" فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ" [الانعام: ٤١]، وقال تعالى:" يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ" [الشورى: ١٢]. وَقِيلَ: الْمَعْنَى إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ إِلَى النِّكَاحِ يغنهم الله بالحلال ليتعففوا عن الزنى. السَّابِعَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ دَلِيلٌ عَلَى تَزْوِيجِ الْفَقِيرِ، وَلَا يَقُولُ كَيْفَ أَتَزَوَّجُ وَلَيْسَ لِي مَالٌ، فَإِنَّ رِزْقَهُ عَلَى اللَّهِ. وَقَدْ زَوَّجَ النَّبِيُّ ﷺ الْمَرْأَةَ الَّتِي أَتَتْهُ تَهَبُ لَهُ نَفْسَهَا لِمَنْ لَيْسَ لَهُ إِلَّا إِزَارٌ وَاحِدٌ، وَلَيْسَ لَهَا بَعْدَ ذَلِكَ فَسْخُ النِّكَاحِ بِالْإِعْسَارِ لِأَنَّهَا دَخَلَتْ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ إِذَا دَخَلَتْ عَلَى الْيَسَارِ فَخَرَجَ مُعْسِرًا، أَوْ طَرَأَ الْإِعْسَارُ بَعْدَ ذَلِكَ، لِأَنَّ الْجُوعَ لَا صَبْرَ عَلَيْهِ، قَالَهُ عُلَمَاؤُنَا. وَقَالَ النَّقَّاشُ: هَذِهِ الْآيَةُ حُجَّةٌ عَلَى مَنْ قَالَ: إِنَّ الْقَاضِيَ يُفَرِّقُ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ إِذَا كَانَ الزَّوْجُ فَقِيرًا لَا يَقْدِرُ عَلَى النَّفَقَةِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" يُغْنِهِمُ اللَّهُ" وَلَمْ يَقُلْ يُفَرَّقُ. وَهَذَا انْتِزَاعٌ ضَعِيفٌ، وَلَيْسَ هَذِهِ الْآيَةُ حُكْمًا فِيمَنْ عَجَزَ عَنِ النَّفَقَةِ، وَإِنَّمَا هِيَ وَعْدٌ بِالْإِغْنَاءِ لِمَنْ تَزَوَّجَ فَقِيرًا. فَأَمَّا مَنْ تَزَوَّجَ مُوسِرًا وَأَعْسَرَ بِالنَّفَقَةِ فَإِنَّهُ يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ" [النساء: ١٣٠]. وَنَفَحَاتُ اللَّهِ تَعَالَى مَأْمُولَةٌ فِي كُلِّ حَالٍ موعود بها.
"{فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ}" [el-En‘âm 6/41] “dilerse yalvardığınız sıkıntıyı giderir” ve "{يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ}" [eş-Şûrâ 42/12] “dilediğine rızkı genişletir” buyruklarında olduğu gibi 'Allah dilerse onları lütfundan zengin eder' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre mana şöyledir: Eğer evlenmeye muhtaç iseler, zinadan korunsunlar diye Allah onları helal rızıkla doyurur/yetindirir. Yedinci Mesele: Bu ayet fakirin evlendirilmesine delildir; fakir olan kimse 'Malım yokken nasıl evlenirim?' dememelidir, zira onun rızkı Allah'a aittir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisini hibe etmek üzere gelen kadını üzerinde tek bir izardan başka bir şeyi olmayan bir adamla evlendirmiştir. Kadının bu durumdan sonra fakirlik sebebiyle nikâhı feshetme hakkı yoktur; çünkü onun fakir olduğunu bilerek evlenmiştir. Bu fesih hakkı ancak zengin zannederek evlendiğinde sonradan fakir çıkmasıyla ya da fakirliğin sonradan arız olmasıyla sabit olur; çünkü açlığa tahammül edilemez. Bunu âlimlerimiz söylemiştir. Nakkāş şöyle demiştir: 'Bu ayet, koca nafakayı temin edemeyecek derecede fakir olduğunda hâkimin karı-kocayı ayıracağını söyleyenlerin aleyhine bir delildir; çünkü Allah Teâlâ: "{يُغْنِهِمُ اللَّهُ}" “Allah onları zengin eder” buyurmuş, «ayrılırlar» dememiştir.' Bu zayıf bir istidlaldir; zira bu ayet nafakadan âciz olan kimse hakkında bir hüküm değil, fakir olarak evlenen kimse için zengin kılınacağına dair bir vaaddir. Zengin olarak evlenip de sonradan nafakadan âciz kalan kimseye gelince, araları ayrılır; nitekim Allah Teâlâ: "{وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ}" [en-Nisâ 4/130] “Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini kendi geniş lütfundan zengin kılar” buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın lütufları her halükârda umulur ve vaat edilmiştir.
[سورة النور (٢٤): الآيات ٣٣ الى ٣٤]
[en-Nûr Suresi (24), Âyet 33-34]
وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٣) وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَمَثَلاً مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٣٤)
{وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٣) وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَمَثَلاً مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٣٤)} “Evlenmeye imkân bulamayanlar, Allah lütfundan kendilerini zengin kılıncaya kadar iffetlerini korusunlar. Ellerinizin altında bulunanlardan mükâtebe (bedel karşılığı azatlık anlaşması) yapmak isteyenlerle, kendilerinde bir hayır görürseniz mükâtebe yapın ve Allah'ın size verdiği maldan onlara verin. Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için, iffetli kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa, şüphesiz Allah onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (33) Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler, sizden önce gelip geçenlerden bir misal ve takva sahipleri için bir öğüt indirdik. (34)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ) فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ:
Yüce Allah'ın: {(وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ)} “Evlenme imkânı bulamayanlar, Allah kendilerini lütfundan zengin kılıncaya kadar iffetlerini korusunlar.” buyruğunda dört mesele vardır:
الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ) الْخِطَابُ لِمَنْ يَمْلِكُ أَمْرَ نَفْسِهِ، لَا لِمَنْ زِمَامُهُ بِيَدِ غَيْرِهِ فَإِنَّهُ يَقُودُهُ إِلَى مَا يَرَاهُ، كَالْمَحْجُورِ [عليه]- قَوْلًا وَاحِدًا- وَالْأَمَةُ وَالْعَبْدُ عَلَى أَحَدِ قَوْلَيِ العلماء. الثانية- و" استعفف" وَزْنُهُ اسْتَفْعَلَ، وَمَعْنَاهُ طَلَبَ أَنْ يَكُونَ عَفِيفًا، فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهَذِهِ الْآيَةِ كُلَّ مَنْ تَعَذَّرَ عَلَيْهِ النِّكَاحُ وَلَا يَجِدُهُ بِأَيِّ وَجْهٍ تَعَذَّرَ أَنْ يَسْتَعْفِفَ. ثُمَّ لَمَّا كَانَ أَغْلَبُ الْمَوَانِعِ عَلَى النِّكَاحِ عَدَمَ الْمَالِ وَعَدَ بِالْإِغْنَاءِ مِنْ فَضْلِهِ، فَيَرْزُقُهُ مَا يَتَزَوَّجُ بِهِ، أَوْ يَجِدُ امْرَأَةً تَرْضَى بِالْيَسِيرِ مِنَ الصَّدَاقِ، أَوْ تَزُولُ عَنْهُ شَهْوَةُ النِّسَاءِ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (ثَلَاثَةٌ كُلُّهُمْ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ ﷿ عَوْنُهُمُ الْمُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالنَّاكِحُ الَّذِي يُرِيدُ الْعَفَافَ وَالْمُكَاتَبُ الَّذِي يُرِيدُ الْأَدَاءَ (. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا يَجِدُونَ نِكاحاً) أَيْ طَوْلَ نِكَاحٍ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ. وَقِيلَ: النِّكَاحُ ها هنا مَا تُنْكَحُ بِهِ الْمَرْأَةُ مِنَ الْمَهْرِ وَالنَّفَقَةِ، كَاللِّحَافِ اسْمٌ لِمَا يُلْتَحَفُ بِهِ. وَاللِّبَاسُ اسْمٌ لِمَا يُلْبَسُ، فَعَلَى هَذَا لَا حَذْفَ فِي الْآيَةِ، قَالَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، وَحَمَلَهُمْ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ" فَظَنُّوا أَنَّ الْمَأْمُورَ بِالِاسْتِعْفَافِ إِنَّمَا هُوَ مَنْ عَدِمَ الْمَالَ الَّذِي يَتَزَوَّجُ بِهِ. وَفِي هَذَا الْقَوْلِ تَخْصِيصُ الْمَأْمُورِينَ بِالِاسْتِعْفَافِ، وَذَلِكَ ضَعِيفٌ، بَلِ الْأَمْرُ بِالِاسْتِعْفَافِ مُتَوَجِّهٌ لِكُلِّ مَنْ تَعَذَّرَ عَلَيْهِ النِّكَاحُ بِأَيِ وَجْهٍ تَعَذَّرَ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- مَنْ تَاقَتْ نَفْسُهُ إِلَى النِّكَاحِ فَإِنْ وَجَدَ الطَّوْلَ فَالْمُسْتَحَبُّ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ، وَإِنْ لَمْ يَجِدِ الطَّوْلَ فَعَلَيْهِ بالاستعفاف فإن أَمْكَنَ وَلَوْ بِالصَّوْمِ فَإِنَّ الصَّوْمَ لَهُ وِجَاءٌ، كَمَا جَاءَ فِي الْخَبَرِ الصَّحِيحِ. وَمَنْ لَمْ تَتُقْ نَفْسُهُ إِلَى النِّكَاحِ فَالْأَوْلَى لَهُ التَّخَلِّي لِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَفِي الْخَبَرِ (خَيْرُكُمُ الْخَفِيفُ الْحَاذِ الَّذِي لَا أَهْلَ لَهُ وَلَا وَلَدَ). وَقَدْ تَقَدَّمَ جَوَازُ نِكَاحِ الْإِمَاءِ عِنْدَ عَدَمِ الطَّوْلِ لِلْحُرَّةِ فِي" النِّسَاءِ" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَلَمَّا لم يجعل الله له بين الْعِفَّةِ وَالنِّكَاحِ دَرَجَةً دَلَّ عَلَى أَنَّ مَا عداهما
Birincisi: Yüce Allah'ın: {(وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ)} “...iffetlerini korusunlar” buyruğunda hitap, kendi tasarrufuna mâlik olan kimseyedir; dizginleri başkasının elinde olup da o kimsenin kendisini uygun gördüğü yöne sevk ettiği kimseye değildir. Nitekim kısıtlı (hacir altındaki) kimse [üzerinde] -ittifakla- böyledir; câriye ve köle ise âlimlerin iki görüşünden birine göre bu durumdadır. İkincisi: "İste'fefe (اسْتَعْفَفَ)" fiili "istef'ale (اسْتَفْعَلَ)" veznindedir; anlamı ise iffetli olmayı istemek/talep etmektir. Yüce Allah bu ayetle, hangi sebeple olursa olsun evlenmesi güçleşen ve evlenme imkânı bulamayan herkesin iffetli olmasını emretmiştir. Sonra evliliğin önündeki engellerin çoğunluğu mal yokluğu olduğu için Allah, lütfundan zengin kılmayı vaad etmiştir; böylece ona ya evleneceği şeyi (maddiyatı) rızık olarak verir, ya az bir mehire razı olacak bir kadın bulur yahut da kendisinden kadınlara yönelik şehvet zail olur. Nesâî'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «ثَلَاثَةٌ كُلُّهُمْ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ ﷿ عَوْنُهُمُ الْمُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالنَّاكِحُ الَّذِي يُرِيدُ الْعَفَافَ وَالْمُكَاتَبُ الَّذِي يُرِيدُ الْأَدَاءَ» «Üç kişi vardır ki onlara yardım etmek Yüce Allah'ın üzerine bir haktır: Allah yolunda cihad eden, iffetli olmak isteyen evlenecek kişi ve [borcunu] ödemek isteyen mükâtep köle.» Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: {(لَا يَجِدُونَ نِكاحاً)} “Evlenmeye [imkân] bulamayanlar” buyruğu, nikâhın gücünü/malî imkânını (tavl) bulamayanlar demektir; dolayısıyla muzâf hazfedilmiştir. Bir diğer görüşe göre buradaki nikâh, mehir ve nafaka gibi kadının kendisiyle nikâhlandığı şeylerdir; nitekim lihâf örtünülen şeyin adı, libâs giyilen şeyin adıdır. Buna göre ayette bir hazif yoktur. Müfessirlerden bir grup bu görüşü ileri sürmüştür. Onları bu görüşe sevk eden sebep ise Yüce Allah'ın: "حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ" “Allah lütfundan kendilerini zengin kılıncaya kadar” buyruğudur. Zira onlar iffetli olmakla emrolunan kişinin yalnızca evlenecek malı bulamayan kişi olduğunu zannetmişlerdir. Bu görüşte, iffetli olmakla emrolunanların tahsis edilmesi söz konusudur ki bu zayıf bir görüştür. Bilakis iffetli olma emri, daha önce de belirttiğimiz gibi, hangi sebeple olursa olsun evlenmesi güçleşen herkesi kapsamaktadır. En doğrusunu Yüce Allah bilir. Dördüncüsü: Nefsi evliliğe arzu duyan kimse, şayet malî imkân bulursa evlenmesi müstehaptır. Malî imkân bulamazsa iffetli davranması gerekir; eğer bu oruçla da olsa mümkünse [oruç tutmalıdır]; çünkü sahih hadiste geldiği üzere oruç onun için bir kalkandır (şehvet kırıcıdır). Nefsi evliliğe arzu duymayan kimse için ise en faziletli olan, kendisini Yüce Allah'a ibadete vermesidir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «خَيْرُكُمُ الْخَفِيفُ الْحَاذِ الَّذِي لَا أَهْلَ لَهُ وَلَا وَلَدَ» «En hayırlınız, ailesi ve çocuğu bulunmayan, yükü hafif olandır.» Hür bir kadınla evlenmeye güç yetirememek durumunda cariyelerle evlenmenin caiz olduğu hususu Nisâ Suresi'nde geçmişti, Allah'a hamdolsun. Allah iffet ile nikâh arasında bir derece/ara mertebe kılmadığına göre, bu ikisinin dışındakilerin
مُحَرَّمٌ وَلَا يَدْخُلُ فِيهِ مِلْكُ الْيَمِينِ لِأَنَّهُ بِنَصٍّ آخَرَ مُبَاحٌ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ" فَجَاءَتْ فِيهِ زِيَادَةٌ، وَيَبْقَى عَلَى التَّحْرِيمِ الِاسْتِمْنَاءُ رَدًّا عَلَى أَحْمَدَ»
haram olduğuna delalet eder. Mülk-i yemin (cariye) ise buna dahil değildir; çünkü o başka bir nass ile mübahtır ki o da Yüce Allah'ın: "{أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ}" “yahut ellerinizin altında bulunanlar” buyruğudur; dolayısıyla onda bir genişletme gelmiştir. İstimnâ (mastürbasyon) ise Ahmed'e bir reddiye olarak haramlık üzere kalmaya devam eder «١».
. وَكَذَلِكَ يَخْرُجُ عَنْهُ نِكَاحُ الْمُتْعَةِ بِنَسْخِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هذا في [أول] " الْمُؤْمِنُونَ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً) فِيهِ سِتَّ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ) " الَّذِينَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ. وَعِنْدَ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى إِضْمَارِ فِعْلٍ، لِأَنَّ بَعْدَهُ أَمْرًا. وَلَمَّا جَرَى ذِكْرُ الْعَبِيدِ وَالْإِمَاءِ فِيمَا سَبَقَ وُصِلَ بِهِ أَنَّ الْعَبْدَ إِنْ طَلَبَ الْكِتَابَ فَالْمُسْتَحَبُّ كِتَابَتُهُ، فَرُبَّمَا يَقْصِدُ بِالْكِتَابَةِ أَنْ يَسْتَقِلَّ وَيَكْتَسِبَ وَيَتَزَوَّجَ إِذَا أَرَادَ، فَيَكُونَ أَعَفَّ لَهُ. قِيلَ: نَزَلَتْ في غلام لحويطب ابن عَبْدِ الْعُزَّى يُقَالُ لَهُ صُبْحٌ- وَقِيلَ: صُبَيْحٌ- طَلَبَ مِنْ مَوْلَاهُ أَنْ يُكَاتِبَهُ فَأَبَى، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، فَكَاتَبَهُ حُوَيْطِبٌ عَلَى مِائَةِ دِينَارٍ وَوَهَبَ لَهُ مِنْهَا عِشْرِينَ دِينَارًا فَأَدَّاهَا، وَقُتِلَ بِحُنَيْنٍ فِي الْحَرْبِ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ وَحَكَاهُ النَّقَّاشُ. وَقَالَ مَكِّيٌّ: هُوَ صُبَيْحٌ الْقِبْطِيُّ غُلَامُ حَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ. وَعَلَى الْجُمْلَةِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ كَافَّةً أَنْ يُكَاتِبَ مِنْهُمْ كُلُّ مَنْ لَهُ مَمْلُوكٌ وَطَلَبَ الْمَمْلُوكُ الْكِتَابَةَ وَعَلِمَ سَيِّدُهُ مِنْهُ خَيْرًا. الثَّانِيَةُ- الْكِتَابُ وَالْمُكَاتَبَةُ سَوَاءٌ، مُفَاعَلَةٌ مِمَّا لَا تَكُونُ إِلَّا بَيْنَ اثْنَيْنِ، لِأَنَّهَا مُعَاقَدَةٌ بَيْنَ السَّيِّدِ وَعَبْدِهِ، يُقَالُ: كَاتَبَ يُكَاتِبُ كِتَابًا وَمُكَاتَبَةً، كَمَا يُقَالُ: قَاتَلَ قِتَالًا وَمُقَاتَلَةً. فَالْكِتَابُ فِي الْآيَةِ مصدر كالقتال والجلاد والدفاع. وقيل: الكتاب ها هنا هُوَ الْكِتَابُ الْمَعْرُوفُ الَّذِي يُكْتَبُ فِيهِ الشَّيْءُ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا كَاتَبُوا الْعَبْدَ كَتَبُوا عَلَيْهِ وَعَلَى أَنْفُسِهِمْ بِذَلِكَ كِتَابًا. فَالْمَعْنَى يَطْلُبُونَ الْعِتْقَ الَّذِي يُكْتَبُ بِهِ الْكِتَابُ فَيُدْفَعُ إِلَيْهِمْ. الثَّالِثَةُ- مَعْنَى الْمُكَاتَبَةِ فِي الشَّرْعِ: هُوَ أَنْ يُكَاتِبَ الرَّجُلُ عَبْدَهُ عَلَى مَالٍ يُؤَدِّيهِ مُنَجَّمًا عَلَيْهِ، فَإِذَا أَدَّاهُ فَهُوَ حُرٌّ. وَلَهَا حَالَتَانِ: الْأُولَى- أَنْ يَطْلُبَهَا الْعَبْدُ وَيُجِيبَهُ السَّيِّدُ، فَهَذَا
Aynı şekilde müt‘a nikâhı da neshedilmiş olması sebebiyle bunun dışındadır; bu husus [el-Mü'minûn Suresi'nin] başında geçmişti. Yüce Allah'ın: {(وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً)} “Sağ ellerinizin mâlik olduklarından mükâtebe (hürriyet sözleşmesi) isteyenlerle -eğer kendilerinde bir hayır görürseniz- hemen mükâtebe yapın” buyruğunda on altı mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: {(وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ)} “Mükâtebe isteyenlerle” buyruğundaki {الَّذِينَ} lafzı ref mahallindedir [mübtedadır]. Halîl ve Sîbeveyh'e göre ise, kendisinden sonra bir emir [fiili] geldiği için gizli bir fiil sebebiyle nasb mahallindedir [mef'uldür]. Daha önce köleler ve cariyeler anıldığında, buna bağlı olarak köle mükâtebe talep ettiği takdirde onunla mükâtebe yapmanın müstehap olduğu zikredilmiştir. Zira köle mükâtebe ile bağımsız olmayı, kazanç elde etmeyi ve dilediğinde evlenmeyi kasteder; bu da onun iffetini koruması adına daha elverişlidir. [Ayetin], Huveytıb b. Abdiluzzâ'nın Subh -Subeyh de denilmiştir- adındaki kölesi hakkında indiği söylenmiştir. [Bu köle] efendisinden kendisiyle mükâtebe yapmasını istemiş, efendisi ise kabul etmemişti. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi. Huveytıb da onunla yüz dinar karşılığında mükâtebe yaptı ve bu meblağdan yirmi dinarını ona bağışladı; [köle de] borcunu ödedi ve Huneyn Savaşı'nda öldürüldü. Bunu Kuşeyrî zikretmiş, Nakkâş da nakletmiştir. Mekkî ise şöyle demiştir: O, Hâtıb b. Ebî Beltea'nın kölesi Subeyh el-Kıbtî'dir. Özetle Yüce Allah bütün müminlere, kölesi bulunan ve mükâtebe talep eden kimsenin -şayet efendisi onda bir hayır görürse- kölesiyle mükâtebe yapmasını emretmiştir. İkinci Mesele: Kitâb (الْكِتَاب) ve mükâtebe (الْمُكَاتَبَة) birdir; ancak iki taraf arasında gerçekleşen müfâale bâbındandır. Çünkü mükâtebe efendi ile kölesi arasındaki bir sözleşmedir. Tıpkı "kātele-yukātilu kıtâlen ve mukāteleten" (قَاتَلَ يُقَاتِلُ قِتَالًا وَمُقَاتَلَةً) denildiği gibi "kâtebe-yukâtibu kitâben ve mukâtebeten" (كَاتَبَ يُكَاتِبُ كِتَابًا وَمُكَاتَبَةً) denilir. Dolayısıyla ayetteki kitâb, kıtal, cilad ve difa gibi bir mastardır. Buradaki kitâbın, içerisine bir şeylerin yazıldığı bilinen yazı/belge olduğu da söylenmiştir. Zira onlar köle ile mükâtebe yaptıkları zaman hem onun aleyhine hem de kendi aleyhlerine buna dair bir belge yazarlardı. Buna göre mana: Kendisi için bir belge yazılıp kendilerine verilecek olan azatlığı talep ederler, demektir. Üçüncü Mesele: Mükâtebenin şer'î manası: Kişinin kölesiyle, taksitler halinde ödeyeceği bir mal karşılığında sözleşme yapmasıdır; köle bunu ödediğinde hür olur. Bunun iki durumu vardır: Birincisi: Kölenin talep edip efendinin de buna icabet etmesidir ki bu
مُطْلَقُ الْآيَةِ وَظَاهِرُهَا. الثَّانِيَةُ- أَنْ يَطْلُبَهَا الْعَبْدُ وَيَأْبَاهَا السَّيِّدُ، وَفِيهَا قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: لِعِكْرِمَةَ وَعَطَاءٍ وَمَسْرُوقٍ وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ وَالضَّحَّاكِ بْنِ مُزَاحِمٍ وَجَمَاعَةِ أَهْلِ الظَّاهِرِ أَنَّ ذَلِكَ وَاجِبٌ عَلَى السَّيِّدِ. وَقَالَ عُلَمَاءُ الْأَمْصَارِ: لَا يَجِبُ ذَلِكَ. وَتَعَلَّقَ مَنْ أَوْجَبَهَا بِمُطْلَقِ الْأَمْرِ، وَأَفْعَلَ بِمُطْلَقِهِ عَلَى الْوُجُوبِ حَتَّى يَأْتِيَ الدَّلِيلُ بِغَيْرِهِ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ. وَاحْتَجَّ دَاوُدُ أَيْضًا بِأَنَّ سِيرِينَ أَبَا مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ سَأَلَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ الْكِتَابَةَ وَهُوَ مَوْلَاهُ فَأَبَى أَنَسٌ، فَرَفَعَ عُمَرُ عَلَيْهِ الدِّرَّةَ، وَتَلَا:" فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً"، فَكَاتَبَهُ أَنَسٌ. قَالَ دَاوُدُ: وَمَا كَانَ عُمَرُ لِيَرْفَعَ الدِّرَّةَ عَلَى أَنَسٍ فِيمَا لَهُ مُبَاحٌ أَلَّا يَفْعَلَهُ. وَتَمَسَّكَ الْجُمْهُورُ بِأَنَّ الْإِجْمَاعَ مُنْعَقِدٌ عَلَى أَنَّهُ لَوْ سَأَلَهُ أَنْ يَبِيعَهُ مِنْ غَيْرِهِ لَمْ يَلْزَمْهُ ذَلِكَ، وَلَمْ يُجْبَرْ عَلَيْهِ وَإِنْ ضُوعِفَ لَهُ فِي الثَّمَنِ. وَكَذَلِكَ لَوْ قَالَ لَهُ أَعْتِقْنِي أَوْ دَبِّرْنِي أَوْ زَوِّجْنِي لَمْ يَلْزَمْهُ ذَلِكَ بِإِجْمَاعٍ، فَكَذَلِكَ الْكِتَابَةُ، لِأَنَّهَا مُعَاوَضَةٌ فَلَا تَصِحُّ إِلَّا عَنْ تَرَاضٍ. وَقَوْلُهُمْ: مُطْلَقُ الْأَمْرِ يَقْتَضِي الْوُجُوبَ صَحِيحٌ، لَكِنْ إِذَا عَرِيَ عَنْ قَرِينَةٍ تَقْتَضِي صَرْفَهُ عَنِ الْوُجُوبِ، وَتَعْلِيقُهُ هُنَا بِشَرْطِ عِلْمِ الْخَيْرِ فِيهِ، فَعُلِّقَ الْوُجُوبُ عَلَى أَمْرٍ بَاطِنٍ وَهُوَ عِلْمُ السَّيِّدِ بِالْخَيْرِيَّةِ. وَإِذَا قَالَ الْعَبْدُ: كَاتِبْنِي، وَقَالَ السَّيِّدُ: لَمْ أَعْلَمْ فِيكَ خَيْرًا، وَهُوَ أَمْرٌ بَاطِنٌ، فَيُرْجَعُ فِيهِ إِلَيْهِ وَيُعَوَّلُ عَلَيْهِ. وَهَذَا قَوِيٌّ فِي بَابِهِ. الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (خَيْراً) فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٌ: الْمَالُ. مُجَاهِدٌ: الْمَالُ وَالْأَدَاءُ. وَالْحَسَنُ وَالنَّخَعِيُّ: الدِّينُ وَالْأَمَانَةُ. وَقَالَ مَالِكٌ: سَمِعْتُ بَعْضَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُونَ هُوَ الْقُوَّةُ عَلَى الِاكْتِسَابِ وَالْأَدَاءُ. وَعَنِ اللَّيْثِ نَحْوُهُ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ عَبِيدَةُ السَّلْمَانِيُّ: إِقَامَةُ الصَّلَاةِ وَالْخَيْرُ. قَالَ الطَّحَاوِيُّ: وَقَوْلُ مَنْ قَالَ إِنَّهُ الْمَالُ لَا يَصِحُّ عِنْدَنَا، لِأَنَّ الْعَبْدَ مَالٌ لِمَوْلَاهُ، فَكَيْفَ يَكُونُ لَهُ مَالٌ. وَالْمَعْنَى عِنْدَنَا: إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمُ الدِّينَ وَالصِّدْقَ، وَعَلِمْتُمْ أَنَّهُمْ يُعَامِلُونَكُمْ عَلَى أَنَّهُمْ مُتَعَبِّدُونَ بِالْوَفَاءِ لَكُمْ بِمَا عَلَيْهِمْ مِنَ الْكِتَابَةِ وَالصِّدْقِ فِي الْمُعَامَلَةِ فَكَاتِبُوهُمْ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: مَنْ لَمْ يَقُلْ إِنَّ الْخَيْرَ هُنَا الْمَالُ أَنْكَرَ أَنْ يُقَالَ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ مَالًا، وَإِنَّمَا يُقَالُ: عَلِمْتُ فِيهِ الْخَيْرَ وَالصَّلَاحَ وَالْأَمَانَةَ، وَلَا يُقَالُ: عَلِمْتُ فِيهِ الْمَالَ، وَإِنَّمَا يُقَالُ علمت عنده المال.
...ayetin mutlak ve zahir ifadesidir. İkinci Mesele: Kölenin mükâtebe talep etmesi ve efendisinin buna yanaşmaması durumudur. Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: İkrime, Atâ, Mesrûk, Amr b. Dînâr, Dahhâk b. Müzâhim ve ehl-i zâhir topluluğuna göre bu [akdi yapmak] efendi üzerine vaciptir. İslâm beldelerinin fakihleri ise: "Bu vacip değildir" demişlerdir. Mükâtebeyi vacip görenler mutlak emre tutunmuşlardır; zira "if'al" (yap) kipi, aksine bir delil gelmedikçe mutlak olarak vücup ifade eder. Bu görüş Ömer b. el-Hattâb ile İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiş olup et-Taberî de bunu tercih etmiştir. Dâvûd [ez-Zâhirî] de ayrıca Muhammed b. Sîrîn'in babası Sîrîn'in, efendisi olan Enes b. Mâlik'ten mükâtebe yapmasını istediğini, Enes'in ise buna yanaşmadığını, bunun üzerine Ömer'in ona kamçısını kaldırıp: {فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً} “Kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükâtebe yapın” ayetini okuduğunu ve Enes'in de onunla mükâtebe yaptığını delil getirmiştir. Dâvûd şöyle demiştir: "Ömer, yapmaması kendisine mubah olan bir hususta Enes'e kamçı kaldıracak değildi." Cumhur ise şu hususa tutunmuştur: Şayet köle, efendisinden kendisini başkasına satmasını istese, bedeli kat kat verilse dahi efendinin bunu yapmasının gerekmediği ve buna zorlanamayacağı konusunda icma gerçekleşmiştir. Aynı şekilde köle efendisine: "Beni azat et", "Beni müdebber kıl" yahut "Beni evlendir" dese, icma ile bunların efendiye gerekmediği gibi mükâtebe de böyledir; çünkü o ivazlı bir akittir (muâvaza), dolayısıyla ancak karşılıklı rıza ile sahih olur. Onların: "Mutlak emir vücup gerektirir" sözleri doğrudur; fakat bu, emri vücuptan çevirecek bir karineden hali olduğu zaman geçerlidir. Burada ise [emir], kölede hayır olduğunu bilme şartına bağlanmıştır. Böylece vücubiyet batınî (kalbî) bir hususa, yani efendinin [kölede] hayır bulunduğunu bilmesine bağlanmıştır. Köle: "Benimle mükâtebe yap" dediğinde efendisi: "Ben sende bir hayır bilmedim/görmedim" derse -ki bu batınî bir durumdur- bu hususta efendinin sözüne müracaat edilir ve ona itimat olunur. Bu da kendi babında kuvvetli bir izahtır. Dördüncü Mesele: Âlimler Yüce Allah'ın: {(خَيْراً)} “hayır” buyruğu hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs ve Atâ: "[Buradaki hayır] maldır" demiştir. Mücâhid: "Mal ve [borcu] ödeyebilme gücüdür" demiştir. el-Hasan ve en-Nehaî: "Din ve emanettir" demişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: "İlim ehlinden bazılarının bunun kazanma gücü ve borcu ödeyebilme kudreti olduğunu söylediklerini işittim." el-Leys'ten de bunun benzeri rivayet edilmiştir; eş-Şâfiî'nin görüşü de budur. Abîde es-Selmânî ise: "Namazı kılmak ve hayırdır" demiştir. et-Tahâvî şöyle demiştir: "Bunun mal olduğunu söyleyen kimsenin görüşü bize göre sahih değildir; zira köle bizzat efendisinin malıdır, o halde kölenin nasıl malı olabilir? Bize göre anlam şudur: Şayet onlarda dindarlık ve doğruluk görürseniz, üzerlerindeki mükâtebe borcunu size ifa etmeyi ve muamelede dürüstlüğü bir kulluk bilinciyle yerine getireceklerini bilirseniz onlarla mükâtebe yapın." Ebû Ömer [İbn Abdilber] ise şöyle demiştir: "Burada hayrın mal olduğunu kabul etmeyen kimse, [Arapçada] 'Şayet onlarda mal bilirseniz' denilmesini reddetmiştir; çünkü dilde ancak: 'Onda hayır, salah ve emanet bildim' denir, fakat 'Onda mal bildim' denmez; bilakis 'Onun yanında/nezdinde mal olduğunu bildim' denir."
قُلْتُ: وَحَدِيثُ بَرِيرَةَ يَرُدُّ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْخَيْرَ الْمَالُ، عَلَى مَا يَأْتِي. الْخَامِسَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي كِتَابَةِ مَنْ لَا حِرْفَةَ لَهُ، فَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَكْرَهُ أَنْ يُكَاتِبَ عَبْدَهُ إِذَا لَمْ تَكُنْ لَهُ حِرْفَةٌ، وَيَقُولُ: أَتَأْمُرُنِي أَنْ آكُلَ أَوْسَاخَ النَّاسِ؟ وَنَحْوُهُ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ. وَرَوَى حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ فَقَالَ: كَتَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِلَى عُمَيْرِ بْنِ سعد: أما بعد! فانه مزن قِبَلَكَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يُكَاتِبُوا أَرِقَّاءَهُمْ عَلَى مَسْأَلَةِ النَّاسِ. وَكَرِهَهُ الْأَوْزَاعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. وَرَخَّصَ فِي ذَلِكَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّ ابْنَ التَّيَّاحِ مُؤَذِّنَهُ قَالَ لَهُ: أُكَاتِبُ وَلَيْسَ لِي مَالٌ؟ قَالَ نَعَمْ، ثُمَّ حَضَّ النَّاسَ عَلَى الصَّدَقَةِ عَلَيَّ، فَأَعْطَوْنِي مَا فَضَلَ عَنْ مُكَاتَبَتِي، فَأَتَيْتُ عَلِيًّا فَقَالَ: اجْعَلْهَا فِي الرِّقَابِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ كَرَاهَةُ ذَلِكَ، وَأَنَّ الْأَمَةَ الَّتِي لَا حِرْفَةَ لَهَا يُكْرَهُ مُكَاتَبَتُهَا لِمَا يُؤَدِّي إِلَيْهِ مِنْ فَسَادِهَا. وَالْحُجَّةُ فِي السُّنَّةِ لَا فِيمَا خَالَفَهَا. رَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ عَائِشَةُ ﵂ قَالَتْ: دَخَلَتْ عَلَيَّ بَرِيرَةُ فَقَالَتْ: إِنَّ أَهْلِي كَاتَبُونِي عَلَى تِسْعِ أَوَاقٍ فِي تِسْعِ سِنِينَ، كُلَّ سَنَةٍ أُوقِيَّةٌ، فَأَعِينِينِي ... الْحَدِيثَ. فَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ لِلسَّيِّدِ أَنْ يكاتب عبده وهو لا شي مَعَهُ، أَلَا تَرَى أَنَّ بَرِيرَةَ جَاءَتْ عَائِشَةَ تُخْبِرُهَا بِأَنَّهَا كَاتَبَتْ أَهْلَهَا وَسَأَلَتْهَا أَنْ تُعِينَهَا، وَذَلِكَ كَانَ فِي أَوَّلِ كِتَابَتِهَا قَبْلَ أَنْ تُؤَدِّيَ مِنْهَا شَيْئًا، كَذَلِكَ ذَكَرَهُ ابْنُ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ أَنَّ عَائِشَةَ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ بَرِيرَةَ جَاءَتْ تَسْتَعِينُهَا فِي كِتَابَتِهَا وَلَمْ تَكُنْ قَضَتْ مِنْ كِتَابَتِهَا شَيْئًا، أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ كِتَابَةِ الْأَمَةِ، وَهِيَ غَيْرُ ذَاتِ صَنْعَةٍ وَلَا حِرْفَةٍ وَلَا مَالٍ، وَلَمْ يَسْأَلِ النَّبِيُّ ﷺ هَلْ لَهَا كَسْبٌ أَوْ عَمَلٌ وَاصِبٌ أَوْ مَالٌ، وَلَوْ كَانَ هَذَا وَاجِبًا لَسَأَلَ عَنْهُ لِيَقَعَ حُكْمُهُ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ بُعِثَ مُبَيِّنًا مُعَلِّمًا ﷺ. وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ تَأَوَّلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً" أَنَّ الْمَالَ الْخَيْرُ، لَيْسَ بِالتَّأْوِيلِ الْجَيِّدِ، وَأَنَّ الْخَيْرَ الْمَذْكُورَ هُوَ الْقُوَّةُ عَلَى الِاكْتِسَابِ مَعَ الْأَمَانَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- الْكِتَابَةُ تَكُونُ بِقَلِيلِ الْمَالِ وَكَثِيرِهِ، وَتَكُونُ عَلَى أَنْجُمٍ، لِحَدِيثِ بَرِيرَةَ. وَهَذَا مَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. فَلَوْ كَاتَبَهُ عَلَى أَلْفِ دِرْهَمٍ ولم يذكر أجلا نجمت
Ben derim ki: Berîre hadisi, geleceği üzere "hayır"dan maksadın mal olduğunu söyleyen kimsenin görüşünü reddetmektedir. Beşinci Mesele: Âlimler, mesleği [veya zanaatı] olmayan kölenin mükâtebe yapılması hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Ömer, mesleği bulunmadığı takdirde kölesiyle mükâtebe yapmayı mekruh görür ve şöyle derdi: "İnsanların kirlerini (sadakalarını) yememi mi bana emrediyorsun?" Benzer bir rivayet Selmân-ı Fârisî'den de nakledilmiştir. Hakîm b. Hizâm rivayet ederek şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb, Umeyr b. Sa'd'a şöyle yazdı: "Emmâ ba'd! Yanındaki Müslümanların, köleleriyle insanların eline bakacakları (dilenmek durumunda kalacakları) şartıyla mükâtebe yapmalarını men et!" Evzâî, Ahmed ve İshâk da bunu mekruh görmüşlerdir. Mâlik, Ebû Hanîfe ve Şâfiî ise buna ruhsat vermişlerdir. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre müezzini İbnü't-Teyyâh ona: "Malım olmadığı halde mükâtebe yapayım mı?" diye sormuş, o da: "Evet" demiş, sonra da insanları bana sadaka vermeye teşvik etmiştir. Onlar da mükâtebe borcumdan artacak miktarda [para] verdiler. Bunun üzerine Ali'ye geldim; o da: "Bunu diğer kölelerin azat edilmesinde kullan" buyurdu. Mâlik'ten de bunun mekruh olduğu rivayet edilmiştir; zira mesleği olmayan cariyenin mükâtebe yapılması, onun ahlakının bozulmasına yol açacağından mekruhtur. Ancak delil, Sünnet'tedir; ona aykırı olanda değil! İmamlar, Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Berîre yanıma girdi ve şöyle dedi: 'Ailem benimle dokuz yılda [ödenmek üzere] her yıl bir ukıyye olmak üzere dokuz ukıyye karşılığında mükâtebe yaptı. Bana yardım et...'» [hadisin devamını zikretti]. Bu, efendinin, yanında hiçbir şeyi bulunmayan kölesiyle mükâtebe yapabileceğine delildir. Görmez misin ki Berîre, Âişe'ye gelip ailesiyle mükâtebe yaptığını haber vermiş ve kendisine yardım etmesini istemiştir. Bu da mükâtebenin başlangıcında, henüz borcundan hiçbir şey ödememişken olmuştur. Nitekim İbn Şihâb'ın Urve'den, onun da Âişe'den rivayet ettiğine göre Berîre, mükâtebe bedelini ödemede yardım istemek üzere Âişe'ye gelmişti ve mükâtebe borcundan henüz hiçbir şey ödememişti. Bunu Buhârî ve Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. Bunda, sanatı, mesleği ve malı olmayan cariyenin mükâtebe yapılabileceğine delil vardır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, onun bir kazancı, sürekli bir işi veya malı olup olmadığını sormamıştır. Eğer bu vacip (şart) olsaydı, hükmü onun üzerine bina etmek için sorardı; zira o, açıklayıcı ve öğretici olarak gönderilmiştir sallallâhu aleyhi ve sellem. Bu hadiste, Yüce Allah'ın: {(إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً)} “Kendilerinde bir hayır görürseniz” buyruğunda geçen "hayır"ı mal olarak tevil eden kimsenin tevilinin isabetli olmadığına ve zikredilen "hayır"ın güvenilirlikle birlikte kazanma gücü olduğuna delalet eden hususlar vardır. Allah en doğrusunu bilir. Altıncı Mesele: Mükâtebe az malla da çok malla da olur ve Berîre hadisi gereğince taksitler halinde olur. Bu, âlimler arasında ihtilaf bulunmayan bir husustur, elhamdülillâh. Eğer kölesiyle bin dirhem üzerinden mükâtebe yapar da bir vade belirtmezse taksitlendirilir...
عَلَيْهِ بِقَدْرِ سِعَايَتِهِ وَإِنْ كَرِهَ السَّيِّدُ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا بُدَّ فِيهَا مِنْ أَجَلٍ، وَأَقَلُّهَا ثَلَاثَةُ أَنْجُمٍ. وَاخْتَلَفُوا إِذَا وَقَعَتْ عَلَى نَجْمٍ وَاحِدٍ فَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ يُجِيزُونَهَا عَلَى نَجْمٍ وَاحِدٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا تَجُوزُ عَلَى نَجْمٍ وَاحِدٍ، وَلَا تَجُوزُ حَالَّةً الْبَتَّةَ، وَإِنَّمَا ذَلِكَ عِتْقٌ عَلَى صِفَةٍ، كَأَنَّهُ قَالَ: إِذَا أَدَّيْتَ كَذَا وَكَذَا فَأَنْتَ حُرٌّ وَلَيْسَتْ كِتَابَةً. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ وَالسَّلَفُ فِي الْكِتَابَةِ إِذَا كَانَتْ حَالَّةً عَلَى قَوْلَيْنِ، وَاخْتَلَفَ قَوْلُ عُلَمَائِنَا كَاخْتِلَافِهِمْ. وَالصَّحِيحُ فِي النَّظَرِ أَنَّ الْكِتَابَةَ مُؤَجَّلَةٌ، كَمَا وَرَدَ بِهَا الْأَثَرُ فِي حَدِيثِ بَرِيرَةَ حِينَ كَاتَبَتْ أَهْلَهَا عَلَى تِسْعِ أَوَاقٍ فِي كُلِّ عَامٍ أُوقِيَّةٌ، وَكَمَا فَعَلَتِ الصَّحَابَةُ، وَلِذَلِكَ سُمِّيَتْ كِتَابَةً لِأَنَّهَا تُكْتَبُ وَيُشْهَدُ عَلَيْهَا، فَقَدِ اسْتَوْسَقَ الِاسْمَ وَالْأَثَرَ، وَعَضَّدَهُ الْمَعْنَى، فَإِنَّ الْمَالَ إِنْ جَعَلَهُ حَالًّا وَكَانَ عِنْدَ الْعَبْدِ شي فَهُوَ مَالُ مُقَاطَعَةٍ وَعَقْدُ مُقَاطَعَةٍ لَا عَقْدُ كِتَابَةٍ. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: إِذَا كَاتَبَهُ عَلَى مَالٍ مُعَجَّلٍ كَانَ عِتْقًا عَلَى مَالٍ، وَلَمْ تَكُنْ كِتَابَةً. وَأَجَازَ غَيْرُهُ مِنْ أَصْحَابِنَا الْكِتَابَةَ الْحَالَّةَ وَسَمَّاهَا قِطَاعَةً، وَهُوَ الْقِيَاسُ، لِأَنَّ الْأَجَلَ فِيهَا إِنَّمَا هُوَ فُسْحَةٌ لِلْعَبْدِ فِي التَّكَسُّبِ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَوْ جَاءَ بِالْمُنَجَّمِ عَلَيْهِ قَبْلَ مَحِلِّهِ لَوَجَبَ عَلَى السَّيِّدِ أَنْ يأخذه ويتعجل للمكاتب عتقه. وبجواز الكتابة الحالة، قال الْكُوفِيُّونَ. قُلْتُ: لَمْ يَرِدْ عَنْ مَالِكٍ نَصٌّ فِي الْكِتَابَةِ الْحَالَّةِ، وَالْأَصْحَابُ يَقُولُونَ: إِنَّهَا جَائِزَةٌ، وَيُسَمُّونَهَا قِطَاعَةً. وَأَمَّا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ إِنَّهَا لَا تَجُوزُ عَلَى أَقَلِّ مِنْ ثَلَاثَةِ أَنْجُمٍ فَلَيْسَ بِصَحِيحٍ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ صَحِيحًا لَجَازَ لِغَيْرِهِ أَنْ يَقُولَ: لَا يَجُوزُ عَلَى أَقَلِّ مِنْ خَمْسَةِ نُجُومٍ، لِأَنَّهَا أَقَلُّ النُّجُومِ الَّتِي كَانَتْ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي بَرِيرَةَ، وَعَلِمَ بِهَا النَّبِيُّ ﷺ وَقَضَى فِيهَا، فَكَانَ بِصَوَابِ الْحُجَّةِ أَوْلَى. رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ بَرِيرَةَ دَخَلَتْ عَلَيْهَا تَسْتَعِينُهَا فِي كِتَابَتِهَا وَعَلَيْهَا خَمْسَةُ أَوَاقٍ نُجِّمَتْ عَلَيْهَا فِي خَمْسِ سِنِينَ ... الْحَدِيثَ. كَذَا قَالَ اللَّيْثُ عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ: وَعَلَيْهَا خَمْسَةُ أَوَاقٍ نُجِّمَتْ عَلَيْهَا فِي خَمْسِ سِنِينَ. وَقَالَ أَبُو أُسَامَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: جَاءَتْ بَرِيرَةُ فَقَالَتْ: إِنِّي كَاتَبْتُ أَهْلِي على تسع أواق ... الحديث. وظاهر الروايتين
...efendi istemese bile çalışıp kazanması (sa‘y) nispetinde onun aleyhine [hükmedilir]. Şâfiî şöyle demiştir: "Mükâtebede mutlaka bir vade (ecel) bulunmalıdır ve bunun en azı üç taksittir." [Mükâtebenin] tek taksitte yapılması halinde ise [âlimler] ihtilaf etmişlerdir; ilim ehlinin çoğunluğu tek taksitle yapılmasını caiz görmektedir. Şâfiî ise şöyle demiştir: "Tek taksitle caiz olmaz; peşin olması ise kesinlikle caiz değildir. Bu ancak şarta bağlı bir azat etmedir; nitekim [efendi]: 'Şunu şunu ödediğin takdirde sen hürsün' demiş gibidir ve bu bir mükâtebe değildir." İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Âlimler ve selef, peşin olduğu takdirde mükâtebe hususunda iki görüşe ayrılmışlardır. Bizim [Mâlikî] âlimlerimizin görüşleri de onların ihtilafı gibi farklılık göstermiştir. Kıyas ve nazar bakımından doğru olan ise mükâtebenin vadeli olmasıdır; nitekim Berîre'nin her yıl bir ukıyye olmak üzere dokuz ukıyye karşılığında ailesiyle mükâtebe yaptığı hadiste geçen rivayette ve sahâbenin uygulamasında da böyle gelmiştir. Nitekim yazıldığı ve üzerine şahit tutulduğu için buna kitâbet (mükâtebe) denilmiştir. Böylece isim ve rivayet birbirine uymuş, mâna da bunu desteklemiştir. Zira [efendi] parayı peşin kılarsa ve kölenin yanında da bir şey varsa, bu bir mukātaa (anlaşma) bedeli ve mukātaa akdi olur, mükâtebe akdi olmaz." İbn Huveyzimendâd ise şöyle demiştir: "Onunla peşin bir para karşılığında mükâtebe yaparsa, bu bir para karşılığı azat etme olur, mükâtebe olmaz." Bizim mezhebimizden [Mâlikîlerden] başkaları ise peşin mükâtebeyi caiz görmüş ve bunu 'kıtâa' diye isimlendirmişlerdir. Kıyas da budur; çünkü buradaki vade, köleye kazanması için tanınmış bir kolaylıktır. Görmez misin ki köle, taksite bağlanan miktarı vadesinden önce getirse, efendinin bunu alması ve mükâtep kölenin azadını öne alması (hemen azat etmesi) vacip olur. Peşin mükâtebenin caiz olduğunu Kûfeliler de söylemiştir. Derim ki: Peşin mükâtebe hakkında Mâlik'ten açık bir nas gelmemiştir; mezhep âlimlerimiz ise bunun caiz olduğunu söylemekte ve buna 'kıtâa' adını vermektedirler. Şâfiî'nin: "Üç taksitten daha azı caiz değildir" sözüne gelince, bu sahih değildir. Çünkü eğer bu doğru olsaydı, başkası için de: "Beş taksitten daha azı caiz değildir" demek caiz olurdu; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Berîre olayındaki taksitlerin en azı beş idi ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bunu bilip hakkında hüküm vermişti; dolayısıyla hüccetin doğruluğuna bu daha uygundur. Buhârî, Âişe'den şöyle rivayet etmiştir: Berîre, mükâtebe borcunu ödemek için yardım istemek üzere Âişe'nin yanına girdi; üzerinde beş yıla taksitlendirilmiş beş ukıyye borç vardı... hadisi zikretti. Leys, Yûnus'tan, o İbn Şihâb'dan, o Urve'den, o da Âişe'den: "Ve üzerinde beş yıla taksitlendirilmiş beş ukıyye vardı" şeklinde nakletmiştir. Ebû Üsâme ise Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den radıyallâhu anhâ şöyle nakletmiştir: Âişe dedi ki: Berîre geldi ve: «İn nî kâtebtü ehlî alâ tis‘i evâk...» “Ben ailemle dokuz ukıyye karşılığında mükâtebe yaptım...” dedi. Hadisi zikretti. İki rivayetin zahiri
تَعَارُضٌ، غَيْرَ أَنَّ حَدِيثَ هِشَامٍ أَوْلَى لِاتِّصَالِهِ وَانْقِطَاعِ حَدِيثِ يُونُسَ، لِقَوْلِ الْبُخَارِيِّ: وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ، وَلِأَنَّ هِشَامًا أَثْبَتُ فِي حَدِيثِ أَبِيهِ وَجَدِّهِ مِنْ غَيْرِهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّابِعَةُ- الْمُكَاتَبُ عَبْدٌ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ مِنْ مَالِ الكتابة شي، لِقَوْلِهِ ﵇: (الْمُكَاتَبُ عَبْدٌ مَا بَقِيَ عليه من مكاتبته درهم). أخرجه أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (أَيُّمَا عَبْدٍ كَاتَبَ عَلَى مِائَةِ دِينَارٍ فَأَدَّاهَا إِلَّا عَشَرَةَ دَنَانِيرَ فَهُوَ عَبْدٌ). وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِمْ وَالثَّوْرِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَأَبِي ثَوْرٍ وَدَاوُدَ وَالطَّبَرِيِّ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِنْ وُجُوهٍ، وَعَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ، لَمْ يُخْتَلَفْ عَنْهُمْ فِي ذَلِكَ ﵃. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْقَاسِمُ وَسَالِمٌ وَعَطَاءٌ. قَالَ مَالِكٌ: وَكُلُّ مَنْ أَدْرَكْنَا بِبَلَدِنَا يَقُولُ ذَلِكَ. وَفِيهَا قَوْلٌ آخَرُ رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ إِذَا أَدَّى الشَّطْرَ فَهُوَ غَرِيمٌ، وَبِهِ قَالَ النَّخَعِيُّ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ ﵁، وَالْإِسْنَادُ عَنْهُ بِأَنَّ الْمُكَاتَبَ عَبْدٌ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ دِرْهَمٌ، خَيْرٌ مِنَ الْإِسْنَادِ عَنْهُ بِأَنَّ الْمُكَاتَبَ إِذَا أَدَّى الشَّطْرَ فَلَا رِقَّ عَلَيْهِ، قَالَهُ أَبُو عُمَرَ. وَعَنْ عَلِيٍّ أَيْضًا يَعْتِقُ مِنْهُ بقدر ما أذى. وَعَنْهُ أَيْضًا أَنَّ الْعَتَاقَةَ تَجْرِي فِيهِ بِأَوَّلِ نَجْمٍ يُؤَدِّيهِ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: إِذَا أَدَّى ثُلُثَ الْكِتَابَةِ فَهُوَ عَتِيقٌ غَرِيمٌ، وَهَذَا قَوْلُ شُرَيْحٍ. وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: لَوْ كَانَتِ الْكِتَابَةُ مِائَتَيْ دِينَارٍ وَقِيمَةُ الْعَبْدِ مِائَةُ دِينَارٍ فَأَدَّى الْعَبْدُ الْمِائَةَ الَّتِي هِيَ قِيمَتُهُ عُتِقَ، وَهُوَ قَوْلُ النَّخَعِيِّ أَيْضًا. وَقَوْلٌ سَابِعٌ- إِذَا أَدَّى الثَّلَاثَةَ الْأَرْبَاعَ وَبَقِيَ الرُّبْعُ فَهُوَ غَرِيمٌ وَلَا يَعُودُ عَبْدًا، قَالَهُ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ، رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْهُ. وَحُكِيَ عَنْ بَعْضِ السَّلَفِ أَنَّهُ بِنَفْسِ عَقْدِ الْكِتَابَةِ حُرٌّ، وَهُوَ غَرِيمٌ بِالْكِتَابَةِ وَلَا يَرْجِعُ إِلَى الرِّقِّ أَبَدًا. وَهَذَا الْقَوْلُ يَرُدُّهُ حَدِيثُ بَرِيرَةَ لِصِحَّتِهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَفِيهِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ الْمُكَاتَبَ عَبْدٌ، وَلَوْلَا ذَلِكَ ما بيعت بريرة، ولو كان فيها شي مِنَ الْعِتْقِ مَا أَجَازَ بَيْعَ ذَلِكَ، إِذْ مِنْ سُنَّتِهِ الْمُجْمَعِ عَلَيْهَا أَلَّا يُبَاعَ الْحُرُّ. وَكَذَلِكَ كِتَابَةُ سَلْمَانَ وَجُوَيْرِيَةَ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ حَكَمَ لِجَمِيعِهِمْ بِالرِّقِّ حَتَّى أَدَّوُا الْكِتَابَةَ. وَهِيَ حُجَّةٌ لِلْجُمْهُورِ فِي أَنَّ المكاتب عبد ما بقي
...çelişki [vardır]; şu kadar var ki Hişâm'ın hadisi, muttasıl olması ve Yûnus'un hadisinin munkatı' (kopuk) olması sebebiyle daha evladır; zira Buhârî: "Leys dedi ki: Yûnus bana rivayet etti..." demiştir. Ayrıca Hişâm, babasının ve dedesinin rivayet ettiği hadisler konusunda başkalarından daha sağlamdır/güvenilirdir; en doğrusunu Allah bilir. Yedinci Mesele: Mükâtep, mükâtebe bedelinden üzerinde herhangi bir şey kaldığı müddetçe köledir. Zira Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « الْمُكَاتَبُ عَبْدٌ مَا بَقِيَ عليه من مكاتبته درهم » «Mükâtep, mükâtebe borcundan geriye bir dirhem dahi kalsa köledir.» Bunu Ebû Dâvûd, Amr b. Şuayb kanalıyla babasından, o da dedesinden rivayet etmiştir. Yine ondan rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « أَيُّمَا عَبْدٍ كَاتَبَ عَلَى مِائَةِ دِينَارٍ فَأَدَّاهَا إِلَّا عَشَرَةَ دَنَانِيرَ فَهُوَ عَبْدٌ » «Hangi köle yüz dinar karşılığında mükâtebe yapar da on dinar hariç [tamamını] öderse, o yine de köledir.» Bu görüş; Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve onların ashabının, es-Sevrî, Ahmed, İshâk, Ebû Sevr, Dâvûd ve Taberî'nin görüşüdür. Bu husus İbn Ömer'den muhtelif yollarla; Zeyd b. Sâbit, Âişe ve Ümmü Seleme'den de radıyallâhu anhüm rivayet edilmiş olup onların bu konudaki görüşlerinde ihtilaf edilmemiştir. Aynı hüküm Ömer b. el-Hattâb'dan da rivayet edilmiş olup İbnü'l-Müseyyeb, Kâsım, Sâlim ve Atâ da bu görüşü benimsemiştir. Mâlik şöyle demiştir: "Şehrimizde (Medine'de) yetiştiğimiz herkes böyle söylemektedir." Bu meselede bir diğer görüş daha vardır; Ali'den rivayet edildiğine göre köle, mükâtebe bedelinin yarısını ödediğinde artık borçlu (garîm) sayılır. Nehaî de bu görüştedir. Bu görüş Ömer'den de radıyallâhu anh rivayet edilmiştir; ancak ondan nakledilen "Mükâtep, üzerinde bir dirhem kaldığı sürece köledir" şeklindeki isnad, "Mükâtep yarısını ödediğinde artık üzerinde kölelik kalmaz" şeklindeki isnaddan daha üstündür; bunu Ebû Ömer [İbn Abdilber] belirtmiştir. Ali'den ayrıca: "Ödediği miktar nispetinde hürriyete kavuşur" rivayeti de nakledilmiştir. Yine ondan: "Ödediği ilk taksitle birlikte onda hürriyet cereyan etmeye başlar" dediği rivayet edilmiştir. İbn Mes'ûd ise: "Mükâtebe bedelinin üçte birini ödediğinde borçlu bir hürdür" demiştir; bu Şüreyh'in de görüşüdür. İbn Mes'ûd'dan [nakledilen bir diğer rivayete göre]: "Mükâtebe bedeli iki yüz dinar, kölenin kıymeti de yüz dinar olsa, köle kendi kıymeti olan yüz dinarı ödediği takdirde hür olur." Bu aynı zamanda Nehaî'nin de görüşüdür. Yedinci bir görüş: "Dörtte üçünü ödeyip geriye dörtte biri kaldığında borçlu sayılır ve artık tekrar köleliğe dönmez." Bunu Atâ b. Ebî Rabâh söylemiş olup İbn Cüreyc ondan rivayet etmiştir. Selef'ten bazılarından da şöyle nakledilmiştir: "O, bizzat mükâtebe akdinin yapılmasıyla hür olur; mükâtebe bedelinden dolayı bir borçludur ve asla köleliğe geri dönmez." Bu görüşü, Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem sahih olarak nakledilen Berîre hadisi reddetmektedir. Bu hadiste mükâtebin köle olduğuna dair açık bir delil vardır; zira böyle olmasaydı Berîre satılmazdı. Şayet onda hürriyetten bir cüz dahi bulunmuş olsaydı, [Hz. Peygamber] bu satışı caiz görmezdi; çünkü onun üzerinde icmâ edilen sünnetine göre hür olan kimse satılamaz. Selmân ve Cüveyriye'nin mükâtebesi de böyledir; zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, mükâtebe bedelini ödeyinceye kadar hepsi hakkında kölelik hükmü vermiştir. İşte bu, mükâtebin [üzerinde bir şey] kaldığı sürece...
عليه شي. وَقَدْ نَاظَرَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ فِي الْمُكَاتَبِ، فَقَالَ لِعَلِيٍّ: أَكُنْتَ رَاجِمَهُ لَوْ زَنَى، أَوْ مُجِيزًا شَهَادَتَهُ لَوْ شَهِدَ؟ فَقَالَ عَلِيٌّ لَا. فَقَالَ زَيْدٌ: هُوَ عبد ما بقي عليه شي. وَقَدْ رَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵃ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (الْمُكَاتَبُ يُعْتَقُ مِنْهُ بِقَدْرِ مَا أَدَّى وَيُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ بِقَدْرِ مَا أَدَّى وَيَرِثُ بِقَدْرِ مَا عُتِقَ مِنْهُ). وَإِسْنَادُهُ صَحِيحٌ. وَهُوَ حُجَّةٌ لِمَا رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ، وَيَعْتَضِدُ بِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ نَبْهَانَ مُكَاتَبِ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَ سَمِعْتُ أُمَّ سَلَمَةَ تَقُولُ: قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا كَانَ لِإِحْدَاكُنَّ مُكَاتَبٌ وَكَانَ عِنْدَهُ مَا يُؤَدِّي فَلْتَحْتَجِبْ مِنْهُ). وَأَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. إِلَّا أَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا مَعَ زَوْجَاتِهِ، أَخْذًا بِالِاحْتِيَاطِ وَالْوَرَعِ فِي حَقِّهِنَّ، كَمَا قَالَ لِسَوْدَةَ: (احْتَجِبِي مِنْهُ) مَعَ أَنَّهُ قَدْ حَكَمَ بِأُخُوَّتِهَا لَهُ، وَبِقَوْلِهِ لِعَائِشَةَ وَحَفْصَةَ: (أَفَعَمْيَاوَانِ أَنْتُمَا أَلَسْتُمَا تُبْصِرَانِهِ) يَعْنِي ابْنَ أُمِّ مَكْتُومٍ، مَعَ أَنَّهُ قَالَ لِفَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ: (اعْتَدِّي عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ) وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى. الثامنة- أجمع العلماء عَلَى أَنَّ الْمُكَاتَبَ إِذَا حَلَّ عَلَيْهِ نَجْمٌ مِنْ نُجُومِهِ أَوْ نَجْمَانِ أَوْ نُجُومُهُ كُلُّهَا فَوَقْفَ السَّيِّدُ عَنْ مُطَالَبَتِهِ وَتَرْكَهُ بِحَالِهِ أَنَّ الْكِتَابَةَ لَا تَنْفَسِخُ مَا دَامَا عَلَى ذَلِكَ ثَابِتَيْنِ. التَّاسِعَةُ- قَالَ مَالِكٌ: لَيْسَ لِلْعَبْدِ أَنْ يُعَجِّزَ نَفْسَهُ إِذَا كَانَ لَهُ مَالٌ ظَاهِرٌ، وَإِنْ لَمْ يَظْهَرْ لَهُ مَالٌ فَذَلِكَ إِلَيْهِ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: لَا يُمَكَّنُ مِنْ تَعْجِيزِ نَفْسِهِ إِذَا كَانَ قَوِيًّا عَلَى الْأَدَاءِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَهُ أَنْ يُعَجِّزَ نَفْسَهُ، عُلِمَ لَهُ مَالٌ أَوْ قُوَّةٌ عَلَى الْكِتَابَةِ أَوْ لَمْ يُعْلَمْ، فَإِذَا قَالَ: قَدْ عَجَزْتُ وَأَبْطَلْتُ الْكِتَابَةَ فَذَلِكَ إِلَيْهِ. وَقَالَ مَالِكٌ: إِذَا عَجَزَ الْمُكَاتَبُ فَكُلُّ مَا قَبَضَهُ مِنْهُ سَيِّدُهُ قَبْلَ الْعَجْزِ حِلٌّ لَهُ، كَانَ مِنْ كَسْبِهِ أَوْ مِنْ صَدَقَةٍ عَلَيْهِ. وَأَمَّا مَا أُعِينَ بِهِ عَلَى فِكَاكِ رَقَبَتِهِ فَلَمْ يَفِ ذَلِكَ بِكِتَابَتِهِ كَانَ لِكُلِّ مَنْ أَعَانَهُ الرُّجُوعُ بِمَا أَعْطَى أَوْ تَحَلَّلَ مِنْهُ الْمُكَاتَبُ. وَلَوْ أَعَانُوهُ صَدَقَةً لَا عَلَى فِكَاكِ رَقَبَتِهِ فَذَلِكَ إِنْ عَجَزَ حَلَّ لِسَيِّدِهِ وَلَوْ تَمَّ بِهِ فِكَاكُهُ وَبَقِيَتْ مِنْهُ فَضْلَةٌ. فَإِنْ كَانَ بِمَعْنَى الْفِكَاكِ رَدَّهَا إِلَيْهِمْ بِالْحِصَصِ أَوْ يُحَلِّلُونَهُ مِنْهَا. هَذَا كُلُّهُ مَذْهَبُ مَالِكٍ فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ الْقَاسِمِ. وَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ مَا قَبَضَهُ السَّيِّدُ مِنْهُ مِنْ كِتَابَتِهِ، وَمَا فَضَلَ بِيَدِهِ بَعْدَ عَجْزِهِ
köle olduğu hususunda cumhurun delilidir. Ali b. Ebî Tâlib, mükâtep hakkında Zeyd b. Sâbit ile münazara etmiş; Zeyd Ali'ye: 'Zina etseydi onu recmeder miydin veya şahitlik yapsaydı şahitliğini kabul eder miydin?' diye sormuş, Ali: 'Hayır' deyince Zeyd: 'O halde o, üzerinde bir şey kaldığı sürece köledir' demiştir. Nesâî, Ali ve İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: (Mükâtepten ödediği miktar nispetinde azat olunur, ödediği miktar nispetinde had cezası uygulanır ve azat olduğu miktar nispetinde mirasçı olur). Bunun isnadı sahihtir. Bu hadis Ali'den rivayet edilen görüş için bir delildir ve Ebû Dâvûd'un Ümmü Seleme'nin mükâtebi Nebhân'dan rivayet ettiği şu hadisle de teyit edilmektedir: Nebhân dedi ki: Ümmü Seleme'nin şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize şöyle buyurdu: (Sizden birinizin mükâtep bir kölesi olur ve onun da borcunu ödeyecek malı bulunursa, artık ondan tesettüre girsin). Bunu Tirmizî tahriç etmiş ve: 'Hasen sahih bir hadistir' demiştir. Ancak bunun, Peygamber'in hanımları hakkında ihtiyat ve takva gereği onlara yönelik özel bir hitap olma ihtimali vardır; nitekim Sevde'nin [Utbe'nin oğluyla] kardeşliğine hükmettiği halde ona: (Ondan tesettüre gir) buyurmuş; Âişe ve Hafsa'ya da İbn Ümmü Mektûm'u kastederek: (Siz ikiniz kör müsünüz, onu görmüyor musunuz?) dediği halde Fâtıma bnt. Kays'a: (İbn Ümmü Mektûm'un yanında iddetini bekle) buyurmuştur; bu mana daha önce geçmişti. Sekizinci Mesele: Âlimler, mükâtebin taksitlerinden birinin, ikisinin veya tamamının vadesi geldiğinde, efendisi talepte bulunmayıp onu olduğu gibi bıraktığı sürece ikisi bu hal üzere kaldıkça mükâtebe akdinin bozulmayacağı hususunda icmâ etmişlerdir. Dokuzuncu Mesele: Mâlik şöyle demiştir: Mükâtebin aşikâr bir malı varken kendisini âciz ilan etme hakkı yoktur; şayet açıkta bir malı yoksa kendisini âciz ilan etme hakkı ona aittir. Evzâî ise: 'Ödemeye gücü yetiyorsa kendisini âciz ilan etmesine müsaade edilmez' demiştir. Şâfiî: 'Malı veya mükâtebeyi ödeme gücü olduğu bilinsin veya bilinmesin kendisini âciz ilan etme hakkı vardır; «Âciz kaldım ve mükâtebeyi iptal ettim» dediğinde bu hak ona aittir' demiştir. Mâlik dedi ki: Mükâtep âciz kaldığında, aczinden önce efendisinin ondan tahsil ettiği ister kendi kazancı ister kendisine verilen sadaka olsun her şey efendisine helaldir. Kendisine boynunu kurtarması (azatlığı) için verilen yardıma gelince; şayet bu mükâtebe bedelini karşılamamışsa, ona yardım eden her bir kişi verdiğini geri alma hakkına sahiptir veya mükâtep onlardan helallik diler. Şayet ona hürriyetine kavuşması şartıyla değil de genel sadaka olarak yardım etmişlerse, âciz kaldığında bu para efendisine helal olur; onunla hürriyeti tamamlanıp geriye fazlalık kalsa dahi hüküm böyledir. Eğer yardım hürriyet şartıyla verilmişse artan kısmı hisseleri oranında sahiplerine iade eder veya onlar kendisine helal ederler. Bütün bunlar İbnü'l-Kāsım'ın naklettiğine göre Mâlik'in mezhebidir. İlim ehlinin çoğunluğu ise şöyle demiştir: Efendinin mükâtebe bedelinden tahsil ettiği şeyler ile âciz kaldıktan sonra kölenin elinde kalan
مِنْ صَدَقَةٍ أَوْ غَيْرِهَا فَهُوَ لِسَيِّدِهِ، يَطِيبُ لَهُ أَخْذُ ذَلِكَ كُلِّهِ. هَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِمَا وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ، وَرِوَايَةٌ عَنْ شُرَيْحٍ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: يَجْعَلُ السَّيِّدُ مَا أَعْطَاهُ فِي الرِّقَابِ، وَهُوَ قَوْلُ مَسْرُوقٍ وَالنَّخَعِيِّ، وَرِوَايَةٌ عَنْ شُرَيْحٍ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: مَا قَبَضَ مِنْهُ السَّيِّدُ فَهُوَ لَهُ، وَمَا فَضَلَ بِيَدِهِ بَعْدَ الْعَجْزِ فَهُوَ لَهُ دُونَ سَيِّدِهِ، وَهَذَا قَوْلُ بَعْضِ مَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْعَبْدَ يُمْلَكُ. وَقَالَ إِسْحَاقُ: مَا أُعْطِيَ بِحَالِ الْكِتَابَةِ رُدَّ عَلَى أَرْبَابِهِ. الْعَاشِرَةُ- حَدِيثُ بَرِيرَةَ عَلَى اخْتِلَافِ طُرُقِهِ وَأَلْفَاظِهِ يَتَضَمَّنُ أَنَّ بَرِيرَةَ وَقَعَ فِيهَا بَيْعٌ بَعْدَ كِتَابَةٍ تَقَدَّمَتْ. وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي بَيْعِ الْمُكَاتَبِ بِسَبَبِ ذَلِكَ. وَقَدْ تَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ (بَابَ بَيْعِ الْمُكَاتَبِ إِذَا رَضِيَ). وَإِلَى جَوَازِ بَيْعِهِ لِلْعِتْقِ إِذَا رَضِيَ الْمُكَاتَبُ بِالْبَيْعِ وَلَوْ لَمْ يَكُنْ عَاجِزًا- ذَهَبَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَالدَّاوُدِيُّ، وَهُوَ الَّذِي ارْتَضَاهُ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَبُو الزِّنَادِ وَرَبِيعَةُ غَيْرَ أَنَّهُمْ قَالُوا: لِأَنَّ رِضَاهُ بِالْبَيْعِ عَجْزٌ مِنْهُ. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمَا: لَا يَجُوزُ بَيْعُ الْمُكَاتَبِ مَا دَامَ مُكَاتَبًا حَتَّى يَعْجَزَ، وَلَا يَجُوزَ بَيْعُ كِتَابَتِهِ بِحَالٍ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ بِمِصْرَ، وَكَانَ بِالْعِرَاقِ يَقُولُ: بَيْعُهُ جَائِزٌ، وَأَمَّا بَيْعُ كِتَابَتِهِ فَغَيْرُ جَائِزَةٍ. وَأَجَازَ مَالِكٌ بَيْعَ الْكِتَابَةِ، فَإِنْ أَدَّاهَا عُتِقَ، وَإِلَّا كَانَ رَقِيقًا لِمُشْتَرِي الْكِتَابَةِ. وَمَنَعَ مِنْ ذَلِكَ أَبُو حَنِيفَةَ، لِأَنَّهُ بَيْعُ غَرَرٍ. وَاخْتَلَفَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِي ذَلِكَ بِالْمَنْعِ وَالْإِجَازَةِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: يَجُوزُ بَيْعُ الْمُكَاتَبِ عَلَى أَنْ يَمْضِيَ فِي كِتَابَتِهِ، فَإِنْ أَدَّى عُتِقَ وَكَانَ وَلَاؤُهُ لِلَّذِي ابْتَاعَهُ وَلَوْ عَجَزَ فَهُوَ عَبْدٌ لَهُ. وَبِهِ قَالَ النَّخَعِيُّ وَعَطَاءٌ وَاللَّيْثُ وَأَحْمَدُ وَأَبُو ثَوْرٍ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: لَا يُبَاعُ الْمُكَاتَبُ إِلَّا لِلْعِتْقِ، وَيُكْرَهُ أَنْ يُبَاعَ قَبْلَ عَجْزِهِ، وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: فِي حَدِيثِ بَرِيرَةَ إِجَازَةُ بَيْعِ الْمُكَاتَبِ إِذَا رَضِيَ بِالْبَيْعِ وَلَمْ يَكُنْ عَاجِزًا عَنْ أَدَاءِ نَجْمٍ قَدْ حَلَّ عَلَيْهِ، بِخِلَافِ قَوْلِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ بَيْعَ
sadaka ve benzeri fazlalıklar tamamen efendisine aittir; bütün bunları alması ona helaldir. Bu görüş Şâfiî, Ebû Hanîfe, onların mezhebine mensup fakihler ve Ahmed b. Hanbel'in görüşü olup Şüreyh'ten gelen bir rivayettir. Sevrî ise: 'Efendi onun verdiklerini diğer kölelerin azat edilmesinde kullanır' demiştir; bu da Mesrûk, Nehaî ve Şüreyh'ten gelen bir rivayettir. Bir grup âlim de: 'Efendinin tahsil ettiği kendisine aittir; aczden sonra mükâtebin elinde kalan fazlalık ise efendisinin değil bizzat kendisinin mülküdür' demiştir ki bu, kölenin mülk edinebileceğini savunan bazılarının görüşüdür. İshak ise: 'Mükâtebelik halindeyken kendisine verilenler sahiplerine iade edilir' demiştir. Onuncu Mesele: Berîre hadisi, farklı rivayet yolları ve lafızlarıyla birlikte, daha önce geçmiş olan bir mükâtebe akdinden sonra Berîre'nin satıldığını ihtiva etmektedir. Bu sebeple insanlar mükâtep kölenin satışı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Buhârî (Mükâtebin razı olduğu takdirde satılması babı) şeklinde başlık açmıştır. Mükâtep satışa razı olduğu takdirde —âciz kalmamış olsa bile— azat edilmek üzere satılmasının caiz olduğu görüşüne İbnü'l-Münzir ve Dâvûdî gitmiştir; Ebû Ömer b. Abdilberr'in tercih ettiği görüş de budur. İbn Şihâb, Ebû'z-Zinâd ve Rebîa da bu görüşü benimsemişler, ancak: 'Onun satışa razı olması bizzat kendisinin âciz kalması demektir' demişlerdir. Mâlik, Ebû Hanîfe ve onların talebeleri ise şöyle demiştir: Mükâtep, mükâtebelik vasfı devam ettiği sürece âciz kalmadıkça satılması caiz değildir ve mükâtebe alacağının satılması da hiçbir surette caiz olmaz. Bu aynı zamanda Şâfiî'nin Mısır'daki görüşüdür; Irak'tayken ise: 'Kölenin kendisinin satılması caizdir, ancak mükâtebe alacağının satılması caiz değildir' derdi. Mâlik ise mükâtebe alacağının satılmasını caiz görmüştür; mükâtep borcunu öderse azat olur, ödemezse mükâtebeyi satın alanın kölesi olur. Ebû Hanîfe ise garar (belirsizlik) satışı olduğu gerekçesiyle bunu men etmiştir. Bu hususta Şâfiî'den men ve cevaz olmak üzere iki farklı rivayet gelmiştir. Bir grup âlim şöyle demiştir: Mükâtebin, mükâtebeliğine devam etmesi şartıyla satılması caizdir; borcunu öderse azat olur ve velâ hakkı onu satın alana ait olur; şayet âciz kalırsa onun kölesi olur. Nehaî, Atâ, Leys, Ahmed ve Ebû Sevr bu görüştedir. Evzâî ise: 'Mükâtep ancak azat edilmek üzere satılır; âciz kalmasından önce satılması ise mekruhtur' demiştir; Ahmed ve İshak'ın görüşü de budur. Ebû Ömer der ki: Berîre hadisinde; vadesi gelmiş bir taksiti ödemekten âciz kalmadığı halde satışa razı olan mükâtebin satılmasının caiz olduğuna delil vardır; bu durum,
الْمُكَاتَبِ غَيْرُ جَائِزٍ إِلَّا بِالْعَجْزِ، لِأَنَّ بَرِيرَةَ لَمْ تَذْكُرْ أَنَّهَا عَجَزَتْ عَنْ أَدَاءِ نَجْمٍ، وَلَا أَخْبَرَتْ بِأَنَّ النَّجْمَ قَدْ حَلَّ عَلَيْهَا، وَلَا قَالَ لَهَا النَّبِيُّ ﷺ أَعَاجِزَةٌ أَنْتِ أَمْ هَلْ حَلَّ عَلَيْكِ نَجْمٌ. وَلَوْ لَمْ يَجُزْ بَيْعُ الْمُكَاتَبِ وَالْمُكَاتَبَةِ إِلَّا بِالْعَجْزِ عَنْ أَدَاءِ مَا قَدْ حَلَّ لَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ قَدْ سَأَلَهَا أَعَاجِزَةٌ هِيَ أَمْ لا، وما كان ليأذن
...mükâtebin [satışı], ancak [borcunu ödemekten] âciz kalması hâlinde câizdir. Çünkü Berîre, ne bir taksiti ödemekten âciz kaldığını zikretmiş ne de taksit vaktinin geldiğini haber vermiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de ona: «Âciz mi kaldın, yoksa sana bir taksitin vâdesi mi geldi?» diye sormamıştır. Şayet mükâtep erkek ve mükâtebe kadının satışı ancak vâdesi gelen borcu ödemekten âciz kalma hâlinde câiz olsaydı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona âciz olup olmadığını mutlaka sorardı ve...
فِي شِرَائِهَا إِلَّا بَعْدَ عِلْمِهِ ﷺ أَنَّهَا عَاجِزَةٌ وَلَوْ عَنْ أَدَاءِ نَجْمٍ وَاحِدٍ قَدْ حَلَّ عَلَيْهَا. وَفِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ أَنَّهَا لَمْ تَكُنْ قَضَتْ مِنْ كِتَابَتِهَا شَيْئًا. وَلَا أَعْلَمُ فِي هَذَا الْبَابِ حُجَّةً أَصَحَّ مِنْ حَدِيثِ بَرِيرَةَ هَذَا، وَلَمْ يُرْوَ عن النبي ﷺ شي يعارضه، ولا في شي مِنَ الْأَخْبَارِ دَلِيلٌ عَلَى عَجْزِهَا. اسْتَدَلَّ مَنْ مَنَعَ مِنْ بَيْعِ الْمُكَاتَبِ بِأُمُورٍ: مِنْهَا أَنْ قَالُوا إِنَّ الْكِتَابَةَ الْمَذْكُورَةَ لَمْ تَكُنِ انْعَقَدَتْ، وَأَنَّ قَوْلَهَا كَاتَبْتُ أَهْلِي مَعْنَاهُ أَنَّهَا رَاوَضَتْهُمْ عَلَيْهَا، وَقَدَّرُوا مَبْلَغَهَا وَأَجَلَهَا وَلَمْ يَعْقِدُوهَا. وَظَاهِرُ الْأَحَادِيثِ خِلَافُ هَذَا إِذَا تُؤُمِّلَ مَسَاقُهَا. وَقِيلَ: إِنَّ بَرِيرَةَ عَجَزَتْ عَنِ الْأَدَاءِ فَاتَّفَقَتْ هِيَ وَأَهْلُهَا عَلَى فَسْخِ الْكِتَابَةِ، وَحِينَئِذٍ صَحَّ الْبَيْعُ، إِلَّا أَنَّ هَذَا إِنَّمَا يَتَمَشَّى عَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ تَعْجِيزَ الْمُكَاتَبِ غَيْرُ مُفْتَقِرٍ إِلَى حُكْمِ حَاكِمٍ إِذَا اتَّفَقَ الْعَبْدُ وَالسَّيِّدُ عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْحَقَّ لَا يَعْدُوهُمَا، وَهُوَ الْمَذْهَبُ الْمَعْرُوفُ. وَقَالَ سَحْنُونٌ: لَا بُدَّ مِنَ السُّلْطَانِ، وَهَذَا إِنَّمَا خَافَ أَنْ يَتَوَاطَآ عَلَى تَرْكِ حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى. وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ أَنَّهَا عَجَزَتْ مَا رُوِيَ أَنَّ بَرِيرَةَ جَاءَتْ عَائِشَةَ تَسْتَعِينُهَا فِي كِتَابَتِهَا وَلَمْ تَكُنْ قَضَتْ مِنْ كِتَابَتِهَا شَيْئًا، فَقَالَتْ لَهَا عَائِشَةُ: ارْجِعِي إِلَى أَهْلِكِ فَإِنْ أَحَبُّوا أَنْ أَقْضِيَ عَنْكِ كِتَابَتِكِ فَعَلْتُ. فَظَاهِرُ هَذَا أَنَّ جَمِيعَ كِتَابَتِهَا أَوْ بَعْضَهَا اسْتُحِقَّ عَلَيْهَا، لِأَنَّهُ لَا يُقْضَى مِنَ الْحُقُوقِ إِلَّا مَا وَجَبَتِ الْمُطَالَبَةُ بِهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. هَذِهِ التَّأْوِيلَاتُ أَشْبَهُ مَا لَهُمْ وَفِيهَا مِنَ الدَّخَلِ مَا بَيَّنَّاهُ. وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَلَا أَعْلَمُ حُجَّةً لِمَنْ قَالَ لَيْسَ لَهُ بَيْعُ الْمُكَاتَبِ إِلَّا أَنْ يَقُولَ لَعَلَّ بَرِيرَةَ عَجَزَتْ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَأَظْهَرُ مَعَانِيهِ أَنَّ لِمَالِكِ الْمُكَاتَبِ بَيْعَهُ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- الْمُكَاتَبُ إِذَا أَدَّى كِتَابَتَهُ عُتِقَ وَلَا يَحْتَاجُ إِلَى ابْتِدَاءِ عِتْقٍ من السيد. كذلك وَلَدُهُ الَّذِينَ وُلِدُوا فِي كِتَابَتِهِ مِنْ أَمَتِهِ، يُعْتَقُونَ بِعِتْقِهِ وَيَرِقُّونَ بِرِقِّهِ، لِأَنَّ وَلَدَ الْإِنْسَانِ مِنْ أَمَتِهِ بِمَثَابَتِهِ اعْتِبَارًا بِالْحُرِّ وَكَذَلِكَ وَلَدُ الْمُكَاتَبَةِ، فَإِنْ كَانَ لَهُمَا وَلَدٌ قَبْلَ الْكِتَابَةِ لَمْ يَدْخُلْ فِي الْكِتَابَةِ إِلَّا بِشَرْطٍ. الثَّانِيَةَ عشرة- (وآتوا هم مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ) هَذَا أَمْرٌ لِلسَّادَةِ بِإِعَانَتِهِمْ فِي مَالِ الْكِتَابَةِ، إِمَّا بِأَنْ يُعْطُوهُمْ شَيْئًا مِمَّا فِي أَيْدِيهِمْ- أَعْنِي أَيْدِيَ السادة- أو يحطوا عنهم شيئا
[Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem], vadesi gelen tek bir taksiti dahi ödemekten âciz olduğunu bilmeksizin onun satın alınmasına [onay vermezdi]. Zührî'nin rivayetinde ise Berîre'nin mükâtebe borcundan hiçbir şey ödememiş olduğu geçmektedir. Bu konuda Berîre'nin bu hadisinden daha sahih bir delil bilmiyorum; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den buna aykırı bir rivayet gelmediği gibi haberlerin hiçbirinde onun âciz kaldığına dair bir delil de yoktur. Mükâtebin satışını caiz görmeyenler birtakım gerekçeler öne sürmüşlerdir: Bunlardan biri, söz konusu mükâtebe akdinin henüz kurulmamış olduğunu, Berîre'nin 'Sahiplerimle mükâtebe yaptım' sözünün ise 'onlarla bu hususu müzakere ettiği, miktarını ve vadesini belirledikleri ancak akdi henüz kesinleştirmedikleri' anlamına geldiğini söylemeleridir. Oysa rivayetlerin gelişi etraflıca düşünüldüğünde hadislerin zahiri bunun aksini göstermektedir. Bir diğer görüşe göre ise Berîre ödemekten âciz kalmış, bunun üzerine o ve sahipleri mükâtebeyi feshetme hususunda anlaşmış ve satış da ancak bundan sonra geçerli olmuştur. Ne var ki bu izah, ancak 'köle ile efendisi anlaştığı takdirde mükâtebin aczine hükmetmek için hâkim kararına gerek yoktur; zira hak sadece ikisine aittir' diyenlerin görüşüne göre geçerlidir ki meşhur mezhep görüşü de budur. Sahnûn ise: 'Mutlaka devlet başkanının [veya hâkimin] hükmü gerekir' demiştir; bu görüşü ise Allah Teâlâ'nın hakkını terk etme hususunda anlaşmalarından endişe ettiği içindir. Berîre'nin âciz kaldığının doğruluğuna şu rivayet delil gösterilmiştir: Berîre, mükâtebe bedelini ödemede yardım istemek üzere Âişe'ye gelmişti ve mükâtebesinden henüz hiçbir şey ödememişti. Âişe ona: 'Sahiplerine dön; eğer mükâtebe borcunu senin adına toptan ödememi isterlerse bunu yaparım' demiştir. Bu durumun zahiri, mükâtebe borcunun tamamının veya bir kısmının vadesinin geldiğini gösterir; zira haklardan ancak talep edilmesi vacip olan kısım ödenir. En doğrusunu Allah bilir. Bu teviller, onların öne sürebileceği en makul izahlardır; fakat bunlardaki kusurlar da açıkladığımız gibidir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: 'Mükâtebi satmanın caiz olmadığını söyleyen kimse için, ancak «Belki de Berîre âciz kalmıştı» demek dışında bir delil bilmiyorum.' Şâfiî ise şöyle demiştir: 'Hadisin en açık anlamı, mükâtebin sahibinin onu satma yetkisinin bulunduğudur.' On Birinci [Mesele]- Mükâtep, mükâtebe borcunu ödediğinde azat olur ve efendisinin yeniden bir azat etme iradesine ihtiyaç kalmaz. Aynı şekilde mükâtebe sürecinde kendi cariyesinden doğan çocukları da onun azat olmasıyla azat olur, köle kalmasıyla köle kalırlar. Çünkü kişinin cariyesinden olan çocuğu, hür insana kıyasla kendisi gibidir. Mükâtebe kadının çocuğu da böyledir. Şayet mükâtebe akdinden önce doğmuş çocukları varsa, [akitte] şart koşulmadıkça mükâtebeye dâhil olmazlar. On İkinci [Mesele]- { وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ } “Allah'ın size verdiği malından onlara da verin” ayeti; efendilere, mükâtebe bedeli konusunda [kölelerine] yardım etmelerine yönelik bir emirdir. Bu da ya ellerinde bulunan şeyden —yani efendilerin elindeki maldan— bir kısmını onlara vermeleri yahut da mükâtebe borcundan bir miktarını indirmeleri ile
مِنْ مَالِ الْكِتَابَةِ. قَالَ مَالِكٌ: يُوضَعُ عَنِ الْمُكَاتَبِ مِنْ آخِرِ كِتَابَتِهِ. وَقَدْ وَضَعَ ابْنُ عُمَرَ خَمْسَةَ آلَافٍ مِنْ خَمْسَةٍ وَثَلَاثِينَ أَلْفًا. وَاسْتَحْسَنَ عَلِيٌّ ﵁ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ رُبْعَ الْكِتَابَةِ. قَالَ الزَّهْرَاوِيُّ: رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَاسْتَحْسَنَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ ثُلُثَهَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: عُشْرُهَا. ابْنُ جُبَيْرٍ: يُسْقِطُ عَنْهُ شَيْئًا، وَلَمْ يَحُدَّهُ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، وَاسْتَحْسَنَهُ الثوري. قال الشافعي: والشيء أقل شي يقع عليه اسم شي، وَيُجْبَرُ عَلَيْهِ السَّيِّدُ وَيَحْكُمُ بِهِ الْحَاكِمُ عَلَى الْوَرَثَةِ إِنْ مَاتَ السَّيِّدُ. وَرَأَى مَالِكٌ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْأَمْرَ عَلَى النَّدْبِ، وَلَمْ يَرَ لِقَدْرِ الْوَضْعِيَّةِ حَدًّا. احْتَجَّ الشَّافِعِيُّ بِمُطْلَقِ الامر في قوله:" وَآتُوهُمْ"، وَرَأَى أَنَّ عَطْفَ الْوَاجِبِ عَلَى النَّدْبِ مَعْلُومٌ فِي الْقُرْآنِ وَلِسَانِ الْعَرَبِ كَمَا قَالَ تَعَالَى:" إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى " [النحل: ٩٠] وَمَا كَانَ مِثْلَهُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَذَكَرَهُ قَبْلَهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ الْقَاضِي، جَعَلَ الشَّافِعِيُّ الْإِيتَاءَ وَاجِبًا، وَالْكِتَابَةَ غَيْرَ وَاجِبَةٍ، فَجَعَلَ الْأَصْلَ غَيْرَ وَاجِبٍ وَالْفَرْعَ وَاجِبًا، وَهَذَا لَا نَظِيرَ لَهُ، فَصَارَتْ دَعْوَى مَحْضَةً. فَإِنْ قِيلَ: يَكُونُ ذَلِكَ كَالنِّكَاحِ لَا يَجِبُ فَإِذَا انْعَقَدَ وَجَبَتْ أَحْكَامُهُ، مِنْهَا الْمُتْعَةُ. قُلْنَا: عِنْدَنَا لَا تَجِبُ الْمُتْعَةُ فَلَا مَعْنَى لِأَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ. وَقَدْ كَاتَبَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ عَبْدَهُ وَحَلَفَ أَلَّا يَحُطَّهُ ... ، فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ. قُلْتُ: وَقَدْ قَالَ الْحَسَنُ وَالنَّخَعِيُّ وَبُرَيْدَةُ إِنَّمَا الْخِطَابُ بِقَوْلِهِ:" وَآتُوهُمْ" لِلنَّاسِ أَجْمَعِينَ فِي أَنْ يَتَصَدَّقُوا عَلَى الْمُكَاتَبِينَ، وَأَنْ يُعِينُوهُمْ فِي فِكَاكِ رِقَابِهِمْ. وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: إِنَّمَا الْخِطَابُ لِلْوُلَاةِ بِأَنْ يُعْطُوا الْمُكَاتَبِينَ مِنْ مَالِ الصَّدَقَةِ حَظَّهُمْ، وَهُوَ الَّذِي تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى" وَفِي الرِّقابِ". وَعَلَى هَذَيْنَ الْقَوْلَيْنِ فَلَيْسَ لِسَيِّدِ الْمُكَاتَبِ أَنْ يَضَعَ شَيْئًا عَنْ مُكَاتَبِهِ. وَدَلِيلُ هَذَا أَنَّهُ لَوْ أَرَادَ حَطَّ شي مِنْ نُجُومِ الْكِتَابَةِ لَقَالَ وَضَعُوا عَنْهُمْ كَذَا. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- إِذَا قُلْنَا: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْخِطَابِ السَّادَةُ فَرَأَى عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مِنْ أَوَّلِ نُجُومِهِ، مُبَادَرَةً إِلَى الْخَيْرِ خَوْفًا أَلَّا يُدْرِكَ آخِرَهَا. وَرَأَى مَالِكٌ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَغَيْرُهُ أَنْ يَكُونَ الْوَضْعُ مِنْ آخِرِ نَجْمٍ. وَعِلَّةُ ذَلِكَ أَنَّهُ إِذَا وَضَعَ من أول نجم ربما عجز العبد
...mükâtebe bedelinden [indirim yapılmasıdır]. Mâlik şöyle demiştir: Mükâtebin borcundan, mükâtebe bedelinin son taksitinden indirim yapılır. Nitekim İbn Ömer, otuz beş bin [dirhem]den beş binini indirmiştir. Ali radıyallâhu anh ise bunun mükâtebe bedelinin dörtte biri olmasını uygun görmüştür. ez-Zehrâvî: "Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğini" söylemiştir. İbn Mes'ûd ve el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ise üçte biri olmasını uygun görmüşlerdir. Katâde: "Onda biridir" demiştir. İbn Cübeyr: "Ondan bir miktar düşürür, bir sınır belirlemez" demiştir ki bu Şâfiî'nin de görüşüdür; es-Sevrî de bunu benimsemiştir. Şâfiî şöyle demiştir: "Şey (miktar), kendisine 'şey' ismi verilen en az miktardır. Efendi buna mecbur tutulur ve şayet efendi ölürse hâkim vârisler aleyhine buna hükmeder." Mâlik rahimehullâhu teâlâ ise bu emrin mendupluk (tavsiye) ifade ettiği görüşündedir ve indirim miktarı için bir sınır görmemiştir. Şâfiî, { وَآتُوهُمْ } “Onlara verin” buyruğundaki mutlak emirle delil getirmiş ve vâcibin mendup üzerine atfedilmesinin Kur'ân'da ve Arap dilinde bilinen bir husus olduğunu savunmuştur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى } “Şüphesiz Allah, adaleti, iyilik yapmayı ve akrabaya vermeyi emreder” [en-Nahl: 90] ve benzeri ayetlerde olduğu gibi. İbnü'l-Arabî der ki: —bunu ondan önce Kadı İsmâil b. İshâk da zikretmiştir— "Şâfiî vermeyi vâcip, mükâtebe akdini ise gayrivâcip kılmış; böylece aslı gayrivâcip, fer'i ise vâcip yapmıştır ki bunun bir benzeri yoktur; dolayısıyla bu kuru bir iddiadan ibaret kalmıştır. Şayet: 'Bu, nikâh gibidir; nikâh vâcip değildir, fakat akdedilince müt'a gibi hükümleri vâcip olur' denilirse, biz deriz ki: Bizim mezhebimize göre müt'a vâcip değildir, dolayısıyla Şâfiî'nin ashabı için bir anlam ifade etmez. Nitekim Osman b. Affân kölesiyle mükâtebe yapmış ve ondan hiçbir şey indirmeyeceğine dair yemin etmiştir..." —uzun bir hadiste—. Derim ki: el-Hasan, en-Nehaî ve Büreyde, { وَآتُوهُمْ } “Onlara verin” hitabının bütün insanlara yönelik olduğunu, mükâteplere sadaka vermeleri ve onların hürriyetlerine kavuşmalarına yardım etmeleri gerektiğini ifade ettiğini söylemişlerdir. Zeyd b. Eslem ise: "Hitap, idarecilere yönelik olup mükâteplere zekât malından haklarını vermeleri içindir; bu da Yüce Allah'ın { وَفِي الرِّقابِ } “ve köleler [uğrunda]” buyruğunun kapsadığı husustur" demiştir. Bu iki görüşe göre, mükâtebin efendisinin onun borcundan bir şey indirme yükümlülüğü yoktur. Bunun delili şudur: Şayet mükâtebe taksitlerinden bir şey indirilmesi murat edilseydi, 'onlardan şu kadar indirin' buyururdu. On Üçüncü [Mesele]- Hitaptan muradın efendiler olduğunu kabul edersek; Ömer b. el-Hattâb, sonuna erişememe endişesiyle hayra acele etmek amacıyla bunun ilk taksitten olmasını uygun görmüştür. Mâlik rahimehullâhu teâlâ ve başkaları ise indirimin son taksitten yapılması görüşündedir. Bunun gerekçesi şudur: Şayet ilk taksitten indirim yaparsa, köle belki âciz kalır...
فَرَجَعَ هُوَ وَمَالُهُ إِلَى السَّيِّدِ، فَعَادَتْ إِلَيْهِ وَضِيعَتُهُ وَهِيَ شِبْهُ الصَّدَقَةِ. وَهَذَا قَوْلُ عَبْدِ الله ابن عُمَرَ وَعَلِيٍّ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يَتْرُكُ لَهُ مِنْ كُلِّ نَجْمٍ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالْأَقْوَى عِنْدِي أَنْ يَكُونَ فِي آخِرِهَا، لِأَنَّ الْإِسْقَاطَ أَبَدًا إِنَّمَا يَكُونُ فِي أُخْرَيَاتِ الدُّيُونِ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- الْمُكَاتَبُ إِذَا بِيعَ لِلْعِتْقِ رِضًا مِنْهُ بَعْدَ الْكِتَابَةِ وَقَبَضَ بَائِعُهُ ثَمَنَهُ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ أَنْ يُعْطِيَهُ مِنْ ثَمَنِهِ شَيْئًا، سَوَاءٌ بَاعَهُ لِعِتْقٍ أَوْ لِغَيْرِ عِتْقٍ، وَلَيْسَ ذَلِكَ كَالسَّيِّدِ يُؤَدِّي إِلَيْهِ مُكَاتَبٌ كِتَابَتَهُ فَيُؤْتِيهِ مِنْهَا، أَوْ يضع عنه من آخره نَجْمًا أَوْ مَا شَاءَ، عَلَى مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فِي كِتَابِهِ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَأْمُرْ مَوَالِيَ بَرِيرَةَ بِإِعْطَائِهَا مِمَّا قَبَضُوا شَيْئًا، وَإِنْ كَانُوا قَدْ بَاعُوهَا لِلْعِتْقِ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- اخْتَلَفُوا فِي صِفَةِ عَقْدِ الْكِتَابَةِ، فَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: صِفَتُهَا أَنْ يَقُولَ السَّيِّدُ لِعَبْدِهِ كَاتَبْتُكَ عَلَى كَذَا وَكَذَا مِنَ الْمَالِ، فِي كَذَا وَكَذَا نَجْمًا، إِذَا أَدَّيْتَهُ فَأَنْتَ حُرٌّ. أَوْ يَقُولَ لَهُ أَدِّ إِلَيَّ أَلْفًا فِي عَشَرَةِ أَنْجُمٍ وَأَنْتَ حُرٌّ. فَيَقُولُ الْعَبْدُ قَدْ قَبِلْتُ وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْأَلْفَاظِ فَمَتَى أَدَّاهَا عَتَقَ. وَكَذَلِكَ لَوْ قَالَ الْعَبْدُ كَاتِبْنِي، فَقَالَ السَّيِّدُ قَدْ فَعَلْتُ، أَوْ قَدْ كَاتَبْتُكَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا لَا يَلْزَمُ، لِأَنَّ لَفْظَ الْقُرْآنِ لَا يَقْتَضِيهِ وَالْحَالُ يَشْهَدُ لَهُ، فَإِنْ ذَكَرَهُ فَحَسَنٌ، وَإِنْ تَرَكَهُ فَهُوَ مَعْلُومٌ لَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ. وَمَسَائِلُ هَذَا الْبَابِ وَفُرُوعُهُ كَثِيرَةٌ، وَقَدْ ذَكَرْنَا مِنْ أُصُولِهِ جُمْلَةً، فِيهَا لِمَنِ اقْتَصَرَ عَلَيْهَا كِفَايَةٌ، وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ لِلْهِدَايَةِ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- فِي مِيرَاثِ الْمُكَاتَبِ، وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي ذَلِكَ عَلَى ثَلَاثَةِ أقوال: فمذهب مالك أَنَّ الْمُكَاتَبَ إِذَا هَلَكَ وَتَرَكَ مَالًا أَكْثَرَ مِمَّا بَقِيَ عَلَيْهِ مِنْ كِتَابَتِهِ وَلَهُ وَلَدٌ وُلِدُوا فِي كِتَابَتِهِ أَوْ كَاتَبَ عَلَيْهِمْ، وَرِثُوا مَا بَقِيَ مِنَ الْمَالِ بَعْدَ قَضَاءِ كِتَابَتِهِ، لِأَنَّ حُكْمَهُمْ كَحُكْمِهِ، وَعَلَيْهِمُ السَّعْيُ فِيمَا بَقِيَ مِنْ كِتَابَتِهِ لَوْ لَمْ يُخَلِّفْ مَالًا، وَلَا يُعْتَقُونَ إِلَّا بِعِتْقِهِ، وَلَوْ أَدَّى عَنْهُمْ مَا رَجَعَ بِذَلِكَ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّهُمْ يُعْتَقُونَ عَلَيْهِ، فَهُمْ أَوْلَى بِمِيرَاثِهِ لِأَنَّهُمْ مُسَاوُونَ لَهُ فِي جَمِيعِ حَالِهِ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي- أَنَّهُ يُؤَدِّي عَنْهُ مِنْ مَالِهِ جَمِيعَ كِتَابَتِهِ، وَجُعِلَ كَأَنَّهُ قَدْ مَاتَ حُرًّا، وَيَرِثُهُ جَمِيعُ وَلَدِهِ، وَسَوَاءٌ فِي ذَلِكَ مَنْ كَانَ حُرًّا قَبْلَ مَوْتِهِ مِنْ وَلَدِهِ ومن كاتب عليهم أو ولدوا
[köle de] malı da efendiye döner; böylece efendinin yaptığı indirim -ki bu sadaka gibidir- yine kendisine geri dönmüş olur. Bu, Abdullah b. Ömer ve Ali'nin görüşüdür. Mücâhid ise: "Her taksitten ona bir miktar bırakır/indirir" demiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bana göre en kuvvetli olan, [indirimin] mükâtebenin sonunda olmasıdır; zira borçtan düşme/ibra daima borçların son kısımlarında olur." On dördüncü [mesele]: Mükâteb, mükâtebe akdinden sonra kendi rızasıyla azat edilmek üzere satılır ve onu satan [efendi de] bedelini kabzederse, ister azat edilmek üzere ister azat dışı bir amaçla satmış olsun, bu bedelden mükâtebe bir şey vermesi gerekmez. Bu durum, mükâtebin mükâtebe bedelini efendisine ödemesi, efendisinin de Allah'ın Kitabı'nda emrettiği üzere bundan ona vermesi veya son taksitten bir taksiti ya da dilediği miktarı indirmesi gibi değildir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Berîre'yi azat edilmek üzere satmış olsalar bile, Berîre'nin sahiplerine kabzettikleri bedelden ona bir şey vermelerini emretmemiştir. On beşinci [mesele]: Mükâtebe akdinin keyfiyeti (şekli) hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: "Bunun şekli, efendinin kölesine: 'Şu kadar taksitte şu kadar mal karşılığında seninle mükâtebe yaptım; bunu ödediğin zaman hürsün' demesidir. Yahut ona: 'On taksitte bana bin [dirhem] öde, hürsün' demesidir. Köle de: 'Kabul ettim' der veya buna benzer lafızlar [kullanır]. Köle bunu ödediği vakit azat olur. Aynı şekilde köle: 'Benimle mükâtebe yap' dese, efendi de: 'Yaptım' veya 'Seninle mükâtebe yaptım' dese [yine akid kurulur]." İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu [şart ve lafızlar] zorunlu değildir; zira Kur'an'ın lafzı bunu gerektirmez ve hâlin delaleti de buna şahittir. Şayet [hürriyeti] zikrederse güzeldir, zikretmezse de bu zaten bilinen bir husustur, [söylenmesine] gerek yoktur." Bu babın meseleleri ve fıkhî kolları pek çoktur. Biz, bunlarla yetinen kimseye kâfi gelecek ölçüde usulünden bir kısmını zikrettik; hidayete muvaffak kılan Allah'tır. On altıncı [mesele]: Mükâtebin mirası hakkındadır. Âlimler bu hususta üç görüşe ayrılmıştır: Mâlik'in mezhebine göre mükâteb vefat ettiğinde, mükâtebe borcundan geriye kalandan daha fazla mal bırakırsa ve mükâtebelik esnasında doğan yahut kendileri üzerine mükâtebe yaptığı çocukları varsa; mükâtebe borcu ödendikten sonra kalan mala bu çocuklar vâris olurlar. Çünkü onların hükmü babalarının hükmü gibidir; şayet [mükâteb] geride bir mal bırakmamış olsaydı, mükâtebeden geri kalan borcu ödemek için çalışmaları gerekirdi ve onlar ancak onun azat olmasıyla azat olurlar. Mükâteb onlar adına ödemede bulunmuş olsaydı [ödediğini] onlardan geri almazdı; çünkü onlar onun sayesinde azat olmaktadırlar. Dolayısıyla onlar, her hâlükârda ona denk oldukları için onun mirasına en layık olanlardır. İkinci görüş: Onun malından mükâtebe borcunun tamamı ödenir, kendisi hür olarak vefat etmiş kabul edilir ve çocuklarının tamamı ona vâris olur. Bu hususta vefatından önce hür olan çocuğu ile üzerlerine mükâtebe yapılan yahut
فِي كِتَابَتِهِ لِأَنَّهُمْ قَدِ اسْتَوَوْا فِي الْحُرِّيَّةِ كُلُّهُمْ حِينَ تَأَدَّتْ عَنْهُمْ كِتَابَتُهُمْ. رُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَمِنَ التَّابِعِينَ عَنْ عَطَاءٍ وَالْحَسَنِ وَطَاوُسٍ وَإِبْرَاهِيمَ، وَبِهِ قَالَ فُقَهَاءُ الْكُوفَةِ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالْحَسَنُ بْنُ صَالِحِ بْنِ حَيٍّ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ إِسْحَاقُ. وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ- أَنَّ الْمُكَاتَبَ إِذَا مَاتَ قَبْلَ أَنْ يُؤَدِّيَ جَمِيعَ كِتَابَتِهِ فَقَدْ مَاتَ عَبْدًا، وَكُلُّ مَا يُخَلِّفُهُ مِنَ الْمَالِ فَهُوَ لِسَيِّدِهِ، وَلَا يَرِثُهُ أَحَدٌ مِنْ أَوْلَادِهِ، لَا الْأَحْرَارُ وَلَا الَّذِينَ مَعَهُ فِي كِتَابَتِهِ، لِأَنَّهُ لَمَّا مَاتَ قَبْلَ أَنْ يُؤَدِّيَ جَمِيعَ كِتَابَتِهِ فَقَدْ مَاتَ عَبْدًا وَمَالُهُ لِسَيِّدِهِ، فَلَا يَصِحُّ عِتْقُهُ بَعْدَ مَوْتِهِ، لِأَنَّهُ مُحَالٌ أَنْ يُعْتَقَ عَبْدٌ بَعْدَ مَوْتِهِ، وَعَلَى وَلَدِهِ الَّذِينَ كَاتَبَ عَلَيْهِمْ أَوْ وُلِدُوا فِي كِتَابَتِهِ أَنْ يَسْعَوْا فِي بَاقِي الْكِتَابَةِ، وَيَسْقُطَ عَنْهُمْ مِنْهَا قَدْرَ حِصَّتِهِ، فَإِنْ أَدَّوْا عُتِقُوا لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِيهَا تَبَعًا لِأَبِيهِمْ، وَإِنْ لَمْ يُؤَدُّوا ذَلِكَ رَقُّوا. هذا قول الشافعي، وبه قال أحمد ابن حَنْبَلٍ، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَالزُّهْرِيِّ وَقَتَادَةَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً) رُوِيَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵃ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ، وَكَانَتْ لَهُ جَارِيَتَانِ إِحْدَاهُمَا تُسَمَّى مُعَاذَةَ وَالْأُخْرَى مُسَيْكَةَ، وَكَانَ يُكْرِهُهُمَا عَلَى الزنى وَيَضْرِبُهُمَا عَلَيْهِ ابْتِغَاءَ الْأَجْرِ وَكَسْبِ الْوَلَدِ، فَشَكَتَا ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِيهِ وَفِيمَنْ فَعَلَ فِعْلَهُ مِنَ الْمُنَافِقِينَ. وَمُعَاذَةُ هَذِهِ أُمُّ خَوْلَةَ الَّتِي جَادَلَتِ النَّبِيَّ ﷺ فِي زَوْجِهَا. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ جَارِيَةً لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ يُقَالُ لَهَا مُسَيْكَةُ وَأُخْرَى يُقَالُ لَهَا أُمَيْمَةُ فَكَانَ يُكْرِهُهُمَا عَلَى الزنى، فَشَكَتَا ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿" وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ"- إِلَى قَوْلِهِ-" غَفُورٌ رَحِيمٌ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً) رَاجِعٌ إِلَى الْفَتَيَاتِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْفَتَاةَ إِذَا أَرَادَتِ التَّحَصُّنَ فَحِينَئِذٍ يُمْكِنُ وَيُتَصَوَّرُ أَنْ يَكُونَ السَّيِّدُ مُكْرِهًا، وَيُمْكِنُ أَنْ يُنْهَى عَنِ الْإِكْرَاهِ. وَإِذَا كَانَتِ الْفَتَاةُ لَا تُرِيدُ التَّحَصُّنَ فَلَا يُتَصَوَّرُ أَنْ يُقَالَ لِلسَّيِّدِ لَا تُكْرِهْهَا، لِأَنَّ الْإِكْرَاهَ لَا يتصور فيها وهى مريدة للزنى. فَهَذَا أَمْرٌ فِي سَادَةٍ وَفَتَيَاتٍ حَالُهُمْ هَذِهِ. وَإِلَى هَذَا الْمَعْنَى أَشَارَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ
...mükâtebelik süresi içinde doğan çocukları [arasında fark yoktur]. Çünkü onlar adına mükâtebe bedelleri ödendiğinde hepsi hürriyette eşit olmuşlardır. Bu görüş Ali ve İbn Mes'ûd'dan, tâbiînden de Atâ, el-Hasan, Tâvûs ve İbrâhîm'den rivayet edilmiştir. Kûfe fukahası Süfyân es-Sevrî, Ebû Hanîfe ve arkadaşları ile el-Hasan b. Sâlih b. Hay da bu görüştedir; İshak da buna meyletmiştir. Üçüncü görüş: Mükâtep, mükâtebe bedelinin tamamını ödemeden önce ölürse köle olarak ölmüş olur ve geriye bıraktığı bütün mal efendisinindir. Çocuklarından hiçbiri, ne hür olanlar ne de mükâtebelikte onunla birlikte olanlar ona vâris olamazlar. Çünkü mükâtebe bedelinin tamamını ödemeden önce öldüğü için köle olarak ölmüştür ve malı efendisinindir; ölümünden sonra azat edilmesi ise sahih değildir, zira bir kölenin ölümünden sonra azat edilmesi imkânsızdır. Adlarına mükâtebe yaptığı veya mükâtebelik süresi içinde doğan çocuklarının mükâtebe borcunun kalan kısmını ödemek için çalışmaları gerekir ve babalarının payı kadarı onlardan düşer. Şayet öderlerse azat olurlar; çünkü onlar bu akitte babalarına tâbi idiler. Eğer bunu ödemezlerse köle olarak kalırlar. Bu, Şâfiî'nin kavlidir; Ahmed b. Hanbel de böyle demiştir. Ömer b. el-Hattâb, Zeyd b. Sâbit, Ömer b. Abdilazîz, ez-Zührî ve Katâde'nin görüşü de budur. Cenâb-ı Hakk'ın: {(وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا)} "İffetli yaşamak istedikleri takdirde cariyelerinizi fuhşa zorlamayın" kavli hakkında Câbir b. Abdillâh ve İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre bu âyet, biri Muâze, diğeri Müseyke adında iki cariyesi bulunan Abdullah b. Übey hakkında inmiştir. O, ücret elde etmek ve çocuk kazanmak amacıyla bu ikisini zinaya zorluyor ve bunun için onları dövüyordu. Onlar bu durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet ettiler; bunun üzerine hem onun hem de münafıklardan onun yaptığını yapanlar hakkında bu âyet nâzil oldu. Bu Muâze, kocası hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartışan Havle'nin annesidir. Sahîh-i Müslim'de Câbir'den rivayet edildiğine göre, Abdullah b. Übey'in Müseyke denen bir cariyesi ile Ümeyme denen başka bir cariyesi vardı ve o bu ikisini zinaya zorluyordu. Onlar durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet ettiler; bunun üzerine Allah azze ve celle: {(وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ)} "Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın" [kavli ile başlayıp] {(غَفُورٌ رَحِيمٌ)} "çok bağışlayıcı, çok merhametlidir" kavline kadar olan [kısmı] indirdi. Cenâb-ı Hakk'ın: {(إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا)} "İffetli yaşamak istedikleri takdirde" kavli cariyelere râcidir. Şöyle ki; cariye iffetli kalmak istediği zaman efendinin zorba/zorlayıcı olması mümkün ve tasavvur edilebilir, dolayısıyla da zorlamaktan nehyedilmesi mümkün olur. Cariye iffetli kalmak istemediğinde ise efendiye "onu zorlama" denilmesi tasavvur olunamaz; çünkü cariye zinanın kendisini isterken hakkında zorlama tasavvur edilemez. İşte bu, durumları böyle olan efendiler ve cariyeler hakkındaki bir hükümdür. İbnü'l-Arabî bu mânaya işaret ederek
فَقَالَ: إِنَّمَا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى إِرَادَةَ التَّحَصُّنِ مِنَ الْمَرْأَةِ لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُ الْإِكْرَاهَ، فَأَمَّا إِذَا كَانَتْ هِيَ رَاغِبَةً فِي الزنى لَمْ يُتَصَوَّرْ إِكْرَاهٌ، فَحَصَّلُوهُ. وَذَهَبَ هَذَا النَّظَرُ عَنْ كَثِيرٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ قَوْلُهُ:" إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً" رَاجِعٌ إِلَى الْأَيَامَى، قَالَ الزَّجَّاجُ وَالْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هَذَا الشَّرْطُ في قول:" إِنْ أَرَدْنَ" مُلْغًى، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِمَّا يَضْعُفُ والله الموفق. أَيِ الشَّيْءَ الَّذِي تَكْسِبُهُ الْأَمَةُ بِفَرْجِهَا وَالْوَلَدُ يُسْتَرَقُّ فَيُبَاعُ. وَقِيلَ: كَانَ الزَّانِي يَفْتَدِي وَلَدَهُ مِنَ الْمَزْنِيِّ بِهَا بِمِائَةٍ مِنَ الْإِبِلِ يَدْفَعُهَا إلى سيدها." وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ" أَيْ يَقْهَرْهُنَّ." فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ" لَهُنَّ" رَحِيمٌ" بِهِنَّ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنُ جُبَيْرٍ" لَهُنَّ غَفُورٌ" بِزِيَادَةِ لَهُنَّ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي الإكراه في [النحل] والحمد لله. عَدَّدَ تَعَالَى عَلَى الْمُؤْمِنِينَ نِعَمَهُ فِيمَا أَنْزَلَ إِلَيْهِمْ مِنَ الْآيَاتِ الْمُنِيرَاتِ وَفِيهَا ضَرَبَ لَهُمْ مِنْ أَمْثَالِ الْمَاضِينَ مِنَ الْأُمَمِ لِيَقَعَ التَّحَفُّظُ مما وقع أولئك فيه.
şöyle demiştir: "Allah Teâlâ'nın kadının iffetli olma iradesini zikretmesi, zorlamayı tasavvur ettiren durumun ancak bu olmasındandır. Şayet kadının kendisi zinaya istekli ise zorlama tasavvur olunamaz; bunu iyi kavrayınız." Müfessirlerin pek çoğundan bu incelik kaçmış ve bazısı şöyle demiştir: {(إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا)} kavli, bekârlara râcidir. ez-Zeccâc ve el-Hüseyin b. el-Fadl: "Sözde takdim ve tehir vardır; yani 'Bekâr olanlarınızı ve sâlih kölelerinizi, eğer iffetli kalmak isterlerse evlendirin' demektir" demişlerdir. Bazıları da: {(إِنْ أَرَدْنَ)} kavlindeki bu şart hükümsüzdür (mülğâdır)" ve benzeri zayıf görüşler ileri sürmüşlerdir; muvaffak kılan Allah'tır. Yani cariyenin fuhuş yoluyla kazandığı şey ve köleleştirilip satılan çocuktur. Şöyle de denilmiştir: Zina eden kimse, zina ettiği kadından olan çocuğunu, efendisine yüz deve vererek fidye karşılığı kurtarırdı. {(وَمَن يُكْرِههُّنَّ)} "Kim onları zorlarsa", yani onlara baskı yaparsa; {(فَإِنَّ اللَّهَ مِن بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ)} "şüphesiz Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayıcıdır" [onlar için bağışlayıcıdır], {(رَحِيمٌ)} "çok merhametlidir" [onlara pek merhametlidir]. İbn Mes'ûd, Câbir b. Abdillâh ve İbn Cübeyr [âyeti] "kendilerine" (lehinne) ziyadesiyle {(لَهُنَّ غَفُورٌ)} şeklinde okumuşlardır. İkrah konusundaki açıklama [en-Nahl Sûresi'nde] geçmişti, Allah'a hamdolsun. Allah Teâlâ, müminlere indirdiği aydınlatıcı âyetlerdeki nimetlerini saymış ve ibret alıp korunsunlar diye geçmiş ümmetlerin mesellerini onlara anlatmıştır.
[سورة النور (٢٤): آية ٣٥]
[en-Nûr Sûresi (24), Âyet 35]
اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٣٥)
{ اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah göklerin ve yerin nûrudur. O'nun nûrunun misali, içinde kandil bulunan bir kandil yuvası (mişkât) gibidir. Kandil bir cam fanus içindedir. Cam fanus ise sanki inci gibi parıldayan bir yıldızdır. [Bu kandil] ne doğuya ne de batıya ait olan mübarek bir zeytin ağacından tutuşturulur. Onun yağı, kendisine ateş dokunmasa bile neredeyse ışık verir. Nur üstüne nurdur! Allah, dilediği kimseyi nûruna iletir. Allah insanlara misaller verir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (35)
قوله تعالى: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الآية النُّورُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الْأَضْوَاءُ الْمُدْرَكَةُ بِالْبَصَرِ. وَاسْتُعْمِلَ مَجَازًا فِيمَا صَحَّ مِنَ الْمَعَانِي وَلَاحَ فَيُقَالُ مِنْهُ: كَلَامٌ لَهُ نُورٌ. وَمِنْهُ: الْكِتَابُ الْمُنِيرُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Cenâb-ı Hakk'ın: {(اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ)} "Allah göklerin ve yerin nurudur" âyetine gelince; Nur (النُّورُ), Arapların dilinde gözle idrak edilen ışıklardır. Doğru ve açık seçik olan mânalar için mecaz olarak kullanılmıştır; nitekim bu anlamda "Nurlu bir söz" denilir. Nitekim "el-Kitâbü'l-münîr" (Aydınlatıcı Kitap) tabiri de bundandır. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
نَسَبٌ كَأَنَّ عَلَيْهِ مِنْ شَمْسِ الضُّحَا ... نُورًا وَمِنْ فَلَقِ الصَّبَاحِ عَمُودَا
Öyle bir nesep ki sanki üzerinde kuşluk güneşinden... bir nur ve sabahın aydınlığından bir sütun vardır.
وَالنَّاسُ يَقُولُونَ: فُلَانٌ نُورُ الْبَلَدِ، وَشَمْسُ العصر وقمره. وقال:
İnsanlar: "Filan kişi beldenin nuru, çağın güneşi ve ayıdır" derler. [Şair] şöyle demiştir:
فإنك شمس والملوك كواكب
Çünkü sen bir güneşsin, hükümdarlar ise yıldızlardır.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
هَلَّا خَصَصْتَ مِنَ الْبِلَادِ بِمَقْصِدٍ ... قَمَرَ الْقَبَائِلِ خَالِدَ بْنَ يَزِيدَ
Beldeler arasından yönelişinle... kabilelerin ayı Hâlid b. Yezîd'i has kılsaydın ya!
وَقَالَ آخَرُ:
Bir diğeri de şöyle demiştir:
إِذَا سَارَ عَبْدُ اللَّهِ مِنْ مَرْوَ لَيْلَةً ... فَقَدْ سَارَ مِنْهَا نُورُهَا وَجَمَالُهَا
Abdullah Merv'den bir gece yola çıkıp gittiğinde... oranın nuru ve güzelliği de onunla birlikte gitmiştir.
فَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: لِلَّهِ تَعَالَى نُورٌ مِنْ جِهَةِ الْمَدْحِ لِأَنَّهُ أَوْجَدَ الْأَشْيَاءَ وَنُورُ جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ مِنْهُ ابْتِدَاؤُهَا وَعَنْهُ صُدُورُهَا وَهُوَ سُبْحَانَهُ لَيْسَ مِنَ الْأَضْوَاءِ الْمُدْرَكَةِ جَلَّ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُ الظَّالِمُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا. وَقَدْ قَالَ هِشَامٌ الْجُوَالِقِيُّ وَطَائِفَةٌ مِنَ الْمُجَسِّمَةِ: هُوَ نُورٌ لَا كَالْأَنْوَارِ، وَجِسْمٌ لَا كَالْأَجْسَامِ. وَهَذَا كُلُّهُ مُحَالٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى عَقْلًا وَنَقْلًا عَلَى مَا يُعْرَفُ فِي مَوْضِعِهِ مِنْ عِلْمِ الْكَلَامِ. ثُمَّ إِنَّ قَوْلَهُمْ مُتَنَاقِضٌ، فَإِنَّ قَوْلَهُمْ جِسْمٌ أَوْ نُورٌ حُكْمٌ عَلَيْهِ بِحَقِيقَةِ ذَلِكَ، وَقَوْلُهُمْ لَا كَالْأَنْوَارِ وَلَا كَالْأَجْسَامِ نَفْيٌ لِمَا أَثْبَتُوهُ مِنَ الْجِسْمِيَّةِ وَالنُّورِ، وَذَلِكَ مُتَنَاقِضٌ، وَتَحْقِيقُهُ فِي عِلْمِ الْكَلَامِ. وَالَّذِي أَوْقَعَهُمْ فِي ذَلِكَ ظَوَاهِرُ اتَّبَعُوهَا مِنْهَا هَذِهِ الآية، وقول ﵇ إِذَا قَامَ مِنَ اللَّيْلِ يَتَهَجَّدُ (اللهم لك الحمد أنت نور السموات وَالْأَرْضِ). وَقَالَ ﵇ وَقَدْ سُئِلَ: هَلْ رَأَيْتَ رَبَّكَ؟ فَقَالَ: (رَأَيْتُ نُورًا). إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَحَادِيثِ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَقِيلَ: الْمَعْنَى أَيْ بِهِ وَبِقُدْرَتِهِ أَنَارَتْ أَضْوَاؤُهَا، وَاسْتَقَامَتْ أُمُورُهَا، وَقَامَتْ مَصْنُوعَاتُهَا. فَالْكَلَامُ عَلَى التَّقْرِيبِ لِلذِّهْنِ، كَمَا يُقَالُ: الْمَلِكُ نُورُ أَهْلِ الْبَلَدِ، أَيْ بِهِ قِوَامُ أَمْرِهَا وَصَلَاحُ جُمْلَتِهَا، لِجَرَيَانِ أُمُورِهِ عَلَى سَنَنِ السَّدَادِ. فَهُوَ في الملك
Övgü kabilinden olmak üzere "Yüce Allah’ın bir nuru vardır" denilmesi caizdir; zira varlıkları yoktan var eden O’dur ve bütün varlıkların nurunun başlangıcı O’ndan olup O’ndan sâdır olmuştur. Sübhân olan Allah ise duyularla algılanan ışıklardan [biri] değildir. O, zâlimlerin söylediklerinden son derece yüce ve münezzehtir. Hişâm el-Cevâlîkî ve Mücessime’den bir grup: "O, [diğer] nurlar gibi olmayan bir nur ve [diğer] cisimler gibi olmayan bir cisimdir" demişlerdir. Kelâm ilminde kendi bahsinde bilindiği üzere, bunların tamamı hem aklen hem de naklen Yüce Allah hakkında imkânsızdır (muhâldir). Ayrıca onların bu sözü kendi içinde çelişkilidir; çünkü onların "cisimdir" veya "nurdur" demeleri, O'nun hakkında bu vasıfların hakikatine hükmetmektir. "[Diğer] nurlar gibi değildir ve [diğer] cisimler gibi değildir" demeleri ise cisimlik ve nur olarak ispat ettikleri şeyi nefyetmektir. Bu ise bir çelişkidir ve bunun tahkiki kelâm ilmindedir. Onları bu [yanılgıya] düşüren şey, zâhirine tabi oldukları nasslardır; bu ayet ve [Peygamber] aleyhisselâm'ın gece teheccüde kalktığı vakit söylediği: «اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ أَنْتَ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ» «Allahım! Hamd Sana mahsustur, Sen göklerin ve yerin nurusun» hadisi ile kendisine: "Rabbini gördün mü?" diye sorulduğunda [Peygamber] aleyhisselâm'ın buyurduğu: «رَأَيْتُ نُورًا» «Bir nur gördüm» hadisi ve benzeri diğer rivayetler bunlardandır. Âlimler bu ayetin tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir; bir görüşe göre mânâ şöyledir: Yani O'nunla ve O'nun kudretiyle onların ışıkları aydınlanmış, işleri düzene girmiş ve yaratılanları ayakta durmuştur. Dolayısıyla bu ifade zihne yaklaştırma kabilindendir; nitekim "Hükümdar belde halkının nurudur" denilir, yani işlerinin doğruluk üzere yürümesi sebebiyle o beldenin işlerinin nizamı ve tamamının salahı onunladır. Bu ifade hükümdar hakkında
مَجَازٌ، وَهُوَ فِي صِفَةِ اللَّهِ حَقِيقَةٌ مَحْضَةٌ، إِذْ هُوَ الَّذِي أَبْدَعَ الْمَوْجُودَاتِ وَخَلَقَ الْعَقْلَ نُورًا هَادِيًا، لِأَنَّ ظُهُورَ الْمَوْجُودِ بِهِ حَصَلَ كَمَا حَصَلَ بِالضَّوْءِ ظُهُورُ الْمُبْصَرَاتِ، ﵎ لَا رَبَّ غَيْرُهُ. قَالَ مَعْنَاهُ مُجَاهِدٌ وَالزُّهْرِيُّ وغيرهما. قال ابن عرفة: أي منور السموات وَالْأَرْضِ. وَكَذَا قَالَ الضَّحَّاكُ وَالْقَرَظِيُّ. كَمَا يَقُولُونَ: فُلَانٌ غِيَاثُنَا، أَيْ مُغِيثُنَا. وَفُلَانٌ زَادِي، أَيْ مُزَوِّدِي. قَالَ جَرِيرٌ:
mecaz iken, Allah'ın sıfatında ise katıksız bir hakikattir; çünkü varlıkları yoktan var eden ve aklı hidayet rehberi bir nur olarak yaratan O'dur. Zira varlığın zuhûru O'nunla hâsıl olduğu gibi, görülen şeylerin zuhûru da ışık ile hâsıl olmuştur; radıyallâhu anh, O'ndan başka Rab yoktur. Mücâhid, ez-Zührî ve başkaları bu mânayı vermişlerdir. İbn Arefe: "Yani gökleri ve yeri nurlandırandır" demiştir. ed-Dahhâk ve el-Karazî de böyle demiştir. Nitekim Araplar: "Filan kişi bizim gıyâsımızdır" yani "bize yardım edendir/mededimizdir" derler. "Filan kişi benim azığımdır" yani "bana azık verendir" derler. Cerîr şöyle demiştir:
وَأَنْتَ لَنَا نُورٌ وَغَيْثٌ وَعِصْمَةٌ ... وَنَبْتٌ لِمَنْ يَرْجُو نَدَاكَ وَرِيقُ
Sen bizim için nursun, yağmursun ve koruyucusun... Senin cömertliğini uman için yapraklı bir bitkisin.
أَيْ ذو ورق. وقال مجاهد: مدبر الا امور في السموات وَالْأَرْضِ. أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَالْحَسَنُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ: مزين السموات بِالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنُّجُومِ، وَمُزَيِّنُ الْأَرْضِ بِالْأَنْبِيَاءِ وَالْعُلَمَاءِ وَالْمُؤْمِنِينَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَنَسٌ: الْمَعْنَى اللَّهُ هادي أهل السموات وَالْأَرْضِ. وَالْأَوَّلُ أَعَمُّ لِلْمَعَانِي وَأَصَحُّ مَعَ التَّأْوِيلِ. أَيْ صِفَةُ دَلَائِلِهِ الَّتِي يَقْذِفُهَا فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِ، وَالدَّلَائِلُ تُسَمَّى نُورًا. وَقَدْ سَمَّى اللَّهُ تَعَالَى كِتَابَهُ نُورًا فَقَالَ:" وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً" [النساء: ١٧٤] وَسَمَّى نَبِيَّهُ نُورًا فَقَالَ:" قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ" [المائدة: ١٥]. وَهَذَا لِأَنَّ الْكِتَابَ يَهْدِي وَيُبَيِّنُ، وَكَذَلِكَ الرَّسُولُ. وَوَجْهُ الْإِضَافَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى أَنَّهُ مُثْبِتُ الدَّلَالَةِ وَمُبَيِّنُهَا وَوَاضِعُهَا. وَتَحْتَمِلُ الْآيَةُ مَعْنًى آخَرَ لَيْسَ فِيهِ مُقَابَلَةُ جُزْءٍ مِنَ الْمِثَالِ بِجُزْءٍ مِنَ الْمُمَثَّلِ بِهِ، بَلْ وَقَعَ التَّشْبِيهُ فِيهِ جُمْلَةً بِجُمْلَةٍ، وَذَلِكَ أَنْ يُرِيدَ مَثَلَ نُورِ اللَّهِ الَّذِي هُوَ هُدَاهُ وَإِتْقَانُهُ صَنْعَةَ كُلِّ مَخْلُوقٍ وَبَرَاهِينُهُ السَّاطِعَةُ عَلَى الْجُمْلَةِ، كَهَذِهِ الْجُمْلَةِ مِنَ النُّورِ الَّذِي تَتَّخِذُونَهُ أَنْتُمْ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ، الَّتِي هِيَ أَبْلَغُ صِفَاتِ النُّورِ الَّذِي بَيْنَ أَيْدِي النَّاسِ، فَمَثَلُ نُورِ اللَّهِ فِي الْوُضُوحِ كَهَذَا الَّذِي هُوَ مُنْتَهَاكُمْ أَيُّهَا الْبَشَرُ. والمشكاة: الكوة في الحائط غير النافذة، قال ابْنُ جُبَيْرٍ وَجُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ، وَهِيَ أَجْمَعُ لِلضَّوْءِ، وَالْمِصْبَاحُ فِيهَا أَكْثَرُ إِنَارَةً مِنْهُ فِي غَيْرِهَا، وَأَصْلُهَا الْوِعَاءُ يُجْعَلُ فِيهِ الشَّيْءُ. وَالْمِشْكَاةُ وِعَاءٌ مِنْ أَدَمٍ كَالدَّلْوِ يُبَرَّدُ فِيهَا الْمَاءُ، وَهُوَ عَلَى وَزْنِ مِفْعَلَةٍ كَالْمِقْرَاةِ وَالْمِصْفَاةِ. قَالَ الشَّاعِرُ
Yani yapraklı [demektir]. Mücâhid: "Göklerde ve yerdeki işleri çekip çevirendir" demiştir. Übey b. Ka'b, el-Hasan ve Ebu'l-Âliye ise: "Gökleri güneş, ay ve yıldızlarla; yeri de peygamberler, âlimler ve müminlerle süsleyendir" demişlerdir. İbn Abbâs ve Enes de: "Bunun mânası; Allah, gökler ve yer ehlinin hidayet vericisidir [demektir]" demişlerdir. Birincisi [yapılan yorumlar içinde] mâna bakımından en kapsamlısı ve tevil açısından en sahih olanıdır. Yani O'nun müminin kalbine attığı delillerinin niteliğidir; zira delillere de nur adı verilir. Nitekim Yüce Allah Kitabı'nı nur olarak isimlendirmiş ve: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً } “Ve size apaçık bir nur indirdik” [en-Nisâ, 4/174] buyurmuştur. Peygamberini de nur olarak isimlendirmiş ve: { قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ } “Gerçekten size Allah'tan bir nur ve apaçık bir Kitap gelmiştir” [el-Mâide, 5/15] buyurmuştur. Bu durum, Kitab'ın hidayet edip açıklamasından, aynı şekilde Rasûl'ün de [böyle olmasından] ötürüdür. [Nur kelimesinin] Yüce Allah'a izafe edilmesinin yönü ise, delili sabitleştirenin, onu açıklayanın ve koyanın O olmasıdır. Ayet, mesel kılınanın bir cüzü ile mesel verilenin bir cüzünün karşılıklı eşleştirilmediği, bilakis teşbihin bütünüyle bütüne yapıldığı diğer bir mânaya da muhtemeldir. Bu da Allah'ın nurunun -ki o O'nun hidayeti, her mahluku sanatlı ve sapasağlam yaratması ve toptan parlak delilleridir- meselinin; insanların elindeki nurun en beliğ niteliği olan bu vasıftaki sizlerin edindiği nurun bütünü gibi olmasını murad etmesidir. Yani Allah'ın nurunun apaçıklıktaki meseli, ey insanlar, sizin [nur hususundaki] nihai sınırınız olan bu [örnek] gibidir. Mişkât (اَلْمِشْكَاةُ): Duvardaki arkası açık olmayan oyuk (hücre/niş) demektir. İbn Cübeyr ve müfessirlerin cumhuru böyle demiştir; çünkü o ışığı en çok toplayandır ve kandil onda bulunurken diğer yerlere göre daha fazla aydınlatır. Kelimenin aslı ise içine bir şey konulan kaptır. Mişkât, içinde su soğutulan kova benzeri deriden bir kaptır. [Vezin olarak] mıkrât ve mısfât gibi mif'ale veznindedir. Şair şöyle demiştir:
:
:
كَأَنَّ عَيْنَيْهِ مِشْكَاتَانِ فِي حَجَرٍ ... قِيضَا اقْتِيَاضًا بأطراف الْمَنَاقِيرِ
Sanki onun gözleri bir taştaki iki oyuk gibidir... gagaların uçlarıyla oyularak açılmış.
وَقِيلَ: الْمِشْكَاةُ عَمُودُ الْقِنْدِيلِ الَّذِي فِيهِ الْفَتِيلَةُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هِيَ الْقِنْدِيلُ. وَقَالَ" فِي زُجاجَةٍ" لِأَنَّهُ جِسْمٌ شَفَّافٌ، وَالْمِصْبَاحُ فِيهِ أَنْوَرُ مِنْهُ فِي غَيْرِ الزُّجَاجِ. وَالْمِصْبَاحُ: الْفَتِيلُ بِنَارِهِ أَيْ فِي الْإِنَارَةِ وَالضَّوْءِ. وَذَلِكَ يَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ: إِمَّا أَنْ يُرِيدَ أَنَّهَا بِالْمِصْبَاحِ كَذَلِكَ، وَإِمَّا أَنْ يُرِيدَ أَنَّهَا فِي نَفْسِهَا لِصَفَائِهَا وَجَوْدَةِ جَوْهَرِهَا كَذَلِكَ. وَهَذَا التَّأْوِيلُ أَبْلَغُ فِي التَّعَاوُنِ عَلَى النُّورِ. قَالَ الضَّحَّاكُ: الْكَوْكَبُ الدُّرِّيُّ هُوَ الزهرة. أي من زيت شجرة، فحذف المضاف. والمبارة الْمُنَمَّاةُ، وَالزَّيْتُونُ مِنْ أَعْظَمِ الثِّمَارِ نَمَاءً، وَالرُّمَّانُ كذلك. والعيان يَقْتَضِي ذَلِكَ. وَقَوْلُ أَبِي طَالِبٍ يَرْثِي مُسَافِرَ بْنَ أَبِي عَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ بْنِ عَبْدِ شمس:
Şöyle de denilmiştir: Mişkât, kandilin içinde fitilin bulunduğu sütunudur/kandil çanağıdır. Mücâhid: "O, kandildir" demiştir. {(فِي زُجَاجَةٍ)} "bir sırça içindedir" buyurdu; çünkü sırça şeffaf bir cisimdir ve kandil onda, camdan gayrısında olduğundan daha aydınlıktır. el-Misbâh (kandil): Ateşiyle birlikte olan fitildir; yani aydınlatması ve ışığı bakımındandır. Bu iki mânayı ihtiva eder: Ya sırçanın kandil vasıtasıyla böyle olmasını murad etmiştir ya da sırçanın kendisinin berraklığı ve cevherinin kalitesi sebebiyle bizzat böyle olduğunu murad etmiştir. Bu tevil, nura katkı sağlamada daha beliğdir. ed-Dahhâk: "İnci gibi parıldayan yıldız, Zühre'dir" demiştir. "Mübarek bir ağaçtan" yani bir ağacın yağından [tutuşturulur] demektir; muzaf hazfedilmiştir. el-Mübareke: Bereketi artan/gelişendir. Zeytin, verimi ve bereketi en büyük meyvelerdendir, nar da böyledir. Müşahede de bunu gerektirir. Ebû Tâlib'in, Müsâfir b. Ebî Amr b. Ümeyye b. Abdişems için yaktığı ağıttaki şu sözü bundandır:
ليت شعري مسافر بن أبى عم ... رو وَلَيْتٌ يَقُولُهَا الْمَحْزُونُ
Keşke bilseydim, Ebû Amr'ın oğlu Müsâfir'in durumunu... hüzünlü kişi 'keşke' der.
بُورِكَ الْمَيْتُ الْغَرِيبُ كَمَا بُو ... رِكَ نَبْعُ الرُّمَّانِ وَالزَّيْتُونُ
Mübarek kılındı o gurbetteki mevtâ, tıpkı nar... ve zeytin fidanlarının mübarek kılındığı gibi.
وَقِيلَ: مِنْ بَرَكَتِهِمَا أَنَّ أَغْصَانَهُمَا تُورِقُ مِنْ أَسْفَلِهَا إِلَى أَعْلَاهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فِي الزَّيْتُونَةِ مَنَافِعُ، يُسْرَجُ بِالزَّيْتِ، وَهُوَ إِدَامٌ وَدِهَانٌ وَدِبَاغٌ، وَوَقُودٌ يوقد بحطبه وتفله، وليس فيه شي إِلَّا وَفِيهِ مَنْفَعَةٌ، حَتَّى الرَّمَادُ يُغْسَلُ بِهِ الْإِبْرِيسَمُ. وَهِيَ أَوَّلُ شَجَرَةٍ نَبَتَتْ فِي الدُّنْيَا، وَأَوَّلُ شَجَرَةٍ نَبَتَتْ بَعْدَ الطُّوفَانِ، وَتَنْبُتُ فِي مَنَازِلِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ، وَدَعَا لَهَا سَبْعُونَ نَبِيًّا بِالْبَرَكَةِ، مِنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ، وَمِنْهُمْ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَإِنَّهُ قَالَ: (اللَّهُمَّ بَارِكْ في الزيت والزيتون). قاله مرتين. اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ" فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمْ: الشَّرْقِيَّةُ الَّتِي تُصِيبُهَا الشَّمْسُ إِذَا شَرَقَتْ
Şöyle de denilmiştir: İkisinin [nar ve zeytin ağacının] bereketindendir ki dalları aşağısından yukarısına kadar yapraklanır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Zeytinde pek çok fayda vardır; yağıyla kandil yakılır, o bir katık, bir yağ ve bir tabaklama maddesidir; odunu ve küspesi yakacak olarak kullanılır; onda yararlı olmayan hiçbir şey yoktur, hatta külü ile ibrişim (ipek) yıkanır. O, dünyada biten ilk ağaç ve Tûfân'dan sonra yetişen ilk ağaçtır. Peygamberlerin yurtlarında ve Mukaddes Topraklar'da biter. Aralarında İbrâhîm ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in de bulunduğu yetmiş peygamber onun için bereket duasında bulunmuştur. Zira o: «اللَّهُمَّ بَارِكْ في الزيت والزيتون» «Allah'ım, zeytinyağına ve zeytine bereket ver!» buyurmuştur. Bunu iki defa söylemiştir. İlim adamları Yüce Allah'ın: { لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ } “Ne doğuya aittir ne de batıya” buyruğu hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, İkrime, Katâde ve diğerleri şöyle demişlerdir: Şarkiyye (doğuya ait olan), doğduğu zaman güneşin isabet ettiği,
وَلَا تُصِيبُهَا إِذَا غَرَبَتْ لِأَنَّ لَهَا سِتْرًا. والغربية عكسها، أو أَنَّهَا شَجَرَةٌ فِي صَحْرَاءَ وَمُنْكَشَفٍ مِنَ الْأَرْضِ لا يواريها عن الشمس شي وَهُوَ أَجْوَدُ لِزَيْتِهَا، فَلَيْسَتْ خَالِصَةً لِلشَّرْقِ فَتُسَمَّى شَرْقِيَّةً وَلَا لِلْغَرْبِ فَتُسَمَّى غَرْبِيَّةً، بَلْ هِيَ شرقيا غَرْبِيَّةٌ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّهَا شَجَرَةٌ فِي دَوْحَةٍ قَدْ أَحَاطَتْ بِهَا، فَهِيَ غَيْرُ مُنْكَشِفَةٍ مِنْ جِهَةِ الشَّرْقِ وَلَا مِنْ جِهَةِ الْغَرْبِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا قَوْلٌ لَا يَصِحُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لِأَنَّ الثَّمَرَةَ الَّتِي بِهَذِهِ الصِّفَةِ يَفْسُدُ جَنَاهَا وَذَلِكَ مُشَاهَدٌ فِي الْوُجُودِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَيْسَتْ هَذِهِ الشَّجَرَةُ مِنْ شَجَرِ الدُّنْيَا، وَإِنَّمَا هُوَ مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِنُورِهِ، وَلَوْ كَانَتْ فِي الدُّنْيَا لَكَانَتْ إِمَّا شَرْقِيَّةً وَإِمَّا غَرْبِيَّةً. الثَّعْلَبِيُّ: وَقَدْ أَفْصَحَ الْقُرْآنُ بِأَنَّهَا مِنْ شَجَرِ الدُّنْيَا، لِأَنَّهَا بَدَلٌ مِنَ الشَّجَرَةِ، فَقَالَ" زَيْتُونَةٍ". وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: إِنَّهَا مِنْ شَجَرِ الشَّأْمِ، فَإِنَّ شَجَرَ الشَّأْمِ لَا شَرْقِيٌّ وَلَا غَرْبِيٌّ، وَشَجَرُ الشَّأْمِ هُوَ أَفْضَلُ الشَّجَرِ، وَهِيَ الْأَرْضُ الْمُبَارَكَةُ. وَ" شَرْقِيَّةٍ" نَعْتٌ لِ"- زَيْتُونَةٍ" وَ" لَا" لَيْسَتْ تَحُولُ بَيْنَ النَّعْتِ وَالْمَنْعُوتِ،" وَلا غَرْبِيَّةٍ" عَطْفٌ عليه. قوله تعالى: (يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ) مُبَالَغَةٌ فِي حُسْنِهِ وَصَفَائِهِ وَجَوْدَتِهِ. (نُورٌ عَلى نُورٍ) أَيِ اجْتَمَعَ فِي الْمِشْكَاةِ ضَوْءُ الْمِصْبَاحِ إِلَى ضَوْءِ الزُّجَاجَةِ وَإِلَى ضَوْءِ الزَّيْتِ فَصَارَ لِذَلِكَ نُورٌ عَلَى نُورٍ. وَاعْتُقِلَتْ هَذِهِ الْأَنْوَارُ فِي الْمِشْكَاةِ فَصَارَتْ كَأَنْوَرِ مَا يَكُونُ، فَكَذَلِكَ بَرَاهِينُ اللَّهِ تَعَالَى وَاضِحَةٌ، وَهِيَ بُرْهَانٌ بَعْدَ بُرْهَانٍ، وَتَنْبِيهٌ بَعْدَ تَنْبِيهٍ، كَإِرْسَالِهِ الرُّسُلَ وَإِنْزَالِهِ الْكُتُبَ، وَمَوَاعِظُ تَتَكَرَّرُ فِيهَا لِمَنْ لَهُ عَقْلٌ مُعْتَبِرٌ. ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى هُدَاهُ لِنُورِهِ مَنْ شَاءَ وَأَسْعَدَ مِنْ عِبَادِهِ، وَذَكَرَ تَفَضُّلَهُ لِلْعِبَادِ فِي ضَرْبِ الْأَمْثَالِ لِتَقَعَ لَهُمُ الْعِبْرَةُ وَالنَّظَرُ الْمُؤَدِّي إِلَى الْإِيمَانِ. وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَيَّاشٍ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ" اللَّهُ نُورُ" بِفَتْحِ النُّونِ وَالْوَاوِ الْمُشَدَّدَةِ. وَاخْتَلَفَ الْمُتَأَوِّلُونَ فِي عَوْدِ الضَّمِيرِ فِي" نُورِهِ" عَلَى مَنْ يَعُودُ، فَقَالَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ وَابْنُ جُبَيْرٍ: هُوَ عَائِدٌ على محمد صلى اله عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، أَيْ مَثَلُ نُورِ مُحَمَّدٍ ﷺ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:" اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" وَقْفٌ حَسَنٌ، ثُمَّ تَبْتَدِئُ" مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ" عَلَى مَعْنَى نُورِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَقَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ
fakat bir örtüsü/engeli bulunduğu için battığı zaman güneşin isabet etmediği ağaçtır. Garbiyye (batıya ait olan) ise bunun aksidir. Veya o, çölde ve açık arazide bulunan, kendisini güneşten hiçbir şeyin gizlemediği bir ağaçtır ki bu onun yağı için en kaliteli olanıdır. Dolayısıyla ne sırf doğuya aittir ki şarkiyye diye adlandırılsın ne de sırf batıya aittir ki garbiyye diye adlandırılsın; bilakis o hem doğulu hem batılıdır. et-Taberî İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; o, kendisini çevrelemiş büyük ağaçlar arasında bulunan bir ağaçtır; dolayısıyla ne doğu yönünden ne de batı yönünden açığa çıkar. İbn Atiyye der ki: Bu, İbn Abbâs'tan sahih olmayan bir sözdür; çünkü bu vasıftaki meyvenin mahsulü bozulur ve bu durum fiiliyatta da müşahede edilmektedir. el-Hasan şöyle demiştir: Bu ağaç dünya ağaçlarından değildir; bu ancak Allah Teâlâ'nın nuru için getirdiği bir misaldir. Şayet dünyada olsaydı ya doğulu ya da batılı olurdu. es-Sa'lebî der ki: Kur'an onun dünya ağaçlarından olduğunu açıkça belirtmiştir; çünkü o, ağaçtan bedel kılınarak: {(زَيْتُونَةٍ)} "bir zeytin ağacından" buyrulmuştur. İbn Zeyd şöyle demiştir: O, Şam ağaçlarındandır; zira Şam ağaçları ne sırf doğulu ne sırf batılıdır ve Şam ağaçları ağaçların en faziletlisidir, orası mübarek topraktır. {(شَرْقِيَّةٍ)} kelimesi {(زَيْتُونَةٍ)} kelimesinin sıfatıdır; {(لَا)} edatı sıfat ile mevsufun arasına engel teşkil etmez; {(وَلا غَرْبِيَّةٍ)} ise ona matuftur. Cenâb-ı Hakk'ın: {(يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ)} "Onun yağı, kendisine ateş dokunmasa bile neredeyse ışık verecektir" kavli, onun güzelliğinde, saflığında ve kalitesinde mübalağadır. {(نُّورٌ عَلَىٰ نُورٍ)} "Nur üstüne nurdur" yani oyukta kandilin ışığı ile sırçanın ışığı ve zeytin yağının ışığı bir araya gelmiş ve bundan dolayı nur üstüne nur olmuştur. Bu nurlar o oyukta hapsolup tutulmuş ve olabilecek en parlak hale gelmiştir. İşte Allah Teâlâ'nın delilleri de böyledir; apaçıktır, delil üstüne delildir, peygamberler göndermesi, kitaplar indirmesi gibi uyarı üstüne uyarıdır ve ibret alan bir akıl sahibi için bunların içinde tekrarlanan öğütlerdir. Sonra Cenâb-ı Hak dilediği ve kullarından saadet ehlinden kıldığı kimseleri nuruna ilettiğini zikretmiş, kulların ibret alması ve imana götüren tefekkürü yapabilmeleri için onlara misaller getirmekle lütufta bulunduğunu beyan etmiştir. Abdullah b. Ayyâş b. Ebî Rebîa ve Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, nûn harfinin fethası ve şeddeli vav ile {(اللَّهُ نَوَّرَ)} şeklinde okumuşlardır. Müteevviller {(نُورِهِ)} kavlindeki zamirin kime râci olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Kâ'bü'l-Ahbâr ve İbn Cübeyr: "O, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e râcidir; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nurunun misali demektir" demişlerdir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: {(اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ)} kavlinde durmak güzel bir vakıftır (vakf-ı hasen); sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nuru mânası üzere {(مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ)} diye başlarsın. Übey b. Ka'b ve yine İbn Cübeyr
أَيْضًا وَالضَّحَّاكُ: هُوَ عَائِدٌ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ. وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ:" مَثَلُ نُورِ الْمُؤْمِنِينَ". وَرُوِيَ أَنَّ فِي قِرَاءَتِهِ" مَثَلُ نُورِ الْمُؤْمِنِ". وَرُوِيَ أَنَّ فِيهَا" مَثَلُ نُورِ مَنْ آمَنَ بِهِ". وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ عَائِدٌ عَلَى الْقُرْآنِ وَالْإِيمَانِ. قَالَ ما: وَعَلَى هَذِهِ الْأَقْوَالِ يُوقَفُ عَلَى قَوْلِهِ:" وَالْأَرْضِ". قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ فِيهَا عَوْدُ الضَّمِيرِ عَلَى مَنْ لَمْ يَجْرِ لَهُ ذِكْرٌ، وَفِيهَا مُقَابَلَةُ جُزْءٍ مِنَ الْمِثَالِ بِجُزْءٍ مِنَ الْمُمَثَّلِ، فَعَلَى مَنْ قَالَ الْمُمَثَّلُ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ، وَهُوَ قَوْلُ كَعْبٍ الْحَبْرِ، فَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ هُوَ الْمِشْكَاةُ أَوْ صَدْرُهُ وَالْمِصْبَاحُ هُوَ النُّبُوَّةُ وَمَا يَتَّصِلُ بِهَا مِنْ عَمَلِهِ وَهُدَاهُ، وَالزُّجَاجَةُ قَلْبُهُ، وَالشَّجَرَةُ الْمُبَارَكَةُ هِيَ الْوَحْيُ، وَالْمَلَائِكَةُ رُسُلُ اللَّهِ إِلَيْهِ وَسَبَبُهُ الْمُتَّصِلُ بِهِ، وَالزَّيْتُ هُوَ الْحُجَجُ وَالْبَرَاهِينُ وَالْآيَاتُ الَّتِي تَضَمَّنَهَا الْوَحْيُ. وَمَنْ قَالَ: الْمُمَثَّلُ بِهِ الْمُؤْمِنُ، وَهُوَ قَوْلُ أُبَيٍّ، فَالْمِشْكَاةُ صَدْرُهُ، وَالْمِصْبَاحُ الْإِيمَانُ وَالْعِلْمُ، وَالزُّجَاجَةُ قَلْبُهُ، وَزَيْتُهَا هُوَ الْحُجَجُ وَالْحِكْمَةُ الَّتِي تَضَمَّنَهَا. قَالَ أُبَيٌّ: فَهُوَ عَلَى أَحْسَنِ الْحَالِ يَمْشِي فِي النَّاسِ كَالرَّجُلِ الْحَيِّ يَمْشِي فِي قُبُورِ الْأَمْوَاتِ. وَمَنْ قَالَ: إِنَّ الْمُمَثَّلَ بِهِ هُوَ الْقُرْآنُ وَالْإِيمَانُ، فَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: مَثَلُ نُورِهِ الَّذِي هُوَ الْإِيمَانُ فِي صَدْرِ الْمُؤْمِنِ فِي قَلْبِهِ كَمِشْكَاةٍ، أَيْ كَهَذِهِ الْجُمْلَةِ. وَهَذَا الْقَوْلُ لَيْسَ فِي مُقَابَلَةِ التَّشْبِيهِ كَالْأَوَّلَيْنِ، لِأَنَّ الْمِشْكَاةَ لَيْسَتْ تُقَابِلُ الْإِيمَانَ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الضَّمِيرُ فِي" نُورِهِ" عَائِدٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِيمَا ذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ وَالْمَاوَرْدِيُّ وَالْمَهْدَوِيُّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ. وَلَا يُوقَفُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ عَلَى" الْأَرْضِ". قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: الْهَاءُ لِلَّهِ ﷿، والتقدير: الله هادي أهل السموات وَالْأَرْضِ، مَثَلُ هُدَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ كَمِشْكَاةٍ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَكَذَلِكَ قَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، وَالْحَسَنُ: إِنَّ الْهَاءَ لِلَّهِ ﷿. وكان أبى وابن مسعود يقرءانها" مَثَلُ نُورِهِ فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِ كَمِشْكَاةٍ". قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ التِّرْمِذِيُّ: فَأَمَّا غَيْرُهُمَا فَلَمْ يَقْرَأْهَا فِي التَّنْزِيلِ هَكَذَا، وَقَدْ وَافَقَهُمَا فِي التأويل أن ذلك نوره قَلْبِ الْمُؤْمِنِ، وَتَصْدِيقُهُ فِي آيَةٍ أُخْرَى يَقُولُ:" أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ" [الزمر
ile ed-Dahhâk: "O, müminlere râcidir" demişlerdir. Übey'in kıraatinde: "Müminlerin nurunun misali" (مَثَلُ نُورِ الْمُؤْمِنِينَ) şeklindedir. Onun kıraatinde: "Müminin nurunun misali" (مَثَلُ نُورِ الْمُؤْمِنِ) şeklinde olduğu da rivayet edilmiştir. Yine onda: "O'na iman edenin nurunun misali" (مَثَلُ نُورِ مَنْ آمَنَ بِهِ) şeklinde olduğu da rivayet olunmuştur. el-Hasan: "O, Kur'an'a ve imana râcidir" demiştir. [İbnü'l-Enbârî] der ki: Bu görüşlere göre {(وَالْأَرْضِ)} kavli üzerinde vakıf yapılır. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu görüşlerde zamirin daha önce zikri geçmeyen birine döndürülmesi söz konusudur ve bunlarda misalin bir parçasının misal getirilenin bir parçasıyla karşılaştırılması vardır. Kendisine misal getirilenin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu söyleyen kimseye göre —ki bu ilim ehli Kâ'b'ın görüşüdür— Allah'ın Rasûlü sallallâhu aleyhi ve sellem mişkâttır yahut onun göğsüdür; kandil peygamberlik ve onunla irtibatlı olan ameli ile hidâyetidir; sırça onun kalbidir; mübarek ağaç vahiydir; melekler Allah'ın ona elçileri ve onunla irtibatlı sebebidir; zeytin yağı ise vahyin ihtiva ettiği deliller, bürhanlar ve âyetlerdir. Kendisine misal getirilenin mümin olduğunu söyleyen kimseye göre —ki bu Übey'in görüşüdür— mişkât onun göğsü; kandil iman ve ilim; sırça kalbi; yağı ise kalbin ihtiva ettiği deliller ve hikmettir. Übey şöyle demiştir: "O en güzel hal üzeredir; insanlar arasında ölülerin kabirleri içinde yürüyen diri bir adam gibi yürür." Kendisine misal getirilenin Kur'an ve iman olduğunu söyleyen kimseye göre ise sözün takdiri şöyledir: O'nun nurunun —ki o müminin göğsündeki, kalbindeki imandır— misali bir oyuk/kandillik gibidir; yani şu bütün gibidir. Bu görüş, ilk iki görüş gibi benzetmenin karşılıklı kılınması şeklinde değildir; çünkü oyuk imana karşılık gelmemektedir. Bir topluluk da şöyle demiştir: {(نُورِهِ)} kavlindeki zamir Allah Teâlâ'ya râcidir. es-Sa'lebî, el-Mâverdî ve el-Mehdevî'nin zikrettiğine göre bu İbn Abbâs'ın kavlidir ve mânası daha önce geçmişti. Bu görüşe göre {(الْأَرْضِ)} üzerinde vakıf yapılmaz. el-Mehdevî der ki: Hâ zamiri Allah azze ve celle'ye aittir; takdir: "Allah göklerin ve yer ehlinin hidâyet edicisidir; O'nun müminlerin kalplerindeki hidâyetinin misali bir kandillik gibidir" şeklindedir. Bu mânâ İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Zeyd b. Eslem ve el-Hasan da böyle demişlerdir: Hâ zamiri Allah azze ve celle'ye aittir. Übey ve İbn Mes'ûd bunu: "O'nun müminin kalbindeki nurunun misali bir kandillik gibidir" (مَثَلُ نُورِهِ فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِ كَمِشْكَاةٍ) şeklinde okurlardı. Muhammed b. Alî et-Tirmizî şöyle demiştir: Bu ikisinden başkası ise indirilen metinde bunu böyle okumamıştır. Tevilde ise o nurun müminin kalbindeki nur olduğu hususunda bu ikisine muvafakat etmişlerdir. Bunun doğrulaması diğer bir âyette Cenâb-ı Hakk'ın şöyle buyurmasıdır: {(أَفَمَن شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَىٰ نُورٍ مِّن رَّبِّهِ)} "Allah'ın, göğsünü İslâm'a açtığı kimse Rabbinden bir nur üzerinde değil midir?" [ez-Zümer:
: ٢٢]. وَاعْتَلَّ الْأَوَّلُونَ بِأَنْ قَالُوا: لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْهَاءُ لِلَّهِ ﷿، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ لا حد
: 22]. İlk görüşü savunanlar şöyle gerekçe göstermişlerdir: [Buradaki] hâ zamirinin Azîz ve Celîl olan Allah'a râci olması caiz değildir; çünkü Azîz ve Celîl olan Allah'ın [nurunun] hiçbir sınırı...
لِنُورِهِ. وَأَمَالَ الْكِسَائِيُّ فِيمَا رَوَى عَنْهُ أَبُو عُمَرَ الدُّورِيُّ الْأَلِفَ مِنْ" مِشْكِاةٍ" وَكَسَرَ الْكَافَ الَّتِي قَبْلَهَا. وَقَرَأَ نَصْرُ بْنُ عَاصِمٍ:" زَجَاجَةٍ" بفتح الزاي و" الزُّجاجَةُ" كَذَلِكَ، وَهِيَ لُغَةٌ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ:" دُرِّيٌّ" بِضَمِّ الدَّالِ وَشَدِّ الْيَاءِ، وَلِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ وَجْهَانِ: إِمَّا أَنْ يُنْسَبَ الْكَوْكَبُ إِلَى الدُّرِّ لِبَيَاضِهِ وَصَفَائِهِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ أصله درئ مَهْمُوزٌ، فُعِّيلٌ مِنَ الدَّرْءِ وَهُوَ الدَّفْعُ، وَخُفِّفَتِ الْهَمْزَةُ. وَيُقَالُ لِلنُّجُومِ الْعِظَامِ الَّتِي لَا تُعْرَفُ أَسْمَاؤُهَا: الدَّرَارِيُّ، بِغَيْرِ هَمْزٍ فَلَعَلَّهُمْ خَفَّفُوا الْهَمْزَةَ، وَالْأَصْلُ مِنَ الدَّرْءِ الَّذِي هُوَ الدَّفْعُ. وَقَرَأَ حمزة وأبو بكر عن عاصم:" درئ" بِالْهَمْزِ وَالْمَدِّ، وَهُوَ فُعِّيلٌ مِنَ الدَّرْءِ، بِمَعْنَى أَنَّهَا يَدْفَعُ بَعْضُهَا بَعْضًا. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَأَبُو عمرو:" درئ" بِكَسْرِ الدَّالِ وَالْهَمْزِ مِنَ الدَّرْءِ وَالدَّفْعِ، مِثْلُ السِّكِّيرِ وَالْفِسِّيقِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: أَيْ يَدْفَعُ بَعْضُ ضَوْئِهِ بَعْضًا مِنْ لَمَعَانِهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَضَعَّفَ أَبُو عُبَيْدٍ قِرَاءَةَ أَبِي عَمْرٍو وَالْكِسَائِيِّ تَضْعِيفًا شَدِيدًا، لِأَنَّهُ تَأَوَّلَهَا مِنْ دَرَأْتُ أَيْ دَفَعْتُ، أَيْ كَوْكَبٌ يَجْرِي مِنَ الْأُفُقِ إِلَى الْأُفُقِ. وَإِذَا كَانَ التَّأْوِيلُ عَلَى مَا تَأَوَّلَهُ لَمْ يَكُنْ فِي الْكَلَامِ فَائِدَةٌ، وَلَا كَانَ لِهَذَا الْكَوْكَبِ مَزِيَّةٌ عَلَى أَكْثَرِ الْكَوَاكِبِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَا يُقَالُ جَاءَنِي إِنْسَانٌ مِنْ بَنِي آدَمَ. وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُتَأَوَّلَ لِمِثْلِ أَبِي عَمْرٍو وَالْكِسَائِيِّ مَعَ عِلْمِهِمَا وَجَلَالَتِهِمَا هَذَا التَّأْوِيلُ الْبَعِيدُ، وَلَكِنَّ التَّأْوِيلَ لَهُمَا عَلَى مَا رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ أَنَّ مَعْنَاهُمَا فِي ذَلِكَ: كَوْكَبٌ مُنْدَفِعٌ بِالنُّورِ، كَمَا يُقَالُ: انْدَرَأَ الْحَرِيقُ إِنِ انْدَفَعَ. وَهَذَا تَأْوِيلٌ صَحِيحٌ لِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ. وَحَكَى سَعِيدُ بْنُ مَسْعَدَةَ أَنَّهُ يُقَالُ: دَرَأَ الْكَوْكَبُ بِضَوْئِهِ إِذَا امْتَدَّ ضَوْءُهُ وَعَلَا. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي الصِّحَاحِ: وَدَرَأَ عَلَيْنَا فُلَانٌ يَدْرَأُ دُرُوءًا أَيْ طَلَعَ مُفَاجَأَةً. وَمِنْهُ كَوْكَبٌ درئ، عَلَى فِعِّيلٍ، مِثْلُ سِكِّيرٍ وَخِمِّيرٍ، لِشِدَّةِ تَوَقُّدِهِ وتلألئه. وقد درأ الكوكب دروءا. وقال أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ سَأَلْتُ رَجُلًا مِنْ سَعْدِ بْنِ بَكْرٍ مِنْ أَهْلِ ذَاتِ عِرْقٍ فَقُلْتُ: هَذَا الْكَوْكَبُ الضَّخْمُ مَا تُسَمُّونَهُ؟ قَالَ: الدري، وَكَانَ مِنْ أَفْصَحِ النَّاسِ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَأَمَّا قِرَاءَةُ حَمْزَةَ فَأَهْلُ اللُّغَةِ جَمِيعًا قَالُوا: هِيَ لَحْنٌ لَا تَجُوزُ، لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ اسْمٌ عَلَى فِعِّيلٍ. وَقَدِ اعْتَرَضَ أَبُو عُبَيْدٍ فِي هَذَا فَاحْتَجَّ لِحَمْزَةَ فَقَالَ: لَيْسَ هُوَ فُعِّيلٌ وَإِنَّمَا هُوَ فُعُّولٌ، مِثْلُ سُبُّوحٍ، أُبْدِلَ مِنَ الْوَاوِ يَاءٌ، كَمَا قَالُوا: عُتِيٌّ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الِاعْتِرَاضُ وَالِاحْتِجَاجُ مِنْ أَعْظَمِ الْغَلَطِ
Ebû Ömer ed-Dûrî'nin kendisinden rivayet ettiğine göre el-Kisâî, {(مِشْكَاةٍ)} kelimesindeki elifi imâle ile okumuş ve ondan önceki kâf harfini kesre kılmıştır. Nasr b. Âsım ise zâ harfinin fethasıyla {(زَجَاجَةٍ)} ve {(الزَّجَاجَةُ)} şeklinde okumuştur ki bu da bir lehçedir. İbn Âmir ve Âsım'dan Hafs, dâl harfinin zammesi ve yâ harfinin şeddesi ile {(دُرِّيٌّ)} şeklinde okumuşlardır. Bu kıraatin iki yönü vardır: Ya yıldız beyazlığı ve berraklığı sebebiyle inciye (dürr) nispet edilmiştir ya da aslı hemzeli olarak 'dür'î' (دُرِّيءٌ) olup defetmek/uzaklaştırmak mânasındaki 'ed-der'' (الدَّرْءُ) kökünden fû'îl veznindedir ve hemzesi hafifletilmiştir (telyîn edilmiştir). İsimleri bilinmeyen büyük yıldızlara hemzesiz olarak 'ed-derârî' (الدَّرَارِيُّ) denilir; muhtemelen hemzeyi hafifletmişlerdir, aslı ise defetmek mânasındaki 'ed-der'' kökündendir. Hamza ve Âsım'dan Ebû Bekir hemze ve med ile {(دُرِّيءٌ)} şeklinde okumuşlardır; bu da 'ed-der'' kökünden fû'îl vezninde olup birbirini defedip itmesi mânasındadır. el-Kisâî ve Ebû Amr ise sekkîr ve fıssîk gibi 'ed-der'' ve defetmek kökünden dâl harfinin kesresi ve hemze ile {(دِرِّيءٌ)} şeklinde okumuşlardır. Sîbeveyh: "Yani parlaklığından ötürü ışığının bir kısmı diğer bir kısmını defeder/iter" demiştir. en-Nehhâs şöyle der: Ebû Ubeyd, Ebû Amr ve el-Kisâî'nin kıraatini şiddetle zayıf saymıştır; çünkü bunu 'defettim' mânasındaki 'dara'tü' kökünden tevil etmiş, yani bir ufuktan diğer ufka hızla kayıp giden yıldız mânasını vermiştir. Eğer tevil onun tevil ettiği gibi olsaydı, sözde bir fayda bulunmazdı ve bu yıldızın diğer yıldızların çoğuna bir üstünlüğü kalmazdı; görmez misin ki: 'Bana Âdemoğullarından bir insan geldi' denilmez. Ebû Amr ve el-Kisâî gibi iki zâta, ilimlerine ve celâdetlerine rağmen bu uzak tevil yakıştırılmamalıdır. Lakin Muhammed b. Yezîd'den rivayet edildiğine göre bu ikisinin buradaki mânası: Yangın yayıldığında/ilerlediğinde 'inderaa'l-harîk' denildiği gibi 'nur saçarak parlayan/ilerleyen yıldız' demektir. Bu, söz konusu kıraat için sahih bir tevildir. Saîd b. Mes'ade, yıldızın ışığı uzayıp yükseldiğinde 'Derae'l-kevkebü bi-dav'ihî' denildiğini nakletmiştir. el-Cevherî es-Sıhâh'ta şöyle der: 'Ve derae aleynâ fülânün yedra'u dürûen' sözü, aniden çıkageldi demektir. Aşırı parlaması ve ışıldamasından ötürü 'sekkîr' ve 'hımmîr' gibi fi''îl vezninde 'kevkebün dirrî'ün' tabiri de bundandır. Yıldız parıldayıp parladığında 'Derae'l-kevkebü dürûen' denir. Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: Sa'd b. Bekr kabilesinden ve Zât-ı Irk ehlinden bir adama sordum ve: 'Şu büyük yıldıza ne ad verirsiniz?' dedim. O da —ki insanların en fasihi idi— 'ed-Dürrî' dedi. en-Nehhâs şöyle der: Hamza'nın kıraatine gelince; bütün dil ehli: 'Bu bir lahindir (dil kuralına aykırıdır), caiz değildir; çünkü Arap kelâmında fu''îl vezninde isim yoktur' demişlerdir. Ebû Ubeyd buna itiraz etmiş ve Hamza lehine delil getirerek: 'O fi''îl değildir, ancak sübbûh gibi fu''ûl veznindedir; tıpkı 'utiyyen' dedikleri gibi vâv harfi yâ harfine tebdil edilmiştir' demiştir. Ebû Ca'fer en-Nehhâs der ki: Bu itiraz ve delil getirme en büyük hatalardan
وَأَشَدِّهِ، لِأَنَّ هَذَا لَا يَجُوزُ الْبَتَّةَ، وَلَوْ جَازَ مَا قَالَ لَقِيلَ فِي سُبُّوحٍ سُبِّيحٌ، وَهَذَا لَا يَقُولُهُ أَحَدٌ، وَلَيْسَ عُتِيٌّ مِنْ هَذَا، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا وَاضِحٌ بَيِّنٌ، لِأَنَّهُ لَيْسَ يَخْلُو عُتِيٌّ مِنْ إِحْدَى جِهَتَيْنِ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ جَمْعَ عَاتٍ فَيَكُونَ الْبَدَلُ فِيهِ لَازِمًا، لِأَنَّ الْجَمْعَ بَابُ تَغْيِيرٍ، وَالْوَاوُ لَا تَكُونُ طَرَفًا فِي الْأَسْمَاءِ وَقَبْلَهَا ضَمَّةٌ، فَلَمَّا كَانَ قَبْلَ هَذِهِ سَاكِنٌ وَقَبْلَ السَّاكِنِ ضَمَّةٌ وَالسَّاكِنُ لَيْسَ بِحَاجِزٍ حَصِينٍ أُبْدِلَ مِنَ الضَّمَّةِ كَسْرَةٌ فَقُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً. وَإِنْ كَانَ عُتِيٌّ وَاحِدًا كَانَ بِالْوَاوِ أَوْلَى، وَجَازَ قَلْبُهَا لِأَنَّهَا طَرَفٌ، وَالْوَاوُ فِي فُعُّولٍ لَيْسَتْ طَرَفًا فَلَا يَجُوزُ قَلْبُهَا. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ إِنْ ضَمَمْتَ الدَّالَ قُلْتَ دُرِّيٌّ، يَكُونُ مَنْسُوبًا إِلَى الدُّرِّ، عَلَى فُعْلِيٍّ وَلَمْ تَهْمِزْهُ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ فُعِّيلٌ. وَمَنْ هَمَزَهُ مِنَ الْقُرَّاءِ فَإِنَّمَا أَرَادَ فُعُّولًا مِثْلَ سُبُّوحٍ فَاسْتُثْقِلَ [لكثرة الضمات] فَرُدَّ بَعْضُهُ إِلَى الْكَسْرِ. وَحَكَى الْأَخْفَشُ عَنْ بعضهم:" درئ" مِنْ دَرَأْتُهُ، وَهَمَزَهَا وَجَعَلَهَا عَلَى فَعِّيلٍ مَفْتُوحَةَ الْأَوَّلِ. قَالَ: وَذَلِكَ مِنْ تَلَأْلُئِهِ. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وقرا سعيد بن المسيب وأبو رجاء:" درئ" بِفَتْحِ الدَّالِ مَهْمُوزًا. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: هَذَا خَطَأٌ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْكَلَامِ فَعِّيلٌ، فَإِنْ صَحَّ عَنْهُمَا فَهُمَا حُجَّةٌ. (يُوقَدُ) قَرَأَ شَيْبَةُ وَنَافِعٌ وَأَيُّوبُ وَسَلَّامٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَهْلُ الشَّامِ وَحَفْصٌ:" يُوقَدُ" بِيَاءٍ مَضْمُومَةٍ وَتَخْفِيفِ الْقَافِ وَضَمِّ الدَّالِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالسُّلَمِيُّ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَأَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ الْبَصْرِيُّ:" تَوَقَّدَ" مَفْتُوحَةَ الْحُرُوفِ كُلِّهَا مُشَدَّدَةَ الْقَافِ، وَاخْتَارَهَا أَبُو حَاتِمٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَاتَانِ الْقِرَاءَتَانِ مُتَقَارِبَتَانِ، لِأَنَّهُمَا جَمِيعًا لِلْمِصْبَاحِ، وَهُوَ أَشْبَهُ بِهَذَا الْوَصْفِ، لِأَنَّهُ الَّذِي يُنِيرُ وَيُضِيءُ، وَإِنَّمَا الزُّجَاجَةُ وِعَاءٌ لَهُ. وَ" تَوَقَّدَ" فِعْلٌ مَاضٍ مِنْ تَوَقَّدَ يَتَوَقَّدُ، وَيُوقَدُ فِعْلٌ مُسْتَقْبَلٌ مِنْ أَوْقَدَ يُوقِدُ. وَقَرَأَ نصر ابن عَاصِمٍ:" تُوقَدُ" وَالْأَصْلُ عَلَى قِرَاءَتِهِ تَتَوَقَّدُ حَذْفُ إِحْدَى التَّاءَيْنِ لِأَنَّ الْأُخْرَى تَدُلُّ عَلَيْهَا. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ:" تُوقَدُ" بِالتَّاءِ يَعْنُونَ الزُّجَاجَةَ. فَهَاتَانِ الْقِرَاءَتَانِ عَلَى تَأْنِيثِ الزُّجَاجَةِ. (مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ
ve en şiddetlilerindendir; çünkü bu kesinlikle caiz değildir. Şayet onun dediği caiz olsaydı, sübbûh kelimesi için sübbîh denilirdi; bunu ise hiç kimse söylemez. 'Utiyyen' kelimesi de bundan değildir ve ikisi arasındaki fark gayet açık ve nettir. Çünkü 'utiyyen' kelimesi iki cihetten birinden hâlî değildir: Ya 'âtin' (azgın) kelimesinin çoğuludur ki onda ibdâl (harf değişimi) zorunludur; zira çoğul bir değişim yeridir ve öncesinde zamme varken vâv harfi isimlerin sonunda yer almaz. Bundan öncekinde sâkin harf bulunup sâkinden önce de zamme olduğunda ve sâkin harf de güçlü bir engel teşkil etmediğinde zamme yerine kesre konulmuş, böylece vâv yâ harfine çevrilmiştir. Şayet 'utiyyen' tekil olsaydı vâv ile olması daha evlâ olurdu ve kelimenin sonunda olduğu için vâvın çevrilmesi caiz olurdu; fu''ûl veznindeki vâv ise sonda değildir, bu yüzden onun çevrilmesi caiz olmaz. el-Cevherî şöyle der: Ebû Ubeyd demiştir ki: Dâl harfini zammeli okursan {(دُرِّيٌّ)} dersin; inciye (dürr) nispet edilmiş olup fu'lî veznindedir ve hemzelemezsin, çünkü Arap kelâmında fu''îl vezni yoktur. Kıraat imamlarından onu hemzeli okuyanlar ise ancak sübbûh gibi fu''ûl veznini kastetmişlerdir; [zammelerin çokluğundan dolayı] ağırlık hissedilince bir kısmı kesreye çevrilmiştir. el-Ahfeş bazılarından, 'onu defettim' mânasındaki 'dara'tühû' kökünden birinci harfinin fethasıyla fa''îl vezninde kılınarak hemzeli olarak {(دَرِّيءٌ)} şeklinde okunduğunu nakletmiştir. Dedi ki: Bu da onun parıldamasındandır. es-Sa'lebî der ki: Saîd b. el-Müseyyeb ve Ebû Recâ dâl harfinin fethası ve hemze ile {(دَرِّيءٌ)} şeklinde okumuşlardır. Ebû Hâtim: "Bu yanlıştır; çünkü kelâmda fa''îl vezni yoktur; şayet bu ikisinden sahih olarak gelmişse onlar hüccettir" demiştir. {(يُوقَدُ)}: Şeybe, Nâfi', Eyyûb, Sellâm, İbn Âmir, Şam ehli ve Hafs; zammeli yâ, şeddesiz kaf ve zammeli dâl ile {(يُوقَدُ)} şeklinde okumuşlardır. el-Hasan, es-Sülemî, Ebû Ca'fer ve el-Basrî olan Ebû Amr b. el-Alâ ise bütün harfleri fethalı ve şeddeli kaf ile mazi olarak {(تَوَقَّدَ)} şeklinde okumuşlardır; Ebû Hâtim ve Ebû Ubeyd bu kıraati tercih etmişlerdir. en-Nehhâs der ki: Bu iki kıraat birbirine yakındır; zira ikisi de kandil içindir ve kandil bu vasfa daha uygundur; çünkü aydınlatan ve ışık veren odur, sırça ise sadece onun kabıdır. {(تَوَقَّدَ)} kelimesi 'tevekkade - yetevekvekü' fiilinden mazi fiildir; {(يُوقَدُ)} ise 'evkade - yûkıdü' fiilinden muzari fiildir. Nasr b. Âsım {(تُوقَدُ)} şeklinde okumuştur; onun kıraatine göre aslı, diğer t harfi ona delalet ettiği için iki t'den biri hazfedilmiş olarak 'tetevakkadü'dür. Kûfeliler ise sırçayı kastederek t ile {(تُوقَدُ)} şeklinde okumuşlardır. Bu iki kıraat sırçanın müennesliğine göredir. {(مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ)} "doğuya da batıya da ait olmayan mübarek bir zeytin ağacından" kavli hakkındaki açıklama daha önce geçti
. (يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ) عَلَى تَأْنِيثِ النَّارِ. وَزَعَمَ أَبُو عُبَيْدٍ أَنَّهُ لَا يَعْرِفُ إِلَّا هَذِهِ الْقِرَاءَةَ. وَحَكَى أَبُو حَاتِمٍ أَنَّ السُّدِّيَّ رَوَى عَنْ أَبِي مَالِكٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَ:" وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ" بِالْيَاءِ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: التَّذْكِيرُ عَلَى أَنَّهُ تَأْنِيثٌ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ، وَكَذَا سَبِيلُ المؤنث عنده.
{ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ } “Neredeyse ateş dokunmasa bile yağı ışık verecek; nur üstüne nurdur!” [ifadesi], nâr (ateş) kelimesinin müennes (dişil) kabul edilmesine göredir. Ebû Ubeyd bu kıraatten başkasını bilmediğini ileri sürmüştür. Ebû Hâtim ise es-Süddî'nin, Ebû Mâlik'ten, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre [İbn Abbâs'ın] bu kısmı yâ harfiyle {(وَلَوْ لَمْ يَمْسَسْهُ نَارٌ)} şeklinde okuduğunu nakletmiştir. Muhammed b. Yezîd [el-Müberred] şöyle demiştir: Müzekker kılınması (eril fiille okunması), onun gayr-ı hakiki müennes (mecazî dişil) olmasından ötürüdür; onun nezdinde [mecazî] müennesin durumu böyledir.
وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: الْمِشْكَاةُ جَوْفُ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَالزُّجَاجَةُ قَلْبُهُ، وَالْمِصْبَاحُ النُّورُ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي قَلْبِهِ يُوقَدُ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ، أَيْ أَنَّ أَصْلَهُ مِنْ إِبْرَاهِيمَ وَهُوَ شَجَرَتُهُ، فَأَوْقَدَ اللَّهُ تَعَالَى فِي قَلْبِ مُحَمَّدٍ ﷺ النُّورَ كَمَا جَعَلَهُ فِي قَلْبِ إِبْرَاهِيمَ ﵇. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: الْمِشْكَاةُ إِبْرَاهِيمُ، وَالزُّجَاجَةُ إِسْمَاعِيلُ، وَالْمِصْبَاحُ مُحَمَّدٌ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ، سَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى مِصْبَاحًا كَمَا سَمَّاهُ سِرَاجًا فَقَالَ:" وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً " [الأحزاب: ٤٦] يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ وَهِيَ آدَمُ ﵇، بُورِكَ فِي نَسْلِهِ وَكَثُرَ مِنْهُ الْأَنْبِيَاءُ وَالْأَوْلِيَاءُ. وَقِيلَ: هِيَ إِبْرَاهِيمُ ﵇، سَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى مُبَارَكًا لِأَنَّ أَكْثَرَ الْأَنْبِيَاءِ كَانُوا مِنْ صُلْبِهِ. (لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) أَيْ لَمْ يَكُنْ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَإِنَّمَا كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا. وَإِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ لِأَنَّ الْيَهُودَ تصلى قبل المغرب والنصارى تصلى فبل المشرق. (يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ) أَيْ يَكَادُ مَحَاسِنُ مُحَمَّدٍ ﷺ تَظْهَرُ لِلنَّاسِ قَبْلَ أَنْ أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ. (نُورٌ عَلى نُورٍ) نَبِيٌّ مِنْ نَسْلِ نَبِيٍّ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: شَبَّهَ عَبْدَ الْمُطَّلِبِ بِالْمِشْكَاةِ وَعَبْدَ اللَّهِ بِالزُّجَاجَةِ وَالنَّبِيَّ ﷺ بِالْمِصْبَاحِ كَانَ فِي قَلْبِهِمَا، فَوَرِثَ النُّبُوَّةَ مِنْ إِبْرَاهِيمَ." مِنْ شَجَرَةٍ" أَيْ شَجَرَةِ التُّقَى وَالرِّضْوَانِ وَعَشِيرَةِ الْهُدَى وَالْإِيمَانِ شَجَرَةٌ أَصْلُهَا نُبُوَّةٌ، وَفَرْعُهَا مُرُوءَةٌ، وَأَغْصَانُهَا تَنْزِيلٌ، وَوَرَقُهَا تَأْوِيلٌ، وَخَدَمُهَا جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ ابن الْعَرَبِيِّ: وَمِنْ غَرِيبِ الْأَمْرِ أَنَّ بَعْضَ الْفُقَهَاءِ قَالَ إِنَّ هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِإِبْرَاهِيمَ وَمُحَمَّدٍ وَلِعَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ، فَالْمِشْكَاةُ هِيَ الْكُوَّةُ بِلُغَةِ الْحَبَشَةِ، فَشُبِّهَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ بِالْمِشْكَاةِ فِيهَا الْقِنْدِيلُ وَهُوَ الزُّجَاجَةُ، وَشُبِّهَ عَبْدُ اللَّهِ بِالْقِنْدِيلِ وَهُوَ الزُّجَاجَةُ، وَمُحَمَّدٌ كَالْمِصْبَاحِ يَعْنِي مِنْ أَصْلَابِهِمَا، وَكَأَنَّهُ كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ وَهُوَ الْمُشْتَرِي" يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ" يَعْنِي إِرْثَ النُّبُوَّةِ مِنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ هُوَ الشَّجَرَةُ الْمُبَارَكَةُ، يَعْنِي حَنِيفِيَّةً لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ، لا يهودية ولا نصرانية." يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ" يَقُولُ: يَكَادُ إِبْرَاهِيمُ يَتَكَلَّمُ بِالْوَحْيِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُوحَى إِلَيْهِ." نُورٌ عَلى نُورٍ" إِبْرَاهِيمُ ثُمَّ مُحَمَّدٌ ﷺ. قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا كُلُّهُ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ، وَلَيْسَ يَمْتَنِعُ فِي التَّمْثِيلِ أن يتوسع المرء فيه.
İbn Ömer şöyle demiştir: Mişkât (kandil yuvası), Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem göğsüdür; sırça (cam fanus) kalbidir; kandil (el-misbâh) ise Allah Teâlâ'nın onun kalbine yerleştirdiği nurdur. Mübarek bir ağaçtan tutuşturulur; yani onun aslı İbrâhim'dendir ve o onun ağacıdır. Allah Teâlâ, İbrâhim'in aleyhisselâm kalbine nur koyduğu gibi Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem kalbinde de [bu] nuru tutuşturmuştur. Muhammed b. Kâ'b ise şöyle demiştir: Mişkât İbrâhim, sırça İsmâil, kandil ise Muhammed'dir -Allah'ın salâtı hepsinin üzerine olsun-. Allah Teâlâ onu, sirâc (kandil) olarak isimlendirdiği gibi misbâh (kandil) olarak da isimlendirmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُنِيرًا } “Ve O'nun izniyle Allah'a çağıran ve nur saçan bir kandil [olarak gönderdik].” [el-Ahzâb: 46]. { يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ } “Mübarek bir ağaçtan yakılır”; o [ağaç] Âdem'dir aleyhisselâm. Onun nesli bereketlendirilmiş, ondan peygamberler ve velîler çoğalmıştır. Şöyle de denilmiştir: O [ağaç], İbrâhim'dir aleyhisselâm. Peygamberlerin çoğu onun sulbünden geldiği için Allah Teâlâ onu mübarek olarak isimlendirmiştir. {(لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ)} “Ne doğuya ne de batıya aittir”; yani o ne Yahudi idi ne de Hristiyan, aksine hanîf bir müslümandı. Böyle denmesinin sebebi, Yahudilerin batıya, Hristiyanların ise doğuya doğru yönelerek namaz kılmalarıdır. {(يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ)} “Neredeyse onun yağı ışık verecek”; yani Allah Teâlâ ona vahyetmeden önce de Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem güzellikleri neredeyse insanlara aşikâr olacaktı. {(نُورٌ عَلَىٰ نُورٍ)} “Nur üstüne nurdur”; bir peygamber neslinden gelen bir peygamberdir. Dahhâk ise şöyle demiştir: Abdülmuttalib'i mişkâta, Abdullah'ı sırçaya, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem de ikisinin kalbinde bulunan kandile benzetmiştir; böylece o, nübüvveti İbrâhim'den tevarüs etmiştir. “Bir ağaçtan” [ifadesi]; yani takva ve rıdvan (hoşnutluk) ağacından, hidâyet ve iman kabilesindendir. [O] öyle bir ağaçtır ki kökü nübüvvet, dalı mürüvvet, budakları tenzil (vahiy), yaprakları tevil, hizmetçileri ise Cebrâil ve Mîkâil'dir. Kādî Ebû Bekr İbnu'l-Arabî şöyle demiştir: Şaşılacak şeylerden biri de şudur ki bazı fakihler bunun Allah Teâlâ'nın İbrâhim, Muhammed, Abdülmuttalib ve oğlu Abdullah için verdiği bir misal olduğunu söylemişlerdir. Mişkât, Habeş dilinde duvardaki ışıksız oyuk/pencere (el-küvve) demektir. Abdülmuttalib, içinde kandil -ki o sırçadır- bulunan mişkâta benzetilmiş; Abdullah kandil olan sırçaya benzetilmiş; Muhammed ise onların sulbünden [çıkan] kandil gibi kılınmıştır. Sanki o inci gibi parlayan bir yıldızdır ki o da Müşteri (Jüpiter) gezegenidir. “Mübarek bir ağaçtan tutuşturulur” ifadesi, İbrâhim'den aleyhisselâm tevarüs edilen nübüvvet demektir; mübarek ağaç odur. Yani ne doğuya ne batıya ait, ne Yahudilik ne de Hristiyanlık olan hanîf [dindir]. “Kendisine ateş dokunmasa bile neredeyse yağı ışık verecektir” buyruğu hakkında şöyle der: Neredeyse İbrâhim, kendisine vahyolunmadan önce vahiyle konuşacaktır. “Nur üstüne nur”; İbrâhim, ardından Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem. Kādî demiştir ki: Bütün bunlar zahirî anlamdan uzaklaşmaktır; ancak temsilde (benzetmede) kişinin geniş davranması menedilmiş değildir.
قُلْتُ: وَكَذَلِكَ فِي جَمِيعِ الْأَقْوَالِ لِعَدَمِ ارْتِبَاطِهِ بِالْآيَةِ مَا عَدَا الْقَوْلَ الْأَوَّلَ، وَأَنَّ هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِنُورِهِ، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُضْرَبَ لِنُورِهِ الْمُعَظَّمِ مَثَلًا تَنْبِيهًا لِخَلْقِهِ إِلَّا بِبَعْضِ خَلْقِهِ، لِأَنَّ الْخَلْقَ لِقُصُورِهِمْ لَا يَفْهَمُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ، وَلَوْلَا ذَلِكَ مَا عَرَفَ اللَّهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذَا مَثَلُ نُورِ اللَّهِ وَهُدَاهُ فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِ كَمَا يكاد الزيت الصافي يضئ قَبْلَ أَنْ تَمَسَّهُ النَّارُ، فَإِنْ مَسَّتْهُ النَّارُ، زَادَ ضَوْءُهُ، كَذَلِكَ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ يَكَادُ يَعْمَلُ بِالْهُدَى قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَهُ الْعِلْمُ، فَإِذَا جَاءَهُ الْعِلْمُ زَادَهُ هُدًى عَلَى هُدًى وَنُورًا عَلَى نُورٍ، كَقَوْلِ إِبْرَاهِيمَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَجِيئَهُ الْمَعْرِفَةُ:" هَذَا رَبِّي "، مِنْ قَبْلِ أَنْ يُخْبِرَهُ أَحَدٌ أَنَّ لَهُ رَبًّا، فَلَمَّا أَخْبَرَهُ اللَّهُ أنه ربه زاد هدى، ف"- قالَ لَهُ رَبُّهُ: أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ»
Ben derim ki: Birinci görüş müstesna, âyetle irtibatı bulunmadığından diğer bütün görüşler de böyledir. Bu, Allah Teâlâ'nın nuru için getirdiği bir misaldir. Yüce nuru için mahlûkatını uyarmak maksadıyla ancak yine mahlûkatından bir misal getirmesi mümkündür; çünkü mahlûkat kusurlu/aciz oldukları için ancak kendileriyle ve kendilerinden olan şeylerle anlarlar. Şayet böyle olmasaydı Allah'ı tek başına Allah'tan başkası bilemezdi; bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu, tıpkı saf zeytinyağının kendisine ateş dokunmadan önce neredeyse ışık verecek gibi olması ve ateş dokunduğunda ışığının daha da artması gibi, Allah'ın nurunun ve hidâyetinin müminin kalbindeki misalidir. Müminin kalbi de böyledir; henüz kendisine ilim gelmeden önce neredeyse hidâyetle amel edecektir; ilim geldiğinde ise onun hidâyet üstüne hidâyetini ve nur üstüne nurunu artırır. Nitekim kendisine marifet gelmeden önce hiç kimse kendisine bir Rabbi olduğunu haber vermemişken İbrâhim'in: {(هَٰذَا رَبِّي)} "Rabbim budur" demesi böyledir. Allah ona Rabbi olduğunu haber verince hidâyeti arttı ve: {(إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ)} "Rabbi ona 'Teslim ol' dediğinde 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' dedi"
" [البقرة: ١٣١]. وَمَنْ قَالَ إِنَّ هَذَا مَثَلٌ لِلْقُرْآنِ فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِ قَالَ: كَمَا أَنَّ هَذَا الْمِصْبَاحَ يُسْتَضَاءُ بِهِ وَلَا يَنْقُصُ فَكَذَلِكَ الْقُرْآنُ يُهْتَدَى بِهِ وَلَا يَنْقُصُ، فَالْمِصْبَاحُ الْقُرْآنُ، وَالزُّجَاجَةُ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ، وَالْمِشْكَاةُ لِسَانُهُ وَفَهْمُهُ، وَالشَّجَرَةُ الْمُبَارَكَةُ شَجَرَةُ الوحى. (يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ) تَكَادُ حُجَجُ الْقُرْآنِ تَتَّضِحُ وَلَوْ لَمْ يُقْرَأْ. (نُورٌ عَلى نُورٍ) يَعْنِي أَنَّ الْقُرْآنَ نُورٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِخَلْقِهِ، مَعَ مَا أَقَامَ لَهُمْ مِنَ الدَّلَائِلِ وَالْإِعْلَامِ قَبْلَ نُزُولِ الْقُرْآنِ، فَازْدَادُوا بِذَلِكَ نُورًا على نور. ثُمَّ أَخْبَرَ أَنَّ هَذَا النُّورَ الْمَذْكُورَ عَزِيزٌ، وَأَنَّهُ لَا يَنَالُهُ إِلَّا مَنْ أَرَادَ اللَّهُ هُدَاهُ فَقَالَ: (يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ) أَيْ يُبَيِّنُ الْأَشْبَاهَ تَقْرِيبًا إِلَى الْأَفْهَامِ. (وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) أَيْ بِالْمَهْدِيِّ وَالضَّالِّ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ، كَيْفَ يَخْلُصُ نُورُ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ دُونِ السَّمَاءِ، فَضَرَبَ الله تعالى ذلك مثلا لنوره.
[el-Bakara: 131]. Bunun müminin kalbindeki Kur'an'ın bir misali olduğunu söyleyen kimse ise şöyle demiştir: Nasıl ki bu kandilden ışık alınır ve kandil eksilmezse, aynı şekilde Kur'an ile de hidâyete erilir ve Kur'an eksilmez. Kandil Kur'an'dır, sırça müminin kalbidir, mişkât dili ve anlayışıdır, mübarek ağaç ise vahiy ağacıdır. {(يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ)} "Onun yağı, kendisine ateş dokunmasa bile neredeyse ışık verecektir"; Kur'an'ın hüccetleri okunmasa bile neredeyse apaçık olacaktır. {(نُورٌ عَلَىٰ نُورٍ)} "Nur üstüne nurdur"; yani Kur'an, Kur'an nâzil olmadan önce insanlar için ikame ettiği deliller ve alâmetlerle birlikte Allah Teâlâ'dan mahlûkatına bir nurdur; böylece bununla nur üstüne nurları artmıştır. Sonra Cenâb-ı Hak bu zikredilen nurun pek değerli/yüce olduğunu ve Allah'ın hidâyetini dilediği kimseden başkasının buna nail olamayacağını haber vererek: {(يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَن يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ)} "Allah dilediğini nuruna iletir. Allah insanlara misaller verir" buyurdu; yani anlayışlara yaklaştırmak için benzerleri açıklar. {(وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ)} "Allah her şeyi hakkıyla bilendir"; yani hidâyete ereni de sapanı da bilendir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Yahudiler: "Ey Muhammed! Allah'ın nuru semanın altından nasıl saf olarak geçer?" demişler, bunun üzerine Allah Teâlâ bunu nuru için bir misal olarak vermiştir.
[سورة النور (٢٤): الآيات ٣٦ الى ٣٨]
[en-Nûr Sûresi (24), Âyetler 36-38]
فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ (٣٦) رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ (٣٧) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٨)
{فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ (٣٦) رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ (٣٧) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٨)} “[Bu kandil] Allah'ın yükseltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerdedir. Oralarda sabah akşam O'nu tesbih ederler. (36) Kendilerini ne bir ticaretin ne de bir alışverişin Allah'ı anmaktan, namazı dosdoğru kılmaktan ve zekâtı vermekten alıkoyamadığı öyle adamlar vardır ki onlar, kalplerin ve gözlerin döneceği (dehşetten halden hale gireceği) bir günden korkarlar. (37) Ta ki Allah, onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın ve lütfundan onlara daha fazlasını da versin. Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır. (38)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ. رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ) فِيهِ تِسْعَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ) الْبَاءُ فِي" بُيُوتٍ" تُضَمُّ وَتُكْسَرُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَاخْتُلِفَ فِي الْفَاءِ مِنْ قَوْلِهِ:" فِي" فَقِيلَ: هِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِ" مِصْباحٌ". وَقِيلَ: بِ" يُسَبِّحُ لَهُ"، فَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ يُوقَفُ عَلَى" عَلِيمٌ". قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: سَمِعْتُ أَبَا الْعَبَّاسِ يَقُولُ هُوَ حَالٌ لِلْمِصْبَاحِ وَالزُّجَاجَةِ وَالْكَوْكَبِ، كَأَنَّهُ قَالَ وَهِيَ فِي بُيُوتٍ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ:" فِي بُيُوتٍ" مُنْفَصِلٌ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: اللَّهُ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ، وَبِذَلِكَ جَاءَتِ الْأَخْبَارُ أَنَّهُ (مَنْ جَلَسَ فِي الْمَسْجِدِ فَإِنَّهُ يُجَالِسُ رَبَّهُ). وَكَذَا مَا جَاءَ فِي الْخَبَرِ فِيمَا يُحْكَى عَنِ التَّوْرَاةِ (أَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا مَشَى إِلَى الْمَسْجِدِ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ اسْمُهُ عَبْدِي زَارَنِي وَعَلَيَّ قِرَاهُ وَلَنْ أَرْضَى لَهُ قِرًى دُونَ الْجَنَّةِ). قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: إِنْ جُعِلَتْ" فِي" مُتَعَلِّقَةً بِ"- يُسَبِّحُ" أَوْ رَافِعَةً لِلرِّجَالِ حَسُنَ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ" وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ" [البقرة: ٢٨٢]. وَقَالَ الرُّمَّانِيُّ: هِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِ" يُوقَدُ" وَعَلَيْهِ فَلَا يُوقَفُ عَلَى" عَلِيمٌ". فَإِنْ قِيلَ: فَمَا الْوَجْهُ إِذَا كَانَ الْبُيُوتُ مُتَعَلِّقَةً بِ" يُوقَدُ" فِي تَوْحِيدِ الْمِصْبَاحِ وَالْمِشْكَاةِ وَجَمْعِ الْبُيُوتِ؟ وَلَا يَكُونُ مِشْكَاةً وَاحِدَةً إِلَّا فِي بَيْتٍ وَاحِدٍ. قِيلَ: هَذَا مِنَ الْخِطَابِ الْمُتَلَوِّنِ الَّذِي يُفْتَحُ: بِالتَّوْحِيدِ وَيُخْتَمُ بِالْجَمْعِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ" [الطلاق: ١] وَنَحْوِهِ. وَقِيلَ: رَجَعَ إِلَى كُلٍّ وَاحِدٍ مِنَ الْبُيُوتِ. وَقِيلَ: هُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً" [نوح: ١٦] وَإِنَّمَا هُوَ فِي وَاحِدَةٍ مِنْهَا. وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْبُيُوتِ هُنَا عَلَى خَمْسَةِ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- أَنَّهَا الْمَسَاجِدُ الْمَخْصُوصَةُ لِلَّهِ تَعَالَى بِالْعِبَادَةِ، وَأَنَّهَا تُضِيءُ لِأَهْلِ السَّمَاءِ كَمَا تُضِيءُ النُّجُومُ لِأَهْلِ الْأَرْضِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ. الثَّانِي- هِيَ بُيُوتُ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، عَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا. الثَّالِثُ- بُيُوتُ النَّبِيِّ ﷺ، عَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا. الرَّابِعُ- هِيَ الْبُيُوتُ كُلُّهَا، قَالَهُ عِكْرِمَةُ. وَقَوْلُهُ:" يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ" يُقَوِّي أَنَّهَا الْمَسَاجِدُ. وَقَوْلٌ خَامِسٌ- أَنَّهَا المساجد الاربعة التي
Yüce Allah'ın: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ. رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ} “[Bu kandil] Allah'ın, yüceltilmesine ve içlerinde kendi adının anılmasına izin verdiği evlerdedir. Orada sabah akşam O'nu tesbih ederler; kendilerini ne bir ticaretin ne de bir alışverişin Allah'ı zikretmekten, namaz kılmaktan ve zekât vermekten alıkoyamadığı adamlar...” buyruğunda on dokuz mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} “Allah'ın, yüceltilmesine [...] izin verdiği evlerdedir” buyruğunda geçen "buyût" (بُيُوتٍ) kelimesinin başındaki "bâ" harfi ötreli (buyût) ve esreli (biyût) olarak okunur; bu husus daha önce geçmişti. "Fî" (فِي) harf-i cerrinin neye taalluk ettiği (bağlandığı) hususunda ihtilaf edilmiştir. Bir görüşe göre o, "misbâh" (مِصْباحٌ) kelimesine bağlıdır. Bir diğer görüşe göre ise "yusebbihu lehu" (يُسَبِّحُ لَهُ) fiiline bağlıdır; bu yoruma göre "alîm" (عَلِيمٌ) kelimesi üzerinde vakıf yapılır (durulur). İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Ebu'l-Abbâs'ın şöyle dediğini işittim: Bu [harf-i cer ve mecrûru], kandil (misbâh), cam (zücâce) ve yıldız (kevkeb) için hâl konumundadır; sanki 'onlar evlerdedir' demiştir. el-Hakîm et-Tirmizî Muhammed b. Alî ise şöyle demiştir: {فِي بُيُوتٍ} "Evlerdedir" ifadesi müstakildir; sanki 'Allah, yüceltilmesine izin verdiği evlerdedir' demektedir. Nitekim rivayetlerde gelen « مَنْ جَلَسَ فِي الْمَسْجِدِ فَإِنَّهُ يُجَالِسُ رَبَّهُ » «Kim mescitte oturursa şüphesiz Rabb'i ile oturmuş olur» haberi de buna işaret etmektedir. Tevrat'tan nakledilen şu haberde geçtiği gibi: « أَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا مَشَى إِلَى الْمَسْجِدِ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ اسْمُهُ عَبْدِي زَارَنِي وَعَلَيَّ قِرَاهُ وَلَنْ أَرْضَى لَهُ قِرًى دُونَ الْجَنَّةِ » «Mümin mescide yürüdüğünde, ismi mübarek olan Allah şöyle buyurur: Kulum beni ziyaret etti; ona ziyafet vermek bana aittir ve onun için cennetten aşağı bir ziyafete asla razı olmam.» İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Şayet "fî" harfi "yusebbihu" (يُسَبِّحُ) fiiline bağlı kılınırsa yahut "ricâl" (رِجالٌ) kelimesini ref' eden bir konumda kabul edilirse, {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” sözü üzerinde durmak (vakıf yapmak) güzel olur. er-Rummânî ise şöyle demiştir: O, "yûkadu" (يُوقَدُ) fiiline bağlıdır; buna göre de "alîm" üzerinde vakıf yapılmaz. Eğer: "'Evler' ifadesi 'yûkadu' fiiline bağlı olduğunda kandilin ve kandilliğin tekil (müfred), evlerin ise çoğul (cemî) olarak getirilmesinin izahı nedir? Zira tek bir kandillik ancak tek bir evde bulunabilir?" denilirse, şöyle cevap verilir: Bu, tekille başlanıp çoğul ile bitirilen değişken üsluptandır (hitâb-ı mütelevvin). Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ} “Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman...” buyruğu ve benzerleri gibi. Bir diğer görüşe göre bu ifade, o evlerin her birine ayrı ayrı râcidir. Yine bir görüşe göre bu, Yüce Allah'ın: {وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً} “Onların içinde ayı bir nur kıldı” buyruğu gibidir; zira ay aslında o göklerden yalnızca birindedir. İlim ehli buradaki "evler" (büyût) hakkında beş farklı görüşe ayrılmıştır: Birincisi: Bunlar ibadet için sadece Allah Teâlâ'ya tahsis edilmiş mescitlerdir ve yıldızların yeryüzü halkı için parıldadığı gibi gök ehli için parıldarlar; bu görüş İbn Abbâs, Mücâhid ve el-Hasen'e aittir. İkincisi: Bunlar Beytü'l-Makdis'in evleridir (Mescid-i Aksâ'nın bölümleridir); bu da yine el-Hasen'den nakledilmiştir. Üçüncüsü: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evleridir; bu da yine Mücâhid'den nakledilmiştir. Dördüncüsü: Bunlar bütün evlerdir; bu görüşü İkrime söylemiştir. Ancak Allah Teâlâ'nın: {يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ} “Orada sabah akşam O'nu tesbih ederler” buyruğu, buraların mescitler olduğu görüşünü güçlendirmektedir. Beşinci bir görüşe göre ise şunlardır: Peygamberlerden başkasının inşa etmediği şu dört mescittir:
لَمْ يَبْنِهَا إِلَّا نَبِيٌّ: الْكَعْبَةُ وَبَيْتُ أَرِيحَا وَمَسْجِدُ الْمَدِينَةِ وَمَسْجِدُ قُبَاءَ، قَالَهُ ابْنُ بُرَيْدَةَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي" بَرَاءَةٌ". قُلْتُ- الْأَظْهَرُ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ، لِمَا رَوَاهُ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (مَنْ أَحَبَّ اللَّهَ ﷿ فَلْيُحِبَّنِي وَمَنْ أَحَبَّنِي فَلْيُحِبَّ أَصْحَابِي وَمَنْ أَحَبَّ أَصْحَابِي فَلْيُحِبَّ الْقُرْآنَ وَمَنْ أَحَبَّ الْقُرْآنَ فَلْيُحِبَّ الْمَسَاجِدَ فَإِنَّهَا أَفْنِيَةُ اللَّهِ أَبْنِيَتُهُ أَذِنَ اللَّهُ فِي رَفْعِهَا وَبَارَكَ فِيهَا مَيْمُونَةٌ مَيْمُونٌ أَهْلُهَا مَحْفُوظَةٌ مَحْفُوظٌ أَهْلُهَا هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ وَاللَّهُ ﷿ فِي حَوَائِجِهِمْ هُمْ فِي مَسَاجِدِهِمْ وَاللَّهُ مِنْ وَرَائِهِمْ (. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى (أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ) " أَذِنَ" مَعْنَاهُ أَمَرَ وَقَضَى. وَحَقِيقَةُ الْإِذْنِ الْعِلْمُ وَالتَّمْكِينُ دُونَ حَظْرٍ، فَإِنِ اقْتَرَنَ بذلك أمر وإنقاذ كَانَ أَقْوَى. وَ" تُرْفَعَ" قِيلَ: مَعْنَاهُ تُبْنَى وَتُعْلَى، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ" [البقرة: ١٢٧] وَقَالَ ﷺ: (مَنْ بَنَى مَسْجِدًا مِنْ مَالِهِ بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ). وَفِي هَذَا الْمَعْنَى أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ تَحُضُّ عَلَى بُنْيَانِ الْمَسَاجِدِ. وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَغَيْرُهُ: مَعْنَى" تُرْفَعَ" تُعَظَّمَ، وَيُرْفَعَ شَأْنُهَا، وَتُطَهَّرَ مِنَ الْأَنْجَاسِ وَالْأَقْذَارِ، فَفِي الْحَدِيثِ (أَنَّ الْمَسْجِدَ لَيَنْزَوِي مِنَ النَّجَاسَةِ كَمَا يَنْزَوِي الْجِلْدُ مِنَ النَّارِ). وَرَوَى ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: (مَنْ أَخْرَجَ أَذًى مِنَ الْمَسْجِدِ بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ). وَرُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ نَتَّخِذَ الْمَسَاجِدَ فِي الدُّورِ وَأَنْ تُطَهَّرَ وَتُطَيَّبَ. الثَّالِثَةُ- إِذَا قُلْنَا: إِنَّ الْمُرَادَ بُنْيَانُهَا فَهَلْ تُزَيَّنُ وَتُنْقَشُ؟ اخْتُلِفَ فِي ذَلِكَ، فَكَرِهَهُ قَوْمٌ وَأَبَاحَهُ آخَرُونَ. فَرَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ أَبِي قِلَابَةَ عَنْ أَنَسٍ، وَقَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (لَا تَقُومُ الساعة حتى يتباهى النَّاسُ فِي الْمَسَاجِدِ). أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ. وَفِي الْبُخَارِيِّ- وَقَالَ أَنَسٌ: (يَتَبَاهَوْنَ بِهَا ثُمَّ لَا يعمرونها إلا قليلا). وقال
[bu mescitleri] ancak bir peygamber bina etmiştir: Kâbe, Beyt-i Erîhâ (Eriha Mescidi), Medine Mescidi ve Kubâ Mescidi. Bunu İbn Büreyde söylemiştir. Bu husus daha önce "Berâe" [Tevbe Suresi'nde] geçmişti. Derim ki: Birinci görüş daha açıktır (tercihe şayandır). Zira Enes b. Mâlik'in Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre [Efendimiz] şöyle buyurmuştur: «مَنْ أَحَبَّ اللَّهَ ﷿ فَلْيُحِبَّنِي وَمَنْ أَحَبَّنِي فَلْيُحِبَّ أَصْحَابِي وَمَنْ أَحَبَّ أَصْحَابِي فَلْيُحِبَّ الْقُرْآنَ وَمَنْ أَحَبَّ الْقُرْآنَ فَلْيُحِبَّ الْمَسَاجِدَ فَإِنَّهَا أَفْنِيَةُ اللَّهِ أَبْنِيَتُهُ أَذِنَ اللَّهُ فِي رَفْعِهَا وَبَارَكَ فِيهَا مَيْمُونَةٌ مَيْمُونٌ أَهْلُهَا مَحْفُوظَةٌ مَحْفُوظٌ أَهْلُهَا هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ وَاللَّهُ ﷿ فِي حَوَائِجِهِمْ هُمْ فِي مَسَاجِدِهِمْ وَاللَّهُ مِنْ وَرَائِهِمْ» «Kim aziz ve celil olan Allah'ı severse beni sevsin; kim beni severse ashabımı sevsin; kim ashabımı severse Kur'ân'ı sevsin; kim Kur'ân'ı severse mescitleri sevsin. Zira mescitler Allah'ın avluları ve binalarıdır; Allah onların yükseltilmesine izin vermiş ve onları mübarek kılmıştır. Onlar bereketlidir, cemaati de bereketlidir; korunmuştur, cemaati de korunmuştur. Onlar namazlarındadır, aziz ve celil olan Allah da onların ihtiyaçlarını gidermektedir. Onlar mescitlerindedir, Allah da onların arkasındadır [onları gözetip korur].» İkinci [Mesele]- Cenâb-ı Hakk'ın: {(أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ)} "Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği..." buyruğunda geçen "ezine (أَذِنَ)" kelimesinin anlamı; emretti ve hükmetti demektir. İznin hakikati ise yasaklama olmaksızın bilmek ve imkân tanımaktır. Şayet buna emir ve icra da eklenirse daha da kuvvetli olur. "Turfea (تُرْفَعَ)" ifadesi hakkında: "Bina edilmesi ve yükseltilmesi anlamına gelir" denilmiştir; bunu Mücâhid ve İkrime söylemiştir. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ} [el-Bakara: 127] “Hani İbrâhim, Ev'in (Kâbe'nin) temellerini yükseltiyordu” buyruğu da bu kabildendir. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: «مَنْ بَنَى مَسْجِدًا مِنْ مَالِهِ بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ» «Kim kendi malından bir mescit bina ederse, Allah da ona cennette bir ev bina eder.» Bu anlamda mescitlerin inşasına teşvik eden pek çok hadis bulunmaktadır. Hasan-ı Basrî ve başkaları ise şöyle demiştir: "Turfea (تُرْفَعَ)" kelimesinin anlamı; yüceltilmesi, şanının üstün tutulması, pisliklerden ve kirden arındırılmasıdır. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «أَنَّ الْمَسْجِدَ لَيَنْزَوِي مِنَ النَّجَاسَةِ كَمَا يَنْزَوِي الْجِلْدُ مِنَ النَّارِ» «Mescit, derinin ateşten büzüldüğü gibi necasatten büzülür [rahatsız olur].» İbn Mâce de Sünen'inde Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle rivayet etmiştir: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «مَنْ أَخْرَجَ أَذًى مِنَ الْمَسْجِدِ بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ» «Kim mescitten eziyet veren bir şeyi (çöpü/kiri) çıkarırsa, Allah onun için cennette bir ev bina eder.» Âişe [radıyallâhu anhâ]'dan da şöyle rivayet edilmiştir: "Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize evlerde mescitler (namazgâhlar) edinmemizi, buraların temiz tutulmasını ve güzel kokulandırılmasını emretti." Üçüncü [Mesele]- Eğer bundan kastın mescitlerin inşası olduğunu söylersek; mescitler süslenip nakışlanır mı? Bu hususta ihtilaf edilmiştir: Bir kesim bunu mekruh görmüş, diğerleri ise mubah kabul etmiştir. Hammâd b. Seleme'nin Eyyûb'dan, onun Ebû Kılâbe'den, onun Enes'ten; [ve yine] Katâde'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «لَا تَقُومُ الساعة حتى يتباهى النَّاسُ فِي الْمَسَاجِدِ» «İnsanlar mescitlerle [birbirlerine karşı] övünmedikçe kıyamet kopmaz.» Bunu Ebû Dâvûd tahric etmiştir. Buhârî'de de [yer aldığına göre] Enes şöyle demiştir: «يَتَبَاهَوْنَ بِهَا ثُمَّ لَا يعمرونها إلا قليلا» «Onunla övünürler de sonra onu pek az imar ederler (veya içinde pek az ibadet ederler).» Ve...
ابْنُ عَبَّاسٍ: لَتُزَخْرِفُنَّهَا كَمَا زَخْرَفَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا زَخْرَفْتُمْ مَسَاجِدَكُمْ وَحَلَّيْتُمْ مَصَاحِفَكُمْ فَالدَّبَارُ عَلَيْكُمْ). احْتَجَّ مَنْ أَبَاحَ ذَلِكَ بِأَنَّ فِيهِ تَعْظِيمَ الْمَسَاجِدِ وَاللَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِتَعْظِيمِهَا فِي قَوْلِهِ:" فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ" يَعْنِي تُعَظَّمَ. وَرُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ أَنَّهُ بَنَى مَسْجِدَ النَّبِيِّ ﷺ بِالسَّاجِ وَحَسَّنَهُ. قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا بَأْسَ بِنَقْشِ الْمَسَاجِدِ بِمَاءِ الذَّهَبِ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ أَنَّهُ نَقَشَ مَسْجِدَ النَّبِيِّ ﷺ وَبَالَغَ فِي عِمَارَتِهِ وَتَزْيِينِهِ، وَذَلِكَ فِي زَمَنِ وِلَايَتِهِ قَبْلَ خِلَافَتِهِ، وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِ أَحَدٌ ذَلِكَ. وَذُكِرَ أَنَّ الْوَلِيدَ بْنَ عَبْدِ الْمَلِكِ أَنْفَقَ فِي عِمَارَةِ مَسْجِدِ دِمَشْقَ وَفِي تَزْيِينِهِ مِثْلَ خَرَاجِ الشَّأْمِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. وروي أن سليمان بن داود عليهما [الصلاة و] السَّلَامُ بَنَى مَسْجِدَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَبَالَغَ فِي تَزْيِينِهِ. الرَّابِعَةُ- وَمِمَّا تُصَانُ عَنْهُ الْمَسَاجِدُ وَتُنَزَّهُ عَنْهُ الرَّوَائِحُ الْكَرِيهَةُ وَالْأَقْوَالُ السَّيِّئَةُ وَغَيْرُ ذَلِكَ عَلَى مَا نُبَيِّنُهُ، وَذَلِكَ مِنْ تَعْظِيمِهَا. وَقَدْ صَحَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ: (مَنْ أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ- يَعْنِي الثُّومَ- فَلَا يَأْتِيَنَّ الْمَسَاجِدَ). وَفِي حَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ سلم قَالَ: (مَنْ أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الْبَقْلَةِ الثُّومِ) وَقَالَ مَرَّةً: (مَنْ أَكَلَ الْبَصَلَ وَالثُّومَ وَالْكُرَّاثَ فَلَا يَقْرَبَنَّ مَسْجِدَنَا فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ تَتَأَذَّى مِمَّا يَتَأَذَّى مِنْهُ بَنُو آدَمَ). وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ فِي خُطْبَتِهِ: (ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ تَأْكُلُونَ شَجَرَتَيْنِ وَلَا أَرَاهُمَا إِلَّا خَبِيثَتَيْنِ، هَذَا الْبَصَلُ وَالثُّومُ، لَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إذا وَجَدَ رِيحَهُمَا مِنْ رَجُلٍ فِي الْمَسْجِدِ أَمَرَ بِهِ فَأُخْرِجَ إِلَى الْبَقِيعِ، فَمَنْ أَكَلَهُمَا فَلْيُمِتْهُمَا طَبْخًا. خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ. قَالَ الْعُلَمَاءُ: وَإِذَا كَانَتِ الْعِلَّةُ فِي إِخْرَاجِهِ مِنَ الْمَسْجِدِ أَنَّهُ يُتَأَذَّى بِهِ فَفِي الْقِيَاسِ أَنَّ كُلَّ مَنْ تَأَذَّى بِهِ جِيرَانُهُ فِي الْمَسْجِدِ بِأَنْ يَكُونَ ذَرِبَ اللِّسَانِ سَفِيهًا عَلَيْهِمْ، أَوْ كَانَ ذَا رَائِحَةٍ قَبِيحَةٍ لَا تَرِيمُهُ لِسُوءِ صِنَاعَتِهِ، أو عاهة مؤذية كالجذاء
İbn Abbâs [şöyle demiştir]: «لَتُزَخْرِفُنَّهَا كَمَا زَخْرَفَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى» «Yahudi ve Hıristiyanların süslediği gibi siz de [mescitleri] muhakkak süsleyeceksiniz.» Hakîm et-Tirmizî Ebû Abdillâh, *Nevâdirü'l-Usûl* adlı eserinde Ebü'd-Derdâ'dan rivayet ettiğine göre Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «إِذَا زَخْرَفْتُمْ مَسَاجِدَكُمْ وَحَلَّيْتُمْ مَصَاحِفَكُمْ فَالدَّبَارُ عَلَيْكُمْ» «Mescitlerinizi süsleyip Mushaflarınızı tezyin ettiğiniz zaman helak üzerinize çökecektir.» Buna cevaz verenler ise bunda mescitlere tazim (saygı) bulunduğu ve Allah Teâlâ'nın: {(فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ)} “[Bu kandil] Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerdedir...” buyruğunda onları tazim etmeyi emrettiği, yani bunun tazim edilmeleri anlamına geldiği gerekçesiyle delil getirmişlerdir. Rivayet edildiğine göre Osmân [b. Affân], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidini sâc ağacı ile inşa etmiş ve onu güzelleştirmiştir. Ebû Hanîfe: “Mescitlerin altın suyuyla nakışlanmasında bir beis yoktur” demiştir. Ömer b. Abdilazîz'den de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidini nakışlattığı, onun imarı ve tezyininde ileri gittiği rivayet edilmiştir; bu da halifeliğinden önceki valiliği dönemindeydi ve hiç kimse buna itiraz etmedi. Velîd b. Abdilmelik'in Şam Mescidi'nin imarı ve tezyinine Şam'ın üç yıllık haracı kadar harcama yaptığı zikredilmiştir. Rivayet edildiğine göre Süleymân b. Dâvûd aleyhimes[selâtü ve]sselâm Beytülmakdis Mescidi'ni inşa etmiş ve onu tezyin etmede ileri gitmiştir. Dördüncü [Mesele]- Mescitlerin korunması ve tenzih edilmesi gereken hususlardan biri de açıklayacağımız üzere kötü kokular, çirkin sözler ve benzeri şeylerdir; bu da mescitlere tazimdendir. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın hadisinden sahih olarak sabit olduğuna göre Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nde şöyle buyurmuştur: «مَنْ أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ- يَعْنِي الثُّومَ- فَلَا يَأْتِيَنَّ الْمَسَاجِدَ» «Her kim bu bitkiden -yani sarmısaktan- yerse mescitlere kesinlikle gelmesin.» Câbir b. Abdillâh'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği hadiste ise şöyle buyurmuştur: «مَنْ أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الْبَقْلَةِ الثُّومِ» «Her kim bu sebzeden, yani sarmısaktan yerse...»; bir keresinde de: «مَنْ أَكَلَ الْبَصَلَ وَالثُّومَ وَالْكُرَّاثَ فَلَا يَقْرَبَنَّ مَسْجِدَنَا فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ تَتَأَذَّى مِمَّا يَتَأَذَّى مِنْهُ بَنُو آدَمَ» «Her kim soğan, sarmısak ve pırasa yerse bizim mescidimize asla yaklaşmasın; zira melekler de Âdemoğlunun eziyet duyduğu şeylerden eziyet duyar» buyurmuştur. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh da hutbesinde şöyle demiştir: «ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ تَأْكُلُونَ شَجَرَتَيْنِ وَلَا أَرَاهُمَا إِلَّا خَبِيثَتَيْنِ، هَذَا الْبَصَلُ وَالثُّومُ، لَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إذا وَجَدَ رِيحَهُمَا مِنْ رَجُلٍ فِي الْمَسْجِدِ أَمَرَ بِهِ فَأُخْرِجَ إِلَى الْبَقِيعِ، فَمَنْ أَكَلَهُمَا فَلْيُمِتْهُمَا طَبْخًا» «Sonra ey insanlar! Siz ancak kötü [kokulu] gördüğüm şu iki bitkiden, soğan ve sarmısaktan yiyorsunuz. Muhakkak ki ben, Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescitte bir adamdan bunların kokusunu duyduğunda onun hakkında emir verip [mescitten] Bakî‘ [Kabristanı'na] kadar çıkarıldığını gördüm. Artık kim bunları yerse pişirerek kokularını gidersin.» Bunu Müslim *Sahîh*inde tahric etmiştir. Âlimler şöyle demiştir: Onun mescitten çıkarılmasının illeti kendisinden eziyet duyulması olduğuna göre, kıyasa göre mescitte dili sivri olup cemaate karşı edepsizlik etmesi yahut yaptığı kötü meslek sebebiyle kendisinden hiç ayrılmayan çirkin bir koku bulunması veya cüzzam gibi eziyet verici bir illete tutulmuş olması suretiyle komşularına eziyet veren herkes...
وَشِبْهِهِ. وَكُلُّ مَا يَتَأَذَّى بِهِ النَّاسُ كَانَ لهم إخراجه ما كانت العلة موجودة فيه حَتَّى تَزُولَ. وَكَذَلِكَ يَجْتَنِبُ مُجْتَمَعَ النَّاسِ حَيْثُ كَانَ لِصَلَاةٍ أَوْ غَيْرِهَا كَمَجَالِسِ الْعِلْمِ وَالْوَلَائِمِ وَمَا أَشْبَهَهَا، مِنْ أَكْلِ الثُّومِ وَمَا فِي مَعْنَاهُ، مِمَّا لَهُ رَائِحَةٌ كَرِيهَةٌ تُؤْذِي النَّاسَ. وَلِذَلِكَ جَمَعَ بَيْنَ الْبَصَلِ وَالثُّومِ وَالْكُرَّاثِ، وَأَخْبَرَ أَنَّ ذَلِكَ مِمَّا يُتَأَذَّى بِهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَقَدْ شَاهَدْتُ شَيْخَنَا أَبَا عُمَرَ أَحْمَدَ بْنَ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ هِشَامٍ ﵀ أَفْتَى فِي رَجُلٍ شَكَاهُ جِيرَانُهُ وَاتَّفَقُوا عَلَيْهِ أَنَّهُ يُؤْذِيهِمْ فِي الْمَسْجِدِ بِلِسَانِهِ وَيَدِهِ فَشُووِرَ فِيهِ، فَأَفْتَى بِإِخْرَاجِهِ مِنَ الْمَسْجِدِ وَإِبْعَادِهِ عَنْهُ، وَأَلَّا يُشَاهِدَ مَعَهُمُ الصَّلَاةَ، إِذْ لَا سَبِيلَ مَعَ جُنُونِهِ وَاسْتِطَالَتِهِ إِلَى السَّلَامَةِ مِنْهُ، فَذَاكَرْتُهُ يَوْمًا أَمْرَهُ وَطَالَبْتُهُ بِالدَّلِيلِ فِيمَا أَفْتَى بِهِ مِنْ ذَلِكَ وَرَاجَعْتُهُ فِيهِ الْقَوْلَ، فَاسْتَدَلَّ بِحَدِيثِ الثُّومِ، وَقَالَ: هُوَ عِنْدِي أَكْثَرُ أَذًى مِنْ أَكْلِ الثُّومِ، وَصَاحِبُهُ يُمْنَعُ مِنْ شُهُودِ الْجَمَاعَةِ فِي الْمَسْجِدِ. قُلْتُ: وَفِي الْآثَارِ الْمُرْسَلَةِ" إِنَّ الرَّجُلَ لَيَكْذِبُ الْكَذْبَةَ فَيَتَبَاعَدُ الْمَلَكُ مِنْ نَتْنِ رِيحِهِ". فَعَلَى هَذَا يُخْرَجُ مَنْ عُرِفَ مِنْهُ الْكَذِبُ وَالتَّقَوُّلُ بِالْبَاطِلِ فَإِنَّ ذَلِكَ يُؤْذِي. الْخَامِسَةُ- أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْمَسَاجِدَ كُلَّهَا سَوَاءٌ، لِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّمَا خَرَجَ النَّهْيُ عَلَى مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ أَجْلِ جِبْرِيلَ ﵇ وَنُزُولِهِ فِيهِ، وَلِقَوْلِهِ فِي حَدِيثِ جَابِرٍ: (فَلَا يَقْرَبَنَّ مَسْجِدَنَا). وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِأَنَّهُ ذَكَرَ الصِّفَةَ فِي الْحُكْمِ وَهِيَ الْمَسْجِدِيَّةُ، وَذِكْرُ الصِّفَةِ فِي الْحُكْمِ تَعْلِيلٌ. وَقَدْ رَوَى الثَّعْلَبِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَنَسٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (يَأْتِي اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِمَسَاجِدِ الدُّنْيَا كأنها نجائب بِيضٌ قَوَائِمُهَا مِنَ الْعَنْبَرِ وَأَعْنَاقُهَا مِنَ الزَّعْفَرَانِ وَرُءُوسُهَا مِنَ الْمِسْكِ وَأَزِمَّتُهَا مِنَ الزَّبَرْجَدِ الْأَخْضَرِ وقوامها المؤذنون فِيهَا يَقُودُونَهَا وَأَئِمَّتُهَا يَسُوقُونَهَا وَعُمَّارُهَا مُتَعَلِّقُونَ بِهَا فَتَجُوزُ عَرَصَاتِ الْقِيَامَةِ كَالْبَرْقِ الْخَاطِفِ فَيَقُولُ أَهْلُ الْمَوْقِفِ هَؤُلَاءِ مَلَائِكَةٌ مُقَرَّبُونَ وَأَنْبِيَاءُ مُرْسَلُونَ فَيُنَادَى مَا هَؤُلَاءِ بِمَلَائِكَةٍ وَلَا أَنْبِيَاءَ وَلَكِنَّهُمْ أَهْلُ الْمَسَاجِدِ وَالْمُحَافِظُونَ عَلَى الصَّلَوَاتِ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ (. وَفِي التَّنْزِيلِ:" إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ" [التوبة: ١٨]. وهذا عام
...ve benzeri durumlar böyledir. İnsanların kendisinden rahatsızlık duyduğu her şeyde, bu illet kendisinde var olduğu müddetçe ortadan kalkıncaya kadar o kimseyi [mescitten] çıkarma hakları vardır. Aynı şekilde sarımsak ve insanların rahatsız olacağı kötü bir koku taşıyan benzeri şeyleri yiyen kimse; namaz veya ilim meclisleri, ziyafetler ve benzeri insanların toplandığı yerlerden nerede olursa olsun kaçınır. Bu sebeple [Hz. Peygamber] soğan, sarımsak ve pırasayı birlikte zikretmiş ve bunların rahatsızlık veren şeylerden olduğunu haber vermiştir. Ebû Ömer b. Abdi'l-Berr şöyle demiştir: "Şeyhimiz Ebû Ömer Ahmed b. Abdilmelik b. Hişâm'ın (rahimehullâh) şöyle bir fetva verdiğine şahit oldum: Komşularının kendisinden şikâyetçi olduğu ve diliyle, eliyle mescitte kendilerine eziyet verdiği hususunda ittifak ettikleri bir adam hakkında kendisine danışıldı. O da bu adamın mescitten çıkarılması, oradan uzaklaştırılması ve onlarla birlikte namazda bulunmaması yönünde fetva verdi. Zira onun deliliği ve haddi aşması karşısında şerrinden emin olmanın başka bir yolu yoktu. Bir gün onun durumunu şeyhimle müzakere ettim ve bu hususta verdiği fetvanın delilini sorup sözü yeniden açtım. O da sarımsak hadisini delil getirip şöyle dedi: 'Bana göre onun eziyeti, sarımsak yemekten daha büyüktür; sarımsak yiyen kimse ise mescitte cemaate katılmaktan menedilir.'" Ben [Kurtubî] derim ki: Mürsel rivayetlerde şöyle gelmiştir: «إِنَّ الرَّجُلَ لَيَكْذِبُ الْكَذْبَةَ فَيَتَبَاعَدُ الْمَلَكُ مِنْ نَتْنِ رِيحِهِ» «Kişi bir yalan söyler de [bu sebeple] melek onun kötü kokusundan dolayı uzaklaşır.» Buna göre yalan söylediği ve bâtıl iddialarda bulunduğu bilinen kimse de [mescitten] çıkarılır; zira bu da eziyet verir. Beşinci Mesele: Âlimlerin çoğunluğu, İbn Ömer'in hadisinden dolayı bütün mescitlerin [bu hükümde] eşit olduğu görüşündedir. Bazıları ise şöyle demiştir: Bu yasak, Cibrîl aleyhisselâm ve onun oraya inişi sebebiyle ve Câbir hadisindeki «فَلَا يَقْرَبَنَّ مَسْجِدَنَا» «Mescidimize asla yaklaşmasın» lafzından ötürü yalnızca Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidi hakkında vârid olmuştur. Ancak birinci görüş daha sahihtir; çünkü [hadiste] hüküm bir vasfa, yani 'mescit olma' vasfına bağlanmıştır; hükümde vasfın zikredilmesi ise illet bildirmektir. Sa'lebî kendi isnadıyla Enes radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «يَأْتِي اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِمَسَاجِدِ الدُّنْيَا كأنها نجائب بِيضٌ قَوَائِمُهَا مِنَ الْعَنْبَرِ وَأَعْنَاقُهَا مِنَ الزَّعْفَرَانِ وَرُءُوسُهَا مِنَ الْمِسْكِ وَأَزِمَّتُهَا مِنَ الزَّبَرْجَدِ الْأَخْضَرِ وقوامها المؤذنون فِيهَا يَقُودُونَهَا وَأَئِمَّتُهَا يَسُوقُونَهَا وَعُمَّارُهَا مُتَعَلِّقُونَ بِهَا فَتَجُوزُ عَرَصَاتِ الْقِيَامَةِ كَالْبَرْقِ الْخَاطِفِ فَيَقُولُ أَهْلُ الْمَوْقِفِ هَؤُلَاءِ مَلَائِكَةٌ مُقَرَّبُونَ وَأَنْبِيَاءُ مُرْسَلُونَ فَيُنَادَى مَا هَؤُلَاءِ بِمَلَائِكَةٍ وَلَا أَنْبِيَاءَ وَلَكِنَّهُمْ أَهْلُ الْمَسَاجِدِ وَالْمُحَافِظُونَ عَلَى الصَّلَوَاتِ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ» «Allah kıyamet günü dünya mescitlerini, ayakları anberden, boyunları safrandan, başları miskten, yularları yeşil zebercetten olan beyaz soylu develer gibi getirir. Mescitlerin görevlileri olan müezzinler onları önden çeker, imamları arkadan sürer, cemaati ve imar edenleri ise onlara tutunurlar. Böylece kıyamet meydanlarını şimşek gibi geçerler. Mahşer halkı: 'Bunlar mukarreb melekler ve gönderilmiş peygamberlerdir' der. Bunun üzerine şöyle seslenilir: 'Bunlar melek de peygamber de değildir; aksine onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinden mescit ehli olanlar ve namazları koruyan kimselerdir.'» Yüce Kitap'ta da şöyle buyrulmaktadır: { إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } “Allah'ın mescitlerini ancak Allah'a [...] iman eden kimseler imar eder” [et-Tevbe: 18]. Bu [hüküm] ise umumidir
فِي كُلِّ مَسْجِدٍ. وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ يَعْتَادُ الْمَسْجِدَ فَاشْهَدُوا لَهُ بِالْإِيمَانِ) إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ" [التوبة: ١٨]. وَقَدْ تَقَدَّمَ. السَّادِسَةُ: وَتُصَانُ الْمَسَاجِدُ أَيْضًا عَنِ الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ وَجَمِيعِ الِاشْتِغَالِ، لِقَوْلِهِ ﷺ لِلرَّجُلِ الَّذِي دَعَا إِلَى الْجَمَلِ الْأَحْمَرِ: (لَا وَجَدْتَ إِنَّمَا بُنِيَتِ الْمَسَاجِدُ لِمَا بُنِيَتْ لَهُ). أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا صَلَّى قَامَ رَجُلٌ فَقَالَ: مَنْ دَعَا إِلَى الْجَمَلِ الْأَحْمَرِ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَا وَجَدْتَ إِنَّمَا بُنِيَتِ الْمَسَاجِدُ لِمَا بُنِيَتْ لَهُ). وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ أَلَّا يُعْمَلَ فِي الْمَسْجِدِ غَيْرُ الصَّلَوَاتِ وَالْأَذْكَارِ وَقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ. وَكَذَا جَاءَ مُفَسَّرًا مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ قَالَ: بَيْنَمَا نَحْنُ فِي الْمَسْجِدِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذْ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ فَقَامَ يَبُولُ فِي الْمَسْجِدِ، فَقَالَ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: مَهْ مَهْ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَا تُزْرِمُوهُ دَعُوهُ). فَتَرَكُوهُ حَتَّى بَالَ، ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ دَعَاهُ فَقَالَ لَهُ: (إِنَّ هَذِهِ الْمَسَاجِدَ لَا تَصْلُحُ لِشَيْءٍ مِنَ هَذَا الْبَوْلِ وَلَا الْقَذَرِ إِنَّمَا هِيَ لِذِكْرِ اللَّهِ وَالصَّلَاةِ وَقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ). أَوْ كَمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. قَالَ: فَأَمَرَ رَجُلًا مِنَ الْقَوْمِ فَجَاءَ بِدَلْوٍ مِنْ مَاءٍ فَشَنَّهُ عَلَيْهِ. خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وَمِمَّا يدل على هذا من الكتاب قول الْحَقُّ:" وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ". وَقَوْلُهُ ﷺ لِمُعَاوِيَةَ بْنِ الْحَكَمِ السُّلَمِيِّ: (إِنَّ هذه المساجد لا يصلح فيها شي مِنْ كَلَامِ النَّاسِ إِنَّمَا هُوَ التَّسْبِيحُ وَالتَّكْبِيرُ وقراءة القرآن). أَوْ كَمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. الْحَدِيثَ بِطُولِهِ خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ، وَحَسْبُكَ وَسَمِعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ صَوْتَ رَجُلٍ فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ: مَا هَذَا الصَّوْتُ؟ أَتَدْرِي أَيْنَ أَنْتَ! وَكَانَ خَلَفُ بْنُ أَيُّوبَ جَالِسًا فِي مسجده فأتاه غلامه يسأله عن شي فَقَامَ وَخَرَجَ مِنَ الْمَسْجِدِ وَأَجَابَهُ، فَقِيلَ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: مَا تَكَلَّمْتُ فِي الْمَسْجِدِ بِكَلَامِ الدُّنْيَا مُنْذُ كَذَا وَكَذَا، فَكَرِهْتُ أَنْ أتكلم اليوم.
...her mescitte. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ يَعْتَادُ الْمَسْجِدَ فَاشْهَدُوا لَهُ بِالْإِيمَانِ » «Bir kimsenin mescide gitmeyi itiyat haline getirdiğini görürseniz, onun imanına şahitlik ediniz.» Şüphesiz Allah Teâlâ: { إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'ın mescitlerini ancak Allah'a ve ahiret gününe iman edenler imar eder” [Tevbe: 18] buyurmaktadır. Bu [ayet] daha önce geçmişti. Altıncı Mesele: Mescitler alım satımdan ve her türlü [dünyevi] meşguliyetten de korunur. Zira [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, kızıl deveyi soran adama şöyle buyurmuştur: « لَا وَجَدْتَ إِنَّمَا بُنِيَتِ الْمَسَاجِدُ لِمَا بُنِيَتْ لَهُ » «Bulamaz ol! Mescitler ancak ne için yapıldıysa onun için bina edilmiştir.» Bunu Müslim, Süleyman b. Büreyde'nin babasından yaptığı şu rivayetle tahric etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namazı kıldırdıktan sonra bir adam kalkıp: "Kızıl deveyi [gören/bulan] kim var?" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا وَجَدْتَ إِنَّمَا بُنِيَتِ الْمَسَاجِدُ لِمَا بُنِيَتْ لَهُ » «Bulamaz ol! Mescitler ancak ne için yapıldıysa onun için bina edilmiştir» buyurdu. Bu da mescitte namazlar, zikirler ve Kur'an okumaktan başka bir amel işlenmemesinin asıl olduğuna delalet eder. Nitekim Enes'in hadisinde de bu husus açıklanarak şöyle gelmiştir: Biz mescitte Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte otururken bir bedevi geldi ve kalkıp mescidin içine işemeye başladı. Bunun üzerine Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı: "Dur, dur!" dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا تُزْرِمُوهُ دَعُوهُ » «İdrarını kesmeyin, onu bırakın» buyurdu. İdrarını bitirinceye kadar onu bıraktılar. Sonra Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırıp şöyle buyurdu: « إِنَّ هَذِهِ الْمَسَاجِدَ لَا تَصْلُحُ لِشَيْءٍ مِنَ هَذَا الْبَوْلِ وَلَا الْقَذَرِ إِنَّمَا هِيَ لِذِكْرِ اللَّهِ وَالصَّلَاةِ وَقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ » «Şüphesiz bu mescitler bu tür idrar ve pisliklerin hiçbirine elverişli değildir; buralar ancak Allah'ı zikretmek, namaz kılmak ve Kur'an okumak içindir» -yahut Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu gibi-. [Enes] dedi ki: Sonra topluluktan bir adama emretti, o da bir kova su getirip onun üzerine döktü. Bunu Müslim tahric etmiştir. Kitap'tan buna delalet eden hususlardan biri de Hak Teâlâ'nın: { وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } “ve oralarda O'nun adının anılması...” buyruğudur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Muâviye b. el-Hakem es-Sülemî'ye söylediği şu söz de böyledir: « إِنَّ هذه المساجد لَا يَصْلُحُ فِيهَا شَيْءٌ مِنْ كَلَامِ النَّاسِ إِنَّمَا هُوَ التَّسْبِيحُ وَالتَّكْبِيرُ وَقِرَاءَةُ الْقُرْآنِ » «Şüphesiz bu mescitlerde insanların sözlerinden hiçbir şey uygun düşmez; burası ancak tesbih, tekbir ve Kur'an okumaktan ibarettir» -yahut Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu gibi-. Hadisi bütün uzunluğuyla Müslim Sahîh'inde tahric etmiştir ve bu [delil olarak] sana yeter. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh mescitte bir adamın sesini duydu ve: "Bu ses de ne? Nerede olduğunu biliyor musun sen!" dedi. Halef b. Eyyûb da mescidinde otururken kölesi bir şey sormak üzere yanına gelmişti; o da ayağa kalkıp mescitten dışarı çıktı ve ona cevap verdi. Bu durum kendisine sorulunca şöyle dedi: "Şu kadar zamandır mescitte hiçbir dünya kelamı konuşmadım; bugün de konuşmayı kerih gördüm."
السَّابِعَةُ: رَوَى التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ نَهَى عَنْ تَنَاشُدِ الْأَشْعَارِ فِي الْمَسْجِدِ، وَعَنِ الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ فِيهِ، وَأَنْ يَتَحَلَّقَ النَّاسُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ قَبْلَ الصَّلَاةِ. قَالَ: وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وجابر وأنس حديث عبد الله بن عمر وحديث حَسَنٌ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ: رَأَيْتُ مُحَمَّدًا وَإِسْحَاقَ وَذَكَرَ غَيْرَهُمَا يَحْتَجُّونَ بِحَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ. وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الْبَيْعَ وَالشِّرَاءَ فِي الْمَسْجِدِ، وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. وَرُوِيَ أَنَّ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ ﵉ أَتَى عَلَى قَوْمٍ يَتَبَايَعُونَ فِي الْمَسْجِدِ فَجَعَلَ رِدَاءَهُ مِخْرَاقًا، ثُمَّ جَعَلَ يَسْعَى عَلَيْهِمْ ضَرْبًا وَيَقُولُ: يَا أَبْنَاءَ الْأَفَاعِي، اتَّخَذْتُمْ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَسْوَاقًا هَذَا سُوقُ الْآخِرَةِ. قُلْتُ: وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا تَعْلِيمَ الصِّبْيَانِ فِي الْمَسَاجِدِ، وَرَأَى أَنَّهُ مِنْ بَابِ الْبَيْعِ. وَهَذَا إِذَا كَانَ بِأُجْرَةٍ، فَلَوْ كَانَ بِغَيْرِ أُجْرَةٍ لَمُنِعَ أَيْضًا مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، وَهُوَ أَنَّ الصِّبْيَانَ لَا يَتَحَرَّزُونَ عَنِ الْأَقْذَارِ وَالْوَسَخِ، فَيُؤَدِّي ذَلِكَ إِلَى عَدَمِ تَنْظِيفِ الْمَسَاجِدِ، وَقَدْ أَمَرَ ﷺ بِتَنْظِيفِهَا وَتَطْيِيبِهَا فَقَالَ: (جَنِّبُوا مَسَاجِدَكُمْ صِبْيَانَكُمْ وَمَجَانِينَكُمْ وَسَلَّ سُيُوفِكُمْ وَإِقَامَةَ حُدُودِكُمْ وَرَفْعَ أَصْوَاتِكُمْ وَخُصُومَاتِكُمْ وَأَجْمِرُوهَا فِي الْجُمَعِ وَاجْعَلُوا عَلَى أَبْوَابِهَا الْمَطَاهِرَ (. فِي إِسْنَادِهِ الْعَلَاءُ بْنُ كَثِيرٍ الدِّمَشْقِيُّ مَوْلَى بَنِي أُمَيَّةَ، وَهُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَهُمْ، ذَكَرَهُ أَبُو أَحْمَدَ بْنُ عَدِيٍّ الْجُرْجَانِيُّ الْحَافِظُ. وَذَكَرَ أَبُو أَحْمَدَ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قال: صليت صَلَّيْتُ الْعَصْرَ مَعَ عُثْمَانَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ فَرَأَى خَيَّاطًا فِي نَاحِيَةِ الْمَسْجِدِ فَأَمَرَ بِإِخْرَاجِهِ، فَقِيلَ لَهُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، إِنَّهُ يَكْنُسُ الْمَسْجِدَ وَيُغْلِقُ الْأَبْوَابَ وَيَرُشُّ أَحْيَانًا. فَقَالَ عُثْمَانُ: إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (جَنِّبُوا صُنَّاعَكُمْ مِنْ مَسَاجِدِكُمْ). هَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ، فِي إِسْنَادِهِ مُحَمَّدُ بْنُ مُجِيبٍ الثَّقَفِيُّ، وَهُوَ ذَاهِبُ الْحَدِيثِ. قُلْتُ: مَا وَرَدَ فِي هَذَا الْمَعْنَى وَإِنْ كَانَ طَرِيقُهُ لَيِّنًا فَهُوَ صَحِيحٌ مَعْنًى، يَدُلُّ عَلَى صِحَّتِهِ مَا ذَكَرْنَاهُ قَبْلُ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: وَقَدْ رُوِيَ عَنْ بعض أهل العالم من التابعين رخصة في البيع
Yedinci [Mesele]: Tirmizî, Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mescitte karşılıklı şiir okunmasını, alışveriş yapılmasını ve cuma günü namazdan önce halkalar kurulmasını yasaklamıştır. [Tirmizî] dedi ki: Bu hususta Büreyde, Câbir ve Enes'ten [de rivayetler] vardır. Abdullah b. Amr'ın hadisi hasen bir hadistir. Muhammed b. İsmâil [el-Buhârî] şöyle demiştir: "Muhammed ile İshak'ın -ve bunların dışındakileri de zikretti- Amr b. Şuayb'ın hadisiyle delil getirdiklerini gördüm." İlim ehlinden bir topluluk mescitte alışveriş yapılmasını mekruh görmüştür; Ahmed ve İshak da bu görüştedir. Rivayet edildiğine göre Meryem oğlu Îsâ aleyhisselâm mescitte alışveriş yapan bir topluluğun yanına vardı ve ridasını büküp [kamçı gibi] yaparak onlara vurmaya başladı ve şöyle dedi: "Ey engerek yavruları! Allah'ın mescitlerini çarşı pazar mı edindiniz? Burası ahiret çarşısıdır." Ben derim ki: Mezhep arkadaşlarımızdan bazıları mescitlerde çocuklara öğretim yapılmasını mekruh görmüş ve bunun alışveriş kabilinden olduğunu kabul etmiştir. Bu durum ücret karşılığı olması halindedir. Eğer ücretsiz olursa başka bir yönden yine menedilir ki o da şudur: Çocuklar pislik ve kirden sakınmazlar; bu da mescitlerin temiz tutulmamasına yol açar. Hâlbuki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem mescitlerin temizlenmesini ve güzel kokulandırılmasını emrederek şöyle buyurmuştur: « جَنِّبُوا مَسَاجِدَكُمْ صِبْيَانَكُمْ وَمَجَانِينَكُمْ وَسَلَّ سُيُوفِكُمْ وَإِقَامَةَ حُدُودِكُمْ وَرَفْعَ أَصْوَاتِكُمْ وَخُصُومَاتِكُمْ وَأَجْمِرُوهَا فِي الْجُمَعِ وَاجْعَلُوا عَلَى أَبْوَابِهَا الْمَطَاهِرَ » «Mescitlerinizi çocuklarınızdan, delilerinizden, kılıç çekmekten, hadlerin infazından, seslerinizi yükseltmekten ve kavgalarınızdan uzak tutunuz; cuma günleri mescitlerinizi tütsüleyiniz ve kapılarına abdesthaneler yapınız.» [Bu hadisin] isnadında Benî Ümeyye'nin azatlısı el-Alâ b. Kesîr ed-Dımaşkî vardır ki o, [hadisçilerin] nezdinde zayıftır. Bunu Hâfız Ebû Ahmed b. Adî el-Cürcânî zikretmiştir. Ebû Ahmed, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın hadisinden de şunu nakletmiştir: "Müminlerin emiri Osman ile birlikte ikindi namazını kıldım; mescidin bir köşesinde bir terzi gördü ve onun [mescitten] çıkarılmasını emretti. Kendisine: 'Ey müminlerin emiri! O mescidi süpürür, kapıları kilitler ve bazen de su serper' denilince Osman şöyle dedi: Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « جَنِّبُوا صُنَّاعَكُمْ مِنْ مَسَاجِدِكُمْ » «Zanaatkârlarınızı mescitlerinizden uzak tutunuz.» buyurduğunu işittim." Bu, mahfuz olmayan bir hadistir. İsnadında Muhammed b. Mücîb es-Sekafî vardır ve o hadisi terk edilmiş biridir. Ben derim ki: Bu anlamda varit olan rivayetlerin senedinde zayıflık bulunsa bile mana bakımından sahihtir; bunun sıhhatine daha önce zikrettiklerimiz delalet etmektedir. Tirmizî şöyle demiştir: Tâbiînden bazı ilim ehlinden [ise] mescitte alışveriş hususunda ruhsat rivayet edilmiştir.
وَالشِّرَاءِ فِي الْمَسْجِدِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي غَيْرِ حَدِيثٍ رُخْصَةٌ فِي إِنْشَادِ الشِّعْرِ فِي الْمَسْجِدِ. قُلْتُ: أَمَّا تَنَاشُدُ الْأَشْعَارِ فَاخْتُلِفَ فِي ذَلِكَ، فَمِنْ مَانِعٍ مُطْلَقًا، وَمِنْ مُجِيزٍ مُطْلَقًا، وَالْأَوْلَى التَّفْصِيلُ، وَهُوَ أَنْ يُنْظَرَ إِلَى الشِّعْرِ فَإِنْ كَانَ مِمَّا يَقْتَضِي الثَّنَاءَ عَلَى اللَّهِ ﷿ أَوْ عَلَى رَسُولِهِ ﷺ أَوِ الذَّبَّ عَنْهُمَا كَمَا كَانَ شِعْرُ حَسَّانَ، أَوْ يَتَضَمَّنُ الْحَضَّ عَلَى الْخَيْرِ وَالْوَعْظَ وَالزُّهْدَ فِي الدُّنْيَا وَالتَّقَلُّلَ مِنْهَا، فَهُوَ حَسَنٌ فِي الْمَسَاجِدِ وَغَيْرِهَا، كَقَوْلِ الْقَائِلِ:
satım hususunda ruhsat rivayet edilmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de mescitte şiir okunması hususunda birden fazla hadiste ruhsat rivayet edilmiştir. Ben derim ki: Şiir okunmasına gelince, bu hususta ihtilaf edilmiştir: Kimisi mutlak olarak menederken, kimisi de mutlak olarak caiz görmüştür. Evlâ olan ise tafsilattır; o da şiire bakılmasıdır: Şayet şiir Hassân'ın şiirinde olduğu gibi Allah azze ve celle'yi yahut Rasûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i övmeyi yahut her ikisini müdafaa etmeyi gerektiren türden ise veya hayra teşviki, vaazı, dünyada zühdü ve dünyalığa az rağbet etmeyi ihtiva ediyorsa, söyleyenin şu sözünde olduğu gibi mescitlerde ve mescit dışındaki yerlerde okunması güzeldir:
طَوِّفِي يَا نَفْسُ كَيْ أَقْصِدَ فَرْدًا صَمَدًا ... وَذَرِينِي لَسْتُ أَبْغِي غَيْرَ رَبِّي أَحَدَا
Ey nefis, dolaş ki tek ve Samed olana yöneleyim... Beni bırak, Rabbimden başka hiç kimseyi istemiyorum.
فَهُوَ أُنْسِي وَجَلِيسِي وَدَعِي النَّاسَ ... فَمَا إِنْ تَجِدِي مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدَا
O benim ünsiyetim ve meclis arkadaşımdır; insanları bırak... Zira O'ndan başka sığınacak bir melce bulamazsın.
وَمَا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ لَمْ يَجُزْ، لِأَنَّ الشِّعْرَ فِي الْغَالِبِ لَا يَخْلُو عَنِ الْفَوَاحِشِ وَالْكَذِبِ وَالتَّزَيُّنِ بِالْبَاطِلِ، وَلَوْ سَلِمَ مِنْ ذَلِكَ فَأَقَلُّ مَا فِيهِ اللَّغْوُ وَالْهَذَرُ، وَالْمَسَاجِدُ مُنَزَّهَةٌ عَنْ ذَلِكَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ". وَقَدْ يَجُوزُ إِنْشَادُهُ فِي المسجد، كقول القائل:
Böyle olmayan şiirler ise caiz değildir; çünkü şiir çoğunlukla çirkinliklerden, yalandan ve bâtılı süslemekten hâlî kalmaz. Şayet bunlardan sâlim olsa bile en azından lağv ve boş lakırdıdır; mescitler ise Allah Teâlâ'nın: {(فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ)} "Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerde" kavli gereğince bunlardan münezzehtir. Şairin şu sözünde olduğu gibi, bazı şiirlerin mescitte okunması caiz olabilir:
كفحل العداب القرد يضربه النَّدَى ... تَعَلَّى النَّدَى فِي مَتْنِهِ وَتَحَدَّرَا
Tıpkı kıvırcık tüylü, çölün güçlü erkek devesi gibi ki üzerine çiy düşer... çiy sırtında yükselir ve aşağı süzülür.
وَقَوْلِ الْآخَرِ:
Bir diğerinin şu sözü de böyledir:
إِذَا سَقَطَ السَّمَاءُ بِأَرْضِ قَوْمٍ ... رَعَيْنَاهُ وَإِنْ كَانُوا غِضَابَا
Gök bir kavmin arazisine [yağmurunu] indirdiğinde... onlar öfkeli olsalar bile biz [sürümüzü] orada otlatırız.
فَهَذَا النَّوْعُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ حَمْدٌ وَلَا ثَنَاءٌ يَجُوزُ، لِأَنَّهُ خَالٍ عَنِ الْفَوَاحِشِ وَالْكَذِبِ. وَسَيَأْتِي ذِكْرُ الْأَشْعَارِ الْجَائِزَةِ وَغَيْرِهَا بِمَا فِيهِ كِفَايَةٌ فِي" الشُّعَرَاءِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَدْ رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: ذُكِرَ الشُّعَرَاءُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: (هُوَ كَلَامٌ حَسَنُهُ حَسَنٌ وَقَبِيحُهُ قَبِيحٌ). وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. ذَكَرَهُ فِي السُّنَنِ. قُلْتُ: وَأَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ يَأْثُرُونَ هَذَا الْكَلَامَ عَنِ الشَّافِعِيِّ وَأَنَّهُ لَمْ يَتَكَلَّمْ بِهِ غَيْرُهُ، وَكَأَنَّهُمْ لَمْ يَقِفُوا عَلَى الْأَحَادِيثِ فِي ذلك. والله أعلم.
İşte bu tür [şiirler], içerisinde hamd ve sena bulunmasa dahi caizdir; zira çirkin sözlerden ve yalandan uzaktır. Caiz olan ve olmayan şiirlerin zikri, inşâallahu teâlâ eş-Şuarâ [Suresi'nde] yeterli ölçüde gelecektir. Dârekutnî, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında şairler anıldı da şöyle buyurdu: « هُوَ كَلَامٌ حَسَنُهُ حَسَنٌ وَقَبِيحُهُ قَبِيحٌ » «O bir sözdür; güzeli güzel, çirkini de çirkindir.» Bu konuda Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den [naklen] Abdullah b. Amr b. el-Âs, Ebû Hüreyre ve İbn Abbâs'tan da rivayet vardır. [Dârekutnî] bunu es-Sünen'de zikretmiştir. Derim ki: Şâfiî'nin ashabı bu sözü Şâfiî'den nakletmekte ve bunu ondan başkasının söylemediğini [ileri sürmektedirler]. Sanki onlar bu konudaki hadislerden haberdar olmamış gibidirler. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الثَّامِنَةُ- وَأَمَّا رَفْعُ الصَّوْتِ فَإِنْ كَانَ مِمَّا يَقْتَضِي مَصْلَحَةً لِلرَّافِعِ صَوْتِهِ دُعِيَ عَلَيْهِ بِنَقِيضِ قَصْدِهِ، لِحَدِيثِ بَرِيرَةَ الْمُتَقَدِّمِ، وَحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ سَمِعَ رَجُلًا يَنْشُدُ ضَالَّةً فِي الْمَسْجِدِ فَلْيَقُلْ لَا رَدَّهَا اللَّهُ عَلَيْكَ فَإِنَّ الْمَسَاجِدَ لَمْ تُبْنَ لِهَذَا). وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ مَالِكٌ وَجَمَاعَةٌ، حَتَّى كَرِهُوا رَفْعَ الصَّوْتِ فِي الْمَسْجِدِ فِي الْعِلْمِ وَغَيْرِهِ. وَأَجَازَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَمُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ مِنْ أَصْحَابِنَا رَفْعَ الصَّوْتِ فِي الْخُصُومَةِ وَالْعِلْمِ، قَالُوا: لِأَنَّهُمْ لَا بُدَّ لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ. وَهَذَا مُخَالِفٌ لِظَاهِرِ الْحَدِيثِ، وَقَوْلُهُمْ:" لَا بُدَّ لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ" مَمْنُوعٌ، بَلْ لَهُمْ بُدٌّ مِنْ ذَلِكَ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: بِمُلَازَمَةِ الْوَقَارِ وَالْحُرْمَةِ، وَبِإِحْضَارِ ذَلِكَ بِالْبَالِ وَالتَّحَرُّزِ مِنْ نَقِيضِهِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ إِذَا لَمْ يَتَمَكَّنْ مِنْ ذَلِكَ فَلْيَتَّخِذْ لِذَلِكَ مَوْضِعًا يَخُصُّهُ، كَمَا فَعَلَ عُمَرُ حَيْثُ بَنَى رَحْبَةً تُسَمَّى الْبُطَيْحَاءَ، وَقَالَ: مَنْ أَرَادَ أَنْ يَلْغَطَ أَوْ يُنْشِدَ شِعْرًا- يَعْنِي فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَلْيَخْرُجْ إِلَى هَذِهِ الرَّحْبَةِ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عُمَرَ كَانَ يَكْرَهُ إِنْشَادَ الشِّعْرِ فِي الْمَسْجِدِ، وَلِذَلِكَ بَنَى الْبُطَيْحَاءَ خَارِجَهُ. التَّاسِعَةُ- وَأَمَّا النَّوْمُ فِي الْمَسْجِدِ لِمَنِ احْتَاجَ إِلَى ذَلِكَ مِنْ رَجُلٍ أَوِ امْرَأَةٍ مِنَ الْغُرَبَاءِ وَمَنْ لَا بَيْتَ لَهُ فَجَائِزٌ، لِأَنَّ فِي الْبُخَارِيِّ- وَقَالَ أَبُو قِلَابَةَ عَنْ أَنَسٍ: قَدِمَ رَهْطٌ مِنْ عُكْلٍ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فَكَانُوا فِي الصُّفَّةِ، وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ: كَانَ أَصْحَابُ الصُّفَّةِ فُقَرَاءَ. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَنَامُ وَهُوَ شَابٌّ أَعْزَبُ لَا أَهْلَ لَهُ فِي مَسْجِدِ النَّبِيِّ ﷺ. لَفْظُ الْبُخَارِيِّ: وَتَرْجَمَ (بَابَ نَوْمِ الْمَرْأَةِ فِي الْمَسْجِدِ) وَأَدْخَلَ حَدِيثَ عَائِشَةَ فِي قِصَّةِ السَّوْدَاءِ، الَّتِي اتَّهَمَهَا أَهْلُهَا بِالْوِشَاحِ، قَالَتْ عَائِشَةُ: وَكَانَ لَهَا خِبَاءٌ فِي المسجد أو حفش ... الْحَدِيثَ. وَيُقَالُ: كَانَ مَبِيتُ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رباح في المسجد أربعين سنة.
Sekizinci [Mesele]- Sesin yükseltilmesine gelince; eğer bu, sesini yükselten kimsenin [şahsî] bir menfaatini gerektiriyorsa, daha önce geçen Berîre hadisi ve Ebû Hüreyre'nin rivayet ettiği şu hadis sebebiyle kastettiğinin zıddıyla ona beddua edilir: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «مَنْ سَمِعَ رَجُلًا يَنْشُدُ ضَالَّةً فِي الْمَسْجِدِ فَلْيَقُلْ لَا رَدَّهَا اللَّهُ عَلَيْكَ فَإِنَّ الْمَسَاجِدَ لَمْ تُبْنَ لِهَذَا» «Mescitte yitiğini soruşturan bir adamı işiten kimse: 'Allah onu sana geri vermesin; zira mescitler bunun için inşa edilmemiştir' desin.» Mâlik ve bir grup [âlim] bu görüşü benimsemiş; hatta ilim meclisinde ve diğer durumlarda mescitte ses yükseltmeyi mekruh görmüşlerdir. Ebû Hanîfe ile arkadaşları ve mezhepdaşlarımızdan Muhammed b. Mesleme ise muhakeme (davalaşma) ve ilim meclisinde sesin yükseltilmesini caiz görmüş ve: "Çünkü onların bundan kaçınması mümkün değildir" demişlerdir. Bu ise hadisin zahirine aykırıdır. Onların: "Bundan kaçınmaları mümkün değildir" şeklindeki sözleri de kabul edilemez; bilakis iki yönden bundan kaçınmaları mümkündür: Birincisi: Vakarı ve hürmeti elden bırakmamak, bunu zihinde canlı tutmak ve zıddı olan davranışlardan sakınmak suretiyle [mümkündür]. İkincisi: Buna güç yetiremediği takdirde, [Hz.] Ömer'in yaptığı gibi bunun için kendisine mahsus bir yer edinmelidir; nitekim o, el-Butehyâ adı verilen geniş bir alan (avlu) yaptırmış ve: "Kim gürültülü konuşmak veya şiir okumak isterse —yani Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinde— bu meydana çıksın" demiştir. Bu da Ömer'in mescitte şiir okunmasını mekruh gördüğüne delalet eder; bu sebeple el-Butehyâ'yı mescidin dışında inşa etmiştir. Dokuzuncu [Mesele]- İster erkek ister kadın olsun, gariplerden ve evi barkı bulunmayanlardan buna ihtiyaç duyan kimsenin mescitte uyuması caizdir. Zira Buhârî'de [yer aldığına göre] Ebû Kılâbe, Enes'ten şunu nakletmiştir: «Ukl [kabilesin]den bir grup Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi ve Suffe'de kaldılar.» Abdurrahman b. Ebî Bekir de: «Suffe ehli yoksul kimselerdi» demiştir. Sahîhayn'da İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre kendisi genç, bekâr ve ailesi olmayan biriyken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinde uyurdu. [Bu ifade] Buhârî'nin lafzıdır. Buhârî: «(Kadının Mescitte Uyuması Bâbı)» başlığını açmış ve Âişe'nin, ailesi tarafından gerdanlığı [çalmakla] itham edilen siyahî kadın kıssasına dair rivayetini buraya dahil etmiştir. Âişe şöyle demiştir: «Mescitte onun bir çadırı yahut küçük bir kulübesi (hıfş) vardı...» Hadisin devamı... Atâ b. Ebî Rebâh'ın kırk yıl boyunca geceleri mescitte kaldığı söylenir.
العاشرة- روى مسلم عن أبى حميد أَوْ عَنْ أَبِي أُسَيْدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ افْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ وَإِذَا خَرَجَ فَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ مِنْ فَضْلِكَ). خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ كَذَلِكَ، إِلَّا أَنَّهُ زَادَ بَعْدَ قَوْلِهِ: (إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ: فَلْيُسَلِّمْ وَلْيُصَلِّ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ ثُمَّ لِيَقُلِ اللَّهُمَّ افْتَحْ لِي ... ) الْحَدِيثَ. وَرَوَى ابْنُ مَاجَهْ عَنْ فَاطِمَةُ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا دَخَلَ الْمَسْجِدَ قَالَ: (بِاسْمِ اللَّهِ وَالسَّلَامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي ذُنُوبِي وَافْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ وَإِذَا خَرَجَ قَالَ بِاسْمِ اللَّهِ وَالصَّلَاةُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي ذُنُوبِي وَافْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ وَفَضْلِكَ". وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلْيُصَلِّ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ افْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ وَإِذَا خَرَجَ فَلْيُسَلِّمْ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ اعْصِمْنِي مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ (. وَخَرَّجَ أَبُو دَاوُدَ عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ قَالَ: لَقِيتُ عُقْبَةَ بْنَ مُسْلِمٍ فَقُلْتُ لَهُ بَلَغَنِي أَنَّكَ حَدَّثْتَ عَنْ عبد الله بن عمرو بن العاصي عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَانَ إِذَا دَخَلَ الْمَسْجِدَ قَالَ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ وَبِوَجْهِهِ الْكَرِيمِ وَسُلْطَانِهِ الْقَدِيمِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ) قَالَ نَعَمْ. قَالَ: فَإِذَا قَالَ ذَلِكَ قَالَ الشَّيْطَانُ: حُفِظَ مِنِّي سَائِرَ الْيَوْمِ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: (إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلْيَرْكَعْ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ يَجْلِسَ) وَعَنْهُ قَالَ: دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ جَالِسٌ بَيْنَ ظَهْرَانَيِ النَّاسِ، قَالَ فَجَلَسْتُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَا مَنَعَكَ أَنْ تَرْكَعَ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ تَجْلِسَ)؟ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، رَأَيْتُكَ جَالِسًا وَالنَّاسُ جُلُوسٌ. قَالَ: (فَإِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلَا يَجْلِسْ حَتَّى يَرْكَعَ رَكْعَتَيْنِ). قَالَ الْعُلَمَاءُ: فَجَعَلَ ﷺ لِلْمَسْجِدِ مَزِيَّةً يَتَمَيَّزُ بِهَا عَنْ سَائِرِ الْبُيُوتِ، وَهُوَ أَلَّا يَجْلِسَ حَتَّى يَرْكَعَ. وَعَامَّةُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِالرُّكُوعِ عَلَى النَّدْبِ والترغيب.
Onuncu Mesele: Müslim, Ebû Humeyd veya Ebû Üseyd'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ افْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ وَإِذَا خَرَجَ فَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ مِنْ فَضْلِكَ » «Biriniz mescide girdiği zaman: "Allahım! Bana rahmetinin kapılarını aç" desin. Çıktığı zaman da: "Allahım! Ben senin lütfundan dilerim" desin.» Bunu Ebû Dâvûd da aynı şekilde tahric etmiş; ancak o: « إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ » «Biriniz mescide girdiği zaman» sözünden sonra: « فَلْيُسَلِّمْ وَلْيُصَلِّ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ ثُمَّ لِيَقُلِ اللَّهُمَّ افْتَحْ لِي ... » «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e selâm ve salât etsin, sonra: "Allahım! Bana [rahmetinin kapılarını] aç..." desin» kısmını hadisin sonuna kadar ilave etmiştir. İbn Mâce, Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı Fâtıma'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mescide girdiği zaman şöyle derdi: « بِاسْمِ اللَّهِ وَالسَّلَامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي ذُنُوبِي وَافْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ » «Allah'ın adıyla, selâm Rasûlullah'ın üzerine olsun. Allahım, günahlarımı bağışla ve bana rahmetinin kapılarını aç.» Çıktığı zaman da şöyle derdi: « بِاسْمِ اللَّهِ وَالصَّلَاةُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي ذُنُوبِي وَافْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ وَفَضْلِكَ » «Allah'ın adıyla, salât Rasûlullah'ın üzerine olsun. Allahım, günahlarımı bağışla, bana rahmetinin ve lütfunun kapılarını aç.» Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلْيُصَلِّ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ افْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ وَإِذَا خَرَجَ فَلْيُسَلِّمْ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ اعْصِمْنِي مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ » «Biriniz mescide girdiği zaman Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât etsin ve: "Allahım, bana rahmetinin kapılarını aç" desin. Çıktığı zaman da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e selâm versin ve: "Allahım, beni taşlanmış şeytandan koru" desin.» Ebû Dâvûd, Hayve b. Şüreyh'ten tahric etmiştir; o şöyle demiştir: Ukbe b. Müslim ile karşılaştım ve ona: "Bana ulaştığına göre sen Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mescide girdiği vakit şöyle dediğini rivayet etmişsin: « أَعُوذُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ وَبِوَجْهِهِ الْكَرِيمِ وَسُلْطَانِهِ الْقَدِيمِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ » «Kovulmuş şeytandan Yüce Allah'a, O'nun kerîm vechine ve kadîm hükümranlığına sığınırım." [Ukbe]: "Evet" dedi. [Hayve] dedi ki: [Kişi] bunu söylediği vakit şeytan: "Günün geri kalan kısmında benden korundu" der. On Birinci Mesele: Müslim, Ebû Katâde'den rivayet etmiştir; Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلْيَرْكَعْ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ يَجْلِسَ » «Biriniz mescide girdiği zaman oturmadan önce iki rekât namaz kılsın.» Yine ondan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Mescide girdim; Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de insanların arasında oturuyordu. Dedi ki: [Ben de] oturdum. Bunun üzerine Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « مَا مَنَعَكَ أَنْ تَرْكَعَ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ تَجْلِسَ » «Oturmadan önce iki rekât namaz kılmaktan seni alıkoyan neydi?» buyurdu. Ben de: "Ey Allah'ın Rasûlü! Sizi otururken gördüm, insanlar da oturuyordu" dedim. Şöyle buyurdu: « فَإِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلَا يَجْلِسْ حَتَّى يَرْكَعَ رَكْعَتَيْنِ » «Öyleyse biriniz mescide girdiği zaman iki rekât namaz kılmadıkça oturmasın.» Âlimler şöyle demiştir: [Rasûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem mescide, diğer mekânlardan ayrışmasını sağlayan bir ayrıcalık tanımıştır ki o da [kişinin] namaz kılmadan oturmamasıdır. Âlimlerin geneli buradaki rükû (namaz) emrinin mendupluk ve teşvik ifade ettiği görüşündedir.
وَقَدْ ذَهَبَ دَاوُدُ وَأَصْحَابُهُ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ عَلَى الْوُجُوبِ، وَهَذَا بَاطِلٌ، وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا قَالُوهُ لَحَرُمَ دُخُولُ الْمَسْجِدِ عَلَى الْمُحْدِثِ الْحَدَثَ الْأَصْغَرَ حَتَّى يَتَوَضَّأَ، وَلَا قَائِلَ بِهِ فِيمَا أَعْلَمُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ رَوَى إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلَا يَجْلِسْ حَتَّى يَرْكَعَ رَكْعَتَيْنِ وَإِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمْ بَيْتَهُ فَلَا يَجْلِسْ حَتَّى يَرْكَعَ رَكْعَتَيْنِ فَإِنَّ اللَّهَ جَاعِلٌ مِنْ رَكْعَتَيْهِ فِي بَيْتِهِ خَيْرًا (، وَهَذَا يقتضى التسوية بين المسجد والبيت. قيل [له]: هَذِهِ الزِّيَادَةُ فِي الرُّكُوعِ عِنْدَ دُخُولِ الْبَيْتِ لَا أَصْلَ لَهَا، قَالَ ذَلِكَ الْبُخَارِيُّ. وَإِنَّمَا يَصِحُّ فِي هَذَا حَدِيثُ أَبِي قَتَادَةَ الَّذِي تَقَدَّمَ لِمُسْلِمٍ، وَإِبْرَاهِيمُ هَذَا لَا أَعْلَمُ رَوَى عنه إلا سعد ابن عَبْدِ الْحَمِيدِ، وَلَا أَعْلَمُ لَهُ إِلَّا هَذَا الْحَدِيثَ الْوَاحِدَ، قَالَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَقِّ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- رَوَى سَعِيدُ بْنُ زَبَّانَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِي هِنْدٍ ﵁ قَالَ: حَمَلَ تَمِيمٌ- يَعْنِي الدَّارِيَّ- مِنَ الشَّأْمِ إِلَى الْمَدِينَةِ قَنَادِيلَ وَزَيْتًا وَمُقُطًا، فَلَمَّا انْتَهَى إِلَى الْمَدِينَةِ وَافَقَ ذَلِكَ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ فَأَمَرَ غُلَامًا يُقَالُ لَهُ أَبُو الْبَزَادِ فَقَامَ فَنَشَطَ الْمُقُطَ وَعَلَّقَ الْقَنَادِيلَ وَصَبَّ فِيهَا الْمَاءَ وَالزَّيْتَ وَجَعَلَ فِيهَا الْفَتِيلَ، فَلَمَّا غَرَبَتِ الشَّمْسُ أَمَرَ أَبَا الْبَزَادِ فَأَسْرَجَهَا، وَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى ال مسجد فَإِذَا هُوَ بِهَا تُزْهِرُ، فَقَالَ: (مَنْ فَعَلَ هَذَا)؟ قَالُوا: تَمِيمٌ الدَّارِيُّ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ: (نَوَّرْتَ الْإِسْلَامَ نَوَّرَ اللَّهُ عَلَيْكَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ أَمَا إِنَّهُ لَوْ كَانَتْ لِي ابْنَةٌ لَزَوَّجْتُكَهَا). قَالَ نَوْفَلُ بْنُ الْحَارِثِ: لِي ابْنَةٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ تُسَمَّى الْمُغِيرَةَ بِنْتَ نَوْفَلٍ فَافْعَلْ بِهَا مَا أَرَدْتَ، فَأَنْكَحَهُ إِيَّاهَا. زَبَّانُ (بِفَتْحِ الزَّايِ وَالْبَاءِ وَتَشْدِيدِهَا بِنُقْطَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ تَحْتِهَا) يَنْفَرِدُ بِالتَّسَمِّي بِهِ سَعِيدٌ وَحْدَهُ، فهو أبو عثمان سعيد بن زبان ابن قَائِدِ بْنِ زَبَّانَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، وَأَبُو هند هذا مولى بنى بَيَاضَةَ حَجَّامِ النَّبِيِّ ﷺ. وَالْمُقُطُ: جَمْعُ الْمِقَاطِ، وَهُوَ الْحَبْلُ، فَكَأَنَّهُ مَقْلُوبُ الْقِمَاطِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرَوَى ابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: أَوَّلُ مَنْ أَسْرَجَ فِي الْمَسَاجِدِ تَمِيمٌ الدَّارِيُّ. وَرُوِيَ عَنْ أَنَسٍ أن النبي
Dâvûd ve ashabı bunun vacip olduğu görüşüne varmışlardır; oysa bu bâtıldır. Şayet durum onların dedikleri gibi olsaydı, küçük abdesti bozulmuş (hadesteki) kimseye abdest alıncaya kadar mescide girmek haram olurdu; bildiğim kadarıyla bunu söyleyen hiç kimse yoktur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Eğer şöyle denilirse: İbrâhim b. Yezîd, el-Evzâî'den, o Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Ebû Seleme'den, o Abdurrahman'dan, o da Ebû Hüreyre'den nakletmiştir ki Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلَا يَجْلِسْ حَتَّى يَرْكَعَ رَكْعَتَيْنِ وَإِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمْ بَيْتَهُ فَلَا يَجْلِسْ حَتَّى يَرْكَعَ رَكْعَتَيْنِ فَإِنَّ اللَّهَ جَاعِلٌ مِنْ رَكْعَتَيْهِ فِي بَيْتِهِ خَيْرًا» “Biriniz mescide girdiğinde iki rekât namaz kılmadıkça oturmasın. Evine girdiğinde de iki rekât namaz kılmadıkça oturmasın; zira Allah, evindeki bu iki rekât namazı sebebiyle bir hayır yaratacaktır.” Bu ise mescit ile ev arasında bir eşitliği gerektirmektedir. [Ona] şöyle cevap verilir: Eve girerken namaz kılma (rükû) konusundaki bu ziyadenin aslı yoktur; bunu Buhârî söylemiştir. Bu hususta sahih olan sadece Müslim'de geçen Ebû Katâde'nin önceki hadisidir. Bu İbrâhim'den, Sa'd b. Abdilhamîd'den başkasının rivayet ettiğini bilmiyorum; onun da bu tek hadisten başka bir hadisini bilmiyorum. Bunu Ebû Muhammed Abdülhak söylemiştir. On İkinci Mesele: Saîd b. Zebbân rivayet etti [ve dedi ki]: Bana babam, dedesinden, o da babasından, o da Ebû Hind radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Temîm -yani ed-Dârî- Şam'dan Medine'ye kandiller, yağ ve ipler getirdi. Medine'ye vardığında bu bir cuma gecesine denk geldi. Ebû'l-Bezâd denilen bir köleye emretti; o da kalkıp ipleri bağladı, kandilleri astı, içlerine su ve yağ doldurdu, fitillerini yerleştirdi. Güneş batınca Ebû'l-Bezâd'a emretti, o da onları yaktı. Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mescide çıktığında bir de baktı ki mescit ışıl ışıl parıldıyor. Bunun üzerine: «مَنْ فَعَلَ هَذَا» “Bunu kim yaptı?” buyurdu. “Temîm ed-Dârî, ey Allah'ın Rasûlü!” dediler. Rasûlullah: «نَوَّرْتَ الْإِسْلَامَ نَوَّرَ اللَّهُ عَلَيْكَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ أَمَا إِنَّهُ لَوْ كَانَتْ لِي ابْنَةٌ لَزَوَّجْتُكَهَا» “İslâm'ı aydınlattın, Allah da seni dünyada ve ahirette aydınlatsın! Bilmiş ol ki bir kızım olsaydı onu mutlaka seninle evlendirirdim” buyurdu. Nevfel b. el-Hâris: “Ey Allah'ın Rasûlü, benim Muğîre binti Nevfel adında bir kızım var, onun hakkında dilediğini yap!” dedi. Bunun üzerine [Rasûlullah] kızı onunla evlendirdi. Zebbân (ze harfinin fethası, be harfinin fethası ve şeddesi ile alttan tek noktalı olarak), bu isimle anılmada yalnızca Saîd tektir. O, Ebû Osmân Saîd b. Zebbân b. Kâid b. Zebbân b. Ebî Hind'dir. Bu Ebû Hind ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in hacamatçısı Benî Beyâza'nın azatlısıdır. “el-Mukut” (الْمُقُطُ) kelimesi “el-mikât” (الْمِقَاطِ) kelimesinin çoğuludur ve ip demektir; sanki bu “el-kımât” (الْقِمَاطِ) kelimesinin maklûbudur (harf yerlerinin değişmiş hâlidir). Doğrusunu en iyi Allah bilir. İbn Mâce, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Mescitlerde ilk kandil yakan kimse Temîm ed-Dârî'dir. Enes'ten de rivayet edildiğine göre Nebî
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: (مَنْ أَسْرَجَ فِي مَسْجِدٍ سِرَاجًا لَمْ تَزَلِ الْمَلَائِكَةُ وَحَمَلَةُ الْعَرْشِ يُصَلُّونَ عَلَيْهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لَهُ مَا دَامَ ذَلِكَ الضَّوْءُ فِيهِ وَإِنْ كَنَسَ غُبَارَ الْمَسْجِدِ نَقَدَ الْحُورَ الْعِينَ (. قَالَ الْعُلَمَاءُ: وَيُسْتَحَبُّ أَنْ يُنَوَّرَ الْبَيْتُ الَّذِي يُقْرَأُ فِيهِ الْقُرْآنُ بِتَعْلِيقِ الْقَنَادِيلِ وَنَصْبِ الشُّمُوعِ فِيهِ، وَيُزَادَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ فِي أَنْوَارِ الْمَسَاجِدِ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ. رِجالٌ) اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي وَصْفِ اللَّهِ تَعَالَى الْمُسَبِّحِينَ، فَقِيلَ: هُمُ الْمُرَاقِبُونَ أَمْرَ اللَّهِ، الطَّالِبُونَ رِضَاءَهُ، الَّذِينَ لَا يَشْغَلُهُمْ عَنِ الصَّلَاةِ وَذِكْرِ اللَّهِ شَيْءٌ مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا. وَقَالَ كَثِيرٌ مِنَ الصَّحَابَةِ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَهْلِ الْأَسْوَاقِ الَّذِينَ إِذَا سَمِعُوا النِّدَاءَ بِالصَّلَاةِ تَرَكُوا كُلَّ شغل وبادروا. وراي سالم ابن عَبْدِ اللَّهِ أَهْلَ الْأَسْوَاقِ وَهُمْ مُقْبِلُونَ إِلَى الصَّلَاةِ فَقَالَ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْلِهِ:" لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ". وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ عَنْهُ وَالْحَسَنُ" يُسَبَّحُ لَهُ فِيهَا" بِفَتْحِ الْبَاءِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. وَكَانَ نَافِعٌ وَابْنُ عُمَرَ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ يَقْرَءُونَ" يُسَبِّحُ" بِكَسْرِ الْبَاءِ، وَكَذَلِكَ رَوَى أَبُو عَمْرٍو عَنْ عَاصِمٍ. فَمَنْ قَرَأَ" يُسَبَّحُ" بِفَتْحِ الْبَاءِ كَانَ عَلَى مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنْ يَرْتَفِعَ" رِجالٌ" بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ دَلَّ عَلَيْهِ الظَّاهِرُ، بِمَعْنَى يُسَبِّحُهُ رِجَالٌ، فَيُوقَفُ عَلَى هَذَا عَلَى" الْآصالِ". وَقَدْ ذَكَرَ سِيبَوَيْهِ مِثْلَ هَذَا. وَأَنْشَدَ:
sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: (مَنْ أَسْرَجَ فِي مَسْجِدٍ سِرَاجًا لَمْ تَزَلِ الْمَلَائِكَةُ وَحَمَلَةُ الْعَرْشِ يُصَلُّونَ عَلَيْهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لَهُ مَا دَامَ ذَلِكَ الضَّوْءُ فِيهِ وَإِنْ كَنَسَ غُبَارَ الْمَسْجِدِ نَقَدَ الْحُورَ الْعِينَ) “Kim bir mescitte bir kandil yakarsa, o ışık orada kaldığı müddetçe melekler ve Arş'ı taşıyanlar ona dua ve istiğfar etmeye devam ederler. Kim de mescidin tozunu süpürürse, iri gözlü hurilerin mehirlerini ödemiş olur.” Âlimler şöyle demiştir: İçinde Kur'an okunan evin kandiller asılarak ve mumlar dikilerek aydınlatılması, ramazan ayında da mescitlerin ışıklarının artırılması müstehaptır. On Üçüncü Mesele: Yüce Allah'ın: (يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ. رِجالٌ) “Orada sabah akşam O'nu tesbih ederler. [Öyle] adamlar...” buyruğudur. Âlimler, Yüce Allah'ın tesbih edenleri nitelemesi konusunda ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Onlar Allah'ın emrini gözeten, O'nun rızasını arayan, dünya işlerinden hiçbir şeyin kendilerini namazdan ve Allah'ı anmaktan alıkoymadığı kimselerdir. Sahabeden pek çok kimse şöyle demiştir: Bu ayet, namaz çağrısını işittiklerinde her türlü meşguliyeti bırakıp [namaza] koşan çarşı pazardaki esnaf hakkında inmiştir. Sâlim b. Abdillâh çarşı ehlini namaza yönelirken görmüş ve şöyle demiştir: “İşte bunlar Allah'ın { لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Kendilerini ne ticaretin ne de alışverişin Allah'ı anmaktan alıkoymadığı...” sözüyle kastettiği kimselerdir.” Bu görüş İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiştir. Abdullah b. Âmir, Ebû Bekr rivayetiyle Âsım ve el-Hasan, meçhul fiil olarak bâ harfinin fethasıyla “يُسَبَّحُ لَهُ فِيهَا” şeklinde okumuşlardır. Nâfi', İbn Ömer, Ebû Amr ve Hamza ise bâ harfinin kesresiyle “يُسَبِّحُ” şeklinde okuyorlardı; Ebû Amr da Âsım'dan böyle rivayet etmiştir. Bâ harfinin fethasıyla “يُسَبَّحُ” şeklinde okuyan kimsenin bu kıraati iki anlama gelir: Birincisi, zâhirin (açık lafzın) delalet ettiği gizli bir fiil ile “رِجالٌ” kelimesinin merfû (özne) olmasıdır; yani “yusebbihuhû ricâlün” (O'nu birtakım adamlar tesbih eder) anlamındadır ve bu takdirde “الْآصالِ” üzerinde vakıf yapılır (durulur). Sîbeveyhi de buna benzer bir şeyi zikretmiş ve şu beyti okumuştur:
لِيُبْكَ يَزِيدُ ضَارِعٌ لِخُصُومَةٍ ... وَمُخْتَبِطٌ مِمَّا تُطِيحُ الطَّوَائِحُ
Husumet için boyun büken ve helak edici musibetlerin düşürdüğü yoksul kimse Yezîd için ağlasın
الْمَعْنَى: يُبْكِيهِ ضَارِعٌ. وَعَلَى هَذَا تَقُولُ: ضُرِبَ زَيْدٌ عَمْرٌو، عَلَى مَعْنَى ضَرَبَهُ عَمْرٌو. وَالْوَجْهُ الْآخَرُ- أَنْ يَرْتَفِعَ" رِجالٌ" بِالِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ" فِي بُيُوتٍ"، أَيْ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ. رِجَالٌ. وَ" يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا" حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي" تُرْفَعَ"، كَأَنَّهُ قَالَ: أَنْ ترفع،
Mana: "Boyun büken kimse onu ağlatsın" şeklindedir. Buna göre sen, Amr'ın ona vurduğu manasını kastederek: "ضُرِبَ زَيْدٌ عَمْرٌو" dersin. Diğer bir vecih ise; "رِجالٌ" kelimesinin mübteda (özne) olarak merfû olması, haberinin (yükleminin) ise "فِي بُيُوتٍ" olmasıdır; yani: "Allah'ın, yükseltilmesine izin verdiği evlerde birtakım adamlar vardır." "يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا" cümlesi ise "تُرْفَعَ" fiilindeki zamirden hâldir; sanki şöyle demiştir: "Yükseltilmesine,
مُسَبَّحًا لَهُ فِيهَا، وَلَا يُوقَفُ عَلَى" الْآصالِ" عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ. وَمَنْ قَرَأَ" يُسَبِّحُ" بِكَسْرِ الْبَاءِ لَمْ يَقِفْ عَلَى" الْآصالِ"، لِأَنَّ" يُسَبِّحُ" فِعْلٌ لِلرِّجَالِ، وَالْفِعْلُ مُضْطَرٌّ إِلَى فَاعِلِهِ وَلَا إضمار فيه. وقد تقدم القول في" بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ" فِي آخِرِ" الْأَعْرَافِ" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَحْدَهُ. الرابعة عشرة- قوله تعالى: (يُسَبِّحُ لَهُ فِيها) قِيلَ: مَعْنَاهُ يُصَلِّي. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُلُّ تَسْبِيحٍ فِي الْقُرْآنِ صَلَاةٌ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:" بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ"، أَيْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ. وَقَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: أَرَادَ الصَّلَاةَ الْمَفْرُوضَةَ، فَالْغُدُوُّ صَلَاةُ الصُّبْحِ، وَالْآصَالُ صَلَاةُ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ والعشاءين، لِأَنَّ اسْمَ الْآصَالِ يَجْمَعُهَا. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: (مَنْ خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ مُتَطَهِّرًا إِلَى صَلَاةٍ مَكْتُوبَةٍ فَأَجْرُهُ كَأَجْرِ الْحَاجِّ الْمُحْرِمِ وَمَنْ خَرَجَ إِلَى تَسْبِيحِ الضحا لا ينصبه إلا إياه فأجره الْمُعْتَمِرِ وَصَلَاةٌ عَلَى إِثْرِ صَلَاةٍ [لَا لَغْوَ بَيْنَهُمَا] كِتَابٌ فِي عِلِّيِّينَ (. وَخَرَّجَ عَنْ بُرَيْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:) بشر المشاءين فِي الظُّلَمِ إِلَى الْمَسَاجِدِ بِالنُّورِ التَّامِّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ (. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:) مَنْ غَدَا إِلَى الْمَسْجِدِ أَوْ رَاحَ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُ نُزُلًا فِي الْجَنَّةِ كُلَّمَا غَدَا أَوْ رَاحَ (. فِي غَيْرِ الصَّحِيحِ مِنَ الزِّيَادَةِ (كَمَا أَنَّ أَحَدَكُمْ لَوْ زَارَ مَنْ يُحِبُّ زِيَارَتَهُ لَاجْتَهَدَ فِي كَرَامَتِهِ)، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ. وَخَرَّجَ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ تَطَهَّرَ فِي بَيْتِهِ ثُمَّ مَشَى إِلَى بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ اللَّهِ لِيَقْضِيَ فَرِيضَةً مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ كَانَتْ خُطْوَتَاهُ إِحْدَاهُمَا تَحُطُّ خَطِيئَةً وَالْأُخْرَى تَرْفَعُ دَرَجَةً). وَعَنْهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (صَلَاةُ الرَّجُلِ فِي جَمَاعَةٍ تَزِيدُ عَلَى صَلَاتِهِ فِي بَيْتِهِ وَصَلَاتِهِ فِي سُوقِهِ بِضْعًا وَعِشْرِينَ دَرَجَةً وَذَلِكَ أَنَّ أَحَدَهُمْ إِذَا تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ أَتَى الْمَسْجِدَ لَا يَنْهَزُهُ»
içinde O'nun tesbih edilmesi...” Bu takdire göre “الْآصالِ” üzerinde durulmaz. “يُسَبِّحُ” kelimesini bâ harfinin kesresiyle okuyan ise “الْآصالِ” üzerinde durmaz; çünkü “يُسَبِّحُ” adamların fiilidir, fiil ise failine (öznesine) muhtaçtır ve onda bir gizlilik yoktur. “بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ” hakkındaki açıklama daha önce el-A'râf'ın sonunda geçmişti, hamd yalnızca Allah'adır. On Dördüncü Mesele: Yüce Allah'ın: (يُسَبِّحُ لَهُ فِيها) “Orada O'nu tesbih ederler” buyruğunun anlamının 'namaz kılarlar' olduğu söylenmiştir. İbn Abbâs: “Kur'an'daki her tesbih, namazdır” demiştir. Buna da Yüce Allah'ın: “بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ” yani sabah ve akşam buyruğu delalet etmektedir. Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Farz namazı kastetmiştir; el-Gudüvv sabah namazı, el-Âsâl ise öğle, ikindi ve iki yatsı (akşam ve yatsı) namazıdır; zira âsâl ismi bunların tamamını kapsar. On Beşinci Mesele: Ebû Dâvûd, Ebû Ümâme'den Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: (مَنْ خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ مُتَطَهِّرًا إِلَى صَلَاةٍ مَكْتُوبَةٍ فَأَجْرُهُ كَأَجْرِ الْحَاجِّ الْمُحْرِمِ وَمَنْ خَرَجَ إِلَى تَسْبِيحِ الضحا لا ينصبه إلا إياه فأجره الْمُعْتَمِرِ وَصَلَاةٌ عَلَى إِثْرِ صَلَاةٍ [لَا لَغْوَ بَيْنَهُمَا] كِتَابٌ فِي عِلِّيِّينَ) “Kim evinden temizlenmiş olarak farz bir namaza çıkarsa, onun ecri ihramlı hacının ecri gibidir. Kim de sadece kuşluk namazını kılmak için çıkıp onu bundan başka bir şey yormazsa, onun ecri de umrecinin ecri gibidir. Aralarında boş laf bulunmayan peş peşe iki namaz ise İlliyyîn'de yazılı bir kitaptır.” Yine Büreyde'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu tahric edilmiştir: (بشر المشاءين فِي الظُّلَمِ إِلَى الْمَسَاجِدِ بِالنُّورِ التَّامِّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) “Karanlıklarda mescitlere yürüyenleri kıyamet gününde tam bir nur ile müjdele.” Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu yer alır: (مَنْ غَدَا إِلَى الْمَسْجِدِ أَوْ رَاحَ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُ نُزُلًا فِي الْجَنَّةِ كُلَّمَا غَدَا أَوْ رَاحَ) “Kim sabahleyin veya akşamleyin mescide giderse, her gidiş ve gelişinde Allah ona cennette bir konaklama yeri hazırlar.” Sahîh dışı rivayette şu ziyade vardır: (كَمَا أَنَّ أَحَدَكُمْ لَوْ زَارَ مَنْ يُحِبُّ زِيَارَتَهُ لَاجْتَهَدَ فِي كَرَامَتِهِ) “Tıpkı sizden birinin ziyaretini sevdiği kimseyi ziyaret ettiğinde ona ikramda bulunmaya gayret etmesi gibi.” Bunu Sa'lebî zikretmiştir. Müslim, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'ın hadisinden tahric etmiştir; o şöyle demiştir: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: (مَنْ تَطَهَّرَ فِي بَيْتِهِ ثُمَّ مَشَى إِلَى بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ اللَّهِ لِيَقْضِيَ فَرِيضَةً مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ كَانَتْ خُطْوَتَاهُ إِحْدَاهُمَا تَحُطُّ خَطِيئَةً وَالْأُخْرَى تَرْفَعُ دَرَجَةً) “Kim evinde güzelce temizlenir, sonra da Allah'ın farzlarından bir farzı eda etmek için Allah'ın evlerinden bir eve yürürse, attığı adımlardan biri bir günahı siler, diğeri ise bir derece yükseltir.” Yine ondan rivayetle Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (صَلَاةُ الرَّجُلِ فِي جَمَاعَةٍ تَزِيدُ عَلَى صَلَاتِهِ فِي بَيْتِهِ وَصَلَاتِهِ فِي سُوقِهِ بِضْعًا وَعِشْرِينَ دَرَجَةً وَذَلِكَ أَنَّ أَحَدَهُمْ إِذَا تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ أَتَى الْمَسْجِدَ لَا يَنْهَزُهُ» “Kişinin cemaatle kıldığı namazı, evinde ve çarşısında kıldığı namazından yirmi küsur derece daha faziletlidir. Şöyle ki: Sizden biri güzelce abdest alır, sonra kendisini...”
إِلَّا الصَّلَاةُ لَا يُرِيدُ إِلَّا الصَّلَاةَ فَلَمْ يَخْطُ خُطْوَةً إِلَّا رُفِعَ لَهُ بِهَا دَرَجَةٌ وَحُطَّ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةٌ حَتَّى يَدْخُلَ الْمَسْجِدَ فَإِذَا دَخَلَ الْمَسْجِدَ كَانَ فِي الصَّلَاةِ مَا كَانَتِ الصَّلَاةُ هي تحبسه والملائكة يصلون على
«...namazdan başka bir şey [onu evinden çıkarmamış], sadece namazı istemiş olsun; mescide girinceye kadar attığı her adımla derecesi bir basamak yükseltilir ve kendisinden bir günah silinir. Mescide girdiğinde ise namaz kendisini orada tuttuğu sürece namazda sayılır. Melekler de...»
أَحَدِكُمْ مَا دَامَ فِي مَجْلِسِهِ الَّذِي صَلَّى فِيهِ يَقُولُونَ اللَّهُمَّ ارْحَمْهُ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ اللَّهُمَّ تُبْ عَلَيْهِ مَا لَمْ يُؤْذِ فِيهِ مَا لَمْ يُحْدِثْ فِيهِ (. فِي رِوَايَةٍ: مَا يُحْدِثُ؟ قَالَ:) يَفْسُو أَوْ يَضْرِطُ (. وَقَالَ حَكِيمُ بْنُ زُرَيْقٍ: قِيلَ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَحُضُورُ الْجِنَازَةِ أَحَبُّ إِلَيْكَ أَمِ الْجُلُوسُ فِي الْمَسْجِدِ؟ فَقَالَ: مَنْ صَلَّى عَلَى جِنَازَةٍ فَلَهُ قِيرَاطٌ، وَمَنْ شَهِدَ دَفْنَهَا فَلَهُ قِيرَاطَانِ، وَالْجُلُوسُ فِي الْمَسْجِدِ أَحَبُّ إِلَيَّ، لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ تَقُولُ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ اللَّهُمَّ ارْحَمْهُ اللَّهُمَّ تُبْ عَلَيْهِ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُمَيْرٍ صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (كُونُوا فِي الدُّنْيَا أَضْيَافًا وَاتَّخِذُوا الْمَسَاجِدَ بُيُوتًا وَعَوِّدُوا قُلُوبَكُمُ الرِّقَّةَ وَأَكْثِرُوا التَّفَكُّرَ وَالْبُكَاءَ وَلَا تَخْتَلِفْ بِكُمُ الْأَهْوَاءُ. تَبْنُونَ مَا لَا تَسْكُنُونَ وَتَجْمَعُونَ مَا لَا تَأْكُلُونَ وَتُؤَمِّلُونَ مَا لَا تُدْرِكُونَ (. وَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ لِابْنِهِ: لِيَكُنِ الْمَسْجِدُ بَيْتَكَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (إِنَّ الْمَسَاجِدَ بُيُوتُ الْمُتَّقِينَ وَمَنْ كَانَتِ الْمَسَاجِدُ بَيْتَهُ ضَمِنَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ الرَّوْحَ وَالرَّاحَةَ وَالْجَوَازَ عَلَى الصِّرَاطِ). وَكَتَبَ أَبُو صَادِقٍ الْأَزْدِيُّ إِلَى شُعَيْبِ بْنِ الْحَبْحَابِ: أَنْ عَلَيْكَ بِالْمَسَاجِدِ فَالْزَمْهَا، فَإِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّهَا كَانَتْ مَجَالِسَ الْأَنْبِيَاءِ. وَقَالَ أَبُو إِدْرِيسَ الْخَوْلَانِيُّ: الْمَسَاجِدُ مَجَالِسُ الْكِرَامِ مِنَ النَّاسِ. وَقَالَ مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ: بَلَغَنِي أَنَّ اللَّهَ ﵎ يَقُولُ: (إِنِّي أَهُمُّ بِعَذَابِ عِبَادِي فَأَنْظُرُ إِلَى عُمَّارِ الْمَسَاجِدِ وَجُلَسَاءِ الْقُرْآنِ وَوِلْدَانِ الْإِسْلَامِ فَيَسْكُنُ غَضَبِي). وَرُوِيَ عَنْهُ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: (سَيَكُونُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ رِجَالٌ يَأْتُونَ الْمَسَاجِدَ فَيَقْعُدُونَ فِيهَا حِلَقًا حِلَقًا ذِكْرُهُمُ الدُّنْيَا وَحُبُّهَا فَلَا تُجَالِسُوهُمْ فَلَيْسَ لِلَّهِ بِهِمْ حَاجَةٌ). وَقَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ: مَنْ جَلَسَ فِي مَسْجِدٍ فَإِنَّمَا يُجَالِسُ رَبَّهُ، فَمَا حَقُّهُ أَنْ يَقُولَ إِلَّا خَيْرًا. وَقَدْ مَضَى مِنْ تَعْظِيمِ الْمَسَاجِدِ وَحُرْمَتِهَا مَا فِيهِ كِفَايَةٌ. وَقَدْ جَمَعَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي ذَلِكَ خَمْسَ عَشْرَةَ خَصْلَةً، فَقَالَ: مِنْ حُرْمَةِ الْمَسْجِدِ أَنْ يُسَلِّمَ وَقْتَ الدُّخُولِ إِنْ كَانَ الْقَوْمُ جُلُوسًا، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي الْمَسْجِدِ أَحَدٌ قَالَ: السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، وَأَنْ يَرْكَعَ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ يَجْلِسَ، وَأَلَّا يَشْتَرِيَ فِيهِ وَلَا يَبِيعَ، وَلَا يَسُلَّ فِيهِ سَهْمًا وَلَا سَيْفًا، وَلَا يَطْلُبَ فِيهِ ضالة، ولا يرفع فيه صوتا
...namaz kıldığı yerinde kaldığı müddetçe sizden birine şöyle dua ederler: «Allahım, ona merhamet et! Allahım, onu bağışla! Allahım, onun tövbesini kabul et!» Bu durum, orada birine eziyet etmediği ve abdestini bozmadığı sürece devam eder.» Bir rivayette: “Abdestini bozması nedir?” [diye sorulmuş], o da: «Sesli veya sessiz yellenmesidir» buyurmuştur. Hakîm b. Züreyk şöyle demiştir: Saîd b. el-Müseyyeb’e: “Cenazeye katılmak mı sana daha sevimlidir, yoksa mescitte oturmak mı?” diye soruldu. O da şöyle dedi: “Kim bir cenaze namazı kılarsa ona bir kırat, kim de defnine şahit olursa ona iki kırat vardır. Ancak mescitte oturmak bana daha sevimlidir; çünkü melekler: «Allahım, onu bağışla! Allahım, ona merhamet et! Allahım, onun tövbesini kabul et!» derler.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabından Hakem b. Umeyr’den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Dünyada misafir gibi olun; mescitleri ev edinin; kalplerinizi yumuşaklığa alıştırın; tefekkürü ve ağlamayı çoğaltın; heva ve hevesleriniz sizi ayrılığa düşürmesin. Oturmayacağınız binalar inşa ediyor, yemeyeceğiniz şeyleri topluyor ve kavuşamayacağınız şeyleri arzuluyorsunuz.» Ebû’d-Derdâ [radıyallâhu anh] oğluna şöyle demiştir: “Mescit senin evin olsun; zira ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu işittim: «Mescitler takva sahiplerinin evleridir. Mescitler kimin evi olursa, Allah Teâlâ onun için esenliği, rahmeti ve sırat üzerinden geçmeyi teminat altına alır.»” Ebû Sâdık el-Ezdî, Şuayb b. el-Habhâb’a [mektubunda] şöyle yazmıştır: “Mescitlere devam et, onlardan ayrılma; zira bana onların peygamberlerin meclisleri olduğu haberi ulaştı.” Ebû İdrîs el-Havlânî şöyle demiştir: “Mescitler, insanların kerem sahibi olanlarının meclisleridir.” Mâlik b. Dînâr şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Allah [Celle Celâluhû] şöyle buyurmaktadır: “Kullarıma azap etmeyi kastettiğimde mescitleri imar edenlere, Kur’an meclisinde oturanlara ve İslam’ın çocuklarına bakar, böylece gazabım sakinleşir.” Ondan [aleyhisselâm] şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Ahir zamanda birtakım adamlar olacak; mescitlere gelip oralarda halka halka oturacaklar. Konuştukları şey dünya ve onun sevgisi olacaktır. Onlarla birlikte oturmayın; zira Allah’ın onlara hiçbir ihtiyacı yoktur.» İbnü’l-Müseyyeb şöyle demiştir: “Kim bir mescitte oturursa, o ancak Rabbiyle birlikte oturmuş olur. Dolayısıyla hayırdan başka bir şey söylememesi onun üzerine düşen bir haktır.” Mescitlerin tazimi ve hürmeti konusunda daha önce yeterli miktarda açıklama geçmişti. Bazı ilim adamları bu hususta on beş haslet derlemiş ve şöyle demiştir: Mescidin hürmetinden olan şeyler şunlardır: İçeri girerken şayet insanlar oturuyorsa selam vermek, mescitte kimse yoksa “es-Selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâhi’s-sâlihîn” (Bize ve Allah’ın salih kullarına selam olsun) demek; oturmadan önce iki rekat namaz kılmak; içinde alım satım yapmamak; içinde ok veya kılıç çekmemek; içinde kayıp eşya aramamaktır...
بِغَيْرِ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا يَتَكَلَّمَ فِيهِ بِأَحَادِيثِ الدُّنْيَا، وَلَا يَتَخَطَّى رِقَابَ النَّاسِ، وَلَا يُنَازِعَ فِي الْمَكَانِ، وَلَا يُضَيِّقَ عَلَى أَحَدٍ فِي الصَّفِّ، وَلَا يَمُرَّ بَيْنَ يَدَيْ مُصَلٍّ، وَلَا يَبْصُقَ، وَلَا يَتَنَخَّمَ، وَلَا يَتَمَخَّطَ فِيهِ، وَلَا يُفَرْقِعَ أَصَابِعَهُ، وَلَا يَعْبَثَ بِشَيْءٍ مِنْ جَسَدِهِ، وَأَنْ يُنَزَّهَ عَنِ النَّجَاسَاتِ وَالصِّبْيَانِ وَالْمَجَانِينِ، وَإِقَامَةِ الْحُدُودِ، وَأَنْ يُكْثِرَ ذِكْرَ اللَّهِ تَعَالَى وَلَا يَغْفُلَ عَنْهُ. فَإِذَا فَعَلَ هَذِهِ الْخِصَالَ فَقَدْ أَدَّى حَقَّ الْمَسْجِدِ، وَكَانَ الْمَسْجِدُ حِرْزًا لَهُ وَحِصْنًا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ. وَفِي الْخَبَرِ (أَنَّ مَسْجِدًا ارْتَفَعَ بِأَهْلِهِ إِلَى السَّمَاءِ يَشْكُوهُمْ إِلَى اللَّهِ لِمَا يَتَحَدَّثُونَ فِيهِ مِنْ أَحَادِيثِ الدُّنْيَا). وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مِنِ اقْتِرَابِ السَّاعَةِ أَنْ يُرَى الْهِلَالُ قَبَلًا فَيُقَالُ لِلَيْلَتَيْنِ وَأَنْ تُتَّخَذَ الْمَسَاجِدُ طُرُقًا وَأَنْ يَظْهَرَ مَوْتُ الْفَجْأَةِ). هَذَا يَرْوِيهِ عَبْدُ الْكَبِيرِ بْنُ الْمُعَافَى عَنْ شَرِيكٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ ذَرِيحٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ أَنَسٍ. وَغَيْرُهُ يَرْوِيهِ عَنِ الشَّعْبِيِّ مُرْسَلًا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: عَبْدُ الْكَبِيرِ بْنُ مُعَافَى ثِقَةٌ كَانَ يُعَدُّ مِنَ الْأَبْدَالِ. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (من مر في شي مِنْ مَسَاجِدِنَا أَوْ أَسْوَاقِنَا بِنَبْلٍ فَلْيَأْخُذْ عَلَى نِصَالِهَا لَا يَعْقِرُ بِكَفِّهِ مُسْلِمًا). وَخَرَّجَ مُسْلِمٌ عن أنس قال قال وسول اللَّهِ ﷺ: (الْبُزَاقُ فِي الْمَسْجِدِ خَطِيئَةٌ وَكَفَّارَتُهَا دَفْنُهَا). وَعَنْ أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (عُرِضَتْ عَلَيَّ أَعْمَالُ أُمَّتِي حَسَنُهَا وَسَيِّئُهَا فَوَجَدْتُ فِي مَحَاسِنِ أَعْمَالِهَا الْأَذَى يُمَاطُ عَنِ الطَّرِيقِ وَوَجَدْتُ فِي مَسَاوِي أَعْمَالِهَا النُّخَاعَةَ تَكُونُ فِي الْمَسْجِدِ لَا تُدْفَنُ (. وَخَرَّجَ أَبُو دَاوُدَ عَنِ الْفَرَجِ بْنِ فَضَالَةَ عَنْ أَبِي سَعْدٍ الْحِمْيَرِيِّ قَالَ: رَأَيْتُ وَاثِلَةَ بْنَ الْأَسْقَعِ فِي مَسْجِدِ دِمَشْقَ بَصَقَ عَلَى الْحَصِيرِ ثُمَّ مَسَحَهُ بِرِجْلِهِ، فَقِيلَ لَهُ: لِمَ فَعَلْتَ هَذَا؟ قَالَ: لِأَنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَفْعَلُهُ. فَرَجُ بْنُ فَضَالَةَ ضَعِيفٌ، وَأَيْضًا فَلَمْ يَكُنْ فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حُصْرٌ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى
...Yüce Allah'ı anmanın dışında [bir şeyle meşgul olmaması], orada dünya lakırdıları konuşmaması, insanların omuzlarından atlamaması, yer kavgası yapmaması, safta kimseyi sıkıştırmaması, namaz kılanın önünden geçmemesi, mescidin içine tükürmemesi, balgam veya sümük çıkarmaması, parmaklarını çıtlatmaması, bedeninin herhangi bir yeriyle oynamaması; [mescidin] pisliklerden, çocuklardan, akıl hastalarından ve had cezalarının uygulanmasından uzak tutulması; Yüce Allah'ı çokça zikredip O'ndan gafil olmamasıdır. [Kişi] bu hasletleri yerine getirdiğinde mescidin hakkını eda etmiş olur; mescit de onun için kovulmuş şeytana karşı bir sığınak ve bir kale olur. Bir haberde şöyle gelmiştir: «Mescit, içerisinde dünya kelamı konuşulması sebebiyle cemaatini Allah'a şikâyet etmek üzere göğe yükseldi.» Dârekutnî'nin Âmir eş-Şa'bî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kıyametin yaklaşmasının alametlerindendir: Hilalin [doğduğu anda] hemen görülüp 'iki geceliktir' denilmesi, mescitlerin yol edinilmesi ve ansızın gelen ölümün yaygınlaşması.» Bunu Abdülkebîr b. el-Muâfâ, Şerîk'ten, o Abbâs b. Zerîh'ten, o eş-Şa'bî'den, o da Enes'ten rivayet etmektedir. Başkaları ise bunu eş-Şa'bî'den mürsel olarak rivayet etmiştir; en doğrusunu Allah bilir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: "Abdülkebîr b. Muâfâ sika (güvenilir) biridir, ebdâlden sayılırdı." Buhârî'de Ebû Mûsâ'dan gelen rivayette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim mescitlerimizden veya çarşılarımızdan birine elinde oklarla uğrarsa, avucuyla bir Müslümanı yaralamamak için okların temrenlerini tutsun.» Müslim'in Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Mescitte tükürmek bir günahtır, kefareti ise onu gömmektir.» Ebû Zer'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ümmetimin iyi ve kötü bütün amelleri bana arz edildi. İyi amelleri arasında yoldan eziyet veren şeyin kaldırılmasını buldum; kötü amelleri arasında ise mescitte bulunup gömülmeyen balgamı gördüm.» Ebû Dâvûd'un el-Ferec b. Fedâle'den, onun da Ebû Sa'd el-Hımyerî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Dımaşk Mescidi'nde Vâsile b. el-Eskâ'ı gördüm; hasırın üzerine tükürdü, sonra da ayağıyla onu sildi. Kendisine: "Bunu niçin yaptın?" denilince: "Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in böyle yaptığını gördüm" dedi. Ferec b. Fedâle zayıftır; ayrıca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinde hasır yoktu. Sahih olan şudur ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem
اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّمَا بَصَقَ عَلَى الْأَرْضِ وَدَلَكَهُ بِنَعْلِهِ الْيُسْرَى، وَلَعَلَّ وَاثِلَةَ إِنَّمَا أَرَادَ هَذَا فَحَمَلَ الْحَصِيرَ عَلَيْهِ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- لَمَّا قَالَ تَعَالَى:" رِجالٌ" وَخَصَّهُمْ بِالذِّكْرِ دَلَّ عَلَى أَنَّ النِّسَاءَ لَا حَظَّ لَهُنَّ فِي الْمَسَاجِدِ، إِذْ لَا جُمُعَةَ عَلَيْهِنَّ وَلَا جَمَاعَةَ، وَأَنَّ صَلَاتَهُنَّ فِي بُيُوتِهِنَّ أَفْضَلُ. رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (صَلَاةُ الْمَرْأَةِ فِي بَيْتِهَا أَفْضَلُ مِنْ صَلَاتِهَا فِي حُجْرَتِهَا وَصَلَاتُهَا فِي مَخْدَعِهَا أَفْضَلُ مِنْ صَلَاتِهَا في بيتها). السابعة عشرة- قوله تعالى:" لَا تُلْهِيهِمْ" أَيْ لَا تَشْغَلُهُمْ. (تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ) خَصَّ التِّجَارَةَ بِالذِّكْرِ لأنها أعظم ما يشتغل به الْإِنْسَانُ عَنِ الصَّلَاةِ. فَإِنْ قِيلَ: فَلِمَ كُرِّرَ ذِكْرُ الْبَيْعِ وَالتِّجَارَةُ تَشْمَلُهُ؟ قِيلَ لَهُ: أَرَادَ بالتجارة الشراء لقوله:" ولا بيع". نظيره قول تَعَالَى:" وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها" [الجمعة: ١١] قَالَهُ الْوَاقِدِيُّ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: التُّجَّارُ هُمُ الْجُلَّابُ الْمُسَافِرُونَ، وَالْبَاعَةُ هُمُ الْمُقِيمُونَ. (عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ) اخْتُلِفَ فِي تَأْوِيلِهِ، فَقَالَ عَطَاءٌ: يَعْنِي حُضُورَ الصلاة، وقال ابْنُ عَبَّاسٍ، وَقَالَ: الْمَكْتُوبَةُ. وَقِيلَ: عَنِ الْأَذَانِ، ذَكَرَهُ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ. وَقِيلَ: عَنْ ذِكْرِهِ بِأَسْمَائِهِ الْحُسْنَى، أَيْ يُوَحِّدُونَهُ وَيُمَجِّدُونَهُ. وَالْآيَةُ نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْأَسْوَاقِ، قَالَهُ ابْنُ عُمَرَ. قَالَ سَالِمٌ: جَازَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بِالسُّوقِ وَقَدْ أَغْلَقُوا حَوَانِيتَهُمْ وَقَامُوا لِيُصَلُّوا فِي جَمَاعَةٍ فَقَالَ: فِيهِمْ نَزَلَتْ:" رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ" الْآيَةَ. وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (هُمُ الَّذِينَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ). وَقِيلَ: إِنَّ رَجُلَيْنِ كَانَا فِي عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ، أَحَدُهُمَا بَيَّاعًا فَإِذَا سَمِعَ النِّدَاءَ بِالصَّلَاةِ فَإِنْ كَانَ الْمِيزَانُ بِيَدِهِ طَرَحَهُ وَلَا يَضَعُهُ وَضْعًا، وَإِنْ كَانَ بِالْأَرْضِ لَمْ يَرْفَعْهُ. وَكَانَ الْآخَرُ قَيْنًا يَعْمَلُ السُّيُوفَ لِلتِّجَارَةِ، فَكَانَ إِذَا كَانَتْ مِطْرَقَتُهُ عَلَى السِّنْدَانِ أَبْقَاهَا مَوْضُوعَةً، وَإِنْ كَانَ قَدْ رَفَعَهَا أَلْقَاهَا مِنْ وَرَاءِ ظَهْرِهِ إِذَا سَمِعَ الْأَذَانَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا ثَنَاءً عَلَيْهِمَا وَعَلَى كُلِّ من افتدى بهما.
...[Allah ona salât ve selâm eylesin] sadece yere tükürmüş ve sol ayakkabısıyla onu ovmuştur. Muhtemelen Vâsile de bunu kastederek hasırı da bu hükme dahil etmiştir. On Altıncı Mesele: Yüce Allah: { رِجَالٌ } “Nice adamlar” buyurup özellikle erkekleri zikredince bu durum, kadınların mescitlerde [erkekler gibi] bir paylarının bulunmadığına delalet etmiştir; çünkü onlara ne cuma ne de cemaat [namazı] farzdır ve namazlarını evlerinde kılmaları daha faziletlidir. Ebû Dâvûd'un Abdullah [b. Mes'ûd]'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: « صَلَاةُ الْمَرْأَةِ فِي بَيْتِهَا أَفْضَلُ مِنْ صَلَاتِهَا فِي حُجْرَتِهَا وَصَلَاتُهَا فِي مَخْدَعِهَا أَفْضَلُ مِنْ صَلَاتِهَا فِي بَيْتِهَا » «Kadının evinde kıldığı namaz, [avluya bakan] odasında kıldığı namazdan daha faziletlidir; özel/küçük odasında kıldığı namaz da evinde kıldığı namazdan daha faziletlidir.» On Yedinci Mesele: Yüce Allah'ın: { لَا تُلْهِيهِمْ } buyruğu; yani onları alıkoymaz, meşgul etmez [demektir]. { تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “[Kendilerini] ne bir ticaretin ne de bir alışverişin Allah'ı anmaktan [alıkoymadığı]...” Burada ticaret özellikle zikredilmiştir; çünkü insanın namazdan alıkonulmasında en büyük meşguliyet odur. Şayet: “Ticaret satışı (bey'i) da kapsadığı halde satış niçin tekrar zikredilmiştir?” denilirse, ona şöyle cevap verilir: “{ وَلَا بَيْعٌ } (ne de bir alışveriş/satış)” buyruğundan ötürü ticaret ile 'satın alma' kastedilmiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bunun benzeridir: { وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا } “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman oraya yönelip dağıldılar...” (Cum'a 62/11) Bunu el-Vâkıdî söylemiştir. el-Kelbî ise şöyle demiştir: “Tüccarlar, [malı getiren] yolcu tüccarlardır; satıcılar ise yerleşik esnaftır.” { عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Allah'ı anmaktan” ifadesinin tevilinde ihtilaf edilmiştir: Atâ: “Yani namaza katılmaktan” demiştir; İbn Abbâs da böyle demiş ve: “Farz namazdır” diye eklemiştir. Yahyâ b. Sellâm'ın belirttiğine göre: “Ezandan [alıkoymaz]” denilmiştir. “O'nu güzel isimleriyle anmaktan; yani O'nu birleyip yüceltmekten” [alıkoymaz] de denilmiştir. Bu ayet çarşı/pazar halkı hakkında inmiştir; bunu İbn Ömer söylemiştir. Sâlim şöyle anlatır: Abdullah b. Ömer çarşıya uğramıştı; çarşı halkı dükkânlarını kapatmış ve cemaatle namaz kılmak üzere kalkmışlardı. Bunun üzerine o: “Şu ayet onlar hakkında indi: { رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ } ‘Nice adamlar ki onları ne ticaret ne de alışveriş alıkoyar...’” dedi. Ebû Hureyre, Hz. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayetle şöyle demiştir: « هُمُ الَّذِينَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ » «Onlar, Allah'ın lütfundan aramak üzere yeryüzünde dolaşan kimselerdir.» Şöyle de rivayet edilmiştir: Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) döneminde iki adam vardı; bunlardan biri satıcıydı, namaz çağrısını işittiğinde terazi elindeyse onu hemen yere bırakır, yavaşça koymakla vakit kaybetmezdi; şayet terazi yerde ise onu kaldırmazdı. Diğeri ise ticaret için kılıç yapan bir demirciydi; ezanı işittiğinde çekici örsün üzerindeyse onu öylece bırakır, şayet havaya kaldırmışsa arkasına fırlatırdı. Bunun üzerine Allah Teâlâ, hem bu ikisini hem de onlara uyan herkesi övmek üzere bu [ayeti] indirmiştir.
الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِقامِ الصَّلاةِ) هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ:" عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ" غَيْرُ الصَّلَاةِ، لِأَنَّهُ يَكُونُ تَكْرَارًا. يُقَالُ: أَقَامَ الصَّلَاةَ إِقَامَةً، وَالْأَصْلُ إِقْوَامًا فَقُلِبَتْ حَرَكَةُ الْوَاوِ عَلَى الْقَافِ فَانْقَلَبَتِ الْوَاوُ أَلِفًا وَبَعْدَهَا أَلِفٌ سَاكِنَةٌ فَحُذِفَتْ إِحْدَاهُمَا، وَأُثْبِتَتِ الْهَاءُ لِئَلَّا تَحْذِفَهَا فَتُجْحِفَ، فَلَمَّا أُضِيفَتْ قَامَ الْمُضَافُ مَقَامَ الْهَاءِ فَجَازَ حَذْفُهَا، وَإِنْ لَمْ تُضَفْ لَمْ يَجُزْ حَذْفُهَا، أَلَا تَرَى أَنَّكَ تَقُولُ: وَعَدَ عِدَةً، وَوَزَنَ زِنَةً، فَلَا يَجُوزُ حَذْفُ الْهَاءِ، لِأَنَّكَ قَدْ حَذَفْتَ وَاوًا، لِأَنَّ الْأَصْلَ وَعَدَ وِعْدَةً، وَوَزَنَ وِزْنَةً، فَإِنْ أَضَفْتَ حُذِفَتِ الْهَاءُ، وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:
On Sekizinci Mesele: Yüce Allah'ın: (وَإِقامِ الصَّلاةِ) “ve namazı kılmaktan” buyruğudur. Bu, “عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ” (Allah'ı anmaktan) sözüyle kastedilenin namaz dışında bir şey olduğuna delalet eder; çünkü aksi halde tekrar olurdu. “Ekâme's-salâte ikâmeten” denilir. Aslı “ikvâmen”dir; vâv'ın harekesi kāf'a aktarılmış, böylece vâv elife dönüşmüştür, ardından da sakin bir elif gelmiştir. Bu iki eliften biri hazfedilmiş ve kelimeyi [tamamen] eksiltip zedelememek için hâ harfi getirilmiştir. İzafet yapıldığında (tamlanan eklendiğinde), muzâfun ileyh hâ'nın yerine geçmiş ve bu sebeple onun hazfedilmesi caiz olmuştur; izafet yapılmadığında ise hazfi caiz değildir. Görmez misin ki: “Va'ade 'ıdeten” ve “vezene zineten” dersin, burada hâ'nın hazfi caiz olmaz; çünkü zaten bir vâv hazfetmişsindir; zira aslı “va'ade vi'deten” ve “vezene vizneten” şeklindedir. Şayet izafet yaparsan hâ hazfedilir; el-Ferrâ şu beyti okumuştur:
إِنَّ الْخَلِيطَ أَجَدُّوا الْبَيْنَ فَانْجَرَدُوا ... وَأَخْلَفُوكَ عِدَ الْأَمْرِ الَّذِي وَعَدُوا
Şüphesiz dostlar ayrılığı kesinleştirdiler ve çekip gittiler / Ve sana vaat ettikleri işin sözünü yerine getirmediler
يُرِيدُ عِدَةَ، فَحَذَفَ الْهَاءَ لَمَّا أَضَافَ. وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (يَأْتِي اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِمَسَاجِدِ الدُّنْيَا كَأَنَّهَا نُجُبٌ بِيضٌ قَوَائِمُهَا مِنَ الْعَنْبَرِ وَأَعْنَاقُهَا مِنَ الزَّعْفَرَانِ وَرُءُوسُهَا مِنَ الْمِسْكِ وَأَزِمَّتُهَا مِنَ الزَّبَرْجَدِ الْأَخْضَرِ وَقُوَّامُهَا وَالْمُؤَذِّنُونَ فِيهَا يَقُودُونَهَا وَأَئِمَّتُهَا يَسُوقُونَهَا وَعُمَّارُهَا مُتَعَلِّقُونَ بِهَا فَتَجُوزُ عَرَصَاتِ الْقِيَامَةِ كَالْبَرْقِ الْخَاطِفِ فَيَقُولُ أَهْلُ الْمَوْقِفِ هَؤُلَاءِ مَلَائِكَةٌ مُقَرَّبُونَ أَوْ أَنْبِيَاءُ مُرْسَلُونَ فَيُنَادَى مَا هَؤُلَاءِ بِمَلَائِكَةٍ وَلَا أَنْبِيَاءَ وَلَكِنَّهُمْ أَهْلُ الْمَسَاجِدِ وَالْمُحَافِظُونَ عَلَى الصَّلَوَاتِ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ (. وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا يَبْقَى مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَّا اسْمُهُ، وَلَا مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا رَسْمُهُ، يُعَمِّرُونَ مَسَاجِدَهُمْ وَهِيَ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ خَرَابٌ، شَرُّ أَهْلِ ذَلِكَ الزَّمَنِ عُلَمَاؤُهُمْ، مِنْهُمْ تَخْرُجُ الْفِتْنَةُ وَإِلَيْهِمْ تَعُودُ، يَعْنِي أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ وَلَا يَعْمَلُونَ بِوَاجِبَاتِ مَا عَلِمُوا. التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِيتاءِ الزَّكاةِ) قِيلَ: الزَّكَاةُ الْمَفْرُوضَةُ، قَالَهُ الْحَسَنُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الزَّكَاةُ هُنَا طَاعَةُ اللَّهِ تَعَالَى وَالْإِخْلَاصُ، إِذْ لَيْسَ لِكُلِّ مُؤْمِنٍ مَالٌ. (يَخافُونَ يَوْماً) يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ. (تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ) يَعْنِي مِنْ هَوْلِهِ وَحَذَرِ الْهَلَاكِ. وَالتَّقَلُّبُ التَّحَوُّلُ، وَالْمُرَادُ قُلُوبُ الْكُفَّارِ وَأَبْصَارُهُمْ. فَتَقَلُّبُ الْقُلُوبِ انْتِزَاعُهَا مِنْ أَمَاكِنِهَا إِلَى الْحَنَاجِرِ، فَلَا هِيَ تَرْجِعُ إلى أماكنها ولاهي تَخْرُجُ. وَأَمَّا تَقَلُّبُ الْأَبْصَارِ فَالزَّرَقُ بَعْدَ الْكَحَلِ وَالْعَمَى بَعْدَ الْبَصَرِ. وَقِيلَ: تَتَقَلَّبُ الْقُلُوبُ بَيْنَ الطَّمَعِ فِي النَّجَاةِ وَالْخَوْفِ مِنَ
“'Idete”yi kastetmektedir; izafet yapınca hâ'yı hazfetmiştir. Enes'in hadisinden rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: (يَأْتِي اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِمَسَاجِدِ الدُّنْيَا كَأَنَّهَا نُجُبٌ بِيضٌ قَوَائِمُهَا مِنَ الْعَنْبَرِ وَأَعْنَاقُهَا مِنَ الزَّعْفَرَانِ وَرُءُوسُهَا مِنَ الْمِسْكِ وَأَزِمَّتُهَا مِنَ الزَّبَرْجَدِ الْأَخْضَرِ وَقُوَّامُهَا وَالْمُؤَذِّنُونَ فِيهَا يَقُودُونَهَا وَأَئِمَّتُهَا يَسُوقُونَهَا وَعُمَّارُهَا مُتَعَلِّقُونَ بِهَا فَتَجُوزُ عَرَصَاتِ الْقِيَامَةِ كَالْبَرْقِ الْخَاطِفِ فَيَقُولُ أَهْلُ الْمَوْقِفِ هَؤُلَاءِ مَلَائِكَةٌ مُقَرَّبُونَ أَوْ أَنْبِيَاءُ مُرْسَلُونَ فَيُنَادَى مَا هَؤُلَاءِ بِمَلَائِكَةٍ وَلَا أَنْبِيَاءَ وَلَكِنَّهُمْ أَهْلُ الْمَسَاجِدِ وَالْمُحَافِظُونَ عَلَى الصَّلَوَاتِ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ) “Allah kıyamet gününde dünya mescitlerini, ayakları amberden, boyunları safrandan, başları miskten, yularları yeşil zebercedden beyaz soylu develer gibi getirir; onların kayyımları ve müezzinleri onları çeker, imamları onları sürer, mescitleri imar eden cemaat ise onlara tutunmuştur. Kıyamet meydanlarını çakan şimşek gibi geçerler. Mahşer halkı: 'Bunlar mukarreb melekler mi yoksa gönderilmiş peygamberler mi?' der. Bunun üzerine şöyle nida edilir: 'Bunlar ne meleklerdir ne de peygamberler; bilakis bunlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden mescit ehli olan ve namazları koruyan kimselerdir.'” Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “İnsanlar üzerine öyle bir zaman gelecek ki İslâm'ın sadece ismi, Kur'an'ın da sadece resmi kalacaktır. Mescitlerini imar ederler ama oralar Allah'ın zikrinden haraptır. O zamanın en şerli insanları âlimleridir; fitne onlardan çıkar ve yine onlara döner.” Yani bildikleri şeylerin gerekleriyle amel etmezler. On Dokuzuncu Mesele: Yüce Allah'ın: (وَإِيتاءِ الزَّكاةِ) “ve zekâtı vermekten” buyruğudur. Denildi ki: Bu farz olan zekâttır; bunu el-Hasan söylemiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Buradaki zekât, Allah Teâlâ'ya itaat ve ihlastır; çünkü her müminin malı yoktur. (يَخافُونَ يَوْماً) “Bir günden korkarlar ki” yani kıyamet gününden. (تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ) “onda kalpler ve gözler evrilip çevrilir” yani onun dehşetinden ve helak olma korkusundan. Tekallüb (تَقَلُّب), tahavvül (dönüşüm/altüst oluş) demektir; kastedilen ise kâfirlerin kalpleri ve gözleridir. Kalplerin tekallübü, yerlerinden sökülüp gırtlaklara dayanmasıdır; artık ne yerlerine dönerler ne de dışarı çıkarlar. Gözlerin tekallübü ise sürmelilikten sonra gövermesi (körleşmesi) ve görmeden sonra âmâ olmasıdır. Denildi ki: Kalpler kurtuluş ümidi ile helak olma korkusu arasında gider gelir;
الْهَلَاكِ، وَالْأَبْصَارُ تَنْظُرُ مِنْ أَيِّ نَاحِيَةٍ يُعْطَوْنَ كُتُبَهُمْ، وَإِلَى أَيِّ نَاحِيَةٍ يُؤْخَذُ بِهِمْ. وَقِيلَ: إِنَّ قُلُوبَ الشَّاكِّينَ تَتَحَوَّلُ عَمَّا كَانَتْ عَلَيْهِ مِنَ الشَّكِّ، وَكَذَلِكَ أَبْصَارُهُمْ لِرُؤْيَتِهِمُ الْيَقِينَ، وَذَلِكَ مثل قول تَعَالَى:" فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ" [ق: ٢٢] فَمَا كَانَ يَرَاهُ فِي الدُّنْيَا غَيًّا يَرَاهُ رُشْدًا، إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ لَا يَنْفَعُهُمْ فِي الْآخِرَةِ. وَقِيلَ: تُقَلَّبُ عَلَى جَمْرِ جَهَنَّمَ كَقَوْلِهِ تعالى:" يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ" [الأحزاب: ٦٦]،" وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ" [الانعام: ١١٠]. فِي قَوْلِ مَنْ جَعَلَ الْمَعْنَى تَقَلُّبَهَا عَلَى لَهَبِ النَّارِ. وَقِيلَ: تُقَلَّبُ بِأَنْ تَلْفَحَهَا النَّارُ مَرَّةً وَتُنْضِجَهَا مَرَّةً. وَقِيلَ: إِنَّ تَقَلُّبَ الْقُلُوبِ وَجِيبُهَا، وَتَقَلُّبُ الْأَبْصَارِ النَّظَرُ بِهَا إِلَى نَوَاحِي الْأَهْوَالِ. (لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا) فَذَكَرَ الْجَزَاءَ عَلَى الْحَسَنَاتِ، وَلَمْ يَذْكُرِ الْجَزَاءَ عَلَى السَّيِّئَاتِ وَإِنْ كَانَ يُجَازِي عَلَيْهَا لِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ تَرْغِيبٌ، فَاقْتَصَرَ عَلَى ذِكْرِ الرَّغْبَةِ. الثَّانِي- أَنَّهُ فِي صِفَةِ قَوْمٍ لَا تَكُونُ مِنْهُمُ الْكَبَائِرُ، فَكَانَتْ صَغَائِرُهُمْ مَغْفُورَةً. (وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ) يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- مَا يُضَاعِفُهُ مِنَ الْحَسَنَةِ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا. الثَّانِي- مَا يَتَفَضَّلُ بِهِ مِنْ غَيْرِ جَزَاءٍ. (وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ) أَيْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُحَاسِبَهُ عَلَى مَا أَعْطَاهُ، إِذْ لَا نِهَايَةَ لِعَطَائِهِ. وَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِبِنَاءِ مَسْجِدِ قُبَاءَ، فَحَضَرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَدْ أَفْلَحَ مَنْ بَنَى المساجد؟ قال: (نعم يا بن رَوَاحَةَ) قَالَ: وَصَلَّى فِيهَا قَائِمًا وَقَاعِدًا؟ قَالَ: (نعم يا بن رَوَاحَةَ) قَالَ: وَلَمْ يَبِتْ لِلَّهِ إِلَّا سَاجِدًا؟ قال: (نعم يا ابن رَوَاحَةَ. كُفَّ عَنِ السَّجْعِ فَمَا أُعْطِيَ عَبْدٌ شيئا شَرًّا مِنْ طَلَاقَةٍ فِي لِسَانِهِ)، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ.
gözler de amel defterlerinin hangi taraftan verileceğine ve kendilerinin hangi tarafa götürüleceğine bakar. Denildi ki: Şüphe edenlerin kalpleri vaktiyle içinde bulundukları şüpheden döner; aynı şekilde gözleri de hakkı kesin olarak görmeleri sebebiyle [döner]. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ } [Kāf: 22] “İşte senden perdeni kaldırdık; artık bugün gözün keskindir.” Dünyada sapıklık olarak gördüğü şeyi artık doğru yol olarak görür, ne var ki bu onlara ahirette fayda vermez. Denildi ki: Yüce Allah'ın: { يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ } [el-Ahzâb: 66] “Yüzlerinin ateşte evrilip çevrileceği gün” ve anlamı ateşin alevleri üzerinde tersyüz edilmeleri şeklinde açıklayan kimsenin kavline göre { وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ } [el-En'âm: 110] “Biz onların kalplerini ve gözlerini tersyüz ederiz” buyruklarında olduğu gibi cehennem koru üzerinde evrilip çevrilirler. Denildi ki: Ateşin onları bir defasında yalaması, bir defasında da pişirmesi suretiyle evrilip çevrilirler. Denildi ki: Kalplerin tekallübü çarpıntısıdır, gözlerin tekallübü ise dehşetlerin yönlerine doğru bakmasıdır. (لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا) “Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın diye.” İyiliklerin karşılığını zikretmiş, kötülüklere de ceza verecek olmasına rağmen bunların karşılığını iki sebepten ötürü zikretmemiştir: Birincisi: Bu bir teşviktir, bu yüzden sadece rağbet ettirilen şeyi zikretmekle yetinmiştir. İkincisi: Bu, kendilerinden büyük günahlar sâdır olmayan bir topluluğun niteliğindedir; bu sebeple onların küçük günahları bağışlanmıştır. (وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ) “ve onlara lütfundan artırsın [diye]” ifadesi iki veche muhtemeldir: Birincisi: Bir iyiliği on misliyle katlamasıdır. İkincisi: Bir karşılık olmaksızın lütufta bulunmasıdır. (وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ) “Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır” yani verdiğinden dolayı onu hesaba çekmeksizin; zira O'nun ihsanının sonu yoktur. Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kubâ Mescidi'nin inşa edilmesini emretti; Abdullah b. Revâha geldi ve: 'Ey Allah'ın Rasûlü, mescitleri inşa eden kurtuluşa ermiş midir?' dedi. Peygamber: (نعم يا بن رَوَاحَةَ) “Evet, ey İbn Revâha” buyurdu. O: 'Orada ayakta ve oturarak namaz kılan da mı?' dedi. Peygamber: (نعم يا بن رَوَاحَةَ) “Evet, ey İbn Revâha” buyurdu. O: 'Gecesini Allah için sadece secdede geçiren de mi?' dedi. Peygamber şöyle buyurdu: (نعم يا ابن رَوَاحَةَ. كُفَّ عَنِ السَّجْعِ فَمَا أُعْطِيَ عَبْدٌ شيئا شَرًّا مِنْ طَلَاقَةٍ فِي لِسَانِهِ) “Evet, ey İbn Revâha! Seci yapmayı bırak; zira bir kula dil serbestliğinden (lafazanlıktan) daha şerli bir şey verilmemiştir.” Bunu el-Mâverdî zikretmiştir.
[سورة النور (٢٤): آية ٣٩]
[en-Nûr Suresi (24): Ayet 39]
وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (٣٩)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ } “İnkâr edenlere gelince; onların amelleri ıssız düzlükteki serap gibidir. Susayan kimse onu su sanır; nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz. [Fakat] yanında Allah’ı bulur; O da hesabını tastamam görür. Allah, hesabı pek çabuk görendir.” (39)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ) لَمَّا ضَرَبَ مَثَلَ الْمُؤْمِنِ ضَرَبَ مَثَلَ الْكَافِرِ. قَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي شَيْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ بْنِ عَبْدِ شَمْسٍ، كَانَ يَتَرَهَّبُ مُتَلَمِّسًا لِلدِّينِ، فَلَمَّا خَرَجَ ﷺ كَفَرَ. أَبُو سَهْلٍ: فِي أَهْلِ الْكِتَابِ. الضَّحَّاكُ: فِي أَعْمَالِ الْخَيْرِ لِلْكَافِرِ، كَصِلَةِ الرَّحِمِ وَنَفْعِ الْجِيرَانِ. وَالسَّرَابُ: مَا يُرَى نِصْفَ النَّهَارِ فِي اشْتِدَادِ الْحَرِّ، كَالْمَاءِ فِي الْمَفَاوِزِ يَلْتَصِقُ بِالْأَرْضِ. وَالْآلُ الَّذِي يَكُونُ ضُحًا كَالْمَاءِ إِلَّا أَنَّهُ يَرْتَفِعُ عَنِ الْأَرْضِ حَتَّى يَصِيرَ كَأَنَّهُ بَيْنَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ. وَسُمِّيَ السَّرَابُ سَرَابًا لِأَنَّهُ يَسْرُبُ أَيْ يَجْرِي كَالْمَاءِ. وَيُقَالُ: سَرَبَ الْفَحْلُ أَيْ مَضَى وَسَارَ فِي الْأَرْضِ. وَيُسَمَّى الْآلَ أَيْضًا، وَلَا يَكُونُ إِلَّا فِي الْبَرِّيَّةِ وَالْحَرِّ فَيَغْتَرُّ بِهِ الْعَطْشَانُ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: (وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ) “İnkâr edenlere gelince; onların amelleri ıssız çöldeki serap gibidir” buyruğudur. Müminin örneğini verince kâfirin örneğini de verdi. Mukātil dedi ki: Şeybe b. Rebîa b. Abdişems hakkında indi; o dini arayarak rahiplik hayatı yaşıyordu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ortaya çıkınca inkâr etti. Ebû Sehl: “Ehl-i kitap hakkındadır” demiştir. ed-Dahhâk: “Kâfirin sıla-i rahim yapması ve komşulara faydalı olması gibi hayır amelleri hakkındadır” demiştir. Serâb (السَّرَابُ): Gün ortasında şiddetli sıcakta çöllerde yere yapışık su gibi görünen şeydir. Âl (الْآلُ) ise kuşluk vaktinde olan, yer ile gök arasında imiş gibi yerden yükselmesi haricinde su gibi görünen şeydir. Seraba serap denilmesinin sebebi su gibi akması (yesrubu) nedeniyledir. “Serabe'l-fahlu” denilir ki aygır yürüdü ve yeryüzünde akıp gitti demektir. Buna 'âl' da denir; bu sadece çölde ve sıcakta olur ve susayan kimse buna aldanır. Şair şöyle demiştir:
فَكُنْتُ كَمُهْرِيقِ الَّذِي فِي سِقَائِهِ ... لِرَقْرَاقِ آلٍ فَوْقَ رَابِيَةٍ صَلْدِ
Sert bir tepe üzerindeki dalgalanan serap için / Kırbasındaki suyu döken kimse gibi oldum
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
فَلَمَّا كَفَفْنَا الْحَرْبَ كَانَتْ عُهُودُهُمْ ... كَلَمْعِ سَرَابٍ بِالْفَلَا مُتَأَلِّقِ
Biz savaştan el çekince, onların ahitleri / Çölde parıldayan serabın parıltısı gibi oldu
وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
İmrüülkays da şöyle demiştir:
أَلَمْ أُنْضِ الْمَطِيَّ بِكُلِّ خَرْقٍ ... أَمَقِّ الطُّولِ لَمَّاعِ السَّرَابِ
Her bir engin, alabildiğine uzun, serabı parıldayan çorak arazide binekleri yormadım mı?
وَالْقِيعَةُ جَمْعُ الْقَاعِ، مِثْلَ جِيرَةٍ وَجَارٍ، قَالَهُ الْهَرَوِيُّ وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: قِيعَةٌ وَقَاعٌ وَاحِدٌ، حَكَاهُ النَّحَّاسُ. وَالْقَاعُ مَا انْبَسَطَ مِنَ الْأَرْضِ وَاتَّسَعَ وَلَمْ يَكُنْ فِيهِ نَبْتٌ، وَفِيهِ يَكُونُ السَّرَابُ. وَأَصْلُ الْقَاعِ الْمَوْضِعُ الْمُنْخَفِضُ الَّذِي يَسْتَقِرُّ فِيهِ الْمَاءُ، وَجَمْعُهُ قِيعَانُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالْقَاعُ الْمُسْتَوِي مِنَ الْأَرْضِ، وَالْجَمْعُ أَقْوُعٌ وَأَقْوَاعٌ وَقِيعَانٌ، صَارَتِ الْوَاوُ يَاءً لِكَسْرِ مَا قَبْلَهَا، وَالْقِيعَةُ مِثْلُ الْقَاعِ، وَهُوَ أَيْضًا مِنَ الْوَاوِ. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: هُوَ جَمْعٌ. (يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ) أَيِ الْعَطْشَانُ. (مَاءً) أَيْ يَحْسَبُ السَّرَابَ مَاءً. (حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً) مِمَّا قَدَّرَهُ وَوَجَدَ أَرْضًا لَا مَاءَ فِيهَا. وَهَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِلْكُفَّارِ، يُعَوِّلُونَ عَلَى ثَوَابِ أعمالهم فإذا
Kî'a (الْقِيعَةُ), cîre (جِيرَة) ile câr (جَار) [kelimelerinde] olduğu gibi kā' (الْقَاع) kelimesinin çoğuludur; bunu el-Herevî söylemiştir. Ebû Ubeyde ise: "Kî'a ile kā' birdir (aynı anlama gelir)" demiştir; bunu da en-Nehhâs nakletmiştir. Kā' (el-kā'), yeryüzünün düz, geniş ve üzerinde bitki bulunmayan kısmıdır; serap da orada meydana gelir. Kā' kelimesinin aslı, suyun biriktiği alçak yerdir; çoğulu ise kî'ân (قِيعَان) gelir. el-Cevherî şöyle demiştir: Kā', arazinin düz olan yeridir. Çoğulu; akvu' (أَقْوُع), akvâ' (أَقْوَاع) ve kî'ân (قِيعَان) gelir; [kî'ân kelimesinde] kendisinden önceki harf kesreli olduğu için vâv harfi yâ'ya dönüşmüştür. Kî'a da kā' gibidir ve o da vâv kökündendir. Bazıları da onun çoğul olduğunu söylemektedir. { يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ } “susayan kimsenin sandığı” yani susuzluk çekenin [sandığı], { مَاءً } “su” yani serabı su zannettiği [serap gibidir]. { حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً } “Nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz” yani tahmin ettiği şeylerden [hiçbir şey bulamaz] ve içinde su bulunmayan çıplak bir arazi bulur. Bu, Allah Teâlâ'nın kâfirler için verdiği bir misaldir; onlar amellerinin sevabına bel bağlarlar, fakat
قَدِمُوا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَجَدُوا ثَوَابَ أَعْمَالِهِمْ مُحْبَطَةً بِالْكُفْرِ، أَيْ لَمْ يَجِدُوا شَيْئًا كَمَا لَمْ يَجِدْ صَاحِبُ السَّرَابِ إِلَّا أَرْضًا لَا مَاءَ فِيهَا، فَهُوَ يَهْلِكُ أَوْ يَمُوتُ. (وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ) أَيْ وَجَدَ اللَّهَ بِالْمِرْصَادِ. (فَوَفَّاهُ حِسابَهُ) أَيْ جَزَاءَ عَمَلِهِ. قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
Allah Teâlâ'nın huzuruna vardıklarında, amellerinin sevabının inkâr sebebiyle boşa çıktığını görürler; yani tıpkı serap sahibinin içinde su olmayan bir araziden başka bir şey bulamayıp helak olması veya ölmesi gibi, onlar da hiçbir şey bulamazlar. (وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ) “ancak yanında Allah'ı bulur” yani Allah'ı gözetleyici olarak bulur. (فَوَفَّاهُ حِسابَهُ) “O da onun hesabını tastamam görür” yani amelinin cezasını eksiksiz verir. İmrüülkays şöyle demiştir:
فَوَلَّى مُدْبِرًا يَهْوِي حَثِيثًا ... وَأَيْقَنَ أَنَّهُ لَاقَى الْحِسَابَا
Hızlıca süzülerek arkasını dönüp kaçtı / Ve kesin olarak anladı ki hesaba tosladı
وَقِيلَ: وَجَدَ وَعْدَ اللَّهِ بِالْجَزَاءِ عَلَى عَمَلِهِ. وَقِيلَ: وَجَدَ أَمْرَ اللَّهِ عِنْدَ حَشْرِهِ، والمعنى متقارب. وقرى" بِقِيعَاتٍ". الْمَهْدَوِيُّ: وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْأَلِفُ مُشْبَعَةً مِنْ فَتْحَةِ الْعَيْنِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِثْلَ رَجُلِ عِزْةٍ وَعِزْهَاةٍ، لِلَّذِي لَا يَقْرَبُ النِّسَاءَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ قِيعَةٍ، وَيَكُونَ عَلَى هَذَا بِالتَّاءِ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ. وَرُوِيَ عَنْ نافع وابن جَعْفَرٍ وَشَيْبَةَ" الظَّمَانُ" بِغَيْرِ هَمْزٍ، وَالْمَشْهُورُ عَنْهُمَا الْهَمْزُ، يُقَالُ: ظَمِئَ يَظْمَأُ ظَمَأً فَهُوَ ظَمْآنُ، وَإِنْ خَفَّفْتَ الْهَمْزَةَ قُلْتَ: الظَّمَانُ. وَقَوْلُهُ:" وَالَّذِينَ كَفَرُوا" ابتداء" أَعْمالُهُمْ" بَدَلًا مِنَ" الَّذِينَ كَفَرُوا"، أَيْ وَأَعْمَالُ الذين كفروا كسراب، فحذف المضاف.
Denildi ki: Amelinin karşılığına dair Allah'ın vaadini buldu. Denildi ki: Haşredildiği sırada Allah'ın emrini buldu; anlamlar birbirine yakındır. “بِقِيعَاتٍ” (bi kī'âtin) şeklinde de okunmuştur. el-Mehdevî der ki: Elifin, ayın harfinin fethasından dolayı işbâ' (uzatma) olması caizdir. Kadınlara yaklaşmayan kimse için 'raculün 'ızzetün ve 'ızhâtün' denilmesi gibi olması da caizdir. 'Kī'ah'ın çoğulu olması da mümkündür ve bu durumda hem vasıl (geçiş) hem de vakıf (durma) halinde tâ iledir. Nâfi', İbn Ca'fer ve Şeybe'den hemzesiz olarak “الظَّمَانُ” şeklinde rivayet edilmiştir; meşhur olan ise ikisinden hemzeli olmasıdır. “Zamie yezmeü zameen fehuve zam'ânu” denilir; şayet hemzeyi hafifletirsen “ez-Zamânu” dersin. Yüce Allah'ın: “وَالَّذِينَ كَفَرُوا” sözü mübteda, “أَعْمالُهُمْ” ise “الَّذِينَ كَفَرُوا”dan bedeldir; yani 'inkâr edenlerin amelleri serap gibidir' demektir; böylece muzâf hazfedilmiştir.
[سورة النور (٢٤): آية ٤٠]
[en-Nûr Suresi (24): Ayet 40]
أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ (٤٠)
{ أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ } “Yahut engin bir denizdeki karanlıklar gibidir; onu bir dalga kaplar, onun üstünde bir dalga, onun üstünde de bir bulut vardır. Birbiri üstüne yığılmış karanlıklar... Elini çıkardığı zaman neredeyse onu bile göremez. Allah kime bir nur vermemişse, artık onun hiçbir nuru yoktur.” (40)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ) ضَرَبَ تَعَالَى مَثَلًا آخَرَ لِلْكُفَّارِ، أَيْ أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ أَوْ كَظُلُمَاتٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنْ شِئْتَ مَثِّلْ بِالسَّرَابِ وَإِنْ شِئْتَ مَثِّلْ بِالظُّلُمَاتِ، فَ"- أَوْ" لِلْإِبَاحَةِ حَسْبَمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْقَوْلِ فِي" أَوْ كَصَيِّبٍ" [البقرة: ١٩]. وَقَالَ الْجُرْجَانِيُّ: الْآيَةُ الْأُولَى فِي ذِكْرِ أَعْمَالِ الْكُفَّارِ، وَالثَّانِيَةُ فِي ذِكْرِ كُفْرِهِمْ، وَنُسِقَ الْكُفْرُ عَلَى أَعْمَالِهِمْ لِأَنَّ الْكُفْرَ أَيْضًا مِنْ أَعْمَالِهِمْ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى:" يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ" [البقرة: ٢٥٧] أي من الكفر
Yüce Allah'ın: { أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ } “Yahut engin bir denizdeki karanlıklar gibidir” buyruğuyla ilgili olarak; Yüce Allah kâfirler için bir başka misal vermiştir; yani onların amelleri ya düzlükteki bir serap gibidir yahut karanlıklar gibidir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Dilersen serap ile misal ver, dilersen karanlıklar ile misal ver; bu sebeple { أَوْ كَصَيِّبٍ } [el-Bakara: 19] buyruğunda daha önce geçtiği üzere buradaki “ev (أَوْ / yahut)” ibâha (serbestlik) içindir. el-Cürcânî ise şöyle demiştir: Birinci ayet kâfirlerin amellerinin zikri hakkındadır, ikinci ayet ise onların küfrünün zikri hakkındadır. Küfür de onların amellerinden biri olduğu için küfür amelleri üzerine atfedilmiştir. Nitekim Yüce Allah: { يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } [el-Bakara: 257] buyurmuştur ki; yani küfürden...
إِلَى الْإِيمَانِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ:" أَوْ كَظُلُماتٍ" أَوْ كَذِي ظُلُمَاتٍ، وَدَلَّ عَلَى هَذَا الْمُضَافِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ" فَالْكِنَايَةُ تَعُودُ إِلَى الْمُضَافِ الْمَحْذُوفِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: فَعِنْدَ الزَّجَّاجِ التَّمْثِيلُ وَقَعَ لِأَعْمَالِ الْكُفَّارِ، وَعِنْدَ الْجُرْجَانِيِّ لِكُفْرِ الْكَافِرِ، وَعِنْدَ أَبِي عَلِيٍّ لِلْكَافِرِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةٍ: هَذَا مَثَلُ قَلْبِ الْكَافِرِ. (فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ) قِيلَ: هُوَ مَنْسُوبُ اللُّجَّةِ، وَهُوَ الَّذِي لَا يُدْرَكُ قَعْرُهُ. وَاللُّجَّةُ مُعْظَمُ الْمَاءِ، وَالْجَمْعُ لُجَجٍ. وَالْتَجَّ الْبَحْرُ إِذَا تَلَاطَمَتْ أَمْوَاجُهُ، وَمِنْهُ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (مَنْ رَكِبَ الْبَحْرَ إِذَا الْتَجَّ فَقَدْ بَرِئَتْ مِنْهُ الذِّمَّةُ). وَالْتَجَّ الْأَمْرُ إِذَا عَظُمَ وَاخْتَلَطَ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:"سِبَتْهُ لُجَّةً
...imana [çıkarır]. Ebû Ali şöyle demiştir: “أَوْ كَظُلُماتٍ” yani 'karanlıklar sahibi kimse gibi' demektir; bu hazfedilmiş muzâfa Yüce Allah'ın: “إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ” (elini çıkardığı zaman) buyruğu delalet etmektedir, zira zamir hazfedilen muzâfa dönmektedir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: ez-Zeccâc'a göre temsil kâfirlerin amelleri için, el-Cürcânî'ye göre kâfirin küfrü için, Ebû Ali'ye göre ise kâfirin bizzat kendisi için vâki olmuştur. İbn Abbâs ise bir rivayette şöyle demiştir: Bu, kâfirin kalbinin misalidir. (فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ) “engin bir denizdeki” buyruğunda: Lücce'ye nispet edilmiş olduğu söylenmiştir; o da dibine ulaşılamayan denizdir. el-Lücce (اللُّجَّةُ): Suyun büyük kısmı, derinliğidir; çoğulu 'lücec'tir. Dalgaları birbirine çarptığı zaman “iltecce'l-bahru” denir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: (مَنْ رَكِبَ الْبَحْرَ إِذَا الْتَجَّ فَقَدْ بَرِئَتْ مِنْهُ الذِّمَّةُ) “Dalgaları birbirine çarptığı (kabardığı) vakit denize binen kimseden güvence kalkmıştır.” İş büyüyüp karıştığı zaman da “iltecce'l-emru” denir. Yüce Allah'ın: “حَسِبَتْهُ لُجَّةً”
" [النمل: ٤٤] أي ماله عُمْقٌ. وَلَجَّجَتِ السَّفِينَةُ أَيْ خَاضَتِ اللُّجَّةَ (بِضَمِّ اللَّامِ). فَأَمَّا اللَّجَّةُ (بِفَتْحِ اللَّامِ) فَأَصْوَاتُ النَّاسِ، يَقُولُ: سَمِعْتُ لَجَّةَ النَّاسِ، أَيْ أَصْوَاتَهُمْ وَصَخَبَهُمْ. قَالَ أَبُو النَّجْمِ:
[en-Neml: 44] “Onu derin bir su sandı” yani derinliği olan su anlamındadır. “Lecceceti's-sefînetu” gemi derin suya (lâm'ın zammesiyle lücceye) daldı demektir. Lâm'ın fethasıyla el-Lecce (اللَّجَّةُ) ise insanların sesleridir; “semi'tu leccete'n-nâs” yani onların gürültülerini ve karmaşık seslerini işittim denilir. Ebü'n-Necm şöyle demiştir:
فِي لَجَّةٍ أَمْسِكْ فُلَانًا عَنْ فُلِ
Bir gürültü içinde falanı filandan uzak tut!
وَالْتَجَّتِ الْأَصْوَاتُ أَيِ اخْتَلَطَتْ وَعَظُمَتْ. (يَغْشاهُ مَوْجٌ) أَيْ يَعْلُو ذَلِكَ الْبَحْرَ اللُّجِّيَّ مَوْجٌ. (مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ) أَيْ مِنْ فَوْقِ الْمَوْجِ مَوْجٌ، وَمِنْ فَوْقِ هَذَا الْمَوْجِ الثَّانِي سَحَابٌ، فَيَجْتَمِعُ خَوْفُ الْمَوْجِ وَخَوْفُ الرِّيحِ وَخَوْفُ السَّحَابِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ بَعْدِهِ مَوْجٌ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: الْمَوْجُ يَتْبَعُ بَعْضُهُ بَعْضًا حَتَّى كَأَنَّ بَعْضَهُ فَوْقَ بَعْضٍ، وَهُوَ أَخْوَفُ مَا يَكُونُ إِذَا تَوَالَى مَوْجُهُ وَتَقَارَبَ، وَمِنْ فَوْقِ هَذَا الْمَوْجِ سَحَابٌ. وَهُوَ أَعْظَمُ لِلْخَوْفِ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ قَدْ غَطَّى النُّجُومَ الَّتِي يُهْتَدَى بِهَا. الثَّانِي- الرِّيحُ الَّتِي تَنْشَأُ مَعَ السَّحَابِ وَالْمَطَرُ الَّذِي يَنْزِلُ مِنْهُ. (ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ) قَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَالْبَزِّيُّ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ" سَحَابُ ظُلُمَاتٍ" بِالْإِضَافَةِ وَالْخَفْضِ. قُنْبُلٌ" سَحَابٌ" مُنَوَّنًا" ظُلُمَاتٍ" بِالْجَرِّ وَالتَّنْوِينِ. الْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: مَنْ قَرَأَ" مِنْ فَوْقِهِ سَحَابُ ظُلُمَاتٍ" بِالْإِضَافَةِ فَلِأَنَّ السَّحَابَ يَرْتَفِعُ وَقْتَ هَذِهِ الظُّلُمَاتِ فَأُضِيفَ إِلَيْهَا، كَمَا يُقَالُ: سَحَابُ رَحْمَةٍ إِذَا ارْتَفَعَ فِي وَقْتِ الْمَطَرِ. وَمَنْ قَرَأَ" سَحَابٌ ظُلُمَاتٍ" جَرَّ" ظُلُمَاتٍ" عَلَى التأكيد ل"- ظلمات"
“Eltecceti'l-asvât” (وَالْتَجَّتِ الْأَصْوَاتُ), sesler birbirine karıştı ve yükseldi demektir. { يَغْشَاهُ مَوْجٌ } “Onu bir dalga kaplar” yani o derin denizi bir dalga kaplar. { مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ } “Onun da üstünde bir dalga” yani birinci dalganın üstünde başka bir dalga, bu ikinci dalganın üstünde de bir bulut vardır; böylece dalga korkusu, rüzgâr korkusu ve bulut korkusu bir araya gelir. Bir görüşe göre de anlam şöyledir: Onu, peşi sıra bir dalga daha gelen bir dalga kaplar; yani dalgalar âdeta biri diğerinin üzerindeymiş gibi peş peşe gelir. Dalgaların ardı ardına gelip birbirine yaklaşması durumunda korku en üst seviyede olur; bu dalganın üstünde de bir bulut vardır. Bu da iki yönden korkuyu daha da artırır: Birincisi, kendileriyle yön bulunan yıldızları örtmüş olmasıdır. İkincisi, bulutla birlikte ortaya çıkan rüzgâr ve ondan inen yağmurdur. { ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ } “Birbiri üstüne karanlıklar” [ayetine gelince]; İbn Muhaysın ile İbn Kesîr'den rivayetle el-Bezzî, tamlama ve cer ile { سَحَابُ ظُلُمَاتٍ } şeklinde okumuşlardır. Kunbul { سَحَابٌ } kelimesini tenvinli, { ظُلُمَاتٍ } kelimesini ise mecrur ve tenvinli okumuştur. Geri kalanlar ise [her iki kelimeyi de] merfû ve tenvinli okumuşlardır. el-Mehdevî şöyle demiştir: İzafetle { مِنْ فَوْقِهِ سَحَابُ ظُلُمَاتٍ } şeklinde okuyana göre bulut, bu karanlıklar vaktinde yükseldiği için onlara izafe edilmiştir; nitekim yağmur vaktinde yükseldiğinde “rahmet bulutu” (sehâbu rahmetin) denilmesi gibidir. { سَحَابٌ ظُلُمَاتٍ } şeklinde okuyan ise { ظُلُمَاتٍ } kelimesini, [önceki] “zulümât” kelimesine tekit...
الْأُولَى أَوِ الْبَدَلِ مِنْهَا. وَ" سَحابٌ" ابْتِدَاءٌ وَ" مِنْ فَوْقِهِ" الْخَبَرُ. وَمَنْ قَرَأَ" سَحابٌ ظُلُماتٌ" فَظُلُمَاتٌ خَبَرُ ابْتِدَاءٍ مَحْذُوفٍ، التَّقْدِيرُ: هِيَ ظُلُمَاتٌ أَوْ هَذِهِ ظُلُمَاتٌ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:" مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ" غَيْرُ تَامٍّ، لِأَنَّ قَوْلَهُ" مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ" صِلَةٌ لِلْمَوْجِ، وَالْوَقْفُ: عَلَى قَوْلِهِ" مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ" حَسَنٌ، ثُمَّ تَبْتَدِئُ" ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ" عَلَى مَعْنَى هِيَ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ. وَرُوِيَ عَنْ أَهْلِ مَكَّةَ أَنَّهُمْ قَرَءُوا" ظُلُماتٌ" عَلَى مَعْنَى أَوْ كَظُلُمَاتٍ ظُلُمَاتٍ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ، فَعَلَى هَذَا الْمَذْهَبِ لَا يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى السَّحَابِ. ثُمَّ قِيلَ: الْمُرَادُ بِهَذِهِ الظُّلُمَاتِ ظُلْمَةُ السَّحَابِ وَظُلْمَةُ الْمَوْجِ وَظُلْمَةُ اللَّيْلِ وَظُلْمَةُ الْبَحْرِ، فَلَا يُبْصِرُ مَنْ كَانَ فِي هَذِهِ الظُّلُمَاتِ شَيْئًا وَلَا كَوْكَبًا. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالظُّلُمَاتِ الشَّدَائِدُ، أَيْ شَدَائِدُ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالظُّلُمَاتِ أَعْمَالَ الْكَافِرِ، وَبِالْبَحْرِ اللُّجِّيِّ قَلْبَهُ، وَبِالْمَوْجِ فَوْقَ الْمَوْجِ، مَا يَغْشَى قَلْبَهُ مِنَ الْجَهْلِ وَالشَّكِّ وَالْحَيْرَةِ، وَبِالسَّحَابِ الرَّيْنَ وَالْخَتْمَ وَالطَّبْعَ عَلَى قَلْبِهِ. رُوِيَ مَعْنَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ، أَيْ لَا يُبْصِرُ بِقَلْبِهِ نُورَ الْإِيمَانِ، كَمَا أَنَّ صَاحِبَ الظُّلُمَاتِ فِي الْبَحْرِ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا. وَقَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: الْكَافِرُ يَتَقَلَّبُ فِي خَمْسٍ مِنَ الظُّلُمَاتِ: كَلَامُهُ ظُلْمَةٌ، وَعَمَلُهُ ظُلْمَةٌ، وَمُدْخَلُهُ ظُلْمَةٌ، وَمُخْرَجُهُ ظُلْمَةٌ، وَمَصِيرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَى الظُّلُمَاتِ فِي النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ. (إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ) يَعْنِي النَّاظِرَ. (لَمْ يَكَدْ يَراها) أَيْ مِنْ شِدَّةِ الظُّلُمَاتِ. قَالَ الزَّجَّاجُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: الْمَعْنَى لَمْ يَرَهَا وَلَمْ يَكَدْ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ الْحَسَنِ. وَمَعْنَى" لَمْ يَكَدْ" لَمْ يَطْمَعْ أَنْ يَرَاهَا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: كَادَ صِلَةٌ، أَيْ لَمْ يَرَهَا، كَمَا تَقُولُ: مَا كِدْتُ أَعْرِفُهُ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: يَعْنِي لَمْ يَرَهَا إِلَّا مِنْ بَعْدِ الْجَهْدِ، كَمَا تَقُولُ: مَا كِدْتُ أَرَاكَ مِنَ الظُّلْمَةِ، وَقَدْ رَآهُ بَعْدَ يَأْسٍ وَشِدَّةٍ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ قَرُبَ مِنَ الرُّؤْيَةِ وَلَمْ يَرَ كَمَا يُقَالُ: كَادَ الْعَرُوسُ يَكُونُ أَمِيرًا، وَكَادَ النَّعَامُ يَطِيرُ، وَكَادَ الْمُنْتَعِلُ يَكُونُ رَاكِبًا. النَّحَّاسُ: وَأَصَحُّ الْأَقْوَالِ فِي هَذَا أَنَّ الْمَعْنَى لَمْ يُقَارِبْ رُؤْيَتَهَا، فَإِذَا لَمْ يُقَارِبْ رُؤْيَتَهَا فَلَمْ يَرَهَا رُؤْيَةً بَعِيدَةً وَلَا قَرِيبَةً. (وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً)
“سَحابٌ” mübteda, “مِنْ فَوْقِهِ” ise haberdir. “سَحابٌ ظُلُماتٌ” şeklinde okuyana göre ise “ظُلُماتٌ” mahzuf bir mübtedanın haberidir; takdiri: 'Bunlar karanlıklardır' veya 'bu karanlıklardır' şeklindedir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: “مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ” tam [bir vakıf yeri] değildir; çünkü “مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ” sözü dalganın sılasıdır (tamamlayıcısıdır). “مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ” sözü üzerinde vakıf yapmak güzeldir (hasendir); sonra 'bunlar birbiri üstüne karanlıklardır' anlamında olmak üzere “ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ” diye başlarsın. Mekke ehlinden rivayet edildiğine göre onlar “ظُلُماتٌ” kelimesini 'yahut birbiri üstüne yığılmış karanlıklar gibi karanlıklar' anlamında okumuşlardır; bu mezhebe göre bulut (es-Sehâb) üzerinde durmak güzel olmaz. Sonra denildi ki: Bu karanlıklardan maksat; bulutun karanlığı, dalganın karanlığı, gecenin karanlığı ve denizin karanlığıdır; bu karanlıklar içinde bulunan kimse hiçbir şeyi ve hiçbir yıldızı göremez. Denildi ki: Karanlıklardan maksat şiddetlerdir; yani birbiri üstüne yığılmış şiddetlerdir. Denildi ki: Karanlıklar ile kâfirin amellerini, engin deniz ile kalbini, dalga üstündeki dalga ile kalbini bürüyen cehalet, şüphe ve şaşkınlığı, bulut ile de kalbi üzerindeki pası (reyn), mührü ve kilitlenmeyi kastetmiştir. Bu anlam İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edilmiştir; yani denizdeki karanlıklar sahibi elini çıkardığında neredeyse onu bile göremediği gibi, o da kalbiyle imanın nurunu göremez. Übey b. Ka'b şöyle demiştir: “Kâfir beş karanlık içinde dönüp durur: Sözü karanlıktır, ameli karanlıktır, girdiği yer karanlıktır, çıktığı yer karanlıktır ve kıyamet günündeki varış yeri de ateşteki karanlıklardır; o ne kötü bir varış yeridir!” (إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ) “Elini çıkardığı zaman” yani bakan kimse. (لَمْ يَكَدْ يَراها) “neredeyse onu bile göremez” yani karanlıkların şiddetinden ötürü. ez-Zeccâc ve Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Anlamı, onu görmedi ve neredeyse görmeyecekti demektir; el-Hasan'ın sözünün anlamı da budur. “لَمْ يَكَدْ” ifadesinin anlamı, onu görmeyi umamadı demektir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: 'Kâde' fazlalıktır (sıladır); yani tıpkı 'onu neredeyse tanıyamıyordum' (mâ kidtü a'rifühû / tanıyamadım) demen gibi 'onu görmedi' demektir. el-Müberred ise şöyle demiştir: Yani ancak büyük bir çabadan sonra gördü demektir; nitekim tıpkı ümitsizlik ve zorluktan sonra onu görmüş olan kimsenin: 'Karanlıktan ötürü seni neredeyse göremiyordum' demesi gibidir. Denildi ki: Anlamı görmeye yaklaştı ama görmedi demektir; nitekim: 'Damat neredeyse emir olacaktı', 'Devekuşu neredeyse uçacaktı', 'Ayakkabılı kimse neredeyse binekli olacaktı' denilmesi gibidir. en-Nehhâs der ki: Bu husustaki en sahih görüş, anlamın 'onu görmeye yaklaşamadı' şeklinde olmasıdır; onu görmeye yaklaşamayınca da onu ne uzaktan ne de yakından görmüş olamaz. (وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً) “Allah kime bir nur vermemişse”
يهتدي به أَظْلَمَتْ عَلَيْهِ الْأُمُورُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ دِينًا فَمَا لَهُ مِنْ دِينٍ، وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَمْ يهتد
onunla hidayete ereceği [bir nur vermemişse], işler onun aleyhine kararır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Yani Allah kime bir din kılmamışsa onun hiçbir dini yoktur; Allah kime kıyamet gününde onunla yürüyeceği bir nur vermemişse...