Binûn

[Mü'minûn Suresi] — 3. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ) أَيْ لَوْ رَدَدْنَاهُمْ إِلَى الدُّنْيَا وَلَمْ نُدْخِلْهُمُ النَّارَ وَامْتَحَنَّاهُمْ (لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ) قَالَ السُّدِّيُّ: فِي معصيتهم. (يَعْمَهُونَ) قال الأعمش: يترددون. وقال ابْنُ جُرَيْجٍ:" وَلَوْ رَحِمْناهُمْ" يَعْنِي فِي الدُّنْيَا" وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ" أَيْ مِنْ قَحْطٍ وَجُوعٍ" لَلَجُّوا" أَيْ لَتَمَادَوْا" فِي طُغْيانِهِمْ" وضلالتهم وتجاوزهم الحد" يَعْمَهُونَ" يتذبذبون ويخبطون.

Yüce Allah'ın: { وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ } “Eğer biz onlara merhamet edip de başlarındaki sıkıntıyı giderseydik” kavli; yani onları dünyaya geri döndürseydik, cehenneme sokmasaydık ve kendilerini imtihan etseydik; { لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ } “azgınlıkları içinde [ısrarla bocalayıp dururlardı]” [anlamındadır]. es-Süddî: "İsyanları içinde" demiştir. { يَعْمَهُونَ } “körü körüne bocalamaya devam ederlerdi” [hakkında] el-A'meş: "Tereddüt edip dururlardı" demiştir. İbn Cüreyc ise şöyle demiştir: { وَلَوْ رَحِمْناهُمْ } “Eğer onlara merhamet etseydik” yani dünyada; { وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ } “başlarındaki sıkıntıyı giderseydik” yani kuraklık ve açlığı [giderseydik]; { لَلَجُّوا } “kesinlikle devam ederlerdi” yani sürdürürlerdi; { فِي طُغْيانِهِمْ } “azgınlıkları”, sapıklıkları ve haddi aşmaları [içinde]; { يَعْمَهُونَ } “körü körüne bocalarlardı”, bocalayıp şaşkınca hareket ederlerdi.

[سورة المؤمنون (٢٣): آية ٧٦]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 76]

وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَما يَتَضَرَّعُونَ (٧٦)

{ وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَما يَتَضَرَّعُونَ (٧٦) } “Andolsun biz onları azapla yakaladık da yine Rablerine boyun eğmediler ve yalvarıp yakarmıyorlar. (76)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ) قَالَ الضَّحَّاكُ: بِالْجُوعِ. وَقِيلَ: بِالْأَمْرَاضِ وَالْحَاجَةِ وَالْجُوعِ. وَقِيلَ: بِالْقَتْلِ وَالْجُوعِ. (فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ) أَيْ مَا خَضَعُوا. (وَما يَتَضَرَّعُونَ) أَيْ مَا يَخْشَعُونَ لِلَّهِ ﷿ فِي الشَّدَائِدِ تُصِيبُهُمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي قِصَّةِ ثُمَامَةَ بْنِ أَثَالٍ لَمَّا أَسَرَتْهُ السَّرِيَّةُ وَأَسْلَمَ وَخَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَبِيلَهُ، حَالَ بَيْنَ مَكَّةَ وَبَيْنَ الْمِيرَةِ وَقَالَ: وَاللَّهِ لَا يَأْتِيكُمْ مِنَ الْيَمَامَةِ حَبَّةُ حِنْطَةٍ حَتَّى يَأْذَنَ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. وَأَخَذَ اللَّهُ قُرَيْشًا بِالْقَحْطِ وَالْجُوعِ حَتَّى أَكَلُوا الْمَيْتَةَ وَالْكِلَابَ وَالْعِلْهِزَ، قِيلَ: وَمَا الْعِلْهِزُ؟ قَالَ: كَانُوا يَأْخُذُونَ الصُّوفَ وَالْوَبَرَ فَيَبُلُّونَهُ بِالدَّمِ ثُمَّ يَشْوُونَهُ وَيَأْكُلُونَهُ. فَقَالَ لَهُ أَبُو سُفْيَانَ: أَنْشُدُكَ اللَّهَ وَالرَّحِمَ! أَلَيْسَ تَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ بَعَثَكَ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ؟ قَالَ (بَلَى). قَالَ: فَوَاللَّهِ مَا أَرَاكَ إِلَّا قَتَلْتَ الْآبَاءَ بِالسَّيْفِ، وَقَتَلْتَ الْأَبْنَاءَ بِالْجُوعِ، فَنَزَلَ قَوْلُهُ:" وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ".

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ } “Andolsun biz onları azapla yakaladık” kavli hakkında ed-Dahhâk: "Açlıkla" demiştir. Hastalıklar, muhtaçlık ve açlıkla [yakaladık], denildiği gibi; öldürülme ve açlıkla, diye de söylenmiştir. { فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ } “yine Rablerine boyun eğmediler” yani boyun eğip itaat etmediler. { وَما يَتَضَرَّعُونَ } “ve yalvarıp yakarmıyorlar” yani başlarına gelen sıkıntılarda aziz ve celil olan Allah'a huşû ile yalvarmıyorlar. İbn Abbâs şöyle demiştir: [Bu ayet], müfrezenin Sümâme b. Üsâl'i esir alması, onun Müslüman olması ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu serbest bırakması hadisesinde indi. [Sümâme] Mekke ile erzak arasına girdi ve: "Allah'a yemin olsun ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem izin vermedikçe Yemâme'den size tek bir buğday tanesi bile gelmeyecektir!" dedi. Allah Kureyş'i kıtlık ve açlıkla yakaladı, öyle ki leş, köpekler ve ılhız (عِلْهِز) yediler. "Ilhız nedir?" diye soruldu. Şöyle dedi: "Yün ve deve tüyünü alır, kanla ıslatır, sonra kızartıp yerlerdi." Bunun üzerine Ebû Süfyân ona [Hz. Peygamber'e]: "Allah aşkına ve akrabalık bağı hakkı için sana yalvarıyorum! Sen Allah'ın seni âlemlere rahmet olarak gönderdiğini iddia etmiyor musun?" dedi. [Hz. Peygamber]: "Evet" buyurdu. [Ebû Süfyân]: "Vallahi görüyorum ki babaları kılıçla öldürdün, çocukları da açlıkla öldürdün!" dedi. Bunun üzerine O'nun: { وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “Eğer biz onlara merhamet edip de başlarındaki sıkıntıyı giderseydik, yine de azgınlıkları içinde körü körüne bocalamaya devam ederlerdi” kavli nazil oldu.

[سورة المؤمنون (٢٣): آية ٧٧]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 77]

حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٧)

{ حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٧) } “Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımızda, birden onun içinde ümitsizliğe ve şaşkınlığa düşüverirler. (77)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ) قَالَ عِكْرِمَةُ: هُوَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ جَهَنَّمَ، عَلَيْهِ مِنَ الْخَزَنَةِ أَرْبَعُمِائَةِ أَلْفٍ، سُودٌ وُجُوهُهُمْ، كَالِحَةٌ أَنْيَابُهُمْ، وَقَدْ قُلِعَتِ الرَّحْمَةُ مِنْ قُلُوبِهِمْ، إِذَا بَلَغُوهُ فَتَحَهُ اللَّهُ ﷿ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ قَتْلُهُمْ بِالسَّيْفِ يَوْمَ بَدْرٍ. مُجَاهِدٌ: هُوَ الْقَحْطُ الَّذِي أَصَابَهُمْ حَتَّى أَكَلُوا الْعِلْهِزَ مِنَ الْجُوعِ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: فَتْحُ مَكَّةَ. (إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ) أي يأيسون متحيرون لا يدرون ما يصنعون، كالآئس مِنَ الْفَرَجِ وَمِنْ كُلِّ خَيْرٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ في" الانعام ".

Yüce Allah'ın: { حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ } “Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımızda” kavli hakkında İkrime şöyle demiştir: Bu, cehennem kapılarından bir kapıdır; başında yüzleri kara, dişleri sırıtıp çatılmış, kalplerinden merhamet sökülüp alınmış dört yüz bin bekçi vardır. Oraya ulaştıklarında aziz ve celil olan Allah o kapıyı üzerlerine açar. İbn Abbâs: Bu, Bedir günü kılıçla öldürülmeleridir, demiştir. Mücâhid: Daha önce geçtiği üzere, açlıktan ılhız yiyecek kadar kendilerine isabet eden kıtlıktır, demiştir. Mekke'nin fethi olduğu da söylenmiştir. { إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ } “birden onun içinde ümitsizliğe ve şaşkınlığa düşüverirler” yani kurtuluştan ve her türlü hayırdan ümidini kesmiş kimse gibi ne yapacaklarını bilmeyen, şaşkın ve ümitsiz kalırlar. Bu husus daha önce En'âm [Suresi'nde] geçmişti.

[سورة المؤمنون (٢٣): آية ٧٨]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 78]

وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلاً مَا تَشْكُرُونَ (٧٨)

{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلاً مَا تَشْكُرُونَ } “O, sizin için işitmeyi [kulakları], gözleri ve gönülleri var edendir. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!” (78)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ) عَرَّفَهُمْ كَثْرَةَ نِعَمِهِ وَكَمَالَ قُدْرَتِهِ. (قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ) ١٠ أَيْ مَا تَشْكُرُونَ إِلَّا شُكْرًا قليلا. وقيل: أي لا تشكرون البتة.

Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ } “O, sizin için işitmeyi, gözleri... var edendir” kavliyle onlara nimetlerinin çokluğunu ve kudretinin kemalini bildirmiştir. { قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ } ١٠ “Pek az şükrediyorsunuz” yani ancak pek az şükredersiniz. Kesinlikle hiç şükretmiyorsunuz, anlamına geldiği de söylenmiştir.

[سورة المؤمنون (٢٣): آية ٧٩]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 79]

وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٩)

{ وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٩) } “Sizi yeryüzünde çoğaltıp yayan O'dur ve ancak O'nun huzurunda toplanacaksınız. (79)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ) أي أنشأ كم وَبَثَّكُمْ وَخَلَقَكُمْ. (وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ) أَيْ تُجْمَعُونَ لِلْجَزَاءِ.

Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “Sizi yeryüzünde çoğaltıp yayan O'dur” kavli; yani sizi var eden, yayan ve yaratandır. { وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “ve ancak O'nun huzurunda toplanacaksınız” yani karşılık görmek üzere toplanacaksınız, demektir.

[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ٨٠ الى ٨٩]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 80-89]

وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٨٠) بَلْ قالُوا مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ (٨١) قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٨٢) لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٨٣) قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤)

{ وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٨٠) بَلْ قالُوا مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ (٨١) قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٨٢) لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٨٣) قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤) } “Dirilten ve öldüren O'dur; gece ile gündüzün birbiri ardınca gelmesi/değişmesi de O'na aittir. Hâlâ aklınızı kullanmaz mısınız? (80) Hayır, onlar öncekilerin dedikleri gibi dediler. (81) Dediler ki: 'Ölüp de bir toprak ve kemik haline geldiğimiz zaman, gerçekten biz mi diriltileceğiz? (82) Andolsun bu, daha önce bize de atalarımıza da vaad edilmişti; bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.' (83) De ki: 'Eğer biliyorsanız [söyleyin], yeryüzü ve içindekiler kime aittir?' (84)”

سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٨٥) قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٨٧) قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (٨٩)

{ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٨٥) قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٨٧) قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (٨٩) } “'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'Öyleyse hiç düşünüp ibret almaz mısınız?' (85) De ki: 'Yedi göğün Rabbi ve o yüce Arş'ın Rabbi kimdir?' (86) 'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'Hâlâ [O'na karşı gelmekten] sakınmaz mısınız?' (87) De ki: 'Eğer biliyorsanız [söyleyin], her şeyin mülkü ve hükümranlığı elinde olan, koruyup gözeten fakat kendisine karşı korunulamayan kimdir?' (88) 'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'O halde nasıl büyüleniyorsunuz?' (89)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ) ٨٠ أَيْ جَعَلَهُمَا مُخْتَلِفَيْنِ، كَقَوْلِكَ: لَكَ الْأَجْرُ وَالصِّلَةُ، أَيْ إِنَّكَ تُؤْجَرُ وَتُوصَلُ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَقِيلَ: اخْتِلَافُهُمَا نُقْصَانُ أَحَدِهِمَا وَزِيَادَةُ الْآخَرِ. وَقِيلَ: اخْتِلَافُهُمَا فِي النُّورِ وَالظُّلْمَةِ. وَقِيلَ: تَكَرُّرُهُمَا يَوْمًا بَعْدَ لَيْلَةٍ وَلَيْلَةً بَعْدَ يَوْمٍ. وَيَحْتَمِلُ خَامِسًا: اخْتِلَافُ مَا مَضَى فِيهِمَا مِنْ سَعَادَةٍ وَشَقَاءٍ وَضَلَالٍ وَهُدًى. (أَفَلا تَعْقِلُونَ) كُنْهَ قُدْرَتِهِ وَرُبُوبِيَّتِهِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَهُ شَرِيكٌ مِنْ خَلْقِهِ، وَأَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى الْبَعْثِ. ثُمَّ عَيَّرَهُمْ بِقَوْلِهِمْ وَأَخْبَرَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ

Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } ٨٠ “Dirilten ve öldüren O'dur; gece ile gündüzün değişmesi de O'na aittir” kavli; yani onları birbirine farklı kılmıştır. Nitekim senin: «لَكَ الْأَجْرُ وَالصِّلَةُ» (Ücret ve ihsan sanadır) yani "Sana ücret verilir ve ihsanda bulunulur" demen gibidir; bunu el-Ferrâ' söylemiştir. İkisinin farklılaşmasının, birinin kısalıp diğerinin uzaması olduğu da söylenmiştir. Işık ve karanlık bakımından farklı olmaları olduğu da söylenmiştir. Geceden sonra gündüzün, gündüzden sonra gecenin ardı ardına tekrarlanması olduğu da söylenmiştir. Beşinci bir ihtimal olarak: İkisinde geçen mutluluk, bedbahtlık, sapıklık ve hidayetin çeşitliliği olması da muhtemeldir. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ aklınızı kullanmaz mısınız?” [Yani] O'nun kudretinin, Rabliğinin ve birliğinin künhünü; yaratıklarından birinin O'na ortak olmasının caiz olamayacağını ve O'nun diriltmeye kadir olduğunu [akletmez misiniz?] Sonra onları söyledikleri sözle kınadı ve kendileri hakkında şöyle haber verdi:

(قالُوا مِثْلَ ما قالَ الْأَوَّلُونَ قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ) هَذَا لَا يَكُونُ وَلَا يُتَصَوَّرُ. (لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هَذَا مِنْ قَبْلُ) أَيْ مِنْ قَبْلِ مَجِيءِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَلَمْ نَرَ لَهُ حَقِيقَةً. (إِنْ هَذَا) أَيْ مَا هَذَا (إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ) أَيْ أَبَاطِيلُهُمْ وَتُرَّهَاتُهُمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا كُلُّهُ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (قُلْ) يَا مُحَمَّدُ جَوَابًا لَهُمْ عَمَّا قَالُوهُ (لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها) يُخْبِرُ بِرُبُوبِيَّتِهِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ وَمُلْكِهِ الَّذِي لَا يَزُولُ، وَقُدْرَتِهِ الَّتِي لَا تُحَوَّلُ، فَ (سَيَقُولُونَ لِلَّهِ) وَلَا بُدَّ لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ. فَ (قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ) أَيْ أَفَلَا تَتَّعِظُونَ وَتَعْلَمُونَ أَنَّ مَنْ قَدَرَ عَلَى خَلْقِ ذَلِكَ ابْتِدَاءً فَهُوَ عَلَى إِحْيَاءِ الْمَوْتَى بَعْدَ مَوْتِهِمْ قَادِرٌ. (قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ. سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ) يُرِيدُ أَفَلَا تَخَافُونَ حَيْثُ تَجْعَلُونَ لِي مَا تَكْرَهُونَ، زَعَمْتُمْ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتِي، وَكَرِهْتُمْ لِأَنْفُسِكُمُ الْبَنَاتَ. (قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ) يريد السموات وَمَا فَوْقَهَا وَمَا بَيْنَهُنَّ، وَالْأَرَضِينَ وَمَا تَحْتَهُنَّ وَمَا بَيْنَهُنَّ، وَمَا لَا يَعْلَمُهُ أَحَدٌ إِلَّا هُوَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ:" مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ" خَزَائِنُ كل شي. الضحاك: ملك كل شي. وَالْمَلَكُوتُ مِنْ صِفَاتِ الْمُبَالَغَةِ كَالْجَبَرُوتِ وَالرَّهَبُوتِ، وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَنْعَامِ ". (وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ) أَيْ يَمْنَعُ وَلَا يُمْنَعُ مِنْهُ. وَقِيلَ:" يُجِيرُ" يُؤَمِّنُ مَنْ شَاءَ." وَلا يُجارُ عَلَيْهِ" أَيْ لَا يُؤَمَّنُ مَنْ أَخَافَهُ. ثُمَّ قِيلَ: هَذَا فِي الدُّنْيَا، أَيْ مَنْ أَرَادَ اللَّهُ إِهْلَاكَهُ وَخَوْفَهُ لَمْ يَمْنَعْهُ مِنْهُ مَانِعٌ، وَمَنْ أَرَادَ نَصْرَهُ وَأَمْنَهُ لَمْ يَدْفَعْهُ مِنْ نَصْرِهِ وَأَمْنِهِ دَافِعٌ. وَقِيلَ: هَذَا فِي الْآخِرَةِ، أَيْ لَا يَمْنَعُهُ مِنْ مُسْتَحِقِّ الثَّوَابِ مَانِعٌ وَلَا يَدْفَعُهُ عَنْ مُسْتَوْجِبِ الْعَذَابِ دَافِعٌ. (فَأَنَّى تُسْحَرُونَ) أَيْ فَكَيْفَ تُخْدَعُونَ وَتُصْرَفُونَ عَنْ طَاعَتِهِ وَتَوْحِيدِهِ. أَوْ كَيْفَ يُخَيَّلُ إِلَيْكُمْ أَنْ تُشْرِكُوا بِهِ مالا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ! وَالسِّحْرُ هُوَ التَّخْيِيلُ. وَكُلُّ هَذَا احْتِجَاجٌ عَلَى الْعَرَبِ الْمُقِرِّينَ بِالصَّانِعِ. وَقَرَأَ أبو عمرو:" سيقولون الله" فِي الْمَوْضِعَيْنِ الْأَخِيرَيْنِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ أَهْلِ الْعِرَاقِ. الْبَاقُونَ:" لِلَّهِ"، وَلَا خِلَافَ فِي الْأَوَّلِ أَنَّهُ" لِلَّهِ"، لِأَنَّهُ جَوَابٌ لِ" قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها" فَلَمَّا تَقَدَّمَتِ اللَّامُ فِي" لِمَنِ" رجعت في الجواب. ولا خلاف أنه

{ قالُوا مِثْلَ ما قالَ الْأَوَّلُونَ قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } “Öncekilerin dedikleri gibi dediler: 'Biz ölüp bir toprak ve kemik yığını haline geldikten sonra mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?'” Bu olamaz ve tasavvur dahi edilemez. { لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هَذَا مِنْ قَبْلُ } “Andolsun ki bu, daha önce bize ve atalarımıza da vaad edilmişti”; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gelmeden önce [de vaad edilmişti], fakat bunun bir hakikatini görmedik. { إِنْ هَذَا } yani bu, { إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “öncekilerin masallarından” yani onların bâtıllarından ve hezeyanlarından [başkası değildir]. Bütün bunlar daha önce geçmişti. Yüce Allah şöyle buyurdu: { قُلْ } “De ki:” [Ey Muhammed], onların söylediklerine bir cevap olarak: { لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها } “Yeryüzü ve onda bulunanlar kime aittir?” [Allah bu soruyla] rubûbiyyetini, birliğini, zeval bulmayan mülkünü ve dönüştürülemez kudretini haber vermektedir. { سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } “'Allah'ındır' diyecekler”; bunu demeleri kaçınılmazdır. { قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “De ki: 'Hâlâ düşünüp ibret almayacak mısınız?'” Yani hiç ibret alıp bunu ilk başta yaratmaya gücü yetenin, ölümlerinden sonra ölüleri diriltmeye de kadir olduğunu bilmez misiniz? { قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ. سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ } “De ki: 'Yedi göğün Rabbi ve yüce Arş'ın Rabbi kimdir?' 'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'Öyleyse hiç sakınmaz mısınız?'” [Bununla] şunu kastetmektedir: Kendiniz için hoşlanmadığınız şeyleri Bana isnat ederken hiç korkmuyor musunuz? Zira meleklerin Benim kızlarım olduğunu iddia ettiniz; oysa kendiniz için kız çocuklarından hoşlanmıyordunuz. { قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ } “De ki: 'Her şeyin melekûtu (mülk ve hâkimiyeti) elinde olan kimdir?'” Bununla gökleri, onların üstündekileri, aralarındakileri, yerleri, onların altındakileri, aralarındakileri ve O'ndan başkasının bilemeyeceği şeyleri kastetmektedir. Mücâhid: “«مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ» her şeyin hazineleridir” demiştir. Dahhâk ise: “Her şeyin mülküdür” demiştir. Melekût (الْمَلَكُوتُ); ceberût (الْجَبَرُوت) ve rahebût (الرَّهَبُوت) gibi mübalağa sıfatlarındandır ve bu husus el-En‘âm [suresinde] geçmişti. { وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ } “O koruyup kollar, fakat Kendisine karşı kimse korunamaz.” Yani O korur/himaye eder, fakat O'na karşı kimse korunamaz. Şöyle de denilmiştir: “«يُجِيرُ» (korur), dilediğini emniyete alır; «وَلا يُجارُ عَلَيْهِ» (Kendisine karşı korunamaz), yani O'nun korku verdiği kimse güvende kılınamaz.” Daha sonra şöyle denilmiştir: Bu dünyadadır; yani Allah kimi helak etmeyi ve korkutmayı dilerse hiçbir engelleyici O'na engel olamaz; kime de yardım etmeyi ve güven vermeyi dilerse hiçbir def edici O'nun yardım ve güven vermesine mani olamaz. Şöyle de denilmiştir: Bu ahirettedir; yani mükâfatı hak edene [mükâfatını vermekten] hiçbir engelleyici O'nu alıkoyamaz ve azabı hak edenden de hiçbir def edici [azabı] savamaz. { فَأَنَّى تُسْحَرُونَ } “O halde nasıl büyüleniyorsunuz?” Yani nasıl aldatılıyor ve O'na itaatten ve tevhidinden nasıl çevriliyorsunuz? Yahut ne zarar ne de fayda veremeyen şeyleri O'na ortak koşmak size nasıl hayal gibi gösteriliyor! Sihir (es-sihr), hayal ettirmektir (et-tahyîl). Bütün bunlar, Yaratıcıyı kabul eden Araplara karşı birer hüccettir/delildir. Ebû Amr son iki yerde Iraklıların kıraati olarak «سيقولون الله» (Allah diyecekler) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise «لِلَّهِ» (Allah'ındır) şeklinde okumuştur. Birincisinde «لِلَّهِ» olduğu hususunda ise hiçbir ihtilaf yoktur; çünkü o, { قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها } “De ki: Yeryüzü ve içindekiler kime aittir?” sorusunun cevabıdır. Dolayısıyla soru kısmında yer alan «لِمَنِ» kelimesindeki lâm harfi öne geçtiği için cevapta da tekrarlanmıştır. Onun

مَكْتُوبٌ فِي جَمِيعِ الْمَصَاحِفِ بِغَيْرِ أَلِفٍ. وَأَمَّا من قرأ:" سيقولون الله" فَلِأَنَّ السُّؤَالَ بِغَيْرِ لَامٍ فَجَاءَ الْجَوَابُ عَلَى لَفْظِهِ، وَجَاءَ فِي الْأَوَّلِ" لِلَّهِ" لَمَّا كَانَ السُّؤَالُ بِاللَّامِ. وَأَمَّا مَنْ قَرَأَ:" لِلَّهِ" بِاللَّامِ فِي الْأَخِيرَيْنِ وَلَيْسَ فِي السُّؤَالِ لَامٌ فَلِأَنَّ مَعْنَى" قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ": قل لمن السموات السَّبْعُ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ. فَكَانَ الْجَوَابُ" لِلَّهِ"، حِينَ قُدِّرَتِ اللَّامُ فِي السُّؤَالِ. وَعِلَّةُ الثَّالِثَةِ كَعِلَّةِ الثَّانِيَةِ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

bütün mushaflarda elifsiz yazıldığı hususunda da ihtilaf yoktur. «سَيَقُولُونَ الله» şeklinde okuyana gelince; çünkü soru lâmsız gelmiştir, böylece cevap da sorunun lafzına uygun gelmiştir; birincisinde ise soru lâm harfiyle olduğu için cevap da «لِلَّهِ» olarak gelmiştir. Soru lâmsız olduğu halde son iki yerde «لِلَّهِ» şeklinde lâm ile okuyana gelince; çünkü: { قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } “De ki: 'Yedi göğün Rabbi ve o yüce Arş'ın Rabbi kimdir?'” kavlinin anlamı: "De ki: Yedi gök ve yüce Arş'ın Rabbi kime aittir?" demektir. Soruda "lâm" takdir edilince cevap da «لِلَّهِ» olmuştur. Üçüncünün gerekçesi de ikincinin gerekçesi gibidir. Şair şöyle demiştir:

إِذَا قِيلَ مَنْ رَبُّ الْمَزَالِفِ وَالْقُرَى ... وَرَبُّ الْجِيَادِ الْجُرْدِ قُلْتُ لخالد

"Uç karakolların, köylerin / ve kısa tüylü soylu atların sahibi kimdir denildiğinde, 'Hâlid'indir' dedim."

أي لمن المزالف، [والمزالف: البراغيل وهى البلاد التي بين الريف والبر: الواحدة مزلفة]. وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَاتُ عَلَى جَوَازِ جِدَالِ الْكُفَّارِ وَإِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ ". وَنَبَّهْتُ عَلَى أَنَّ مَنِ ابْتَدَأَ بِالْخَلْقِ وَالِاخْتِرَاعِ والإيجاد والإبداع هو المستحق للألوهية والعبادة.

Yani uç karakollar kime aittir, demektir. [el-Mezâlif (المزالف): el-berâğîl olup ekili arazi ile çöl arasındaki beldelerdir, tekili mezlefedir]. Bu ayetler kâfirlerle münazara etmenin ve onlara karşı delil getirmenin caiz olduğuna delalet etmiştir; bu husus Bakara [Suresi'nde] geçmişti. İlk defa yaratan, icat eden, var eden ve örneksiz var edenin ilahlığa ve ibadete hak sahibi olduğuna dikkat çektim.

[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ٩٠ الى ٩٢]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 90-92]

بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٩٠) مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (٩١) عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٩٢)

{ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٩٠) مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (٩١) عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٩٢) } “Hayır, biz onlara hakkı getirdik; fakat onlar gerçekten yalancıdırlar. (90) Allah hiçbir çocuk edinmemiştir; O'nunla birlikte hiçbir ilah da yoktur. Olsaydı, o takdirde her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve muhakkak ki biri diğerine üstünlük kurmaya çalışırdı. Allah onların nitelemelerinden münezzehtir. (91) Gaybı da görünen âlemi de bilendir. Onların koştukları ortaklardan yücedir. (92)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ) ٩٠ أَيْ بِالْقَوْلِ الصِّدْقِ، لَا مَا تَقُولُهُ الْكُفَّارُ مِنْ إِثْبَاتِ الشَّرِيكِ وَنَفْيِ الْبَعْثِ. (وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ) أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بنات الله. فقال الله تعالى: (مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ) " مِنْ" صِلَةٍ. (وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ) " مِنْ" زَائِدَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: مَا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا كَمَا زَعَمْتُمْ، وَلَا كَانَ مَعَهُ إِلَهٌ فِيمَا خَلَقَ. وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالْمَعْنَى: لَوْ كَانَتْ مَعَهُ آلِهَةٌ لا نفرد كُلُّ إِلَهٍ بِخَلْقِهِ. (وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ) أَيْ وَلَغَالَبَ وَطَلَبَ الْقَوِيُّ الضَّعِيفَ كَالْعَادَةِ بَيْنَ الْمُلُوكِ، وَكَانَ الضَّعِيفُ الْمَغْلُوبُ لَا يَسْتَحِقُّ الْإِلَهِيَّةَ. وَهَذَا الَّذِي يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الشَّرِيكِ يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْوَلَدِ أَيْضًا، لِأَنَّ الْوَلَدَ يُنَازِعُ الأب في الملك منازعة الشريك.

Yüce Allah'ın: { بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ } “Hayır, biz onlara hakkı getirdik” (90) buyruğu; kâfirlerin ortak isnat etmesi ve yeniden dirilişi inkâr etmesi gibi değil, doğru sözü [getirdik] demektir. { وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Ve şüphesiz onlar yalancıdırlar” [ifadesi ise], meleklerin Allah'ın kızları olduğu [iddiasında yalancıdırlar] anlamındadır. Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ } “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir”. [Buradaki] «مِنْ» (min) sıladır (pekiştirme edatıdır). { وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ } “O'nunla birlikte hiçbir ilâh da olmamıştır”. [Buradaki] «مِنْ» (min) zâiddir. Cümlenin takdiri: «Allah iddia ettiğiniz gibi çocuk edinmemiştir ve yarattığı şeylerde O'nunla beraber başka bir ilâh da olmamıştır» şeklindedir. İfadede bir hazif (düşürülmüş söz) vardır; mana şöyledir: Şayet O'nunla birlikte başka ilâhlar bulunsaydı, muhakkak her ilâh kendi yarattığını tek başına sahiplenip ayrılırdı. { وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ } “Ve mutlaka biri diğerine galebe çalardı”; yani tıpkı krallar arasındaki âdet üzere güçlü olan zayıfa üstün gelir ve onu alt etmeye çalışırdı. Mağlup olan zayıf kimse ise ilâhlığa asla lâyık olamazdı. Ortağı nefyetmeye (reddetmeye) delalet eden bu durum, aynı zamanda çocuk isnadını nefyetmeye de delalet eder; zira çocuk da tıpkı bir ortak gibi mülk ve hâkimiyette babasıyla çekişir.

(سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ) تَنْزِيهًا لَهُ عَنِ الولد والشريك. (عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ) [أي هو عالم الغيب] (فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ) تَنْزِيهٌ وَتَقْدِيسٌ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو بَكْرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" عَالِمُ" بِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، أَيْ هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ. الْبَاقُونَ بِالْجَرِّ عَلَى الصِّفَةِ لِلَّهِ. وَرَوَى رُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ:" عالِمِ" إِذَا وَصَلَ خَفْضًا. وَ" عَالِمُ" إِذَا ابتدأ رفعا.

{ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Allah onların nitelemelerinden münezzehtir” kavli, O'nu çocuktan ve ortaktan tenzih etmektir. { عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “Gaybı da görünen âlemi de bilendir” [yani O, gaybı bilendir]. { فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Onların koştukları ortaklardan yücedir” kavli tenzih ve takdistir. Nâfi', Ebû Bekr, Hamza ve el-Kisâî: «عَالِمُ» kelimesini mübteda olarak merfû okumuşlardır; yani "O gaybı bilendir" demektir. Diğer kıraat imamları ise Allah lafzına sıfat olarak mecrûr okumuşlardır. Ruveys ise Ya'kûb'dan: Vasl yaparsa mecrûr olarak «عالِمِ», başladığında ise merfû olarak «عَالِمُ» şeklinde rivayet etmiştir.

[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ٩٣ الى ٩٤]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 93-94]

قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ (٩٣) رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٩٤)

{ قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ (٩٣) رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٩٤) } “De ki: 'Rabbim! Eğer onlara vaad olunan [azabı] mutlaka bana göstereceksen; (93) Rabbim, beni o zalimler topluluğunun içinde bulundurma!' (94)”

عَلَّمَهُ مَا يَدْعُو بِهِ، أَيْ قُلْ رَبِّ، أَيْ يَا رَبِّ إِنْ أَرَيْتَنِي مَا يُوعَدُونَ مِنَ الْعَذَابِ. (فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) أَيْ فِي نُزُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ، بَلْ أَخْرِجْنِي مِنْهُمْ. وَقِيلَ: النِّدَاءُ مُعْتَرِضٌ، وَ" مَا" فِي" إِمَّا" زَائِدَةٌ. وَقِيلَ: إِنَّ أَصْلَ إِمَّا إِنْ مَا، فَ" إِنْ" شَرْطٌ وَ" مَا" شَرْطٌ، فَجُمِعَ بَيْنَ الشَّرْطَيْنِ تَوْكِيدًا، وَالْجَوَابُ:" فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ"، أَيْ إِذَا أَرَدْتَ بِهِمْ عُقُوبَةً فَأَخْرِجْنِي مِنْهُمْ. وَكَانَ ﵇ يَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَجْعَلُهُ فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ إِذَا نَزَلَ بِهِمُ الْعَذَابُ، وَمَعَ هَذَا أَمَرَهُ الرَّبُّ بِهَذَا الدُّعَاءِ وَالسُّؤَالِ لِيُعْظِمَ أَجْرَهُ وَلِيَكُونَ فِي كل الأوقات ذاكرا لربه تعالى.

Ona ne şekilde dua edeceğini öğretti; yani de ki: Rabbim, yani ey Rabbim! Onlara vaad edilen azabı bana gösterirsen, { فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “beni o zalimler topluluğunun içinde bulundurma” yani azap onlara indiğinde [aralarında bulundurma], aksine beni aralarından çıkar. Şöyle de denilmiştir: Nida [cümlesi] ara cümledir, «إِمَّا»daki «مَا» ise zâiddir. Yine denilmiştir ki: «إِمَّا» kelimesinin aslı «إِنْ مَا»dır; «إِنْ» şart, «مَا» da şarttır; tekit için iki şart bir araya getirilmiştir, cevabı ise: { فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “beni o zalimler topluluğunun içinde bulundurma” kavlidir; yani onlara bir ceza murad ettiğinde beni aralarından çıkar. O aleyhisselâm, azap indiğinde Allah Teâlâ'nın kendisini zalim topluluk içinde kılmayacağını biliyordu; bununla birlikte Rabbi, ecrini büyütmek ve her vakit Yüce Rabbini zikredici olması için ona bu dua ve niyazı emretmiştir.

[سورة المؤمنون (٢٣): آية ٩٥]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 95]

وَإِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقادِرُونَ (٩٥)

{ وَإِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقادِرُونَ (٩٥) } “Şüphesiz biz, onlara vadettiğimiz şeyi sana göstermeye elbette kadiriz. (95)”

نَبَّهَ عَلَى أَنَّ خِلَافَ الْمَعْلُومِ مَقْدُورٌ، وَقَدْ أَرَاهُ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ فِيهِمْ بِالْجُوعِ وَالسَّيْفِ، وَنَجَّاهُ اللَّهُ وَمَنْ آمَنَ بِهِ مِنْ ذَلِكَ.

[Allah], bilinenin hilafına olanın da kudret dahilinde olduğuna dikkat çekmiştir. Nitekim Allah Teâlâ onlara [vaad edilen azabı] açlık ve kılıçla göstermiş, O'nu ve O'na iman edenleri bundan kurtarmıştır.

[سورة المؤمنون (٢٣): آية ٩٦]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 96]

ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ (٩٦)

{ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ (٩٦) } “Kötülüğü en güzel olan şeyle sav; biz onların niteledikleri şeyleri çok iyi biliyoruz. (96)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ) أَمْرٌ بِالصَّفْحِ وَمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، فَمَا كَانَ مِنْهَا لِهَذِهِ الْأُمَّةِ فِيمَا بَيْنَهُمْ فَهُوَ مُحْكَمٌ بَاقٍ فِي الْأُمَّةِ أَبَدًا. وَمَا كَانَ فيها من [معنى] مُوَادَعَةِ الْكُفَّارِ وَتَرْكِ التَّعَرُّضِ لَهُمْ وَالصَّفْحِ عَنْ أُمُورِهِمْ فَمَنْسُوخٌ بِالْقِتَالِ. (نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ) أَيْ مِنَ الشِّرْكِ وَالتَّكْذِيبِ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهَا آية موادعة، والله تعالى أعلم.

Yüce Allah'ın: { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ } “Kötülüğü en güzel olan şeyle sav” buyruğu, affetmeyi ve üstün ahlak ilkelerini emretmektedir. Bu [hüküm]lerden bu ümmetin kendi aralarında uygulanacak olanı muhkem olup ümmet içinde ebediyen bakidir. Onda kâfirlerle barış yapma, onlara dokunmayı terk etme ve onların yaptıklarını görmezden gelip bağışlama anlamında olan kısmı ise kıtal (savaş emri) ile neshedilmiştir (hükmü kaldırılmıştır). { نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ } “Biz onların niteledikleri şeyleri çok iyi biliyoruz” buyruğu; yani şirk ve yalanlamadan [niteledikleri şeyleri çok iyi bilmekteyiz] demektir. Bu da ayetin bir muvâdaa (savaş öncesi barış/anlaşma) ayeti olduğunu iktiza eder (gerektirir). En doğrusunu Yüce Allah bilir.

[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ٩٧ الى ٩٨]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 97-98]

وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ (٩٧) وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ (٩٨)

{ وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ (٩٧) وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ (٩٨) } “Ve de ki: 'Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından/vesveselerinden sana sığınırım. (97) Onların yanımda bulunmalarından da sana sığınırım Rabbim!' (98)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ). فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ) الْهَمَزَاتُ هِيَ جَمْعُ هَمْزَةٍ. وَالْهَمْزُ فِي اللُّغَةِ النَّخْسُ وَالدَّفْعُ، يُقَالُ: هَمَزَهُ وَلَمَزَهُ وَنَخَسَهُ دَفَعَهُ. قَالَ اللَّيْثُ: الْهَمْزُ كَلَامٌ مِنْ وَرَاءِ الْقَفَا، وَاللَّمْزُ مُوَاجَهَةً. وَالشَّيْطَانُ يُوَسْوِسُ فَيَهْمِسُ فِي وَسْوَاسِهِ فِي صَدْرِ ابْنِ آدَمَ، وَهُوَ قَوْلُهُ:" أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ" أَيْ نَزَغَاتِ الشَّيَاطِينِ الشَّاغِلَةِ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى. وَفِي الحديث: كان يتعوذ من همز الشياطين وَلَمْزِهِ وَهَمْسِهِ. قَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ: إِذَا أَسَرَّ الْكَلَامَ وَأَخْفَاهُ فَذَلِكَ الْهَمْسُ مِنَ الْكَلَامِ. وَسُمِّيَ الأسد هوسا، لأنه يمشى بخفة فلا يُسْمَعُ صَوْتُ وَطْئِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" طه ". الثَّانِيَةُ- أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ بِالتَّعَوُّذِ مِنَ الشَّيْطَانِ فِي هَمَزَاتِهِ، وَهِيَ سَوْرَاتُ الْغَضَبِ الَّتِي لَا يَمْلِكُ الإنسان فيها نفسه، وكأنها هِيَ الَّتِي كَانَتْ تُصِيبُ الْمُؤْمِنِينَ مَعَ الْكُفَّارِ فَتَقَعُ الْمُحَادَّةُ فَلِذَلِكَ اتَّصَلَتْ بِهَذِهِ الْآيَةِ. فَالنَّزَغَاتُ وَسَوْرَاتُ الْغَضَبِ الْوَارِدَةُ مِنَ الشَّيْطَانِ هِيَ الْمُتَعَوَّذُ مِنْهَا فِي الْآيَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي آخِرِ" الأعراف بيانه مستوفى، وفي أو الْكِتَابِ أَيْضًا. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَرْبِ بْنِ مُحَمَّدٍ الطَّائِيِّ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حِبَّانَ أَنَّ خَالِدًا كَانَ يُؤَرَّقُ مِنَ اللَّيْلِ، فَذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ، فَأَمَرَهُ أَنْ يَتَعَوَّذَ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ وَعِقَابِهِ وَمِنْ شَرِّ عِبَادِهِ وَمِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ وَأَنْ يَحْضُرُونَ. وَفِي كِتَابِ أَبِي دَاوُدَ قَالَ عُمَرُ: وَهَمْزُهُ الْمَوْتَةُ، قَالَ ابْنُ مَاجَهْ: الْمَوْتَةُ يَعْنِي الْجُنُونَ. وَالتَّعَوُّذُ أَيْضًا مِنَ الْجُنُونِ وَكِيدٌ. وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ" رَبِّ عَائِذًا بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ، وَعَائِذًا بِكَ أَنْ يَحْضُرُونَ، أَيْ يَكُونُوا مَعِي في أموري،

Yüce Allah'ın: { وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ } “Ve de ki: Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından/vesveselerinden sana sığınırım” buyruğunda iki mesele bulunmaktadır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ } “Şeytanların kışkırtmalarından/vesveselerinden” buyruğundaki el-hemezât (الْهَمَزَاتُ), hemze (هَمْزَة) kelimesinin çoğuludur. Lügatte el-hemz (الْهَمْزُ); dürtmek ve itip kakmak demektir. Nitekim: "Onu dürttü, ayıpladı ve itti" denilir. Leys şöyle demiştir: "Hemz, arkadan konuşmak; lemz ise yüz yüze çekiştirmektir." Şeytan ise vesvese verir ve vesvesesi esnasında Âdemoğlunun göğsüne fısıldar. { أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ } “Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım” buyruğu, şeytanların [insanı] Yüce Allah'ı zikretmekten alıkoyan vesveseleri/kışkırtmaları demektir. Hadiste şöyle rivayet edilmiştir: « Şeytanların hemzinden (dürtmesinden/deliliğinden), lemzinden ve hemsinden (fısıltısından) [Allah'a] sığınırdı. » Ebü'l-Heysem şöyle demiştir: "Kişi sözü gizleyip fısıldadığında bu, sözün hemsi (fısıltısı) olur." Aslana da sessizce yürüdüğü ve ayak sesi duyulmadığı için hevvâs (هَوَّاس) adı verilmiştir. Bu husus daha önce Tâhâ [Suresi'nde] geçmişti. İkinci Mesele: Yüce Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere, şeytanın hemezâtından sığınmalarını emretmiştir. Bu da insanın içinde kendine hâkim olamadığı öfke kabarmalarıdır. Nitekim kâfirlerle muhatap olduklarında müminlerin başına gelip sertleşmeye/tartışmaya yol açan durum da sanki buydu; işte bu sebeple bu ayete bağlanmıştır. Dolayısıyla şeytandan gelen kışkırtmalar ve öfke kabarmaları, bu ayette kendisinden sığınılması istenen hususlardır. Bunun etraflıca açıklaması daha önce el-A‘râf [Suresi'nin] sonunda ve bu kitabın başında da geçmişti. Ali b. Harb b. Muhammed et-Tâî'den rivayet edildiğine göre; bize Süfyân, Eyyûb'dan, o da Muhammed b. Hibbân'dan nakletti ki: Hâlid [b. Velîd] geceleyin uykusuzluk çekerdi. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e zikredilince, ona Allah'ın gazabından, azabından, kullarının şerrinden, şeytanların kışkırtmalarından ve yanında hazır bulunmalarından Allah'ın tastamam kelimelerine sığınmasını emretti. Ebû Dâvûd'un kitabında [nakledildiğine göre] Ömer: "Onun hemzi, el-mûte (delilik)dir" demiştir. İbn Mâce de: "El-Mûte; delilik demektir" demiştir. Delilikten [Allah'a] sığınmak da kuvvetle tavsiye edilmiştir. Übeyy [b. Ka'b]'ın kıraatinde ise: "Rabbim! Şeytanların hemezâtından sana sığınarak ve onların yanımda bulunmalarından da sana sığınarak..." şeklindedir; yani işlerimde benimle beraber bulunmalarından...

فَإِنَّهُمْ إِذَا حَضَرُوا الْإِنْسَانَ كَانُوا مُعِدِّينَ لِلْهَمْزِ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ حُضُورٌ فَلَا هَمْزٌ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" إِنَّ الشيطان يحضر أحدكم عند كل شي من شأنه حتى يحضر عِنْدَ طَعَامِهِ فَإِذَا سَقَطَتْ مِنْ أَحَدِكُمُ اللُّقْمَةُ فَلْيُمِطْ مَا كَانَ بِهَا مِنْ أَذًى ثُمَّ لْيَأْكُلْهَا وَلَا يَدَعُهَا لِلشَّيْطَانِ فَإِذَا فَرَغَ فَلْيَلْعَقْ أَصَابِعَهُ فَإِنَّهُ لَا يَدْرِي فِي أَيِّ طَعَامِهِ البركة.

çünkü onlar insanın yanında hazır bulunduklarında kışkırtmaya hazır olurlar; hazır bulunma olmayınca kışkırtma da olmaz. Sahîh-i Müslim'de Câbir'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Şüphesiz şeytan her birinizin her işinde yanında hazır bulunur; hatta yemeği esnasında dahi yanında bulunur. Birinizin lokması düştüğünde üzerindeki ezayı/kiri gidersin, sonra onu yesin ve şeytana bırakmasın. [Yemeğini] bitirince de parmaklarını yalasın; zira o, yemeğinin neresinde bereket olduğunu bilemez."

[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ٩٩ الى ١٠٠]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 99-100]

حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (٩٩) لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلاَّ إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٠٠)

{ حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (٩٩) لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلاَّ إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٠٠) } “Nihayet onlardan birine ölüm geldiği zaman şöyle der: 'Rabbim! Beni geri döndürün, (99) Ta ki terk ettiğim [dünyada] salih bir amel işleyeyim.' Hayır! Bu, sadece onun söylediği [boş] bir sözdür. Onların arkalarında ise yeniden diriltilecekleri güne kadar bir berzah (engel) vardır. (100)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ) عَادَ الْكَلَامُ إِلَى ذِكْرِ الْمُشْرِكِينَ، أَيْ قَالُوا:" أَإِذا مِتْنا"- إِلَى قَوْلِهِ-" إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ". ثُمَّ احْتَجَّ عَلَيْهِمْ وَذَكَّرَهُمْ قُدْرَتَهُ عَلَى كل شي، ثُمَّ قَالَ: هُمْ مُصِرُّونَ عَلَى ذَلِكَ حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ تَيَقَّنَ ضَلَالَتَهُ وَعَايَنَ الْمَلَائِكَةَ الَّتِي تَقْبِضُ رُوحَهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ ٥٠" [الأنفال: ٥٠]. (قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ) تَمَنَّى الرَّجْعَةَ كَيْ يَعْمَلَ صَالِحًا فِيمَا تَرَكَ. وَقَدْ يَكُونُ الْقَوْلُ فِي النَّفْسِ، قَالَ اللَّهُ ﷿:" وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ " [المجادلة: ٨]. فَأَمَّا قَوْلُهُ" ارْجِعُونِ" وَهُوَ مُخَاطِبُ رَبِّهِ ﷿ وَلَمْ يَقُلْ:" ارْجِعْنِي" جَاءَ عَلَى تَعْظِيمِ الذِّكْرِ لِلْمُخَاطَبِ. وَقِيلَ: اسْتَغَاثُوا بِاللَّهِ ﷿ أولا، فقال قائلهم: رب، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى مُخَاطَبَةِ الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ: ارْجِعُونِ إلى الدنيا، قاله ابْنُ جُرَيْجٍ. وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى" ارْجِعُونِ" عَلَى جِهَةِ التَّكْرِيرِ، أَيْ أَرْجِعْنِي أَرْجِعْنِي أَرْجِعْنِي وَهَكَذَا. قَالَ الْمُزَنِيُّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ ٥٠: ٢٤" [ق: ٢٤] قَالَ: مَعْنَاهُ أَلْقِ أَلْقِ. قَالَ الضَّحَّاكُ: الْمُرَادُ بِهِ أَهْلُ الشِّرْكِ. قُلْتُ: لَيْسَ سُؤَالُ الرَّجْعَةِ مُخْتَصًّا بِالْكَافِرِ فَقَدْ يَسْأَلُهَا الْمُؤْمِنُ كَمَا فِي آخِرِ سُورَةِ الْمُنَافِقِينَ عَلَى مَا يَأْتِي. وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ أَحَدًا لَا يَمُوتُ حَتَّى يعرف اضطرارا أهو من أولياء

Yüce Allah'ın: { حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ } “Nihayet onlardan birine ölüm geldiği zaman şöyle der: 'Rabbim! Beni geri döndürün'” buyruğunda söz yeniden müşriklerin zikrine dönmüştür. Yani onlar: { أَإِذا مِتْنا } “Öldüğümüz zaman mı?..” [ifadesinden], { إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir” buyruğuna kadar [olan sözleri] söylemişlerdi. Sonra [Allah] onlara karşı delil getirmiş ve onlara her şeye gücünün yettiğini hatırlatmıştır. Sonra da şöyle buyurmuştur: Onlar, nihayet kendilerinden birine ölüm gelip de sapıklığını kesin olarak anlayıncaya ve ruhunu kabzeden melekleri bizzat görünceye kadar bu durum üzerinde ısrar ederler; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ } [el-Enfâl: 50] “Meleklerin, o inkâr edenlerin canlarını alırken bir görseydin...” { قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ } “Şöyle der: 'Rabbim! Beni geri döndürün'” [ifadesiyle], terk ettiği [dünyada] salih bir amel işleyebilmek için geri dönmeyi temenni etmiştir. Söz bazen içten (nefiste) de olabilir; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ } [el-Mücâdele: 8] “Kendi içlerinde de: 'Allah bizi söylediklerimiz yüzünden cezalandırsa ya!' derler.” Rabbine hitap ettiği halde “Beni geri döndür” (irci'nî) demeyip { ارْجِعُونِ } “Beni geri döndürün” demesine gelince; bu, hitap edilen zatı tazim (yüceltme) gayesiyle çoğul kipiyle gelmiştir. Bir görüşe göre de: Önce Yüce Allah'tan yardım istemişler ve içlerinden söyleyen kimse: "Rabbim!" demiş, sonra meleklere hitap etmeye dönerek: "Beni [dünyaya] geri döndürün" demiştir. Bunu İbn Cüreyc söylemiştir. Bir diğer görüşe göre ise { ارْجِعُونِ } “Beni geri döndürün” ifadesi [talebi] tekrarlama anlamındadır; yani "Beni geri döndür, beni geri döndür, beni geri döndür" vb. demektir. el-Müzenî, Yüce Allah'ın: { أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ } [Kāf: 24] buyruğu hakkında: Bunun anlamı "At, at!" demektir, demiştir. ed-Dahhâk: "Bununla kastedilenler şirk ehlidir" demiştir. Derim ki: Geri dönmeyi istemek sadece kâfire mahsus değildir; nitekim ileride geleceği üzere Münâfikûn Suresi'nin sonunda olduğu gibi mümin de bunu isteyebilir. Bu ayet, hiç kimsenin zaruri olarak (kesin bir bilgiyle) kendisinin [Allah'ın] velilerinden (dostlarından) mı...

اللَّهِ أَمْ مِنْ أَعْدَاءِ اللَّهِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا سَأَلَ الرَّجْعَةَ، فَيَعْلَمُوا ذَلِكَ قَبْلَ نُزُولِ الْمَوْتِ وَذَوَاقِهِ. (لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً) ١٠٠ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. (فِيما تَرَكْتُ) ١٠٠ أَيْ فِيمَا ضَيَّعْتُ وَتَرَكْتُ الْعَمَلَ بِهِ مِنَ الطَّاعَاتِ. وَقِيلَ:" فِيما تَرَكْتُ ١٠٠" مِنَ الْمَالِ فَأَتَصَدَّقَ. وَ" لَعَلَّ" تَتَضَمَّنُ تَرَدُّدًا، وَهَذَا الَّذِي يَسْأَلُ الرَّجْعَةَ قَدِ اسْتَيْقَنَ الْعَذَابَ، وَهُوَ يُوَطِّنُ نَفْسَهُ عَلَى الْعَمَلِ الصَّالِحِ قَطْعًا مِنْ غَيْرِ تَرَدُّدٍ. فَالتَّرَدُّدُ يَرْجِعُ إِمَّا إِلَى رَدِّهِ إِلَى الدُّنْيَا، وَإِمَّا إِلَى التَّوْفِيقِ، أَيْ أَعْمَلُ صَالِحًا إِنْ وَفَّقْتَنِي، إِذْ لَيْسَ عَلَى قَطْعٍ مِنْ وُجُودِ الْقُدْرَةِ وَالتَّوْفِيقِ لَوْ رُدَّ إِلَى الدُّنْيَا. (كَلَّا) هَذِهِ كَلِمَةُ رَدٍّ، أَيْ لَيْسَ الْأَمْرُ عَلَى مَا يَظُنُّهُ مِنْ أَنَّهُ يُجَابُ إِلَى الرُّجُوعِ إِلَى الدُّنْيَا، بَلْ هُوَ كَلَامٌ يَطِيحُ فِي أَدْرَاجِ الرِّيحِ. وَقِيلَ: لَوْ أُجِيبَ إِلَى مَا يَطْلُبُ لَمَا وَفَّى بِمَا يَقُولُ، كَمَا قَالَ:" وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ " [الانعام: ٢٨]. وَقِيلَ:" كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها ١٠٠" تَرْجِعُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ لَا خُلْفَ فِي خَبَرِهِ، وَقَدْ أَخْبَرَ أَنَّهُ لَنْ يُؤَخِّرَ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا، وَأَخْبَرَ بِأَنَّ هَذَا الْكَافِرَ لَا يُؤْمِنُ. وَقِيلَ:" إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها ١٠٠" عِنْدَ الْمَوْتِ، وَلَكِنْ لَا تَنْفَعُ. (وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ) ١٠٠ أَيْ وَمِنْ أَمَامِهِمْ وَبَيْنَ أَيْدِيهِمْ. وَقِيلَ: مِنْ خَلْفِهِمْ." بَرْزَخٌ ١٠٠" أَيْ حَاجِزٌ بَيْنَ الْمَوْتِ وَالْبَعْثِ، قَالَهُ الضَّحَّاكُ وَمُجَاهِدٌ وَابْنُ زَيْدٍ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا أَنَّ الْبَرْزَخَ هُوَ الْحَاجِزُ بَيْنَ الْمَوْتِ وَالرُّجُوعِ إِلَى الدُّنْيَا. وَعَنِ الضَّحَّاكِ: هُوَ مَا بَيْنَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: حِجَابٌ. السُّدِّيُّ: أَجَلٌ. قَتَادَةُ: بَقِيَّةُ الدُّنْيَا. وَقِيلَ: الْإِمْهَالُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، حَكَاهُ ابْنُ عِيسَى. الْكَلْبِيُّ: هُوَ الْأَجَلُ مَا بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ، وَبَيْنَهُمَا أَرْبَعُونَ سَنَةً. وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ مُتَقَارِبَةٌ. وَكُلُّ حَاجِزٍ بَيْنَ شَيْئَيْنِ فَهُوَ بَرْزَخٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْبَرْزَخُ الْحَاجِزُ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ. وَالْبَرْزَخُ مَا بَيْنَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ مِنْ وَقْتِ الْمَوْتِ إِلَى الْبَعْثِ، فَمَنْ مَاتَ فَقَدْ دَخَلَ فِي الْبَرْزَخِ. وَقَالَ رَجُلٌ بِحَضْرَةِ الشَّعْبِيِّ: رَحِمَ اللَّهُ فُلَانًا فَقَدْ صَارَ مِنْ أَهْلِ الْآخِرَةِ! فَقَالَ: لَمْ يَصِرْ مِنْ أَهْلِ الْآخِرَةِ، وَلَكِنَّهُ صَارَ مِنْ أَهْلِ الْبَرْزَخِ، وَلَيْسَ مِنَ الدُّنْيَا وَلَا مِنَ الْآخِرَةِ. وَأُضِيفَ" يَوْمِ" إِلَى" يُبْعَثُونَ" لِأَنَّهُ ظَرْفُ زَمَانٍ، وَالْمُرَادُ بِالْإِضَافَةِ المصدر.

...Allah'ın [dostlarından mı] yoksa Allah'ın düşmanlarından mı olduğunu [anlar]. Eğer böyle olmasaydı geri dönmeyi istemezdi; böylece ölüm gelip çatmadan ve onu tatmadan önce bunu bilsinler. { لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً } “Ta ki salih amel işleyeyim” [ifadesi hakkında] İbn Abbâs: "'Lâ ilâhe illallâh' diye şehadet getireyim demek istiyor" demiştir. { فِيما تَرَكْتُ } “Terk ettiğim [şeylerde]”; yani zayi ettiğim ve amel etmeyi bıraktığım taatlerde [demektir]. Şöyle de denilmiştir: { فِيما تَرَكْتُ } "Bıraktığım malda [salih amel işleyeyim] de sadaka vereyim." "Le'alle (لَعَلَّ - umulur ki)" kelimesi tereddüt içerir; geri dönmeyi isteyen bu kimse ise azabı kesin olarak görmüştür ve kendisini tereddütsüz, kesin bir şekilde salih amele hazırlamaktadır. Buradaki tereddüt ya dünyaya döndürülmesine ya da tevfike (Allah'ın muvaffak kılmasına) racidir; yani "Eğer beni muvaffak kılarsan salih amel işlerim" [demektir]; zira dünyaya döndürülse dahi [buna] güç yetireceğinden ve tevfike erişeceğinden kesin olarak emin değildir. { كَلَّا } “Hayır!” Bu bir red kelimesidir; yani mesele onun zannettiği gibi dünyaya geri dönüş talebine icabet edilecek şekilde değildir, bilakis bu havaya savrulan [boş] bir sözdür. Şöyle de denilmiştir: Talep ettiği şeye icabet edilseydi söylediği şeyi yerine getirmezdi; nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } “Geri döndürülseler bile yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi” [el-En'âm 6/28]. Şöyle de denilmiştir: { كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } “Hayır! Bu, sadece onun söylediği bir sözdür” [ifadesi] Allah Teâlâ'ya racidir; yani O'nun haberinde asla cayma/hilaf olmaz; O, eceli geldiğinde hiçbir nefsi asla ertelemeyeceğini ve bu kâfirin iman etmeyeceğini haber vermiştir. Şöyle de denilmiştir: { إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } "Bu, onun ölüm anında söylediği bir sözdür", fakat [artık] fayda vermez. { وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ } “Arkalarında ise bir berzah vardır”; yani önlerinde ve ilerilerindedir. Arkalarındadır da denilmiştir. "Berzah"; yani ölüm ile diriliş arasında bir engeldir; bunu Dahhâk, Mücâhid ve İbn Zeyd söylemiştir. Yine Mücâhid'den nakledildiğine göre berzah, ölüm ile dünyaya dönüş arasındaki engeldir. Dahhâk'tan: "Dünya ile ahiret arasındaki şeydir." İbn Abbâs: "Bir perdedir." es-Süddî: "Bir eceldir/süredir." Katâde: "Dünyanın kalanıdır." Şöyle de denilmiştir: "Kıyamet gününe kadar mühlet verilmesidir"; bunu İbn Îsâ rivayet etmiştir. el-Kelbî: "İki nefha (Sûr'a üfleniş) arasındaki süredir ve ikisinin arası kırk yıldır." Bu görüşler birbirine yakındır. İki şey arasındaki her engele berzah denir. el-Cevherî şöyle demiştir: "Berzah, iki şey arasındaki engeldir. Berzah aynı zamanda ölüm vaktinden dirilişe kadar dünya ile ahiret arasındaki [ara dönemdir]; kim ölürse berzaha girmiş olur." Bir adam Şa'bî'nin huzurunda: "Allah falan kimseye rahmet eylesin, o artık ahiret ehlinden oldu!" deyince, [Şa'bî] şöyle demiştir: "Ahiret ehlinden olmadı, aksine berzah ehlinden oldu; o ne dünyadandır ne de ahirettendir." Zaman zarfı olduğu için "Yevm (يَوْمِ)" kelimesi "Yub'asûn (يُبْعَثُونَ)" fiiline izafe edilmiştir ve bu tamlama ile masdar kastedilmiştir.

[سورة المؤمنون (٢٣): آية ١٠١]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 101]

فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ (١٠١)

{ فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ (١٠١) } “Sûra üflendiği zaman, artık o gün aralarında ne soy sop [bağları] kalır ne de birbirlerine [hal hatır] sorabilirler. (101)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ) الْمُرَادُ بِهَذَا النَّفْخِ النَّفْخَةُ الثَّانِيَةُ. (فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا يَفْتَخِرُونَ بِالْأَنْسَابِ فِي الْآخِرَةِ كَمَا يَفْتَخِرُونَ بِهَا فِي الدُّنْيَا، وَلَا يَتَسَاءَلُونَ فِيهَا كَمَا يَتَسَاءَلُونَ فِي الدُّنْيَا، مِنْ أَيِّ قَبِيلَةٍ أَنْتَ وَلَا مِنْ أَيِّ نَسَبٍ، وَلَا يَتَعَارَفُونَ لِهَوْلِ مَا أَذْهَلَهُمْ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ ذَلِكَ فِي النَّفْخَةِ الْأُولَى حِينَ يُصْعَقُ من في السموات وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ، ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ، وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ. وَسَأَلَ رَجُلٌ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ وَقَوْلِهِ:" فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ ٥٠" [الصافات: ٥٠] فَقَالَ: لَا يَتَسَاءَلُونَ فِي النَّفْخَةِ الْأُولَى، لِأَنَّهُ لَا يَبْقَى عَلَى الْأَرْضِ حَيٌّ، فَلَا أَنْسَابَ وَلَا تَسَاؤُلَ. وَأَمَّا قَوْلُهُ:" فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ ٥٠" فَإِنَّهُمْ إِذَا دَخَلُوا الْجَنَّةَ تَسَاءَلُوا. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: إِنَّمَا عَنَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ النَّفْخَةَ الثَّانِيَةَ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ زَاذَانُ: دَخَلْتُ عَلَى ابْنِ مَسْعُودٍ فَوَجَدْتُ أَصْحَابَ الْخَيْرِ واليمنة قد سبقوني إليه، فناديت بأعلى صوت: يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ! مِنْ أَجْلِ أَنِّي رَجُلٌ أَعْجَمِيٌّ أَدْنَيْتَ هَؤُلَاءِ وَأَقْصَيْتَنِي! فَقَالَ: ادْنُهْ، فَدَنَوْتُ، حَتَّى مَا كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ جَلِيسٌ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ: يُؤْخَذُ بِيَدِ الْعَبْدِ أَوِ الْأَمَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُنْصَبُ عَلَى رُءُوسِ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ ثُمَّ يُنَادِي مُنَادٍ: هَذَا فُلَانُ بْنُ فلان، ومن كَانَ لَهُ حَقٌّ فَلْيَأْتِ إِلَى حَقِّهِ، فَتَفْرَحُ الْمَرْأَةُ أَنْ يَدُورَ لَهَا الْحَقُّ عَلَى أَبِيهَا أَوْ عَلَى زَوْجِهَا أَوْ عَلَى أَخِيهَا أَوْ عَلَى ابْنِهَا، ثُمَّ قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ:" فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ ١٠" فَيَقُولُ الرَّبُّ ﷾ (آتِ هَؤُلَاءِ حُقُوقَهُمْ) فَيَقُولُ: يَا رَبِّ قَدْ فَنِيَتِ الدُّنْيَا فَمِنْ أَيْنَ أُوتِيهِمْ، فَيَقُولُ الرَّبُّ لِلْمَلَائِكَةِ: (خُذُوا مِنْ حَسَنَاتِهِ فَأَعْطُوا كُلَّ إِنْسَانٍ بِقَدْرِ طَلِبَتِهِ) فَإِنْ كَانَ وَلِيًّا لِلَّهِ فَضَلَتْ مِنْ حَسَنَاتِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَيُضَاعِفُهَا اللَّهُ تَعَالَى حَتَّى يُدْخِلَهُ بِهَا الجنة، ثم قرأ ابن مسعود:

Yüce Allah'ın: { فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ } “Sûra üflendiği zaman” buyruğu: Bu üflemeden kasıt ikinci üflemedir. { فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ } “Artık o gün aralarında ne soy sop [bağları] kalır ne de birbirlerine [hal hatır] sorabilirler” buyruğu hakkında İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: Dünyada soylarıyla övündükleri gibi ahirette övünmezler; dünyada birbirlerine: "Hangi kabiledensin, hangi soydansın?" diye sordukları gibi orada sormazlar. Kendilerini dehşete düşüren korku sebebiyle birbirlerini tanımazlar. Yine İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bu durum, Allah'ın diledikleri müstesna göklerde ve yerde bulunan herkesin çarpılıp öldüğü birinci üflemededir. Artık o gün aralarında ne soy sop kalır ne de birbirlerine bir şey sorarlar. Sonra Sûr'a bir daha üflenir; bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp durmaktadırlar ve birbirlerine yönelip hal hatır sormaya başlarlar. Bir adam İbn Abbâs'a bu ayet ile: { فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } “Derken birbirlerine dönüp hal hatır sorarlar” [es-Sâffât 50] ayeti hakkında sordu. İbn Abbâs şöyle dedi: "Birinci üflemede birbirlerine soru sormazlar; çünkü yeryüzünde hiçbir canlı kalmaz. Dolayısıyla ne soy sop bağı ne de soru sorma olur. { فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } “Derken birbirlerine dönüp hal hatır sorarlar” buyruğuna gelince; onlar cennete girdiklerinde birbirlerine [hal hatır] sorarlar." İbn Mes'ûd [radıyallâhu anh] ise şöyle demiştir: "Bu ayette sadece ikinci üfleme kastedilmiştir." Ebû Ömer Zâzân şöyle demiştir: İbn Mes'ûd'un yanına girdim; hayır ve uğur ehli kimselerin benden önce onun yanına vardıklarını gördüm. En yüksek sesimle: "Ey Abdullah b. Mes'ûd! Sırf ben Acem (Arap olmayan) biriyim diye şunları yaklaştırıp beni uzak mı tuttun?!" diye seslendim. Bunun üzerine: "Yaklaş!" dedi. Ben de yanına yaklaştım; öyle ki onunla benim aramda oturan kimse kalmadı. O esnada onun şöyle dediğini işittim: "Kıyamet gününde kadın yahut erkek kulun elinden tutulur ve öncekiler ile sonrakilerin başları hizasında (herkesin göreceği bir yere) dikilir. Sonra bir münâdî: 'Bu, filan oğlu filandır! Kimin [bunda] bir hakkı varsa gelsin hakkını alsın!' diye seslenir. Kadın; babasından, kocasından, erkek kardeşinden yahut oğlundan bir hak elde edeceği için sevinir." Sonra İbn Mes'ûd: { فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ } “Artık o gün aralarında ne soy sop [bağları] kalır ne de birbirlerine [hal hatır] sorabilirler” [ayetini] okudu. "Rab [celle celâlüh]: 'Şunlara haklarını ver!' buyurur. Kul: 'Ey Rabbim! Dünya sona erdi, onlara nereden vereyim?' der. Bunun üzerine Rab meleklere: 'Onun sevaplarından alın ve her insana alacağı nispetinde verin!' buyurur. Şayet o kimse Allah'ın bir dostu (velîsi) ise, sevaplarından bir hardal tanesi ağırlığı kadar artar; Allah Teâlâ da onu kat kat artırır ve bu sayede onu cennete koyar." Sonra İbn Mes'ûd [şu ayeti] okudu:

" إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً ٤٠" [النساء: ٤٠]. وَإِنْ كَانَ شَقِيًّا قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ: رَبِّ! فَنِيَتْ حَسَنَاتُهُ وَبَقِيَ طَالِبُونَ، فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: (خُذُوا مِنْ أَعْمَالِهِمْ فَأَضِيفُوهَا إِلَى سَيِّئَاتِهِ وَصُكُّوا لَهُ صكا إلى جهنم).

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً } “Şüphesiz Allah zerre kadar haksızlık etmez. [Yapılan iş] bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir.” [en-Nisâ 40]. Eğer o bedbaht biri ise melekler: "Rabbimiz! Sevapları tükendi, alacaklılar ise hâlâ duruyor!" derler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: "Onların günahlarından alın, onun günahlarına ekleyin ve ona cehenneme dair bir ferman kesin!" buyurur.

[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ١٠٢ الى ١٠٣]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 102-103]

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢) وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ (١٠٣)

{ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢) وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ (١٠٣) } “Kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (102) Kimin de tartıları hafif gelirse, işte onlar kendilerini ziyana uğratanlar olup cehennemde ebedî kalacaklardır. (103)”

تقدم الكلام فيهما».

Bu iki ayetle ilgili açıklama daha önce geçmişti.

[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ١٠٤ الى ١٠٥]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 104-105]

تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيها كالِحُونَ (١٠٤) أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (١٠٥)

{ تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيها كالِحُونَ (١٠٤) أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (١٠٥) } “Ateş yüzlerini yalar; onlar orada sırıtıp kalmışlardır. (104) [Onlara şöyle denir:] Âyetlerim size okunurdu da siz onları yalanlardınız değil mi? (105)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ) ١٠ وَيُقَالُ" تَنْفَحُ" بِمَعْنَاهُ: وَمِنْهُ:" وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ" [الأنبياء: ٤٦]. إِلَّا أَنَّ" تَلْفَحُ ١٠" أَبْلَغُ بَأْسًا، يُقَالُ: لَفَحَتْهُ النَّارُ وَالسَّمُومُ بِحَرِّهَا أَحْرَقَتْهُ. وَلَفَحْتُهُ بِالسَّيْفِ لَفْحَةً إذا ضربته به [ضربة] خَفِيفَةً. (وَهُمْ فِيها كالِحُونَ) ١٠ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَابِسُونَ. وَقَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الْكُلُوحُ تَكَشُّرٌ فِي عُبُوسٍ. وَالْكَالِحُ: الَّذِي قَدْ تَشَمَّرَتْ شَفَتَاهُ وَبَدَتْ أسنانه. قال الأعمش:

Yüce Allah'ın: { تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ } ١٠ “Ateş yüzlerini yalar” buyruğunda geçen “telfahu” (تَلْفَحُ) kelimesinin aynı anlamda “tenfahu” (تَنْفَحُ) şeklinde de söylendiği ifade edilir. Nitekim: { وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ } “Andolsun ki onlara Rabbinin azabından bir esinti dokunsa” [el-Enbiyâ 46] ayeti de bu köktendir. Ancak “telfahu” (تَلْفَحُ) kelimesi şiddet ve tesir bakımından daha kuvvetlidir. Nitekim sıcağın yakıcılığı ifade edilirken “Ateş ve sam rüzgârı onu sıcağıyla yaladı/yaktı” denilir. Birine kılıçla hafifçe vurulduğunda da “Ona kılıçla bir vuruş vurdum” denilir. { وَهُمْ فِيها كالِحُونَ } ١٠ “Onlar orada sırıtıp kalmışlardır” ifadesi hakkında İbn Abbâs: “Yüzleri asılmış kimselerdir” demiştir. Dil ehli ise şöyle demiştir: Külûh (كُلوح), yüz asıklığı ile birlikte dişleri göstermektir. Kâlih (كَالِح) ise dudakları büzüşüp çekilmiş ve dişleri meydana çıkmış kimsedir. el-A'meş şöyle demiştir:

وَلَهُ الْمُقْدَمُ لَا مِثْلَ لَهُ ... سَاعَةَ الشِّدْقِ عَنِ النَّابِ كَلَحْ

Avurtların köpek dişinin üzerinden sıyrılıp açıldığı o anda, onun önceliği vardır, bir benzeri yoktur.

وَقَدْ كَلَحَ الرَّجُلُ كُلُوحًا وَكِلَاحًا. وَمَا أَقْبَحَ كَلْحَتَهُ، يُرَادُ بِهِ الْفَمُ وَمَا حَوَالَيْهِ. وَدَهْرٌ كَالِحٌ أَيْ شَدِيدٌ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا" وَهُمْ فِيها كالِحُونَ ١٠" يُرِيدُ كَالَّذِي كَلَحَ وَتَقَلَّصَتْ شَفَتَاهُ وَسَالَ صَدِيدُهُ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الرَّأْسِ الْمُشَيَّطِ بِالنَّارِ، وَقَدْ بَدَتْ أَسْنَانُهُ وَقَلَصَتْ شَفَتَاهُ. وَفِي التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: وَهُمْ فِيها كالِحُونَ ١٠ - (قَالَ- تَشْوِيهُ النَّارِ فَتَقْلِصُ شَفَتُهُ الْعُلْيَا حَتَّى تَبْلُغَ وَسَطَ رَأْسِهِ وَتَسْتَرْخِيَ شَفَتُهُ السُّفْلَى حَتَّى تَضْرِبَ سُرَّتَهُ) قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صحيح غريب.

Adamın yüzü asılıp dişleri açıkta kaldı anlamında: "Kelehe'r-raculu kulûhan ve kilâhan" (كَلَحَ الرَّجُلُ كُلُوحًا وَكِلَاحًا) denilir. "Mâ akbeha kelhatehû" (وَمَا أَقْبَحَ كَلْحَتَهُ: Ağzı/yüzü ne kadar da çirkin!) denildiğinde ise ağız ve çevresi kastedilir. "Dehrun kâlih" (دَهْرٌ كَالِحٌ) ise çetin ve şiddetli zaman anlamına gelir. Yine İbn Abbâs'tan: { وَهُمْ فِيها كالِحُونَ } “Onlar orada [dudakları kasılıp dişleri sırıtan] kâlih kimselerdir” buyruğu hakkında; yüzü buruşup dişleri açıkta kalan, dudakları çekilen ve irini akan kimse gibi [olacakları] anlamını kastettiği rivayet edilmiştir. İbn Mes'ûd da şöyle demiştir: Ateşte ütülenmiş/yakılmış bir başın, dişlerinin açığa çıktığını ve dudaklarının büzülüp çekildiğini görmedin mi? Tirmizî'de Ebû Saîd el-Hudrî'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in { وَهُمْ فِيها كالِحُونَ } “Onlar orada kâlihtirler” buyruğu hakkında şöyle dediği nakledilmiştir: « تَشْوِيهُ النَّارِ فَتَقْلِصُ شَفَتُهُ الْعُلْيَا حَتَّى تَبْلُغَ وَسَطَ رَأْسِهِ وَتَسْتَرْخِيَ شَفَتُهُ السُّفْلَى حَتَّى تَضْرِبَ سُرَّتَهُ » «Ateş [yüzünü] yakıp kavurur; üst dudağı büzülüp başının ortasına kadar çıkar, alt dudağı da sarkarak göbeğine kadar ulaşır.» [Tirmizî]: "Bu, hasen sahih garib bir hadistir" demiştir.

[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ١٠٦ الى ١٠٨]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 106-108]

قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ (١٠٦) رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ (١٠٧) قالَ اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ (١٠٨)

{ قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ (١٠٦) رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ (١٠٧) قالَ اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ (١٠٨) } “Diyecekler ki: Rabbimiz! Bedbahtlığımız bizi yendi ve biz sapkın bir topluluk olduk. (106) Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha [küfre] dönersek artık gerçekten zalimleriz. (107) [Allah] buyuracak ki: Alçalın orada ve Benimle konuşmayın! (108)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا) ١٠ قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَبِي عَمْرٍو وَعَاصِمٍ" شِقْوَتُنا ١٠" وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ إِلَّا عَاصِمًا:" شَقَاوَتُنَا". وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ مَرْوِيَّةٌ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنِ. وَيُقَالُ: شَقَاءٌ وَشَقًا، بِالْمَدِّ وَالْقَصْرِ. وَأَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي مَعْنَاهُ: غَلَبَتْ عَلَيْنَا لَذَّاتُنَا وَأَهْوَاؤُنَا، فَسَمَّى اللَّذَّاتِ وَالْأَهْوَاءَ شِقْوَةً، لِأَنَّهُمَا يُؤَدِّيَانِ إِلَيْهَا، كَمَا قَالَ اللَّهُ ﷿:" إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً ١٠" [النساء: ١٠]، لِأَنَّ ذَلِكَ يُؤَدِّيهِمْ إِلَى النَّارِ. وَقِيلَ: مَا سَبَقَ فِي عِلْمِكَ وَكُتِبَ عَلَيْنَا فِي أُمِّ الْكِتَابِ مِنَ الشَّقَاوَةِ. وَقِيلَ: حُسْنُ الظَّنِّ بِالنَّفْسِ وَسُوءُ الظَّنِّ بِالْخَلْقِ. (وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ) ١٠ أَيْ كُنَّا فِي فِعْلِنَا ضَالِّينَ عَنِ الْهُدَى. وَلَيْسَ هَذَا اعْتِذَارٌ مِنْهُمْ إِنَّمَا هُوَ إِقْرَارٌ، وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُمْ: (رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ) ١٠ طَلَبُوا الرَّجْعَةَ إِلَى الدُّنْيَا كَمَا طَلَبُوهَا عِنْدَ الْمَوْتِ." فَإِنْ عُدْنا ١٠" إِلَى الْكُفْرِ" فَإِنَّا ظالِمُونَ ١٠" لِأَنْفُسِنَا بِالْعَوْدِ إِلَيْهِ فَيُجَابُونَ بعد ألف سنة: (اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ) ١٠ أَيِ ابْعُدُوا فِي جَهَنَّمَ، كَمَا يُقَالُ لِلْكَلْبِ: اخْسَأْ، أَيِ ابْعُدْ. خَسَأْتُ الْكَلْبَ خَسْئًا طَرَدْتُهُ. وَخَسَأَ الْكَلْبُ بِنَفْسِهِ خُسُوءًا، يَتَعَدَّى وَلَا يَتَعَدَّى. وَانْخَسَأَ الْكَلْبُ أَيْضًا. وَذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ: حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ يَذْكُرُهُ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عن عبد الله بن عمرو ابن العاصي قَالَ: إِنَّ أَهْلَ جَهَنَّمَ يَدْعُونَ مَالِكًا فَلَا يُجِيبُهُمْ أَرْبَعِينَ عَامًا، ثُمَّ يَرُدُّ عَلَيْهِمْ: إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ. قَالَ: هَانَتْ وَاللَّهِ دَعْوَتُهُمْ عَلَى مَالِكٍ وَرَبِّ مَالِكٍ. قَالَ: ثُمَّ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ فَيَقُولُونَ:" رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ. رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ ١٠ - ١٠٦". قَالَ: فَيَسْكُتُ عَنْهُمْ قَدْرَ الدُّنْيَا مَرَّتَيْنِ. قَالَ: ثُمَّ يَرُدُّ عَلَيْهِمْ اخْسَئُوا فِيهَا. قَالَ: فَوَاللَّهِ مَا نَبَسَ الْقَوْمُ بَعْدَهَا بِكَلِمَةٍ، وَمَا هُوَ إلا الزفير والشهيق من نار جهنم

Yüce Allah'ın: { قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا } “Diyecekler ki: Rabbimiz! Bedbahtlığımız bizi yendi” buyruğu: Medine ehli, Ebû Amr ve Âsım'ın kıraati “şiqvetunâ” (شِقْوَتُنا) şeklindedir. Âsım dışındaki Kûfeliler ise “şekâvetunâ” (شَقَاوَتُنَا) şeklinde okumuşlardır. Bu kıraat İbn Mes'ûd ve el-Hasan'dan da rivayet edilmiştir. [Arapçada] hem med ile (uzatılarak) şekâ' (شَقَاء) hem de kasr ile (kısaltılarak) şekâ (شَقًا) denilir. Anlamı hakkında söylenenlerin en güzeli şudur: Lezzetlerimiz ve arzularımız (hevâmız) bize galip geldi. Nitekim lezzetleri ve arzuları, bedbahtlığa yol açtığı için “şikve/şekavet” (bedbahtlık) olarak isimlendirmiştir; tıpkı Allah Azze ve Celle'nin: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً } “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler, karınlarına ancak bir ateş yerler” [en-Nisâ, 10] buyruğunda olduğu gibi; çünkü bu [amel] onları ateşe götürür. Şöyle de denilmiştir: [Manası,] ilminde önceden geçen ve Ümmü'l-Kitâb'da (Levh-i Mahfuz'da) aleyhimize yazılmış bulunan bedbahtlıktır. Şöyle de denilmiştir: Nefsi hakkında hüsnüzan, mahlukat hakkında sûizan beslemektir. { وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ } “ve biz sapkın bir topluluk olduk” yani fiilimizde hidayetten sapmış kimselerdik. Bu onların bir özür beyanı değil, sadece bir itirafıdır. Nitekim onların: { رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ } “Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha dönersek artık gerçekten zalimleriz” sözleri de buna delalet eder. Ölüm anında istedikleri gibi dünyaya geri dönmeyi talep ettiler. { فَإِنْ عُدْنا } “Eğer bir daha dönersek” yani küfre dönersek, { فَإِنَّا ظالِمُونَ } “artık gerçekten zalimleriz” yani küfre dönmek suretiyle kendimize zulmetmiş oluruz. Bin yıl sonra onlara şöyle cevap verilir: { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “[Allah] buyuracak ki: Yıkılıp gidin orada! Benimle konuşmayın!” Yani cehennemin dibine defolun. Nitekim köpeğe: İhsa' (اخْسَأْ), yani “uzaklaş / defol” denilir. Has'tü'l-kelbe has'en (خَسَأْتُ الْكَلْبَ خَسْئًا), “köpeği kovdum” demektir. Köpek kendiliğinden uzaklaştığında ise hase'e'l-kelbü bi-nefsihî husûen (خَسَأَ الْكَلْبُ بِنَفْسِهِ خُسُوءًا) denir; [bu fiil] hem geçişli (müteaddî) hem de geçişsiz (lâzım) kullanılır. İnhasa'e'l-kelbü (انْخَسَأَ الْكَلْبُ) da denir. İbnü'l-Mübârek zikredip şöyle dedi: Bize Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den; o Ebû Eyyûb'dan; o da Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: «Cehennem ehli [cehennem bekçisi] Mâlik'e seslenirler; o ise kırk yıl boyunca onlara cevap vermez. Sonra onlara: “Siz [burada ebedî] kalıcılarsınız” diye karşılık verir.» [Abdullah b. Amr] dedi ki: «Vallahi onların yakarışları Mâlik katında da, Mâlik'in Rabbi katında da değersiz kaldı.» Dedi ki: «Sonra Rablerine seslenerek şöyle derler: “Rabbimiz! Bedbahtlığımız bizi yendi ve biz sapkın bir topluluk olduk. Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha dönersek artık gerçekten zalimleriz.”» Dedi ki: «Bunun üzerine [Allah] dünyanın ömrünün iki katı kadar bir süre onlara ses çıkarmaz.» Dedi ki: «Sonra onlara: “Yıkılıp gidin orada!” diye karşılık verir.» Dedi ki: «Vallahi bundan sonra o kavim tek bir kelime dahi fısıldayamaz; artık geriye sadece cehennem ateşinden inilti (zefîr) ve hırıltı/soluma (şehîk) kalır.»

فَشَبَّهَ أَصْوَاتَهُمْ بِصَوْتِ الْحَمِيرِ، أَوَّلُهَا زَفِيرٌ وَآخِرُهَا شهيق. خرجه الترمذي مرفوعا بمعناه من حيث أَبِي الدَّرْدَاءِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: صَوْتُ الْكُفَّارِ فِي النَّارِ كَصَوْتِ الْحِمَارِ، أَوَّلُهُ زَفِيرٌ وَآخِرُهُ شَهِيقٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَصِيرُ لَهُمْ نُبَاحٌ كَنُبَاحِ الْكِلَابِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: بَلَغَنِي أَوْ ذُكِرَ لِي أَنَّ أَهْلَ النَّارِ اسْتَغَاثُوا بِالْخَزَنَةِ ... الْخَبَرَ بِطُولِهِ، ذَكَرَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ بِكَمَالِهِ فِي التَّذْكِرَةِ، وَفِي آخِرِهِ: ثُمَّ مَكَثَ عَنْهُمْ مَا شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ نَادَاهُمْ" أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ ١٠" قَالَ: فَلَمَّا سَمِعُوا صَوْتَهُ قَالُوا الْآنَ يَرْحَمُنَا رَبُّنَا، فَقَالُوا عِنْدَ ذَلِكَ." رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا ١٠" أَيِ الْكِتَابُ الَّذِي كُتِبَ عَلَيْنَا" وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ. رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ ١٠ - ١٠٦" فقال عند ذلك:" اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ ١٠" فَانْقَطَعَ عِنْدَ ذَلِكَ الدُّعَاءُ وَالرَّجَاءُ، وَأَقْبَلَ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَنْبَحُ بَعْضُهُمْ في وجوه بعض، وأطبقت عليهم.

Onların seslerini merkeplerin sesine benzetti; başı inilti (zefîr), sonu solumadır (şehîk). Bunu Tirmizî, Ebü'd-Derdâ hadisinden bu manada merfû olarak rivayet etmiştir. Katâde şöyle demiştir: Kâfirlerin ateşteki sesleri merkebin sesi gibidir; ilki inilti, sonu solumadır. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Onların köpek havlaması gibi bir havlamaları olur. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî şöyle demiştir: Bana ulaştığına ya da bana anlatıldığına göre cehennem ehli [cehennem] bekçilerinden yardım isterler... -haberi uzun uzadıya aktardı; bunu İbnü'l-Mübârek zikretmiştir, biz de Tezkire'de bunu tam olarak belirttik-. Haberin sonunda şu yer alır: Sonra Allah'ın dilediği kadar onlara cevap vermeden bekletir; sonra onlara şöyle seslenir: { أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ } ١٠ “Âyetlerim size okunurdu da siz onları yalanlardınız değil mi?” Dedi ki: O'nun sesini işittiklerinde “Artık Rabbimiz bize merhamet edecek” dediler ve bunun üzerine: { رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا } ١٠ “Rabbimiz! Bedbahtlığımız bizi yendi” yani aleyhimize yazılan o yazı [bizi yendi] “ve biz sapkın bir topluluk olduk. Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha dönersek artık gerçekten zalimleriz” (١٠ - ١٠٦) dediler. Bunun üzerine [Allah]: { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } ١٠ “Alçalın orada ve Benimle konuşmayın!” buyurur. İşte o anda artık dua ve umut kesilir; birbirlerine dönüp birbirlerinin yüzlerine doğru havlamaya başlarlar ve üzerlerine [cehennem kapıları] kapatılır.

[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ١٠٩ الى ١١١]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 109-111]

إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١٠٩) فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ (١١٠) إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ (١١١)

{ إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١٠٩) فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ (١١٠) إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ (١١١) } “Kullarımdan bir zümre vardı ki: Rabbimiz, inandık; bizi bağışla, bize merhamet et, Sen merhamet edenlerin en hayırlısısın, derlerdi. (109) Siz ise onları alaya aldınız; nihayet bu durum size Beni anmayı unutturdu ve siz onlara gülüyordunuz. (110) Sabretmiş olmalarına karşılık bugün onları mükâfatlandırdım; şüphesiz onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (111)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا) ١٠ الْآيَةَ. قَالَ مُجَاهِدٌ: هُمْ بِلَالٌ وَخَبَّابٌ وَصُهَيْبٌ، وَفُلَانٌ وَفُلَانٌ مِنْ ضُعَفَاءِ الْمُسْلِمِينَ، كَانَ أَبُو جَهْلٍ وَأَصْحَابُهُ يَهْزَءُونَ بِهِمْ. (فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا) ١١٠ بِالضَّمِّ قراءة نافع وحمزة والكسائي ها هنا وَفِي" ص ". وَكَسَرَ الْبَاقُونَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَفَرَّقَ أَبُو عَمْرٍو بَيْنَهُمَا، فَجَعَلَ الْمَكْسُورَةَ مِنْ جِهَةِ التَّهَزُّؤِ، وَالْمَضْمُومَةَ مِنْ جِهَةِ السُّخْرَةِ، وَلَا يَعْرِفُ هَذَا التَّفْرِيقَ الْخَلِيلُ وَلَا سِيبَوَيْهِ وَلَا الْكِسَائِيُّ وَلَا الْفَرَّاءُ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: هُمَا لُغَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، كَمَا يُقَالُ: عِصِيٌّ وَعُصِيٌّ، وَلُجِّيٌّ وَلِجِّيٌّ. وَحَكَى الثَّعْلَبِيُّ عَنِ الْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ: الْفَرْقَ الَّذِي ذَكَرَهُ أَبُو عَمْرٍو، وَأَنَّ الْكَسْرَ بِمَعْنَى الِاسْتِهْزَاءِ

Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا } “Kullarımdan bir zümre vardı ki: 'Rabbimiz, inandık; bizi bağışla...' diyorlardı” ayetine dair Mücâhid şöyle demiştir: “Bunlar Bilâl, Habbâb, Suheyb ve Müslümanların zayıflarından falanca ve filancadır. Ebû Cehil ile arkadaşları onlarla alay ederlerdi.” { فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا } “Siz ise onları alaya aldınız” [ifadesi], ötre ile [sühriyyen şeklinde] Nâfi‘, Hamza ve el-Kisâî'nin hem burada hem de Sâd [suresinde] kıraatidir. Diğerleri ise esre ile [sıhriyyen şeklinde] okumuşlardır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ebû Amr bu ikisinin arasını ayırmış; esreli olanı alay etme cihetinden, ötreli olanı ise boyun eğdirip çalıştırma (hizmetkâr edinme) cihetinden kabul etmiştir. Ancak bu ayrımı el-Halîl, Sîbeveyh, el-Kisâî ve el-Ferrâ' bilmemektedir. el-Kisâî şöyle demiştir: “Bunlar aynı manada iki ayrı lehçedir; nitekim ‘isıyy ve ‘usıyy ile lücciyy ve licciyy denilmesi gibidir.” es-Sa‘lebî ise el-Kisâî ve el-Ferrâ'dan, Ebû Amr'ın zikrettiği farkı nakletmiş ve esreli olanın alay etme manasında olduğunu...

والسخرية بالقول، والضم بمعنى التسخير والاستبعاد بِالْفِعْلِ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: إِنَّمَا يُؤْخَذُ التَّفْرِيقُ بَيْنَ الْمَعَانِي عَنِ الْعَرَبِ، وَأَمَّا التَّأْوِيلُ فَلَا يَكُونُ. وَالْكَسْرُ فِي سِخْرِيٍّ فِي الْمَعْنَيَيْنِ جَمِيعًا، لِأَنَّ الضَّمَّةَ تُسْتَثْقَلُ فِي مِثْلِ هَذَا. (حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي) ١١٠ أي [حتى] اشْتَغَلْتُمْ بِالِاسْتِهْزَاءِ بِهِمْ عَنْ ذِكْرِي. (وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ) ١١٠ اسْتِهْزَاءً بِهِمْ، وَأَضَافَ الْإِنْسَاءَ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا سَبَبًا لِاشْتِغَالِهِمْ عَنْ ذِكْرِهِ، وَتَعَدِّي شُؤْمِ اسْتِهْزَائِهِمْ بِالْمُؤْمِنِينَ إِلَى اسْتِيلَاءِ الْكُفْرِ عَلَى قُلُوبِهِمْ. (إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا) عَلَى أَذَاكُمْ، وَصَبَرُوا عَلَى طَاعَتِي. (أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ) قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ عَلَى ابْتِدَاءِ الْمَدْحِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَهُمْ: وَفَتَحَ الْبَاقُونَ، أَيْ لِأَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ. وَيَجُوزُ نَصْبُهُ بِوُقُوعِ الْجَزَاءِ عَلَيْهِ، تَقْدِيرُهُ: إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ الْفَوْزَ بِالْجَنَّةِ. قُلْتُ: وَيُنْظَرُ إِلَى مَعْنَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ الْمُطَفِّفِينَ:" فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ

dammeli olanın ise fiille boyun eğdirip köle gibi kullanmak manasında olduğunu nakletmiştir. el-Müberred ise şöyle demiştir: Anlamlar arasındaki farklar ancak Araplardan [nakille] alınır; [şahsi] yorumla olmaz. “Sihriyy” kelimesindeki kesre her iki anlamda da geçerlidir; çünkü böylesi bir yapıda damme ağır gelir. { حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي } ١١٠ “Nihayet [bu durum] size Beni anmayı unutturdu” yani onlarla alay etmekle meşgul olmanız, size Beni anmayı unutturdu. { وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ } ١١٠ “Ve siz onlara gülüyordunuz”, yani onlarla alay ediyordunuz. Unutturma fiilini müminlere isnat etti; zira onlar, kâfirlerin Allah'ı anmaktan alıkonulmalarına sebep olmuşlardı ve müminlerle alay etmelerinin uğursuzluğu kalplerini küfrün istila etmesine kadar varmıştı. { إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا } “Sabretmiş olmalarına karşılık bugün onları mükâfatlandırdım”, yani sizin eziyetlerinize sabretmeleri ve Bana itaate sabır göstermeleri sebebiyle. { أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ } “Şüphesiz onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” buyruğunda Hamza ve el-Kisâî, hemzenin kesresiyle [“İnnehüm”] okumuşlardır ki bu, Yüce Allah'ın onlara yönelik yeni bir övgü cümlesidir. Diğerleri ise fetha ile [“Ennehüm”] okumuşlardır; yani onlar kurtuluşa erenler oldukları için [onları mükâfatlandırdım]. Buradaki fetha, mükâfat fiilinin mefulü olması sebebiyle nasb mahalli de olabilir; takdiri şöyledir: “Bugün onlara mükâfat olarak cenneti kazanmayı verdim.” Derim ki: Bu anlama, Yüce Allah'ın Mutaffifîn Suresi'nin sonundaki şu buyruğu da delalet eder: { فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ } “İşte bugün de müminler kâfirlere gülerler”

" [المطففين: ٣٤] إِلَى آخِرِ السُّورَةِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ هُنَاكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَيُسْتَفَادُ مِنْ هَذَا: التَّحْذِيرُ مِنَ السُّخْرِيَةِ وَالِاسْتِهْزَاءِ بِالضُّعَفَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالِاحْتِقَارِ لَهُمْ، وَالْإِزْرَاءِ عَلَيْهِمْ وَالِاشْتِغَالِ بِهِمْ فِيمَا لَا يُغْنِي، وَأَنَّ ذَلِكَ مُبْعِدٌ مِنَ اللَّهِ ﷿.

[el-Mutaffifîn 34] surenin sonuna kadar; inşâallah Teâlâ bunun açıklaması orada gelecektir. Bundan şu ders çıkarılır: Zayıflarla, yoksullarla alay etmekten, onları küçümsemekten, onları ayıplamaktan ve faydasız şeylerle onlarla meşgul olmaktan sakındırma vardır; nitekim bu durum insanı Allah azze ve celle'den uzaklaştırır.

[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ١١٢ الى ١١٤]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 112-114]

قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ (١١٣) قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤)

{ قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ (١١٣) قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤) } “[Allah] buyurur ki: Yeryüzünde yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız? (112) Derler ki: Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık; sayanlara sor! (113) [Allah] buyurur ki: Pek az kaldınız; keşke bilmiş olsaydınız! (114)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ) قِيلَ: يَعْنِي فِي الْقُبُورِ. وَقِيلَ: هُوَ سُؤَالٌ لَهُمْ عَنْ مُدَّةِ حَيَاتِهِمْ فِي الدُّنْيَا. وَهَذَا السُّؤَالُ لِلْمُشْرِكِينَ فِي عَرَصَاتِ الْقِيَامَةِ أَوْ فِي النَّارِ. (عَدَدَ سِنِينَ) بِفَتْحِ النُّونِ عَلَى أَنَّهُ جَمْعٌ مُسَلَّمٌ، وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَخْفِضُهَا وَيُنَوِّنُهَا. (قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ) أَنْسَاهُمْ شِدَّةَ الْعَذَابِ مُدَّةَ مُكْثِهِمْ فِي الْقُبُورِ. وَقِيلَ: لِأَنَّ الْعَذَابَ رُفِعَ عَنْهُمْ بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ فَنَسَوْا مَا كَانُوا فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ فِي قُبُورِهِمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَنْسَاهُمْ مَا كَانُوا فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ مِنَ النَّفْخَةِ الْأُولَى إِلَى الثَّانِيَةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ أحد قتله نبى أو قتل نبيا

Yüce Allah'ın: { قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “[Allah] buyurur ki: Yeryüzünde ne kadar kaldınız?” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Yani kabirlerde [ne kadar kaldınız?]. Şöyle de denilmiştir: Bu, onlara dünyadaki hayat sürelerine dair sorulmuş bir sorudur. Bu soru müşriklere kıyamet meydanlarında yahut cehennemde yöneltilir. { عَدَدَ سِنِينَ } “Yıl sayısı olarak” [ifadesinde geçen 'sinîne' kelimesi], cem-i müzekker sâlim (kurallı eril çoğul) kabul edilerek nun harfinin fethasıyla okunmuştur. Araplardan kimi de onu [irabını son harfindeki hareke ile vererek] kesreli ve tenvinli okur. { قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Derler ki: Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık” [ifadesine gelince], azabın şiddeti onlara kabirlerde kalış sürelerini unutturmuştur. Şöyle de denilmiştir: Çünkü iki sûra üfleme arasında kendilerinden azap kaldırılmış, bu sebeple kabirlerinde çektikleri azabı unutmuşlardır. İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: Birinci sûra üflemeden ikincisine kadar [geçen süre], onlara içinde bulundukları azabı unutturmuştur. Zira bir peygamberin öldürdüğü veya bir peygamberi öldüren

أَوْ مَاتَ بِحَضْرَةِ نَبِيٍّ إِلَّا عُذِّبَ مِنْ سَاعَةِ يَمُوتُ إِلَى النَّفْخَةِ الْأُولَى، ثُمَّ يُمْسَكُ عَنْهُ الْعَذَابُ فَيَكُونُ كَالْمَاءِ حَتَّى يُنْفَخَ الثَّانِيَةُ. وَقِيلَ: اسْتَقْصَرُوا مُدَّةَ لُبْثِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَفِي القبور وراؤه يسيرا بالنسبة إلى ما هم بصدده. (فَسْئَلِ الْعادِّينَ) أَيْ سَلِ الْحُسَّابَ الَّذِينَ يَعْرِفُونَ ذَلِكَ فَإِنَّا قَدْ نَسِينَاهُ، أَوْ فَاسْأَلِ الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ كَانُوا مَعَنَا فِي الدُّنْيَا، الْأَوَّلُ قَوْلُ قَتَادَةَ، وَالثَّانِي قَوْلُ مُجَاهِدٍ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" قُلْ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ" عَلَى الْأَمْرِ. وَيَحْتَمِلُ ثَلَاثَةَ مَعَانٍ: أَحَدُهَا- قُولُوا كَمْ لَبِثْتُمْ، فَأُخْرِجَ الْكَلَامُ مَخْرَجَ الْأَمْرِ لِلْوَاحِدِ وَالْمُرَادُ الْجَمَاعَةُ، إِذْ كَانَ الْمَعْنَى مَفْهُومًا. الثَّانِي- أَنْ يَكُونَ أَمْرًا لِلْمَلَكِ لِيَسْأَلَهُمْ يَوْمَ الْبَعْثِ عَنْ قَدْرِ مُكْثِهِمْ فِي الدُّنْيَا. أَوْ أَرَادَ قُلْ أَيُّهَا الْكَافِرُ كَمْ لَبِثْتُمْ، وَهُوَ الثَّالِثُ. الْبَاقُونَ" قالَ كَمْ" عَلَى الْخَبَرِ، أَيْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ، أَوْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ لَهُمْ كَمْ لبثتم. وقرا حمزة والكسائي أيضا: (قل إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا) الْبَاقُونَ" قالَ ٣٠" عَلَى الخبر، على ما ذكر من التأويل الْأَوَّلِ، أَيْ مَا لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا، وَذَلِكَ أَنَّ مُكْثَهُمْ فِي الْقُبُورِ وَإِنْ طَالَ كَانَ مُتَنَاهِيًا. وَقِيلَ: هُوَ قَلِيلٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مُكْثِهِمْ فِي النَّارِ، لِأَنَّهُ لَا نِهَايَةَ له. (لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ) ذلك.

yahut bir peygamberin huzurunda [kâfir olarak] ölen hiç kimse yoktur ki öldüğü andan birinci sur üflemesine kadar azap görmesin; ardından ondan azap kaldırılır ve ikinci sur üfleninceye kadar su gibi [hareketsiz/hissiz] olur. Şöyle de denilmiştir: Dünyada ve kabirlerde kalış sürelerini pek kısa bulmuşlar ve karşılaşacakları duruma nispetle bunu çok az görmüşlerdir. { فَسْئَلِ الْعادِّينَ } “sayanlara sor!” yani bunu bilen hesapçılara sor, zira biz bunu unuttuk; yahut dünyada bizimle beraber olan meleklere sor. İlki Katâde'nin, ikincisi Mücâhid'in görüşüdür. İbn Kesîr, Hamza ve el-Kisâî, emir sîgasıyla “Kul kem lebis-tüm fi'l-ard” (قُلْ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ) şeklinde okumuşlardır. Bu da üç manaya gelebilir: Birincisi: “Siz ne kadar kaldığınızı söyleyin” demektir; hitap tekile yönelik emir olarak getirilmiş, anlam anlaşıldığı için çoğul kastedilmiştir. İkincisi: Meleğe, diriliş gününde onlara dünyada kalış sürelerini sorması için verilmiş bir emir olmasıdır. Yahut üçüncüsü: “De ki ey kâfir, ne kadar kaldınız?” demektir. Diğer [kıraat imamları] ise haber sîgasıyla { قالَ كَمْ } şeklinde okumuşlardır; yani Allah Teâlâ onlara dedi ki veya melekler onlara dedi ki: “Ne kadar kaldınız?” Hamza ve el-Kisâî ayrıca: “Kul in lebis-tüm illâ kalîlâ” (قُلْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise ilk zikredilen tefsir doğrultusunda haber sîgasıyla { قالَ } ٣٠ şeklinde okumuşlardır; yani yeryüzünde ancak pek az kaldınız. Zira kabirlerdeki kalışları her ne kadar uzasa da neticede sonludur. Bir görüşe göre: Ateşte kalış sürelerine nispetle bu çok azdır, çünkü ateşin sonu yoktur. { لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Keşke bilmiş olsaydınız!” yani bunu bilseydiniz.

[سورة المؤمنون (٢٣): آية ١١٥]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 115]

أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ (١١٥)

{ أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ (١١٥) } “Yoksa sizi boş yere yarattığımızı ve Bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız? (115)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً) أَيْ مُهْمَلِينَ كَمَا خُلِقَتِ الْبَهَائِمُ لَا ثَوَابَ لَهَا وَلَا عِقَابَ عَلَيْهَا، مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً " [القيامة: ٣٦] يُرِيدُ كَالْبَهَائِمِ مُهْمَلًا لِغَيْرِ فَائِدَةٍ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الْخَلْقَ عَبِيدًا لِيَعْبُدُوهُ، فَيُثِيبُهُمْ عَلَى الْعِبَادَةِ وَيُعَاقِبُهُمْ عَلَى تَرْكِهَا، فَإِنْ عَبَدُوهُ فَهُمُ الْيَوْمَ لَهُ عَبِيدٌ أَحْرَارٌ كِرَامٌ مِنْ رِقِّ الدُّنْيَا، مُلُوكٌ فِي دَارِ الْإِسْلَامِ، وَإِنْ رَفَضُوا الْعُبُودِيَّةَ فَهُمُ الْيَوْمَ عَبِيدٌ أُبَّاقٌ سُقَّاطٌ لِئَامٌ، وَغَدًا أَعْدَاءٌ فِي السُّجُونِ بَيْنَ أَطْبَاقِ النِّيرَانِ. وَ" عَبَثاً" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ وَقُطْرُبٍ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ أَوْ لِأَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ. (وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ) فَتُجَازَوْنَ بِأَعْمَالِكُمْ. قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" تَرْجِعُونَ" بِفَتْحِ التَّاءِ وَكَسْرِ الْجِيمِ من الرجوع.

Yüce Allâh'ın: { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً } “Yoksa sizi boş yere yarattığımızı mı sandınız?” buyruğu; yani hayvanların mükâfatsız ve cezasız yaratıldıkları gibi başıboş bırakılmış olarak [yaratıldığınızı mı sandınız?] demektir. Nitekim Yüce Allâh'ın: { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً } “İnsan başıboş bırakılacağını mı sanır?” [Kıyâme 36] buyruğu da böyledir. Yani faydasız bir şekilde hayvanlar gibi başıboş [bırakılacağını mı sanır?] demektir. el-Hakîm et-Tirmizî Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî şöyle demiştir: “Yüce Allâh mahlûkatı Kendisine ibadet etsinler diye kul olarak yarattı. Böylece ibadetlerine karşılık onlara mükâfat verecek, ibadeti terk etmelerine karşılık da onları cezalandıracaktır. Eğer O'na ibadet ederlerse, bugün O'nun için dünyanın köleliğinden âzat olmuş şerefli kullar ve İslâm yurdunda hükümdarlar olurlar. Şayet kulluğu reddederlerse, bugün kaçkın, değersiz ve alçak köleler olurlar; yarın da cehennem tabakaları arasında zindanlardaki düşmanlar olurlar.” “Abesen” (عَبَثاً) kelimesi, Sîbeveyh ve Kutrub'a göre hâl olarak mansuptur. Ebû Ubeyde ise: “Mastar (mef‘ûl-i mutlak) olduğu için veya mef‘ûlün leh olduğu için mansuptur” demiştir. { وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ } “Ve Bize döndürülmeyeceğinizi [mi sandınız?]” yani amellerinizin karşılığı verilmek üzere [döndürülmeyeceğinizi mi?]. Hamza ve Kisâî, rücû‘ (dönmek) kökünden olmak üzere tâ harfinin fethası ve cîm harfinin kesresiyle { تَرْجِعُونَ } “terci‘ûne” (dönmeyeceğinizi) şeklinde okumuşlardır.

[سورة المؤمنون (٢٣): آية ١١٦]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 116]

فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦)

{ فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦) } “Mutlak hâkim ve hak olan Allah çok yücedir. O'ndan başka ilâh yoktur. O, yüce arşın Rabbidir. (116)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ) ٢٠: ١١٤ أَيْ تَنَزَّهَ وَتَقَدَّسَ اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ عَنِ الْأَوْلَادِ وَالشُّرَكَاءِ وَالْأَنْدَادِ، وَعَنْ أَنْ يَخْلُقَ شَيْئًا عَبَثًا أَوْ سَفَهًا، لِأَنَّهُ الْحَكِيمُ. (لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ) لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ غَيْرُهَا. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ" الْكَرِيمِ" بِالرَّفْعِ نعتا لله.

Yüce Allah'ın: { فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ } ٢٠: ١١٤ “Mutlak hâkim ve hak olan Allah çok yücedir” buyruğu; mutlak hükümdar ve hak olan Allah çocuklardan, ortaklardan ve benzerlerden, bir şeyi boş yere veya hikmetsizce yaratmaktan münezzeh ve mukaddestir demektir; çünkü O Hakîm'dir. { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ } “O'ndan başka ilâh yoktur. O, yüce arşın Rabbidir”. Kur'an'da bunun bir benzeri daha yoktur. İbn Muhaysın ve İbn Kesîr'den gelen bir rivayete göre “el-Kerîm” (الْكَرِيمُ) kelimesi merfû olarak Allah'ın sıfatı şeklinde okunmuştur.

[سورة المؤمنون (٢٣): الآيات ١١٧ الى ١١٨]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 117-118]

وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (١١٧) وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١١٨)

{ وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (١١٧) وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١١٨) } “Kim, hakkında hiçbir delili olmadığı halde Allah ile birlikte başka bir ilâha taparsa, onun hesabı ancak Rabbinin katındadır. Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler. (117) Ve de ki: Rabbim, bağışla ve merhamet et; Sen merhamet edenlerin en hayırlısısın! (118)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ) أَيْ لَا حُجَّةَ لَهُ عَلَيْهِ (فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ) أَيْ هُوَ يُعَاقِبُهُ ويحاسبه." إِنَّهُ" الْهَاءُ ضَمِيرُ الْأَمْرِ وَالشَّأْنِ. (لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ) وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ:" لَا يُفْلِحُ"- بِالْفَتْحِ- مِنْ كَذَبَ وَجَحَدَ مَا جِئْتُ بِهِ وَكَفَرَ نِعْمَتِي. ثُمَّ أَمَرَ نَبِيَّهُ ﵊ بِالِاسْتِغْفَارِ لِتَقْتَدِيَ بِهِ الْأُمَّةُ. وَقِيلَ: أَمَرَهُ بِالِاسْتِغْفَارِ لِأُمَّتِهِ. وَأَسْنَدَ الثَّعْلَبِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هُبَيْرَةَ عَنْ حَنَشِ ابن عَبْدِ اللَّهِ الصَّنْعَانِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ مَرَّ بِمُصَابٍ مُبْتَلًى فَقَرَأَ فِي أُذُنِهِ:" أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً" حَتَّى خَتَمَ السُّورَةَ فَبَرَأَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَاذَا قَرَأْتَ فِي أُذُنِهِ)؟ فَأَخْبَرَهُ، فَقَالَ: (وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَنَّ رَجُلًا موقنا قرأها على جبل لزال).

Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ } "Kim, hakkında hiçbir delili olmadığı halde Allah ile birlikte başka bir ilâha taparsa" buyruğu; yani onun bu hususta hiçbir delili yoktur demektir. { فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ } "onun hesabı ancak Rabbinin katındadır" yani onu cezalandıracak ve hesaba çekecek olan O'dur. { إِنَّهُ } buyruğundaki "hâ" zamiri, durum ve şan bildiren zamirdir (zamîr-i şân). { لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ } "Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler." el-Hasan ve Katâde; [innehu] lafzındaki hemzeyi fetha ile "ennehû" şeklinde; 'Benim getirdiğim şeyi yalanlayan, inkâr eden ve nimetimi nankörlükle karşılayan kimse kurtuluşa eremez' anlamında okumuşlardır. Daha sonra [Allah], ümmetinin kendisine uyması için Peygamberine aleyhisselâm bağışlanma dilemesini emretmiştir. Bir diğer görüşe göre ise ümmeti için bağışlanma dilemesini emretmiştir. es-Sa'lebî; İbn Lehîa'dan, o Abdullah b. Hübeyre'den, o Haneş b. Abdullah es-San'ânî'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: İbn Mes'ûd [cin çarpması sonucu] baygın düşmüş bir hastaya uğradı ve kulağına surenin sonuna kadar { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا } "Sizi boşuna yarattığımızı mı sandınız?" ayetini okudu; adam da iyileşti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onun kulağına ne okudun?» diye sordu. O da durumu haber verince [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, eğer yakîn sahibi (samimi inançlı) bir adam bunu bir dağın üzerine okusaydı, muhakkak o dağ yerinden oynardı.»