiştir. Nadr b. Şümeyl şöyle demiştir: Ebû Amr b. el-Alâ'ya harc ile harâc arasındaki farkı sordum; şöyle dedi: el-Harâc sana gerekli olan (vergi), el-harc ise gönüllü olarak verdiğin şeydir. Ondan nakledildiğine göre el-harc kölelerden/şahıslardan alınan, el-harâc ise topraktan alınandır. Birincisini Sa'lebî, ikincisini ise Mâverdî zikretmiştir.
[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ٧٣ الى ٧٤]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 73-74]
وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٣) وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ (٧٤)
{ وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٣) وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ (٧٤) } “Şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun. (73) Ahirete inanmayanlar ise kesinlikle yoldan sapanlardır. (74)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ) أَيْ إِلَى دِينٍ قَوِيمٍ. وَالصِّرَاطُ فِي اللُّغَةِ الطَّرِيقُ، فَسُمِّيَ الدِّينُ طَرِيقًا لِأَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى الْجَنَّةِ فَهُوَ طَرِيقٌ إِلَيْهَا. (وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ) ١٠ أَيْ بِالْبَعْثِ. (عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ) قِيلَ: هُوَ مِثْلُ الْأَوَّلِ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ لَنَاكِبُونَ حَتَّى يَصِيرُوا إِلَى النَّارِ. نَكَبَ عَنِ الطَّرِيقِ يَنْكُبُ نُكُوبًا إِذَا عَدَلَ عَنْهُ وَمَالَ إِلَى غَيْرِهِ، وَمِنْهُ نَكَبَتِ الرِّيحُ إِذَا لَمْ تَسْتَقِمْ عَلَى مَجْرَى. وَشَرُّ الرِّيحِ النَّكْبَاءُ.
Yüce Allah'ın: { وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun” kavli yani dosdoğru bir dine çağırıyorsun demektir. Sırât (الصِّرَاط) lügatte yoldur; din cennete ulaştırdığı için ona yol denilmiştir, dolayısıyla o cennete giden bir yoldur. { وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } ١٠ “Ahirete inanmayanlar ise” yani dirilişe [inanmayanlar]. { عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ } “kesinlikle yoldan sapanlardır” kavli hakkında: Bunun birincisi gibi olduğu söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Onlar ateşe varıncaya kadar cennetin yolundan kesinlikle sapanlardır. Bir yoldan sapıp başkasına yöneldiğinde «نَكَبَ عَنِ الطَّرِيقِ يَنْكُبُ نُكُوبًا» denilir; rüzgâr bir doğrultuda esmediği zaman «نَكَبَتِ الرِّيحُ» denilmesi de bundandır. Rüzgârın en kötüsü ise en-nakbâ (yönü belirsiz esen fırtına)dır.
[سورة المؤمنون (٢٣): آية ٧٥]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 75]
وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٥)
{ وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٥) } “Eğer biz onlara merhamet edip de başlarındaki sıkıntıyı giderseydik, yine de azgınlıkları içinde körü körüne bocalamaya devam ederlerdi.” (75)