Binûn

[Nûr Suresi] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ) قِرَاءَةُ مُحَمَّدِ بْنِ السَّمَيْقَعِ بِضَمِّ التَّاءِ وَسُكُونِ اللَّامِ وَضَمِّ الْقَافِ، مِنَ الْإِلْقَاءِ، وَهَذِهِ قِرَاءَةٌ بَيِّنَةٌ. وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ:" إِذْ تَتَلَقَّوْنَهُ" مِنَ التَّلَقِّي، بِتَاءَيْنِ. وَقَرَأَ جُمْهُورُ السَّبْعَةِ: بِحَرْفِ التَّاءِ الْوَاحِدَةِ وَإِظْهَارِ الذَّالِ دُونَ إِدْغَامٍ، وَهَذَا أَيْضًا مِنَ التَّلَقِّي. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: بِإِدْغَامِ الذَّالِ فِي التَّاءِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: بِإِظْهَارِ الذَّالِ وَإِدْغَامِ التَّاءِ فِي التَّاءِ، وَهَذِهِ قِرَاءَةٌ قَلِقَةٌ، لِأَنَّهَا تَقْتَضِي اجْتِمَاعَ سَاكِنَيْنِ، وَلَيْسَتْ كَالْإِدْغَامِ فِي قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ:" فَلَا تَنَاجَوْا. وَلَا تَنَابَزُوا" لِأَنَّ دُونَهُ الْأَلِفَ السَّاكِنَةَ، وَكَوْنُهَا حَرْفَ لِينٍ حَسُنَتْ هُنَالِكَ مَا لَا تَحْسُنُ مَعَ سُكُونِ الذَّالِ. وَقَرَأَ ابْنُ يَعْمُرَ وَعَائِشَةُ ﵄ وَهُمْ أَعْلَمُ النَّاسِ بِهَذَا الْأَمْرِ-" إِذْ تَلَقَّوْنَهُ" بِفَتْحِ التَّاءِ وَكَسْرِ اللَّامِ وَضَمِّ الْقَافِ، وَمَعْنَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: وَلَقَ الرَّجُلُ يَلِقُ وَلْقًا إِذَا كَذَبَ وَاسْتَمَرَّ عَلَيْهِ، فَجَاءُوا بِالْمُتَعَدِّي شَاهِدًا عَلَى غَيْرِ الْمُتَعَدِّي. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَعِنْدِي أَنَّهُ أَرَادَ إِذْ تَلِقُونَ فِيهِ، فَحُذِفَ حَرْفُ الْجَرِّ فَاتَّصَلَ الضَّمِيرُ. وَقَالَ الْخَلِيلُ وَأَبُو عَمْرٍو: أَصْلُ الْوَلْقِ الْإِسْرَاعُ، يُقَالُ: جَاءَتِ الْإِبِلُ تَلِقُ، أَيْ تُسْرِعُ. قَالَ:

On İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: {(إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ)} “Hani siz onu dillerinizle aktarıyordunuz” buyruğudur. Muhammed b. es-Sümeyka'ın kıraati, tâ harfinin öt объекresi, lâm'ın sükûnu ve kâf'ın ötresi ile ilka (atıp tutma) kökünden [tülkûnehû] şeklindedir; bu açık bir kıraattir. Übey ve İbn Mes'ûd ise telekkî (karşılama/öğrenme) kökünden iki tâ ile: "إِذْ تَتَلَقَّوْنَهُ" şeklinde okumuşlardır. Yedi imâmın cumhuru, tek bir tâ harfiyle ve zâl harfini idğamsız olarak izhar ile okumuşlardır; bu da telekkî kökündendir. Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî zâl harfini tâ harfine idğam ederek okumuşlardır. İbn Kesîr ise zâl harfini izhar ve birinci tâ'yı ikinci tâ'ya idğam ederek okumuştur; bu sarsıntılı bir kıraattir, çünkü iki sakinin yan yana gelmesini gerektirir. Bu durum, "{فَلَا تَنَاجَوْا}" ve "{وَلَا تَنَابَزُوا}" şeklinde okuyan kimsenin kıraatindeki idğam gibi değildir; zira orada bundan önce sakin elif vardır ve elifin med harfi olması zâl harfinin sükûnu ile güzel olmayan idğamı orada güzel kılmıştır. İbn Ya'mer ve bu meseleyi insanların en iyi bileni olan Âişe radıyallâhu anhâ ise tâ'nın fethası, lâm'ın kesresi ve kâf'ın ötresi ile: "إِذْ تَلِقُونَهُ" şeklinde okumuşlardır. Bu kıraatin anlamı, Arapların: 'Kişi yalan söyleyip bunda ısrar ettiğinde وَلَقَ الرَّجُلُ يَلِقُ وَلْقًا derler' sözündendir; böylece geçişli fiili, geçişsiz olana şahit getirmişlerdir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bana göre o, 'siz onda yalan söylüyordunuz (إِذْ تَلِقُونَ فِيهِ)' manasını kastetmiş, cer harfi hazfedilince zamir bitişmiştir. el-Halîl ve Ebû Amr ise şöyle demiştir: Velk (الْوَلْقُ) kelimesinin aslı acele etmek/hızlı gitmektir; 'جَاءَتِ الْإِبِلُ تَلِقُ' yani develer süratle geldi denir. Şair şöyle demiştir:

لَمَّا رَأَوْا جَيْشًا عَلَيْهِمْ قَدْ طَرَقْ ... جَاءُوا بِأَسْرَابٍ مِنَ الشَّأْمِ وَلِقْ

Kendilerine ansızın gelen bir ordu görünce, Şam'dan hızla gelen fırkalar getirdiler.

إِنَّ الْحُصَيْنَ زَلِقٌ وَزُمَّلِقْ ... جَاءَتْ بِهِ عَنْسٌ مِنَ الشَّأْمِ تَلِقْ

Muhakkak ki Huseyn zayıf ve gevşektir, Onu Şam'dan süratle gelen güçlü bir dişi deve getirmiştir.

يُقَالُ: رَجُلٌ زَلِقٌ وَزُمَّلِقٌ، مِثَالُ هُدَبِدٌ، وَزُمَالِقٌ وَزُمَّلِقٌ (بِتَشْدِيدِ الْمِيمِ) وَهُوَ الَّذِي يُنْزِلُ قَبْلَ أَنْ يُجَامِعَ، قَالَ الرَّاجِزُ:

Denilir ki: 'رَجُلٌ زَلِقٌ وَزُمَّلِقٌ' [hudebrid vezninde], 'زُمَالِقٌ' ve 'زُمَّلِقٌ' (mîm'in şeddesiyle), cinsi münasebetten önce meni akıtan kimseye denir. Recez şairi şöyle demiştir:

إِنَّ الْحُصَيْنَ زَلِقٌ وَزُمَّلِقٌ

Şüphesiz Huseyn çabuk boşalan ve zayıf bir adamdır.

وَالْوَلْقُ أَيْضًا أَخَفُّ الطَّعْنِ. وَقَدْ وَلَقَهُ يَلِقُهُ وَلْقًا. يُقَالُ: وَلَقَهُ بِالسَّيْفِ وَلَقَاتٍ، أَيْ ضَرَبَاتٍ، فَهُوَ مُشْتَرَكٌ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ) مُبَالَغَةٌ وَإِلْزَامٌ وَتَأْكِيدٌ. الضمير فِي (تَحْسَبُونَهُ) عَائِدٌ عَلَى الْحَدِيثِ وَالْخَوْضِ فِيهِ والإذاعة له. و (هَيِّناً) أي سيئا يَسِيرًا لَا يَلْحَقُكُمْ فِيهِ إِثْمٌ. (وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ) فِي الْوِزْرِ (عَظِيمٌ). وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ ﵇ فِي حَدِيثِ الْقَبْرَيْنِ: (إِنَّهُمَا لَيُعَذَّبَانِ وَمَا يُعَذَّبَانِ فِي كَبِيرٍ) أَيْ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْكُمْ.

el-Velk (الْوَلْقُ) aynı zamanda hafifçe dürtmek/saplamak anlamına da gelir. Nitekim “وَلَقَهُ يَلِقُهُ وَلْقًا” denilir. Yine “وَلَقَهُ بِالسَّيْفِ وَلَقَاتٍ” (ona kılıç darbeleri indirdi) şeklinde kullanılır; dolayısıyla bu müşterek (çok anlamlı) bir kelimedir. On Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: {(وَتَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ)} “...ağızlarınızla söylüyordunuz...” buyruğu, [ifadenin vahametini ortaya koyan bir] mübalağa, ilzam (bağlayıcı delil) ve teyittir. {(تَحْسَبُونَهُ)} “...ve onu sanıyordunuz...” ifadesindeki zamir; lafa, o lafa dalmaya ve onu yaymaya racidir. {(هَيِّناً)} “...önemsiz...” yani size hiçbir günahı dokunmayacak basit ve hafif bir şey [sanıyordunuz]. {(وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ)} “Hâlbuki o, Allah katında...” günah ve vebal bakımından {(عَظِيمٌ)} “büyüktür.” Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki kabir hakkındaki hadisinde geçen: «إِنَّهُمَا لَيُعَذَّبَانِ وَمَا يُعَذَّبَانِ فِي كَبِيرٍ» «Şüphesiz o ikisi azap çekmektedirler; oysa büyük bir şeyden dolayı da azap çekmiyorlar» yani sizin nazarınızda [büyük olmayan bir şeyden dolayı azap görüyorlar] şeklindeki buyruğu gibidir.

الرابعة عشرة- قوله تعالى: (وَلَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا سُبْحانَكَ هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ. يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ. وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ) عِتَابٌ لِجَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ أَيْ كَانَ يَنْبَغِي عَلَيْكُمْ أَنْ تُنْكِرُوهُ وَلَا يَتَعَاطَاهُ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ عَلَى جِهَةِ الْحِكَايَةِ وَالنَّقْلِ، وَأَنْ تُنَزِّهُوا اللَّهَ تَعَالَى عَنْ أَنْ يَقَعَ هَذَا مِنْ زَوْجِ نَبِيِّهِ ﵊. وَأَنْ تَحْكُمُوا عَلَى هَذِهِ الْمَقَالَةِ بِأَنَّهَا بُهْتَانٌ، وَحَقِيقَةُ الْبُهْتَانِ أَنْ يُقَالَ فِي الْإِنْسَانِ مَا لَيْسَ فِيهِ، وَالْغِيبَةُ أَنْ يُقَالَ فِي الْإِنْسَانِ مَا فِيهِ. وَهَذَا الْمَعْنَى قَدْ جَاءَ فِي صَحِيحِ الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. ثُمَّ وَعَظَهُمْ تَعَالَى فِي الْعَوْدَةِ إِلَى مِثْلِ هَذِهِ الْحَالَةِ. وَ" أَنْ" مَفْعُولٌ مِنْ أَجْلِهِ، بِتَقْدِيرِ: كَرَاهِيَةَ أَنْ، وَنَحْوَهُ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) تَوْقِيفٌ وَتَوْكِيدٌ، كَمَا تَقُولُ: يَنْبَغِي لَكَ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا وَكَذَا إِنْ كُنْتَ رَجُلًا. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" (يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً" يَعْنِي فِي عَائِشَةَ، لِأَنَّ مِثْلَهُ لَا يَكُونُ إِلَّا نَظِيرَ الْقَوْلِ فِي الْمَقُولِ عَنْهُ بِعَيْنِهِ، أَوْ فِيمَنْ كَانَ فِي مَرْتَبَتِهِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ، لِمَا فِي ذَلِكَ مِنْ أذائه رسول الله ﷺ في عِرْضِهِ وَأَهْلِهِ، وَذَلِكَ كُفْرٌ مِنْ فَاعِلِهِ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَالَ هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ: مَنْ سَبَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ أُدِّبَ، وَمَنْ سَبَّ عَائِشَةَ قُتِلَ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ"، فَمَنْ سَبَّ عَائِشَةَ فَقَدْ خَالَفَ الْقُرْآنَ، وَمَنْ خَالَفَ الْقُرْآنَ قُتِلَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" قَالَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ مَنْ سَبَّ عَائِشَةَ ﵂ أُدِّبَ كَمَا فِي سَائِرِ الْمُؤْمِنِينَ، وَلَيْسَ قَوْلُهُ:" إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ" فِي عَائِشَةَ [لِأَنَّ ذَلِكَ] كُفْرٌ، وَإِنَّمَا هُوَ كَمَا قَالَ ﵇: (لَا يُؤْمِنُ مَنْ لَا يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ). وَلَوْ كَانَ سَلْبُ الْإِيمَانِ فِي سَبِّ مَنْ سَبَّ عَائِشَةَ حَقِيقَةٌ لكان سلبه في قوله: (لَا يَزْنِي الزَّانِي حِينَ يَزْنِي وَهُوَ مُؤْمِنٌ) حقيقة. قلنا: ليس كما زعمتم، فإن

On Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: {(وَلَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا سُبْحانَكَ هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ. يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ. وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ)} “Onu işittiğiniz zaman: 'Bunu konuşmak bize yakışmaz. Hâşâ, bu büyük bir iftiradır!' deseydiniz ya! Eğer inanıyorsanız, Allah size bir daha asla benzeri bir şeye dönmemenizi öğütler. Ve Allah size ayetleri açıklar; Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” buyruğu, bütün müminlere yönelik bir azarlamadır. Yani bunu inkâr etmeniz, hikâye ve nakil yoluyla da olsa birbirinize aktarmamanız, Nebîsi'nin aleyhisselâm eşinden böyle bir durumun sâdır olmasından Yüce Allah'ı tenzih etmeniz ve bu söze bühtan (iftira) hükmü vermeniz gerekirdi. Bühtanın hakikati, bir kimsede bulunmayan bir şeyin onun hakkında söylenmesidir; gıybet ise o kimsede bulunan bir şeyin söylenmesidir. Bu mana, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilen sahih hadiste de yer almıştır. Sonra Yüce Allah, böyle bir duruma tekrar dönmeleri hususunda kendilerine öğüt vermiştir. [Ayette geçen] {(أَنْ)} lafzı; "hoşlanmamak / sakındırmak kastıyla (kerâhete en / كَرَاهِيَةَ أَنْ)" ve benzeri bir takdirle mef'ûlün lieclih (gerekçe bildiren öge) konumundadır. On Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: {(إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ)} “Eğer inanıyorsanız” buyruğu, bir ikaz ve teyittir; nitekim senin birine: "Eğer adamsan şöyle şöyle yapman gerekir" demen gibidir. On Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın: {(يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً)} “Allah size bir daha asla benzeri bir şeye dönmemenizi öğütler” buyruğu, Âişe hakkında demektir. Çünkü bunun misli ancak bizzat hakkında söz söylenen kimsenin benzeri veya Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından onun mertebesinde bulunan kimseler hakkında söylenen sözün benzeri olabilir. Zira bunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ırzı ve ailesi hususunda eziyet vermek vardır; bunu yapmak ise faili açısından küfürdür. On Yedinci [Mesele]- Hişâm b. Ammâr şöyle demiştir: Mâlik'in şöyle dediğini işittim: "Ebû Bekir ve Ömer'e söven kimse te'dip edilir (tazir cezası verilir); Âişe'ye söven kimse ise öldürülür. Çünkü Yüce Allah: 'Eğer inanıyorsanız, Allah size bir daha asla benzeri bir şeye dönmemenizi öğütler' buyurmaktadır. Dolayısıyla Âişe'ye söven kimse Kur'an'a muhalefet etmiş olur; Kur'an'a muhalefet eden kimse de öldürülür." İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Şâfiî'nin ashabı [şöyle] dedi: Âişe'ye radıyallâhu anhâ söven kimse, diğer müminlere [söven kimse] gibi te'dip edilir. [Allah Teâlâ'nın]: 'Eğer inanıyorsanız' buyruğu, Âişe hakkında [bunun yapılmasının] [çünkü bu] küfür olmasından ötürü değildir; aksine bu, [Nebî] aleyhisselâm'ın: « لَا يُؤْمِنُ مَنْ لَا يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ » «Komşusunun kendi şerrinden emin olmadığı kimse [kâmil manada] iman etmiş sayılmaz» buyurması gibidir. Şayet Âişe'ye söven kimseden imanın nefyedilmesi hakikat (dinden çıkma) olsaydı, O'nun: « لَا يَزْنِي الزَّانِي حِينَ يَزْنِي وَهُوَ مُؤْمِنٌ » «Zina eden kimse, zina ettiği sırada mümin olarak zina etmez» buyruğunda [imanın] nefyedilmesi de hakikat olurdu. Biz deriz ki: [Durum] iddia ettiğiniz gibi değildir; zira

أَهْلَ الْإِفْكِ رَمَوْا عَائِشَةَ الْمُطَهَّرَةَ بِالْفَاحِشَةِ فَبَرَّأَهَا اللَّهُ تَعَالَى فَكُلُّ مَنْ سَبَّهَا بِمَا بَرَّأَهَا اللَّهُ مِنْهُ مُكَذِّبٌ لِلَّهِ، وَمَنْ كَذَّبَ اللَّهَ فَهُوَ كَافِرٌ، فَهَذَا طَرِيقُ قَوْلِ مَالِكٍ، وَهِيَ سَبِيلٌ لَائِحَةٌ لِأَهْلِ الْبَصَائِرِ. وَلَوْ أَنَّ رَجُلًا سَبَّ عَائِشَةَ بِغَيْرِ مَا بَرَّأَهَا اللَّهُ مِنْهُ لكان جزاؤه الأدب. الثامنة عشر- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ) أَيْ تَفْشُو، يُقَالُ: شَاعَ الشَّيْءُ شُيُوعًا وشيعا وشيعانا وشيوعه، أَيْ ظَهَرَ وَتَفَرَّقَ. (فِي الَّذِينَ آمَنُوا) أَيْ فِي الْمُحْصَنِينَ وَالْمُحْصَنَاتِ. وَالْمُرَادُ بِهَذَا اللَّفْظِ الْعَامِّ عَائِشَةُ وَصَفْوَانُ ﵄. وَالْفَاحِشَةُ: الْفِعْلُ الْقَبِيحُ الْمُفْرِطُ الْقُبْحِ. وَقِيلَ: الْفَاحِشَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْقَوْلُ السَّيِّئُ. (لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيا) أَيِ الْحَدُّ. وَفِي الْآخِرَةِ عَذَابُ النَّارِ، أَيْ لِلْمُنَافِقِينَ، فَهُوَ مَخْصُوصٌ. وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْحَدَّ لِلْمُؤْمِنِينَ كَفَّارَةٌ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: مَعْنَاهُ إِنْ مَاتَ مُصِرًّا غَيْرَ تَائِبٍ. التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ يَعْلَمُ) أَيْ يَعْلَمُ مِقْدَارَ عِظَمِ هذا الذنب والمجازاة عليه، ويعلم كل شي. (وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ) رُوِيَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الدَّرْدَاءِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (أَيُّمَا رَجُلٍ شَدَّ عَضُدَ امْرِئٍ مِنَ النَّاسِ فِي خُصُومَةٍ لَا عِلْمَ لَهُ بِهَا فَهُوَ فِي سَخَطِ اللَّهِ حَتَّى يَنْزِعَ عَنْهَا. وَأَيُّمَا رَجُلٍ قَالَ بِشَفَاعَتِهِ دُونَ حَدٍّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ أَنْ يُقَامَ فَقَدْ عَانَدَ اللَّهَ حَقًّا وَأَقْدَمَ عَلَى سَخَطِهِ وَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ تَتَابَعُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَأَيُّمَا رَجُلٍ أَشَاعَ عَلَى رَجُلٍ مُسْلِمٍ كَلِمَةً وَهُوَ مِنْهَا برئ يَرَى أَنْ يَشِينَهُ بِهَا فِي الدُّنْيَا كَانَ حَقًّا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَرْمِيَهُ بِهَا فِي النَّارِ- ثُمَّ تَلَا مِصْدَاقَهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى:-" إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا" الْآيَةَ. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ) يَعْنِي مَسَالِكَهُ وَمَذَاهِبَهُ، الْمَعْنَى: لَا تَسْلُكُوا الطَّرِيقَ الَّذِي يَدْعُوكُمْ إِلَيْهَا الشَّيْطَانُ. وَوَاحِدُ الْخُطُوَاتِ خُطْوَةٌ، هُوَ مَا بَيْنَ الْقَدَمَيْنِ. وَالْخَطْوَةُ (بِالْفَتْحِ) الْمَصْدَرُ، يُقَالُ: خَطَوْتُ خَطْوَةً، وَجَمْعُهَا خَطَوَاتٌ. وَتَخَطَّى إِلَيْنَا فُلَانٌ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ أَنَّهُ رَأَى رَجُلًا يَتَخَطَّى رِقَابَ النَّاسِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ.

İfk ehli, tertemiz kılınmış Âişe'ye fuhuş iftirasında bulundular; Yüce Allah da onu temize çıkardı. Dolayısıyla kim Allah'ın kendisinden temize çıkardığı şeyle ona söverse Allah'ı yalanlamış olur. Kim de Allah'ı yalanlarsa kâfir olur. Mâlik'in sözünün dayanağı budur ve bu, basiret sahipleri için apaçık bir yoldur. Şayet bir adam, Âişe'ye Allah'ın kendisinden temize çıkardığı şeyin dışında [başka bir hususta] sövseydi onun cezası tedip (tazir) olurdu. On Sekizinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: {(إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ)} “Çirkin hayâsızlığın yayılmasını arzu edenler var ya” buyruğu; yani yaygınlaşması demektir. Bir şey yayıldı, dağıldı ve açığa çıktı anlamında 'şâe'ş-şey'u şüyûan ve şey'an ve şeyaânen ve şüyûateh (شَاعَ الشَّيْءُ شُيُوعًا وشيعا وشيعانا وشيوعه)' denir. {(فِي الَّذِينَ آمَنُوا)} “İman edenler arasında”; yani iffetli erkekler ve kadınlar arasında [demektir]. Bu genel lafızla kastedilen ise Âişe ve Safvân'dır radıyallâhu anhümâ. el-Fâhişe (الْفَاحِشَةُ); aşırı derecede çirkin olan fiildir. Bu ayette el-fâhişe'nin çirkin söz olduğu da söylenmiştir. {(لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيا)} “Onlar için dünyada acıklı bir azap vardır”; yani had cezasıdır. {(وَفِي الْآخِرَةِ)} “Ahirette de” cehennem azabı vardır; yani bu münafıklara mahsustur, dolayısıyla tahsis edilmiştir. Zira had cezasının müminler için bir kefaret olduğunu açıklamıştık. et-Taberî ise: “Bunun manası, şayet [günahında] ısrarcı olup tövbe etmeksizin ölürse demektir” demiştir. On Dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: {(وَاللَّهُ يَعْلَمُ)} “Allah bilir” buyruğu; yani bu günahın büyüklüğünün miktarını ve buna verilecek karşılığı bilir; [ayrıca] her şeyi bilir. {(وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ)} “Siz ise bilmezsiniz”. Ebü'd-Derdâ'nın hadisinden rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «أَيُّمَا رَجُلٍ شَدَّ عَضُدَ امْرِئٍ مِنَ النَّاسِ فِي خُصُومَةٍ لَا عِلْمَ لَهُ بِهَا فَهُوَ فِي سَخَطِ اللَّهِ حَتَّى يَنْزِعَ عَنْهَا. وَأَيُّمَا رَجُلٍ قَالَ بِشَفَاعَتِهِ دُونَ حَدٍّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ أَنْ يُقَامَ فَقَدْ عَانَدَ اللَّهَ حَقًّا وَأَقْدَمَ عَلَى سَخَطِهِ وَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ تَتَابَعُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَأَيُّمَا رَجُلٍ أَشَاعَ عَلَى رَجُلٍ مُسْلِمٍ كَلِمَةً وَهُوَ مِنْهَا برئ يَرَى أَنْ يَشِينَهُ بِهَا فِي الدُّنْيَا كَانَ حَقًّا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَرْمِيَهُ بِهَا فِي النَّارِ» «Kim hakkında bilgisi olmadığı bir husumette insanlardan birine arka çıkarsa, bundan vazgeçinceye kadar Allah'ın gazabı altındadır. Kim Allah'ın had cezalarından birinin uygulanmaması için aracılık yaparsa, muhakkak ki Allah'a kafa tutmuş, O'nun gazabına yönelmiş olur ve kıyamet gününe kadar ardı arkası kesilmeyecek olan Allah'ın laneti onun üzerinedir. Kim de Müslüman bir adam hakkında, adamın suçsuz olduğu halde dünyada onu küçük düşürmek maksadıyla bir söz yayarsa, Yüce Allah'ın onu bu sebeple ateşe atması O'nun üzerine bir haktır.» Sonra Yüce Allah'ın Kitabı'ndan bunun tasdikini okudu: {إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenlerin içinde edepsizliğin yayılmasını arzu edenler...” ayetini [okudu]. Yirminci [Mesele]- Yüce Allah'ın: {(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ)} “Ey iman edenler! Şeytanın adımlarını takip etmeyin” buyruğu; yani onun yollarını ve yöntemlerini [takip etmeyin demektir]. Anlam şudur: Şeytanın sizi çağırdığı yola girmeyin. Hutuvât (الْخُطُوَاتِ) kelimesinin tekili hutve (خُطْوَةٌ) olup iki ayak arasındaki mesafedir. Fetha ile hatve (الْخَطْوَةُ) ise mastardır; bir adım attım anlamında 'hatavtü hatveten (خَطَوْتُ خَطْوَةً)' denilir, çoğulu da hatavât (خَطَوَاتٌ) gelir. 'Falanca bize doğru adımladı/geçti (تَخَطَّى إِلَيْنَا فُلَانٌ)' denir. Cuma günü insanların omuzlarından aşarak yürüyen bir adam gördüğüne dair hadis de bu köktendir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ" خُطُواتِ" بِضَمِّ الطَّاءِ. وَسَكَّنَهَا عَاصِمٌ وَالْأَعْمَشُ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ:" مَا زَكى " بِتَخْفِيفِ الْكَافِ، أَيْ مَا اهْتَدَى وَلَا أَسْلَمَ وَلَا عَرَفَ رُشْدًا. وَقِيلَ:" مَا زَكى " أَيْ مَا صَلَحَ، يُقَالُ: زَكَا يَزْكُو زَكَاءً، أَيْ صَلَحَ. وَشَدَّدَهَا الْحَسَنُ وَأَبُو حَيْوَةَ، أَيْ أَنَّ تَزْكِيَتَهُ لَكُمْ وَتَطْهِيرَهُ وَهِدَايَتَهُ إِنَّمَا هِيَ بِفَضْلِهِ لَا بِأَعْمَالِكُمْ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ" مُعْتَرِضٌ، وَقَوْلُهُ:" مَا زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً" جَوَابٌ لِقَوْلِهِ أَوَّلًا وثانيا:" وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ". الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ) الْآيَةَ. الْمَشْهُورُ مِنَ الرِّوَايَاتِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قِصَّةِ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي قُحَافَةَ ﵁ وَمِسْطَحِ بْنِ أُثَاثَةَ. وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ ابْنَ بِنْتِ خَالَتِهِ وَكَانَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ الْبَدْرِيِّينَ الْمَسَاكِينِ. وهو مسطح بن أثاثة ابن عَبَّادِ بْنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ. وَقِيلَ: اسْمُهُ عَوْفٌ، وَمِسْطَحٌ لَقَبٌ. وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ ﵁ يُنْفِقُ عَلَيْهِ لِمَسْكَنَتِهِ وَقَرَابَتِهِ، فَلَمَّا وَقَعَ أَمْرُ الْإِفْكِ وَقَالَ فِيهِ مِسْطَحٌ مَا قَالَ، حَلَفَ أَبُو بَكْرٍ أَلَّا يُنْفِقَ عَلَيْهِ وَلَا يَنْفَعَهُ بِنَافِعَةٍ أَبَدًا، فَجَاءَ مِسْطَحٌ فَاعْتَذَرَ وَقَالَ: إِنَّمَا كُنْتُ أَغْشَى مَجَالِسَ حَسَّانَ فَأَسْمَعُ وَلَا أَقُولُ. فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ: لَقَدْ ضَحِكْتَ وَشَارَكْتَ فِيمَا قِيلَ، وَمَرَّ عَلَى يَمِينِهِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ قَطَعُوا مَنَافِعَهُمْ عَنْ كُلِّ مَنْ قَالَ فِي الْإِفْكِ وَقَالُوا: وَاللَّهِ لَا نَصِلُ مَنْ تَكَلَّمَ فِي شَأْنِ عَائِشَةَ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِي جَمِيعِهِمْ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، غَيْرَ أَنَّ الْآيَةَ تَتَنَاوَلُ الْأُمَّةَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ بِأَلَّا يَغْتَاظَ ذُو فَضْلٍ وَسَعَةٍ فَيَحْلِفَ أَلَّا ينفع من هذه صفته غابر الدهر. وروى الصَّحِيحِ أَنَّ اللَّهَ ﵎ لَمَّا أَنْزَلَ:" إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ" الْعَشْرَ آيَاتٍ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ وَكَانَ يُنْفِقُ عَلَى مِسْطَحٍ لِقَرَابَتِهِ وَفَقْرِهِ: وَاللَّهِ لَا أُنْفِقُ عَلَيْهِ شَيْئًا أَبَدًا بَعْدَ الَّذِي قَالَ لِعَائِشَةَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ" إِلَى قَوْلِهِ-" أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ". قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ: هَذِهِ أَرْجَى آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رضى الله عنه: وَاللَّهِ إِنِّي لَأُحِبُّ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لِي، فَرَجَعَ إِلَى مِسْطَحٍ النَّفَقَةَ الَّتِي كَانَ يُنْفِقُ عَلَيْهِ وَقَالَ: لَا أَنْزِعُهَا مِنْهُ أَبَدًا.

Cumhur "خُطُواتِ" lafzını tı harfinin ötresiyle okumuştur. Âsım ve el-A'meş ise onu sakin kılmıştır. Cumhur: "مَا زَكى" lafzını kâf'ın şeddesiz haliyle okumuştur; yani hidayete eremez, Müslüman olamaz ve doğru yolu bulamazdı. "مَا زَكى" yani ıslah olamazdı da denilmiştir; 'زَكَا يَزْكُو زَكَاءً' yani ıslah oldu denir. el-Hasan ve Ebû Hayve ise kâf'ı şeddeli okumuşlardır; yani O'nun sizi temize çıkarması, arındırması ve hidayete erdirmesi ancak O'nun lütfuyladır, amellerinizle değildir. el-Kisâî şöyle demiştir: "{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ}" cümlesi itirâzîdir (ara cümledir). "{مَا زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً}" sözü ise, birinci ve ikinci kez geçen: "{وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ}" buyruğunun cevabıdır. Yirmi Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: {(وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ)} “İçinizden fazilet ve servet sahibi olanlar yemin etmesinler...” ayet-i kerimesidir. Meşhur olan rivayetlere göre bu ayet, Ebû Bekir b. Ebî Kuhâfe radıyallâhu anh ile Mıstah b. Üsâse'nin kıssası hakkında inmiştir. Şöyle ki, Mıstah onun teyzesinin kızının oğluydu ve Bedir harbine katılmış yoksul muhacirlerdendi. O, Mıstah b. Üsâse b. Abbâd b. el-Muttalib b. Abdümenâf'tır. Adının Avf olduğu, Mıstah'ın ise lakabı olduğu söylenmiştir. Ebû Bekir radıyallâhu anh, yoksulluğu ve akrabalığı sebebiyle ona nafaka verirdi. İftira hadisesi meydana gelip de Mıstah bu konuda söylediğini söyleyince Ebû Bekir, ona bir daha nafaka vermeyeceğine ve ebediyen hiçbir fayda sağlamayacağına yemin etti. Bunun üzerine Mıstah gelip özür diledi ve: "Ben sadece Hassân'ın meclislerine uğruyordum; dinliyor fakat bir şey söylemiyordum" dedi. Ebû Bekir ona: "Sen de güldün ve söylenenlere ortak oldun!" dedi ve yemininde ısrar etti. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. ed-Dahhâk ve İbn Abbâs şöyle demiştir: Müminlerden bir topluluk, iftira hakkında konuşan herkesten yardımlarını kesip: "Vallahi Âişe'nin şanı hakkında konuşan kimseye sıla yapmayacağız (iyilikte bulunmayacağız)" dediler; bunun üzerine ayet hepsinin hakkında indi. Birincisi daha sahihtir; ancak ayet, kıyamet gününe kadar fazilet ve servet sahibi bir kimsenin öfkelenip bu vasıftaki birine ömrü boyunca fayda sağlamayacağına yemin etmemesi hususunda bütün ümmeti kapsamaktadır. Sahih'te rivayet edildiğine göre, Yüce Allah: "{إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ}" ayetinden itibaren on ayeti indirince, akrabalığı ve fakirliği dolayısıyla Mıstah'a nafaka vermekte olan Ebû Bekir: "Âişe'ye söylediklerinden sonra vallahi ona ebediyen hiçbir şey harcamayacağım!" dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: "{وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ}" ayetinden "{أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ}" sözüne kadar indirdi. Abdullah b. el-Mübârek: "Bu, Allah Teâlâ'nın kitabındaki en ümit verici ayettir" demiştir. Bunun üzerine Ebû Bekir radıyallâhu anh: "Vallahi elbette ben Allah'ın beni bağışlamasını isterim!" dedi ve eskiden ona vermekte olduğu nafakayı Mıstah'a tekrar bağladı ve: "Bunu ondan asla geri almayacağım" dedi.

الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْقَذْفَ وَإِنْ كَانَ كَبِيرًا لَا يُحْبِطُ الْأَعْمَالَ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَ مِسْطَحًا بَعْدَ قَوْلِهِ بِالْهِجْرَةِ وَالْإِيمَانِ، وَكَذَلِكَ سَائِرُ الْكَبَائِرِ، وَلَا يُحْبِطُ الْأَعْمَالَ غَيْرُ الشِّرْكِ بِاللَّهِ، قَالَ اللَّهُ تعالى:" لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ " [الزمر: ٦٥]. الثالثة والعشرون- من حلف على شي لَا يَفْعَلُهُ فَرَأَى فِعْلَهُ أَوْلَى مِنْهُ أَتَاهُ وَكَفَّرَ عَنْ يَمِينِهِ، أَوْ كَفَّرَ عَنْ يَمِينِهِ وَأَتَاهُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي" الْمَائِدَةِ". وَرَأَى الْفُقَهَاءُ أَنَّ مَنْ حَلَفَ أَلَّا يَفْعَلَ سُنَّةً مِنَ السُّنَنِ أَوْ مَنْدُوبًا وَأَبَّدَ ذَلِكَ أَنَّهَا جُرْحَةٌ فِي شَهَادَتِهِ، ذَكَرَهُ الْبَاجِيُّ فِي الْمُنْتَقَى. الرَّابِعَةُ والعشرون- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ) " وَلا يَأْتَلِ" مَعْنَاهُ يَحْلِفُ، وَزْنُهَا يَفْتَعِلُ، مِنَ الْأَلِيَّةِ وَهِيَ الْيَمِينُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ" وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ". وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: مَعْنَاهُ يُقَصِّرُ، مِنْ قَوْلِكَ: أَلَوْتُ فِي كَذَا إِذَا قَصَّرْتُ فِيهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" لا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا " [آل عمران: ١١٨]. الخامسة والعشرون- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ) تَمْثِيلٌ وَحُجَّةٌ أَيْ كَمَا تُحِبُّونَ عَفْوَ اللَّهِ عَنْ ذُنُوبِكُمْ فَكَذَلِكَ اغْفِرُوا لِمَنْ دُونَكُمْ، وَيَنْظُرُ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ ﵇: (مَنْ لَا يَرْحَمُ لَا يُرْحَمُ). السَّادِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هَذِهِ أَرْجَى آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، مِنْ حَيْثُ لُطْفُ اللَّهِ بِالْقَذَفَةِ الْعُصَاةِ بِهَذَا اللَّفْظِ. وَقِيلَ. أَرْجَى آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ ﷿ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً»

Yirmi İkinci [Mesele]- Bu ayette, kazf (iftira) her ne kadar büyük günah olsa da amelleri boşa çıkarmayacağına delil vardır; çünkü Allah Teâlâ o sözünden sonra Mıstah'ı hicret ve iman ile vasfetmiştir. Diğer büyük günahlar da böyledir; amelleri Allah'a şirk koşmaktan başkası boşa çıkarmaz. Allah Teâlâ: "{لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ }“Eğer ortak koşarsan, amelin kesinlikle boşa gider” [ez-Zümer 65] buyurmuştur. Yirmi Üçüncü [Mesele]- Bir kimse bir şeyi yapmamaya yemin eder de onun yapılmasını yapılmamasından daha hayırlı görürse, onu yapar ve yeminine kefaret öder; yahut yeminine kefaret öder ve onu yapar; nitekim bu husus Mâide Suresi'nde geçmişti. Fakihler, sünnetlerden bir sünneti veya mendup bir fiili ebediyen yapmamaya yemin eden kimsenin bu tutumunu şahitliğinde bir cerh (kusur) olarak görmüşlerdir; bunu el-Bâcî el-Müntekâ'da zikretmiştir. Yirmi Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: {(وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ)} “Fazilet sahipleri yemin etmesin” buyruğudur. "وَلا يَأْتَلِ" lafzının manası 'yemin etmesin' demektir, vezni 'yefte'ılü'dür; el-eliyye (الْأَلِيَّةُ) kökünden gelir ki bu da yemin demektir. Yüce Allah'ın: "{لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ}“Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için...” buyruğu da bu köktendir ve bu Bakara Suresi'nde geçmişti. Bir grup âlim ise bunun anlamının 'kusur etmesin / geri durmasın' olduğunu söylemişlerdir; nitekim 'bir işte kusur ettiğinde أَلَوْتُ فِي كَذَا' dersin. Yüce Allah'ın: "{لا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا }“Size fenalık etmekten geri durmazlar” [Âl-i İmrân 118] buyruğu da bu köktendir. Yirmi Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: {(أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ)} “Allah'ın sizi bağışlamasını arzu etmez misiniz?” buyruğu, bir misal ve hüccettir; yani sizler günahlarınızdan ötürü Allah'ın affını arzuladığınız gibi, siz de derecesi sizden aşağıda olanları bağışlayınız. Peygamber aleyhisselâm'ın: (Merhamet etmeyene merhamet olunmaz) hadisi de bu manaya işaret etmektedir. Yirmi Altıncı [Mesele]- Bazı âlimler şöyle demişlerdir: Bu ayet, Allah'ın bu lafızla günahkâr iftiracılara olan lütfu zaviyesinden Allah Teâlâ'nın kitabındaki en ümit verici ayettir. Yüce Allah'ın kitabındaki en ümit verici ayetin Yüce Allah'ın şu buyruğu olduğu da söylenmiştir: "{وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً»}“Müminlere, kendileri için Allah'tan büyük bir lütuf olduğunu müjdele”

" [الأحزاب: ٤٧]. وَقَدْ قَالَ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى:" وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ " [الشورى: ٢٢]، فَشَرَحَ الْفَضْلَ الْكَبِيرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَبَشَّرَ بِهِ الْمُؤْمِنِينَ فِي تِلْكَ. وَمِنْ آيَاتِ الرَّجَاءِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ " [الزمر: ٥٣]. وقوله تعالى:

"[el-Ahzâb 47]. Nitekim [Allah] Teâlâ başka bir ayette de şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ} “İman edip salih amel işleyenler ise cennet bahçelerindedirler. Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır. İşte büyük lütuf budur” [eş-Şûrâ 22]. Böylece büyük lütfu bu ayette açıklamış, diğer ayette de onu müminlere müjdelemiştir. Ümit (recâ) ayetlerinden biri de [Allah] Teâlâ'nın şu buyruğudur: {قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ} “De ki: Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım!” [ez-Zümer 53]. [Yine] Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:

" اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبادِهِ" [الشورى: ١٩]. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَرْجَى آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ ﷿:" وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى " [الضحى: ٥]، وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَا يَرْضَى بِبَقَاءِ أَحَدٍ مِنْ أُمَّتِهِ فِي النَّارِ. السَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَنْ يُؤْتُوا) أَيْ أَلَّا يُؤْتُوا، فَحُذِفَ" لَا"، كَقَوْلِ الْقَائِلِ:

“{اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبادِهِ}“Allah kullarına pek lütufkârdır” [eş-Şûrâ 19]. Bazıları ise: Yüce Allah'ın kitabındaki en ümit verici ayet: "{وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى }“Ve elbette Rabbin sana verecek, sen de hoşnut olacaksın” [ed-Duhâ 5] buyruğudur demişlerdir; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinden tek bir kişinin dahi ateşte kalmasına razı olmaz. Yirmi Yedinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: {(أَنْ يُؤْتُوا)} “Vermeye [yemin etmesinler]” buyruğu, 'vermemeye' demektir; zira olumsuzluk edatı olan "لَا" hazfedilmiştir; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:

فقلت يمين الله أبرح قاعدا

Bunun üzerine dedim ki: Allah'ın yeminine andolsun, oturup kalmayacağım.

ذَكَرَهُ الزَّجَّاجُ. وَعَلَى قَوْلِ أَبِي عُبَيْدَةَ لَا حاجة إلى إضمار" لا". (وليعفو) مِنْ عَفَا الرَّبْعُ أَيْ دَرَسَ، فَهُوَ مَحْوُ الذنب كما يعفو أثر الربع.

Bunu ez-Zeccâc zikretmiştir. Ebû Ubeyde'nin kavline göre ise "lâ" edatını takdir etmeye gerek yoktur. {(وَلْيَعْفُوا)} “Affetsinler” ifadesi 'عَفَا الرَّبْعُ' (yurdun izleri silindi) tabirindendir; yani tıpkı harabenin izlerinin silinip gitmesi gibi günahın silinmesidir.

[سورة النور (٢٤): آية ٢٣]

[Nûr Suresi (24): Ayet 23]

إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْغافِلاتِ الْمُؤْمِناتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٢٣)

{إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْغافِلاتِ الْمُؤْمِناتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٢٣)} “Şüphesiz, [kötülükten] habersiz, iffetli ve mümin kadınlara iftira atanlar, dünyada da ahirette de lanetlenmişlerdir. Onlar için büyük bir azap vardır.”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الْمُحْصَناتِ) تَقَدَّمَ فِي" النِّسَاءِ". وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ حُكْمَ الْمُحْصَنِينَ فِي الْقَذْفِ كَحُكْمِ الْمُحْصَنَاتِ قِيَاسًا وَاسْتِدْلَالًا، وَقَدْ بَيَّنَّاهُ أَوَّلَ السُّورَةِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَاخْتُلِفَ فِيمَنِ الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هِيَ فِي رُمَاةِ عَائِشَةَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهَا خَاصَّةً. وَقَالَ قَوْمٌ: هِيَ فِي عَائِشَةَ وَسَائِرِ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ وَغَيْرُهُمَا. وَلَا تَنْفَعُ التَّوْبَةُ. وَمَنْ قَذَفَ غَيْرَهُنَّ مِنَ الْمُحْصَنَاتِ فَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ تَوْبَةً، لِأَنَّهُ قَالَ:" وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ"- إِلَى قَوْلِهِ-" إِلَّا الَّذِينَ تابُوا ١٦٠" فَجَعَلَ اللَّهُ لِهَؤُلَاءِ تَوْبَةً، وَلَمْ يَجْعَلْ لِأُولَئِكَ تَوْبَةً، قَالَهُ الضَّحَّاكُ. وَقِيلَ: هَذَا الْوَعِيدُ لِمَنْ أَصَرَّ عَلَى الْقَذْفِ وَلَمْ يَتُبْ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي عَائِشَةَ، إِلَّا أَنَّهُ يُرَادُ بِهَا كُلُّ مَنِ اتَّصَفَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ عَامٌّ لِجَمِيعِ النَّاسِ الْقَذَفَةِ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى، وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْأَنْفُسَ الْمُحْصَنَاتِ، فَدَخَلَ فِي هَذَا الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ، وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي مُشْرِكِي مَكَّةَ، لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ لِلْمَرْأَةِ إِذَا هَاجَرَتْ إِنَّمَا خرجت لتفجر.

Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın {(الْمُحْصَناتِ)} “İffetli kadınlar” buyruğudur. Bu [konu], Nisâ [Suresi'nde] geçmişti. Âlimler, kıyas ve delillendirme yoluyla, iffetli erkeklere iftira etmenin hükmünün de iffetli kadınlara iftira etme hükmü gibi olduğu hususunda icma etmişlerdir. Bunu surenin başında açıklamıştık, hamd Allah'a mahsustur. Bu ayet ile kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir: Saîd b. Cübeyr: “Bu ayet, özellikle Âişe'ye -radıyallâhu anhâ- iftira atanlar hakkındadır.” demiştir. Bir topluluk ise: “Bu ayet, Âişe ve Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- diğer bütün eşleri hakkındadır.” demiştir. Bunu İbn Abbâs, Dahhâk ve başkaları söylemiştir. [Bu kimselere] tövbe fayda vermez. Bunların dışındaki iffetli kadınlara iftira atan kimse için ise Allah tövbe [imkânı] kılmıştır. Çünkü O: {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ} “İffetli kadınlara iftira atıp da sonra dört şahit getiremeyenler...” buyurmuş ve {إِلَّا الَّذِينَ تابُوا} “Tövbe edenler müstesna” buyruğuna kadar [devam etmiştir]. Dolayısıyla Allah bunlar için tövbe [kabulü] kılmış, öncekiler için ise tövbe kılmamıştır; bunu Dahhâk söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu tehdit, iftirada ısrar edip tövbe etmeyen kimseler içindir. Şöyle de denilmiştir: [Ayet] Âişe hakkında inmiştir; ancak bununla bu vasfa sahip olan herkes kastedilmektedir. Şöyle de denilmiştir: Bu, erkek ve kadın bütün iftiracılar için geneldir. Takdiri ise şöyledir: “Şüphesiz iffetli canlara/şahıslara iftira atanlar...” Böylece bu ifadeye erkek ve kadın [birlikte] dâhil olur. Nehhâs da bu görüşü tercih etmiştir. Şöyle de denilmiştir: [Ayet] Mekke müşrikleri hakkında inmiştir; zira onlar bir kadın hicret ettiğinde: “O ancak günah işlemek/zina etmek için çıktı” derlerdi.

الثَّانِيَةُ: (لُعِنُوا فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ) قَالَ الْعُلَمَاءُ: إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْقَذَفَةِ فَالْمُرَادُ بِاللَّعْنَةِ الْإِبْعَادُ وَضَرْبُ الْحَدِّ وَاسْتِيحَاشُ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ وَهَجْرُهُمْ لَهُمْ، وَزَوَالُهُمْ عَنْ رُتْبَةِ الْعَدَالَةِ وَالْبُعْدُ عَنِ الثَّنَاءِ الْحَسَنِ عَلَى أَلْسِنَةِ الْمُؤْمِنِينَ. وَعَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: هِيَ خَاصَّةٌ لِعَائِشَةَ تَتَرَتَّبُ هَذِهِ الشَّدَائِدُ فِي جَانِبِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ وَأَشْبَاهِهِ. وَعَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: نَزَلَتْ فِي مُشْرِكِي مَكَّةَ فَلَا كَلَامَ، فَإِنَّهُمْ مُبْعَدُونَ، وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ، وَمَنْ أَسْلَمَ فَالْإِسْلَامُ يَجُبُّ مَا قَبْلَهُ. وَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: مِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّهُ عَامٌّ لِجَمِيعِ النَّاسِ الْقَذَفَةِ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى، وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْأَنْفُسَ الْمُحْصَنَاتِ، فَدَخَلَ فِي هَذَا الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ، وَكَذَا فِي الَّذِينَ يَرْمُونَ، إلا أنه غلب المذكر على المؤنث.

İkincisi: {(لُعِنُوا فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ)} “Dünyada da ahirette de lanetlenmişlerdir” buyruğudur. Âlimler şöyle demiştir: Eğer bu ayetle iftiracı müminler kastediliyorsa, lanetten maksat [rahmetten] uzaklaştırılmak, had cezası vurulmak, müminlerin onlardan ürküp uzak durması, onları terk etmesi, adalet vasfını yitirmeleri ve müminlerin dillerindeki güzel övgüden mahrum kalmalarıdır. Âişe'ye has olduğunu söyleyenlerin kavline göre ise, bu şiddetli azaplar Abdullah b. Übey ve benzerleri hakkında geçerlidir. Mekke müşrikleri hakkında indiğini söyleyenlerin kavline göre ise zaten söylenecek söz yoktur; zira onlar kovulmuşlardır ve ahirette onlar için büyük bir azap vardır; Müslüman olan kimseye gelince, İslam kendisinden öncekileri silip süpürür. Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu ayetin tevilinde söylenenlerin en güzeli; erkek ve kadın olsun iftira atan bütün insanlar için umumi olmasıdır. Takdiri ise şöyledir: 'Şüphesiz iffetli nefislere iftira atanlar...' Böylece buna müzekker (erkek) ve müennes (kadın) dahil olur. {الَّذِينَ يَرْمُونَ} buyruğunda da böyledir; ancak müzekker müennese galip kılınmıştır.

[سورة النور (٢٤): آية ٢٤]

[Nûr Suresi (24): Ayet 24]

يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٢٤)

{يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٢٤)} “O gün dilleri, elleri ve ayakları yapmış oldukları şeylere dair onların aleyhine şahitlik edecektir.”

قراءة العامة بالياء، وَاخْتَارَهُ أَبُو حَاتِمٍ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَيَحْيَى وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ:" يَشْهَدُ" بِالْيَاءِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ، لِأَنَّ الْجَارَّ وَالْمَجْرُورَ قَدْ حَالَ بَيْنَ الِاسْمِ وَالْفِعْلِ، وَالْمَعْنَى: يَوْمَ تَشْهَدُ أَلْسِنَةُ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ مِنَ الْقَذْفِ وَالْبُهْتَانِ. وَقِيلَ: تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ ذَلِكَ الْيَوْمَ بِمَا تَكَلَّمُوا بِهِ." وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ" أَيْ وَتَتَكَلَّمُ الْجَوَارِحُ بما عملوا في الدنيا.

Âmmenin (cumhurun) kıraati tâ iledir; Ebû Hâtim de bunu tercih etmiştir. el-A'meş, Yahyâ, Hamza, el-Kisâî ve Halef ise: "يَشْهَدُ" şeklinde yâ ile okumuşlardır. Ebû Ubeyd de bunu tercih etmiştir; zira câr ve mecrûr, isim ile fiilin arasını ayırmıştır. Mana şudur: O gün bir kısmının dilleri, kazf ve bühtan türünden yapmış oldukları şeylere dair diğerlerinin aleyhine şahitlik edecektir. Şöyle de denilmiştir: O gün konuştukları şeylere dair dilleri bizzat kendi aleyhlerine şahitlik edecektir. "{وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ}" “Elleri ve ayakları” yani uzuvları da dünyada işledikleri şeyleri konuşacaktır.

[سورة النور (٢٤): آية ٢٥]

[Nûr Suresi (24): Ayet 25]

يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ (٢٥)

{يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ (٢٥)} “O gün Allah onlara hak olan cezalarını tastamam verecek ve onlar Allah'ın apaçık Hak olduğunu bileceklerdir.”

أَيْ حِسَابُهُمْ وَجَزَاؤُهُمْ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ:" يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ" بِرَفْعِ" الْحَقُّ" عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ لِلَّهِ ﷿. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَلَوْلَا كَرَاهَةُ خِلَافِ النَّاسِ لَكَانَ الْوَجْهُ الرَّفْعُ، لِيَكُونَ نَعْتًا لِلَّهِ ﷿، وَتَكُونُ مُوَافِقَةً لِقِرَاءَةِ أُبَيٍّ، وَذَلِكَ أَنَّ جَرِيرَ بْنَ حَازِمٍ قَالَ: رَأَيْتُ فِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ" يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ الْحَقُّ دِينَهُمْ". قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْكَلَامُ مِنْ أَبِي عُبَيْدٍ غَيْرُ

Yani onların hesaplarını ve cezalarını [tastamam verecektir]. Mücâhid: "يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقُّ" şeklinde, "الْحَقُّ" kelimesini Yüce Allah'ın bir sıfatı olarak merfû okumuştur. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: İnsanların [icmaına] muhalefet etme endişesi olmasaydı, Yüce Allah'a sıfat olması ve Übey'in kıraatine muvafık düşmesi için merfû okunması uygun vecih olurdu; zira Cerîr b. Hâzim: "Übey'in mushafında 'يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ الْحَقُّ دِينَهُمْ' şeklinde gördüm" demiştir. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: Ebû Ubeyd'in bu sözü

مَرْضِيٍّ، لِأَنَّهُ احْتَجَّ بِمَا هُوَ مُخَالِفٌ لِلسَّوَادِ الْأَعْظَمِ. وَلَا حُجَّةَ أَيْضًا فِيهِ لِأَنَّهُ لَوْ صَحَّ هَذَا أَنَّهُ فِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ كَذَا جَازَ أَنْ تَكُونَ الْقِرَاءَةُ: يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ الْحَقَّ دِينَهُمْ، يَكُونُ" دِينَهُمْ" بَدَلًا مِنَ الْحَقِّ. وَعَلَى قِرَاءَةِ" دِينَهُمُ الْحَقَّ" يَكُونُ" الْحَقَّ" نَعْتًا لدينهم، وَالْمَعْنَى حَسَنٌ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ ذَكَرَ الْمُسِيئِينَ وَأَعْلَمَ أَنَّهُ يُجَازِيهِمْ بِالْحَقِّ، كَمَا قَالَ ﷿:" وَهَلْ نُجازِي إِلَّا الْكَفُورَ " [سبأ: ١٧]، لِأَنَّ مُجَازَاةَ اللَّهِ ﷿ لِلْكَافِرِ وَالْمُسِيءِ بِالْحَقِّ وَالْعَدْلِ، وَمُجَازَاتُهُ لِلْمُحْسِنِ بِالْإِحْسَانِ وَالْفَضْلِ. (وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ) اسْمَانِ مِنْ أسمائه سبحانه. وتعالى. وَقَدْ ذَكَرْنَاهُمَا فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ، وَخَاصَّةً فِي الكتاب الأسنى.

makbul değildir; çünkü o, ezici çoğunluğa (sevâd-ı a'zama) aykırı olan bir hususla delil getirmiştir. Üstelik bunda bir delil de yoktur; zira bunun Übey'in mushafında böyle olduğu sahih kabul edilse bile, kıraatin: 'يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ الْحَقَّ دِينَهُمْ' şeklinde olması caizdir ki bu durumda "دِينَهُمْ" kelimesi "الْحَقَّ" lafzından bedel olur. "دِينَهُمُ الْحَقَّ" kıraatinde ise "الْحَقَّ" kelimesi onların cezalarının (dîn) bir sıfatı olur. Mana da güzeldir; çünkü Yüce Allah kötülük yapanları zikretmiş ve onlara hak ile ceza vereceğini bildirmiştir; nitekim Yüce Allah: "{وَهَلْ نُجازِي إِلَّا الْكَفُورَ }“Biz nankör olandan başkasına ceza verir miyiz?” [Sebe' 17] buyurmuştur. Çünkü Yüce Allah'ın kâfire ve kötülük yapana cezası hak ve adalet iledir; iyilik yapana mükâfatı ise ihsan ve lütuf iledir. {(وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ)} “Ve onlar Allah'ın apaçık Hak olduğunu bileceklerdir”. Bu iki lafız O Sübhânehu ve Teâlâ'nın isimlerinden iki isimdir. Biz bunları başka yerlerde, bilhassa el-Kitâbü'l-Esnâ adlı eserimizde zikretmiştik.

[سورة النور (٢٤): آية ٢٦]

[Nûr Suresi (24): Ayet 26]

الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثاتِ وَالطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّباتِ أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٢٦)

{الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثاتِ وَالطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّباتِ أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٢٦)} “Kötü kadınlar kötü erkeklere, kötü erkekler de kötü kadınlara; temiz kadınlar temiz erkeklere, temiz erkekler de temiz kadınlara yakışır. Bunlar, onların söylediklerinden uzaktırlar. Onlar için bir bağışlanma ve bol ve şerefli bir rızık vardır.”

قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْمَعْنَى الْخَبِيثَاتُ مِنَ النِّسَاءِ لِلْخَبِيثِينَ مِنَ الرِّجَالِ، وَكَذَا الْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ، وَكَذَا الطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَعَطَاءٌ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: الْمَعْنَى الْكَلِمَاتُ الْخَبِيثَاتُ مِنَ الْقَوْلِ لِلْخَبِيثِينَ مِنَ الرِّجَالِ، وَكَذَا الْخَبِيثُونَ مِنَ النَّاسِ لِلْخَبِيثَاتِ مِنَ الْقَوْلِ، وَكَذَا الْكَلِمَاتُ الطَّيِّبَاتُ مِنَ الْقَوْلِ لِلطَّيِّبِينَ مِنَ النَّاسِ، وَالطَّيِّبُونَ مِنَ النَّاسِ لِلطَّيِّبَاتِ مِنَ الْقَوْلِ. قَالَ النَّحَّاسُ فِي كتاب معاني القرآن: وهذا من أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَدَلَّ على صحة هذا القول" أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ" أَيْ عَائِشَةُ وَصَفْوَانُ مِمَّا يَقُولُ الْخَبِيثُونَ وَالْخَبِيثَاتُ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى قَوْلِهِ:" الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً" [النور: ٣] الْآيَةَ، فَالْخَبِيثَاتُ الزَّوَانِي، وَالطَّيِّبَاتُ الْعَفَائِفُ، وَكَذَا الطَّيِّبُونَ وَالطَّيِّبَاتُ. وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ النَّحَّاسُ أَيْضًا، وَهُوَ معنى قول ابن زيد. (أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ) يَعْنِي بِهِ الْجِنْسَ. وَقِيلَ: عَائِشَةَ وَصَفْوَانَ فَجَمَعَ كَمَا قَالَ:" فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ" [النساء: ١١] والمراد أخوان، قاله الفراء.

İbn Zeyd şöyle demiştir: "Bunun anlamı; kadınların kötüleri erkeklerin kötülerine, aynı şekilde erkeklerin kötüleri de kadınların kötülerine; kadınların temizleri erkeklerin temizlerine, erkeklerin temizleri de kadınların temizlerine [layıktır/yakışır]." Mücâhid, İbn Cübeyr, Atâ ve müfessirlerin çoğunluğu ise şöyle demiştir: "Bunun anlamı; sözlerin kötüsü erkeklerin kötülerine, aynı şekilde insanların kötüleri de sözlerin kötüsüne [aittir]; sözlerin temizi insanların temizlerine, insanların temizleri de sözlerin temizine [aittir]." en-Nehhâs, Meâni'l-Kur'ân adlı eserinde şöyle demiştir: "Bu, söz konusu ayet hakkında söylenmiş en güzel açıklamalardandır." {أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ} “Bunlar, onların söylediklerinden uzaktırlar” buyruğu da bu görüşün doğruluğuna delalet etmektedir. Yani Âişe ile Safvân, kötü erkek ve kötü kadınların söylediklerinden uzaktırlar. Şöyle de denilmiştir: Bu ayet, {الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً} [en-Nûr: 3] “Zina eden erkek, zina eden veya müşrik olan bir kadından başkasıyla evlenmez...” ayetine dayalıdır. Buna göre kötü kadınlar zinakâr kadınlar, temiz kadınlar ise iffetli kadınlardır; temiz erkekler ve kötü erkekler de böyledir. en-Nehhâs da bu görüşü tercih etmiştir ki bu, İbn Zeyd'in sözünün de anlamıdır. {أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ} “Bunlar, onların söylediklerinden uzaktırlar” ifadesiyle cins kastedilmektedir. Şöyle de denilmiştir: [Burada kastedilen] Âişe ile Safvân'dır; nitekim Yüce Allah'ın {فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ} [en-Nisâ: 11] “Eğer kardeşleri varsa...” buyruğunda olduğu gibi çoğul lafız kullanılmıştır; oysa burada murat edilen iki kardeştir. Bunu el-Ferrâ söylemiştir.

و" مُبَرَّؤُنَ" يَعْنِي مُنَزَّهِينَ مِمَّا رُمُوا بِهِ. قَالَ بَعْضُ أَهْلِ التَّحْقِيقِ: إِنَّ يُوسُفَ ﵇ لَمَّا رُمِيَ بِالْفَاحِشَةِ بَرَّأَهُ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ صَبِيٍّ فِي الْمَهْدِ، وَإِنَّ مَرْيَمَ لَمَّا رُمِيَتْ بِالْفَاحِشَةِ بَرَّأَهَا اللَّهُ عَلَى لِسَانِ ابْنِهَا عِيسَى صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ، وَإِنَّ عَائِشَةَ لَمَّا رُمِيَتْ بِالْفَاحِشَةِ بَرَّأَهَا اللَّهُ تَعَالَى بِالْقُرْآنِ، فَمَا رَضِيَ لَهَا بِبَرَاءَةِ صَبِيٍّ وَلَا نَبِيٍّ حَتَّى بَرَّأَهَا اللَّهُ بِكَلَامِهِ مِنَ الْقَذْفِ وَالْبُهْتَانِ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ عَنِ جَدَّتِهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ [أَنَّهَا] قَالَتْ: لَقَدْ أُعْطِيتُ تِسْعًا مَا أُعْطِيَتْهُنَّ امْرَأَةٌ: لَقَدْ نَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ بِصُورَتِي فِي رَاحَتِهِ حِينَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَتَزَوَّجَنِي، وَلَقَدْ تَزَوَّجَنِي بِكْرًا وَمَا تَزَوَّجَ بِكْرًا غَيْرِي، وَلَقَدْ تُوُفِّيَ ﷺ وَإِنَّ رَأْسَهُ لَفِي حِجْرِي، وَلَقَدْ قُبِرَ فِي بَيْتِي، وَلَقَدْ حَفَّتِ الْمَلَائِكَةُ بَيْتِي، وَإِنْ كَانَ الْوَحْيُ لَيَنْزِلُ عَلَيْهِ وَهُوَ فِي أَهْلِهِ فَيَنْصَرِفُونَ عَنْهُ، وَإِنْ كَانَ لَيَنْزِلُ عَلَيْهِ وَأَنَا مَعَهُ فِي لِحَافِهِ فَمَا يُبِينُنِي عَنْ جَسَدِهِ، وَإِنِّي لَابْنَةُ خَلِيفَتِهِ وَصِدِّيقِهِ، وَلَقَدْ نَزَلَ عُذْرِي مِنَ السَّمَاءِ، وَلَقَدْ خُلِقْتُ طَيِّبَةً وَعِنْدَ طَيِّبٍ، وَلَقَدْ وُعِدْتُ مَغْفِرَةً وَرِزْقًا كَرِيمًا، تَعْنِي قَوْلَهُ تَعَالَى:" لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ" وهو الجنة.

"مُبَرَّؤُنَ" lafzı, kendilerine isnat edilen şeyden tenzih edilmişlerdir demektir. Tahkik ehlinden bazıları şöyle demiştir: Yûsuf aleyhisselâm'a fuhuş isnat edildiğinde Allah onu beşikteki bir bebeğin diliyle temize çıkardı; Meryem'e fuhuş isnat edildiğinde Allah onu oğlu Îsâ salavâtullâhi aleyh'in diliyle temize çıkardı; Âişe'ye fuhuş isnat edildiğinde ise Yüce Allah onu Kur'an ile temize çıkardı. Onun için ne bir bebeğin ne de bir peygamberin beraatiyle yetinmedi, nihayet bizzat kendi kelâmı ile onu iftira ve bühtandan beri kıldı. Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'dan, o nenesinden, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan [şöyle dediği] rivayet edilmiştir: "Bana, hiçbir kadına verilmeyen dokuz şey verildi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e benimle evlenmesi emredildiğinde Cebrâîl aleyhisselâm avucunda benim suretimle indi; benimle bakire olarak evlendi ve benden başka hiçbir bakire ile evlenmedi; vefat ettiğinde sallallâhu aleyhi ve sellem başı benim kucağımdaydı; benim odama defnedildi; melekler evimi kuşattı; diğer hanımlarının yanındayken vahiy indiğinde onlar yanından ayrılırlardı, benimle aynı yorganın altındayken ona vahiy iner ve beni vücudundan ayırmazdı; ben onun halifesinin ve sıddîkının kızıyım; beraatim gökten indi; ben tertemiz olarak ve tertemiz bir zatın yanında yaratıldım; bana mağfiret ve bol bir rızık vaat edildi." Bununla Yüce Allah'ın: "{لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ}" “Onlar için bir bağışlanma ve bol ve şerefli bir rızık vardır” buyruğunu kastetmektedir ki bu da cennettir.

[سورة النور (٢٤): آية ٢٧]

[Nûr Suresi (24): Ayet 27]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٢٧)

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٢٧)} “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere, izin isteyip ev halkına selam vermedikçe girmeyin. Bu sizin için daha hayırlıdır; ola ki düşünüp öğüt alırsınız.”

فِيهِ سَبْعَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً) لَمَّا خَصَّصَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ ابْنَ آدَمَ الَّذِي كَرَّمَهُ وَفَضَّلَهُ بِالْمَنَازِلِ وَسَتَرَهُمْ فِيهَا عَنِ الْأَبْصَارِ، وَمَلَّكَهُمْ الِاسْتِمْتَاعَ بِهَا عَلَى الِانْفِرَادِ، وَحَجَرَ عَلَى الْخَلْقِ أَنْ يَطَّلِعُوا عَلَى مَا فِيهَا مِنْ خَارِجٍ أَوْ يَلِجُوهَا مِنْ غَيْرِ إِذْنِ أَرْبَابِهَا، أَدَّبَهُمْ بِمَا يَرْجِعُ إِلَى السِّتْرِ عَلَيْهِمْ لِئَلَّا يَطَّلِعَ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَلَى عَوْرَةٍ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (مَنِ اطَّلَعَ فِي بَيْتِ قَوْمٍ مِنْ غَيْرِ إِذْنِهِمْ حَلَّ لَهُمْ أَنْ يَفْقَئُوا عَيْنَهُ). وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي تَأْوِيلِهِ، فَقَالَ بَعْضُ العلماء: ليس هذا على ظاهره،

Bu ayette on yedi mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً} “Ey iman edenler! [Kendi evlerinizden başka] evlere girmeyin” buyruğudur. Yüce Allah, üstün ve şerefli kıldığı Âdemoğlunu evlere yerleştirip onları orada gözlerden sakladığında, buralardan tek başlarına yararlanma hakkını onlara verip diğer insanların dışarıdan içeriyi gözetlemelerini veya ev sahiplerinin izni olmadan oralara girmelerini yasakladığında; kimse bir mahremiyete muttali olmasın diye onları örtünmeye ve mahremiyeti korumaya dair edeplerle terbiye etmiştir. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «مَنِ اطَّلَعَ فِي بَيْتِ قَوْمٍ مِنْ غَيْرِ إِذْنِهِمْ حَلَّ لَهُمْ أَنْ يَفْقَئُوا عَيْنَهُ» «Kim bir topluluğun evine onların izni olmaksızın bakarsa, onların o kimsenin gözünü çıkarması helal olur.» Bunun tevili (yorumu) hususunda ihtilaf edilmiştir; nitekim bazı ilim adamları şöyle demiştir: Bu [hadis] zahirî manasında değildir,

فَإِنْ فَقَأَ فَعَلَيْهِ الضَّمَانُ، وَالْخَبَرُ مَنْسُوخٌ، وَكَانَ قَبْلَ نُزُولِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا " [النحل: ١٢٦] وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ خَرَجَ عَلَى وَجْهِ الْوَعِيدِ لَا عَلَى وَجْهِ الْحَتْمِ، وَالْخَبَرُ إِذَا كَانَ مُخَالِفًا لِكِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى لَا يَجُوزُ الْعَمَلُ بِهِ. وَقَدْ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَتَكَلَّمُ بِالْكَلَامِ فِي الظَّاهِرِ وَهُوَ يُرِيدُ شَيْئًا آخَرَ، كَمَا جَاءَ فِي الْخَبَرِ أَنَّ عَبَّاسَ بْنَ مِرْدَاسٍ لَمَّا مَدَحَهُ قَالَ لِبِلَالٍ: (قُمْ فَاقْطَعْ لِسَانَهُ) وَإِنَّمَا أَرَادَ بِذَلِكَ أَنْ يَدْفَعَ إِلَيْهِ شَيْئًا، وَلَمْ يُرِدْ بِهِ الْقَطْعَ فِي الْحَقِيقَةِ. وَكَذَلِكَ هَذَا يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ ذِكْرُ فَقْءِ الْعَيْنِ وَالْمُرَادُ أَنْ يُعْمَلَ بِهِ عَمَلٌ حَتَّى لَا يَنْظُرَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي بَيْتِ غَيْرِهِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا ضَمَانَ عَلَيْهِ وَلَا قِصَاصَ، وَهُوَ الصَّحِيحُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، لِحَدِيثِ أَنَسٍ، عَلَى مَا يَأْتِي. الثَّانِيَةُ- سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا رَوَاهُ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ امْرَأَةً مِنَ الْأَنْصَارِ قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي أَكُونُ فِي بَيْتِي عَلَى حَالٍ لَا أُحِبُّ أَنْ يَرَانِي عَلَيْهَا أَحَدٌ، لَا وَالِدٌ وَلَا وَلَدٌ فَيَأْتِي الْأَبُ فَيَدْخُلُ عَلَيَّ وَإِنَّهُ لَا يَزَالُ يَدْخُلُ عَلَيَّ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِي وَأَنَا عَلَى تِلْكَ الْحَالِ، فَكَيْفَ أَصْنَعُ؟ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ﵁: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَفَرَأَيْتَ الْخَانَاتِ وَالْمَسَاكِنَ فِي طُرُقِ الشَّامِ لَيْسَ فِيهَا سَاكِنٌ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ" [النور: ٢٩]. الثَّالِثَةُ- مَدَّ اللَّهُ ﷾ التَّحْرِيمَ فِي دُخُولِ بَيْتٍ لَيْسَ هُوَ بَيْتَكَ إِلَى غَايَةٍ هِيَ الِاسْتِئْنَاسُ، وَهُوَ الِاسْتِئْذَانُ. قَالَ ابْنُ وَهْبٍ قَالَ مَالِكٌ: الِاسْتِئْنَاسُ فِيمَا نَرَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ الِاسْتِئْذَانُ، وَكَذَا فِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ:" حَتَّى تَسْتَأْذِنُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا". وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى:" تَسْتَأْنِسُوا" تَسْتَعْلِمُوا، أَيْ تَسْتَعْلِمُوا مَنْ فِي الْبَيْتِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: بِالتَّنَحْنُحِ أَوْ بِأَيِّ وَجْهٍ أَمْكَنَ، وَيَتَأَنَّى قَدْرَ مَا يَعْلَمُ أَنَّهُ قَدْ شُعِرَ بِهِ، وَيَدْخُلُ إِثْرَ ذَلِكَ. وَقَالَ مَعْنَاهُ الطَّبَرِيُّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً " [النساء: ٦] أَيْ عَلِمْتُمْ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Eğer gözünü çıkarırsa tazminat ödemesi gerekir; bu rivayet mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır) ve Yüce Allah'ın: "{وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا}" [en-Nahl: 126] “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin” buyruğu inmeden önceydi. Hadisin kesin bir hüküm olarak değil de bir tehdit ve sakındırma kastıyla söylenmiş olması da muhtemeldir; zira hadis Yüce Allah'ın Kitabı'na aykırı olduğunda onunla amel etmek caiz olmaz. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zahirde bir söz söyler, fakat başka bir şey kastederdi; nitekim Abbas b. Mirdas kendisini övdüğünde Bilal'e: (Kalk, onun dilini kes!) buyurduğu rivayette olduğu gibi. Bununla sadece ona bir şeyler vermesini kastetmiş, hakikatte dilini kesmeyi kastetmemiştir. Aynı şekilde burada da gözün çıkarılmasının zikredilmesi, bir daha başkasının evine bakmaması için kendisine bir ceza ve engelleme uygulanmasının kastedilmiş olması muhtemeldir. Bazı âlimler ise: "Ona ne tazminat ne de kısas gerekir" demiştir; Enes hadisinden dolayı geleceği üzere inşallah doğru olan da budur. İkinci Mesele: Bu ayetin iniş sebebi: Taberî ve başkalarının Adiy b. Sâbit'ten rivayet ettiğine göre, Ensâr'dan bir kadın şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben evimde öyle bir halde oluyorum ki beni ne bir babanın ne de bir çocuğun o halde görmesini istemem. Ancak babam geliyor ve içeri giriyor; yine ailemden bir erkek ben o haldeyken içeri girmeye devam ediyor. Nasıl yapayım?" Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Ebû Bekir radıyallâhu anh: "Ey Allah'ın Resûlü! Şam yollarındaki kervansaraylar ve içinde oturan bulunmayan meskenler hakkında ne dersin?" dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: "{لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ}" [en-Nûr: 29] “İçinde oturulmayan evlere girmenizde sizin için bir sakınca yoktur” ayetini indirdi. Üçüncü Mesele: Yüce Allah, kişinin kendi evi olmayan bir eve girmesindeki haramlığı isti'nâs (izin isteme) gayesine kadar uzatmıştır; isti'nâs da isti'zândır (izin istemektir). İbn Vehb, Mâlik'in şöyle dediğini nakletmiştir: "Gördüğümüz kadarıyla isti'nâs -Allah en doğrusunu bilir ya- izin istemektir." Übey, İbn Abbâs ve Saîd b. Cübeyr'in kıraatinde de: "İzin isteyip halkına selam vermedikçe" ({حَتَّى تَسْتَأْذِنُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا}) şeklindedir. Bir diğer görüşe göre "تَسْتَأْنِسُوا" kelimesinin anlamı; bilgi edinmek, yani evde kimin olduğunu öğrenmektir. Mücâhid: "Öksürerek ya da mümkün olan herhangi bir yolla [haber verir], fark edildiğini anlayacağı kadar bekler ve ardından içeri girer" demiştir. Taberî de bu anlamı benimsemiştir. Nitekim Yüce Allah'ın: "{فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً}" [en-Nisâ: 6] “Eğer onlarda bir rüşt (olgunluk) görürseniz” buyruğu da bu köktendir, yani anlarsanız/bilirseniz demektir. Şair de şöyle demiştir:

آنَسَتْ نَبْأَةً وَأَفْزَعَهَا القن ... - اص عصرا وقد دنا الإمساء

Bir ses duyup hissetti ve ikindi vakti akşam yaklaşırken avcı onu ürküttü...

قُلْتُ: وَفِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ: حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بن سليمان عن واصل ابن السَّائِبِ عَنْ أَبِي سَوْرَةَ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذَا السلام، فما الاستئناس؟ قَالَ: (يَتَكَلَّمُ الرَّجُلُ بِتَسْبِيحَةٍ وَتَكْبِيرَةٍ وَتَحْمِيدَةٍ وَيَتَنَحْنَحُ وَيُؤْذِنُ أَهْلَ الْبَيْتِ). قُلْتُ: وَهَذَا نَصٌّ فِي أَنَّ الِاسْتِئْنَاسَ غَيْرُ الِاسْتِئْذَانِ، كَمَا قَالَ مُجَاهِدٌ وَمَنْ وَافَقَهُ. الرَّابِعَةُ- وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَبَعْضُ النَّاسِ يَقُولُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ:" حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا" خَطَأٌ أَوْ وَهْمٌ مِنَ الْكَاتِبِ، إِنَّمَا هُوَ:" حَتَّى تَسْتَأْذِنُوا". وَهَذَا غَيْرُ صَحِيحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ، فَإِنَّ مَصَاحِفَ الْإِسْلَامِ كُلَّهَا قَدْ ثَبَتَ فِيهَا" حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا"، وَصَحَّ الْإِجْمَاعُ فِيهَا مِنْ لَدُنْ مُدَّةِ عُثْمَانَ، فَهِيَ الَّتِي لَا يَجُوزُ خِلَافُهَا. وَإِطْلَاقُ الْخَطَأِ وَالْوَهْمِ عَلَى الْكَاتِبِ فِي لَفْظٍ أَجْمَعَ الصَّحَابَةُ عَلَيْهِ قَوْلٌ لَا يَصِحُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَدْ قَالَ ﷿:" لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ" [فُصِلَتْ: ٤٢]، وَقَالَ تَعَالَى:" إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ " [الحجر: ٩]. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا، وَالْمَعْنَى: حَتَّى تُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا وَتَسْتَأْنِسُوا حَكَاهُ أَبُو حَاتِمٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ. وَمِمَّا يَنْفِي هَذَا الْقَوْلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ أَنَّ" تَسْتَأْنِسُوا" مُتَمَكِّنَةٌ فِي الْمَعْنَى، بَيِّنَةُ الْوَجْهِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. وَقَدْ قَالَ عُمَرُ لِلنَّبِيِّ ﷺ: أَسْتَأْنِسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَعُمَرُ وَاقِفٌ عَلَى بَابِ الْغَرْفَةِ، الْحَدِيثَ الْمَشْهُورَ. وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّهُ طَلَبَ الْأُنْسَ بِهِ ﷺ، فَكَيْفَ يُخَطِّئُ ابْنُ عَبَّاسٍ أَصْحَابَ الرَّسُولِ فِي مِثْلِ هَذَا. قُلْتُ: قَدْ ذَكَرْنَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي أَيُّوبَ أَنَّ الِاسْتِئْنَاسَ إِنَّمَا يَكُونُ قَبْلَ السَّلَامِ، وَتَكُونُ الْآيَةُ عَلَى بَابِهَا لَا تَقْدِيمَ فِيهَا وَلَا تَأْخِيرَ، وَأَنَّهُ إِذَا دَخَلَ سَلَّمَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- السُّنَّةُ فِي الِاسْتِئْذَانِ ثَلَاثُ مَرَّاتٍ لَا يُزَادُ عَلَيْهَا. قَالَ ابْنُ وَهْبٍ قَالَ مَالِكٌ: الِاسْتِئْذَانُ ثَلَاثٌ، لَا أُحِبُّ أَنْ يَزِيدَ أَحَدٌ عَلَيْهَا، إِلَّا مَنْ عَلِمَ أَنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ، فَلَا أَرَى بَأْسًا أَنْ يَزِيدَ إِذَا اسْتَيْقَنَ أَنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ. وَصُورَةُ الِاسْتِئْذَانِ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ، فَإِنْ أُذِنَ لَهُ دَخَلَ، وَإِنْ أُمِرَ بِالرُّجُوعِ انْصَرَفَ، وَإِنْ سكت عنه استأذن

Derim ki: İbn Mâce'nin Sünen'inde [şöyle geçmektedir]: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe anlattı, bize Abdürrahîm b. Süleyman, Vâsıl b. es-Sâib'den, o Ebû Sevre'den, o Ebû Eyyûb el-Ensârî'den rivayet etti; dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu selamdır; peki istînâs nedir?" diye sorduk. Şöyle buyurdu: «Kişinin tesbih (sübhânallah), tekbir (Allâhu ekber), tahmîd (elhamdülillâh) getirmesi, öksürmesi ve ev halkına varlığını hissettirmesidir.» Derim ki: Bu hadis, Mücâhid ve onunla aynı görüşte olanların dediği gibi, istînâsın istizândan (izin istemekten) farklı olduğuna dair açık bir nastır. Dördüncü Mesele: İbn Abbâs'tan ve bazı kimselerin rivayetine göre Saîd b. Cübeyr'den: "{حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا} [ifadesi] kâtibin bir hatası veya vehmidir; o ancak {حَتَّى تَسْتَأْذِنُوا} şeklindedir" dediği rivayet edilmiştir. Bu, İbn Abbâs'tan ve diğerlerinden [nakledilmiş] sahih bir rivayet değildir. Zira İslam مصاحف (Mushaf'larının) tamamında {حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا} olarak sabit olmuş ve bu hususta Osman döneminden itibaren hilafı caiz olmayan icmâ kesinleşmiştir. Sahabenin üzerinde icmâ ettiği bir lafız hakkında kâtibin hata veya vehim yaptığını söylemek, İbn Abbâs'tan sahih olamayacak bir sözdür. Nitekim Azîz ve Celîl olan [Allah] şöyle buyurmuştur: { لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ } “Ona önünden de ardından da batıl gelemez. [O,] Hakîm ve Hamîd olandan indirilmiştir” [Fussilet: 42]. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve şüphesiz onu koruyacak olan da biziz” [el-Hicr: 9]. İbn Abbâs'tan bu sözde bir takdim ve tehir olduğu, anlamın ise: "Hattâ tüsellimû alâ ehlihâ ve teste'nisû" (Ev halkına selam verip izin isteyinceye kadar) şeklinde olduğu da rivayet edilmiş olup bunu Ebû Hâtim nakletmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Bu sözün İbn Abbâs ve başkalarından naklini nefyeden (çürüten) hususlardan biri de şudur: 'Teste'nisû' kelimesi anlam bakımından yerli yerindedir ve Arap kelamında vechi son derece açıktır. Nitekim meşhur hadiste Ömer, odanın kapısında dururken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'İstînâsta bulunuyorum ey Allah'ın Resûlü (içeri girmek için izin istiyorum)' demiştir. Bu da onun, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ünsiyet talep ettiğini iktiza eder. Şu halde İbn Abbâs böyle bir konuda Resûl'ün ashabını nasıl hatalı bulabilir?" Derim ki: Ebû Eyyûb'un hadisinden, istînâsın ancak selamdan önce olduğunu ve ayetin lafzında hiçbir takdim ve tehir olmaksızın zahiri üzere kaldığını, içeri girdiğinde ise selam vereceğini zikretmiştik. En doğrusunu Allah bilir. Beşinci Mesele: İzin istemede sünnet olan üç defadır, bunun üzerine ilave edilmez. İbn Vehb dedi ki: Mâlik şöyle demiştir: "İzin isteme üçtür; [ev sahibinin] duymadığını bilen kimse müstesna, hiç kimsenin bunu artırmasını hoş görmem. Ancak duymadığından kesinlikle emin olursa artırmasında bir sakınca görmem." İzin istemenin şekli; kişinin: "Es-Selâmü aleyküm, girebilir miyim?" demesidir. Kendisine izin verilirse girer, dönmesi söylenirse geri döner; şayet kendisine karşı sessiz kalınırsa izin ister

ثَلَاثًا، ثُمَّ يَنْصَرِفُ مِنْ بَعْدِ الثَّلَاثِ. وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ السُّنَّةَ الِاسْتِئْذَانُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ لَا يُزَادُ عَلَيْهَا لِحَدِيثِ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ، الَّذِي اسْتَعْمَلَهُ مَعَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَشَهِدَ بِهِ لِأَبِي مُوسَى أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ، ثُمَّ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ. وَهُوَ حَدِيثٌ مَشْهُورٌ أَخْرَجَهُ الصَّحِيحُ، وَهُوَ نَصٌّ صَرِيحٌ، فَإِنَّ فِيهِ: فَقَالَ- يَعْنِي عُمَرَ- مَا مَنَعَكَ أَنْ تَأْتِيَنَا؟ فَقُلْتُ: أَتَيْتُ فَسَلَّمْتُ عَلَى بَابِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَلَمْ تَرُدَّ عَلَيَّ فَرَجَعْتُ، وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا اسْتَأْذَنَ أَحَدُكُمْ ثَلَاثًا فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ فَلْيَرْجِعْ). وَأَمَّا مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ صُورَةِ الِاسْتِئْذَانِ فَمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ رِبْعِيٍّ قَالَ: حَدَّثَنَا رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَامِرٍ اسْتَأْذَنَ عَلَى النَّبِيَّ ﷺ وَهُوَ فِي بَيْتٍ، فَقَالَ: أَلِجُ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِخَادِمِهِ: (اخْرُجْ إِلَى هَذَا فَعَلِّمْهُ الِاسْتِئْذَانَ- فَقَالَ لَهُ- قُلِ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ) فَسَمِعَهُ الرَّجُلُ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ؟ فَأَذِنَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ فَدَخَلَ. وَذَكَرَهُ الطَّبَرِيُّ وَقَالَ: فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَمَةٍ لَهُ يُقَالُ لَهَا:" رَوْضَةُ": (قُولِي لِهَذَا يَقُولُ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَدْخُلُ؟) الْحَدِيثَ. وَرُوِيَ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ آذَتْهُ الرَّمْضَاءُ يَوْمًا فَأَتَى فُسْطَاطًا لِامْرَأَةٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ؟ فَقَالَتِ الْمَرْأَةُ: ادْخُلْ بِسَلَامٍ، فَأَعَادَ فَأَعَادَتْ، فَقَالَ لَهَا: قُولِي ادْخُلْ. فَقَالَتْ ذَلِكَ فَدَخَلَ، فَتَوَقَّفَ لَمَّا قَالَتْ: بِسَلَامٍ، لِاحْتِمَالِ اللَّفْظِ أَنْ تُرِيدَ بِسَلَامِكَ لَا بِشَخْصِكَ. السَّادِسَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: إِنَّمَا خُصَّ الِاسْتِئْذَانُ بِثَلَاثٍ لِأَنَّ الْغَالِبَ مِنَ الْكَلَامِ إِذَا كُرِّرَ ثَلَاثًا سُمِعَ وَفُهِمَ؟، وَلِذَلِكَ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا تَكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ أَعَادَهَا ثَلَاثًا حَتَّى يُفْهَمَ عَنْهُ، وَإِذَا سَلَّمَ عَلَى قَوْمٍ سَلَّمَ عَلَيْهِمْ ثَلَاثًا. وَإِذَا كَانَ الْغَالِبُ هَذَا، فَإِذَا لَمْ يُؤْذَنْ لَهُ بَعْدَ ثَلَاثٍ ظَهَرَ أَنَّ رَبَّ الْمَنْزِلِ لَا يُرِيدُ الْإِذْنَ، أَوْ لَعَلَّهُ يَمْنَعُهُ مِنَ الْجَوَابِ عَنْهُ عُذْرٌ لَا يُمْكِنُهُ قَطْعُهُ، فَيَنْبَغِي لِلْمُسْتَأْذِنِ أَنْ يَنْصَرِفَ، لِأَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى ذَلِكَ قَدْ تُقْلِقُ رَبَّ الْمَنْزِلِ، وَرُبَّمَا يَضُرُّهُ الْإِلْحَاحُ حَتَّى يَنْقَطِعَ عَمَّا كَانَ مَشْغُولًا بِهِ، كَمَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِأَبِي أَيُّوبَ حِينَ اسْتَأْذَنَ عَلَيْهِ فَخَرَجَ مُسْتَعْجِلًا فَقَالَ: (لَعَلَّنَا أَعْجَلْنَاكَ ... ) الْحَدِيثَ. وَرَوَى عُقَيْلٌ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ: أَمَّا سُنَّةُ التَّسْلِيمَاتِ الثَّلَاثِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أُتِيَ سعد

üç defa izin ister, sonra üçten sonra geri döner. İzin istemenin sünnetinin üç defa olup artırılmayacağını söylememizin sebebi, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'nin Ömer b. el-Hattâb ile yaşadığı ve Ebû Mûsâ lehine önce Ebû Saîd el-Hudrî'nin, ardından Übey b. Ka'b'ın şahitlik ettiği hadisten dolayıdır. Bu, Sahîh'in tahric ettiği meşhur bir hadistir ve açık bir nastır; zira o hadiste şöyle geçmektedir: (Ömer) dedi ki: "Yanımıza gelmene ne engel oldu?" Ben de: "Geldim ve kapında üç kere selam verdim, bana cevap vermedin, ben de geri döndüm. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (Biriniz üç kere izin istediğinde kendisine izin verilmezse dönsün) buyurmuştur" dedim. Zikrettiğimiz izin isteme şekline gelince; Ebû Dâvûd'un Rib'î'den rivayet ettiği şu hadistir: Âmiroğulları'ndan bir adam bize anlattı; o, bir evin içinde iken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin isteyip: "Gireyim mi?" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hizmetçisine: (Şunun yanına çık ve ona izin istemeyi öğret. Ona: 'es-Selâmü aleyküm, girebilir miyim? de' de) buyurdu. Adam bunu duydu ve: "es-Selâmü aleyküm, girebilir miyim?" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de ona izin verdi ve içeri girdi. Taberî de bunu zikretmiş ve şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, "Ravza" denilen bir cariyesine: (Şuna, 'es-Selâmü aleyküm, girebilir miyim?' demesini söyle) buyurdu... hadisi nakletmiştir. Rivayet edildiğine göre İbn Ömer'i bir gün güneşin sıcağı rahatsız etti, Kureyşli bir kadının çadırına gelip: "es-Selâmü aleyküm, girebilir miyim?" dedi. Kadın: "Selametle gir" dedi. İbn Ömer tekrarladı, kadın da tekrarladı. Bunun üzerine ona: "Gir de" dedi. Kadın öyle deyince girdi. Kadın: "Selametle" dediğinde duraklamıştı; çünkü bu lafız, şahsının değil sadece selamının girmesini kastetmiş olması ihtimalini taşımaktaydı. Altıncı Mesele: Âlimlerimiz -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- şöyle demiştir: İzin istemenin üçe tahsis edilmesi, sözün çoğunlukla üç defa tekrarlandığında duyulup anlaşılmasından dolayıdır. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir söz söylediğinde iyice anlaşılsın diye üç defa tekrar ederdi; bir topluluğa selam verdiğinde de onlara üç defa selam verirdi. Çoğunlukla durum böyle olunca, üç defadan sonra izin verilmediğinde ev sahibinin izin vermek istemediği veya belki de onu cevaptan alıkoyan ve kesemeyeceği bir mazereti bulunduğu anlaşılır. Dolayısıyla izin isteyenin dönüp gitmesi gerekir; çünkü bundan fazlası ev sahibini rahatsız edebilir, ısrar etmek bazen onun meşgul olduğu işi bırakmasına sebep olarak ona zarar verebilir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Eyyûb'dan izin istediğinde onun aceleyle çıktığını görünce: (Herhalde seni acele ettirdik...) buyurmuştur. Ukayl, İbn Şihâb'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Üç selam sünnetine gelince; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Sa'd

ابن عُبَادَةَ فَقَالَ: (السَّلَامُ عَلَيْكُمْ) فَلَمْ يَرُدُّوا، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (السَّلَامُ عَلَيْكُمْ) فَلَمْ يَرُدُّوا، فَانْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَلَمَّا فَقَدَ سَعْدٌ تَسْلِيمَهُ عَرَفَ أَنَّهُ قَدِ انْصَرَفَ، فَخَرَجَ سَعْدٌ في أثره حتى أدركه، فقال: وعليكم السَّلَامُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّمَا أَرَدْنَا أَنْ نَسْتَكْثِرَ مِنْ تَسْلِيمِكَ، وَقَدْ وَاللَّهِ سَمِعْنَا، فَانْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَعَ سَعْدٍ حَتَّى دَخَلَ بَيْتَهُ. قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: فَإِنَّمَا أُخِذَ التَّسْلِيمُ ثَلَاثًا مِنْ قِبَلِ ذَلِكَ، ورواه الوليد ابن مُسْلِمٍ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ أَبِي كَثِيرٍ يَقُولُ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرحمن ابن أَسْعَدَ بْنِ زُرَارَةَ [عَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ] قَالَ: زَارَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي مَنْزِلِنَا فَقَالَ: (السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ) قَالَ فَرَدَّ سَعْدٌ رَدًّا خَفِيًّا، قَالَ قَيْسٌ: فَقُلْتُ أَلَا تَأْذَنُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ؟ فَقَالَ: ذَرْهُ يُكْثِرُ عَلَيْنَا مِنَ السَّلَامِ ... الْحَدِيثَ، أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَلَيْسَ فِيهِ" قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَإِنَّمَا أُخِذَ التَّسْلِيمُ ثَلَاثًا مِنْ قِبَلِ ذَلِكَ". قَالَ أَبُو دَاوُدَ: ورواه عمر ابن عَبْدِ الْوَاحِدِ وَابْنُ سَمَاعَةَ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ مُرْسَلًا لَمْ يَذْكُرَا قَيْسَ بْنَ سَعْدٍ. السَّابِعَةُ- رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ الِاسْتِئْذَانَ تَرَكَ الْعَمَلَ بِهِ النَّاسُ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: وَذَلِكَ لِاتِّخَاذِ النَّاسِ الْأَبْوَابَ وَقَرْعَهَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُسْرٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا أَتَى بَابَ قَوْمٍ لَمْ يَسْتَقْبِلِ الْبَابَ مِنْ تِلْقَاءِ وَجْهِهِ وَلَكِنْ مِنْ رُكْنِهِ الْأَيْمَنِ أَوِ الْأَيْسَرِ فَيَقُولُ: (السَّلَامُ عَلَيْكُمُ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ) وَذَلِكَ أَنَّ الدُّورَ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهَا يَوْمَئِذٍ سُتُورٌ. الثَّامِنَةُ- فَإِنْ كَانَ الْبَابُ مَرْدُودًا فَلَهُ أَنْ يَقِفَ حَيْثُ شَاءَ مِنْهُ وَيَسْتَأْذِنَ، وَإِنْ شَاءَ دَقَّ الْبَابَ، لِمَا رَوَاهُ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كان فِي حَائِطٍ بِالْمَدِينَةِ عَلَى قُفِّ الْبِئْرِ فَمَدَّ رِجْلَيْهِ فِي الْبِئْرِ فَدَقَّ الْبَابَ أَبُو بَكْرٍ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (ائذن لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ). هَكَذَا رَوَاهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بن أبى الزناد وتابعه صالح ابن كَيْسَانَ وَيُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، فَرَوَوْهُ جَمِيعًا عَنْ أَبِي

b. Ubâde'nin yanına geldi ve: (es-Selâmü aleyküm) dedi, cevap vermediler. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (es-Selâmü aleyküm) dedi, yine cevap vermediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönüp gitti. Sa'd onun selamını duyamayınca dönüp gittiğini anladı ve hemen arkasından çıkıp ona yetişti; şöyle dedi: "Ve aleykümü's-selâm ey Allah'ın Resûlü! Biz sadece senin selamını çoğaltmak istedik; vallahi işittik." Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Sa'd ile birlikte dönüp evine girdi. İbn Şihâb der ki: İşte üç kere selam vermek bundan dolayı alınmıştır. Bunu Velîd b. Müslim, el-Evzâî'den rivayet etmiştir: Yahyâ b. Ebî Kesîr'in şöyle dediğini işittim: Bana Muhammed b. Abdirrahmân b. Es'ad b. Zürâre [Kays b. Sa'd'dan] anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem evimizde bizi ziyaret etti ve: (es-Selâmü aleyküm ve rahmetullâh) buyurdu. Dedi ki: Sa'd kısık bir sesle karşılık verdi. Kays dedi ki: Ben [babama]: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e izin vermeyecek misin?" dedim. O da: "Bırak onu, bize çokça selam versin" dedi... hadisi nakletti. Bunu Ebû Dâvûd tahric etmiş olup onda: "İbn Şihâb dedi ki: İşte üç kere selam vermek bundan dolayı alınmıştır" kısmı yoktur. Ebû Dâvûd der ki: Bunu Ömer b. Abdülvâhid ve İbn Semâa, el-Evzâî'den mürsel olarak rivayet etmişler ve Kays b. Sa'd'ı zikretmemişlerdir. Yedinci Mesele: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan insanların izin isteme amelini terk ettikleri rivayet edilmiştir. Âlimlerimiz -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- şöyle demiştir: Bu, insanların kapılar edinmesi ve onları çalması sebebiyledir; Allah en doğrusunu bilir. Ebû Dâvûd, Abdullah b. Büsr'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir topluluğun kapısına geldiğinde kapıyı tam karşısına almaz, sağ veya sol köşesinde durur ve: (es-Selâmü aleyküm, es-Selâmü aleyküm) derdi. Bu da o günlerde evlerin üzerinde perdelerin bulunmamasından ileri geliyordu. Sekizinci Mesele: Kapı kapalı ise dilediği yerinde durup izin isteyebilir; dilerse kapıyı çalar. Zira Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'deki bir bahçede kuyu bileziğinin üzerindeydi ve ayaklarını kuyuya sarkıtmıştı. Ebû Bekir kapıyı çaldı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: (Ona izin ver ve onu cennetle müjdele) buyurdu. Bunu Abdurrahman b. Ebî'z-Zinâd böyle rivayet etmiş, ona Salih b. Keysân ve Yûnus b. Yezîd de tabi olmuştur; hepsi de Ebû

الزِّنَادِ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَبْدِ الرحمن بن نافع

...[Ebû] ez-Zinâd'dan, o Ebû Seleme'den, o da Abdurrahman b. Nâfi'den...

عَنْ أَبِي مُوسَى". وَخَالَفَهُمْ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو اللَّيْثِيُّ فَرَوَاهُ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ عَنْ أَبِي سلمة عن نافع ابن عَبْدِ الْحَارِثِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ كَذَلِكَ، وَإِسْنَادُهُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. التَّاسِعَةُ: وَصِفَةُ الدَّقِّ أَنْ يَكُونَ خَفِيفًا بِحَيْثُ يُسْمَعُ، وَلَا يُعَنَّفُ فِي ذَلِكَ، فَقَدْ رَوَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁ قَالَ: كَانَتْ أَبْوَابُ النَّبِيِّ ﷺ تُقْرَعُ بِالْأَظَافِيرِ، ذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ ثَابِتٍ الْخَطِيبُ فِي جَامِعِهِ. الْعَاشِرَةُ- رَوَى الصَّحِيحَانِ وَغَيْرُهُمَا عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ قَالَ: اسْتَأْذَنْتُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: (مَنْ هَذَا)؟ فَقُلْتُ أَنَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أَنَا أَنَا)! كَأَنَّهُ كَرِهَ ذَلِكَ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِنَّمَا كَرِهَ النَّبِيُّ ﷺ ذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ أَنَا لَا يَحْصُلُ بِهَا تَعْرِيفٌ، وَإِنَّمَا الْحُكْمُ فِي ذَلِكَ أَنْ يَذْكُرَ اسْمَهُ كَمَا فَعَلَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ وَأَبُو مُوسَى، لِأَنَّ فِي ذِكْرِ الِاسْمِ إِسْقَاطُ كُلْفَةِ السُّؤَالِ وَالْجَوَابِ. ثَبَتَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ وَهُوَ فِي مَشْرُبَةٍ لَهُ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَيَدْخُلُ عُمَرُ؟ وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَنَّ أَبَا مُوسَى جَاءَ إِلَى عُمَرَ ابن الْخَطَّابِ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، هَذَا أَبُو مُوسَى، السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، هَذَا الْأَشْعَرِيُّ ... الْحَدِيثَ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- ذَكَرَ الْخَطِيبُ فِي جَامِعِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَاصِمٍ الْوَاسِطِيِّ قَالَ: قَدِمْتُ الْبَصْرَةَ فَأَتَيْتُ مَنْزِلَ شُعْبَةَ فَدَقَقْتُ عَلَيْهِ الْبَابَ فَقَالَ: مَنْ هَذَا؟ قُلْتُ أَنَا، فَقَالَ: يَا هَذَا! مَا لِي صَدِيقٌ يُقَالُ لَهُ أَنَا، ثُمَّ خَرَجَ إِلَيَّ فَقَالَ: حَدَّثَنِي مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فِي حَاجَةٍ لِي فَطَرَقْتُ عَلَيْهِ الْبَابَ فَقَالَ: (مَنْ هَذَا)؟ فَقُلْتُ أَنَا، فَقَالَ: (أَنَا أَنَا) كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ كَرِهَ قَوْلِي هَذَا، أَوْ قَوْلَهُ هَذَا. وَذُكِرَ عَنْ عُمَرَ بْنِ شَبَّةَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَّامٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: دَقَقْتُ عَلَى عَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ الْبَابَ فَقَالَ لِي: مَنْ هَذَا؟ فَقُلْتُ أَنَا، فَقَالَ: لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ. قَالَ الْخَطِيبُ: سَمِعْتُ على ابن الْمُحْسِنِ الْقَاضِيَ يَحْكِي عَنْ بَعْضِ الشُّيُوخِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا دَقَّ بَابَهُ فَقَالَ مَنْ ذَا؟ فَقَالَ الَّذِي عَلَى الْبَابِ أَنَا، يَقُولُ الشَّيْخُ: أَنَا هَمٌّ دَقَّ.

o da Ebû Mûsâ'dan rivayet etmiştir. Muhammed b. Amr el-Leysî ise onlara muhalefet ederek Ebû ez-Zinâd'dan, o Ebû Seleme'den, o Nâfi' b. Abdilharis'ten, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den aynı şekilde rivayet etmiştir. Birinci isnat daha sahihtir; Allah en doğrusunu bilir. Dokuzuncu Mesele: Kapı çalmanın şekli, duyulacak derecede hafif olması ve bu hususta sert davranılmamasıdır. Nitekim Enes b. Mâlik radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kapıları tırnaklarla çalınırdı." Bunu Ebû Bekir Ahmed b. Ali b. Sâbit el-Hatîb el-Câmi' adlı eserinde zikretmiştir. Onuncu Mesele: Sahîhayn ve diğerlerinde Câbir b. Abdullah radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girmek için izin istedim. (Kim o?) buyurdu. "Benim" dedim. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (Benim, benim!) buyurdu; sanki bundan hoşlanmamıştı. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bundan hoşlanmaması, "benim" sözüyle bir tanıtmanın gerçekleşmemesindendir. Bu konudaki hüküm, Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh ve Ebû Mûsâ'nın yaptığı gibi ismini zikretmektir; çünkü ismin zikredilmesinde soru-cevap külfeti ortadan kalkar. Ömer b. el-Hattâb'dan sabit olduğuna göre o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem meşrubesinde (yüksekçe çardak odasında) iken yanına gelip: "es-Selâmü aleyke yâ Resûlallâh, es-Selâmü aleyküm, Ömer girebilir mi?" demiştir. Sahîh-i Müslim'de de Ebû Mûsâ'nın Ömer b. el-Hattâb'ın yanına gelip: "es-Selâmü aleyküm, bu Ebû Mûsâ'dır; es-Selâmü aleyküm, bu el-Eş'arî'dir..." dediği hadis yer almaktadır. On Birinci Mesele: el-Hatîb el-Câmi' adlı eserinde Ali b. Âsım el-Vâsıtî'den şöyle dediğini zikretmiştir: Basra'ya geldim ve Şu'be'nin evine vardım. Kapısını çaldım, "Kim o?" dedi. "Benim" dedim. Şöyle dedi: "Ey kişi! Benim 'Ben' adında bir dostum yoktur." Sonra yanıma çıkıp dedi ki: Bana Muhammed b. el-Münkedir, Câbir b. Abdullah'tan anlattı; o şöyle dedi: Bir ihtiyacım için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldim ve kapısını çaldım. (Kim o?) buyurdu. "Benim" dedim. (Benim, benim!) buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benim veya onun bu sözünden hoşlanmamıştı. Ömer b. Şebbe'den de rivayet edildiğine göre: Bize Muhammed b. Sellâm, babasından anlattı; babası şöyle demiştir: Amr b. Ubeyd'in kapısını çaldım, bana: "Kim o?" dedi. "Benim" dedim. "Gaybı Allah'tan başkası bilmez" dedi. el-Hatîb der ki: Kadı Ali b. el-Muhassin'in bazı hocalardan şöyle anlattığını işittim: O zatın kapısı çalınıp "Kim o?" dediğinde, kapıdaki "Benim" derse hoca: "Kapıyı çalan bir gamdır/tasadır" derdi.

الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- ثُمَّ لِكُلِّ قَوْمٍ فِي الِاسْتِئْذَانِ عُرْفُهُمْ فِي الْعِبَارَةِ، كَمَا رَوَاهُ أَبُو بَكْرٍ الْخَطِيبُ مُسْنَدًا عَنْ أَبِي عَبْدِ الْمَلِكِ مَوْلَى أُمِّ مِسْكِينِ بِنْتِ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: أَرْسَلَتْنِي مَوْلَاتِي إِلَى أَبِي هُرَيْرَةَ فَجَاءَ مَعِي، فَلَمَّا قَامَ بِالْبَابِ قَالَ: أندر؟ قَالَتْ أندرون. وَتَرْجَمَ عَلَيْهِ (بَابُ الِاسْتِئْذَانِ بِالْفَارِسِيَّةِ). وَذُكِرَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ صَالِحٍ قَالَ: كَانَ الدَّرَاوَرْدِيُّ مِنْ أَهْلِ أَصْبَهَانَ نَزَلَ الْمَدِينَةَ، فَكَانَ يَقُولُ لِلرَّجُلِ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَدْخُلَ: أندرون، فَلَقَّبَهُ أَهْلُ الْمَدِينَةِ الدَّرَاوَرْدِيَّ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ كَلَدَةَ بْنِ حَنْبَلٍ أَنَّ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ بَعَثَهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بلبن وجداية وضغا بيس وَالنَّبِيُّ ﷺ بِأَعْلَى مَكَّةَ، فَدَخَلْتُ وَلَمْ أُسَلِّمْ فَقَالَ: (ارْجِعْ فَقُلِ السَّلَامُ عليكم) وذلك بعد ما أَسْلَمَ صَفْوَانُ بْنُ أُمَيَّةَ. وَرَوَى أَبُو الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (مَنْ لَمْ يَبْدَأْ بِالسَّلَامِ فَلَا تَأْذَنُوا لَهُ). وَذَكَرَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ: إِذَا قَالَ الرَّجُلُ أَدْخُلُ؟ وَلَمْ يُسَلِّمْ فَقُلْ لَا حَتَّى تَأْتِيَ بِالْمِفْتَاحِ، فَقُلْتُ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ؟ قَالَ نَعَمْ. وَرُوِيَ أَنَّ حُذَيْفَةَ جَاءَهُ رَجُلٌ فَنَظَرَ إِلَى مَا فِي الْبَيْتِ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ؟ فَقَالَ حُذَيْفَةُ: أَمَّا بِعَيْنِكَ فَقَدْ دَخَلْتَ! وَأَمَّا بِإِسْتِكَ فَلَمْ تَدْخُلْ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَمِمَّا يَدْخُلُ فِي هَذَا الْبَابِ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (رَسُولُ الرَّجُلِ إِلَى الرَّجُلِ إِذْنُهُ)، أَيْ إِذَا أُرْسِلَ إِلَيْهِ فَقَدْ أُذِنَ لَهُ فِي الدُّخُولِ، يُبَيِّنُهُ قَوْلُهُ ﵇: (إِذَا دُعِيَ أَحَدُكُمْ [إِلَى طَعَامٍ] فَجَاءَ مَعَ الرَّسُولِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَهُ إِذْنٌ). أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- فَإِنْ وَقَعَتِ الْعَيْنُ عَلَى الْعَيْنِ فَالسَّلَامُ قَدْ تَعَيَّنَ، وَلَا تُعَدُّ رُؤْيَتُهُ إِذْنًا لَكَ فِي دُخُولِكَ عَلَيْهِ، فَإِذَا قَضَيْتَ حَقَّ السَّلَامِ لِأَنَّكَ الْوَارِدُ عَلَيْهِ تَقُولُ: أَدْخُلُ؟ فَإِنْ أُذِنَ لَكَ وإلا رجعت.

On İkinci Mesele: Sonra her kavmin izin isteme konusunda ifadede kendi örfleri vardır. Nitekim Ebû Bekr el-Hatîb, Ümmü Miskîn bnt. Âsım b. Ömer b. el-Hattâb'ın mevlâsı Ebû Abdilmelik'ten müsned olarak rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Hanımefendim beni Ebû Hüreyre'ye gönderdi. [Ebû Hüreyre] benimle birlikte geldi ve kapıda durunca [Farsça olarak]: "Ender? (Gireyim mi?)" dedi. Hanımefendi de: "Enderûn. (İçeri gir.)" dedi. [el-Hatîb] bu rivayete: "Farsça İzin İsteme Bâbı" başlığını koymuştur. Ahmed b. Sâlih'ten şöyle dediği nakledilmiştir: ed-Derâverdî, İsfahan halkından olup Medine'ye yerleşmişti. Bir kimse içeri girmek istediğinde ona: "Enderûn" derdi. Bundan dolayı Medine halkı ona "ed-Derâverdî" lakabını takmıştır. On Üçüncü Mesele: Ebû Dâvûd, Kelede b. Hanbel'den rivayet etmiştir ki Safvân b. Ümeyye kendisini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'nin yukarı tarafında iken süt, ceylan yavrusu ve dağ hıyarı ile ona gönderdi. [Kelede dedi ki:] İçeri girdim ve selam vermedim. Bunun üzerine: « ارْجِعْ فَقُلِ السَّلَامُ عليكم » «Geri dön ve 'es-Selâmu aleyküm' de!» buyurdu. Bu olay Safvân b. Ümeyye Müslüman olduktan sonra vuku bulmuştur. Ebû ez-Zübeyr'in Câbir'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ لَمْ يَبْدَأْ بِالسَّلَامِ فَلَا تَأْذَنُوا لَهُ » «Kim [söze] selam ile başlamazsa ona izin vermeyin.» İbn Cüreyc, Atâ'nın kendisine şöyle haber verdiğini zikretmiştir: Ebû Hüreyre'nin şöyle dediğini işittim: Bir kimse selam vermeden: "Gireyim mi?" derse, "Anahtarı getirinceye kadar hayır!" de. Ben: "Anahtar 'es-Selâmu aleyküm' müdür?" dedim; o da: "Evet" dedi. Rivayet edildiğine göre Huzeyfe'ye bir adam geldi ve evin içine doğru baktı, ardından da: "es-Selâmu aleyküm, gireyim mi?" dedi. Bunun üzerine Huzeyfe: "Gözünle çoktan girdin; ancak kıçınla [henüz] girmedin!" dedi. On Dördüncü Mesele: Bu bapta yer alan rivayetlerden biri de Ebû Dâvûd'un Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu hadistir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « رَسُولُ الرَّجُلِ إِلَى الرَّجُلِ إِذْنُهُ » «Kişinin [bir başkasına gönderdiği] elçisi, onun [içeri girmesine] iznidir» buyurmuştur. Yani bir kimseye [elçi] gönderildiğinde artık onun içeri girmesine izin verilmiş olur. Bunu [Peygamber] aleyhisselâm'ın şu buyruğu açıklamaktadır: « إِذَا دُعِيَ أَحَدُكُمْ [إِلَى طَعَامٍ] فَجَاءَ مَعَ الرَّسُولِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَهُ إِذْنٌ » «Biriniz [yemeğe] davet edildiğinde elçiyle beraber gelirse, şüphesiz bu onun için bir izindir.» Bunu da yine Ebû Dâvûd, Ebû Hüreyre'den tahric etmiştir. On Beşinci Mesele: Eğer göz göze gelinirse selam vermek farz (taayyün) olur; ancak [ev sahibinin] seni görmesi, senin onun yanına girmen için bir izin sayılmaz. Sen içeri giren taraf olduğun için selam hakkını yerine getirdikten sonra: "Gireyim mi?" dersin. Şayet sana izin verilirse [girersin], aksi takdirde geri dönersin.

السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- هَذِهِ الْأَحْكَامُ كُلُّهَا إِنَّمَا هِيَ فِي بَيْتٍ لَيْسَ لَكَ، فَأَمَّا بَيْتُكَ الَّذِي تَسْكُنُهُ فَإِنْ كَانَ فِيهِ أَهْلُكَ فَلَا إِذْنَ عَلَيْهَا، إِلَّا أَنَّكَ تُسَلِّمُ إِذَا دَخَلْتَ. قَالَ قَتَادَةُ: إِذَا دَخَلْتَ بَيْتَكَ فَسَلِّمْ عَلَى أَهْلِكَ، فَهُمْ أَحَقُّ مَنْ سَلَّمْتَ عَلَيْهِمْ. فَإِنْ كَانَ فِيهِ مَعَكَ أُمُّكَ أَوْ أُخْتُكَ فَقَالُوا: تَنَحْنَحْ وَاضْرِبْ بِرِجْلِكَ حَتَّى يَنْتَبِهَا لِدُخُولِكَ، لِأَنَّ الْأَهْلَ لَا حِشْمَةَ بَيْنَكَ وَبَيْنَهَا. وَأَمَّا الْأُمُّ وَالْأُخْتُ فَقَدْ يَكُونَا عَلَى حَالَةٍ لَا تُحِبُّ أَنْ تَرَاهُمَا فِيهَا. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ قَالَ مَالِكٌ: وَيَسْتَأْذِنُ الرَّجُلُ عَلَى أُمِّهِ وَأُخْتِهِ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَدْخُلَ عَلَيْهِمَا. وَقَدْ رَوَى عَطَاءُ بْنُ يَسَارٍ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: أَسْتَأْذِنُ عَلَى أُمِّي؟ قَالَ (نَعَمْ) قَالَ: إِنِّي أَخْدُمُهَا؟ قَالَ: (اسْتَأْذِنْ عَلَيْهَا) فَعَاوَدَهُ ثَلَاثًا، قَالَ (أَتُحِبُّ أَنْ تَرَاهَا عُرْيَانَةً)؟ قَالَ لَا، قَالَ: (فَاسْتَأْذِنْ عَلَيْهَا) ذَكَرَهُ الطَّبَرِيُّ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- فَإِنْ دَخَلَ بَيْتَ نَفْسِهِ وَلَيْسَ فِيهِ أَحَدٌ، فَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: يَقُولُ السَّلَامُ عَلَيْنَا مِنْ رَبِّنَا التَّحِيَّاتُ الطَّيِّبَاتُ الْمُبَارَكَاتُ، لِلَّهِ السَّلَامُ. رَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَسَنَدُهُ ضَعِيفٌ. وَقَالَ قَتَادَةُ: إِذَا دَخَلْتَ بَيْتًا لَيْسَ فِيهِ أَحَدٌ فَقُلِ السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، فَإِنَّهُ يُؤْمَرُ بِذَلِكَ. قَالَ: وَذُكِرَ لَنَا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ تَرُدُّ عَلَيْهِمْ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالصَّحِيحُ تَرْكُ السَّلَامِ وَالِاسْتِئْذَانِ، والله أعلم. قلت: قول قتادة حسن.

On Altıncı Mesele: Bu hükümlerin tamamı senin olmayan bir ev hakkındadır. İkamet ettiğin kendi evine gelince; eğer içinde eşin varsa onun için izin isteme mecburiyeti yoktur; ancak içeri girdiğinde selam verirsin. Katâde şöyle demiştir: "Evine girdiğinde eşine selam ver; zira onlar selam vermene en layık olanlardır." Eğer evde seninle beraber annen veya kız kardeşin varsa âlimler şöyle demiştir: İçeri girdiğini fark etmeleri için öksür ve ayağını yere vur; çünkü eşin ile aranda bir çekinme/hicap yoktur. Anne ve kız kardeş ise kendilerini görmeni istemeyeceğin bir halde bulunabilirler. İbnü'l-Kâsım der ki: Mâlik şöyle dedi: "Kişi, annesinin ve kız kardeşinin yanına girmek istediğinde onlardan izin ister." Atâ b. Yesâr'dan rivayet edildiğine göre bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Annemin yanına girerken izin isteyeyim mi?" dedi. (Evet) buyurdu. Adam: "Ben ona hizmet ediyorum?" dedi. (Ondan izin iste) buyurdu. Adam üç defa tekrarladı; Peygamber: (Onu çıplak görmeyi ister misin?) buyurdu. Adam: "Hayır" dedi. (Öyleyse ondan izin iste) buyurdu. Bunu Taberî zikretmiştir. On Yedinci Mesele: Kişi içinde kimsenin bulunmadığı kendi evine girdiğinde âlimlerimiz şöyle demişlerdir: "es-Selâmü aleynâ min Rabbinâ et-tahiyyâtü't-tayyibâtü'l-mubârekât, lillâhi's-selâm (Rabbimizden bize selam olsun; temiz ve mübarek selamlar O'nadır, selam Allah'ındır)" der. Bunu İbn Vehb Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir, senedi zayıftır. Katâde ise şöyle demiştir: İçinde kimse olmayan bir eve girdiğinde: "es-Selâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn (Bize ve Allah'ın salih kullarına selam olsun)" de; zira böyle emredilmiştir. Dedi ki: Bize meleklerin onlara karşılık vereceği nakledildi. İbnü'l-Arabî der ki: Doğru olan selamı da izin istemeyi de terk etmektir; Allah en doğrusunu bilir. Derim ki: Katâde'nin sözü güzeldir.

[سورة النور (٢٤): آية ٢٨]

[Nûr Suresi (24): Ayet 28]

فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكى لَكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٢٨)

{فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكى لَكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٢٨)} “Eğer orada hiçbir kimse bulamazsanız, size izin verilinceye kadar oraya girmeyin. Ve eğer size: 'Geri dönün' denilirse dönün; bu sizin için daha temizdir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir.”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً" الضَّمِيرُ فِي" تَجِدُوا فِيها" لِلْبُيُوتِ الَّتِي هِيَ بُيُوتُ الْغَيْرِ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ: مَعْنَى قَوْلِهِ:" فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً

Bu ayette dört mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: "{فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً}" “Eğer orada hiçbir kimse bulamazsanız” buyruğu. "{تَجِدُوا فِيها}" ifadesindeki zamir, başkalarına ait olan evlere aittir. Taberî, Mücâhid'den naklettiğine göre o, Yüce Allah'ın: "{فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً}"

" أَيْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ فِيهَا مَتَاعٌ. وَضَعَّفَ الطَّبَرِيُّ هذا التأويل، وكذلك هم فِي غَايَةِ الضَّعْفِ، وَكَأَنَّ مُجَاهِدًا رَأَى أَنَّ الْبُيُوتَ غَيْرَ الْمَسْكُونَةِ إِنَّمَا تُدْخَلُ دُونَ إِذْنٍ إِذَا كَانَ لِلدَّاخِلِ فِيهَا مَتَاعٌ.

” buyruğunun anlamının: "Orada sizin için bir eşya bulunmazsa" demek olduğunu söylemiştir. Taberî bu yorumu zayıf bulmuştur; nitekim bu yorum son derece zayıftır. Sanki Mücâhid, oturulmayan evlere ancak giren kimsenin orada bir eşyası bulunması halinde izinsiz girilebileceği görüşüne varmış

وَرَأَى لَفْظَةَ" الْمَتَاعِ" مَتَاعَ الْبَيْتِ، الَّذِي هُوَ الْبُسُطُ وَالثِّيَابُ، وَهَذَا كُلُّهُ ضَعِيفٌ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُرْتَبِطَةٌ بِمَا قَبْلَهَا وَالْأَحَادِيثَ، التَّقْدِيرُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا، فَإِنْ أُذِنَ لَكُمْ فَادْخُلُوا وَإِلَّا فَارْجِعُوا، كَمَا فَعَلَ ﵇ مَعَ سَعْدٍ، وَأَبُو مُوسَى مَعَ عُمَرَ ﵄. فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيهَا أَحَدًا يَأْذَنُ لَكُمْ فَلَا تَدْخُلُوهَا حَتَّى تَجِدُوا إِذْنًا. وَأَسْنَدَ الطَّبَرِيُّ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: قَالَ رجل من المهاجرين: لقد طلبت عمري [كله] هَذِهِ الْآيَةَ فَمَا أَدْرَكْتُهَا أَنْ أَسْتَأْذِنَ عَلَى بَعْضِ إِخْوَانِي فَيَقُولَ لِي ارْجِعْ فَأَرْجِعُ وَأَنَا مُغْتَبِطٌ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" هُوَ أَزْكى لَكُمْ". الثَّانِيَةُ- سَوَاءٌ كَانَ الْبَابُ مُغْلَقًا أَوْ مَفْتُوحًا، لِأَنَّ الشَّرْعَ قَدْ أَغْلَقَهُ بِالتَّحْرِيمِ لِلدُّخُولِ حَتَّى يَفْتَحَهُ الْإِذْنُ مِنْ رَبِّهِ، بَلْ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَأْتِيَ الْبَابَ وَيُحَاوِلَ الْإِذْنَ عَلَى صِفَةٍ لَا يَطَّلِعُ مِنْهُ عَلَى الْبَيْتِ لَا فِي إِقْبَالِهِ وَلَا فِي انْقِلَابِهِ. فَقَدْ رَوَى عُلَمَاؤُنَا عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ: (مَنْ مَلَأَ عَيْنَيْهِ مِنْ قَاعَةِ بَيْتٍ فَقَدْ فَسَقَ.) وَرُوِيَ الصَّحِيحِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ أَنَّ رَجُلًا اطَّلَعَ فِي جُحْرٍ فِي بَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَمَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِدْرًى يُرَجِّلُ بِهِ رَأْسَهُ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَوْ أَعْلَمُ أَنَّكَ تَنْظُرُ لَطَعَنْتُ بِهِ فِي عَيْنِكَ إِنَّمَا جَعَلَ اللَّهُ الْإِذْنَ مِنْ أَجْلِ الْبَصَرِ). وَرُوِيَ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال: (لَوْ أَنَّ رَجُلًا اطَّلَعَ عَلَيْكَ بِغَيْرِ إِذْنٍ فَحَذَفْتَهُ بِحَصَاةٍ فَفَقَأْتَ عَيْنَهُ مَا كَانَ عَلَيْكَ مِنْ جُنَاحٍ). الثَّالِثَةُ- إِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْإِذْنَ شرط في دخوله الْمَنْزِلِ فَإِنَّهُ يَجُوزُ»

ve "metâ'" lafzını da sergi ve elbise gibi ev eşyası olarak görmüştür; bunların hepsi zayıftır. Doğru olan ise bu ayetin kendisinden önceki ayete ve hadislere bağlı olmasıdır. Takdiri şöyledir: "Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere izin isteyip selam vermedikçe girmeyin. Eğer size izin verilirse girin, verilmezse dönün"; nitekim Peygamber aleyhisselâm Sa'd ile, Ebû Mûsâ da Ömer radıyallâhu anhümâ ile böyle yapmıştır. Eğer o evlerde size izin verecek birini bulamazsanız, bir izin buluncaya kadar oralara girmeyin. Taberî, Katâde'den şöyle dediğini senediyle rivayet etmiştir: Muhacirlerden bir adam şöyle dedi: "Ömrümün [tamamında] şu ayeti aradım durdum ama ona bir türlü nail olamadım: Din kardeşlerimden birinden izin isteyeyim de bana 'Dön' desin, ben de Yüce Allah'ın: "{هُوَ أَزْكى لَكُمْ}" “Bu sizin için daha temizdir” buyruğundan ötürü sevinç ve mutluluk içinde geri döneyim!" İkinci Mesele: İster kapı kilitli olsun ister açık olsun durum aynıdır; çünkü şeriat, sahibinden izin açana kadar oraya girmeyi haram kılarak kapıyı kapatmıştır. Hatta kişinin kapıya gelmesi ve ne gelirken ne de dönerken evin içini görmeyecek bir şekilde izin istemeye çalışması vaciptir. Nitekim âlimlerimiz Ömer b. el-Hattâb'dan onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: (Her kim bir evin avlusunu gözleriyle doldurursa fasık olmuştur.) Sahîh'te Sehl b. Sa'd'dan rivayet edildiğine göre bir adam, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kapısındaki bir delikten içeri baktı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elinde ise başını taradığı bir tarak demiri vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: (Baktığını bilseydim bunu gözüne sokardım! Allah izin istemeyi ancak gözün bakması sebebiyle kılmıştır) buyurdu. Enes'ten de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: (Bir adam izinsiz olarak seni gözetlese ve sen de ona ufak bir taş atıp gözünü çıkarsan, sana hiçbir günah yoktur.) Üçüncü Mesele: İznin eve girmede bir şart olduğu sabit olunca, bu iznin verilmesi

مِنَ الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ. وَقَدْ كَانَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ دُونَ الْبُلُوغِ يَسْتَأْذِنُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَكَذَلِكَ الصَّحَابَةُ مَعَ أَبْنَائِهِمْ وَغِلْمَانِهِمْ ﵃. وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي آخِرِ السُّورَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ) تَوَعُّدٌ لِأَهْلِ التَّجَسُّسِ عَلَى الْبُيُوتِ وَطَلَبِ الدُّخُولِ عَلَى غَفْلَةٍ لِلْمَعَاصِي وَالنَّظَرِ إِلَى مَا لَا يَحِلُّ وَلَا يَجُوزُ، ولغيرهم ممن يقع في محظور.

[İzin istemek] küçükten de büyükten de [olur]. Nitekim Enes b. Mâlik henüz büluğ çağına ermemişken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girmek için izin isterdi. Aynı şekilde sahâbe -radıyallâhu anhum- de çocukları ve köle/hizmetçileriyle böyle yaparlardı. İnşâallahu teâlâ surenin sonunda bunun daha geniş açıklaması gelecektir. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir” buyruğu; evleri gözetleyen (tecessüs eden), günah işlemek ve helal ile caiz olmayan şeylere bakmak amacıyla [ev halkının] gafletinden yararlanıp içeri girmeye çalışan kimselere ve yasak olan bir fiili işleyen diğer kişilere yönelik bir tehdittir.

[سورة النور (٢٤): آية ٢٩]

[Nûr Suresi (24): Ayet 29]

لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيها مَتاعٌ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٢٩)

{لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيها مَتاعٌ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٢٩)} “İçinde oturulmayan ve sizin için bir faydalanma (eşya/menfaat) bulunan evlere girmenizde sizin için bir günah yoktur. Allah açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir.”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- رُوِيَ أَنَّ بَعْضَ النَّاسِ لَمَّا نَزَلَتْ آيَةُ الِاسْتِئْذَانِ تَعَمَّقَ فِي الْأَمْرِ، فَكَانَ لَا يَأْتِي مَوْضِعًا خَرِبًا وَلَا مَسْكُونًا إِلَّا سَلَّمَ وَاسْتَأْذَنَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، أَبَاحَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهَا رَفْعَ الِاسْتِئْذَانِ فِي كُلِّ بَيْتٍ لَا يَسْكُنُهُ أَحَدٌ، لِأَنَّ الْعِلَّةَ فِي الِاسْتِئْذَانِ إِنَّمَا هِيَ لِأَجْلِ خَوْفِ الْكَشْفَةِ عَلَى الْحُرُمَاتِ، فَإِذَا زَالَتِ الْعِلَّةُ زَالَ الْحُكْمُ. الثَّانِيَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِهَذِهِ الْبُيُوتِ، فَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَنَفِيَّةِ وَقَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ: هِيَ الْفَنَادِقُ الَّتِي فِي طُرُقِ السَّابِلَةِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: لَا يَسْكُنُهَا أَحَدٌ بَلْ هِيَ مَوْقُوفَةٌ لِيَأْوِيَ إِلَيْهَا كُلُّ ابْنِ سَبِيلٍ، وَفِيهَا مَتَاعٌ لَهُمْ، أَيِ اسْتِمْتَاعٌ بِمَنْفَعَتِهَا. وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِيَّةِ أَيْضًا أَنَّ الْمُرَادَ بِهَا دُورُ مَكَّةَ، وَيُبَيِّنُهُ قَوْلُ مَالِكٍ. وَهَذَا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهَا غَيْرُ مُتَمَلَّكَةٍ، وَأَنَّ النَّاسَ شُرَكَاءُ فِيهَا وَأَنَّ مَكَّةَ أُخِذَتْ عَنْوَةً. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ وَالشَّعْبِيُّ: هِيَ حَوَانِيتُ الْقَيْسَارِيَّاتِ. قَالَ الشَّعْبِيُّ: لِأَنَّهُمْ جاءوا ببيوعهم فَجَعَلُوهَا فِيهَا، وَقَالُوا لِلنَّاسِ هَلُمَّ. وَقَالَ عَطَاءٌ: الْمُرَادُ بِهَا الْخِرَبُ الَّتِي يَدْخُلُهَا النَّاسُ لِلْبَوْلِ وَالْغَائِطِ، فَفِي هَذَا أَيْضًا مَتَاعٌ. وَقَالَ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ: لَيْسَ يَعْنِي بِالْمَتَاعِ الْجَهَازَ، وَلَكِنْ مَا سِوَاهُ مِنَ الْحَاجَةِ، إِمَّا مَنْزِلٌ يَنْزِلُهُ قَوْمٌ مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ، أَوْ خَرِبَةٌ يَدْخُلُهَا لِقَضَاءِ حَاجَةٍ، أَوْ دَارٌ يَنْظُرُ إِلَيْهَا فَهَذَا مَتَاعٌ وَكُلُّ مَنَافِعِ الدُّنْيَا مَتَاعٌ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَهَذَا شَرْحٌ حَسَنٌ مِنْ قَوْلِ إِمَامٍ مِنْ أَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ، وَهُوَ مُوَافِقٌ لِلُّغَةِ. وَالْمَتَاعُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الْمَنْفَعَةُ، وَمِنْهُ أمتع الله بك. ومنه" فَمَتِّعُوهُنَّ " [الأحزاب: ٤٩]. قُلْتُ: وَاخْتَارَهُ أَيْضًا الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ وَقَالَ: أَمَّا مَنْ فَسَّرَ الْمَتَاعَ بِأَنَّهُ جَمِيعُ الِانْتِفَاعِ فَقَدْ طَبَّقَ الْمُفَصَّلَ وَجَاءَ بِالْفَيْصَلِ، وَبَيَّنَ أَنَّ الدَّاخِلَ فِيهَا إِنَّمَا هُوَ لِمَا لَهُ مِنَ الِانْتِفَاعِ فَالطَّالِبُ يَدْخُلُ فِي الْخَانْكَاتِ وَهِيَ الْمَدَارِسُ لِطَلَبِ الْعِلْمِ، وَالسَّاكِنُ يَدْخُلُ الْخَانَاتِ

Bu ayette iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Rivayet edildiğine göre, izin isteme (isti’zân) ayeti indiğinde bazı kimseler bu meseleyi aşırı derecede sıkı tuttular ve ister harap ister meskûn olsun, selam verip izin istemedikçe hiçbir yere girmez oldular. Bunun üzerine bu ayet indi. Allah Teâlâ bu ayette, içinde kimsenin oturmadığı her eve izin istemeksizin girilmesini mubah kılmıştır; zira izin istemenin illeti (gerekçesi), mahremiyetlerin açığa çıkması (avretlerin görülmesi) endişesinden ibarettir. İllet ortadan kalktığında hüküm de kalkar. İkincisi: İlim ehli bu evlerden neyin kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Muhammed b. el-Hanefiyye, Katâde ve Mücâhid şöyle demişlerdir: “Bunlar yolcuların güzergâhında bulunan hanlardır (konaklama yerleridir).” Mücâhid: “Oralarda kimse ikamet etmez; aksine her yolcunun sığınabilmesi için vakfedilmiştir ve oralarda onlar için bir ‘metâ’’, yani faydalanma imkânı vardır” demiştir. Yine Muhammed b. el-Hanefiyye’den rivayet edildiğine göre, bundan maksat Mekke’nin evleridir. İmam Mâlik’in sözü de bunu açıklamaktadır. Bu görüş, o evlerin mülk edinilemeyeceği, insanların oralarda ortak olduğu ve Mekke’nin zorla (anveten) fethedildiği görüşüne dayanır. İbn Zeyd ve eş-Şa'bî ise şöyle demişlerdir: “Bunlar kapalı çarşılardaki dükkânlardır.” Şa'bî: “Çünkü onlar mallarını getirip oraya koymuşlar ve insanlara: ‘Gelin, buyrun’ demişlerdir” demiştir. Atâ ise: “Bundan maksat, insanların küçük ve büyük abdestlerini bozmak için girdikleri harabelerdir; bunda da bir metâ' (yararlanma) vardır” demiştir. Câbir b. Zeyd de şöyle demiştir: “Metâ' ile kastedilen ev eşyası değil, bunun dışındaki her türlü ihtiyaçtır. Bu; ister bir topluluğun gece veya gündüz konakladığı bir menzil, ister ihtiyacını gidermek için girdiği bir harabe, isterse seyretmek için baktığı bir ev olsun, bunların hepsi metâ'dır. Zira dünyanın bütün menfaatleri birer metâ'dır.” Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: “Bu, Müslümanların imamlarından birine ait güzel bir açıklamadır ve dil kurallarına da uygundur. Arap kelamında metâ', menfaat (faydalanma) demektir. ‘Allah seninle faydalandırsın (emte'allahu bike)’ ifadesi de bundandır. {فَمَتِّعُوهُنَّ} “Onlara bağışta bulunun (faydalandırın)...” [el-Ahzâb 33/49] ayeti de bu köktendir.” [Kurtubî] derim ki: Kâdı Ebû Bekr İbnü'l-Arabî de bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: “Metâ' kelimesini ‘her türlü faydalanma’ olarak tefsir eden kimse, tam isabet etmiş ve kesin hükmü ortaya koymuştur. O kimse açıklamıştır ki, bu mekânlara giren kimse ancak kendisi için bir faydalanma söz konusu olduğu için girer. Nitekim talebe, ilim tahsili için medreseler demek olan hankahlara girer; barınacak kimse de hanlara...”

وَهِيَ الْفَنَاتِقُ، أَيِ الْفَنَادِقُ، وَالزَّبُونُ يَدْخُلُ الدُّكَّانَ لِلِابْتِيَاعِ، وَالْحَاقِنُ يَدْخُلُ الْخَلَاءَ لِلْحَاجَةِ، وَكُلٌّ يُؤْتَى عَلَى وَجْهِهِ مِنْ بَابِهِ. وَأَمَّا قَوْلُ ابْنِ زَيْدٍ وَالشَّعْبِيِّ فَقَوْلٌ! وَذَلِكَ أَنَّ بُيُوتَ الْقَيْسَارِيَّاتِ مَحْظُورَةٌ بِأَمْوَالِ النَّاسِ، غَيْرُ مُبَاحَةٍ لِكُلِّ مَنْ أَرَادَ دُخُولَهَا بِإِجْمَاعٍ، وَلَا يَدْخُلُهَا إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ رَبُّهَا، بَلْ أَرْبَابُهَا مُوَكَّلُونَ بِدَفْعِ الناس.

yani pansiyonlara/otellere girer; müşteri alışveriş yapmak için dükkâna girer; sıkışan kimse ihtiyacını gidermek için helaya girer; herkes amacına uygun kapıdan usulünce gelir. İbn Zeyd ve eş-Şa'bî'nin sözüne gelince; bu bir görüştür! Zira kapalı çarşı dükkânları insanların mallarıyla korunmuş olup icmâ ile her girmek isteyene mubah değildir; oraya sahibinin izin verdiği kimseden başkası giremez, bilakis sahipleri insanları oradan engellemekle görevlidir."

[سورة النور (٢٤): آية ٣٠]

[Nûr Suresi (24): Ayet 30]

قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما يَصْنَعُونَ (٣٠)

{قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما يَصْنَعُونَ (٣٠)} “Mümin erkeklere söyle, gözlerini (harama bakmaktan) sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar. Bu onlar için daha temizdir. Şüphesiz Allah onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır.”

فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ) ٣٠ وَصَلَ تَعَالَى بِذِكْرِ السِّتْرِ مَا يَتَعَلَّقُ بِهِ مِنْ أَمْرِ النَّظَرِ، يُقَالُ: غَضَّ بَصَرَهُ يَغُضُّهُ غَضًّا، قَالَ الشَّاعِرُ:

Bu ayette yedi mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: {(قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ)} “Mümin erkeklere söyle, gözlerini sakınsınlar” buyruğu. Yüce Allah örtünmeyi zikrettikten sonra onunla bağlantılı olan bakma meselesini buna eklemiştir. "غَضَّ بَصَرَهُ يَغُضُّهُ غَضًّا" denir (gözünü kıstı/sakındı). Şair şöyle demiştir:

فَغُضَّ الطَّرْفَ إِنَّكَ مِنْ نُمَيْرٍ ... فَلَا كَعْبًا بَلَغْتَ وَلَا كِلَابًا

Gözünü indir! Çünkü sen Nümeyr kabilesindensin ... Ne Ka'b'a ulaşabildin ne de Kilâb'a.

وَقَالَ عَنْتَرَةُ.

Antere de şöyle demiştir:

وَأَغُضُّ طَرْفِي مَا بَدَتْ لِي جَارَتِي ... حَتَّى يُوَارِيَ جَارَتِي مَأْوَاهَا

Ve gözümü sakınırım kadın komşum bana göründüğünde ... Ta ki sığınağı onu gizleyene dek.

وَلَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ تَعَالَى مَا يُغَضُّ الْبَصَرُ عَنْهُ وَيُحْفَظُ الْفَرْجُ، غَيْرَ أَنَّ ذَلِكَ مَعْلُومٌ بِالْعَادَةِ، وَأَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْمُحَرَّمُ دُونَ الْمُحَلَّلِ. وَفِي الْبُخَارِيِّ:" وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ لِلْحَسَنِ إِنَّ نِسَاءَ الْعَجَمِ يَكْشِفْنَ صُدُورَهُنَّ وَرُءُوسَهُنَّ؟ قَالَ: اصْرِفْ بَصَرَكَ، يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى:" قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ٣٠" وَقَالَ قَتَادَةُ: عَمَّا لَا يَحِلُّ لَهُمْ،" وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ" [النور: ٣١] خَائِنَةُ الْأَعْيُنِ [مِنَ] النَّظَرِ إِلَى مَا نُهِيَ عَنْهُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ أَبْصارِهِمْ) ٣٠" مِنْ" زَائِدَةٌ، كَقَوْلِهِ:" فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ " [الحاقة: ٤٧]. وَقِيلَ:" مِنْ" لِلتَّبْعِيضِ، لِأَنَّ مِنَ النَّظَرِ مَا يُبَاحُ. وَقِيلَ: الْغَضُّ النُّقْصَانُ، يُقَالُ: غَضَّ فُلَانٌ مِنْ فُلَانٍ أَيْ وَضَعَ مِنْهُ، فَالْبَصَرُ إِذَا لَمْ يُمَكَّنْ مِنْ عَمَلِهِ فَهُوَ مَوْضُوعٌ مِنْهُ ومنقوص. ف"- مِنْ" [من] صلة الغض، وليست للتبعيض ولا للزيادة.

Yüce Allah gözün nelerden sakınılacağını ve ırzın/avretin neden korunacağını [tek tek] zikretmemiştir; ancak bu örfle/âdetle bilinmektedir ve bundan kastedilenin helal olanlar değil haram olanlar olduğu bellidir. Buhârî'de [şöyle] yer almaktadır: Saîd b. Ebi'l-Hasan, [kardeşi] Hasan[-ı Basrî]'a: "Acem kadınları göğüslerini ve başlarını açıyorlar, [ne dersin]?" diye sordu. Hasan: "Gözünü çevir! Zira Yüce Allah şöyle buyuruyor: { قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ } “Mümin erkeklere söyle, gözlerini sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar!” Katâde de: "Kendilerine helal olmayan şeylerden [sakınsınlar]. { وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ } “Mümin kadınlara da söyle, gözlerini sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar!” [en-Nûr 24/31] ayetinde geçen gözlerin hainliği, yasaklanan şeylere bakmaktan ibarettir" demiştir. İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { مِنْ أَبْصارِهِمْ } “Gözlerini...” kavlindeki "min" (مِنْ) edatı, { فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ } “İçinizden hiç kimse de buna engel olamazdı” [el-Hâkka 69/47] ayetinde olduğu gibi zâiddir (pekiştirme amaçlı fazlalıktır). "Min" edatının teb'îz (kısmîlik bildirme) için olduğu da söylenmiştir; çünkü bakışların bir kısmı mubahtır. Bir diğer görüşe göre ise: Gadd (غَضّ) eksiltmek demektir. Nitekim: "Falanca kişi falancadan gadd etti" denilir ki onu küçük düşürdü, değerini eksiltti demektir. Dolayısıyla göze kendi işlevini yerine getirme imkânı verilmediğinde, onun işlevi düşürülmüş ve noksanlaştırılmış olur. Buna göre "min" [edatı] gadd fiilinin sılasıdır (bağlantı harf-i ceridir); ne teb'îz ne de zâidlik içindir.

الْبَصَرُ هُوَ الْبَابُ الْأَكْبَرُ إِلَى الْقَلْبِ، وَأَعْمَرُ طُرُقِ الْحَوَاسِّ إِلَيْهِ، وَبِحَسَبِ ذَلِكَ كَثُرَ السُّقُوطُ مِنْ جِهَتِهِ. وَوَجَبَ التَّحْذِيرُ مِنْهُ، وَغَضُّهُ وَاجِبٌ عَنْ جَمِيعِ الْمُحَرَّمَاتِ، وَكُلِّ مَا يُخْشَى الْفِتْنَةُ مِنْ أَجْلِهِ، وَقَدْ قَالَ ﷺ: (إِيَّاكُمْ وَالْجُلُوسَ عَلَى الطُّرُقَاتِ) فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا لَنَا مِنْ مَجَالِسِنَا بُدٌّ نَتَحَدَّثُ فِيهَا. فَقَالَ: (فَإِذَا أَبَيْتُمْ إِلَّا الْمَجْلِسَ فَأَعْطُوا الطَّرِيقَ حَقَّهُ) قَالُوا: وَمَا حَقُّ الطَّرِيقِ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (غَضُّ الْبَصَرِ وَكَفُّ الْأَذَى وَرَدُّ السَّلَامِ وَالْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ). رَوَاهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ، خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ. وَقَالَ ﷺ لِعَلِيٍّ: (لَا تُتْبِعِ النَّظْرَةَ النَّظْرَةَ فَإِنَّمَا لَكَ الْأُولَى وَلَيْسَتْ لَكَ الثَّانِيَةُ). وَرَوَى الْأَوْزَاعِيُّ قَالَ: حَدَّثَنِي هَارُونُ بْنُ رِئَابٍ أَنَّ غَزْوَانَ وَأَبَا مُوسَى الْأَشْعَرِيَّ كَانَا فِي بَعْضِ مَغَازِيهِمْ، فَكُشِفَتْ جَارِيَةٌ فَنَظَرَ إِلَيْهَا غَزْوَانُ، فَرَفَعَ يَدَهُ فَلَطَمَ عَيْنَهُ حَتَّى نَفَرَتْ، فَقَالَ: إِنَّكِ لَلَحَّاظَةٌ إِلَى مَا يَضُرُّكِ وَلَا يَنْفَعُكِ، فَلَقِيَ أَبَا مُوسَى فَسَأَلَهُ فَقَالَ: ظَلَمْتَ عَيْنَكَ، فَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ وَتُبْ، فَإِنَّ لَهَا أَوَّلَ نَظْرَةٍ وَعَلَيْهَا مَا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ. قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: وَكَانَ غَزْوَانُ مَلَكَ نَفْسَهُ فَلَمْ يَضْحَكْ حَتَّى مَاتَ ﵁. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ نَظْرَةِ الْفُجَاءَةِ، فَأَمَرَنِي أَنْ أَصْرِفَ بَصَرِي. وَهَذَا يُقَوِّي قَوْلَ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ" مِنْ" لِلتَّبْعِيضِ، لِأَنَّ النَّظْرَةَ الْأُولَى لَا تُمْلَكُ فَلَا تَدْخُلُ تَحْتَ خِطَابِ تَكْلِيفٍ، إِذْ وُقُوعُهَا لَا يَتَأَتَّى أَنْ يَكُونَ مَقْصُودًا، فَلَا تَكُونُ مُكْتَسَبَةً فَلَا يَكُونُ مُكَلَّفًا بِهَا، فَوَجَبَ التَّبْعِيضُ لِذَلِكَ، وَلَمْ يَقُلْ ذَلِكَ فِي الْفَرْجِ، لِأَنَّهَا تُمْلَكُ. وَلَقَدْ كَرِهَ الشَّعْبِيُّ أَنْ يُدِيمَ الرَّجُلُ النَّظَرَ إِلَى ابْنَتِهِ أَوْ أُمِّهِ أَوْ أُخْتِهِ، وَزَمَانُهُ خَيْرٌ مِنْ زَمَانِنَا هَذَا! وَحَرَامٌ عَلَى الرَّجُلِ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى ذَاتٍ مُحَرَّمَةٍ نَظَرَ شَهْوَةٍ يُرَدِّدُهَا. الرَّابِعَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ) ٣٠ أَيْ يَسْتُرُوهَا عَنْ أَنْ يَرَاهَا مَنْ لَا يَحِلُّ. وَقِيلَ:" وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ٣٠" أَيْ عَنِ الزنى، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ لَوْ قَالَ:" مِنْ فُرُوجِهِمْ" لَجَازَ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ الْجَمِيعَ مُرَادٌ وَاللَّفْظَ عَامٌّ. وَرَوَى بَهْزُ بْنُ حَكِيمِ بْنِ مُعَاوِيَةَ الْقُشَيْرِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، عَوْرَاتُنَا مَا نَأْتِي مِنْهَا وَمَا نذر؟ قال: (احفظ

Göz, kalbe açılan en büyük kapı ve duyuların ona giden en işlek yoludur. Buna bağlı olarak onun cihetinden [günaha] düşüş de pek çok olmuştur. Bu sebeple ondan sakındırmak vacip olmuş; haram kılınan her şeyden ve fitnesinden korkulan her husustan gözü sakınmak (gaddu'l-basar) farz kılınmıştır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Yollarda oturmaktan sakının!» buyurmuştur. Sahabîler: "Ey Allah'ın Resûlü, bizim oturup sohbet ettiğimiz meclislerimize ihtiyacımız var, bundan vazgeçemeyiz" dediler. Bunun üzerine: «Şayet mutlaka oturacaksanız, o halde yolun hakkını verin!» buyurdu. Onlar: "Yolun hakkı nedir ey Allah'ın Resûlü?" deyince, şöyle buyurdu: «Gözü [harama bakmaktan] sakınmak, eziyet vermekten kaçınmak, selamı almak, iyiliği emredip kötülükten sakındırmaktır.» Bunu Ebû Saîd el-Hudrî rivayet etmiş, Buhârî ve Müslim tahric etmiştir. Yine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'ye şöyle buyurmuştur: «Bakışına bir diğer bakışı ekleme! Zira birinci bakış senin lehinedir [günahtan muaftır], fakat ikinci bakış senin lehine değildir [aleyhinedir].» Evzâî rivayet edip demiştir ki: Hârûn b. Riâb bana naklettiğine göre, Gazvân ile Ebû Mûsâ el-Eş‘arî gazalarından birindeydiler. Bir cariyenin [üzeri] açıldı ve Gazvân ona baktı. Bunun üzerine elini kaldırıp gözüne öyle bir vurdu ki gözü şişti. Sonra da: "Şüphesiz sen, sana zarar verecek ve fayda sağlamayacak şeylere çokça bakan bir gözsün!" dedi. Ardından Ebû Mûsâ ile karşılaşıp durumu ona sordu. Ebû Mûsâ şöyle dedi: "Gözüne haksızlık ettin; Allah'tan bağışlanma dile ve tövbe et! Zira ilk bakış onun lehinedir, bundan sonrası ise onun aleyhinedir." Evzâî dedi ki: "Gazvân nefsine öyle hakim oldu ki vefat edene kadar hiç gülmedi radıyallâhu anh." Sahîh-i Müslim'de Cerîr b. Abdillâh'tan şöyle rivayet edilmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ansızın görmeyi (bakışı) sordum, bana gözümü çevirmemi emretti." Bu rivayet, [ayette geçen] "min" (مِنْ) edatının teb'îz (bazılık/kısmilik bildirme) için olduğunu söyleyenlerin görüşünü güçlendirmektedir. Çünkü ilk bakışa irade yetirilemez, dolayısıyla teklif hitabının altına girmez. Zira onun meydana gelmesinin kasıtlı olması mümkün değildir; binaenaleyh kesbî (isteğe bağlı) olmaz ve kişi onunla mükellef tutulmaz. İşte bu sebeple [ayette] teb'îz zorunlu olmuştur. Ferc (mahrem yerler) konusunda ise bu söylenmemiştir, çünkü onu [korumaya] güç yetirilir. Şa'bî, bir erkeğin kızına, annesine veya kız kardeşine sürekli bakmasını mekruh görmüştür; üstelik onun zamanı bizim bu zamanımızdan daha hayırlıydı! Bir erkeğin, haram olan bir kadına tekrar tekrar şehvetle bakması ise haramdır. Dördüncü Mesele: Yüce Allah'ın { وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ } “Ve ırzlarını/avret yerlerini korusunlar” ayeti; yani helal olmayan kimselerin görmesinden onu örtsünler, demektir. { وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ } ayetinin zinadan korunma anlamına geldiği de söylenmiştir. Bu görüşe göre şayet [kelamda] "ferclerinin bir kısmını (min fürûcihim)" denilmiş olsaydı caiz olurdu. Doğru olan ise tamamının murad edilmiş olmasıdır ve lafız umumidir. Behz b. Hakîm b. Muâviye el-Kuşeyrî babasından, o da dedesinden rivayet ettiğine göre dedesi şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Avret yerlerimizden nereyi açabilir ve neresini bırakıp [örtebiliriz]?" dedim. Şöyle buyurdu: «Koru...

عَوْرَتَكَ إِلَّا مِنْ زَوْجَتِكَ أَوْ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ (. قَالَ: الرَّجُلُ يَكُونُ مَعَ الرَّجُلِ؟ قَالَ:) إِنِ اسْتَطَعْتَ أَلَّا يَرَاهَا فَافْعَلْ (. قُلْتُ: فَالرَّجُلُ يَكُونُ خَالِيًا؟ فَقَالَ:) اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ يُسْتَحْيَا مِنْهُ مِنَ النَّاسِ (. وَقَدْ ذَكَرَتْ عَائِشَةُ ﵂ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَحَالَهَا مَعَهُ فَقَالَتْ: مَا رَأَيْتُ ذَلِكَ مِنْهُ، وَلَا رَأَى ذَلِكَ مِنِّي. الْخَامِسَةُ- بِهَذِهِ الْآيَةِ حَرَّمَ الْعُلَمَاءُ نَصًّا دُخُولَ الْحَمَّامِ بِغَيْرِ مِئْزَرٍ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: أَطْيَبُ مَا أَنْفَقَ الرَّجُلُ دِرْهَمٌ يُعْطِيهِ لِلْحَمَّامِ فِي خَلْوَةٍ. وَصَحَّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ دَخَلَ الْحَمَّامَ وَهُوَ مُحْرِمٌ بِالْجُحْفَةِ. فَدُخُولُهُ جَائِزٌ لِلرِّجَالِ بِالْمَآزِرِ، وَكَذَلِكَ النِّسَاءُ لِلضَّرُورَةِ كَغُسْلِهِنَّ مِنَ الْحَيْضِ أَوِ النِّفَاسِ أَوْ مَرَضٍ يَلْحَقُهُنَّ، وَالْأَوْلَى بِهِنَّ وَالْأَفْضَلُ لَهُنَّ غُسْلُهُنَّ إِنْ أَمْكَنَ ذَلِكَ فِي بُيُوتِهِنَّ، فَقَدْ رَوَى أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ حَدَّثَنَا زَبَّانُ عَنْ سَهْلِ بْنِ مُعَاذٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ أَنَّهُ سَمِعَهَا تَقُولُ: لَقِيَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَدْ خَرَجْتُ مِنَ الْحَمَّامِ فَقَالَ: (مِنْ أَيْنَ يَا أُمَّ الدَّرْدَاءِ)؟ فَقَالَتْ: مِنَ الْحَمَّامِ، فَقَالَ: (وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا مِنِ امْرَأَةٍ تَضَعُ ثِيَابَهَا فِي غَيْرِ بَيْتِ أَحَدٍ مِنْ أُمَّهَاتِهَا إِلَّا وَهِيَ هَاتِكَةٌ كُلَّ سِتْرٍ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الرَّحْمَنِ ﷿ (. وَخَرَّجَ أَبُو بَكْرٍ الْبَزَّارُ عَنْ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (احْذَرُوا بَيْتًا يُقَالُ لَهُ الْحَمَّامُ). قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، يُنَقِّي الْوَسَخَ؟ قَالَ: (فَاسْتَتِرُوا). قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَقِّ: هَذَا أَصَحُّ إِسْنَادِ حَدِيثٍ فِي هَذَا الْبَابِ، عَلَى أَنَّ النَّاسَ يُرْسِلُونَهُ عَنْ طَاوُسٍ، وَأَمَّا مَا خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ فِي هَذَا مِنَ الحظر والإباحة فلا يصح منه شي لِضَعْفِ الْأَسَانِيدِ، وَكَذَلِكَ مَا خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ. قُلْتُ: أَمَّا دُخُولُ الْحَمَّامِ فِي هَذِهِ الْأَزْمَانِ فَحَرَامٌ عَلَى أَهْلِ الْفَضْلِ وَالدِّينِ، لِغَلَبَةِ الْجَهْلِ عَلَى الناس واستسهالهم إذا توسطوا الحمام رموا مَآزِرِهِمْ، حَتَّى يُرَى الرَّجُلُ الْبَهِيُّ ذُو الشَّيْبَةِ قَائِمًا مُنْتَصِبًا وَسَطَ الْحَمَّامِ وَخَارِجَهُ بَادِيًا عَنْ عَوْرَتِهِ ضَامًّا بَيْنَ فَخِذَيْهِ وَلَا أَحَدَ يُغَيِّرُ عَلَيْهِ. هَذَا أَمْرٌ بَيْنَ الرِّجَالِ فَكَيْفَ مِنَ النِّسَاءِ! لَا سِيَّمَا بِالدِّيَارِ الْمِصْرِيَّةِ إِذْ حَمَّامَاتُهُمْ خالية عن المظاهر التي هي عن أَعْيُنِ النَّاسِ سَوَاتِرُ، وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ!.

«...eşin veya sağ elinin malik olduğu (cariyelerin) müstesna avretini koru!» [Râvi] dedi ki: "Erkek erkekle bir arada olursa?" Şöyle buyurdu: «Eğer onu kimseye göstermemeye güç yetirebilirsen bunu yap!» Dedim ki: "Kişi tek başına, yalnız kaldığında ne yapar?" Şöyle buyurdu: «Kendisinden haya edilmeye Allah, insanlardan daha layıktır.» Âişe radıyallâhu anhâ da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve kendisinin onunla olan hâlini anarak şöyle demiştir: "Ben ondan onu (avret mahallini) görmedim, o da benden onu görmedi." Beşinci Mesele- Âlimler bu ayete dayanarak hamama peştemalsiz girilmesini açıkça haram kılmışlardır. İbn Ömer'den şöyle rivayet edilmiştir: "Kişinin harcadığı en temiz/güzel para, tenhaca bir yerde yıkanmak için hamama verdiği bir dirhemdir." İbn Abbâs'tan da Cuhfe'de ihramlı iken hamama girdiği sahih olarak rivayet edilmiştir. Dolayısıyla erkeklerin peştemalle hamama girmesi caizdir. Kadınlar için de hayız veya nifastan temizlenmek yahut kendilerine isabet eden bir hastalıktan ötürü zaruret hâlinde [hamama girmek] caizdir. Fakat kadınlar için imkân dahilinde ise evlerinde yıkanmaları daha evlâ ve daha faziletlidir. Nitekim Ahmed b. Menî' rivayet edip bize el-Hasen b. Mûsâ rivayet etti, bize İbn Lehîa rivayet etti, bize Zebbân, Sehl b. Muâz'dan, o da babasından, o da Ümmü'd-Derdâ'dan rivayet ettiğine göre [Sehl], Ümmü'd-Derdâ'yı şöyle derken işitmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hamamdan çıktığım esnada benimle karşılaştı ve: «Nereden geliyorsun ey Ümmü'd-Derdâ?» buyurdu. O da: 'Hamamdan' dedi. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, annelerinden birinin evinden başka bir yerde elbisesini çıkaran hiçbir kadın yoktur ki, Rahmân azze ve celle ile kendi arasındaki bütün perdeleri yırtmış olmasın!»" Ebû Bekr el-Bezzâr da Tâvûs'tan, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kendisine hamam denilen binadan sakının!» Sahâbîler: "Ey Allah'ın Resûlü, o kirleri temizler?" dediler. Şöyle buyurdu: «Öyleyse örtünün!» Ebû Muhammed Abdülhak şöyle demiştir: "İnsanların bunu Tâvûs'tan mürsel olarak rivayet etmelerine rağmen bu babdaki hadislerin sened bakımından en sahihi budur. Ebû Dâvûd'un bu hususta yasaklama ve mubah kılmaya dair rivayet ettiği hadislerin ise senetlerinin zayıflığı sebebiyle hiçbirisi sahih değildir. Tirmizî'nin rivayet ettiği de böyledir." Ben derim ki: Günümüzde fazilet ve dindarlık ehlinin hamama girmesi haramdır. Zira insanlara cehalet galip gelmiş ve hamamın ortasına geldiklerinde peştemallarını fırlatıp atmayı basite almışlardır. Öyle ki, heybetli ve ak sakallı bir adamın hamamın ortasında ve dışında, iki uyluğunu birbirine bitiştirmiş vaziyette avreti açık olarak ayakta durduğu ve hiç kimsenin de buna tepki göstermediği görülmektedir. Bu durum erkekler arasında böyle iken ya kadınlarda nasıl olmasın! Bilhassa Mısır diyarında; zira oradaki hamamlar, insanların gözlerine perde olan örtülerden/bölmelerden yoksundur. Güç ve kuvvet ancak Yüce ve Azamet sahibi olan Allah'a aittir!

السَّادِسَةُ- قَالَ الْعُلَمَاءُ: فَإِنِ اسْتَتَرَ فَلْيَدْخُلْ بِعَشَرَةِ شُرُوطٍ: الْأَوَّلُ- أَلَّا يَدْخُلَ إِلَّا بِنِيَّةِ التَّدَاوِي أَوْ بِنِيَّةِ التَّطْهِيرِ عَنِ الرُّحَضَاءِ. الثَّانِي- أَنْ يَعْتَمِدَ أَوْقَاتَ الْخَلْوَةِ أَوْ قِلَّةَ النَّاسِ. الثَّالِثُ- أَنْ يَسْتُرَ عَوْرَتَهُ بِإِزَارٍ صَفِيقٍ. الرَّابِعُ- أَنْ يَكُونَ نَظَرُهُ إِلَى الْأَرْضِ أَوْ يَسْتَقْبِلَ الْحَائِطَ لِئَلَّا يَقَعَ بَصَرُهُ عَلَى مَحْظُورٍ. الْخَامِسُ- أَنْ يُغَيِّرَ مَا يَرَى مِنْ مُنْكَرٍ بِرِفْقٍ، يَقُولُ: اسْتَتِرْ سَتَرَكَ اللَّهُ! السَّادِسُ- إِنْ دَلَكَهُ أَحَدٌ لَا يُمَكِّنُهُ مِنْ عَوْرَتِهِ، مِنْ سُرَّتِهِ إِلَى رُكْبَتِهِ إِلَّا امْرَأَتَهُ أَوْ جَارِيَتَهُ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي الْفَخِذَيْنِ هَلْ هُمَا عَوْرَةٌ أَمْ لَا. السَّابِعُ- أَنْ يَدْخُلَهُ بِأُجْرَةٍ مَعْلُومَةٍ بِشَرْطٍ أَوْ بِعَادَةِ النَّاسِ. الثَّامِنُ- أَنْ يَصُبَّ الْمَاءَ عَلَى قَدْرِ الْحَاجَةِ. التَّاسِعُ- إِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى دُخُولِهِ وَحْدَهُ اتَّفَقَ مَعَ قَوْمٍ يَحْفَظُونَ أَدْيَانَهُمْ عَلَى كِرَائِهِ. الْعَاشِرُ- أَنْ يَتَذَكَّرَ بِهِ جَهَنَّمَ. فَإِنْ لَمْ يُمْكِنْهُ ذَلِكَ كُلُّهُ فَلْيَسْتَتِرْ وَلْيَجْتَهِدْ فِي غَضِّ الْبَصَرِ. ذَكَرَ التِّرْمِذِيُّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ مِنْ حَدِيثِ طَاوُسٍ عَنْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اتَّقُوا بَيْتًا يُقَالُ لَهُ الْحَمَّامُ). قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّهُ يَذْهَبُ بِهِ الْوَسَخُ وَيُذَكِّرُ النَّارَ فَقَالَ: (إِنْ كُنْتُمْ لَا بُدَّ فَاعِلِينَ فَادْخُلُوهُ مُسْتَتِرِينَ). وَخَرَّجَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (نِعْمَ الْبَيْتُ يَدْخُلُهُ الرَّجُلُ الْمُسْلِمُ بَيْتُ الْحَمَّامِ- وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا دَخَلَهُ سَأَلَ اللَّهَ الْجَنَّةَ وَاسْتَعَاذَ بِهِ مِنَ النَّارِ- وَبِئْسَ الْبَيْتُ يَدْخُلُهُ الرَّجُلُ بَيْتُ الْعَرُوسِ (. وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يُرَغِّبُهُ فِي الدُّنْيَا وَيُنْسِيهِ الْآخِرَةَ. قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: فَهَذَا لِأَهْلِ الْغَفْلَةِ، صَيَّرَ اللَّهُ هَذِهِ الدُّنْيَا بِمَا فِيهَا سَبَبًا لِلذِّكْرِ لِأَهْلِ الْغَفْلَةِ لِيَذْكُرُوا بِهَا آخِرَتَهُمْ، فَأَمَّا أَهْلُ الْيَقِينِ فَقَدْ صَارَتِ الْآخِرَةُ نُصْبَ أَعْيُنِهِمْ فَلَا بَيْتَ حَمَّامٍ يُزْعِجُهُ وَلَا بيت عروس

Altıncı Mesele: İlim adamları şöyle demiştir: Şayet kişi örtünürse [hamama] on şartla girsin: Birincisi: Yalnızca tedavi maksadıyla veya humma terinden temizlenme niyetiyle girmelidir. İkincisi: Tenha vakitleri yahut insanların az olduğu zamanları kollamalıdır. Üçüncüsü: Avret yerini kalın/sık dokunmuş bir izâr (peştemal) ile örtmelidir. Dördüncüsü: Gözü harama ilişmesin diye bakışları yere doğru olmalı yahut yüzünü duvara dönmelidir. Beşincisi: Gördüğü münkeri (kötülüğü) yumuşaklıkla değiştirmeli ve: "Örtün, Allah da seni örtsün!" demelidir. Altıncısı: Biri onu keseleyecek/ovacak olursa, eşi veya cariyesi dışında göbeğinden dizine kadar olan avret yerine kimseyi dokundurmamalıdır. İki uyluğun avret olup olmadığı hususunda ise ihtilaf edilmiştir. Yedincisi: Şarta yahut insanların örfüne göre belirlenmiş malum bir ücret karşılığında girmelidir. Sekizincisi: Suyu ihtiyacı miktarınca dökmelidir. Dokuzuncusu: Şayet tek başına girmeye güç yetiremezse, dinlerini koruyan bir toplulukla [hamamı] kiralamak üzere anlaşmalıdır. Onuncusu: Hamam ile cehennemi hatırlamalıdır. Şayet bütün bunlar mümkün olmazsa, yine de örtünmeli ve gözünü [harama bakmaktan] sakınmaya olanca gücüyle gayret etmelidir. Ebû Abdillâh et-Tirmizî, Nevâdiru'l-Usûl adlı eserinde Tâvûs tarikiyle Abdullah b. Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu zikretmiştir: «Kendisine hamam denilen yapıdan sakının!» "Ey Allah'ın Resûlü! Onda kir giderilir ve ateş hatırlanır" denilince şöyle buyurmuştur: «Şayet mutlaka yapacaksanız (girecekseniz), örtünmüş olarak girin!» Yine Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Müslüman bir kimsenin girdiği evlerin ne güzelidir hamam evi —çünkü oraya girdiğinde Allah'tan cenneti diler ve ateşten O'na sığınır—; bir kimsenin girdiği evlerin ne kötüsüdür gerdek evi!» Çünkü bu [ikincisi], onu dünyaya meylettirir ve ona ahireti unutturur. Ebû Abdillâh dedi ki: "Bu [durum], gaflet ehli içindir. Allah bu dünyayı ve içindekileri, ahiretlerini hatırlasınlar diye gaflet ehli için bir zikir/öğüt sebebi kılmıştır. Yakîn ehline gelince; ahiret onların gözleri önündedir. Dolayısıyla onları ne bir hamam telaşlandırır/tedirgin eder ne de bir gerdek evi

يَسْتَفِزُّهُ، لَقَدْ دَقَّتِ الدُّنْيَا بِمَا فِيهَا مِنَ الصِّنْفَيْنِ وَالضَّرْبَيْنِ فِي جَنْبِ الْآخِرَةِ، حَتَّى أَنَّ جَمِيعَ نَعِيمِ الدُّنْيَا فِي أَعْيُنِهِمْ كَنُثَارَةِ الطَّعَامِ مِنْ مَائِدَةٍ عَظِيمَةٍ، وَجَمِيعَ شَدَائِدِ الدُّنْيَا فِي أعينهم كقتله عوقب بها مجرم أو مسي قد كان استوجب [بها] الْقَتْلَ أَوِ الصَّلْبَ مِنْ جَمِيعِ عُقُوبَاتِ أَهْلِ الدُّنْيَا. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ) ٣٠ أَيْ غَضُّ الْبَصَرِ وَحِفْظُ الْفَرْجِ أَطْهَرُ فِي الدِّينِ وَأَبْعَدُ مِنْ دَنَسِ الْأَنَامِ. (إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ) أَيْ عَالِمٌ. (بِما يَصْنَعُونَ) ٣٠ تَهْدِيدٌ وَوَعِيدٌ.

onu baştan çıkarır. Dünya, içindeki bu iki tür ve iki kısımla birlikte ahiretin yanında öyle küçülmüştür ki dünyadaki bütün nimetler onların gözünde büyük bir sofradan dökülen kırıntılar gibidir; dünyadaki bütün sıkıntılar da onların gözünde, dünya ehlinin cezalarından öldürülmeyi veya asılmayı hak etmiş bir suçluya veya günahkâra verilen [bir defalık] idam cezası gibidir. Yedinci Mesele: Yüce Allah'ın: {(ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ)} “Bu onlar için daha temizdir” buyruğu; yani gözü sakınmak ve ırzı/avreti korumak dinde daha temiz ve insanların kirinden daha uzaktır. {(إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ)} “Şüphesiz Allah hakkıyla haberdardır”, yani bilendir. {(بِما يَصْنَعُونَ)} “onların yaptıklarından” buyruğu ise bir tehdit ve sakındırmadır.

[سورة النور (٢٤): آية ٣١]

[Nûr Suresi (24): Ayet 31]

وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْها وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبائِهِنَّ أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنائِهِنَّ أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَّ أَوْ نِسائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣١)

{وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْها وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبائِهِنَّ أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنائِهِنَّ أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَّ أَوْ نِسائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣١)} “Mümin kadınlara da söyle, gözlerini (harama bakmaktan) sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar. Zinetlerini, kendiliğinden görünen kısımları müstesna, açmasınlar. Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar. Zinetlerini; kocalarından, babalarından, kocalarının babalarından, oğullarından, kocalarının oğullarından, kardeşlerinden, kardeşlerinin oğullarından, kız kardeşlerinin oğullarından, kendi kadınlarından, ellerinin altında bulunanlardan (cariyelerden), erkeklerden şehveti kalmamış hizmetçilerden veya kadınların avret yerlerine henüz vakıf olmayan çocuklardan başkasına göstermesinler. Gizledikleri zinetleri bilinsin diye ayaklarını yere vurmasınlar. Ey müminler! Hepiniz toptan Allah'a tövbe ediniz ki kurtuluşa eresiniz.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ) إِلَى قوله: (مِنْ زِينَتِهِنَّ) فِيهِ ثَلَاثٌ وَعِشْرُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ) خَصَّ اللَّهُ ﷾ الْإِنَاثَ هُنَا بِالْخِطَابِ عَلَى طَرِيقِ التَّأْكِيدِ، فَإِنَّ قَوْلَهُ:" قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ" يَكْفِي، لِأَنَّهُ قَوْلٌ عَامٌّ يَتَنَاوَلُ الذَّكَرُ وَالْأُنْثَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، حَسَبَ كُلِّ خِطَابٍ عَامٍّ فِي الْقُرْآنِ. وَظَهَرَ التَّضْعِيفُ فِي" يَغْضُضْنَ" وَلَمْ يَظْهَرْ فِي" يَغُضُّوا" لِأَنَّ لَامَ الْفِعْلِ مِنَ الثَّانِي سَاكِنَةٌ وَمِنَ الْأَوَّلِ مُتَحَرِّكَةٌ، وَهُمَا في موضع

Yüce Allah'ın: { وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ } “Mümin kadınlara da söyle: Gözlerini sakınsınlar, ırzlarını korusunlar ve ziynetlerini açığa vurmasınlar...” kavlinden { مِنْ زِينَتِهِنَّ } “...ziynetlerinden...” kavline kadar olan kısımda yirmi üç mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ } “Mümin kadınlara da söyle” kavlidir. Allah azze ve celle, pekiştirme (tekit) amacıyla burada kadınlara özel olarak hitap etmiştir. Çünkü Kur'an'daki bütün genel hitaplarda olduğu gibi; { قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Mümin erkeklere söyle” kavli, müminlerin erkeğini de kadınını da kapsayan genel bir ifade olduğu için [aslında] yeterliydi. “يَغْضُضْنَ” kelimesinde şeddesiz açılma (fekk-i idğam) ortaya çıkmış, “يَغُضُّوا” kelimesinde ise ortaya çıkmamıştır. Çünkü ikincisinin lâmü'l-fiili sâkin, birincisinin ise harekelidir. Bu ikisi de [...] konumundadır.

جَزْمٍ جَوَابًا. وَبَدَأَ بِالْغَضِّ قَبْلَ الْفَرْجِ لِأَنَّ الْبَصَرَ رَائِدٌ لِلْقَلْبِ، كَمَا أَنَّ الْحُمَّى رَائِدُ الْمَوْتِ. وَأَخَذَ هَذَا الْمَعْنَى بَعْضُ الشُّعَرَاءِ فَقَالَ:

cezm konumundadır. Tıpkı hummanın ölümün habercisi olması gibi, göz de kalbin habercisi ve öncüsü olduğu için fercden (ırzdan) önce gözü sakınmakla başlamıştır. Bazı şairler bu manayı alıp şöyle demişlerdir:

أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْعَيْنَ لِلْقَلْبِ رَائِدٌ ... فَمَا تَأْلَفُ الْعَيْنَانِ فَالْقَلْبُ آلِفُ

Görmez misin ki göz kalbin öncüsüdür ... İki göz neye alışırsa kalp de ona alışır.

وَفِي الْخَبَرِ (النَّظَرُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِيسَ مَسْمُومٌ فَمَنْ غَضَّ بَصَرَهُ أَوْرَثَهُ اللَّهُ الْحَلَاوَةَ فِي قَلْبِهِ). وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِذَا أَقْبَلَتِ الْمَرْأَةُ جَلَسَ الشَّيْطَانُ عَلَى رَأْسِهَا فَزَيَّنَهَا لِمَنْ يَنْظُرُ، فَإِذَا أَدْبَرَتْ جَلَسَ عَلَى عَجُزِهَا فَزَيَّنَهَا لِمَنْ يَنْظُرُ. وَعَنْ خَالِدِ بْنِ أَبِي عِمْرَانَ قَالَ: لَا تُتْبِعَنَّ النَّظْرَةَ النَّظْرَةَ فَرُبَّمَا نَظَرَ الْعَبْدُ نَظْرَةً نَغِلَ مِنْهَا قَلْبُهُ كَمَا يَنْغَلُ الْأَدِيمُ فَلَا يُنْتَفَعُ بِهِ. فَأَمَرَ اللَّهُ ﷾ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَضِّ الْأَبْصَارِ عَمَّا لَا يَحِلُّ، فَلَا يَحِلُّ لِلرَّجُلِ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى الْمَرْأَةِ وَلَا الْمَرْأَةُ إِلَى الرَّجُلِ، فَإِنَّ عَلَاقَتَهَا بِهِ كَعَلَاقَتِهِ بِهَا، وَقَصْدَهَا مِنْهُ كَقَصْدِهِ مِنْهَا. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَى ابْنِ آدَمَ حَظَّهُ من الزنى أَدْرَكَ ذَلِكَ لَا مَحَالَةَ فَالْعَيْنَانِ تَزْنِيَانِ وَزِنَاهُمَا النَّظَرُ ... ) الْحَدِيثَ. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ فِي النَّظَرِ إِلَى الَّتِي لَمْ تَحِضْ مِنَ النِّسَاءِ: لَا يَصْلُحُ النظر إلى شي مِنْهُنَّ مِمَّنْ يُشْتَهَى النَّظَرُ إِلَيْهِنَّ وَإِنْ كَانَتْ صَغِيرَةً. وَكَرِهَ عَطَاءٌ النَّظَرَ إِلَى الْجَوَارِي اللَّاتِي يُبَعْنَ بِمَكَّةَ إِلَّا أَنْ يُرِيدَ أَنْ يَشْتَرِيَ. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْهُ ﵇ أَنَّهُ صَرَفَ وَجْهَ الْفَضْلِ عَنْ الْخَثْعَمِيَّةِ حِينَ سَأَلَتْهُ، وَطَفِقَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا. وَقَالَ ﵇: (الْغَيْرَةُ مِنَ الْإِيمَانِ وَالْمِذَاءُ مِنَ النِّفَاقِ). وَالْمِذَاءُ هُوَ أَنْ يَجْمَعَ الرَّجُلُ بَيْنَ النِّسَاءِ وَالرِّجَالِ ثُمَّ يُخَلِّيهِمْ يُمَاذِي بَعْضُهُمْ بَعْضًا، مَأْخُوذٌ مِنَ الْمَذْيِ. وَقِيلَ: هُوَ إِرْسَالُ الرِّجَالِ إِلَى النِّسَاءِ، مِنْ قَوْلِهِمْ: مَذَيْتُ الْفَرَسَ إِذَا أَرْسَلْتُهَا تَرْعَى. وَكُلُّ ذَكَرٍ يَمْذِي، وَكُلُّ أُنْثَى تَقْذِي، فَلَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ تُبْدِيَ زِينَتَهَا إِلَّا لِمَنْ تَحِلُّ لَهُ، أَوْ لِمَنْ هِيَ مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِ عَلَى التَّأْبِيدِ، فَهُوَ آمَنُ أَنْ يَتَحَرَّكَ طَبْعُهُ إِلَيْهَا لِوُقُوعِ الْيَأْسِ لَهُ منها.

Rivayette [şöyle] gelmiştir: «(Haram olan bir şeye) bakmak, İblis'in zehirli oklarından bir oktur. Kim gözünü [ondan] sakınırsa, Allah onun kalbine [imanın] tatlılığını verir.» Mücâhid şöyle demiştir: "Kadın önden geldiğinde şeytan onun başına oturur ve bakan kimseye onu süsler; arkasını dönüp gittiğinde ise arkasına (kalçasına) oturur ve bakan kimseye onu süsler." Hâlid b. Ebî İmrân'dan [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: "Bakışın peşine [başka bir] bakış ekleme! Zira olur ki kul bir bakış bakar da tabaklanmış derinin bozulup kokuşması gibi kalbi onun yüzünden bozulur da artık ondan faydalanılmaz." Dolayısıyla aziz ve celil olan Allah, mümin erkeklere ve mümin kadınlara helal olmayan şeylerden gözlerini sakınmalarını emretmiştir. Bu sebeple erkeğin kadına bakması da helal değildir, kadının erkeğe bakması da. Zira kadının erkekle olan ilişkisi/bağı, erkeğin kadınla olan ilişkisi gibidir; kadının erkeğe yönelik arzusu da erkeğin kadına yönelik arzusu gibidir. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Şüphesiz Allah Âdemoğlunun zinadan payını yazmıştır, o buna muhakkak ulaşacaktır. İki göz de zina eder ve onların zinası bakmaktır...» hadisin devamı. Zührî, henüz hayız görmemiş kız çocuklarına bakmak hakkında şöyle demiştir: "Kendilerine bakılması şehvet uyandıran kimselerden iseler, küçük de olsa onlardan hiçbir şeye bakmak uygun/helal olmaz." Atâ, satın almak istemesi müstesna, Mekke'de satılan cariyelere bakmayı mekruh görmüştür. Sahîhayn'da (Buhârî ve Müslim) Peygamber aleyhisselâm'dan rivayet edildiğine göre Has'amlı kadın kendisine soru sorduğu ve Fazl kadına bakmaya başladığı vakit, Fazl'ın yüzünü kadından başka tarafa çevirmiştir. Yine aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kıskançlık (gayret) imandandır, mizâ' ise nifaktandır.» Mizâ' (المِذاء): Kişinin kadınlarla erkekleri bir araya getirip sonra birbirleriyle gayrimeşru şekilde serbestçe yakınlaşmalarına göz yummasıdır; mezy (المذي) kelimesinden türemiştir. Şöyle de denilmiştir: [Mizâ], erkekleri kadınların içine salıvermek demektir; bu da Arapların "Otlasın diye saldığımda atı salıverdim (mezeytü'l-feras)" sözünden gelmektedir. Her erkek mezy ifraz eder, her dişi de kızy (akıntı) salgılar. Dolayısıyla Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir kadının ziynetini, kendisine helal olan kimse yahut kendisine ebediyen haram kılınmış olan mahremleri dışındakilere göstermesi helal olmaz. Zira mahrem olan kimse bakımından -ondan ebediyen ümidini kesmiş olması sebebiyle- tabiatının ona karşı meyletmesinden/tahrik olmasından yana daha emindir.

الثَّانِيَةُ- رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ نَبْهَانَ مَوْلَى أُمُّ سَلَمَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهَا وَلِمَيْمُونَةَ وَقَدْ دَخَلَ عَلَيْهَا ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ: (احْتَجِبَا) فَقَالَتَا: إِنَّهُ أَعْمَى، قَالَ: (أَفَعَمْيَاوَانِ أَنْتُمَا أَلَسْتُمَا تُبْصِرَانِهِ). فَإِنْ قِيلَ: هَذَا الْحَدِيثُ لَا يَصِحُّ عِنْدَ أَهْلِ النَّقْلِ لِأَنَّ رَاوِيَهُ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ نَبْهَانُ مَوْلَاهَا وَهُوَ مِمَّنْ لَا يُحْتَجُّ بِحَدِيثِهِ. وَعَلَى تَقْدِيرِ صِحَّتِهِ فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْهُ ﵇ تَغْلِيظٌ عَلَى أَزْوَاجِهِ لِحُرْمَتِهِنَّ كَمَا غُلِّظَ عَلَيْهِنَّ أَمْرُ الْحِجَابِ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ أَبُو دَاوُدَ وَغَيْرُهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ. وَيَبْقَى مَعْنَى الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ الثَّابِتِ وَهُوَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ أَنْ تَعْتَدَّ فِي بَيْتِ أُمِّ شَرِيكٍ، ثُمَّ قَالَ: (تِلْكَ امْرَأَةٌ يَغْشَاهَا أَصْحَابِي اعْتَدِّي عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَإِنَّهُ رَجُلٌ أَعْمَى تَضَعِينَ ثِيَابَكِ وَلَا يَرَاكِ). قُلْنَا: قَدِ اسْتَدَلَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَلَى أَنَّ الْمَرْأَةَ يَجُوزُ لَهَا أَنْ تَطَّلِعَ مِنَ الرَّجُلِ عَلَى مَا لَا يَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَطَّلِعَ مِنَ الْمَرْأَةِ كَالرَّأْسِ وَمُعَلَّقِ الْقُرْطِ، وَأَمَّا الْعَوْرَةُ فَلَا. فَعَلَى هَذَا يَكُونُ مُخَصَّصًا لِعُمُومِ قوله تعالى:" وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ"، وَتَكُونُ" مِنْ" لِلتَّبْعِيضِ كَمَا هِيَ فِي الْآيَةِ قَبْلَهَا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَإِنَّمَا أَمَرَهَا بِالِانْتِقَالِ مِنْ بَيْتِ أُمِّ شَرِيكٍ إِلَى بَيْتِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ لِأَنَّ ذَلِكَ أَوْلَى بِهَا مِنْ بقائها في بيت أمر شَرِيكٍ، إِذْ كَانَتْ أُمُّ شَرِيكٍ مُؤْثَرَةً بِكَثْرَةِ الدَّاخِلِ إِلَيْهَا، فَيَكْثُرُ الرَّائِي لَهَا، وَفِي بَيْتِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ لَا يَرَاهَا أَحَدٌ، فَكَانَ إِمْسَاكُ بَصَرِهَا عَنْهُ أَقْرَبُ مِنْ ذَلِكَ وَأَوْلَى، فَرُخِّصَ لَهَا فِي ذَلِكَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- أَمَرَ اللَّهُ ﷾ النِّسَاءَ بِأَلَّا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ لِلنَّاظِرِينَ، إِلَّا مَا اسْتَثْنَاهُ مِنَ النَّاظِرِينَ فِي بَاقِي الْآيَةِ حِذَارًا مِنْ الِافْتِتَانِ، ثُمَّ اسْتَثْنَى، مَا يَظْهَرُ مِنَ الزِّينَةِ، وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي قَدْرِ ذَلِكَ، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: ظَاهِرُ الزِّينَةِ هُوَ الثِّيَابُ. وَزَادَ ابْنُ جُبَيْرٍ الْوَجْهُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ أَيْضًا وَعَطَاءٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ: الْوَجْهُ وَالْكَفَّانِ وَالثِّيَابُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالْمِسْوَرُ بْنُ مَخْرَمَةَ: ظَاهِرُ الزِّينَةِ هُوَ الْكُحْلُ وَالسِّوَارُ وَالْخِضَابُ إِلَى نِصْفِ الذِّرَاعِ وَالْقِرَطَةُ وَالْفَتَخُ، وَنَحْوُ هَذَا فَمُبَاحٌ أَنْ تُبْدِيَهُ الْمَرْأَةُ لِكُلِّ مَنْ دَخَلَ عَلَيْهَا مِنَ النَّاسِ. وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ عن

İkincisi: Tirmizî, Ümmü Seleme'nin âzatlısı Nebhân'dan şöyle rivayet etmiştir: İbn Ümmü Mektûm onun yanına girdiğinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine ve Meymûne'ye: « احْتَجِبَا » «[Ondan] sakının/örtünün» buyurdu. Onlar: "O âmâdır [bizi görmez]" dediler. Bunun üzerine [Nebî]: « أَفَعَمْيَاوَانِ أَنْتُمَا أَلَسْتُمَا تُبْصِرَانِهِ » «Siz ikiniz de mi âmâsınız, siz onu görmüyor musunuz?» buyurdu. Şayet: "Bu hadis rivayet ehli nezdinde sahih değildir; zira hadisin Ümmü Seleme'den râvisi olan âzatlısı Nebhân, hadisiyle ihticac olunmayan (delil getirilemeyen) bir kimsedir. Sıhhati farz edilse dahi, Nebî aleyhisselâm'ın bu tutumu, hicab emrinin kendilerine ağırlaştırıldığı gibi, hürmet ve saygınlıklarından ötürü eşlerine yönelik hususi bir ağırlaştırmadır (şiddetli bir sakındırmadır); nitekim Ebû Dâvûd ve diğer imâmlar da buna işaret etmiştir. Bu durumda sabit olan sahih hadisin manası geçerliliğini korur; o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Fâtıma bint Kays'a, Ümmü Şerîk'in evinde iddet beklemesini emretmesi, ardından da: « تِلْكَ امْرَأَةٌ يَغْشَاهَا أَصْحَابِي اعْتَدِّي عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَإِنَّهُ رَجُلٌ أَعْمَى تَضَعِينَ ثِيَابَكِ وَلَا يَرَاكِ » «O, ashabımın sıkça uğradığı bir kadındır; sen İbn Ümmü Mektûm'un yanında iddet bekle. Zira o âmâ bir adamdır; elbiseni çıkarabilirsin ve o seni görmez» buyurmasıdır" denilecek olursa; biz deriz ki: Bazı ilim adamları bu hadisle kadının, erkeğin -baş ve küpenin takıldığı yer gibi- erkeğin kadından görmesi caiz olmayan yerlerine bakmasının caiz olduğuna delil getirmişlerdir; avret yerine gelince, [oraya bakması] asla [caiz değildir]. Buna göre [bu hadis], Yüce Allah'ın: { وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ } “Mümin kadınlara da söyle, gözlerini sakınsınlar...” ayetinin umumunu tahsis etmiş (özele indirgemiş) olur ve tıpkı önceki ayette olduğu gibi buradaki { مِنْ } "min" edatı da teb'îz (kısmiyet) bildirir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "[Nebî'nin] ona, Ümmü Şerîk'in evinden İbn Ümmü Mektûm'un evine intikal etmesini emretmesi; Ümmü Şerîk'in evinde kalmasına nispetle bu durumun onun için daha evlâ olmasındandır. Zira Ümmü Şerîk'in evine giren çıkan kimseler çoktu ve dolayısıyla kadını görenler çoğalacaktı; İbn Ümmü Mektûm'un evinde ise onu kimse görmeyecekti. Kadının gözünü ondan sakınması, diğer duruma nazaran daha kolay ve daha uygundu; bundan dolayı kendisine bu hususta ruhsat verilmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir." Üçüncüsü: Yüce Allah, fitneye düşme endişesinden ötürü ayetin devamında istisna kıldığı bakan kimseler müstesna, kadınlara ziynetlerini [yabancı] bakanlara göstermemelerini emretmiş, ardından ziynetten kendiliğinden görünen kısımları istisna etmiştir. İnsanlar bunun miktarı hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Mes'ûd: "Görünen ziynet, dış elbiselerdir" demiştir. İbn Cübeyr buna "yüzü" de eklemiştir. Yine Saîd b. Cübeyr, Atâ ve Evzâî: "Yüz, iki el ayası ve dış elbiselerdir" demişlerdir. İbn Abbâs, Katâde ve el-Misver b. Mahreme ise şöyle demişlerdir: "Görünen ziynet; sürme, bilezik, kolun yarısına kadar kına, küpeler ve fetah (yüzükler) ile benzeri şeylerdir. Kadının bunları, yanına giren insanlardan herkese göstermesi mubahtır." Taberî...

قَتَادَةَ فِي مَعْنَى نِصْفِ الذِّرَاعِ حَدِيثًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَذِكْرُ آخَرَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ إِذَا عَرَكَتْ أَنْ تُظْهِرَ إِلَّا وَجْهَهَا وَيَدَيْهَا إلى ها هنا) وَقَبَضَ عَلَى نِصْفِ الذِّرَاعِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَيَظْهَرُ لِي بِحُكْمِ أَلْفَاظِ الْآيَةِ أَنَّ الْمَرْأَةَ مَأْمُورَةٌ بِأَلَّا تُبْدِيَ وَأَنْ تَجْتَهِدَ فِي الْإِخْفَاءِ لِكُلِّ مَا هُوَ زِينَةٌ، وَوَقَعَ الِاسْتِثْنَاءُ فِيمَا يَظْهَرُ بِحُكْمِ ضَرُورَةِ حَرَكَةٍ فِيمَا لَا بُدَّ مِنْهُ، أَوْ إِصْلَاحِ شَأْنٍ وَنَحْوِ ذَلِكَ. فَ"- مَا ظَهَرَ" عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مِمَّا تُؤَدِّي إِلَيْهِ الضَّرُورَةُ فِي النِّسَاءِ فَهُوَ الْمَعْفُوُّ عَنْهُ. قُلْتُ: هَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْغَالِبُ مِنَ الْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ ظُهُورُهُمَا عَادَةً وَعِبَادَةً وَذَلِكَ فِي الصَّلَاةِ وَالْحَجِّ، فَيَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِثْنَاءُ رَاجِعًا إِلَيْهِمَا. يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂: أَنَّ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ﵄ دَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَعَلَيْهَا ثِيَابٌ رِقَاقٌ، فَأَعْرَضَ عَنْهَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ لَهَا: (يَا أَسْمَاءُ إِنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا بَلَغَتِ الْمَحِيضَ لَمْ يَصْلُحْ أَنْ يُرَى مِنْهَا إِلَّا هَذَا) وَأَشَارَ إِلَى وَجْهِهِ وَكَفَّيْهِ. فَهَذَا أَقْوَى مِنْ جَانِبِ الِاحْتِيَاطِ، وَلِمُرَاعَاةِ فَسَادِ النَّاسِ فَلَا تُبْدِي الْمَرْأَةُ مِنْ زِينَتِهَا إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْ وَجْهِهَا وَكَفَّيْهَا، وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ لَا رَبَّ سِوَاهُ. وَقَدْ قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ مِنْ عُلَمَائِنَا: إِنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا كَانَتْ جَمِيلَةً وَخِيفَ مِنْ وَجْهِهَا وَكَفَّيْهَا الْفِتْنَةُ فَعَلَيْهَا سَتْرُ ذَلِكَ، وَإِنْ كَانَتْ عَجُوزًا أَوْ مُقَبَّحَةً جَازَ أَنْ تَكْشِفَ وَجْهَهَا وَكَفَّيْهَا. الرَّابِعَةُ- الزِّينَةُ عَلَى قِسْمَيْنِ: خِلْقِيَّةٌ وَمُكْتَسَبَةٌ، فَالْخِلْقِيَّةُ وَجْهُهَا فَإِنَّهُ أَصْلُ الزِّينَةِ وَجَمَالُ الْخِلْقَةِ وَمَعْنَى الْحَيَوَانِيَّةِ، لِمَا فِيهِ مِنَ الْمَنَافِعِ وَطُرُقِ الْعُلُومِ. وَأَمَّا الزِّينَةُ الْمُكْتَسَبَةُ فَهِيَ مَا تُحَاوِلُهُ الْمَرْأَةُ فِي تَحْسِينِ خِلْقَتِهَا، كَالثِّيَابِ وَالْحُلِيِّ وَالْكُحْلِ وَالْخِضَابِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تعالى:" خُذُوا زِينَتَكُمْ " [الأعراف: ٣١]. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Katâde'den yarım kol manasında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir hadis zikretmiş, yine Âişe radıyallâhu anhâ'dan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğuna dair başka bir rivayet aktarmıştır: (Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir kadının hayız gördüğü vakit yüzü ve şuraya kadar olan elleri müstesna bir yerini açması helal olmaz) buyurdu ve kolunun yarısını tuttu. İbn Atiyye der ki: Ayetin lafızlarının hükmü gereğince bana öyle görünüyor ki kadın zinet olan her şeyi göstermemekle ve gizlemeye gayret etmekle emrolunmuştur. İstisna ise kaçınılmaz bir hareketin veya bir işi düzeltmenin zaruretiyle kendiliğinden açığa çıkan şeyler hakkında vâki olmuştur. Buna göre "{مَا ظَهَرَ}" (görünen kısım), kadınlar hakkında zaruretin sevk ettiği ve affedilmiş olan kısımdır. Derim ki: Bu güzel bir sözdür; ancak yüz ve ellerin gerek âdeten gerekse namaz ve hac gibi ibadetlerde açığa çıkması çoğunlukla vâki olduğu için istisnanın bu ikisine raci olması uygundur. Buna Ebû Dâvûd'un Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiği şu hadis delalet etmektedir: Esmâ bnt. Ebî Bekir radıyallâhu anhümâ üzerinde ince elbiselerle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ondan yüzünü çevirdi ve ona: (Ey Esmâ! Kadın büluğ çağına erdiğinde ondan şunun ve şunun dışında bir yerin görülmesi uygun olmaz) buyurdu ve yüzüne ve ellerine işaret etti. Bu rivayet ihtiyat açısından ve insanların ahlakının bozulmasını gözetme yönünden daha kuvvetlidir; dolayısıyla kadın zinetinden, yüzü ve ellerinden açığa çıkan kısım dışında hiçbir şeyi göstermez. Muvaffak kılan Allah'tır, O'ndan başka rab yoktur. Âlimlerimizden İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: "Kadın güzel olduğunda ve yüzü ile ellerinden fitne çıkmasından korkulduğunda bunları örtmesi gerekir; şayet yaşlı veya çirkin ise yüzünü ve ellerini açması caizdir." Dördüncü Mesele: Zinet iki kısımdır: Fıtrî (yaratılıştan gelen) ve kesbî (sonradan kazanılan). Fıtrî olan yüzdür; zira yüz zinetin aslı, yaratılışın güzelliği ve sağladığı menfaatler ve ilim yolları sebebiyle canlılığın anlamıdır. Kesbî zinete gelince; bu, kadının elbise, takı, sürme ve kına gibi yaratılışını güzelleştirmek için yaptığı şeylerdir. Nitekim Yüce Allah'ın: "{خُذُوا زِينَتَكُمْ}" [el-A'râf: 31] “Zinetinizi takının” buyruğu da bu kabildendir. Şair de şöyle demiştir:

يَأْخُذْنَ زِينَتَهُنَّ أَحْسَنَ مَا تَرَى ... وَإِذَا عَطِلْنَ فَهُنَّ خَيْرُ عَوَاطِلِ

Gördüğün en güzel zinetlerini takınırlar ... Takısız kaldıklarında ise takısızların en hayırlısıdırlar.

الْخَامِسَةُ- مِنَ الزِّينَةِ ظَاهِرٌ وَبَاطِنٌ، فَمَا ظَهَرَ فَمُبَاحٌ أَبَدًا لِكُلِّ النَّاسِ مِنَ الْمَحَارِمِ وَالْأَجَانِبِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا مَا لِلْعُلَمَاءِ فِيهِ. وَأَمَّا مَا بَطَنَ فَلَا يَحِلُّ إِبْدَاؤُهُ إِلَّا لِمَنْ سَمَّاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى في هذه

Beşinci Mesele: Zinet, zahir (açıkta olan) ve bâtın (gizli olan) kısımlara ayrılır. Zahir olan [zineti açmak/göstermek], gerek mahremler gerekse yabancılar olsun bütün insanlara her zaman mübahtır; ilim adamlarının bu husustaki görüşlerini daha önce zikretmiştik. Bâtın olan zinete gelince; onu açığa çıkarmak ancak Yüce Allah'ın bu

الْآيَةِ، أَوْ حَلَّ مَحَلَّهُمْ. وَاخْتُلِفَ فِي السِّوَارِ، فقالت عائشة: هي من الزينة الظاهرة لأنه في اليدين. وقال مجاهد: هو مِنَ الزِّينَةِ الْبَاطِنَةِ، لِأَنَّهَا خَارِجٌ عَنِ الْكَفَّيْنِ وإنما يكون فِي الذِّرَاعِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَمَّا الْخِضَابُ فَهُوَ مِنَ الزِّينَةِ الْبَاطِنَةِ إِذَا كَانَ فِي الْقَدَمَيْنِ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ) قَرَأَ الْجُمْهُورُ: بِسُكُونِ اللَّامِ الَّتِي هِيَ لِلْأَمْرِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو: فِي رِوَايَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ بكسرها على الأصل، لان الأصل [لَامِ] الْأَمْرِ الْكَسْرُ، وَحُذِفَتِ الْكَسْرَةُ لِثِقَلِهَا، وَإِنَّمَا تَسْكِينُهَا لِتَسْكِينِ عَضُدٍ وَفَخِذٍ. وَ" يَضْرِبْنَ" فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ بِالْأَمْرِ، إِلَّا أَنَّهُ بُنِيَ عَلَى حَالَةٍ وَاحِدَةٍ إِتْبَاعًا لِلْمَاضِي عِنْدَ سِيبَوَيْهِ. وَسَبَبُ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ النِّسَاءَ كُنَّ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ إِذَا غَطَّيْنَ رُءُوسَهُنَّ بِالْأَخْمِرَةِ وَهِيَ الْمَقَانِعُ سَدَلْنَهَا مِنْ وَرَاءِ الظَّهْرِ. قَالَ النَّقَّاشُ: كَمَا يَصْنَعُ النَّبَطُ، فَيَبْقَى النَّحْرُ وَالْعُنُقُ وَالْأُذُنَانِ لَا سَتْرَ عَلَى ذَلِكَ، فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِلَيِّ الْخِمَارِ عَلَى الْجُيُوبِ، وَهَيْئَةُ ذَلِكَ أَنْ تَضْرِبَ الْمَرْأَةُ بِخِمَارِهَا عَلَى جَيْبِهَا لِتَسْتُرَ صَدْرَهَا. رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: رَحِمَ اللَّهُ نِسَاءَ الْمُهَاجِرَاتِ الْأُوَلِ، لَمَّا نَزَلَ:" وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ" شَقَقْنَ أُزُرَهُنَّ فَاخْتَمَرْنَ بِهَا. وَدَخَلَتْ عَلَى عَائِشَةَ حَفْصَةُ بِنْتُ أَخِيهَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ ﵃ وَقَدِ اخْتَمَرَتْ بِشَيْءٍ يَشِفُّ عَنْ عُنُقِهَا وَمَا هُنَالِكَ، فَشَقَّتْهُ عَلَيْهَا وَقَالَتْ: إِنَّمَا يُضْرَبُ بِالْكَثِيفِ الَّذِي يَسْتُرُ. السَّابِعَةُ- الْخُمُرُ: جَمْعُ الْخِمَارِ، وَهُوَ مَا تُغَطِّي بِهِ رَأْسَهَا، وَمِنْهُ اخْتَمَرَتِ الْمَرْأَةُ وَتَخَمَّرَتْ، وَهِيَ حَسَنَةُ الْخُمْرَةِ. وَالْجُيُوبُ: جَمْعُ الْجَيْبِ، وَهُوَ مَوْضِعُ الْقَطْعِ مِنَ الدرع والفميص، وَهُوَ مِنَ الْجَوْبِ وَهُوَ الْقَطْعُ. وَمَشْهُورُ الْقِرَاءَةِ ضَمُّ الْجِيمِ مِنْ" جُيُوبِهِنَّ". وَقَرَأَ بَعْضُ الْكُوفِيِّينَ: بِكَسْرِهَا بِسَبَبِ الْيَاءِ، كَقِرَاءَتِهِمْ ذَلِكَ فِي: بُيُوتٍ وَشُيُوخٍ. وَالنَّحْوِيُّونَ الْقُدَمَاءُ لَا يُجِيزُونَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ وَيَقُولُونَ: بَيْتٌ وَبُيُوتٌ كَفَلْسٍ وَفُلُوسٍ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ عَلَى أَنْ تُبْدَلَ مِنَ الضَّمَّةِ كَسْرَةٌ، فَأَمَّا مَا رُوِيَ عَنْ حَمْزَةَ مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ الضَّمِّ وَالْكَسْرِ فَمُحَالٌ، لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ أَنْ يَنْطِقَ بِهِ إِلَّا عَلَى الْإِيمَاءِ إِلَى مَا لَا يَجُوزُ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ:" عَلى جُيُوبِهِنَّ" أَيْ عَلَى صُدُورِهِنَّ، يَعْنِي عَلَى مَوَاضِعِ جُيُوبِهِنَّ.

ayette belirttiklerine veya onların yerine geçenlere açığa vurmak helal olur. Bilezik hakkında ise ihtilaf edilmiştir: Âişe, onun ellerde bulunması sebebiyle zahir zinetten olduğunu söylemiştir. Mücâhid ise bileziğin bâtın zinetten olduğunu söylemiştir; zira o iki el ayasının dışında kalır ve ancak kolda (ön kolda) bulunur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Kına ise ayaklarda olduğu takdirde bâtın zinetten sayılır. Altıncı Mesele: Yüce Allah'ın: { وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ } “Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar” kavlidir. Cumhur, emir lâmı olan lâm harfini sükûn ile okumuştur. Ebû Amr ise İbn Abbâs rivayetinde aslına uygun olarak kesre ile okumuştur; çünkü emir lâmının aslı kesrelidir; kesre ise ağırlığından dolayı hazfedilmiştir. Onun sükûnlu kılınması, [tıpkı] 'adud' (عَضُد) ve 'fahiz' (فَخِذ) kelimelerinin sükûnlu kılınması gibidir. { يَضْرِبْنَ } fiili emir sebebiyle cezm mahallindedir; ancak Sîbeveyh'e göre maziye tâbi kılınarak tek bir hal üzere mebnî olmuştur. Bu ayetin [nüzul] sebebi şudur: O dönemde kadınlar başlarını hımâr (başörtüleri) -ki bunlar maknâlardır- ile örttüklerinde başörtülerini sırtlarının arkasından salarlardı. Nakkâş: "Nabatîlerin yaptığı gibi" demiştir. Böylece gerdan, boyun ve iki kulak açıkta kalır, örtülmezdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ başörtüsünün yakaların üzerine dolanmasını emretti. Bunun şekli ise kadının göğsünü örtmek için başörtüsünü yakasının üzerine salmasıdır. Buhârî, Âişe'den [radıyallâhu anhâ] şöyle dediğini rivayet etmiştir: « رَحِمَ اللَّهُ نِسَاءَ الْمُهَاجِرَاتِ الْأُوَلِ، لَمَّا نَزَلَ: "وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ" شَقَقْنَ أُزُرَهُنَّ فَاخْتَمَرْنَ بِهَا » «Allah ilk muhacir kadınlara rahmet eylesin. { وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ } “Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar” ayeti indiğinde etekliklerini yarıp onlarla başlarını örttüler.» Âişe'nin yanına kardeşi Abdurrahman'ın kızı Hafsa -radıyallâhu anhümâ- girdi; üzerinde boynunu ve oraları gösteren şeffaf bir başörtüsü vardı. Âişe onu yırttı ve: "Örtünecek şey ancak örten kalın [kumaş] olmalıdır" dedi. Yedinci Mesele: 'Humur' (الْخُمُرُ), 'hımâr'ın (الْخِمَارِ) çoğuludur; o da [kadının] başını örttüğü şeydir. Nitekim kadının başını örtmesi hakkında 'ihtemerat' (اخْتَمَرَتِ) ve 'tehammerat' (تَخَمَّرَتْ) [fiilleri], örtünme tarzının güzelliği hakkında da 'hüsnü'l-hımre' (حَسَنَةُ الْخُمْرَةِ) denir. 'Cüyûb' (الْجُيُوبُ) ise 'ceyb'in (الْجَيْبِ) çoğuludur; zırh ve gömlekten kesilen [yaka] yeridir. Bu da yarmak/kesmek anlamına gelen 'cevb'den (الْجَوْبِ) türemiştir. Meşhur olan kıraat, { جُيُوبِهِنَّ } kelimesinin cîm harfinin dammeli okunmasıdır. Kûfelilerin bir kısmı ise { بُيُوتٍ } ve { شُيُوخٍ } kelimelerini okudukları gibi 'yâ' harfi sebebiyle kesre ile okumuşlardır. Eski nahivciler bu kıraate cevaz vermemekte ve "fels / fulûs" gibi "beyt / büyût" denilir demektedirler. Zeccâc ise şöyle demiştir: "Dammeden kesreye bedel yapılmak suretiyle caiz olur. Hamza'dan rivayet edilen damme ile kesreyi bir arada toplama şekline gelince, bu imkânsızdır; caiz olmayan bir şeye işaret etmekten başka kimse bunu telaffuz etmeye güç yetiremez." Mukâtil ise: "{ عَلى جُيُوبِهِنَّ } yani göğüslerinin üzerine, yakalarının bulunduğu yerlerin üzerine demektir" demiştir.

الثَّامِنَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْجَيْبَ إِنَّمَا يَكُونُ فِي الثَّوْبِ مَوْضِعَ الصَّدْرِ. وَكَذَلِكَ كَانَتِ الْجُيُوبُ فِي ثِيَابِ السَّلَفِ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، عَلَى مَا يَصْنَعُهُ النِّسَاءُ عِنْدَنَا بِالْأَنْدَلُسِ وَأَهْلُ الدِّيَارِ الْمِصْرِيَّةِ مِنَ الرِّجَالِ وَالصِّبْيَانِ وَغَيْرِهِمْ. وَقَدْ تَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ (بَابَ جَيْبِ الْقَمِيصِ مِنْ عِنْدِ الصَّدْرِ وَغَيْرِهِ) وَسَاقَ حَدِيثَ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: ضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَثَلَ الْبَخِيلِ وَالْمُتَصَدِّقِ كَمَثَلِ رَجُلَيْنِ عَلَيْهِمَا جُبَّتَانِ مِنْ حَدِيدٍ قَدِ اضْطَرَّتْ أَيْدِيهُمَا إِلَى ثُدِيِّهِمَا وَتَرَاقِيهِمَا ... (الْحَدِيثَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بِكَمَالِهِ، وَفِيهِ: قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: فَأَنَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ بِأُصْبُعَيْهِ هَكَذَا فِي جَيْبِهِ، فَلَوْ رَأَيْتُهُ يُوَسِّعُهَا وَلَا تَتَوَسَّعُ. فَهَذَا يُبَيِّنُ لَكَ أَنَّ جَيْبَهُ ﵇ كَانَ فِي صَدْرِهِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ فِي مَنْكِبِهِ لَمْ تَكُنْ يَدَاهُ مُضْطَرَّةً إِلَى ثَدْيَيْهِ وَتَرَاقِيهِ. وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ حَسَنٌ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ) البعل هُوَ الزَّوْجُ وَالسَّيِّدُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ في حَدِيثِ جِبْرِيلَ: (إِذَا وَلَدَتِ الْأَمَةُ بَعْلَهَا) يَعْنِي سَيِّدَهَا، إِشَارَةٌ إِلَى كَثْرَةِ السَّرَارِيِّ بِكَثْرَةِ الْفُتُوحَاتِ، فَيَأْتِي الْأَوْلَادُ مِنَ الْإِمَاءِ فَتُعْتَقُ كُلُّ أُمٍّ بِوَلَدِهَا وَكَأَنَّهُ سَيِّدُهَا الَّذِي مَنَّ عَلَيْهَا بِالْعِتْقِ، إِذْ كَانَ الْعِتْقُ حَاصِلًا لَهَا مِنْ سَبَبِهِ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. قُلْتُ: وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﵇ فِي مَارِيَةَ: (أَعْتَقَهَا وَلَدُهَا) فَنُسِبَ الْعِتْقُ إِلَيْهِ. وَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ تَأْوِيلَاتِ هَذَا الْحَدِيثِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. مَسْأَلَةٌ- فَالزَّوْجُ وَالسَّيِّدُ يَرَى الزِّينَةَ مِنَ الْمَرْأَةِ وَأَكْثَرَ مِنَ الزِّينَةِ إِذْ كُلُّ مَحَلٍّ مِنْ بَدَنِهَا حَلَالٌ لَهُ لَذَّةً وَنَظَرًا. وَلِهَذَا الْمَعْنَى بَدَأَ بِالْبُعُولَةِ، لِأَنَّ اطِّلَاعَهُمْ يَقَعُ عَلَى أَعْظَمِ مِنْ هَذَا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ" [المؤمنون: ٦ - ٥]. الْعَاشِرَةُ- اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي جَوَازِ نَظَرِ الرَّجُلِ إِلَى فَرْجِ الْمَرْأَةِ، عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا- يَجُوزُ، لِأَنَّهُ إِذَا جَازَ لَهُ التَّلَذُّذُ بِهِ فَالنَّظَرُ أولى. وقيل: لا يجوز، لقول عائشة

Sekizinci Mesele: Bu ayette, elbisenin yakasının (ceyb) ancak göğüs hizasında olacağına dair delil vardır. Selef'in -rıdvânullâhi aleyhim- elbiselerindeki yakalar da böyledir; nitekim bizim buralarda, Endülüs'teki kadınların ve Mısır diyarındaki erkek, çocuk ve diğer kimselerin yaptığı da böyledir. Buhârî -rahmetullâhi teâlâ aleyh- "(Gömleğin Göğüs Kısmından ve Başka Yerden Açılan Yakası Bâbı)" şeklinde başlık koymuş ve Ebû Hüreyre'nin şu hadisini nakletmiştir: O şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cimri ile sadaka veren kimsenin misalini, üzerlerinde ellerini göğüslerine ve köprücük kemiklerine doğru sıkıştıran demirden iki zırh bulunan iki adamın misaline benzetti... (Hadisin devamı vardır ve tamamı daha önce geçmişti). Bu rivayette şu da yer almaktadır: Ebû Hüreyre dedi ki: "Ben Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem iki parmağıyla yakasında şöyle yaparken gördüm; onu genişletmeye çalışırken görseydin [şaşardın], oysa o genişlemiyordu". İşte bu, Peygamber'in aleyhisselâm elbise yakasının göğsünde olduğunu sana açıklar; çünkü şayet omzunda olsaydı, elleri göğsüne ve köprücük kemiklerine doğru sıkışıp kalmazdı. Bu da güzel bir istidlaldir (delil getirmedir). Dokuzuncu Mesele: Yüce Allah'ın: { إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ } “Kocalarından başkasına” buyruğudur. Ba'l (بَعْل), Arap kelamında koca ve efendi demektir. Nitekim Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl hadisinde geçen: « إِذَا وَلَدَتِ الْأَمَةُ بَعْلَهَا » «Cariye efendisini doğurduğu zaman...» yani seyyidini [doğurduğu zaman] sözü de bundandır. Bu, fetihlerin çoğalmasıyla cariyelerin artacağına, cariyelerden çocukların dünyaya gelip her annenin çocuğu sebebiyle hürriyetine kavuşacağına ve azat edilme sebebi çocuk olduğu için çocuğun âdeta ona hürriyeti bahşeden efendisi konumunda olacağına işarettir; bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. Ben de derim ki: Hz. Peygamber'in aleyhisselâm Mâriye hakkında söylediği: « أَعْتَقَهَا وَلَدُهَا » «Onu çocuğu azat etti» sözü de bu kabildendir ve böylece azat edilme çocuğa nispet edilmiştir. Bu da söz konusu hadisin en güzel tevillerindendir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Mesele: Koca ve efendi kadının zinetini ve zinetten fazlasını görebilir; zira lezzet alma ve bakma bakımından kadının bedenindeki her yer ona helaldir. İşte bu mânadan ötürü [ayette] önce kocalar zikredilmiştir; çünkü onların muttali oluşu bundan daha büyüğüne vâkidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ } “Onlar ki avret yerlerini korurlar; ancak eşleri yahut ellerinin altında bulunan [cariyeleri] müstesnadır. Zira onlar [bu hususta] kınanacak değillerdir” [el-Mü'minûn: 5-6]. Onuncu Mesele: Erkeğin kadının fercine bakmasının caiz olup olmadığı hususunda insanlar iki görüşe ayrılmıştır: Birincisi: Caizdir; çünkü ondan lezzet alması caiz olduğuna göre bakması evleviyetle caizdir. Bir görüşe göre de caiz değildir; çünkü Âişe

رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا فِي ذِكْرِ حَالِهَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: (ما رَأَيْتُ ذَلِكَ مِنْهُ وَلَا رَأَى ذَلِكَ مِنِّي) وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، وَهَذَا مَحْمُولٌ عَلَى الْأَدَبِ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَقَدْ قَالَ أَصْبَغُ مِنْ عُلَمَائِنَا: يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَلْحَسَهُ بِلِسَانِهِ. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: أَمَّا الزَّوْجُ وَالسَّيِّدُ فَيَجُوزُ لَهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى سَائِرِ الْجَسَدِ وَظَاهِرِ الْفَرْجِ دُونَ بَاطِنِهِ. وَكَذَلِكَ الْمَرْأَةُ يَجُوزُ أَنْ تَنْظُرَ إِلَى عَوْرَةِ زَوْجِهَا، وَالْأَمَةُ إِلَى عَوْرَةِ سَيِّدِهَا. قُلْتُ: وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (النَّظَرُ إِلَى الْفَرْجِ يُورِثُ الطَّمْسَ) أَيِ الْعَمَى، أَيْ فِي النَّاظِرِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْوَلَدَ بَيْنَهُمَا يُولَدُ أَعْمَى. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْحَادِيَةَ عشرة- لما ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْأَزْوَاجَ وَبَدَأَ بِهِمْ ثَنَّى بِذَوِي الْمَحَارِمِ وَسَوَّى بَيْنَهُمْ فِي إِبْدَاءِ الزِّينَةِ، وَلَكِنْ تَخْتَلِفُ مَرَاتِبُهُمْ بِحَسَبِ مَا فِي نُفُوسِ الْبَشَرِ. فَلَا مِرْيَةَ أَنَّ كَشْفَ الْأَبِ وَالْأَخِ عَلَى الْمَرْأَةِ أَحْوَطُ مِنْ كَشْفِ وَلَدِ زَوْجِهَا. وَتَخْتَلِفُ مَرَاتِبُ مَا يُبْدَى لَهُمْ، فَيُبْدَى لِلْأَبِ مَا لَا يَجُوزُ إِبْدَاؤُهُ لِوَلَدِ الزَّوْجِ. وَقَدْ ذَكَرَ الْقَاضِي إِسْمَاعِيلُ عَنِ الْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ ﵄ أَنَّهُمَا كَانَا لَا يَرَيَانِ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ رُؤْيَتَهُمَا لَهُنَّ تَحِلُّ. قَالَ إِسْمَاعِيلُ: أَحْسَبُ أَنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ ذَهَبَا فِي ذَلِكَ إِلَى أَنَّ أَبْنَاءَ الْبُعُولَةِ لَمْ يُذْكَرُوا فِي الْآيَةِ الَّتِي فِي أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ، وَهِيَ قَوْلُهُ تعالى:" لا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ" [الأحزاب: ٥٥]. وَقَالَ فِي سُورَةِ النُّورِ:" وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ" الْآيَةَ. فَذَهَبَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِلَى هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَهَبَ الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ إِلَى الْآيَةِ أخرى. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ) يُرِيدُ ذُكُورَ أَوْلَادِ الْأَزْوَاجِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ أَوْلَادُ الْأَوْلَادِ وَإِنْ سَفَلُوا، مِنْ ذُكْرَانٍ كَانُوا أَوْ إِنَاثٍ، كَبَنِي الْبَنِينَ وَبَنِي الْبَنَاتِ. وَكَذَلِكَ آبَاءُ الْبُعُولَةِ وَالْأَجْدَادُ وَإِنْ عَلَوْا مِنْ جِهَةِ الذُّكْرَانِ لِآبَاءِ الْآبَاءِ وَآبَاءِ الْأُمَّهَاتِ، وَكَذَلِكَ أَبْنَاؤُهُنَّ وَإِنْ سَفَلُوا. وَكَذَلِكَ أَبْنَاءُ الْبَنَاتِ وَإِنْ سَفَلْنَ، فَيَسْتَوِي فِيهِ أَوْلَادُ الْبَنِينَ وَأَوْلَادُ الْبَنَاتِ. وَكَذَلِكَ أَخَوَاتُهُنَّ، وهم من ولده الْآبَاءِ وَالْأُمَّهَاتِ أَوْ أَحَدِ الصِّنْفَيْنِ. وَكَذَلِكَ بَنُو الاخوة

[Âişe] radıyallâhu anhâ'nın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan hâlini anlatırken söylediği: «ما رَأَيْتُ ذَلِكَ مِنْهُ وَلَا رَأَى ذَلِكَ مِنِّي» «Ben ondan orayı görmedim, o da benden orayı görmedi» sözüdür. Ancak birinci görüş daha sahihtir; bu rivayet ise edebe hamledilir. Bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. Âlimlerimizden Asbağ: "Kişinin diliyle orayı yalaması caizdir" demiştir. İbn Huveyzimendâd ise şöyle demiştir: "Kocaya ve efendiye gelince; bedenin diğer kısımlarına ve fercin içine değil sadece dışına bakması caizdir. Aynı şekilde kadının da kocasının avret yerine, cariyenin de efendisinin avret yerine bakması caizdir." Ben [Kurtubî] derim ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «النَّظَرُ إِلَى الْفَرْجِ يُورِثُ الطَّمْسَ» «[Eşinin] avret yerine bakmak körlüğe yol açar.» Yani bakanda körlük meydana getirir. [Aralarında] doğacak çocuğun kör doğacağı da söylenmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. On Birinci Mesele: Yüce Allah kocaları zikredip onlarla başlayınca, ardından mahrem akrabaları sıralamış ve ziyneti gösterme hususunda onları eşit kılmıştır. Fakat insanların iç dünyalarında bulunana göre bunların dereceleri farklılık gösterir. Nitekim babanın ve erkek kardeşin kadını görmesinin, kocasının oğlunun görmesinden daha ihtiyatlı olduğunda şüphe yoktur. Onlara gösterilecek yerlerin derecesi de farklılık gösterir; babaya gösterilebilecek yerler, kocanın oğluna gösterilmesi caiz olmayan yerlerdir. Kâdı İsmâil, Hasan ve Hüseyin'den radıyallâhu anhümâ nakletmiştir ki onlar müminlerin annelerini görmezlerdi. İbn Abbâs ise onların [müminlerin annelerini] görmelerinin helal olduğunu söylemiştir. İsmâil der ki: "Sanırım Hasan ve Hüseyin bu hususta, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşleri hakkındaki ayette kocaların oğullarının zikredilmediği görüşüne dayanmışlardır; o da Yüce Allah'ın: {لا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ} “Onlara babaları hakkında bir günah yoktur...” [el-Ahzâb 33/55] ayetidir. Nûr Suresi'nde ise: {وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ} “Ziynetlerini kocalarından başkasına göstermesinler...” [en-Nûr 24/31] ayeti yer almaktadır. İbn Abbâs bu ayeti esas almış, Hasan ile Hüseyin ise diğer ayeti esas almışlardır." On İkinci Mesele: Yüce Allah'ın: {(أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ)} “yahut kocalarının oğullarına” buyruğu, kocaların erkek çocuklarını kastetmektedir. Bu kapsama, erkek olsun kız olsun ne kadar aşağı inerse insin çocukların çocukları -oğulların erkek çocukları ve kızların erkek çocukları gibi- da girer. Aynı şekilde kocaların babaları ve dedeleri de -ister baba tarafından dedeler ister anne tarafından dedeler olsun- ne kadar yukarı çıkarsa çıksın bu hükümdedir. Kadınların kendi oğulları ne kadar aşağı inerse insin ve kızlarının oğulları da ne kadar aşağı inerse insin yine böyledir; binaenaleyh oğulların çocukları ile kızların çocukları bu hususta eşittir. Aynı şekilde onların [erkek] kardeşleri de -ki onlar hem anne-baba bir hem de bunlardan biri bir olan kardeşlerdir- [bu hükümdedir]. Erkek kardeşlerin oğulları da böyledir...

وَبَنُو الْأَخَوَاتِ وَإِنْ سَفَلُوا مِنْ ذُكْرَانٍ كَانُوا أَوْ إِنَاثٍ كَبَنِي بَنِي الْأَخَوَاتِ وَبَنِي بَنَاتِ الْأَخَوَاتِ. وَهَذَا كُلُّهُ فِي مَعْنَى مَا حَرُمَ مِنَ الْمَنَاكِحِ، فَإِنَّ ذَلِكَ عَلَى الْمَعَانِي فِي الْوِلَادَاتِ وَهَؤُلَاءِ مَحَارِمٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي [النِّسَاءِ]. وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ الْعَمَّ وَالْخَالَ كَسَائِرِ الْمَحَارِمِ فِي جَوَازِ النَّظَرِ لَهُمَا إِلَى مَا يَجُوزُ لَهُمْ. وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ ذِكْرُ الرَّضَاعِ، وَهُوَ كَالنَّسَبِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَعِنْدَ الشَّعْبِيِّ وَعِكْرِمَةَ لَيْسَ الْعَمُّ وَالْخَالُ مِنَ الْمَحَارِمِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: لَمْ يَذْكُرْهُمَا فِي الْآيَةِ لِأَنَّهُمَا تَبَعَانِ لِأَبْنَائِهِمَا. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ نِسائِهِنَّ) يَعْنِي الْمُسْلِمَاتِ، وَيَدْخُلُ فِي هَذَا الْإِمَاءُ الْمُؤْمِنَاتُ، وَيَخْرُجُ مِنْهُ نِسَاءُ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَغَيْرِهِمْ، فَلَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ مُؤْمِنَةٍ أَنْ تَكْشِفَ شَيْئًا مِنْ بَدَنِهَا بَيْنَ يَدَيِ امْرَأَةٍ مُشْرِكَةٍ إِلَّا أَنْ تَكُونَ أَمَةً لَهَا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ". وَكَانَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَعُبَادَةُ بْنُ نُسَيٍّ وَهِشَامٌ الْقَارِئُ يَكْرَهُونَ أَنْ تُقَبِّلَ النَّصْرَانِيَّةُ الْمُسْلِمَةَ أَوْ تَرَى عَوْرَتَهَا، وَيَتَأَوَّلُونَ" أَوْ نِسائِهِنَّ". وَقَالَ عُبَادَةُ بْنُ نُسَيٍّ: وَكَتَبَ عُمَرُ ﵁ إِلَى أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ: أَنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّ نِسَاءَ أَهْلِ الذِّمَّةِ يَدْخُلْنَ الْحَمَّامَاتِ مَعَ نِسَاءِ الْمُسْلِمِينَ، فَامْنَعْ مِنْ ذَلِكَ، وَحُلْ دُونَهُ، فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ تَرَى الذِّمِّيَّةُ عُرْيَةَ الْمُسْلِمَةِ. قَالَ: فَعِنْدَ ذَلِكَ قَامَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَابْتَهَلَ وَقَالَ: أَيُّمَا امْرَأَةٍ تَدْخُلُ الْحَمَّامَ مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ لَا تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تُبَيِّضَ وَجْهَهَا فَسَوَّدَ اللَّهُ وَجْهَهَا يَوْمَ تَبْيَضُّ الْوُجُوهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَا يَحِلُّ لِلْمُسْلِمَةِ أَنْ تَرَاهَا يَهُودِيَّةٌ أَوْ نَصْرَانِيَّةٌ، لِئَلَّا تَصِفَهَا لِزَوْجِهَا. وَفِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ خِلَافٌ لِلْفُقَهَاءِ. فَإِنْ كَانَتِ الْكَافِرَةُ أَمَةً لِمُسْلِمَةٍ جَازَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَى سَيِّدَتِهَا، وَأَمَّا غَيْرُهَا فَلَا، لِانْقِطَاعِ الْوِلَايَةِ بَيْنَ أَهْلِ الْإِسْلَامِ وَأَهْلِ الْكُفْرِ، وَلِمَا ذَكَرْنَاهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ) ظَاهِرُ الْآيَةِ يَشْمَلُ الْعَبِيدَ وَالْإِمَاءَ الْمُسْلِمَاتِ وَالْكِتَابِيَّاتِ. وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنْ مَذْهَبِ عَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ ﵄. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا بَأْسَ أَنْ يَنْظُرَ الْمَمْلُوكُ إِلَى شَعْرِ مَوْلَاتِهِ. وَقَالَ أَشْهَبُ: سُئِلَ مَالِكٌ أَتُلْقِي الْمَرْأَةُ خِمَارَهَا بَيْنَ يَدَيِ الْخَصِيِّ؟ فَقَالَ نَعَمْ، إِذَا كان

Kız kardeşlerin oğulları da -ister erkek ister kadın olsunlar- ne kadar aşağı inerse insin böyledir; kız kardeşlerin oğullarının oğulları ve kız kardeşlerin kızlarının oğulları gibi. Bunların hepsi nikâhı haram kılınanlar kapsamındadır; zira bu hüküm doğumlardaki manalara (nesep bağına) göredir ve bunlar mahremdir. Bu husus daha önce [en-Nisâ Suresi'nde] geçmişti. Cumhur, amca ve dayının da diğer mahremler gibi, onlara helal olan yerlere bakmalarının caiz olduğu görüşündedir. Ayette süt bağı zikredilmemiştir; o da daha önce geçtiği üzere nesep gibidir. Şa'bî ve İkrime'ye göre ise amca ve dayı mahremlerden değildir. İkrime: "Ayet-i kerimede onların zikredilmemesi, oğullarına tâbi oldukları içindir" demiştir. On Üçüncü Mesele: Yüce Allah'ın: {أَوْ نِسائِهِنَّ} “yahut kendi kadınlarına” buyruğu Müslüman kadınlar demektir. Mümin cariyeler de buna dâhildir. Ehl-i zimmetten ve diğerlerinden olan müşrik kadınlar ise bunun dışındadır. Dolayısıyla mümin bir kadının, kendisine ait bir cariye olması müstesna, müşrik bir kadının yanında bedeninden bir yeri açması helal değildir. İşte Yüce Allah'ın: {أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ} “yahut ellerinin altında bulunan cariyelerine” buyruğunun anlamı budur. İbn Cüreyc, Ubâde b. Nusey ve Hişâm el-Kārî, Hristiyan bir kadının Müslüman bir kadını öpmesini veya avretini görmesini mekruh görürler ve: {أَوْ نِسائِهِنَّ} “yahut kendi kadınlarına” ayetini bu şekilde tevil ederlerdi. Ubâde b. Nusey şöyle demiştir: Ömer radıyallâhu anh, Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'a şöyle yazdı: "Bana ulaştığına göre zimmî kadınlar, Müslüman kadınlarla birlikte hamamlara giriyormuş. Buna engel ol ve mani ol; çünkü zimmî bir kadının Müslüman kadının çıplak yerini görmesi caiz değildir." [Ubâde] dedi ki: Bunun üzerine Ebû Ubeyde ayağa kalkıp yakarışta bulunarak şöyle dedi: "Hangi kadın bir mazereti olmaksızın, sırf yüzünü güzelleştirmek amacıyla hamama girerse, yüzlerin ağaracağı günde Allah onun yüzünü kara çıkarsın!" İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: "Müslüman kadını Yahudi veya Hristiyan bir kadının görmesi, gidip de onu kocasına tarif etmemesi için helal değildir." Bu meselede fakihler arasında ihtilaf vardır. Şayet kâfir kadın Müslüman bir kadının cariyesi ise hanımefendisine bakması caizdir; ancak başkası ise caiz değildir. Zira İslam ehli ile küfür ehli arasındaki velayet bağı kopmuştur ve zikrettiğimiz sebeplerden ötürüdür. Doğrusunu en iyi Allah bilir. On Dördüncü Mesele: Yüce Allah'ın: {أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ} “yahut sahip oldukları köleler/cariyeler” buyruğunun zahiri; erkek köleleri, Müslüman ve Ehl-i kitap olan cariyeleri kapsar. İlim ehlinden bir topluluğun görüşü budur; Âişe ve Ümmü Seleme'nin radıyallâhu anhümâ mezhebinin zahiri de böyledir. İbn Abbâs: "Kölenin, hanımefendisinin saçına bakmasında bir beis yoktur" demiştir. Eşheb dedi ki: Mâlik'e, "Kadın, hadım erkeğin yanında başörtüsünü çıkarabilir mi?" diye soruldu; o da: "Evet, eğer...

مَمْلُوكًا لَهَا أَوْ لِغَيْرِهَا، وَأَمَّا الْحُرُّ فَلَا. وَإِنْ كَانَ فَحْلًا كَبِيرًا وَغْدًا تَمْلِكُهُ، لَا هَيْئَةَ لَهُ وَلَا مَنْظَرَ فَلْيَنْظُرْ إِلَى شَعْرِهَا. قَالَ أَشْهَبُ قَالَ مَالِكٌ: لَيْسَ بِوَاسِعٍ أَنْ تَدْخُلَ جَارِيَةُ الْوَلَدِ أَوِ الزَّوْجَةِ عَلَى الرَّجُلِ الْمِرْحَاضَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ". وَقَالَ أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ: يَنْظُرُ الْغُلَامُ الْوَغْدُ إِلَى شَعْرِ سَيِّدَتِهِ، وَلَا أُحِبُّهُ لِغُلَامِ الزَّوْجِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: لَا تَغُرَّنَّكُمْ هَذِهِ الْآيَةُ" أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ" إِنَّمَا عُنِيَ بِهَا الْإِمَاءُ وَلَمْ يُعْنَ بِهَا الْعَبِيدُ. وَكَانَ الشَّعْبِيُّ يَكْرَهُ أَنْ يَنْظُرَ الْمَمْلُوكُ إِلَى شَعْرِ مَوْلَاتِهِ. وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَتَى فَاطِمَةَ بِعَبْدٍ قَدْ وَهَبَهُ لَهَا، قَالَ: وَعَلَى فَاطِمَةَ ثَوْبٌ إِذَا غَطَّتْ بِهِ رَأْسَهَا لَمْ يَبْلُغْ إِلَى رِجْلَيْهَا، وَإِذَا غَطَّتْ بِهِ رِجْلَيْهَا لَمْ يَبْلُغْ إِلَى رَأْسِهَا، فَلَمَّا رَأَى النَّبِيُّ ﷺ مَا تَلْقَى مِنْ ذَلِكَ قَالَ: (إِنَّهُ لَا بَأْسَ عَلَيْكِ إِنَّمَا هُوَ أَبُوكِ وَغُلَامُكِ). الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ) " أَيْ غَيْرِ أُولِي الْحَاجَةِ وَالْإِرْبَةُ الْحَاجَةُ، يُقَالُ: أَرِبْتُ كَذَا آرِبُ أَرَبًا. وَالْإِرْبُ وَالْإِرْبَةُ وَالْمَأْرُبَةُ وَالْأَرَبُ: الْحَاجَةُ، وَالْجَمْعُ مَآرِبُ، أَيْ حَوَائِجُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى " [طه: ١٨] وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ طَرَفَةُ:

ister kendisine ister başkasına ait bir köle olsun [çıkarabilir]; hür erkeğe gelince, hayır. Kadının mülkiyetinde bulunan erkek köle; yaşlı, değersiz/düşkün, gösterişsiz ve albenisiz biri ise kadının saçına bakabilir.' Eşheb dedi ki: Mâlik şöyle dedi: 'Çocuğun veya eşin cariyesinin bir erkeğin yanına helada girmesi caiz değildir; çünkü Yüce Allah: "{أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ}" “yahut ellerinizin altında bulunanlar” buyurmuştur.' Eşheb, Mâlik'ten şunu da nakletmiştir: 'Düşkün/alelade köle efendisi olan kadının saçına bakabilir; fakat kocanın kölesi için bunu uygun görmem.' Saîd b. el-Müseyyeb ise şöyle demiştir: '"{أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ}" “veya ellerinin altında bulunanlar” ayeti sizi yanıltmasın; bununla sadece cariyeler kastedilmiştir, erkek köleler kastedilmemiştir.' Şa‘bî de erkek kölenin hanımefendisinin saçına bakmasını mekruh görürdü. Bu aynı zamanda Mücâhid ve Atâ'nın da görüşüdür. Ebû Dâvûd'un Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Fâtıma'ya hibe ettiği bir köleyi getirdi. [Enes] dedi ki: Fâtıma'nın üzerinde öyle bir elbise vardı ki, başını örttüğünde ayaklarına yetişmiyor, ayaklarını örttüğünde ise başına yetişmiyordu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun bu sıkıntılı durumunu görünce: (Sana bir günah yoktur; zira o sadece baban ve kölendir) buyurdu. On Beşinci Mesele: Yüce Allah'ın: {(أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ)} “yahut erkeklerden ihtiyaç sahibi olmayan tâbiler” buyruğu, [kadına] ihtiyacı olmayan kimseler demektir. İrbe (الْإِرْبَةُ), ihtiyaç anlamına gelir. Nitekim: [Arapçada] Eribtü kezâ âribu ereben (أَرِبْتُ كَذَا آرِبُ أَرَبًا) denir. İrb (الْإِرْبُ), irbe (الْإِرْبَةُ), me'rübe (الْمَأْرُبَةُ) ve ereb (الْأَرَبُ) kelimeleri 'ihtiyaç' demektir; çoğulu ise meârib (مَآرِبُ) olup 'ihtiyaçlar' manasındadır. Yüce Allah'ın: "{وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى}" [Tâhâ 20/18] “benim bunlarda başka ihtiyaçlarım da vardır” buyruğu da bu köktendir ve daha önce geçmişti. Tarafe şöyle demiştir:

إِذَا الْمَرْءُ قَالَ الجهل والحوب والخنى» ... تَقَدَّمَ يَوْمًا ثُمَّ ضَاعَتْ مَآرِبُهُ

İnsan cehalet, günah ve çirkin sözler söylerse, Bir gün öne geçse bile ardından amaçları/ihtiyaçları zayi olup gider.

وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ:" أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ" فَقِيلَ: هُوَ الْأَحْمَقُ الَّذِي لَا حَاجَةَ بِهِ إِلَى النِّسَاءِ. وَقِيلَ الْأَبْلَهُ. وَقِيلَ: الرَّجُلُ يَتْبَعُ الْقَوْمَ فَيَأْكُلُ مَعَهُمْ وَيَرْتَفِقُ بِهِمْ، وَهُوَ ضَعِيفٌ لَا يَكْتَرِثُ لِلنِّسَاءِ وَلَا يَشْتَهِيهِنَّ. وَقِيلَ الْعِنِّينُ. وَقِيلَ الْخَصِيُّ. وَقِيلَ الْمُخَنَّثُ. وَقِيلَ الشَّيْخُ الْكَبِيرُ، وَالصَّبِيُّ الَّذِي لَمْ يُدْرِكْ. وَهَذَا الِاخْتِلَافُ كُلُّهُ مُتَقَارِبُ الْمَعْنَى، وَيَجْتَمِعُ فِيمَنْ لَا فَهْمَ لَهُ وَلَا هِمَّةَ يَنْتَبِهُ بِهَا إِلَى أَمْرِ النِّسَاءِ. وَبِهَذِهِ الصِّفَةِ كَانَ هِيتُ الْمُخَنَّثُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فلما سَمِعَ مِنْهُ مَا سَمِعَ مِنْ وَصْفِ مَحَاسِنِ المرأة: بادية بنة غَيْلَانَ، أَمَرَ بِالِاحْتِجَابِ مِنْهُ. أَخْرَجَ حَدِيثَهُ مُسْلِمٌ وَأَبُو دَاوُدَ وَمَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ وَغَيْرُهُمْ عَنْ

İlim ehli, [Yüce Allah'ın]: { أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ } “Yahut erkeklerden [kadına] ihtiyacı bulunmayan tâbiler...” buyruğunun anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şöyle ki: Bunun, kadınlara karşı herhangi bir arzusu olmayan ahmak kişi olduğu söylenmiştir. Ebleh (saf/akılsız) kimse olduğu da söylenmiştir. Bir topluluğa tâbi olup onlarla birlikte yiyen, onlardan faydalanan; zayıf, kadınlara aldırış etmeyen ve onlara şehvet duymayan kimse olduğu da söylenmiştir. İnnîn (iktidarsız), hadım, muhannes, yaşlı pîrfânî ve henüz büluğ çağına ermemiş çocuk olduğu da söylenmiştir. Bütün bu farklı görüşler birbirine yakın anlamlar taşımakta olup, kadınlar meselesine dikkat kesilecek bir kavrayışı ve arzusu bulunmayan kimsede toplanmaktadır. Muhannes Hît de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in nezdinde bu vasıftaydı; ancak onun, Gaylân'ın kızı Bâdiye adlı kadının güzelliklerini vasfettiğini işitince, ondan tesettüre riayet edilip gizlenilmesini emretti. Bu hadisi Müslim, Ebû Dâvûd, el-Muvatta'da Mâlik ve diğerleri...

هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: ذَكَرَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ حَبِيبٍ عَنْ حَبِيبٍ كَاتِبِ مَالِكٍ قَالَ قُلْتُ لِمَالِكٍ: إِنَّ سُفْيَانَ زَادَ فِي حَدِيثِ ابْنَةِ غَيْلَانَ: (أَنَّ مُخَنَّثًا يُقَالُ لَهُ هِيتُ) وَلَيْسَ فِي كِتَابِكَ هِيتُ؟ فَقَالَ مَالِكٌ: صَدَقَ، هُوَ كَذَلِكَ وَغَرَّبَهُ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى الْحِمَى وَهُوَ مَوْضِعٌ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ ذَاتِ الشِّمَالِ مِنْ مَسْجِدِهَا. قَالَ حَبِيبٌ وَقُلْتُ لِمَالِكٍ: وَقَالَ سُفْيَانُ فِي الْحَدِيثِ: إِذَا قَعَدَتْ تَبَنَّتْ، وَإِذَا تَكَلَّمَتْ تَغَنَّتْ. قَالَ مَالِكٌ: صَدَقَ، هُوَ كَذَلِكَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: مَا ذَكَرَهُ حَبِيبٌ كَاتِبُ مَالِكٍ عَنْ سُفْيَانَ أَنَّهُ قَالَ فِي الْحَدِيثِ يَعْنِي حَدِيثَ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ (أَنَّ مُخَنَّثًا يُدْعَى هِيتًا) فَغَيْرُ مَعْرُوفٍ عِنْدَ أَحَدٍ مِنْ رُوَاتِهِ عَنْ هِشَامٍ، لَا ابْنُ عُيَيْنَةَ وَلَا غَيْرُهُ، وَلَمْ يَقُلْ فِي نَسَقِ الْحَدِيثِ (إِنَّ مُخَنَّثًا يُدْعَى هِيتًا) وَإِنَّمَا ذَكَرَهُ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ بَعْدَ تَمَامِ الْحَدِيثِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ عَنْ سُفْيَانَ أَنَّهُ يَقُولُ فِي الْحَدِيثِ: إِذَا قَعَدَتْ تَبَنَّتْ وَإِذَا تَكَلَّمَتْ تَغَنَّتْ. هَذَا مَا لَمْ يَقُلْهُ سُفْيَانُ وَلَا غَيْرُهُ فِي حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، وَهَذَا اللَّفْظُ لَا يُوجَدُ إِلَّا مِنْ رِوَايَةِ الْوَاقِدِيِّ، وَالْعَجَبُ أَنَّهُ يَحْكِيهِ عَنْ سُفْيَانَ وَيَحْكِي عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ كَذَلِكَ، فَصَارَتْ رِوَايَةً عَنْ مَالِكٍ، وَلَمْ يَرْوِهِ عَنْ مَالِكٍ غَيْرُ حَبِيبٍ وَلَا ذَكَرَهُ عَنْ سُفْيَانَ غَيْرُهُ أَيْضًا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَحَبِيبٌ كَاتِبُ مَالِكٍ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ ضَعِيفٌ عِنْدَ جَمِيعِهِمْ، لَا يكتب حديثه ولا يلتفت إلى ما يجئ بِهِ. ذَكَرَ الْوَاقِدِيُّ وَالْكَلْبِيُّ أَنَّ هِيتًا الْمُخَنَّثَ قَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُمَيَّةَ الْمَخْزُومِيِّ وَهُوَ أَخُو أُمِّ سَلَمَةَ لِأَبِيهَا، وَأُمُّهُ عَاتِكَةَ عَمَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، قال لَهُ وَهُوَ فِي بَيْتِ أُخْتِهِ أُمِّ سَلَمَةَ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَسْمَعُ: إِنْ فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ الطَّائِفَ فَعَلَيْكَ بِبَادِيَةَ بِنْتِ غَيْلَانَ بْنِ سَلَمَةَ الثَّقَفِيِّ، فَإِنَّهَا تُقْبِلُ بِأَرْبَعٍ وَتُدْبِرُ بِثَمَانٍ، مَعَ ثَغْرٍ كَالْأُقْحُوَانِ، إِنْ جَلَسَتْ تَبَنَّتْ وَإِنْ تَكَلَّمَتْ تَغَنَّتْ، بَيْنَ رِجْلَيْهَا كَالْإِنَاءِ الْمَكْفُوءِ، وَهِيَ كَمَا قَالَ قَيْسُ بْنُ الْخَطِيمِ،

Hişâm b. Urve'den, o Urve'den, o da Âişe'den rivayet etmiştir. Ebû Ömer dedi ki: Abdülmelik b. Habîb, Mâlik'in kâtibi Habîb'den şöyle nakletti: Mâlik'e dedim ki: 'Süfyân, Gaylân'ın kızı hadisinde: (Hît denilen bir muhannes) ilavesini yaptı, oysa senin kitabında Hît ismi geçmiyor?' Bunun üzerine Mâlik: 'Doğru söylemiş, öyledir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu Himâ'ya sürgün etti; orası Zülhuleyfe'de, mescidinin sol tarafında bulunan bir yerdir' dedi. Habîb dedi ki: Mâlik'e dedim ki: 'Süfyân hadiste: «Oturduğu zaman genişçe oturur, konuştuğu zaman şarkı söylercesine konuşur» ifadesini de zikretti.' Mâlik: 'Doğru söylemiş, öyledir' dedi. Ebû Ömer der ki: Mâlik'in kâtibi Habîb'in Süfyân'dan naklettiği, Hişâm b. Urve hadisinde geçen: (Hît denilen bir muhannes) şeklindeki ifade, Hişâm'dan rivayet eden ravilerin hiçbirinde —ne İbn Uyeyne ne de başkasında— bilinmemektedir. Hadisin akışı içinde (Hît denilen bir muhannes) denmemiştir; bunu sadece İbn Cüreyc hadisin tamamlanmasından sonra zikretmiştir. Aynı şekilde onun Süfyân'dan naklettiği 'Oturduğu zaman genişçe oturur, konuştuğu zaman şarkı söylercesine konuşur' sözünü de Hişâm b. Urve hadisinde ne Süfyân ne de başkası söylemiştir. Bu lafız ancak Vâkıdî'nin rivayetinde bulunmaktadır. Şaşılacak olan şudur ki, bunu Süfyân'dan aktarmakta ve Mâlik'ten de böyle olduğunu nakletmektedir; böylece Mâlik'ten gelen bir rivayet haline gelmiştir. Oysa bunu Mâlik'ten Habîb'den başkası rivayet etmemiş, Süfyân'dan da başkası zikretmemiştir; Allah en doğrusunu bilir. Mâlik'in kâtibi Habîb ise hadisi metruk, hepsinin nezdinde zayıf bir kimsedir; hadisi yazılmaz ve getirdiği rivayetlere itibar edilmez. Vâkıdî ve Kelbî'nin zikrettiğine göre Muhannes Hît, Ümmü Seleme'nin baba bir kardeşi ve annesi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in halası Âtike olan Abdullah b. Ümeyye el-Mahzûmî'ye —o kız kardeşi Ümmü Seleme'nin evindeyken ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de dinliyorken— şöyle dedi: 'Eğer Allah size Tâif'in fethini nasip ederse, Gaylân b. Seleme es-Sekafî'nin kızı Bâdiye'yi kaçırma! Zira o, gelirken dört [kıvrımla] gelir, giderken sekiz [kıvrımla] gider. Papatya gibi dişleri vardır; oturduğunda genişçe yayılır, konuştuğunda şarkı söylercesine edalı konuşur; bacaklarının arası ters çevrilmiş bir kap gibidir. O, tam da Kays b. el-Hatîm'in dediği gibidir:

تَغْتَرِقُ الطَّرْفَ وَهِيَ لَاهِيَةٌ ... كَأَنَّمَا شَفَّ وجهها نزف

Bakışları bütünüyle üzerine çeker de kendisi bundan habersizdir, Sanki [hafif bir] kan kaybı yüzünün rengini inceltip soldurmuştur.

بَيْنَ شُكُولِ النِّسَاءِ خِلْقَتُهَا ... قَصْدٌ فَلَا جَبْلَةَ وَلَا قَضَفُ

Kadınlar arasında yaratılışı dengelidir, Ne aşırı iri yarı/şişman ne de aşırı zayıftır

تَنَامُ عَنْ كُبْرِ شَأْنِهَا فَإِذَا ... قَامَتْ رُوَيْدًا تَكَادُ تَنْقَصِفُ

Vaktinin çoğunu uyuyarak geçirir, Yavaşça ayağa kalktığında ise sanki [narinliğinden] kırılacak gibi olur.'

فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: (لَقَدْ غَلْغَلْتَ النَّظَرَ إِلَيْهَا يَا عَدُوَّ اللَّهِ). ثُمَّ أَجْلَاهُ عَنِ الْمَدِينَةِ إِلَى الْحِمَى. قَالَ: فَلَمَّا افْتُتِحَتِ الطَّائِفُ تَزَوَّجَهَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ فَوَلَدَتْ لَهُ مِنْهُ بُرَيْهَةَ، فِي قَوْلِ الْكَلْبِيِّ. وَلَمْ يَزَلْ هِيتُ بِذَلِكَ الْمَكَانِ حَتَّى قُبِضَ النَّبِيُّ ﷺ، فَلَمَّا وَلِيَ أَبُو بَكْرٍ كُلِّمَ فِيهِ فَأَبَى أَنْ يَرُدَّهُ، فَلَمَّا وَلِيَ عُمَرُ كُلِّمَ فِيهِ فَأَبَى، ثُمَّ كُلِّمَ فِيهِ عُثْمَانُ بَعْدُ. وَقِيلَ: إِنَّهُ قَدْ كَبِرَ وَضَعُفَ وَاحْتَاجَ، فَأَذِنَ لَهُ أَنْ يَدْخُلَ كُلَّ جُمُعَةٍ فَيَسْأَلُ وَيَرْجِعُ إِلَى مَكَانِهِ. قَالَ: وَكَانَ هِيتُ مَوْلًى لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ [أَبِي] أُمَيَّةَ الْمَخْزُومِيِّ، وَكَانَ لَهُ طُوَيْسٌ أَيْضًا، فَمِنْ ثَمَّ قَبِلَ الْخَنَثَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: يُقَالُ" بَادِيَةُ" بِالْيَاءِ وَ" بَادِنَةُ" بِالنُّونِ، وَالصَّوَابُ فِيهِ عِنْدَهُمْ بِالْيَاءِ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِهِمْ، وَكَذَلِكَ ذَكَرَهُ الزُّبَيْرِيُّ بِالْيَاءِ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- وَصَفَ التَّابِعِينَ بِ"- غَيْرِ" لِأَنَّ التَّابِعِينَ غَيْرُ مَقْصُودِينَ بِأَعْيَانِهِمْ، فَصَارَ اللَّفْظُ كَالنَّكِرَةِ. وَ" غَيْرِ" لَا يَتَمَحَّضُ نَكِرَةً فَجَازَ أَنْ يَجْرِيَ وَصْفًا عَلَى الْمَعْرِفَةِ. وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ هُوَ بَدَلٌ. وَالْقَوْلُ فِيهَا كَالْقَوْلِ فِي" غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ " [الفاتحة: ٧]. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَابْنُ عَامِرٍ" غَيْرَ" بِالنَّصْبِ فَيَكُونُ اسْتِثْنَاءً، أَيْ يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ لِلتَّابِعِينَ إِلَّا ذَا الْإِرْبَةِ مِنْهُمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا، أَيْ وَالَّذِينَ يَتَّبِعُونَهُنَّ عَاجِزِينَ عَنْهُنَّ، قَالَهُ أَبُو حَاتِمٍ. وَذُو الْحَالِ مَا فِي" التَّابِعِينَ" مِنَ الذَّكَرِ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوِ الطِّفْلِ) اسْمُ جِنْسٍ بِمَعْنَى الْجَمْعِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ نَعْتُهُ بِ"- الَّذِينَ". وَفِي مُصْحَفِ حَفْصَةَ" أَوِ الْأَطْفَالِ" عَلَى الْجَمْعِ. وَيُقَالُ: طِفْلٌ مَا لَمْ يُرَاهِقِ الحلم. و (يَظْهَرُوا) معناه يطلعوا بالوطي، أَيْ لَمْ يَكْشِفُوا عَنْ عَوْرَاتِهِنَّ لِلْجِمَاعِ لِصِغَرِهِنَّ. وَقِيلَ: لَمْ يَبْلُغُوا أَنْ يُطِيقُوا النِّسَاءَ، يُقَالُ: ظهرت على كذا أي علمته، وظهرت

Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Ey Allah'ın düşmanı! Sen ona pek dikkatle/inceden inceye bakmışsın!» buyurdu. Sonra onu Medine'den Himâ'ya sürgün etti. [Râvî] dedi ki: Tâif fethedilince Kelbî'nin kavline göre Abdurrahman b. Avf o kadınla evlendi ve kadından Büreyhe adında bir çocuğu oldu. Hît, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edinceye kadar o yerde [sürgünde] kalmaya devam etti. Ebû Bekir halife olunca onun hakkında [affedilmesi için] kendisiyle konuşuldu, fakat o geri döndürmeyi kabul etmedi. Ömer halife olunca onun hakkında kendisiyle konuşuldu, o da kabul etmedi. Daha sonra Osman ile konuşuldu. Denildi ki: "O artık yaşlandı, zayıf düştü ve muhtaç hâle geldi." Bunun üzerine Osman, her cuma günü [Medine'ye] girip dilenmesine ve ardından yerine dönmesine izin verdi. [Râvî] dedi ki: Hît, Abdullah b. [Ebî] Ümeyye el-Mahzûmî'nin mevlâsı idi. Onun ayrıca Tuvays adında bir mevlâsı daha vardı; işte hunsalığı/muhannesliği oradan almıştı. Ebû Ömer şöyle dedi: Yâ harfiyle "Bâdiye" (بَادِيَةُ) ve nûn harfiyle "Bâdine" (بَادِنَةُ) şeklinde söylenir; onlara göre doğru olan yâ iledir ve bu çoğunluğun kavlidir; Zübeyrî de bunu yâ ile zikretmiştir. On Altıncı Mesele: Ayette tâbi'în (bağlılar) kelimesi "{غَيْرِ}" ile nitelenmiştir; çünkü tâbi'în ile bizzat belirli kimseler kastedilmemiştir, bu sebeple lafız nekra (belirsiz) gibi olmuştur. "{غَيْرِ}" kelimesi ise sırf nekra olmadığından ma'rife (belirli) bir kelimeye sıfat kılınması caiz olmuştur. Dilersen onun bedel olduğunu da söyleyebilirsin. Buradaki durum, { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } “Gazaba uğrayanların değil” [Fâtiha: 7] ayetindeki durum gibidir. Âsım ve İbn Âmir "{غَيْرَ}" kelimesini nasb ile okumuşlardır; bu durumda istisna olur; yani "ziynetlerini, aralarındaki ihtiyaç sahibi olanlar hariç tâbi'îne gösterirler" takdirindedir. Hâl olması da caizdir; Ebû Hâtim'in belirttiğine göre bu, "onlara tâbi olanların kadınlara karşı güç yetiremez/iktidarsız hâlde bulunmaları" demektir. Hâl sahibi ise "{التَّابِعِينَ}" kelimesindeki zamirdir. On Yedinci Mesele: Yüce Allah'ın { أَوِ الطِّفْلِ } “yahut çocukların” buyruğu, çoğul anlamında bir cins ismidir; bunun delili de kendisinden sonra gelen "{الَّذِينَ}" lafzıyla nitelenmesidir. Hafsa'nın mushafında çoğul olarak "{أَوِ الْأَطْفَالِ}" şeklindedir. Henüz büluğa ermemiş kimseye 'tıfl' (çocuk) denir. "{يَظْهَرُوا}" ifadesinin anlamı ise cinsî münasebetle vâkıf olmaktır; yani [kadınların] küçük yaşta olmaları sebebiyle cima için avret yerlerine henüz muttali olmamışlardır. Bir diğer görüşe göre ise kadınlara güç yetirecek/arzu duyacak çağa ulaşmamışlardır. Nitekim bir şeyi öğrendim/vâkıf oldum anlamında 'zahartü alâ kezâ' (ظهرت على كذا), ona üstün gelip boyun eğdirdim anlamında da 'zahartü...

عَلَى كَذَا أَيْ قَهَرْتُهُ. وَالْجُمْهُورُ عَلَى سُكُونِ الْوَاوِ مِنْ" عَوْراتِ" لِاسْتِثْقَالِ الْحَرَكَةِ عَلَى الْوَاوِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَتْحُ الْوَاوِ، مِثْلُ جَفْنَةٍ وَجَفَنَاتٍ. وَحَكَى الْفَرَّاءُ أَنَّهَا لُغَةُ قَيْسٍ" عَوْراتِ" [بِفَتْحِ [الْوَاوِ. النَّحَّاسُ: وَهَذَا هُوَ الْقِيَاسُ، لِأَنَّهُ لَيْسَ بِنَعْتٍ، كَمَا تَقُولُ: جَفْنَةٌ وَجَفَنَاتٌ، إِلَّا أَنَّ التَّسْكِينَ أَجْوَدُ فِي" عَوْراتِ" وَأَشْبَاهِهِ، لِأَنَّ الْوَاوَ إِذَا تَحَرَّكَتْ وَتَحَرَّكَ مَا قَبْلَهَا قُلِبَتْ أَلِفًا، فَلَوْ قِيلَ هَذَا لَذَهَبَ الْمَعْنَى. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي وُجُوبِ سَتْرِ مَا سِوَى الْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ مِنْهُ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا- لَا يَلْزَمُ، لِأَنَّهُ لَا تَكْلِيفَ عَلَيْهِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ. وَالْآخَرُ- يَلْزَمُهُ، لِأَنَّهُ قَدْ يَشْتَهِي وَقَدْ تَشْتَهِي أَيْضًا هِيَ، فَإِنْ رَاهَقَ فَحُكْمُهُ حُكْمُ الْبَالِغِ وُجُوبَ السَّتْرِ. وَمِثْلُهُ الشَّيْخُ الَّذِي سَقَطَتْ شَهْوَتُهُ اخْتُلِفَ فِيهِ أَيْضًا عَلَى قَوْلَيْنِ كَمَا فِي الصَّبِيِّ، وَالصَّحِيحُ بَقَاءُ الْحُرْمَةِ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أن السوأتين عَوْرَةٌ مِنَ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ، وَأَنَّ الْمَرْأَةَ كُلَّهَا عَوْرَةٌ، إِلَّا وَجْهَهَا وَيَدَيْهَا فَإِنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِيهِمَا. وَقَالَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ فِي الرَّجُلِ: مِنْ سُرَّتِهِ إِلَى رُكْبَتِهِ عَوْرَةٌ، لَا يَجُوزُ أَنْ تُرَى. وَقَدْ مَضَى فِي] الْأَعْرَافِ [الْقَوْلُ فِي هَذَا مُسْتَوْفًى. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- قَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ: عَوْرَةُ الْمَرْأَةِ مَعَ عَبْدِهَا مِنَ السُّرَّةِ إِلَى الرُّكْبَةِ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَكَأَنَّهُمْ ظَنُّوهَا رَجُلًا أَوْ ظَنُّوهُ امْرَأَةً، وَاللَّهُ تَعَالَى قَدْ حَرَّمَ الْمَرْأَةَ عَلَى الْإِطْلَاقِ لِنَظَرٍ أَوْ لَذَّةٍ، ثُمَّ اسْتَثْنَى اللَّذَّةَ لِلْأَزْوَاجِ وَمِلْكِ الْيَمِينِ، ثُمَّ اسْتَثْنَى الزِّينَةَ لِاثْنَيْ عَشَرَ شَخْصًا الْعَبْدُ مِنْهُمْ، فَمَا لَنَا وَلِذَلِكَ! هَذَا نَظَرٌ فَاسِدٌ وَاجْتِهَادٌ عَنِ السَّدَادِ مُتَبَاعِدٌ. وَقَدْ تَأَوَّلَ بَعْضُ النَّاسِ قَوْلَهُ:" أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ" عَلَى الْإِمَاءِ دُونَ الْعَبِيدِ، مِنْهُمْ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، فَكَيْفَ يُحْمَلُونَ عَلَى الْعَبِيدِ ثم يلحقون بالنساء هذا بعيد جدا! [قال ابن العربي] وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ التَّقْدِيرَ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ مِنْ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ، حَكَاهُ الْمَهْدَوِيُّ. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ) الآية، أَيْ لَا تَضْرِبُ الْمَرْأَةُ بِرِجْلِهَا إِذَا مَشَتْ لِتُسْمِعَ صَوْتَ خَلْخَالِهَا، فَإِسْمَاعُ صَوْتِ الزِّينَةِ كَإِبْدَاءِ الزينة وأشد،

[...bir şeye] galip geldim, yani onu kahrettim [demektir]. Âlimlerin cumhuru, vâv harfi üzerindeki harekenin ağırlığından ötürü "عَوْرَاتِ" (avrat) kelimesindeki vâv harfini sükûn ile okumuştur. İbn Abbâs'tan ise 'cefnetün-cefenât' gibi vâv harfinin fethasıyla okuduğu rivayet edilmiştir. Ferrâ da bunun Kays kabilesinin lehçesi olduğunu ve vâv'ın fethasıyla [averât şeklinde] okunduğunu nakletmiştir. en-Nehhâs şöyle der: Kıyasa uygun olan da budur; çünkü bu bir sıfat değildir, nitekim 'cefnetün-cefenât' dersin. Ne var ki 'avrat' ve benzeri kelimelerde sükûn ile okumak daha uygundur. Çünkü vâv harekeli olup kendinden önceki harf de harekeli olduğunda elif'e dönüşür; eğer böyle denseydi mana kaybolurdu. On Sekizinci [Mesele]- İlim adamları, ondan [çocuktan] yüz ve iki el dışındaki yerleri örtmenin vacip olup olmadığı hususunda iki görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: [Örtünmek] gerekmez; zira o henüz mükellef değildir. Sahih olan da budur. İkincisi: [Örtünmek] gerekir; çünkü çocuk şehvet duyabilir veya kadın da ona karşı şehvet duyabilir. Şayet ergenlik çağına yaklaşmışsa, örtünmenin vacip olması bakımından hükmü bülûğa ermiş kimsenin hükmü gibidir. Aynı şekilde şehveti kalmamış yaşlı kimse (şeyh) hakkında da çocukta olduğu gibi iki farklı görüş ileri sürülmüştür. İbnü'l-Arabî'nin belirttiğine göre sahih olan, haramlığın baki kalmasıdır. On Dokuzuncu [Mesele]- Müslümanlar, erkekte ve kadında iki avret mahallinin (sev'eteyn) avret olduğu ve kadının -yüzü ve elleri hakkında ihtilaf etmiş olsalar da- bütünüyle avret olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. İlim adamlarının çoğunluğu erkek hakkında: 'Göbeğinden dizine kadar olan kısım avrettir, görülmesi caiz değildir' demiştir. Bu konudaki açıklama [el-A'râf] [suresinde] etraflıca geçmişti. Yirminci [Mesele]- Rey ehli [Hanefîler] şöyle demiştir: 'Kadının kendi kölesine karşı avret yeri göbeğinden dizine kadardır.' İbnü'l-Arabî der ki: 'Sanki onlar kadını bir erkek ya da köleyi bir kadın sanmışlardır! Oysa Yüce Allah bakma veya lezzet alma maksadıyla kadını [yabancı erkeklere] mutlak olarak haram kılmış, sonra lezzeti eşler ve cariyeler (mülk-i yemîn) için istisna etmiştir. Daha sonra da ziyneti, aralarında kölenin de bulunduğu on iki kişiye göstermeyi istisna etmiştir. O halde bize ne oluyor da böyle hükmediyoruz! Bu bozuk bir anlayış ve isabetten uzak bir içtihattır.' Bazı kimseler -ki Saîd b. el-Müseyyeb de bunlardandır- Yüce Allah'ın: { أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ } “Yahut sahip oldukları cariyeler” ayetini köleleri değil, sadece cariyeleri kapsar şeklinde tevil etmişlerdir. Durum böyleyken erkek köleler nasıl bu kapsama sokulup kadınlar gibi kabul edilebilir? Bu son derece uzak bir ihtimaldir! [İbnü'l-Arabî der ki:] Ayetin takdirinin 'Yahut sahip oldukları kimselerden erkeklik gücü bulunmayanlar' veya 'Erkeklerden arzu ve ihtiyacı olmayan tâbiler' şeklinde olduğu da söylenmiştir; bunu el-Mehdevî nakletmiştir. Yirmi Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ } “[Gizledikleri ziynetleri bilinsin diye] ayaklarını da [yere] vurmasınlar” ayeti, kadın yürürken halhalının sesini duyurmak için ayağını yere vurmasın demektir. Zira ziynetin sesini işittirmek, bizzat ziyneti açığa vurmak gibidir, hatta [tahrik bakımından] daha da ileridir;

وَالْغَرَضُ التَّسَتُّرُ. أَسْنَدَ الطَّبَرِيُّ عَنِ الْمُعْتَمِرِ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ قَالَ: زَعَمَ حَضْرَمِيٌّ أَنَّ امْرَأَةً اتَّخَذَتْ بُرَتَيْنِ مِنْ فِضَّةٍ وَاتَّخَذَتْ جَزْعًا فَجُعِلَتْ فِي سَاقِهَا فَمَرَّتْ عَلَى الْقَوْمِ فَضَرَبَتْ بِرِجْلِهَا الْأَرْضَ فَوَقَعَ الْخَلْخَالُ عَلَى الْجَزْعِ فَصَوَّتَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَسَمَاعُ هَذِهِ الزِّينَةِ أَشَدُّ تَحْرِيكًا لِلشَّهْوَةِ مِنْ إِبْدَائِهَا، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْهُنَّ فَرَحًا بِحُلِيِّهِنَّ فَهُوَ مَكْرُوهٌ. وَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْهُنَّ تَبَرُّجًا وَتَعَرُّضًا لِلرِّجَالِ فَهُوَ حَرَامٌ مَذْمُومٌ. وَكَذَلِكَ مَنْ ضَرَبَ بِنَعْلِهِ مِنَ الرِّجَالِ، إِنْ فَعَلَ ذَلِكَ تَعَجُّبًا حَرُمَ، فَإِنَّ الْعُجْبَ كَبِيرَةٌ. وَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ تَبَرُّجًا لَمْ يَجُزْ. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَالَ مَكِّيٌّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى آيَةٌ أَكْثَرَ ضَمَائِرَ مِنْ هَذِهِ، جَمَعَتْ خَمْسَةً وَعِشْرِينَ ضَمِيرًا لِلْمُؤْمِنَاتِ مِنْ مَخْفُوضٍ وَمَرْفُوعٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَتُوبُوا" أَمْرٌ. وَلَا خِلَافَ بَيْنِ الْأُمَّةِ فِي وُجُوبِ التَّوْبَةِ، وَأَنَّهَا فَرْضٌ مُتَعَيِّنٌ، وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِيهَا فِي" النِّسَاءِ" وَغَيْرِهَا فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَةِ ذَلِكَ. وَالْمَعْنَى: وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ فَإِنَّكُمْ لَا تَخْلُونَ مِنْ سَهْوٍ وَتَقْصِيرٍ فِي أَدَاءِ حُقُوقِ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَا تَتْرُكُوا التَّوْبَةَ فِي كُلِّ حَالٍ. الثَّانِيَةُ- قَرَأَ الْجُمْهُورُ (أَيُّهَ) بِفَتْحِ الْهَاءِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ بِضَمِّهَا، وَوَجْهُهُ أَنْ تُجْعَلَ الْهَاءُ مِنْ نَفْسِ الْكَلِمَةِ، فَيَكُونَ إِعْرَابُ الْمُنَادَى فِيهَا. وَضَعَّفَ أَبُو عَلِيٍّ ذَلِكَ جِدًّا وَقَالَ: آخِرُ الِاسْمِ هُوَ الْيَاءُ الثَّانِيَةُ مِنْ أَيُّ، فَالْمَضْمُومُ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ آخِرَ الِاسْمِ، وَلَوْ جاز ضم الهاء ها هنا لِاقْتِرَانِهَا بِالْكَلِمَةِ لَجَازَ ضَمُّ الْمِيمِ فِي" اللَّهُمَّ" لِاقْتِرَانِهَا بِالْكَلِمَةِ فِي كَلَامٍ طَوِيلٍ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ إِذَا ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قِرَاءَةٌ فَلَيْسَ إِلَّا اعْتِقَادُ الصِّحَّةِ فِي اللُّغَةِ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ هُوَ الْحُجَّةُ. وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:

asıl gaye ise örtünmektir. Taberî, Mu'temir'den, o da babasından şöyle rivayet etmiştir: Hadramî bir adamın anlattığına göre bir kadın gümüşten iki halhal ve siyah-beyaz akik boncukları edinip bunları bacağına taktı; bir topluluğun yanından geçerken ayağını yere vurdu, halhal boncuklara çarpıp ses çıkardı; bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Zeccâc: 'Bu ziynetin sesini işitmek, onu görmekten şehveti daha çok tahrik edicidir' demiştir. Yirmi İkinci Mesele: Kadınlardan kim takılarıyla sevinip böbürlenerek bunu yaparsa mekruhtur; kim de açılıp saçılarak erkeklerin dikkatini çekmek amacıyla bunu yaparsa haram ve kınanmıştır. Aynı şekilde erkeklerden kim ayakkabısını [ses çıkarsın diye] vurursa, eğer bunu kibirlenerek yaparsa haram olur; zira kibir büyük günahtır. Bunu gösteriş ve caka satmak için yaparsa caiz olmaz. Yirmi Üçüncü Mesele: Mekkî —Allah Teâlâ ona rahmet etsin— şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda bundan daha çok zamir barındıran başka bir ayet yoktur; mümin kadınlara ait mecrur ve merfû yirmi beş zamiri bir araya getirmiştir.' Yüce Allah'ın: {(وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ)} “Hep birlikte Allah'a tevbe ediniz, ey müminler!” buyruğunda iki mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: "{وَتُوبُوا}" “ve tevbe ediniz” buyruğu bir emirdir. Tevbenin vacip olduğu ve her mükellefe farz-ı ayn olduğu konusunda ümmet arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Bu konudaki açıklama en-Nisâ ve diğer surelerde geçmişti, dolayısıyla tekrar etmenin manası yoktur. Ayetin manası şudur: Allah'a tevbe ediniz; zira sizler Allah Teâlâ'nın haklarını ifa etmede yanılmaktan ve kusurlu davranmaktan uzak kalamazsınız. Bu sebeple hiçbir halükârda tevbeyi terk etmeyiniz. İkinci Mesele: Cumhur, hâ harfinin fethasıyla {(أَيُّهَ)} şeklinde okumuştur. İbn Âmir ise zammeyle [eyyühe] okumuştur. Bunun izahı, hâ harfinin kelimenin aslından kabul edilip münâdânın irabının ona verilmesidir. Ebû Alî bunu oldukça zayıf bularak şöyle demiştir: 'İsmin sonu, eyyü (أَيُّ) kelimesindeki ikinci yâ harfidir; dolayısıyla zammelenmesi gereken yer ismin sonudur. Kelimeye bitiştiği gerekçesiyle buradaki hâ'nın zammelenmesi caiz olsaydı, kelimeye bitiştiği gerekçesiyle uzun bir kelamda Allâhümme (اللَّهُمَّ) lafzındaki mîm'in de zammelenmesi caiz olurdu.' Sahih olan şudur ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir kıraat sabit olduğu zaman, dildeki sahihliğine inanmaktan başka bir yol yoktur; zira Kur'an'ın kendisi delildir. Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:

يا أيها الْقَلْبُ اللَّجُوجُ النَّفَسِ ... أَفِقْ عَنِ الْبِيضِ الْحِسَانِ اللعس

Ey tutkusu inatçı kalp! Dudakları tatlı esmer, o beyaz tenli güzellerden [artık] kendine gel!

اللَّعَسُ: لَوْنُ الشَّفَةِ إِذَا كَانَتْ تَضْرِبُ إِلَى السَّوَادِ قَلِيلًا، وَذَلِكَ يُسْتَمْلَحُ، يُقَالُ: شَفَةٌ لَعْسَاءُ وَفِتْيَةٌ وَنِسْوَةٌ لُعْسٌ. وَبَعْضُهُمْ يَقِفُ" أَيُّهْ". وَبَعْضُهُمْ يَقِفُ" أَيُّهَا" بِالْأَلِفِ لِأَنَّ عِلَّةَ حَذْفِهَا فِي الوصل إنما هو سُكُونُهَا وَسُكُونُ اللَّامِ، فَإِذَا كَانَ الْوَقْفُ ذَهَبَتِ الْعِلَّةُ فَرَجَعَتِ الْأَلِفُ كَمَا تَرْجِعُ الْيَاءُ إِذَا وَقَفْتَ عَلَى" مُحِلِّي" مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ

El-Le‘as (اللَّعَسُ): Dudağın hafif siyaha çalan rengidir ve bu güzel kabul edilir. [Arapçada] şefetün la‘sâu (شَفَةٌ لَعْسَاءُ) [esmer dudak], fityetün ve nisvetün lu‘sün (فِتْيَةٌ وَنِسْوَةٌ لُعْسٌ) [dudağı esmer gençler ve kadınlar] denir. Bazıları [bu kelimede] "eyyeh" (أَيُّهْ) diyerek vakfeder; bazıları ise elif ile "eyyühâ" (أَيُّهَا) diyerek vakfeder. Çünkü vasıl (geçiş) halinde elifin hazfedilme sebebi, onun ve lâm harfinin sükûnudur. Vakıf yapıldığında ise bu sebep ortadan kalkar ve tıpkı Yüce Allah'ın: "{غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ}"

" [المائدة: ١]. وَهَذَا الِاخْتِلَافُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ كَذَلِكَ هُوَ فِي" يا أيها الساحر ". و" أيه الثقلان ".

[el-Mâide 5/1] “avlanmayı helal saymaksızın” buyruğundaki "{مُحِلِّي}" lafzında vakıf yapıldığında yâ harfinin geri dönmesi gibi elif de geri döner. Zikrettiğimiz bu ihtilaf, "{يا أَيُّهَا السَّاحِرُ}" “ey büyücü” ve "{أَيُّهَ الثَّقَلانِ}" “ey iki ağırlık (insan ve cin topluluğu)” ayetlerinde de geçerlidir.

[سورة النور (٢٤): آية ٣٢]

[en-Nûr Suresi (24), Âyet 32]

وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٣٢)

{وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٣٢)} “Aranızdaki bekârları, kölelerinizden ve cariyelerinizden elverişli olanları evlendirin. Eğer fakir iseler, Allah kendi lütfundan onları zengin eder. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi hakkıyla bilendir.”

فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- هَذِهِ الْمُخَاطَبَةُ تَدْخُلُ فِي بَابِ السَّتْرِ وَالصَّلَاحِ، أَيْ زَوِّجُوا مَنْ لَا زَوْجَ لَهُ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ طَرِيقُ التَّعَفُّفِ، وَالْخِطَابُ لِلْأَوْلِيَاءِ. وَقِيلَ: لِلْأَزْوَاجِ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، إِذْ لَوْ أَرَادَ الْأَزْوَاجَ لَقَالَ" وَانْكِحُوا" بِغَيْرِ هَمْزِ، وَكَانَتِ الْأَلِفُ لِلْوَصْلِ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمَرْأَةَ لَيْسَ لَهَا أَنْ تُنْكِحَ نَفْسَهَا بِغَيْرِ وَلِيٍّ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا زَوَّجَتِ الثيب أو البكر نفسها بغير ولى كفيا لَهَا جَازَ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" الْبَقَرَةِ" مُسْتَوْفًى. الثَّانِيَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا الْأَمْرِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ، فَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: يَخْتَلِفُ الْحُكْمُ فِي ذَلِكَ بِاخْتِلَافِ حَالِ الْمُؤْمِنِ مِنْ خَوْفِ الْعَنَتِ، وَمِنْ عَدَمِ صَبْرِهِ، وَمِنْ قُوَّتِهِ عَلَى الصَّبْرِ وَزَوَالِ خَشْيَةِ الْعَنَتِ عَنْهُ. وَإِذَا خَافَ الْهَلَاكَ فِي الدِّينِ أَوِ الدُّنْيَا أَوْ فِيهِمَا فَالنِّكَاحُ حَتْمٌ. وَإِنْ لَمْ يَخْشَ شَيْئًا وَكَانَتِ الْحَالُ مُطْلَقَةً فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: النِّكَاحُ مُبَاحٌ. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ: هُوَ مُسْتَحَبٌّ. تَعَلَّقَ الشَّافِعِيُّ بِأَنَّهُ قَضَاءُ لَذَّةٍ فَكَانَ مُبَاحًا كَالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ. وَتَعَلَّقَ عُلَمَاؤُنَا بِالْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: (مَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي). الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الْأَيامى مِنْكُمْ) أَيِ الَّذِينَ لَا أَزْوَاجَ لَهُمْ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، وَاحِدُهُمْ أَيِّمٌ. قَالَ أَبُو عَمْرٍو: أَيَامَى مَقْلُوبُ أَيَايِمَ. وَاتَّفَقَ أَهْلُ اللُّغَةِ عَلَى أن الأيم في الأصل

Bu [ayette] yedi mesele vardır: Birincisi: Bu hitap, örtünme ve salâh (iffeti koruma ve ıslah) konusuna dâhildir; yani «Aranızdaki bekârları evlendirin, çünkü bu iffetli olmanın yoludur» [demektir]. Hitap velileredir. Evleneceklere [hitaptır] da denilmiştir. Doğru olan birincisidir; zira şayet evlenecekleri kastetmiş olsaydı hemzesiz olarak ve elif vasıl [harfi] olacak şekilde «وانكِحُوا» derdi. Bunda, kadının bir veli olmaksızın kendi başına evlenemeyeceğine dair bir delil vardır; âlimlerin çoğunluğunun görüşü de budur. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: «Dul veya bâkire kadın, velisi olmaksızın dengi olan biriyle kendisini evlendirirse bu câizdir.» Bu [mesele], el-Bakara [Suresi’nde] etraflıca geçmişti. İkincisi: Âlimler bu emir konusunda üç farklı görüşe ayrılmışlardır. Âlimlerimiz (Mâlikîler) şöyle demiştir: Bu konudaki hüküm; müminin günaha düşme (anete uğrama) korkusuna, sabredemeyişine, sabretme gücüne ve üzerinden günaha düşme korkusunun kalkmış olmasına göre değişir. Dininde, dünyasında yahut her ikisinde birden helâk olmaktan korkarsa nikâh farzdır (kaçınılmazdır). Şayet hiçbir şeyden korkmaz ve durumu mutlak (serbest) olursa Şâfiî: «Nikâh mubahtır» demiştir. Mâlik ve Ebû Hanîfe ise: «Müstehaptır» demişlerdir. Şâfiî, bunun bir lezzetin giderilmesi olduğu gerekçesine tutunmuştur; dolayısıyla yeme ve içme gibi mubah olmuştur. Âlimlerimiz ise sahih hadise tutunmuşlardır: «مَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي» «Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir.» Üçüncüsü: Yüce Allah'ın {الْأَيامى مِنْكُمْ} “Aranızdaki bekârları...” buyruğu; erkeklerden ve kadınlardan eşi olmayanlar demektir. Tekilleri eyyimdir (أَيِّم). Ebû Amr şöyle demiştir: Eyâmâ (أَيَامَى), eyâyim (أَيَايِم) kelimesinin maklûbudur (harf dizilişi değişmiş hâlidir). Dilbilimciler, el-eyyim (الأيم) kelimesinin aslen

هِيَ الْمَرْأَةُ الَّتِي لَا زَوْجَ لَهَا، بِكْرًا كَانَتْ أَوْ ثَيِّبًا، حَكَى ذَلِكَ أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ وَغَيْرُهُمَا. تَقُولُ الْعَرَبُ: تَأَيَّمَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا أَقَامَتْ لَا تَتَزَوَّجُ. وَفِي حَدِيثِ النَّبِيِّ ﷺ: (أَنَا وَامْرَأَةٌ سَفْعَاءُ الْخَدَّيْنِ تَأَيَّمَتْ عَلَى وَلَدِهَا الصِّغَارِ حَتَّى يَبْلُغُوا أَوْ يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ كَهَاتَيْنِ فِي الْجَنَّةِ (. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

ister bâkire ister dul olsun, kocası olmayan kadındır; bunu Ebû Amr, Kisâî ve başkaları aktarmıştır. Araplar, kadın evlenmeyip bekâr kaldığı zaman teeyyemetü'l-mer'etü (تَأَيَّمَتِ الْمَرْأَةُ) derler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisinde şöyle buyrulmaktadır: (Ben ve çocukları bülûğa erinceye ya da Allah onları lütfundan zengin edinceye kadar onlar uğruna bekâr kalan yanakları solgun kadın, cennette şu iki parmak gibi beraber olacağız). Şair şöyle demiştir:

فَإِنْ تَنْكِحِي أَنْكِحُ وَإِنْ تَتَأَيَّمِي ... وَإِنْ كُنْتُ أَفْتَى مِنْكُمُ أَتَأَيَّمُ

Sen evlenirsen ben de evlenirim; sen bekâr kalırsan, Sizden daha genç olsam bile ben de bekâr kalırım.

وَيُقَالُ: أَيِّمْ بين الأئمة. وَقَدْ آمَتْ هِيَ، وَإِمْتُ أَنَا. قَالَ الشَّاعِرُ:

[Arapçada]: Eyyimün beyyine'l-eymeti (أَيِّمْ بين الأئمة) [bekârlığı açık olan bekâr] denir. Kadın için âmet (آمَتْ) [bekâr kaldı], kendim için de imtü (إِمْتُ) [bekâr kaldım] denir. Şair şöyle demiştir:

لَقَدْ إِمْتُ حَتَّى لَامَنِي كُلُّ صَاحِبٍ ... رَجَاءً بِسَلْمَى أَنْ تَئِيمَ كَمَا إِمْتُ

O kadar bekâr kaldım ki bütün dostlarım beni kınadı, Oysa Selmâ'nın da benim bekâr kaldığım gibi bekâr kalmasını umuyordum.

قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: يُقَالُ رَجُلٌ أَيِّمٌ وَامْرَأَةٌ أَيِّمٌ، وَأَكْثَرُ مَا يَكُونُ ذَلِكَ فِي النِّسَاءِ، وَهُوَ كَالْمُسْتَعَارِ فِي الرِّجَالِ. وَقَالَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ:

Ebû Ubeyd dedi ki: Racülün eyyimün (رَجُلٌ أَيِّمٌ) [bekâr erkek] ve imraetün eyyimün (امْرَأَةٌ أَيِّمٌ) [bekâr kadın] denir; ancak bu kelime çoğunlukla kadınlar hakkında kullanılır, erkekler için kullanılması ise mecaz gibidir. Ümeyye b. Ebi's-Salt şöyle demiştir:

لله در بنى عل ... - ي أَيِّمٍ مِنْهُمْ وَنَاكِحِ

Ali oğullarına helal olsun! Onların bekârına da evlisine de...

وَقَالَ قَوْمٌ: هَذِهِ الْآيَةُ نَاسِخَةٌ لِحُكْمِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ" [النور: ٣]. وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الرَّابِعَةُ- الْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ" الْحَرَائِرَ وَالْأَحْرَارَ، ثُمَّ بَيَّنَ حُكْمَ الْمَمَالِيكِ فَقَالَ:" وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ". وَقَرَأَ الْحَسَنُ" وَالصَّالِحِينَ مِنْ عَبِيدِكُمْ"، وَعَبِيدٌ اسْمٌ لِلْجَمْعِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَيَجُوزُ" وَإِمَاءَكُمْ" بِالنَّصْبِ، يَرُدُّهُ عَلَى" الصَّالِحِينَ" يَعْنِي الذُّكُورَ وَالْإِنَاثَ، وَالصَّلَاحُ الْإِيمَانُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ الرَّغْبَةُ فِي تَزْوِيجِ الْإِمَاءِ وَالْعَبِيدِ إِذَا كَانُوا صَالِحِينَ فَيَجُوزُ تَزْوِيجُهُمْ، وَلَكِنْ لَا تَرْغِيبَ فِيهِ وَلَا اسْتِحْبَابَ، كَمَا قَالَ:" فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً" [النور: ٣٣]. ثُمَّ قَدْ تَجُوزُ الْكِتَابَةُ وَإِنْ لَمْ يُعْلَمْ أَنَّ فِي الْعَبْدِ خَيْرًا، وَلَكِنَّ الْخِطَابَ وَرَدَ فِي التَّرْغِيبِ وَالْاسْتِحْبَابِ، وَإِنَّمَا يُسْتَحَبُّ كِتَابَةُ مَنْ فِيهِ خَيْرٌ. الْخَامِسَةُ- أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ لِلسَّيِّدِ أَنْ يُكْرِهَ عَبْدَهُ وَأَمَتَهُ عَلَى النِّكَاحِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَغَيْرِهِمَا. قَالَ مَالِكٌ: وَلَا يَجُوزُ ذَلِكَ إِذَا كَانَ ضَرَرًا. وروي نحوه عن

Bir topluluk şöyle demiştir: Bu ayet, Yüce Allah'ın: {وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “Zina eden kadını da ancak zina eden veya müşrik olan bir erkek nikâhlar. Bu, müminlere haram kılınmıştır.” [en-Nûr 24/3] buyruğunun hükmünü neshetmiştir (yürürlükten kaldırmıştır). Bunu surenin başında açıklamıştık, Allah'a hamdolsun. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: {وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ} “İçinizden bekâr olanları... evlendirin” buyruğundan kasıt hür kadınlar ve hür erkeklerdir. Sonra kölelerin hükmünü açıklayarak: {وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ} “...ve köleleriniz ile cariyelerinizden elverişli/salih olanları [da evlendirin]” buyurmuştur. el-Hasan [el-Basrî] ise {وَالصَّالِحِينَ مِنْ عَبِيدِكُمْ} şeklinde okumuştur; 'abîd (عَبِيد) kelimesi bir ism-i cemdir (topluluk ismidir). el-Ferrâ şöyle demiştir: [Bu kelimenin] {الصَّالِحِينَ} lafzına atfedilerek nasb ile {وَإِمَاءَكُمْ} okunması da caizdir; yani erkek ve kadınları [kastederek]. Buradaki salâh (elverişlilik/iyilik) ise imandır. Şöyle de denilmiştir: Mana, köleleri ve cariyeleri evlendirme arzusunun onlar salih olduklarında olması gerektiğidir; [salih olmadıklarında da] onları evlendirmek caizdir, ancak Yüce Allah'ın: {فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً} “Eğer kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükâtebe yapın” [en-Nûr 24/33] buyruğunda olduğu gibi [bu durumda] bir teşvik ve müstehaplık yoktur. Nitekim kölede bir hayır olduğu bilinmese dahi mükâtebe caiz olabilir; ancak hitap teşvik ve istihbap sadedinde varit olmuştur; zira sadece kendisinde hayır bulunan kimseyle mükâtebe yapmak müstehaptır. Beşinci [Mesele]- Âlimlerin çoğunluğuna göre efendinin, erkek kölesini ve cariyesini evlenmeye zorlama hakkı vardır. Bu, Mâlik, Ebû Hanîfe ve başkalarının görüşüdür. Mâlik demiştir ki: Şayet bu durum bir zarara yol açacaksa caiz olmaz. Benzer bir görüş...

الشَّافِعِيِّ، ثُمَّ قَالَ: لَيْسَ لِلسَّيِّدِ أَنْ يُكْرِهَ الْعَبْدَ عَلَى النِّكَاحِ. وَقَالَ النَّخَعِيُّ: كَانُوا يُكْرِهُونَ الْمَمَالِيكَ عَلَى النِّكَاحِ وَيُغْلِقُونَ عَلَيْهِمُ الْأَبْوَابَ. تَمَسَّكَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ فَقَالُوا: الْعَبْدُ مُكَلَّفٌ فَلَا يُجْبَرُ عَلَى النِّكَاحِ، لِأَنَّ التَّكْلِيفَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ كَامِلٌ مِنْ جِهَةِ الْآدَمِيَّةِ، وَإِنَّمَا تَتَعَلَّقُ بِهِ الْمَمْلُوكِيَّةُ فِيمَا كَانَ حَظًّا لِلسَّيِّدِ مِنْ مِلْكِ الرَّقَبَةِ وَالْمَنْفَعَةِ، بِخِلَافِ الْأَمَةِ فَإِنَّهُ لَهُ حَقُّ الْمَمْلُوكِيَّةِ فِي بُضْعِهَا لِيَسْتَوْفِيَهُ، فَأَمَّا بُضْعُ الْعَبْدِ فَلَا حَقَّ لَهُ فِيهِ، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ لَا تُبَاحُ السَّيِّدَةُ لِعَبْدِهَا. هَذِهِ عُمْدَةُ أَهْلِ خُرَاسَانَ وَالْعِرَاقِ، وَعُمْدَتُهُمْ أَيْضًا الطَّلَاقُ، فَإِنَّهُ يَمْلِكُهُ الْعَبْدُ بِتَمَلُّكِ عَقْدِهِ. وَلِعُلَمَائِنَا النُّكْتَةُ الْعُظْمَى فِي أَنَّ مَالِكِيَّةَ الْعَبْدِ اسْتَغْرَقَتْهَا مَالِكِيَّةُ السَّيِّدِ، وَلِذَلِكَ لَا يَتَزَوَّجُ إِلَّا بِإِذْنِهِ بِإِجْمَاعٍ. وَالنِّكَاحُ وَبَابُهُ إِنَّمَا هُوَ مِنَ الْمَصَالِحِ، وَمَصْلَحَةُ الْعَبْدِ مَوْكُولَةٌ إِلَى السَّيِّدِ، هُوَ يَرَاهَا وَيُقِيمُهَا لِلْعَبْدِ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ) رَجَعَ الْكَلَامُ إِلَى الْأَحْرَارِ، أَيْ لَا تَمْتَنِعُوا عَنِ التَّزْوِيجِ بِسَبَبِ فَقْرِ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ،" إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ". وَهَذَا وَعْدٌ بِالْغِنَى لِلْمُتَزَوِّجِينَ طَلَبَ رِضَا اللَّهِ وَاعْتِصَامًا مِنْ مَعَاصِيهِ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: الْتَمِسُوا الْغِنَى فِي النِّكَاحِ، وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ. وَقَالَ عُمَرُ ﵁: عَجَبِي مِمَّنْ لَا يَطْلُبُ الْغِنَى فِي النِّكَاحِ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ". وَرُوِيَ هَذَا الْمَعْنَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَيْضًا. وَمِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (ثَلَاثَةٌ كُلُّهُمْ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ عَوْنُهُ الْمُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالنَّاكِحُ يُرِيدُ الْعَفَافَ وَالْمُكَاتَبُ يُرِيدُ الْأَدَاءَ). أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ نَجِدُ النَّاكِحَ لَا يَسْتَغْنِي، قُلْنَا: لَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ هَذَا عَلَى الدَّوَامِ، بَلْ لَوْ كَانَ فِي لَحْظَةٍ وَاحِدَةٍ لَصَدَقَ الْوَعْدُ. وَقَدْ قِيلَ: يُغْنِيَهُ، أَيْ يُغْنِي النَّفْسَ. وَفِي الصَّحِيحِ (لَيْسَ الْغِنَى عَنْ كَثْرَةِ الْعَرَضِ إِنَّمَا الْغِنَى غِنَى النَّفْسِ). وَقَدْ قِيلَ: لَيْسَ وعدا لَا يَقَعُ فِيهِ خُلْفٌ، بَلِ الْمَعْنَى أَنَّ الْمَالَ غَادٍ وَرَائِحٌ، فَارْجُوا الْغِنَى. وَقِيلَ: الْمَعْنَى يغنيهم اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شَاءَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

eş-Şâfiî; ardından şöyle demiştir: Efendinin köleyi evliliğe zorlama hakkı yoktur. en-Nehaî ise şöyle demiştir: Köleleri evliliğe zorlarlar ve kapıları üzerlerine kilitlerlerdi. Şâfiî'nin ashabı [bu görüşe] tutunarak şöyle demişlerdir: Köle mükelleftir, dolayısıyla evliliğe zorlanamaz. Çünkü mükellefiyet, kölenin insanlık vasfı bakımından tam olduğuna delalet eder. Kölelik ise sadece efendinin bizzat kölenin kendisi ve menfaati üzerindeki mülkiyet hakkıyla ilgilidir. Câriye ise bundan farklıdır; zira efendinin, istifade etmek üzere onun cinselliği (bud') üzerinde mülkiyet hakkı vardır. Kölenin cinselliği üzerinde ise efendinin bir hakkı yoktur; bundan dolayıdır ki kadın efendiye kendi kölesi helal olmaz. Horasan ve Irak ehlinin dayanağı budur. Onların diğer bir dayanağı da boşamadır; zira köle, nikâh akdine sahip olmakla boşamaya da sahip olur. Âlimlerimizin (Mâlikîlerin) en güçlü dayanağı ise şudur: Kölenin mülkiyeti, efendisinin mülkiyeti tarafından kuşatılmıştır. Bu sebepledir ki icmâ ile [köle] ancak efendisinin izniyle evlenebilir. Nikâh ve onunla ilgili meseleler ise maslahatlardandır; kölenin maslahatı da efendisine bırakılmıştır, onu efendisi görüp gözetir ve köle adına yerine getirir. Altıncı Mesele: Yüce Allah'ın: {إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Eğer fakir iseler, Allah onları lütfundan zengin eder” buyruğunda söz yeniden hürlere dönmüştür. Yani erkeğin ve kadının fakirliği sebebiyle evlenmekten ve evlendirmekten kaçınmayın; {إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Eğer fakir iseler, Allah onları lütfundan zengin eder”. Bu, Allah'ın rızasını aramak ve O'na isyandan korunmak maksadıyla evlenenlere zenginlik vaadidir. İbn Mes‘ûd şöyle demiştir: “Zenginliği nikâhta arayınız” ve bu ayeti okumuştur. Ömer radıyallâhu anh da şöyle demiştir: “Yüce Allah: {إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Eğer fakir iseler, Allah onları lütfundan zengin eder” buyurmuşken, nikâhta zenginlik aramayana şaşarım!” Bu mana İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da rivayet edilmiştir. Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'ın rivayet ettiği hadiste ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «ثَلَاثَةٌ كُلُّهُمْ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ عَوْنُهُ الْمُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالنَّاكِحُ يُرِيدُ الْعَفَافَ وَالْمُكَاتَبُ يُرِيدُ الْأَدَاءَ» «Üç kişi vardır ki, onlara yardım etmek Allah üzerine bir haktır: Allah yolunda cihad eden, iffetli kalmak isteyen evli [veya evlenmek isteyen] kimse ve borcunu ödemek isteyen mükâteb köle.» Bunu İbn Mâce Sünen'inde rivayet etmiştir. Şayet: “Evlenen kimsenin her zaman zenginleşmediğini görüyoruz?” denilirse, şöyle cevap veririz: Bunun sürekli olması gerekmez; aksine tek bir an için bile olsa vaat gerçekleşmiş olur. Şöyle de denilmiştir: Onu zengin eder; yani gönlünü zengin eder. Sahîh'te şöyle buyrulmuştur: «لَيْسَ الْغِنَى عَنْ كَثْرَةِ الْعَرَضِ إِنَّمَا الْغِنَى غِنَى النَّفْسِ» «Zenginlik mal çokluğundan ibaret değildir; asıl zenginlik gönül zenginliğidir.» Bunun aksinin vuku bulmayacağı kesin bir vaat olmadığı, aksine mananın “mal gelip geçicidir, bu sebeple zenginliği umunuz” şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre de mana, Yüce Allah'ın: