إِلَى الْجَنَّةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ" [الحديد: ٢٨]. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا وَالْمَعْنَى: مَنْ لَمْ يَهْدِهِ اللَّهُ لَمْ يَهْتَدِ. وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ سُلَيْمَانَ: نَزَلَتْ فِي عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ، كَانَ يَلْتَمِسُ الدِّينَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَلَبِسَ الْمُسُوحَ، ثُمَّ كَفَرَ فِي الْإِسْلَامِ. الْمَاوَرْدِيُّ: فِي شَيْبَةَ ابن رَبِيعَةَ، وَكَانَ يَتَرَهَّبُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَيَلْبَسُ الصُّوفَ وَيَطْلُبُ الدِّينَ، فَكَفَرَ فِي الْإِسْلَامِ. قُلْتُ: وَكِلَاهُمَا مَاتَ كَافِرًا، فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَا هُمَا الْمُرَادَ بِالْآيَةِ وَغَيْرَهُمَا. وَقَدْ قِيلَ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ، وَكَانَ أَسْلَمَ وَهَاجَرَ إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ ثُمَّ تَنَصَّرَ بَعْدَ إِسْلَامِهِ. وَذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ: وَقَالَ أَنَسٌ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَنِي مِنْ نُورٍ وَخَلَقَ أَبَا بَكْرٍ مِنْ نُورِي وَخَلَقَ عُمَرَ وَعَائِشَةَ مِنْ نُورِ أَبِي بَكْرٍ وَخَلَقَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أُمَّتِي مِنْ نُورِ عُمَرَ وَخَلَقَ الْمُؤْمِنَاتِ مِنْ أُمَّتِي مِنْ نُورِ عَائِشَةَ فَمَنْ لَمْ يُحِبَّنِي وَيُحِبَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعَائِشَةَ فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ (. فَنَزَلَتْ:" وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ".
cennete hidayet bulamaz; tıpkı Yüce Allah'ın: { وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ } [el-Hadîd: 28] “ve size kendisiyle yürüyeceğiniz bir nur versin” buyruğu gibi. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Bu dünyadadır; anlamı da: Allah'ın hidayet etmediği kimse doğru yolu bulamaz, şeklindedir. Mukātil b. Süleymân dedi ki: Cahiliye döneminde dini arayan, çul giyen, sonra İslâm gelince inkâr eden Utbe b. Rebîa hakkında inmiştir. el-Mâverdî: “Cahiliye devrinde rahiplik hayatı yaşayan, yün giyen ve dini arayan, sonra İslâm gelince inkâr eden Şeybe b. Rebîa hakkında inmiştir” demiştir. Derim ki: Her ikisi de kâfir olarak ölmüştür; dolayısıyla ayetle kastedilenlerin onlar ve başkaları olması uzak bir ihtimal değildir. Müslüman olup Habeşistan topraklarına hicret eden, ardından İslâm'ından sonra Hristiyanlaşan Abdullah b. Cahş hakkında indiği de söylenmiştir. es-Sa'lebî zikretti ve dedi ki: Enes dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: (إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَنِي مِنْ نُورٍ وَخَلَقَ أَبَا بَكْرٍ مِنْ نُورِي وَخَلَقَ عُمَرَ وَعَائِشَةَ مِنْ نُورِ أَبِي بَكْرٍ وَخَلَقَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أُمَّتِي مِنْ نُورِ عُمَرَ وَخَلَقَ الْمُؤْمِنَاتِ مِنْ أُمَّتِي مِنْ نُورِ عَائِشَةَ فَمَنْ لَمْ يُحِبَّنِي وَيُحِبَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعَائِشَةَ فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ) “Şüphesiz Yüce Allah beni bir nurdan yarattı, Ebû Bekr'i benim nurumdan yarattı, Ömer ile Âişe'yi Ebû Bekr'in nurundan yarattı, ümmetimin mümin erkeklerini Ömer'in nurundan yarattı, ümmetimin mümin kadınlarını ise Âişe'nin nurundan yarattı. Kim beni, Ebû Bekr'i, Ömer'i ve Âişe'yi sevmezse onun hiçbir nuru yoktur.” Bunun üzerine: “وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ” (Allah kime bir nur vermemişse, artık onun hiçbir nuru yoktur) ayeti indi.
[سورة النور (٢٤): الآيات ٤١ الى ٤٢]
[en-Nûr Suresi (24): Ayetler 41-42]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٤١) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٤٢)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٤١) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٤٢) } “Göklerde ve yerde olanların, sıra sıra kanat çırpan kuşların Allah'ı tesbih ettiğini görmedin mi? Her biri kendi duasını ve tesbihini kesinlikle bilmiştir. Allah, onların yaptıklarını hakkıyla bilendir. (41) Göklerin ve yerin mülkü yalnızca Allah'ındır ve dönüş ancak Allah'adır. (42)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ) لَمَّا ذَكَرَ وُضُوحَ الْآيَاتِ زَادَ فِي الْحُجَّةِ وَالْبَيِّنَاتِ، وَبَيَّنَ أَنَّ مَصْنُوعَاتِهِ تَدُلُّ بِتَغْيِيرِهَا عَلَى أَنَّ لَهَا صَانِعًا قَادِرًا عَلَى الْكَمَالِ، فَلَهُ بَعْثَةُ الرُّسُلِ، وَقَدْ بَعَثَهُمْ وَأَيَّدَهُمْ بِالْمُعْجِزَاتِ، وَأَخْبَرُوا بِالْجَنَّةِ وَالنَّارِ. وَالْخِطَابُ فِي" أَلَمْ تَرَ" لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَمَعْنَاهُ: أَلَمْ تَعْلَمْ، وَالْمُرَادُ الْكُلُّ. (أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ) مِنَ الْمَلَائِكَةِ. (وَالْأَرْضِ) مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ. (وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ) قَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ: الصَّلَاةُ لِلْإِنْسَانِ وَالتَّسْبِيحُ لِمَا سِوَاهُ مِنَ الْخَلْقِ. وَقَالَ سُفْيَانُ: لِلطَّيْرِ صَلَاةٌ لَيْسَ فِيهَا رُكُوعٌ وَلَا سُجُودٌ. وَقِيلَ: إِنَّ ضَرْبَهَا بِأَجْنِحَتِهَا صَلَاةٌ، وَإِنَّ أصواتها
Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ } “Göklerde ve yerde olanların, sıra sıra [kanat çırpan] kuşların Allah'ı tesbih ettiğini görmedin mi?” buyruğu: [Cenâb-ı Hak] ayetlerin açıklığını zikredince hüccet ve delilleri daha da artırdı; yarattığı varlıkların [durumlarının] değişmesiyle onların kemal derecesinde kudret sahibi bir yaratıcısı bulunduğunu beyan etti. Elçiler göndermek O'na aittir; nitekim onları göndermiş, mucizelerle desteklemiş ve onlar da cennet ile cehennemi haber vermişlerdir. “أَلَمْ تَرَ” ifadesindeki hitap Hz. Peygamber’e sallallâhu aleyhi ve sellem yöneliktir ve manası: “Bilmedin mi?” demektir; ancak bununla herkes kastedilmiştir. { أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ } “Göklerde olanların” meleklerden; { وَالْأَرْضِ } “ve yerde olanların” cinlerden ve insanlardan; { وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ } “ve sıra sıra [kanat çırpan] kuşların [Allah'ı tesbih ettiğini...]” Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: “Namaz insan içindir; tesbih ise insanın dışındaki yaratılmışlar içindir.” Süfyân ise şöyle demiştir: “Kuşların rükûu ve secdesi olmayan bir namazı vardır.” Denildi ki: Kuşların kanatlarını çırpmaları onların namazı, sesleri ise...
تَسْبِيحٌ، حَكَاهُ النَّقَّاشُ. وَقِيلَ: التَّسْبِيحُ هَاهُنَا مَا يُرَى فِي الْمَخْلُوقِ مِنْ أَثَرِ الصَّنْعَةِ. وَمَعْنَى" صَافَّاتٍ" مُصْطَفَّاتِ الْأَجْنِحَةِ فِي الْهَوَاءِ. وَقَرَأَ الْجَمَاعَةُ" وَالطَّيْرُ" بِالرَّفْعِ عَطْفًا عَلَى" مَنْ" وَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَيَجُوزُ" وَالطَّيْرَ" بِمَعْنَى مَعَ الطَّيْرِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَسَمِعْتُهُ يُخْبِرُ" قُمْتُ وَزَيْدًا" بِمَعْنَى مَعَ زَيْدٍ. قَالَ: وَهُوَ أَجْوَدُ مِنَ الرَّفْعِ. قَالَ: فَإِنْ قُلْتَ قُمْتُ أَنَا وَزَيْدٌ، كَانَ الْأَجْوَدُ الرَّفْعُ، وَيَجُوزُ النَّصْبُ. (كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ) يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: كُلٌّ قَدْ عَلِمَ اللَّهُ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ، أَيْ عَلِمَ صَلَاةَ الْمُصَلِّي وَتَسْبِيحَ الْمُسَبِّحِ. وَمِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ يَجُوزُ نَصْبُ" كُلَّ" عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ وَالْكُوفِيِّينَ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ يُفَسِّرُهُ مَا بَعْدَهُ. وَقَدْ قِيلَ: الْمَعْنَى قَدْ عَلِمَ كُلُّ مُصَلٍّ وَمُسَبِّحٍ صَلَاةَ نَفْسِهِ وَتَسْبِيحَهُ الَّذِي كُلِّفَهُ. وَقَرَأَ بَعْضُ النَّاسِ" كُلٌّ قَدْ عُلِمَ صَلَاتُهُ وَتَسْبِيحُهُ" غَيْرَ مُسَمًّى الْفَاعِلُ. وَذَكَرَ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ أَنَّ بَعْضَهُمْ قَرَأَ" كُلٌّ قَدْ عَلَّمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ"، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَقْدِيرُهُ: كُلٌّ قَدْ عَلَّمَهُ اللَّهُ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: كُلٌّ قَدْ عَلَّمَ غَيْرَهُ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ، أَيْ صَلَاةَ نَفْسِهِ، فَيَكُونُ التَّعْلِيمُ الَّذِي هُوَ الْإِفْهَامُ وَالْمُرَادُ الْخُصُوصُ، لِأَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ لَمْ يُعَلِّمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى كُلٌّ قَدِ اسْتَدَلَّ مِنْهُ الْمُسْتَدِلُّ، فَعَبَّرَ عَنْ الِاسْتِدْلَالِ بِالتَّعْلِيمِ، قَالَهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَالصَّلَاةُ هُنَا بِمَعْنَى التَّسْبِيحِ، وَكُرِّرَ تَأْكِيدًا، كَقَوْلِهِ" يَعْلَمُ السِّرَّ وَالنَّجْوَى". وَالصَّلَاةُ قَدْ تُسَمَّى تَسْبِيحًا، قَالَهُ الْقُشَيْرِيُّ. (وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ) تَقَدَّمَ في غير موضع.
tesbihleridir; bunu en-Nakkāş nakletmiştir. Denildi ki: Buradaki tesbih, yaratılmışlarda görülen sanat eseridir. “صَافَّاتٍ” kelimesinin anlamı ise havada kanatlarını sıra sıra açmış olanlar demektir. Âlimlerin geneli “مَنْ” üzerine atfederek ref ile “وَالطَّيْرُ” şeklinde okumuştur. ez-Zeccâc: “Kuşlarla birlikte anlamında olmak üzere 've't-tayra' şeklinde [nasb ile okunması da] caizdir” demiştir. en-Nehhâs dedi ki: Ondan 'Amr ile birlikte anlamında olmak üzere kumtu ve Zeyden' denildiğini işittim. Dedi ki: Bu, ref ile okunmasından daha uygundur. Dedi ki: Şayet 'kumtu ene ve Zeydün' dersen, en uygun olanı ref'tir, nasb da caizdir. (كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ) “Her biri kendi duasını ve tesbihini kesinlikle bilmiştir” ifadesinin anlamının: 'Her birinin namazını ve tesbihini Allah bilmiştir; yani namaz kılanın namazını, tesbih edenin tesbihini bilmiştir' şeklinde olması caizdir. Bu cihetten Basralılar ve Kûfeliler nezdinde, sonrasının açıkladığı gizli bir fiil sebebiyle “كُلَّ” kelimesinin mensûb olması caizdir. Denildi ki: Anlamı, namaz kılan ve tesbih eden her bir varlık kendi namazını ve kendisiyle mükellef tutulduğu tesbihini bilmiştir, şeklindedir. Bazı insanlar meçhul fiil olarak “كُلٌّ قَدْ عُلِمَ صَلَاتُهُ وَتَسْبِيحُهُ” şeklinde okumuştur. Bazı nahivciler de bazılarının “كُلٌّ قَدْ عَلَّمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ” şeklinde okuduğunu zikretmiştir; buna göre takdiri: 'Her birine namazını ve tesbihini Allah öğretmiştir' şeklinde olması caizdir. Anlamının: 'Her biri başkasına namazını ve tesbihini, yani kendi namazını öğretmiştir' şeklinde olması da caizdir; bu durumda öğretmek bildirmek/anlatmak demek olur ve kastedilen hususidir; zira insanlardan öğretmeyenler de vardır. Anlamın 'delil arayan her kimse ondan delil çıkarmıştır' şeklinde olması da caizdir; böylece delil çıkarmaktan 'öğretme' diye ifade edilmiştir; bunu el-Mehdevî söylemiştir. Buradaki namaz tesbih anlamındadır; tıpkı Yüce Allah'ın “Gizliyi de fısıltıyı da bilir” buyruğunda olduğu gibi tekit için tekrarlanmıştır. Namaza bazen tesbih de denilir; bunu el-Kuşeyrî söylemiştir. (وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ) “Göklerin ve yerin mülkü yalnızca Allah'ındır ve dönüş ancak Allah'adır” ifadesi birden fazla yerde geçmişti.
[سورة النور (٢٤): الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[en-Nûr Suresi (24): Ayetler 43-44]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ (٤٣) يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ (٤٤)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ (٤٣) يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ (٤٤) } “Görmedin mi ki Allah bulutları sürer, sonra aralarını birleştirir, sonra da onları üst üste yığar. Nihayet arasından yağmurun çıktığını görürsün. Gökten, oradaki dağlar gibi bulutlardan dolu indirir de onu dilediğine isabet ettirir, dilediğinden de onu çevirir. Şimşeğinin parıltısı neredeyse gözleri alıverir. (43) Allah gece ile gündüzü birbirine çevirir. Şüphesiz bunda basiret sahipleri için elbette bir ibret vardır. (44)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً) ذَكَرَ مِنْ حُجَجِهِ شَيْئًا آخَرَ، أَيْ أَلَمْ تَرَ بِعَيْنَيْ قَلْبِكَ. (يُزْجِي سَحاباً) أَيْ يَسُوقُ إِلَى حَيْثُ يَشَاءُ. وَالرِّيحُ تُزْجِي السَّحَابَ، وَالْبَقَرَةُ تُزْجِي وَلَدَهَا أَيْ تَسُوقُهُ. وَمِنْهُ زَجَا الْخَرَاجُ يَزْجُو زَجَاءً (مَمْدُودًا) إِذَا تَيَسَّرَتْ جِبَايَتُهُ. وَقَالَ النَّابِغَةُ:
Yüce Allah'ın: (أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً) “Görmedin mi ki Allah bulutları sürer” buyruğudur. Delillerinden bir başkasını zikretti; yani kalp gözünle görmedin mi? (يُزْجِي سَحاباً) “bulutları sürer” yani dilediği yere doğru sevk eder. Rüzgâr bulutu sürer (tüzcî), inek de yavrusunu sürer (tüzcî), yani onu sevk eder. Verginin toplanması kolaylaştığında söylenen 'zecâ'l-harâcu yezcû zecâen' (med ile) ifadesi de bu köktendir. en-Nâbiga şöyle demiştir:
إِنِّي أَتَيْتُكَ مِنْ أَهْلِي وَمِنْ وَطَنِي ... أُزْجِي حُشَاشَةَ نَفْسٍ مَا بِهَا رَمَقُ
Ailemden ve vatanımdan sana geldim / İçinde hiç derman kalmamış bir can kırıntısını sürükleyerek
وَقَالَ أَيْضًا:
Yine şöyle demiştir:
أَسْرَتْ عَلَيْهِ مِنَ الْجَوْزَاءِ سَارِيَةٌ ... تُزْجِي الشِّمَالُ عَلَيْهِ جَامِدَ الْبَرَدِ
Cevzâ yıldızından ona doğru bir gece bulutu yürüdü / Kuzey rüzgârı onun üzerine katılaşmış doluyu sürüklüyor
(ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ) أَيْ يَجْمَعُهُ عِنْدَ انْتِشَائِهِ، لِيَقْوَى وَيَتَّصِلَ وَيَكْثُفَ. وَالْأَصْلُ فِي التَّأْلِيفِ الْهَمْزُ، تَقُولُ: تَأَلَّفَ. وقرى" يؤلف" بِالْوَاوِ تَخْفِيفًا. وَالسَّحَابُ وَاحِدٌ فِي اللَّفْظِ، وَلَكِنَّ معناه جمع، ولهذا قال:" يُنْشِئُ السَّحابَ" [الرعد: ١٢]. وَ" بَيْنَ" لَا يَقَعُ إِلَّا لِاثْنَيْنِ فَصَاعِدًا، فَكَيْفَ جَازَ بَيْنَهُ؟ فَالْجَوَابُ أَنَّ" بَيْنَهُ" هُنَا لِجَمَاعَةِ السَّحَابِ، كَمَا تَقُولُ: الشَّجَرُ قَدْ جَلَسْتُ بَيْنَهُ لِأَنَّهُ جَمْعٌ، وَذَكَرَ الْكِنَايَةَ عَلَى اللَّفْظِ، قَالَ مَعْنَاهُ الْفَرَّاءُ. وَجَوَابٌ آخَرُ- وَهُوَ أَنْ يَكُونَ السَّحَابُ وَاحِدًا فَجَازَ أَنْ يُقَالَ بَيْنَهُ لِأَنَّهُ مُشْتَمِلٌ عَلَى قِطَعٍ كَثِيرَةٍ، كَمَا قَالَ:
(ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ) “sonra aralarını birleştirir” yani güçlensin, birbirine bağlansın ve yoğunlaşsın diye oluşumu esnasında onu bir araya getirir. 'Te'lîf' kelimesinin aslı hemzelidir; 'teellefe' dersin. Kolaylaştırmak amacıyla vâv ile “yûellifu” şeklinde de okunmuştur. Bulut (es-Sehâb) lafız bakımından tekildir, fakat anlamı çoğuldur; bu sebeple: { يُنْشِئُ السَّحابَ } [er-Ra'd: 12] “bulutları meydana getirir” buyurmuştur. 'Beyne' (بَيْنَ) kelimesi ancak iki ve daha fazlası için kullanılır, o halde 'beynehû' (onun arasını) denilmesi nasıl caiz olmuştur? Cevap şudur: Buradaki 'beynehû', tıpkı ağaç çoğul olduğu için 'ağacın arasında oturdum' (elestu beynehû) demen gibi bulut topluluğu içindir; zamiri lafza göre müzekker kılmıştır; bunun anlamını el-Ferrâ söylemiştir. Bir diğer cevap ise şudur: Bulut tekil olsa bile pek çok parçayı kapsadığı için 'beynehû' denilmesi caiz olmuştur; nitekim şairin şöyle dediği gibidir:
... بَيْنَ الدَّخُولِ فَحَوْمَلِ
...ed-Dahûl ile Havmel arasında
فَأُوقِعَ" بَيْنَ" عَلَى الدَّخُولِ، وَهُوَ وَاحِدٌ لِاشْتِمَالِهِ عَلَى مَوَاضِعَ. وَكَمَا تَقُولُ: مَا زِلْتُ أَدُورُ بَيْنَ الْكُوفَةِ لِأَنَّ الْكُوفَةَ أماكن كثيرة، قال الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ. وَزَعَمَ الْأَصْمَعِيُّ أَنَّ هَذَا لَا يَجُوزُ، وَكَانَ يُرْوَى:
Burada 'beyne' edatını ed-Dahûl üzerine getirmiştir; ed-Dahûl tek bir yer olmasına rağmen birçok mevkiyi kapsadığı için böyledir. Tıpkı 'Kûfe pek çok mekânı içerdiği için sürekli Kûfe arasında dönüp durdum' demen gibi; bunu ez-Zeccâc ve başkaları söylemiştir. el-Asmaî ise bunun caiz olmadığını iddia etmiş ve beytin şöyle rivayet edildiğini söylemiştir:
... بَيْنَ الدَّخُولِ وَحَوْمَلِ
...ed-Dahûl ve Havmel arasında
(ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً) أَيْ مُجْتَمِعًا، يَرْكَبُ بَعْضُهُ بَعْضًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحابٌ مَرْكُومٌ" [الطور: ٤٤]. وَالرَّكْمُ جَمْعُ الشَّيْءِ، يُقَالُ مِنْهُ: رَكَمَ الشَّيْءَ يَرْكُمُهُ رَكْمًا إِذَا جَمَعَهُ وَأَلْقَى بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ. وَارْتَكَمَ الشَّيْءُ وَتَرَاكَمَ إِذَا اجْتَمَعَ. وَالرُّكْمَةُ الطِّينُ الْمَجْمُوعُ. وَالرُّكَامُ: الرَّمَلُ الْمُتَرَاكِمُ. وَكَذَلِكَ السَّحَابُ وَمَا أَشْبَهَهُ. وَمُرْتَكَمُ الطَّرِيقِ (بِفَتْحِ الْكَافِ) جَادَّتُهُ. (فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ) فِي" الْوَدْقَ" قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ الْبَرْقُ، قَالَهُ أَبُو الْأَشْهَبِ الْعُقَيْلِيُّ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
(ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً) “sonra da onları üst üste yığar” yani birbiri üzerine binmiş bir yığın kılar; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحابٌ مَرْكُومٌ } [et-Tûr: 44] “Gökten düşen bir parça görseler, 'üst üste yığılmış bulutlardır' derler.” er-Rakm (الرَّكْمُ): Bir şeyi toplamak/yığmaktır; bir şeyi toplayıp üst üste yığdığında “rakame'ş-şey'e yerkumuhû rakmen” denir. Bir şey toplandığı zaman “irtekeme'ş-şey'u ve terâkame” denilir. er-Rukmeh (الرُّكْمَةُ): Toplanmış çamurdur. er-Rukâm (الرُّكَامُ): Üst üste yığılmış kumdur. Bulut ve benzeri şeyler de böyledir. Yolun ana gövdesine ve işlek yerine ise (kâf'ın fethasıyla) “mürtekemü't-tarîk” denir. (فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ) “Nihayet arasından yağmurun çıktığını görürsün.” el-Vedk (الْوَدْقَ) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Onun şimşek olduğudur; bunu Ebü'l-Eşheb el-Ukaylî söylemiştir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
أَثَرْنَا عَجَاجَةً وَخَرَجْنَ منها ... خروج الودق من خلل السحاب
Bir toz duman kopardık da [onlar] onun içinden fırlayıp çıktılar... tıpkı yağmurun bulut aralıklarından çıkışı gibi.
الثَّانِي- أَنَّهُ الْمَطَرُ، قَالَهُ الْجُمْهُورُ. وَمِنْهُ قَوْلَ الشَّاعِرِ:
İkincisi: Onun yağmur olduğudur; bunu cumhur söylemiştir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
فَلَا مُزْنَةَ وَدَقَتْ وَدْقَهَا ... وَلَا أَرْضَ أَبْقَلَ إِبْقَالَهَا
Ne bir bulut yağmurunu yağdırdı... ne de bir yer bitkisini bitirdi.
وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
İmrüülkays da şöyle demiştir:
فَدَمْعُهُمَا وَدْقٌ وَسَحٌّ وَدِيمَةٌ ... وَسَكْبٌ وَتَوْكَافٌ وَتَنْهَمِلَانِ
İkisinin gözyaşı; ince yağmur, sağanak, sürekli yağmur / Boşanan sel, damlayan su olup durmaksızın akar.
يُقَالُ: وَدَقَتِ السَّحَابَةُ فَهِيَ وَادِقَةٌ. وَوَدَقَ الْمَطَرُ يَدِقُ وَدْقًا، أَيْ قَطَرَ. وَوَدَقْتُ إِلَيْهِ دَنَوْتُ مِنْهُ. وَفِي الْمَثَلِ: وَدَقَ الْعَيْرُ إِلَى الْمَاءِ، أَيْ دَنَا مِنْهُ. يُضْرَبُ لِمَنْ خَضَعَ لِلشَّيْءِ لِحِرْصِهِ عَلَيْهِ. والموضع مودق. وودقت [به] وَدْقًا اسْتَأْنَسْتُ بِهِ. وَيُقَالُ لِذَاتِ الْحَافِرِ إِذَا أَرَادَتِ الْفَحْلَ: وَدَقَتْ تَدِقُ وَدْقًا، وَأَوْدَقَتْ وَاسْتَوْدَقَتْ. وَأَتَانٌ وَدُوقٌ وَفَرَسٌ وَدُوقٌ، وَوَدِيقٌ أَيْضًا، وَبِهَا وِدَاقٌ. وَالْوَدِيقَةُ: شِدَّةُ الْحَرِّ. وَخِلَالُ جَمْعُ خَلَلٍ، مِثْلُ الْجَبَلِ وَالْجِبَالِ، وَهِيَ فُرَجُهُ وَمَخَارِجُ الْقَطْرِ مِنْهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقْرَةِ" أَنَّ كَعْبًا قَالَ: إِنَّ السَّحَابُ غِرْبَالُ الْمَطَرِ، لَوْلَا السَّحَابُ حِينَ يَنْزِلُ الْمَاءُ مِنَ السَّمَاءِ لَأَفْسَدَ مَا يَقَعُ عَلَيْهِ مِنَ الْأَرْضِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ والضحاك وأبو العالية:" مِنْ خِلالِهِ" عَلَى التَّوْحِيدِ. وَتَقُولُ: كُنْتُ فِي خِلَالِ الْقَوْمِ، أَيْ وَسَطَهُمْ. (وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ) قِيلَ: خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّمَاءِ جِبَالًا مِنْ بَرَدٍ، فَهُوَ يُنْزِلُ مِنْهَا بَرَدًا، وَفِيهِ إِضْمَارٌ، أَيْ يُنْزِلُ مِنْ جِبَالِ الْبَرَدِ بَرَدًا، فَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ. وَنَحْوُ هَذَا قَوْلُ الْفَرَّاءِ، لِأَنَّ التَّقْدِيرَ عِنْدَهُ: مِنْ جِبَالٍ بَرَدٍ، فَالْجِبَالُ عِنْدَهُ هِيَ الْبَرَدُ. وَ" بَرَدٍ" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ، وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَلَى قَوْلِهِ الْمَعْنَى: مِنْ جِبَالٍ بَرَدٍ فِيهَا، بِتَنْوِينِ جِبَالٍ. وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ فِي السَّمَاءِ جِبَالًا فِيهَا بَرَدٌ، فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا بَرَدٌ. وَ" مِنْ" صِلَةٌ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ قَدْرَ جِبَالٍ، أَوْ مِثْلَ جِبَالٍ مِنْ بَرَدٍ إِلَى الْأَرْضِ، فَ"- مِنْ" الْأُولَى لِلْغَايَةِ لِأَنَّ ابْتِدَاءَ الْإِنْزَالِ مِنَ السَّمَاءِ، وَالثَّانِيَةُ لِلتَّبْعِيضِ، لِأَنَّ الْبَرَدَ بَعْضُ الْجِبَالِ، وَالثَّالِثَةُ لِتَبْيِينِ الْجِنْسِ، لِأَنَّ جِنْسَ تِلْكَ الْجِبَالِ مِنَ الْبَرَدِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّ" مِنْ" فِي الْجِبَالِ وَ" بَرَدٍ" زَائِدَةٌ فِي الْمَوْضِعَيْنِ، وَالْجِبَالُ وَالْبَرَدُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ بَرَدًا يَكُونُ كَالْجِبَالِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. (فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ)
Şöyle denilir: Bulut yağmur bıraktığında vedakati’s-sehâbeh fehiye vâdikah (وَدَقَتِ السَّحَابَةُ فَهِيَ وَادِقَةٌ) denir. Vedaka’l-mataru yediku vedkan (وَدَقَ الْمَطَرُ يَدِقُ وَدْقًا) ise yağmur damladı demektir. Vedaktu ileyh (وَدَقْتُ إِلَيْهِ) [ifadesi], ona yaklaştım manasındadır. Bir darbımeselde şöyle denir: Vedaka’l-ayru ile’l-mâ’ (وَدَقَ الْعَيْرُ إِلَى الْمَاءِ), yani merkep suya yaklaştı. Bu [söz], bir şeye karşı duyduğu aşırı düşkünlük ve hırs sebebiyle boyun eğen kimse için söylenir. Mekân ismi [ise] mevdık (مَوْدِق) şeklindedir. Vedaktu bihî vedkan (وَدَقْتُ بِهِ وَدْقًا), ona alıştım/ısındım demektir. Tek tırnaklı dişi hayvan erkeğini istediği vakit: Vedakat tediku vedkan (وَدَقَتْ تَدِقُ وَدْقًا), evdekat (أَوْدَقَتْ) ve istevedkat (اسْتَوْدَقَتْ) denir. Böyle dişi merkebe etânun vedûk (أَتَانٌ وَدُوقٌ), kısrağa da feresun vedûk (فَرَسٌ وَدُوقٌ) ve ayrıca vedîk (وَدِيقٌ) denir; hayvanın bu durumuna ise vidâk (وِدَاقٌ) adı verilir. El-Vedîkah (الْوَدِيقَةُ) ise şiddetli sıcak demektir. Hılâl (خِلَالُ), tıpkı cebel (جَبَل) ve cibâl (جِبَال) kelimelerinde olduğu gibi halel (خَلَل) kelimesinin çoğuludur; bu da bulutun aralıkları ve yağmur damlalarının çıktığı menfezlerdir. Bakara [suresinde] Kâ‘b’ın şöyle dediği daha önce geçmişti: “Şüphesiz bulut yağmurun eleğidir; su gökten indiği vakit bulut olmasaydı, yeryüzünde isabet ettiği her yeri harap ederdi.” İbn Abbâs, Dahhâk ve Ebu’l-Âliye ise [kelimeyi] tekil olarak min hılâlihî (مِنْ خِلَالِهِ) şeklinde okumuşlardır. [Arapçada] Kuntü fî hılâli’l-kavm (كُنْتُ فِي خِلَالِ الْقَوْمِ) dersin ki “topluluğun arasında/ortasındaydım” demektir. { وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ } “Gökten, oradaki dağlar [büyüklüğündeki bulutlar]dan dolu indirir” [ayetine gelince]; Allah’ın gökte doludan dağlar yarattığı ve onlardan dolu indirdiği söylenmiştir. Burada bir muzmer (gizli öge) vardır; yani “dolu dağlarından dolu indirir” demektir ve mef‘ûl (nesne) hazfedilmiştir. Ferrâ’nın görüşü de buna yakındır; zira ona göre takdir: min cibâlin beradin (مِنْ جِبَالٍ بَرَدٍ) şeklindedir ve bu takdirde dağlar bizzat dolunun kendisidir. Berad (بَرَدٍ) kesre konumundadır ve onun görüşüne göre mana -cibâl kelimesi tenvinli olarak- min cibâlin beradin fîhâ [şeklinde] olmalıdır. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ gökte içinde dolu bulunan dağlar yaratmıştır; bu durumda takdir: Ve yunazzilu mine’s-semâi min cibâlin fîhâ beradun (Gökten, içinde dolu bulunan dağlardan indirir) şeklinde olur ve [üçüncü] min (مِنْ) sıladır (zâidedir). Şöyle de denilmiştir: Mana; “Gökten [yeryüzüne] dağlar kadar yahut dağlar misali dolu indirir” demektir. Buradaki birinci min (مِنْ) ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir, çünkü indirme fiilinin başlangıcı göktendir; ikincisi teb‘îz (kısmîlik) bildirir, zira indirilen dolu o dağların bir kısmıdır; üçüncüsü ise beyân-ı cins (tür açıklama) içindir, zira o dağların cinsi doludandır. Ahfeş ise şöyle demiştir: el-Cibâl ve berad kelimelerindeki min edatı her iki yerde de zâidedir; el-cibâl ve el-berad kelimeleri ise nasb mahallindedir; yani “Gökten dağlar misali dolu indirir” demektir. En doğrusunu Allah bilir. { فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ } “Onu dilediğine isabet ettirir, dilediğinden de onu savıp uzaklaştırır.”
فتكون إِصَابَتُهُ نِقْمَةً، وَصَرْفُهُ نِعْمَةً. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ". وَ" الرَّعْدِ" أَنَّ مَنْ قَالَ حِينَ يَسْمَعُ الرَّعْدَ: سُبْحَانَ مَنْ يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلَائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ ثَلَاثًا عُوفِيَ مِمَّا يَكُونُ فِي ذَلِكَ الرَّعْدِ. (يَكادُ سَنا بَرْقِهِ) أَيْ ضَوْءُ ذَلِكَ الْبَرْقِ الَّذِي فِي السَّحَابِ (يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ) مِنْ شِدَّةِ بَرِيقِهِ وَضَوْئِهِ. قَالَ الشَّمَّاخُ:
Böylece onun isabet etmesi bir azap/ceza, savılması ise bir nimettir. Bakara ve Ra'd surelerinde geçmişti ki: Gök gürültüsünü işittiği vakit üç defa: “Gök gürültüsünün hamdiyle, meleklerin de korkusuyla kendisini tesbih ettiği Allah her türlü eksiklikten münezzehtir” diyen kimse, o gök gürültüsünde bulunabilecek şeylerden korunur. (يَكادُ سَنا بَرْقِهِ) “Şimşeğinin parıltısı neredeyse” yani o buluttaki şimşeğin ışığı (يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ) “gözleri alıverecektir”, parıltısının ve ışığının şiddetinden dolayı [böyle olur]. eş-Şemmâh şöyle demiştir:
وَمَا كَادَتْ إِذَا رَفَعَتْ سَنَاهَا ... لِيُبْصِرَ ضَوْءَهَا إلا البصير
Işığını yükselttiği vakit, onun parıltısını / Ancak keskin gözlü olan görebilirdi.
وقال امرؤ القيس:
İmrüülkays da şöyle demiştir:
يضئ سَنَاهُ أَوْ مَصَابِيحُ رَاهِبٍ ... أَهَانَ السَّلِيطَ فِي الذُّبَالِ الْمُفَتَّلِ
Parıltısı aydınlatır, yahut bükülmüş fitile / Bolca zeytinyağı döken rahibin kandilleri gibi.
فَالسَّنَا (مَقْصُورٌ) ضَوْءُ الْبَرْقِ. وَالسَّنَا أَيْضًا نَبْتٌ يُتَدَاوَى بِهِ. وَالسَّنَاءُ مِنَ الرِّفْعَةِ مَمْدُودٌ. وَكَذَلِكَ قَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ" سَنَاءُ" بِالْمَدِّ عَلَى الْمُبَالَغَةِ مِنْ شِدَّةِ الضَّوْءِ وَالصَّفَاءِ، فَأُطْلِقَ عَلَيْهِ اسْمُ الشَّرَفِ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: السَّنَا (مَقْصُورٌ) وَهُوَ اللَّمْعُ، فَإِذَا كَانَ مِنَ الشَّرَفِ والحسب فهو ممدود، وأصلهما واحد وهو الالماع. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ:" سَنَاءُ بُرَقِهِ" قَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى: وَهُوَ جَمْعُ بُرْقَةٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: الْبُرْقَةُ الْمِقْدَارُ مِنَ الْبَرْقِ، وَالْبَرْقَةُ الْمَرَّةُ الْوَاحِدَةُ. وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ وَابْنُ الْقَعْقَاعِ:" يُذْهِبُ بِالْأَبْصَارِ" بضم الياء وكسر الهاء، من الا ذهاب، وَتَكُونُ الْبَاءُ فِي" بِالْأَبْصارِ" صِلَةً زَائِدَةً. الْبَاقُونَ" يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْهَاءِ، وَالْبَاءُ لِلْإِلْصَاقِ. وَالْبَرْقُ دَلِيلٌ عَلَى تَكَاثُفِ السَّحَابِ، وَبَشِيرٌ بِقُوَّةِ الْمَطَرِ، وَمُحَذِّرٌ مِنْ نُزُولِ الصَّوَاعِقِ. (يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ) قِيلَ: تَقْلِيبُهُمَا أَنْ يَأْتِيَ بِأَحَدِهِمَا بَعْدَ الْآخَرِ. وَقِيلَ: تَقْلِيبُهُمَا نَقْصُهُمَا وَزِيَادَتُهُمَا وَقِيلَ: هُوَ تَغْيِيرُ النَّهَارِ بِظُلْمَةِ السَّحَابِ مَرَّةً وَبِضَوْءِ الشَّمْسِ أُخْرَى، وَكَذَا اللَّيْلُ مَرَّةً بِظُلْمَةِ السَّحَابِ وَمَرَّةً بِضَوْءِ الْقَمَرِ، قَالَهُ النَّقَّاشُ. وَقِيلَ: تَقْلِيبُهُمَا بِاخْتِلَافِ مَا يُقَدَّرُ فِيهِمَا مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ وَنَفْعٍ وَضُرٍّ. (إِنَّ فِي ذلِكَ) أَيْ فِي الَّذِي ذَكَرْنَاهُ مِنْ تَقَلُّبِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَأَحْوَالِ الْمَطَرِ وَالصَّيْفِ وَالشِّتَاءِ (لَعِبْرَةً) أَيِ اعْتِبَارًا (لِأُولِي الْأَبْصارِ) أي لأهل البصائر من خلقي.
es-Senâ (السَّنَا) [elif-i] maksûre ile şimşeğin ışığıdır. es-Senâ aynı zamanda kendisiyle tedavi olunan bir bitkidir (sinameki). Yücelik anlamındaki es-senâ' (السَّنَاءُ) ise [elif-i] memdûdedir. Talha b. Musarrif de ışığın ve berraklığın şiddetinden ötürü mübalağa amacıyla [hemzeyi] uzatarak (med ile) "senâü" şeklinde okumuştur; dolayısıyla ona şeref ismi verilmiştir. el-Müberred şöyle demiştir: es-Senâ (السَّنَا) [elif-i] maksûredir ve parıltı demektir. Şeref ve soy asaletinden geldiğinde ise [elif-i] memdûdedir. İkisinin kökü birdir, o da parıldamaktır (el-ilmâ‘). Talha b. Musarrif [ayrıca] "senâü bürakihî" (سَنَاءُ بُرَقِهِ) şeklinde okumuştur. Ahmed b. Yahyâ: "Bu, 'bürka' (بُرْقَة) kelimesinin çoğuludur" demiştir. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: "el-Bürka, şimşekten bir miktar; el-berka ise tek bir defa çakış demektir." el-Cahderî ve İbnü'l-Ka‘kâ‘, izhâb (gidermek) kökünden [muzari fiilin] yâ harfini zamme, he harfini kesre ile "yüzhibü bi'l-ebsâr" (يُذْهِبُ بِالْأَبْصَارِ) şeklinde okumuşlardır. [Bu kıraate göre] "bi'l-ebsâr"daki bâ harfi zâid bir sıla (pekiştirme edatı) olur. Diğer [kıraat imam]ları ise yâ ve he harflerinin fethasıyla "yezhebü bi'l-ebsâr" (يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ) şeklinde okumuşlardır; bâ harfi ise ilsâk (geçişlilik) içindir. Şimşek, bulutların yoğunlaştığına bir delil, yağmurun kuvvetli olacağına bir müjdeci ve yıldırımların düşeceğine dair bir uyarıcıdır. { يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ } “Allah gece ile gündüzü birbirine çevirir.” Bu ikisinin çevrilmesinin, birinin ardından diğerini getirmesi olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre bu ikisinin çevrilmesi, kısaltılmaları ve uzatılmalarıdır. Bir diğer görüşe göre ise gündüzün bazen bulut karanlığıyla bazen güneş ışığıyla, aynı şekilde gecenin bazen bulut karanlığıyla bazen ay ışığıyla değiştirilmesidir; bunu en-Nakkâş söylemiştir. Bir diğer görüşe göre de bu ikisinin çevrilmesi, içlerinde takdir olunan hayır ve şer, fayda ve zarar gibi durumların farklılaşması iledir. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda...” yani gece ile gündüzün birbirine çevrilmesi ile yağmur, yaz ve kış hallerinden zikrettiğimiz hususlarda, { لَعِبْرَةً } “...elbette bir ibret vardır” yani bir ibret ve ders vardır, { لِأُولِي الْأَبْصارِ } “...basiret sahipleri için” yani yarattıklarımdan basiret ve idrak ehli olan kimseler için.
[سورة النور (٢٤): الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[Nûr Suresi (24): Ayetler 45-46]
وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٥) لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٤٦)
{ وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٥) لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٤٦) } “Allah bütün canlıları sudan yaratmıştır. İşte bunlardan kimi karnı üzerinde yürür, kimi iki ayağı üstünde yürür, kimi de dört ayağı üstünde yürür. Allah dilediğini yaratır. Şüphesiz Allah her şeye güç yetirendir. (45) Andolsun ki biz, açıklayıcı ayetler indirdik. Allah dilediğini dosdoğru bir yola iletir. (46)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ) قَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" وَاللَّهُ خَالِقُ كُلِّ" بِالْإِضَافَةِ. الْبَاقُونَ" خَلَقَ" عَلَى الْفِعْلِ. قِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَيَيْنِ فِي الْقِرَاءَتَيْنِ صَحِيحَانِ. أَخْبَرَ اللَّهُ ﷿ بِخَبَرَيْنِ، وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ فِي هَذَا: إِحْدَى الْقِرَاءَتَيْنِ أَصَحُّ مِنَ الْأُخْرَى. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ" خَلَقَ" لِشَيْءٍ مَخْصُوصٍ، وَإِنَّمَا يُقَالُ خَالِقُ عَلَى الْعُمُومِ، كَمَا قَالَ اللَّهُ ﷿:" الْخالِقُ الْبارِئُ" [الحشر: ٢٤]. وَفِي الْخُصُوصِ" الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ" [الانعام: ١] وَكَذَا:" هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ" [الأعراف: ١٨٩]. فَكَذَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ:" وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ". وَالدَّابَّةُ كُلُّ مَا دَبَّ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ مِنَ الْحَيَوَانِ، يُقَالُ: دَبَّ يَدِبُّ فَهُوَ دَابٌّ، وَالْهَاءُ لِلْمُبَالَغَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" (مِنْ ماءٍ) لَمْ يَدْخُلْ فِي هَذَا الْجِنُّ وَالْمَلَائِكَةُ، لِأَنَّا لَمْ نُشَاهِدْهُمْ، وَلَمْ يَثْبُتْ أَنَّهُمْ خُلِقُوا مِنْ مَاءٍ، بَلْ فِي الصَّحِيحِ (أَنَّ الْمَلَائِكَةَ خُلِقُوا مِنْ نُورٍ وَالْجِنَّ خلقوا مِنْ نَارٍ). وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ:" مِنْ ماءٍ" أَيْ مِنْ نُطْفَةٍ. قَالَ النَّقَّاشُ: أَرَادَ أَمْنِيَةَ الذُّكُورِ. وَقَالَ جُمْهُورُ النَّظَرَةِ: أَرَادَ أَنَّ خِلْقَةَ كُلِّ حَيَوَانٍ فِيهَا مَاءٌ كَمَا خُلِقَ آدَمُ مِنَ الْمَاءِ وَالطِّينِ، وَعَلَى هَذَا يَتَخَرَّجُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ لِلشَّيْخِ الَّذِي سَأَلَهُ فِي غَزَاةِ بَدْرٍ: مِمَّنْ أَنْتُمَا؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (نَحْنُ مِنْ مَاءٍ). الْحَدِيثَ. وَقَالَ قَوْمٌ: لَا يُسْتَثْنَى الْجِنُّ وَالْمَلَائِكَةُ، بَلْ كُلُّ حَيَوَانٍ خُلِقَ مِنَ الْمَاءِ، وَخُلِقَ النَّارُ مِنَ الْمَاءِ، وَخُلِقَ الرِّيحُ مِنَ الْمَاءِ، إِذْ أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْعَالَمِ الْمَاءُ، ثُمَّ خَلَقَ منه كل شي.
Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ } “Allah bütün canlıları sudan yaratmıştır” buyruğunu Yahyâ b. Vessâb, el-A‘meş, Hamza ve el-Kisâî, izâfet ile “وَاللَّهُ خَالِقُ كُلِّ” (Allah her canlının yaratıcısıdır) şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise “خَلَقَ” şeklinde fiil olarak okumuşlardır. Denilmiştir ki: Bu iki kıraatteki anlam da sahihtir. Allah azze ve celle iki ayrı haber vermiştir; dolayısıyla bu hususta: “İki kıraatten biri diğerinden daha sahihtir” denilmesi uygun olmaz. Şöyle de denilmiştir: “خَلَقَ” (yarattı) [fiili] belirli/özel bir şey için kullanılır; “خَالِقُ” (yaratıcı) ise ancak genel anlamda kullanılır; nitekim Allah azze ve celle: { الْخالِقُ الْبارِئُ } “O, yaratan, yoktan var edendir” [el-Haşr 59/24] buyurmuştur. Özel durumda ise: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Hamd, gökleri ve yeri yaratan Allah'a mahsustur” [el-En‘âm 6/1] ve yine: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } “O, sizi tek bir nefisten yaratandır” [el-A‘râf 7/189] buyurmuştur. Dolayısıyla: { وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ } “Allah bütün canlıları sudan yaratmıştır” buyruğunun da böyle olması gerekir. Dâbbe (دَابَّة), yeryüzünde debelenen/hareket eden bütün hayvanlardır (canlılardır). “دَبَّ يَدِبُّ فَهُوَ دَابٌّ” (debelendi/yürüdü, debelenir/yürür, o yürüyendir) denilir; sondaki hâ (ة) ise mübalağa içindir. Bu husus daha önce el-Bakara [Suresi'nde] geçmişti. { مِنْ ماءٍ } “sudan” [ifadesine] cinler ve melekler dahil değildir. Çünkü biz onları müşahede etmedik ve onların sudan yaratıldıkları da sabit olmamıştır. Bilakis Sahîh'te: « أَنَّ الْمَلَائِكَةَ خُلِقُوا مِنْ نُورٍ وَالْجِنَّ خُلِقُوا مِنْ نَارٍ » «Şüphesiz melekler nurdan, cinler ise ateşten yaratılmışlardır» şeklinde yer almaktadır. Bu da daha önce geçmişti. Müfessirler: “{ مِنْ ماءٍ } ‘sudan’, yani nutfeden (meniden)” demişlerdir. en-Nakkâş: “Erkeklerin menilerini kastetmiştir” demiştir. Ehl-i nazarın cumhuru (kelamcı ve düşünürlerin çoğunluğu) ise şöyle demiştir: [Ayet], Âdem'in su ve topraktan yaratıldığı gibi her canlının yaratılışında su bulunduğunu kastetmiştir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bedir Gazvesi'nde kendisine: “Siz kimlerdensiniz?” diye soran yaşlı zata verdiği: « نَحْنُ مِنْ مَاءٍ » «Biz sudanız» hadisi de bu kabildendir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Cinler ve melekler istisna edilmez; bilakis bütün canlılar sudan yaratılmıştır. Hatta ateş sudan yaratılmış, rüzgâr da sudan yaratılmıştır. Çünkü Yüce Allah'ın âlemden ilk yarattığı şey sudur; sonra her şeyi ondan yaratmıştır.
قُلْتُ: وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ) الْمَشْيُ عَلَى الْبَطْنِ لِلْحَيَّاتِ وَالْحُوتِ، وَنَحْوِهِ مِنَ الدُّودِ وَغَيْرِهِ. وَعَلَى الرِّجْلَيْنِ لِلْإِنْسَانِ وَالطَّيْرِ إِذَا مَشَى. وَالْأَرْبَعُ لِسَائِرِ الْحَيَوَانِ. وَفِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ" وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَكْثَرَ"، فَعَمَّ بِهَذِهِ الزِّيَادَةِ جَمِيعَ الْحَيَوَانِ كَالسَّرَطَانِ وَالْخِشَاشِ، وَلَكِنَّهُ قُرْآنٌ لَمْ يُثْبِتْهُ إِجْمَاعٌ، لَكِنْ قَالَ النَّقَّاشُ: إِنَّمَا اكْتَفَى فِي الْقَوْلِ بِذِكْرِ مَا يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ عَنْ ذِكْرِ مَا يَمْشِي عَلَى أَكْثَرَ، لِأَنَّ جَمِيعَ الْحَيَوَانِ إِنَّمَا اعْتِمَادُهُ عَلَى أَرْبَعٍ، وَهِيَ قِوَامُ مَشْيِهِ، وَكَثْرَةُ الْأَرْجُلِ فِي بَعْضِهِ زِيَادَةٌ فِي خِلْقَتِهِ، لَا يَحْتَاجُ ذَلِكَ الْحَيَوَانُ فِي مَشْيِهِ إِلَى جَمِيعِهَا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالظَّاهِرُ أَنَّ تِلْكَ الْأَرْجُلَ الْكَثِيرَةَ لَيْسَتْ بَاطِلًا بَلْ هِيَ مُحْتَاجٌ إِلَيْهَا فِي تَنَقُّلِ الْحَيَوَانِ، وَهِيَ كُلُّهَا تَتَحَرَّكُ فِي تَصَرُّفِهِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَيْسَ فِي الْكِتَابِ مَا يَمْنَعُ مِنَ الْمَشْيِ عَلَى أَكْثَرِ مِنْ أَرْبَعٍ، إِذْ لَمْ يَقُلْ لَيْسَ مِنْهَا مَا يَمْشِي عَلَى أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعٍ. وَقِيلَ فِيهِ إِضْمَارٌ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعٍ، كَمَا وَقَعَ فِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَ" دَابَّةٍ" تَشْمَلُ مَنْ يَعْقِلُ وَمَا لَا يَعْقِلُ، فَغُلِّبَ مَنْ يَعْقِلُ لَمَّا اجْتَمَعَ مَعَ مَنْ لَا يَعْقِلُ، لِأَنَّهُ الْمُخَاطَبُ وَالْمُتَعَبِّدُ، وَلِذَلِكَ قَالَ" فَمِنْهُمْ". وَقَالَ:" مَنْ يَمْشِي" فَأَشَارَ بِالِاخْتِلَافِ إِلَى ثُبُوتِ الصَّانِعِ، أَيْ لَوْلَا أَنَّ لِلْجَمِيعِ صَانِعًا مُخْتَارًا لَمَا اخْتَلَفُوا، بَلْ كَانُوا مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ:" يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ". [الرعد: ٤]. (يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ) مِمَّا يُرِيدُ خَلْقَهُ (قَدِيرٌ). (لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ) تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي غَيْرِ موضع.
Derim ki: Yüce Allah'ın şu buyruğu da bunun doğruluğuna delalet etmektedir: (فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ) “İşte bunlardan kimi karnı üzerinde yürür”. Karnı üzerinde yürümek yılanlar, balıklar ve kurtçuklar gibi benzeri canlılar içindir. İki ayak üzerinde yürümek insan ve yürüdüğü vakit kuşlar içindir. Dört ayak üzerinde yürümek ise diğer hayvanlar içindir. Übeyy'in mushafında “ve minhum men yemşî alâ eksera” (onlardan kimi de daha fazla [ayak] üzerinde yürür) şeklindedir; bu ziyadelik ile yengeç ve böcekler gibi bütün hayvanları genellemiştir; ancak bu, icma ile sabit olmamış bir kıraattir. Fakat en-Nakkâş şöyle demiştir: Dört ayak üzerinde yürüyenin zikredilmesiyle, daha fazla ayak üzerinde yürüyenin zikredilmesinden müstağni kalınmıştır; zira bütün hayvanların dayanağı dört ayaktır ve yürüyüşlerinin esası bunlardır; bazılarındaki ayakların çokluğu ise yaratılışlarındaki bir ziyadeliktir, o hayvan yürürken onların hepsine muhtaç olmaz. İbn Atiyye şöyle demiştir: Zahir olan şudur ki, o çok sayıdaki ayaklar boş yere değildir; bilakis hayvanın yer değiştirmesinde onlara ihtiyaç vardır ve hareket ederken onların hepsi çalışır. Bazıları da şöyle demiştir: Kitap'ta dörtten fazlası üzerinde yürümeyi engelleyen bir husus yoktur; çünkü onlardan dörtten fazla ayakla yürüyen yoktur denilmemiştir. Bir görüşe göre ise burada gizli bir ifade (izmar) vardır; nitekim Übeyy'in mushafında yer aldığı gibi: “Onlardan dörtten fazla ayak üzerinde yürüyen de vardır” demektir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. ed-Dâbbe (دَابَّةٍ) kelimesi akıl sahiplerini de akıl sahibi olmayanları da kapsar; akıl sahipleri ile akıl sahibi olmayanlar bir arada anıldığında akıl sahipleri tağlib yoluyla öne çıkarılmıştır; çünkü muhatap olan ve ibadetle mükellef tutulan onlardır; bundan dolayı “fe minhum” (onlardan kimi) buyurmuş ve “men yemşî” (yürüyen kimse) demiştir. Bu farklılıkla Yaratıcı'nın varlığına işaret etmiştir; yani şayet hepsinin dilediğini seçen tek bir Yaratıcısı olmasaydı farklı olmazlar, bilakis tek bir cinsten olurlardı. Bu durum tıpkı O'nun şu buyruğu gibidir: { يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ } [er-Ra'd: 4] “Tek bir su ile sulanırlar; ama ürünlerinde bir kısmını diğerine üstün kılarız. Şüphesiz bunda ayetler vardır.” (يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ) “Allah dilediğini yaratır. Şüphesiz Allah her şeye” yaratmayı murat ettiği şeylere (قَدِيرٌ) “güç yetirendir.” (لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ) “Andolsun ki biz, açıklayıcı ayetler indirdik. Allah dilediğini dosdoğru bir yola iletir.” Bunun açıklaması daha önce birçok yerde geçmişti.
[سورة النور (٢٤): آية ٤٧]
[Nûr Suresi (24): Ayet 47]
وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٧)
{ وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } “[Münafıklar]: 'Allah'a ve Peygamber'e inandık, itaat ettik' derler; sonra da bunun ardından onlardan bir grup yüz çevirir. İşte onlar mümin değillerdir.” (47)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ) يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ، يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ مِنْ غَيْرِ يَقِينٍ وَلَا إِخْلَاصٍ. (وَأَطَعْنا) أَيْ وَيَقُولُونَ، وَكَذَّبُوا. (ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ).
Yüce Allah'ın: (وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ) “'Allah'a ve Peygamber'e inandık' derler” buyruğuyla münafıkları kastetmektedir; dilleriyle kesin bir inanç ve ihlas olmaksızın 'Allah'a ve Peygamber'e inandık' derler. (وَأَطَعْنا) “ve itaat ettik” yani derler, fakat yalan söylemişlerdir. (ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ) “Sonra da bunun ardından onlardan bir grup yüz çevirir. İşte bunlar inanmış değillerdir.”
[سورة النور (٢٤): الآيات ٤٨ الى ٥٠]
[Nûr Suresi (24): Ayetler 48-50]
وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (٤٨) وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ (٤٩) أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٥٠)
{ وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (٤٨) وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ (٤٩) أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٥٠) } “Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Peygamberi'ne çağrıldıkları zaman, bir de bakarsın ki içlerinden bir grup yüz çevirip döner. (48) Eğer hak kendi lehlerine olursa, boyun eğerek ona gelirler. (49) Kalplerinde bir hastalık mı var, yoksa şüpheye mi düştüler? Yahut Allah'ın ve Peygamberi'nin kendilerine haksızlık yapacağından mı korkuyorlar? Hayır, asıl zalimler kendileridir! (50)”
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ) قَالَ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ: إِنَّ رَجُلًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ اسْمُهُ بِشْرٌ كَانَتْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ خُصُومَةٌ فِي أَرْضٍ، فَدَعَاهُ الْيَهُودِيُّ إِلَى التَّحَاكُمِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَكَانَ الْمُنَافِقُ مُبْطِلًا، فَأَبَى مِنْ ذَلِكَ وَقَالَ: إِنَّ مُحَمَّدًا يَحِيفُ عَلَيْنَا، فَلْنُحَكِّمْ كَعْبَ بْنَ الْأَشْرَفِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِيهِ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْمُغِيرَةِ بْنِ وَائِلٍ مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ، كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ خُصُومَةٌ فِي مَاءٍ وَأَرْضٍ فَامْتَنَعَ الْمُغِيرَةُ أَنْ يُحَاكِمَ عَلِيًّا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقَالَ: إِنَّهُ يُبْغِضُنِي، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَقَالَ:" لِيَحْكُمَ" وَلَمْ يَقُلْ لِيَحْكُمَا لِأَنَّ الْمَعْنِيَّ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ، وَإِنَّمَا بَدَأَ بِذِكْرِ اللَّهِ إِعْظَامًا لِلَّهِ وَاسْتِفْتَاحَ كَلَامٍ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ) أَيْ طَائِعِينَ مُنْقَادِينَ، لِعِلْمِهِمْ أَنَّهُ ﵇ يَحْكُمُ بِالْحَقِّ. يُقَالُ: أَذْعَنَ فُلَانٌ لِحُكْمِ فُلَانٍ يُذْعِنُ إذعانا. وقال النقاش:" مُذْعِنِينَ" خاضعين، ومجاهد: مُسْرِعِينَ. الْأَخْفَشُ وَابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: مُقِرِّينَ. (أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) شَكٌّ وَرَيْبٌ. (أَمِ ارْتابُوا) أَمْ حَدَثَ لَهُمْ شَكٌّ فِي نُبُوَّتِهِ
Bunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: (وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ) “Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Peygamberi'ne çağrıldıkları zaman” buyruğudur. et-Taberî ve başkaları şöyle demiştir: Münafıklardan Bişr adında bir adam ile Yahudilerden bir adam arasında bir arazi konusunda ihtilaf çıktı. Yahudi onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda muhakeme olmaya çağırdı; münafık ise haksızdı, bu yüzden bundan kaçındı ve: “Muhammed bize haksızlık eder, Ka'b b. el-Eşref'i hakem kılalım” dedi. Bunun üzerine bu ayet onun hakkında indi. Bir diğer görüşe göre ise: Ümeyyeoğullarından Muğîre b. Vâil hakkında inmiştir; kendisi ile Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh arasında bir su ve arazi hususunda ihtilaf vardı; Muğîre, Ali ile birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda muhakeme olmaktan kaçındı ve: “O benden nefret ediyor” dedi, bunun üzerine ayet indi; bunu el-Mâverdî zikretmiştir. [Ayet-i kerimede] “liyahküme” (hükmetsin diye) denilmiş olup, “liyahkümâ” (ikisi hükmetsin diye) denilmemiştir; çünkü burada kastedilen Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; Allah'ın zikriyle başlanması ise Allah'ı yüceltmek ve söze O'nunla başlamak içindir. İkincisi: Yüce Allah'ın: (وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ) “Eğer hak kendi lehlerine olursa, boyun eğerek ona gelirler” buyruğudur. Yani onun aleyhisselâm hak ile hükmedeceğini bildikleri için itaatkâr ve boyun eğmiş olarak gelirler. Biri diğerinin hükmüne boyun eğdiğinde “ez'ane fülânun li-hükmi fülânin yüz'ınu iz'ânen” denir. en-Nakkâş: “Müz'ınîn, boyun eğenler demektir” dedi. Mücâhid: “Hızlıca koşanlar” dedi. el-Ahfeş ve İbnü'l-A'râbî: “Kabul ve ikrar edenler” dediler. (أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) “Kalplerinde bir hastalık mı var” yani şüphe ve tereddüt mü var? (أَمِ ارْتابُوا) “yoksa şüpheye mi düştüler” yoksa onun peygamberliği hususunda kendilerinde bir şüphe mi meydana geldi
وَعَدْلِهِ. (أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ) أَيْ يَجُورُ فِي الْحُكْمِ وَالظُّلْمِ. وَأُتِيَ بِلَفْظِ الِاسْتِفْهَامِ لِأَنَّهُ أَشَدُّ فِي التَّوْبِيخِ وَأَبْلَغُ في الذم، كقوله جَرِيرٍ فِي الْمَدْحِ:
ve adaleti [hakkında mı şüpheye düştüler]? (أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ) “Yoksa Allah'ın ve Peygamberi'nin kendilerine haksızlık yapacağından mı korkuyorlar?” Yani hükümde ve zulümde haksızlık etmesinden [mi korkuyorlar]? Soru lafzıyla getirilmiştir; çünkü bu, azarlamada daha şiddetli ve yermede daha etkilidir. Nitekim Cerîr'in övgü sadedindeki şu sözü gibidir:
أَلَسْتُمْ خَيْرَ مَنْ رَكِبَ الْمَطَايَا ... وَأَنْدَى الْعَالَمِينَ بُطُونَ رَاحِ
Sizler binek hayvanlarına binenlerin en hayırlısı / Ve insanların el ayası en cömert olanları değil misiniz?
(بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ) أَيِ الْمُعَانِدُونَ الْكَافِرُونَ، لِإِعْرَاضِهِمْ عَنْ حُكْمِ اللَّهِ تَعَالَى الثَّالِثَةُ- الْقَضَاءُ يَكُونُ لِلْمُسْلِمِينَ إِذَا كَانَ الْحُكْمُ بَيْنَ الْمُعَاهَدِ وَالْمُسْلِمِ وَلَا حَقَّ لِأَهْلِ الذِّمَّةِ فِيهِ. وَإِذَا كَانَ بَيْنَ ذِمِّيَّيْنِ فَذَلِكَ إِلَيْهِمَا. فَإِنْ جَاءَا قَاضِيَ الْإِسْلَامِ فَإِنْ شَاءَ حَكَمَ وَإِنْ شَاءَ أَعْرَضَ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي" الْمَائِدَةِ"»
(بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ) “Hayır, asıl zalimler kendileridir!” Yani Allah Teâlâ'nın hükmünden yüz çevirdikleri için inatçı kâfirlerin ta kendileridirler. Üçüncüsü: Hüküm bir zimmî/anlaşmalı gayrimüslim ile bir Müslüman arasında olduğu takdirde yargılama Müslümanlara aittir ve zimmîlerin bunda bir hakkı yoktur. İki zimmî arasında olduğu takdirde ise tercih kendilerinindir. Şayet İslâm kadısına gelirlerse dilerse hükmeder, dilerse yüz çevirir; nitekim Mâide Suresi'nde geçmişti.
الرَّابِعَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ إِجَابَةِ الدَّاعِي إِلَى الْحَاكِمِ لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ ذَمَّ مَنْ دُعِيَ إِلَى رَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ خَصْمِهِ بِأَقْبَحِ الذَّمِّ فَقَالَ:" أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ" الْآيَةَ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مَنْ دُعِيَ إِلَى مَجْلِسِ الحاكم أن يحيب، مَا لَمْ يُعْلَمْ أَنَّ الْحَاكِمَ فَاسِقٌ، أَوْ عَدَاوَةً بَيْنَ الْمُدَّعِي وَالْمُدَّعَى عَلَيْهِ. وَأَسْنَدَ الزَّهْرَاوِيُّ عن الحسن ابن أَبِي الْحَسَنِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (مَنْ دَعَاهُ خَصْمُهُ إِلَى الحاكم مِنْ حُكَّامِ الْمُسْلِمِينَ فَلَمْ يُجِبْ فَهُوَ ظَالِمٌ وَلَا حَقَّ لَهُ). ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ أَيْضًا. قَالَ ابن العربي: هذا حَدِيثٌ بَاطِلٌ، فَأَمَّا قَوْلُهُ (فَهُوَ ظَالِمٌ) فَكَلَامٌ صَحِيحٌ، وَأَمَّا قَوْلُهُ (فَلَا حَقَّ لَهُ) فَلَا يَصِحُّ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَ أَنَّهُ عَلَى غَيْرِ الحق.
Dördüncüsü: Bu ayet, hâkime çağıran kimsenin çağrısına icabet etmenin vacip olduğuna delildir; çünkü Yüce Allah, hasmı ile kendi arasında hüküm vermesi için Resûlüne çağrıldığı halde bundan kaçınan kimseyi en çirkin şekilde yererek: “Kalplerinde bir hastalık mı var...” ayetini buyurmuştur. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Hâkimin fasık olduğu veya davacı ile davalı arasında bir düşmanlık bulunduğu bilinmediği müddetçe, hâkimin meclisine çağrılan herkesin icabet etmesi vaciptir. ez-Zehrâvî, el-Hasan b. Ebi'l-Hasan'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: (Hasmı kendisini Müslümanların hâkimlerinden bir hâkime çağırdığı halde icabet etmeyen kimse zalimdir ve onun hiçbir hakkı yoktur). Bunu el-Mâverdî de zikretmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu batıl bir hadistir. Onun: “O zalimdir” sözü sahih bir sözdür; ancak “onun hiçbir hakkı yoktur” sözü ise sahih değildir. Hak üzere olmadığı manasını kastetmiş olması da muhtemeldir.
[سورة النور (٢٤): آية ٥١]
[Nûr Suresi (24): Ayet 51]
إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥١)
{ إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥١) } “Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Peygamberi'ne çağrıldıkları zaman, müminlerin sözü ancak: 'İşittik ve itaat ettik' demeleridir. İşte kurtuluşa erenler bunlardır. (51)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ) أي إلى كتاب الله وحكم ورسوله. (أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَخْبَرَ بِطَاعَةِ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ فِيمَا يَكْرَهُونَ، أَيْ هَذَا قَوْلُهُمْ، وَهَؤُلَاءِ لَوْ كانوا مؤمنين لكانوا
Yüce Allah'ın: { إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Peygamberi'ne çağrıldıkları zaman, müminlerin sözü ancak...” buyruğu, yani Allah'ın Kitabı'na ve Resûlü'nün hükmüne [çağrıldıkları zaman] demektir. { أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا } “...'İşittik ve itaat ettik' demeleridir” [buyruğu hakkında] İbn Abbâs [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: Hoşlanmadıkları bir hususta olsa dahi Muhacirler ile Ensar'ın itaatini haber vermektedir; yani onların sözü budur. Şayet şunlar da mümin olsalardı muhakkak...
يَقُولُونَ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا. فَالْقَوْلُ نُصِبَ عَلَى خَبَرِ كَانَ، وَاسْمُهَا فِي قَوْلِهِ:" أَنْ يَقُولُوا" نَحْوَ:" وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا" [آل عمران: ١٤٧]. وَقِيلَ: إِنَّمَا قَوْلُ الْمُؤْمِنِينَ، وَكَانَ صِلَةٌ فِي الْكَلَامِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا". [مريم: ٢٩]. وَقَرَأَ ابْنُ الْقَعْقَاعِ" لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ" غَيْرُ مُسَمًّى الْفَاعِلُ. عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ" إِنَّمَا كَانَ قول" بالرفع.
'İşittik ve itaat ettik' derlerdi. “el-Kavl” kelimesi kâne'nin haberi olarak mansub kılınmıştır, kâne'nin ismi ise tıpkı: { وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا } [Âl-i İmrân: 147] “Onların sözü ancak: 'Rabbimiz, günahlarımızı bağışla' demelerinden ibaretti” ayetinde olduğu gibi “en yekûlû” ifadesidir. Bir diğer görüşe göre: Kelamın aslı “İnnemâ kavlü'l-mü'minîne”dir ve kâne, Yüce Allah'ın: { كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا } [Meryem: 29] “Beşikte olan bir çocukla nasıl konuşuruz?” buyruğunda olduğu gibi kelamda zait bir sıladır. İbnü'l-Ka'kâ' “li-yuhkeme beynehüm” şeklinde meçhul fiil (faili zikredilmeyen) olarak okumuştur. Ali b. Ebî Tâlib ise ref ile “innemâ kâne kavlü” şeklinde okumuştur.
[سورة النور (٢٤): آية ٥٢]
[Nûr Suresi (24): Ayet 52]
وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (٥٢)
{ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (٥٢) } “Kim Allah'a ve Peygamberi'ne itaat eder, Allah'tan korkar ve O'ndan sakınırsa, işte kurtuluşa erenler bunlardır. (52)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ) فيما أمر به حكم. (وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ) قَرَأَ حَفْصٌ:" وَيَتَّقْهِ" بِإِسْكَانِ الْقَافِ عَلَى نِيَّةِ الْجَزْمِ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: (وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ) “Kim Allah'a ve Peygamberi'ne itaat eder...” emrettiği ve hükmettiği hususlarda. (وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ) “Allah'tan korkar ve O'ndan sakınırsa” buyruğuna dair: Hafs, cezm niyetiyle kâf harfinin sükûnu ile “ve yettekhi” şeklinde okumuştur; nitekim şair şöyle demiştir:
وَمَنْ يَتَّقْ فَإِنَّ اللَّهَ مَعَهُ ... وَرِزْقُ اللَّهِ مُؤْتَابٌ وَغَادِي
Kim sakınırsa şüphesiz Allah onunladır / Ve Allah'ın rızkı akşam sabah gelir durur.
وَكَسَرَهَا الْبَاقُونَ، لِأَنَّ جَزْمَهُ بِحَذْفِ آخِرِهِ. وَأَسْكَنَ الْهَاءَ أَبُو عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ. وَاخْتَلَسَ الْكَسْرَةَ يَعْقُوبُ وَقَالُونُ عَنْ نَافِعٍ وَالْبُسْتِيِّ عَنْ أَبِي عَمْرٍو وَحَفْصٍ. وَأَشْبَعَ كَسْرَةَ الْهَاءِ الْبَاقُونَ. (فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ) ذَكَرَ أَسْلَمُ أَنَّ عُمَرَ [رضى الله عنه] بَيْنَمَا هُوَ قَائِمٌ فِي مَسْجِدِ النَّبِيِّ ﷺ وَإِذَا رَجُلٌ مِنْ دَهَاقِينِ الرُّومِ قَائِمٌ عَلَى رَأْسِهِ وَهُوَ يَقُولُ: أَنَا أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ. فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: مَا شَأْنُكَ؟ قَالَ: أَسْلَمْتُ لِلَّهِ. قَالَ: هَلْ لِهَذَا سَبَبٌ! قَالَ: نَعَمْ! إِنِّي قَرَأْتُ التَّوْرَاةَ وَالزَّبُورَ وَالْإِنْجِيلَ وَكَثِيرًا مِنْ كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ، فَسَمِعْتُ أَسِيرًا يَقْرَأُ آيَةً مِنَ الْقُرْآنِ جَمَعَ فِيهَا كُلَّ مَا فِي الْكُتُبِ الْمُتَقَدِّمَةِ، فَعَلِمْتُ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَأَسْلَمْتُ: قَالَ: مَا هَذِهِ الْآيَةُ؟ قَالَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ" فِي الْفَرَائِضِ" وَرَسُولَهُ" فِي السُّنَنِ" وَيَخْشَ اللَّهَ" فِيمَا مَضَى مِنْ عُمُرِهِ" وَيَتَّقْهِ" فِيمَا بَقِيَ مِنْ عُمُرِهِ:" فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ" وَالْفَائِزُ مَنْ نَجَا مِنَ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ. فَقَالَ عُمَرَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أُوتِيتُ جوامع الكلم).
Diğer kıraat imamları ise [kâf harfini] kesreli okumuşlardır; çünkü kelimenin meczum oluşu sonundaki [illet harfinin] hazfedilmesiyledir. Ebû Amr ve Ebû Bekr [zamir olan] he (ـه) harfini sâkin kılmışlardır. Ya'kûb, Nâfi‘den rivayetle Kâlûn ve Ebû Amr ile Hafs'tan rivayetle el-Bustî ise kesreyi ihtilâs ile (kısaltarak) okumuşlardır. Geriye kalanlar ise he harfinin kesresini işbâ ile (uzatarak) okumuşlardır. { فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ } “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” [buyruğu hakkında]: Eslem, Ömer [radıyallâhu anh]’ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinde durduğu bir sırada Bizans ileri gelenlerinden (dehâkîn) bir adamın onun başucunda dikilip şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Ben şehâdet ederim ki Allah'tan başka ilâh yoktur ve yine şehâdet ederim ki Muhammed Allah'ın Resûlüdür.» Bunun üzerine Ömer ona: «Durumun nedir?» diye sordu. Adam: «Allah için Müslüman oldum» dedi. [Ömer]: «Bunun bir sebebi var mı?» deyince, adam şöyle cevap verdi: «Evet! Ben Tevrat'ı, Zebûr'u, İncil'i ve peygamberlerin kitaplarından birçoğunu okudum. Derken bir esirin Kur'an'dan bir ayet okuduğunu işittim; [bu ayet] önceki kitaplarda bulunan her şeyi kendisinde toplamıştı. Bunun Allah katından olduğunu anladım ve Müslüman oldum.» [Ömer]: «Bu ayet hangisidir?» diye sorunca adam şöyle dedi: Yüce Allah'ın; farzlarda { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ } “Kim Allah'a... itaat ederse”, sünnetlerde { وَرَسُولَهُ } “ve Peygamberi'ne [itaat ederse]”, ömründen geçmiş olan kısmı hususunda { وَيَخْشَ اللَّهَ } “Allah'tan korkarsa”, ömründen kalan kısmı hususunda { وَيَتَّقْهِ } “ve O'ndan sakınırsa”, { فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ } “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” buyruğudur. Kurtuluşa eren (fâiz) kimse ise ateşten kurtulup cennete girdirilen kimsedir. Bunun üzerine Ömer şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bana cevâmiu'l-kelim (az sözle çok mana ifade etme yeteneği) verildi.»
[سورة النور (٢٤): آية ٥٣]
[Nûr Suresi (24): Ayet 53]
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لَا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٥٣)
{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لَا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٥٣) } “Eğer kendilerine emredersen mutlaka [sefere] çıkacaklarına var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: 'Yemin etmeyin; [sizden istenen] bilinen bir itaattir. Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.' (53)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ)
Yüce Allah'ın: (وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ) “Var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” buyruğuna dair:
عَادَ إِلَى ذِكْرِ الْمُنَافِقِينَ، فَإِنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ كَرَاهَتَهُمْ لِحُكْمِ النَّبِيِّ ﷺ أَتَوْهُ فَقَالُوا: وَاللَّهِ لَوْ أَمَرْتَنَا أَنْ نَخْرُجَ مِنْ دِيَارِنَا وَنِسَائِنَا وَأَمْوَالِنَا لَخَرَجْنَا، وَلَوْ أَمَرْتَنَا بِالْجِهَادِ لَجَاهَدْنَا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. أَيْ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ أَنَّهُمْ يَخْرُجُونَ مَعَكَ فِي الْمُسْتَأْنَفِ وَيُطِيعُونَ." جَهْدَ أَيْمانِهِمْ
Tekrar münafıkların zikrine döndü; zira O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmünden hoşlanmadıklarını beyan edince ona gelip dediler ki: “Allah'a yemin ederiz ki eğer bize yurtlarımızdan, kadınlarımızdan ve mallarımızdan çıkmamızı emredersen mutlaka çıkarız, bize cihadı emredersen mutlaka cihad ederiz.” Bunun üzerine bu ayet indi. Yani gelecekte seninle birlikte çıkacaklarına ve itaat edeceklerine dair Allah'a yemin ettiler. “Cehde eymânihim”
" أَيْ طَاقَةَ مَا قَدَرُوا أَنْ يَحْلِفُوا. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: مَنْ حَلَفَ بِاللَّهِ فَقَدْ أَجْهَدَ فِي الْيَمِينِ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَنْعَامِ" بَيَانُ هَذَا. وَ" جَهْدَ
yani güçleri yettiğince yemin edebilecekleri son raddeye kadar [yemin ettiler]. Mukâtil: “Kim Allah'a yemin ederse yeminde var gücünü kullanmış olur” demiştir. Bunun açıklaması En'âm Suresi'nde geçmişti. “Cehde”
" مَنْصُوبٌ عَلَى مَذْهَبِ الْمَصْدَرِ تَقْدِيرُهُ: إِقْسَامًا بَلِيغًا. (قُلْ لَا تُقْسِمُوا)
kelimesi mef'ûl-i mutlak (mastar) üzere mansub kılınmıştır; takdiri: 'Son derece kuvvetli bir yeminle yemin ettiler' şeklindedir. (قُلْ لَا تُقْسِمُوا) “De ki: Yemin etmeyin”
وَتَمَّ الْكَلَامُ. (طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ)
buyruğuyla söz tamamlandı. (طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ) “[Sizden istenen] bilinen bir itaattir”
أَوْلَى بِكُمْ مِنْ أَيْمَانِكُمْ، أَوْ لِيَكُنْ مِنْكُمْ طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ، وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ بِإِخْلَاصِ الْقَلْبِ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى الْيَمِينِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمَعْنَى قَدْ عَرَفْتُ طَاعَتَكُمْ وَهِيَ الْكَذِبُ وَالتَّكْذِيبُ، أَيِ الْمَعْرُوفُ مِنْكُمُ الْكَذِبُ دُونَ الْإِخْلَاصِ. (إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ)
yeminlerinizden sizin için daha hayırlıdır; yahut sizden beklenen ihlaslı bir kalple bilinen/örfe uygun bir itaat ve doğru bir söz olsun, yemine ihtiyaç yoktur demektir. Mücâhid şöyle demiştir: Anlamı, 'Ben sizin itaatinizi bildim; o da yalan söylemek ve yalanlamaktır; yani sizden bilinen şey ihlas değil yalandır' şeklindedir. (إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ) “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”
من طاعتكم بالقول ومخالفتكم بالفعل.
sözle itaat edip fiille muhalefet ettiğiniz şeylerden haberdardır.
[سورة النور (٢٤): آية ٥٤]
[Nûr Suresi (24): Ayet 54]
قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٥٤)
{ قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٥٤) } “De ki: 'Allah'a itaat edin, Peygamber'e de itaat edin. Eğer yüz çevirirseniz, ona düşen ancak kendisine yükletilen [tebliğ vazifesi], size düşen de size yükletilen [itaat vazifesi]dir. Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz. Peygamber'in üzerine düşen ise apaçık bir tebliğden başkası değildir.' (54)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ) بِإِخْلَاصِ الطَّاعَةِ وَتَرْكِ النِّفَاقِ. (فَإِنْ تَوَلَّوْا) أَيْ فَإِنْ تَتَوَلَّوْا، فَحُذِفَ إِحْدَى التَّاءَيْنِ. وَدَلَّ عَلَى هَذَا أَنَّ بَعْدَهُ" وَعَلَيْكُمْ" وَلَمْ يَقُلْ وَعَلَيْهِمْ. (فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ) أَيْ مِنْ تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ. (وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ) أَيْ مِنَ الطَّاعَةِ لَهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. (وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا) جَعَلَ الِاهْتِدَاءَ مَقْرُونًا بِطَاعَتِهِ. (وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ) أي التبليغ (الْمُبِينُ).
Yüce Allah'ın: { قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “De ki: Allah'a itaat edin, Peygamber'e de itaat edin” buyruğu, itaati ihlasla yerine getirmek ve nifakı terk etmek suretiyle [itaat edin demektir]. { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirseniz” yani "fein tetevellev" (فَإِنْ تَتَوَلَّوْا) demektir; iki 'te' harfinden biri hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Bundan sonra [üçüncü şahıs zamiriyle] "ve aleyhim" (وَعَلَيْهِمْ) demeyip [muhatap zamiriyle] "ve aleykum" (وَعَلَيْكُمْ) buyurmuş olması da buna delalet etmektedir. { فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ } “Ona düşen ancak kendisine yükletilendir” yani risaleti tebliğ etme vazifesidir. { وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ } “Size düşen de size yükletilendir” yani ona itaat etme vazifesidir; bu açıklama İbn Abbâs ve başkalarından [nakledilmiştir]. { وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا } “Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz” buyruğunda [Allah], doğru yolu bulmayı (hidayeti) Peygamber'e itaat etmeye bağlı kılmıştır. { وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ } “Peygamber'e düşen ancak tebliğdir” yani ulaştırmaktır, { الْمُبِينُ } “apaçık [bir tebliğdir]”.
[سورة النور (٢٤): آية ٥٥]
[Nûr Suresi (24): Ayet 55]
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٥٥)
{ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٥٥) } “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere, kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka egemen kılacağını, onlar için razı olduğu dinlerini sağlamlaştırıp yerleştireceğini ve çektikleri korkuların ardından onları mutlaka güvene erdireceğini vadetti. Onlar bana kulluk ederler ve bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar. Artık bundan sonra kim inkâr ederse, işte onlar fasıkların ta kendileridir. (55)”
نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ﵄، قَالَهُ مَالِكٌ. وَقِيلَ: إِنَّ سَبَبَ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ شَكَا جَهْدَ مُكَافَحَةِ الْعَدُوِّ، وَمَا كَانُوا فِيهِ مِنَ الْخَوْفِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَأَنَّهُمْ لَا يَضَعُونَ أَسْلِحَتَهُمْ، فَنَزَلَتِ الآية. وقال أبو العالية: مكث رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِمَكَّةَ عشر سنين بعد ما أُوحِيَ إِلَيْهِ خَائِفًا هُوَ وَأَصْحَابُهُ، يَدْعُونَ إِلَى اللَّهِ سِرًّا وَجَهْرًا، ثُمَّ أُمِرَ بِالْهِجْرَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَكَانُوا فِيهَا خَائِفِينَ يُصْبِحُونَ وَيُمْسُونَ فِي السِّلَاحِ. فَقَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَمَا يَأْتِي عَلَيْنَا يَوْمٌ نَأْمَنُ فِيهِ وَنَضَعُ السِّلَاحَ؟ فَقَالَ ﵇: (لَا تَلْبَثُونَ إِلَّا يَسِيرًا حَتَّى يَجْلِسَ الرَّجُلُ مِنْكُمْ فِي الْمَلَأِ الْعَظِيمِ مُحْتَبِيًا لَيْسَ عَلَيْهِ حَدِيدَةٌ). وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَأَظْهَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ عَلَى جَزِيرَةِ الْعَرَبِ فَوَضَعُوا السِّلَاحَ وَأَمِنُوا. قَالَ النَّحَّاسُ: فَكَانَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى نُبُوَّةِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، لِأَنَّ الله ﷿ أَنْجَزَ ذَلِكَ الْوَعْدَ. قَالَ الضَّحَّاكُ فِي كِتَابِ النقاش: هذه [الآية] تَتَضَمَّنُ خِلَافَةَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ لِأَنَّهُمْ أَهْلُ الْإِيمَانِ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ. وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (الْخِلَافَةُ بَعْدِي ثَلَاثُونَ). وَإِلَى هَذَا الْقَوْلِ ذَهَبَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي أَحْكَامِهِ، وَاخْتَارَهُ وَقَالَ: قَالَ عُلَمَاؤُنَا هَذِهِ الْآيَةُ دَلِيلٌ عَلَى خِلَافَةِ الْخُلَفَاءِ الْأَرْبَعَةِ ﵃، وَأَنَّ اللَّهَ اسْتَخْلَفَهُمْ وَرَضِيَ أَمَانَتَهُمْ، وَكَانُوا عَلَى الدِّينِ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَتَقَدَّمْهُمْ أَحَدٌ فِي الْفَضِيلَةِ إِلَى يَوْمِنَا هَذَا، فَاسْتَقَرَّ الْأَمْرُ لَهُمْ، وَقَامُوا بِسِيَاسَةِ الْمُسْلِمِينَ، وَذَبُّوا عَنْ حَوْزَةِ الدِّينِ، فَنَفَذَ الْوَعْدُ فِيهِمْ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ هَذَا الْوَعْدُ لَهُمْ نَجَزَ، وَفِيهِمْ نَفَذَ، وَعَلَيْهِمْ وَرَدَ، فَفِيمَنْ يَكُونُ إِذًا؟ وَلَيْسَ بَعْدَهُمْ مِثْلُهُمْ إِلَى يَوْمِنَا هَذَا، وَلَا يَكُونُ فِيمَا بَعْدَهُ. ﵃. وحكى هذا القول القشيري عن
[Bu ayet] Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ hakkında inmiştir; bunu Mâlik söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu ayetin [iniş] sebebi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bazı ashabının düşmanla mücadele etmenin meşakkatinden, canları hususunda duydukları korkudan ve silahlarını hiç bırakamamalarından yakınmalarıdır; bunun üzerine bu ayet inmiştir. Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine vahiy geldikten sonra Mekke'de on yıl boyunca, kendisi ve ashabı korku içinde kaldılar; gizli ve açık olarak Allah'a davet ediyorlardı. Sonra Medine'ye hicretle emrolundu. Orada da korku içindeydiler; sabaha da akşama da silahlı olarak giriyorlardı. Bunun üzerine bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Emniyete kavuşacağımız ve silahı bırakacağımız bir gün bize gelmeyecek mi?" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm: « لَا تَلْبَثُونَ إِلَّا يَسِيرًا حَتَّى يَجْلِسَ الرَّجُلُ مِنْكُمْ فِي الْمَلَأِ الْعَظِيمِ مُحْتَبِيًا لَيْسَ عَلَيْهِ حَدِيدَةٌ » «Çok az bekleyeceksiniz; nihayetinde sizden bir adam, üzerinde hiçbir demir (silah) bulunmaksızın büyük bir topluluk içinde dizlerini dikip sarınarak (ihtiba hâlinde) oturacaktır» buyurdu. Bunun üzerine bu ayet indi. Allah, Peygamberini Arap Yarımadası'na hâkim kıldı; onlar da silahı bıraktılar ve emniyete erdiler. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu ayette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine bir delil vardır; çünkü aziz ve celil olan Allah bu vaadi yerine getirmiştir. Dahhâk, en-Nakkâş'ın kitabında şöyle demiştir: Bu [ayet], Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali'nin hilafetini içermektedir; zira onlar iman ehlidir ve salih ameller işlemişlerdir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « الْخِلَافَةُ بَعْدِي ثَلَاثُونَ » «Benden sonra hilafet otuz [yıl]dır» buyurmuştur. İbnü'l-Arabî de Ahkâm'ında bu görüşe meyletmiş, bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu ayet, dört halifenin -radıyallâhu anhüm- hilafetine, Allah'ın onları halife kıldığına, onların emanetinden razı olduğuna ve kendileri için razı olduğu din üzere bulunduklarına delildir. Çünkü günümüze kadar fazilette hiç kimse onların önüne geçmemiştir; böylece iş onlar için istikrar kazanmış, Müslümanların idaresini üstlenmiş ve dinin sahasını/harimini müdafaa etmişlerdir. Dolayısıyla bu vaat onlar hakkında gerçekleşmiştir. Eğer bu vaat onlar için gerçekleşmemiş, onlarda tahakkuk etmemiş ve onlar hakkında vârit olmamışsa, o takdirde başka kim hakkında olacaktır? Günümüze kadar onların ardından onlar gibisi gelmemiştir ve bundan sonra da gelmeyecektir. -radıyallâhu anhüm-. el-Kuşeyrî de bu görüşü...
ابْنِ عَبَّاسٍ. وَاحْتَجُّوا بِمَا رَوَاهُ سَفِينَةُ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (الْخِلَافَةُ بَعْدِي ثَلَاثُونَ سَنَةً ثُمَّ تَكُونُ مُلْكًا). قَالَ سَفِينَةُ: أَمْسِكْ [عَلَيْكَ] خِلَافَةَ أَبِي بَكْرٍ سَنَتَيْنِ، وَخِلَافَةَ عُمَرَ عَشْرًا، وَخِلَافَةَ عُثْمَانَ ثِنْتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً، وَخِلَافَةَ عَلِيٍّ سِتًّا. وَقَالَ قَوْمٌ: هَذَا وَعْدٌ لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ فِي مُلْكِ الْأَرْضِ كُلِّهَا تَحْتَ كَلِمَةِ الْإِسْلَامِ، كَمَا قَالَ ﵊: (زُوِيَتْ لِي الْأَرْضُ فَرَأَيْتُ مَشَارِقَهَا وَمَغَارِبَهَا وَسَيَبْلُغُ مُلْكُ أُمَّتِي مَا زُوِيَ لِي مِنْهَا). وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ ابْنُ عَطِيَّةَ فِي تَفْسِيرِهِ حَيْثُ قَالَ: وَالصَّحِيحُ فِي الْآيَةِ أَنَّهَا فِي اسْتِخْلَافِ الْجُمْهُورِ، وَاسْتِخْلَافِهِمْ هُوَ أَنْ يُمَلِّكَهُمُ الْبِلَادَ وَيَجْعَلَهُمْ أَهْلَهَا، كَالَّذِي جَرَى فِي الشَّامِ وَالْعِرَاقِ وَخُرَاسَانَ وَالْمَغْرِبِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قُلْنَا لَهُمْ هَذَا وَعْدٌ عَامٌّ فِي النُّبُوَّةِ وَالْخِلَافَةِ وَإِقَامَةِ الدَّعْوَةِ وَعُمُومِ الشَّرِيعَةِ، فَنَفَذَ الْوَعْدُ فِي كُلِّ أَحَدٍ بِقَدْرِهِ وَعَلَى حَالِهِ، حَتَّى فِي الْمُفْتِينَ وَالْقُضَاةِ وَالْأَئِمَّةِ، وَلَيْسَ لِلْخِلَافَةِ مَحَلٌّ تَنْفُذُ فِيهِ الْمَوْعِدَةُ الْكَرِيمَةُ إِلَّا مَنْ تَقَدَّمَ مِنَ الْخُلَفَاءِ. ثُمَّ ذَكَرَ اعْتِرَاضًا وَانْفِصَالًا مَعْنَاهُ: فَإِنْ قِيلَ هَذَا الْأَمْرُ لَا يَصِحُّ إِلَّا فِي أَبِي بَكْرٍ وَحْدَهُ، فَأَمَّا عُمَرُ وَعُثْمَانُ فَقُتِلَا غِيلَةً، وَعَلِيٌّ قَدْ نُوزِعَ فِي الْخِلَافَةِ. قُلْنَا: لَيْسَ فِي ضِمْنِ الْأَمْنِ السَّلَامَةُ مِنَ الْمَوْتِ بِأَيِ وَجْهٍ كَانَ، وَأَمَّا عَلِيٌّ فَلَمْ يَكُنْ نِزَالُهُ فِي الْحَرْبِ مُذْهِبًا لِلْأَمْنِ، وَلَيْسَ مِنْ شَرْطِ الْأَمْنِ رَفْعُ الْحَرْبِ إِنَّمَا شَرْطُهُ مُلْكُ الْإِنْسَانِ لِنَفْسِهِ بِاخْتِيَارِهِ، لَا كَمَا كَانَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ بِمَكَّةَ. ثُمَّ قَالَ فِي آخِرِ كَلَامِهِ: وَحَقِيقَةُ الْحَالِ أنهم كانوا مقهورين فصاروا فاهرين، وَكَانُوا مَطْلُوبِينَ فَصَارُوا طَالِبِينَ، فَهَذَا نِهَايَةُ الْأَمْنِ وَالْعِزِّ. قُلْتُ: هَذِهِ الْحَالُ لَمْ تَخْتَصَّ بِالْخُلَفَاءِ الْأَرْبَعَةِ ﵃ حَتَّى يُخَصُّوا بِهَا مِنْ عُمُومِ الْآيَةِ، بَلْ شَارَكَهُمْ فِي ذَلِكَ جَمِيعُ الْمُهَاجِرِينَ بَلْ وَغَيْرُهُمْ. أَلَا تَرَى إِلَى إِغْزَاءِ قُرَيْشٍ الْمُسْلِمِينَ فِي أُحُدٍ وَغَيْرِهَا وَخَاصَّةً الْخَنْدَقَ، حَتَّى أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ جَمِيعِهِمْ فقال:" إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا. هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزالًا شَدِيداً" [الأحزاب: ١١ - ١٠]. ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ رَدَّ الْكَافِرِينَ لَمْ يَنَالُوا خيرا، وأمن
... İbn Abbâs'tan [rivayet edilmiştir]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Sefîne'nin rivayet ettiği şu hadisi delil getirdiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « الْخِلَافَةُ بَعْدِي ثَلَاثُونَ سَنَةً ثُمَّ تَكُونُ مُلْكًا » «Benden sonra hilafet otuz yıldır, sonra krallık olacaktır.» Sefîne şöyle demiştir: [Hesabını] tut: Ebû Bekir'in hilafeti iki yıl, Ömer'in hilafeti on yıl, Osman'ın hilafeti on iki yıl, Ali'nin hilafeti altı yıldır. Bir topluluk da şöyle demiştir: Bu, İslâm kelimesi altında bütün yeryüzünün mülk kılınması hususunda ümmetin tamamına bir vaaddir; nitekim [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « زُوِيَتْ لِي الْأَرْضُ فَرَأَيْتُ مَشَارِقَهَا وَمَغَارِبَهَا وَسَيَبْلُغُ مُلْكُ أُمَّتِي مَا زُوِيَ لِي مِنْهَا » «Yeryüzü benim için dürüldü (toplandı), böylece onun doğularını da batılarını da gördüm. Ümmetimin hâkimiyeti, benim için dürülen yerlere kadar mutlaka ulaşacaktır.» İbn Atıyye de tefsirinde bu görüşü tercih ederek şöyle demiştir: “Bu ayette doğru olan, bunun cumhurun (bütün müminlerin) halife kılınması hakkında olduğudur. Onların halife kılınması ise; Şam, Irak, Horasan ve Mağrib'de vuku bulduğu üzere, [Allah'ın] beldeleri onların mülküne vermesi ve onları buraların ahalisi kılmasıdır.” İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Onlara dedik ki: Bu; peygamberlikte, hilafette, davetin ikamesinde ve şeriatın umumiliğinde genel bir vaaddir. Dolayısıyla bu vaad, müftülerde, kadılarda ve imamlarda dahi herkese kendi derecesine ve durumuna göre tahakkuk etmiştir. Bu yüce vaadin tecelli edeceği hilafet makamı ise ancak geçmişteki halifelerdir. Sonra şöyle bir itiraz ve cevabı zikretmiştir: Şayet denilirse ki: Bu durum yalnızca Ebû Bekir hakkında sahih olur; Ömer ve Osman ise suikastla öldürülmüş, Ali ile de hilafet konusunda çekişilmiştir. [Buna karşılık] deriz ki: Güvenlik, ölümden her halükârda kurtulmuş olmayı gerektirmez. Ali'ye gelince; onun savaşa girmesi güvenliği ortadan kaldırıcı nitelikte değildi. Zira güvenliğin şartı savaşın tamamen kalkması değildir; onun şartı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mekke'deki ashabının durumu gibi olmayıp, insanın kendi iradesiyle kendisine hâkim olmasıdır. Sonra sözünün sonunda şöyle demiştir: “İşin gerçeği şudur: Onlar ezilen kimseler idiler, galip geldiler; aranan (kovalanan) kimseler idiler, arayan (kovalayan) kimseler oldular. İşte nihai güvenlik ve izzet budur.” Ben (Kurtubî) derim ki: Bu durum, ayetin genel hükmünden tahsis edilecekleri şekilde dört halifeye radıyallâhu anhüm has değildir; bilakis bütün muhacirler ve hatta diğerleri de bu hususta onlara ortaktır. Görmez misin Kureyş'in Uhud'da ve diğer [savaşlarda], bilhassa Hendek'te Müslümanlara saldırdığını! Öyle ki Yüce Allah hepsinden haber vererek şöyle buyurmuştur: { إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا. هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزالًا شَدِيداً } “Hani onlar hem yukarınızdan hem de aşağınızdan üzerinize gelmişlerdi; hani gözler kaymış, yürekler hançerelere dayanmıştı ve siz Allah hakkında türlü zanlarda bulunuyordunuz. İşte orada müminler imtihan edilmiş ve şiddetli bir sarsıntıyla sarsılmışlardı.” [el-Ahzâb 10-11]. Sonra Allah inkârcıları hiçbir hayra ulaşamadan geri çevirdi ve [müminleri]...
الْمُؤْمِنِينَ وَأَوْرَثَهُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:" لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ". وَقَوْلُهُ:" كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ" يَعْنِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، إِذْ أَهْلَكَ اللَّهُ الْجَبَابِرَةَ بِمِصْرَ، وَأَوْرَثَهُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ فَقَالَ:" وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا" [الأعراف: ١٣٧]. وَهَكَذَا كَانَ الصَّحَابَةُ مُسْتَضْعَفِينَ خَائِفِينَ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَّنَهُمْ وَمَكَّنَهُمْ وَمَلَّكَهُمْ، فَصَحَّ أَنَّ الْآيَةَ عَامَّةٌ لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ غَيْرُ مَخْصُوصَةٍ، إِذِ التَّخْصِيصُ لَا يَكُونُ إلا بخبر ممن يجب [له] التَّسْلِيمُ، وَمِنَ الْأَصْلِ الْمَعْلُومِ التَّمَسُّكُ بِالْعُمُومِ. وَجَاءَ فِي مَعْنَى تَبْدِيلِ خَوْفِهِمْ بِالْأَمْنِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا قَالَ أَصْحَابُهُ: أَمَا يَأْتِي عَلَيْنَا يَوْمٌ نَأْمَنُ فِيهِ وَنَضَعُ السِّلَاحَ؟ فَقَالَ ﵇: (لَا تَلْبَثُونَ إِلَّا قَلِيلًا حَتَّى يَجْلِسَ الرَّجُلُ مِنْكُمْ فِي الْمَلَأِ الْعَظِيمِ مُحْتَبِيًا لَيْسَ عَلَيْهِ حَدِيدَةٌ). وَقَالَ ﷺ: (وَاللَّهِ لَيُتِمَّنَّ اللَّهُ هَذَا الْأَمْرُ حَتَّى يَسِيرَ الرَّاكِبُ مِنْ صَنْعَاءَ إِلَى حَضْرَمَوْتَ لَا يَخَافُ إِلَّا اللَّهَ وَالذِّئْبَ عَلَى غَنَمِهِ وَلَكِنَّكُمْ تَسْتَعْجِلُونَ (. خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ، فَكَانَ كَمَا أَخْبَرَ ﷺ. فَالْآيَةُ مُعْجِزَةُ النُّبُوَّةِ، لِأَنَّهَا إِخْبَارٌ عَمَّا سَيَكُونُ فَكَانَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ) فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- يَعْنِي أَرْضَ مَكَّةَ، لِأَنَّ الْمُهَاجِرِينَ سَأَلُوا اللَّهَ تَعَالَى ذَلِكَ فَوُعِدُوا كَمَا وُعِدَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ، قَالَ مَعْنَاهُ النَّقَّاشُ. الثَّانِي- بِلَادُ الْعَرَبِ وَالْعَجَمِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِأَنَّ أَرْضَ مَكَّةَ مُحَرَّمَةٌ عَلَى الْمُهَاجِرِينَ، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَكِنِ الْبَائِسُ سَعْدُ بْنُ خَوْلَةَ). يَرْثِي لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ مَاتَ بِمَكَّةَ. وَقَالَ فِي الصَّحِيحِ أَيْضًا: (يَمْكُثُ الْمُهَاجِرُ بِمَكَّةَ بَعْدَ قَضَاءِ نُسُكِهِ ثَلَاثًا). وَاللَّامُ فِي" لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ" جَوَابُ قَسَمٍ مُضْمَرٍ، لِأَنَّ الْوَعْدَ قَوْلٌ، مَجَازُهَا: قَالَ اللَّهُ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَاللَّهِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَجْعَلَهُمْ مُلُوكُهَا وَسُكَّانَهَا. (كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) يَعْنِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَهْلَكَ الْجَبَابِرَةَ بِمِصْرَ وَالشَّامِ وَأَوْرَثَهُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ:" كَمَا اسْتَخْلَفَ" بِفَتْحِ التَّاءِ وَاللَّامِ، لِقَوْلِهِ:" وَعَدَ". وَقَوْلِهِ:" لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ". وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ وَأَبُو بَكْرٍ وَالْمُفَضَّلُ عَنْ عَاصِمٍ:" استخلف" بضم
...müminlerin [tamamınadır] ve Allah onların topraklarını, yurtlarını ve mallarını kendilerine miras kılmıştır; { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } “onları yeryüzünde mutlaka halife (egemen) kılacaktır” buyruğu ile kastedilen de budur. { كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi” buyruğu ise İsrâiloğulları'nı kastetmektedir. Zira Allah Mısır'daki zorbaları helak etmiş, onların topraklarını ve yurtlarını kendilerine miras kılmış ve şöyle buyurmuştur: { وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا } “Hor görülüp ezilmekte olan o kavme de [yeryüzünün] bereketlerle donattığımız doğularını ve batılarını miras kıldık” [el-A'râf 137]. Sahâbe de tıpkı böyle zayıf düşürülmüş ve korku içinde idiler; sonra Yüce Allah onları emniyete kavuşturdu, iktidar sahibi kıldı ve mülk bahşetti. Dolayısıyla bu ayetin, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine genel olup [belli şahıslara] tahsis edilmemiş olduğu sahih olarak sabit olmuştur. Çünkü tahsis, ancak kendisine teslim olunması zorunlu olan kimseden [yani Hz. Peygamber'den] gelen bir haberle mümkündür ve bilinen asıl kural ise umûma (genel anlama) sarılmaktır. Korkularının güvene dönüştürülmesi anlamı hakkında şu rivayet gelmiştir: Ashâbı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Bizim için emniyette olacağımız ve silahı [üzerimizden] indireceğimiz bir gün gelmeyecek mi?” diye sorunca o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « لَا تَلْبَثُونَ إِلَّا قَلِيلًا حَتَّى يَجْلِسَ الرَّجُلُ مِنْكُمْ فِي الْمَلَأِ الْعَظِيمِ مُحْتَبِيًا لَيْسَ عَلَيْهِ حَدِيدَةٌ » «Pek az bir zaman kalacaksınız; öyle ki içinizden bir adam büyük bir topluluk içinde üzerinde hiçbir demir (silah) bulunmaksızın dizlerini karnına çekip oturacaktır.» Yine [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « وَاللَّهِ لَيُتِمَّنَّ اللَّهُ هَذَا الْأَمْرُ حَتَّى يَسِيرَ الرَّاكِبُ مِنْ صَنْعَاءَ إِلَى حَضْرَمَوْتَ لَا يَخَافُ إِلَّا اللَّهَ وَالذِّئْبَ عَلَى غَنَمِهِ وَلَكِنَّكُمْ تَسْتَعْجِلُونَ » «Allah'a yemin olsun ki, Allah bu işi (dini) mutlaka tamamlayacaktır; öyle ki bir binekli San'a'dan Hadramut'a kadar tek başına yol alacak da Allah'tan ve koyunları için kurttan başka hiçbir şeyden korkmayacaktır. Fakat siz acele ediyorsunuz.» Bunu Müslim Sahîh'inde tahric etmiştir. [Hadiseler] tam da sallallâhu aleyhi ve sellem'in haber verdiği gibi gerçekleşmiştir. Dolayısıyla bu ayet, nübüvvetin bir mucizesidir; zira gelecekte olacak şeyleri haber vermiştir ve aynen gerçekleşmiştir. Yüce Allah'ın: { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } “onları yeryüzünde mutlaka halife (egemen) kılacaktır” buyruğu hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bundan kasıt Mekke toprağıdır. Çünkü muhacirler Yüce Allah'tan bunu istemişlerdi; bunun üzerine tıpkı İsrâiloğulları'na vaat edildiği gibi onlara da vaat olundu. Bu anlamı en-Nakkaş söylemiştir. İkincisi: Arap ve Acem diyarlarıdır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Sahih olan da budur; çünkü Mekke toprağı muhacirlere [yerleşmek üzere] haram kılınmıştır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَكِنِ الْبَائِسُ سَعْدُ بْنُ خَوْلَةَ » «Lakin asıl zavallı olan Sa'd b. Havle'dir» buyurmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun Mekke'de ölmesine acıyıp üzülüyordu. Yine Sahîh'te şöyle buyurmuştur: « يَمْكُثُ الْمُهَاجِرُ بِمَكَّةَ بَعْدَ قَضَاءِ نُسُكِهِ ثَلَاثًا » «Muhacir, menâsikini (hac veya umre ibadetini) tamamladıktan sonra Mekke'de üç gün kalır.» { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ } kelimesindeki "lâm" (لَ) harfi, gizli bir yeminin cevabıdır; çünkü vaat bir sözdür. Cümlenin takdiri şöyledir: “Allah, iman edip salih amel işleyenlere: ‘Allah'a yemin olsun ki onları yeryüzünde mutlaka halife kılacak, böylece onları oranın hükümdarları ve sakinleri yapacaktır’ buyurdu.” { كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi” buyruğu, İsrâiloğulları'nı kastetmektedir; zira Allah Mısır ve Şam'daki zorbaları helak etmiş, onların topraklarını ve yurtlarını kendilerine miras kılmıştır. Cumhurun kıraati: { وَعَدَ } ve { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ } buyruklarından dolayı tâ ve lâm harflerinin fethasıyla “{ كَمَا اسْتَخْلَفَ }” şeklindedir. Îsâ b. Ömer, Ebû Bekir ve Âsım'dan rivayetle el-Mufaddal ise:
التَّاءِ وَكَسْرِ اللَّامِ عَلَى الْفِعْلِ الْمَجْهُولِ. (وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ) وَهُوَ الْإِسْلَامُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً" [المائدة: ٣] وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَرَوَى سُلَيْمُ بْنُ عَامِرٍ عَنِ المقداد ابن الْأَسْوَدِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (مَا عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ بَيْتُ حَجَرٍ وَلَا مَدَرٍ إِلَّا أَدْخَلَهُ اللَّهُ كَلِمَةَ الْإِسْلَامِ بِعِزِّ عَزِيزٍ أَوْ ذُلِّ ذَلِيلٍ أَمَّا بِعِزِّهِمْ فَيَجْعَلُهُمْ مِنْ أَهْلِهَا وَأَمَّا بِذُلِّهِمْ فَيَدِينُونَ بِهَا (. ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ حُجَّةً لِمَنْ قَالَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْأَرْضِ بِلَادُ الْعَرَبِ وَالْعَجَمِ، وَهُوَ الْقَوْلُ الثَّانِي، عَلَى مَا تَقَدَّمَ آنِفًا. (وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ) قَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَابْنُ كَثِيرٍ وَيَعْقُوبُ وَأَبُو بَكْرٍ بِالتَّخْفِيفِ، مِنْ أَبْدَلَ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ، وَاخْتِيَارُ أَبِي حَاتِمٍ. الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ، مِنْ بَدَّلَ، وَهِيَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ، لِأَنَّهَا أَكْثَرُ مَا في القرآن، قال الله تعالى:" تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ
tâ harfinin dammesi ve lâm harfinin kesresiyle meçhul fiil olarak okumuşlardır. (وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ) “ve kendileri için razı olduğu dinlerini onlar adına mutlaka sağlamlaştırıp pekiştirecektir” ki o İslâm'dır; nitekim Yüce Allah: “{ وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً } ve sizin için din olarak İslâm'dan razı oldum” [el-Mâide 3] buyurmuştur ve bu daha önce geçmişti. Süleym b. Âmir, el-Mikdâd b. el-Esved'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: (Yeryüzünde ne taştan yapılmış bir ev ne de kerpiçten bir çadır kalmayacak, izzetlinin izzetiyle yahut zelilin zilletiyle Allah İslâm kelimesini oraya mutlaka girdirecektir. Ya onlara izzet verip onları onun ehlinden kılacak yahut zillet verip ona boyun eğeceklerdir). el-Mâverdî bunu, yeryüzünden maksadın Arap ve Acem beldeleri olduğunu söyleyenlerin -ki daha önce geçen ikinci görüştür- delili olarak zikretmiştir. (وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ) “ve onları mutlaka değiştirecektir” ifadesini İbn Muhaysın, İbn Kesîr, Ya'kûb ve Ebû Bekr şeddesiz (tehfîf ile) 'ebdele'den okumuşlardır; bu el-Hasan'ın kıraati ve Ebû Hâtim'in tercihidir. Diğerleri ise 'beddele'den şeddeli okumuşlardır ki bu da Ebû Ubeyd'in tercihidir; çünkü Kur'an'da en çok geçen budur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “{ تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ
لَّهِ" [يونس: ٦٤]. وقال:" وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً" [النحل: ١٠١] وَنَحْوَهُ، وَهُمَا لُغَتَانِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَحَكَى مُحَمَّدُ بْنُ الْجَهْمِ عَنِ الْفَرَّاءِ قَالَ: قَرَأَ عَاصِمٌ والأعمش:" وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ" مشددة، وهذا غلط عن عَاصِمٍ، وَقَدْ ذَكَرَ بَعْدَهُ غَلَطًا أَشَدَّ مِنْهُ، وَهُوَ أَنَّهُ حَكَى عَنْ سَائِرِ النَّاسِ التَّخْفِيفَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَزَعَمَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى أَنَّ بَيْنَ التَّثْقِيلِ وَالتَّخْفِيفِ فَرْقًا، وَأَنَّهُ يُقَالُ: بَدَّلْتُهُ أَيْ غَيَّرْتُهُ، وَأَبْدَلْتُهُ أَزَلْتُهُ وَجَعَلْتُ غَيْرَهُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْقَوْلُ صَحِيحٌ، كَمَا تَقُولُ: أَبْدِلْ لِي هَذَا الدِّرْهَمَ، أَيْ أَزِلْهُ وَأَعْطِنِي غَيْرَهُ. وَتَقُولُ: قَدْ بَدَّلْتَ بَعْدَنَا، أَيْ غَيَّرْتَ، غَيْرَ أَنَّهُ قَدْ يُسْتَعْمَلُ أَحَدُهُمَا مَوْضِعَ الْآخَرِ، وَالَّذِي ذَكَرَهُ أَكْثَرُ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" النِّسَاءِ" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَذَكَرْنَا فِي سُورَةِ" إِبْرَاهِيمَ" الدَّلِيلَ مِنَ السُّنَّةِ عَلَى أَنَّ بَدَّلَ مَعْنَاهُ إِزَالَةُ العين، فتأمله هناك. وقرى:" عَسى رَبُّنا أَنْ يُبْدِلَنا " [القلم: ٣٢] مُخَفَّفًا وَمُثَقَّلًا (يَعْبُدُونَنِي) هُوَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ فِي حَالِ عِبَادَتِهِمُ اللَّهَ بِالْإِخْلَاصِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْتِئْنَافًا عَلَى طَرِيقِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ. (لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً) فِيهِ أَرْبَعَةُ أَقْوَالٍ: أحدها- لا يعبدون إلها غيري، حكاه النقاش. الثاني- لا يراءون بعبادتي أحدا. الثالث- لا يخافون غيري، قاله ابن عباس. الرابع- لَا يُحِبُّونَ، غَيْرِي قَالَهُ مُجَاهِدٌ. (وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ) أَيْ بِهَذِهِ النِّعَمِ. وَالْمُرَادُ كُفْرَانُ النِّعْمَةِ لِأَنَّهُ، قَالَ تَعَالَى: (فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ) الكافر بالله فاسق بعد هذا الانعام وقبله.
... Allah'ın [kelimelerinde hiçbir değişme yoktur]” [Yûnus 64] ve { وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً } “Bir ayeti değiştirdiğimiz zaman...” [en-Nahl 101] buyrukları ve benzerleridir. Her ikisi de [Arapçada] iki ayrı lügattir (kullanımdır). en-Nehhâs şöyle demiştir: Muhammed b. el-Cehm, el-Ferrâ'dan naklederek şöyle dedi: Âsım ve el-A'meş { وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ } kelimesini şeddeli olarak okumuşlardır. Bu ise Âsım adına bir hatadır. [Ferrâ] bundan sonra daha vahim bir hata daha zikretmiş ve diğer bütün insanların [bu kelimeyi] şeddesiz (muhaffef) okuduğunu nakletmiştir. en-Nehhâs dedi ki: Ahmed b. Yahyâ [es-Sa'leb], şeddeli ile şeddesiz okuyuş arasında bir fark bulunduğunu ileri sürmüş ve şöyle demiştir: "Beddeltühû (بَدَّلْتُهُ); onu değiştirdim, ebdeltühû (أَبْدَلْتُهُ) ise onu giderip yerine başkasını koydum demektir." en-Nehhâs dedi ki: Bu söz doğrudur; nitekim [birine]: "Şu dirhemi bana değiştir (ebdil lî)", yani "Bunu alıp yerine başkasını ver" dersin. Yine: "Bizden sonra değiştin (kad beddelte)", yani "[durumunu/tavrını] değiştirdin" dersin. Bununla birlikte bunlardan biri diğerinin yerine de kullanılabilir; fakat onun zikrettiği [anlam ayrımı] daha yaygındır. Bu [konu], Nisâ Sûresi'nde geçmişti, Allah'a hamdolsun. İbrâhîm Sûresi'nde de "beddele" (بَدَّلَ) fiilinin "bizzat nesnenin kendisini ortadan kaldırmak" anlamına geldiğine dair sünnetten delili zikretmiştik; orayı inceleyiniz. { عَسى رَبُّنا أَنْ يُبْدِلَنا } “Belki Rabbimiz bize onun yerine daha hayırlısını verir” [el-Kalem 32] ayeti de hem şeddesiz (muhaffef) hem de şeddeli (musakkal) olarak okunmuştur. (يَعْبُدُونَنِي) “Bana ibadet ederler” ifadesi hâl konumundadır; yani Allah'a ihlasla ibadet ettikleri hâlde [onları egemen kılacaktır]. [Bu ifadenin] onları övme sadedinde yeni bir başlangıç (isti'nâf) cümlesi olması da caizdir. (لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً) “Bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar” buyruğu hakkında dört görüş vardır: Birincisi: Benden başka hiçbir ilaha tapmazlar; bunu en-Nakkâş nakletmiştir. İkincisi: Bana yaptıkları ibadette hiç kimseye riya/gösteriş yapmazlar. Üçüncüsü: Benden başkasından korkmazlar; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Dördüncüsü: Benden başkasını [benim gibi] sevmezler; bunu Mücâhid söylemiştir. (وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ) “Artık bundan sonra kim inkâr ederse”, yani bu nimetleri [inkâr ederse]. Buradaki murat nankörlüktür (küfrân-ı ni'mettir); zira Yüce Allah: (فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ) “İşte onlar yoldan çıkmışların (fâsıkların) ta kendileridir” buyurmuştur. Çünkü Allah'ı inkâr eden kimse, bu nimetlendirmeden sonra da önce de fâsıktır.
[سورة النور (٢٤): آية ٥٦]
[en-Nûr Sûresi (24): Âyet 56]
وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٥٦)
{ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٥٦) } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Resûl'e itaat edin ki size merhamet edilsin.”
تقدم، فأعاد الامر بالعبادة تأكيدا.
[Bu konu] daha önce geçmişti. İbadet emrini pekiştirmek (tekit) amacıyla tekrarlamıştır.
[سورة النور (٢٤): آية ٥٧]
[en-Nûr Sûresi (24): Âyet 57]
لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٥٧)
{ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٥٧) } “İnkâr edenlerin yeryüzünde [bizi] aciz bırakacaklarını sakın sanma! Onların barınağı ateştir. O ne kötü bir dönüş yeridir!”
قوله تعالى: (لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا) هَذَا تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَوَعْدٌ بِالنُّصْرَةِ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" تَحْسَبَنَّ" بِالتَّاءِ خِطَابًا. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَأَبُو حَيْوَةَ:" يَحْسَبَنَّ" بِالْيَاءِ، بِمَعْنَى لَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْفُسَهُمْ مُعْجِزِينَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ، لِأَنَّ الْحُسْبَانَ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ. وَهَذَا قَوْلُ الزَّجَّاجِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَأَبُو عَلِيٍّ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْفِعْلُ لِلنَّبِيِّ ﷺ، أَيْ لَا يَحْسَبَنَّ مُحَمَّدٌ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ. فَ"- الَّذِينَ" مَفْعُولٌ أَوَّلٌ، وَ" مُعْجِزِينَ" مَفْعُولٌ ثَانٍ. وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ" الَّذِينَ كَفَرُوا" فَاعِلٌ" أَنْفُسَهُمْ" مَفْعُولٌ أَوَّلٌ، وَهُوَ مَحْذُوفٌ مُرَادٌ" مُعْجِزِينَ" مَفْعُولٌ ثَانٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَمَا عَلِمْتُ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ بَصْرِيًّا وَلَا كُوفِيًّا إِلَّا وَهُوَ يُخَطِّئُ قِرَاءَةَ حَمْزَةَ، فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: هِيَ لَحْنٌ، لِأَنَّهُ لَمْ يَأْتِ إِلَّا بِمَفْعُولٍ وَاحِدٍ لِيَحْسَبَنَّ. وَمِمَّنْ قَالَ هَذَا أَبُو حَاتِمٍ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ ضَعِيفٌ، وَأَجَازَهُ عَلَى ضَعْفِهِ، عَلَى أَنَّهُ يُحْذَفُ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ، وَقَدْ بَيَّنَّاهُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَسَمِعْتُ عَلِيَّ ابن سُلَيْمَانَ يَقُولُ فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ: يَكُونُ" الَّذِينَ كَفَرُوا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ. قَالَ: وَيَكُونُ الْمَعْنَى وَلَا يَحْسَبَنَّ الْكَافِرُ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ. قُلْتُ: وَهَذَا مُوَافِقٌ لِمَا قَالَهُ الْفَرَّاءُ وأبو على، إلا أن الْفَاعِلَ هُنَاكَ النَّبِيُّ ﷺ. وفي هذا القول الكافر. و (مُعْجِزِينَ) مَعْنَاهُ فَائِتِينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. (وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ ولبئس المصير) أي المرجع.
Yüce Allah'ın: { لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlerin [bizi] aciz bırakacaklarını sakın sanma!” buyruğu: Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli ve bir yardım vaadidir. Genel kıraat (cumhurun kıraati), muhataba hitap olarak "tâ" harfiyle "tahsebenne (تَحْسَبَنَّ)" şeklindedir. İbn Âmir, Hamza ve Ebû Hayve ise "yâ" harfiyle "yahsebenne (يَحْسَبَنَّ)" şeklinde okumuşlardır. Bu, "İnkâr edenler, yeryüzünde Allah'ı aciz bırakacaklarını [kendileri için] sakın sanmasınlar" manasındadır; çünkü husbân (sanmak) fiili iki mef‘ûle (nesneye) geçişli olur. Bu, ez-Zeccâc'ın görüşüdür. el-Ferrâ ve Ebû Ali ise şöyle demiştir: Fiilin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olması [fâilinin o olması] caizdir; yani "Muhammed, inkâr edenlerin yeryüzünde aciz bırakıcılar olduğunu sakın sanmasın" takdirindedir. Bu durumda "ellezîne (الَّذِينَ)" birinci mef‘ûl, "mu‘cizîne (مُعْجِزِينَ)" ise ikinci mef‘ûl olur. Birinci görüşe göre ise "ellezîne keferû (الَّذِينَ كَفَرُوا)" fâil (özne), kastedilip de hazfedilmiş (düşürülmüş) olan "enfusehum (أَنْفُسَهُمْ / kendilerini)" birinci mef‘ûl, "mu‘cizîne (مُعْجِزِينَ)" ise ikinci mef‘ûldür. en-Nehhâs şöyle demiştir: Arap dili âlimlerinden, gerek Basralı gerek Kûfeli olsun, Hamza'nın kıraatini hatalı bulmayan hiç kimse bilmiyorum. Onlardan kimi: "Bu bir lahindir (dil kuralı hatasıdır); çünkü 'yahsebenne' fiili için tek bir mef‘ûl getirmiştir" demektedir. Bunu söyleyenlerden biri de Ebû Hâtim'dir. el-Ferrâ ise: "Bu zayıftır" demiş; ancak zayıflığına rağmen birinci mef‘ûlün hazfedildiği takdiri üzerinden buna cevaz vermiştir; bunu daha önce açıklamıştık. en-Nehhâs dedi ki: Ben Ali b. Süleyman'ın bu kıraat hakkında şöyle dediğini işittim: "'Ellezîne keferû (الَّذِينَ كَفَرُوا)' nasb mahallindedir." Şöyle dedi: "Anlam da 'Kâfir olan kimse, inkâr edenlerin yeryüzünde aciz bırakıcılar olduklarını sakın sanmasın' şeklinde olur." Ben (Kurtubî) derim ki: Bu, ancak oradaki fâilin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, bu görüşte ise kâfirin kendisi olması hariç, el-Ferrâ ve Ebû Ali'nin söyledikleriyle uyumludur. "Mu‘cizîn (مُعْجِزِينَ)" kelimesinin anlamı ise kaçıp kurtulanlar demektir. Bu daha önce geçmişti. { وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Onların barınağı ateştir. O ne kötü bir dönüş yeridir!” yani [ne kötü bir] varış/dönüş yeridir.
[سورة النور (٢٤): آية ٥٨]
[en-Nûr Sûresi (24): Âyet 58]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨) } “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik oldukları (köle ve cariyeleriniz) ile sizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar şu üç vakitte sizden izin istesinler: Sabah namazından önce, öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakitte ve yatsı namazından sonra. Bunlar sizin için üç mahrem (çıplak kalabileceğiniz) vakittir. Bu vakitlerin dışında ne size ne de onlara bir günah yoktur; zira birbirinizin etrafında dolaşıp durursunuz. İşte Allah, ayetleri size böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
فيه ثمان مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَالَ الْعُلَمَاءُ، هَذِهِ الْآيَةُ خَاصَّةٌ وَالَّتِي قَبْلَهَا عَامَّةٌ، لِأَنَّهُ قَالَ:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها" [النور: ٢٧] ثُمَّ خَصَّ هُنَا فَقَالَ:" لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ" فَخَصَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَعْضَ الْمُسْتَأْذِنِينَ، وَكَذَلِكَ أَيْضًا يُتَأَوَّلُ الْقَوْلُ فِي الْأُولَى فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ عُمُومًا. وَخُصَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَعْضُ الْأَوْقَاتِ، فَلَا يَدْخُلُ فِيهَا عَبْدٌ وَلَا أمة، وغداد كَانَ أَوْ ذَا مَنْظَرٍ إِلَّا بَعْدَ الِاسْتِئْذَانِ. قَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي أَسْمَاءَ بِنْتِ مَرْثَدٍ، دَخَلَ عَلَيْهَا غُلَامٌ لَهَا كَبِيرٌ، فَاشْتَكَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَنَزَلَتْ عَلَيْهِ الْآيَةُ. وَقِيلَ: سَبَبُ نُزُولِهَا دُخُولُ مُدْلِجٍ عَلَى عُمَرَ، وَسَيَأْتِي. الثَّانِيَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" لِيَسْتَأْذِنْكُمُ" عَلَى سِتَّةِ أَقْوَالٍ الْأَوَّلُ- أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ، قَالَهُ ابْنُ الْمُسَيَّبِ وَابْنُ جُبَيْرٍ. الثَّانِي- أَنَّهَا نَدْبٌ غَيْرُ وَاجِبَةٍ، قَالَهُ أَبُو قِلَابَةَ، قَالَ: إِنَّمَا أُمِرُوا بِهَذَا نَظَرًا لَهُمْ. الثَّالِثُ- عَنَى بِهَا النِّسَاءَ، قَالَهُ أَبُو عبد الرحمن السلمى. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: هِيَ فِي الرِّجَالِ دُونَ النِّسَاءِ. وَهُوَ الْقَوْلُ الرَّابِعُ. الْخَامِسُ- كَانَ ذَلِكَ وَاجِبًا، إِذْ كَانُوا لَا غَلَقَ لَهُمْ وَلَا أَبْوَابَ، وَلَوْ عَادَ الْحَالُ لَعَادَ الْوُجُوبُ، حَكَاهُ المهدوي عن ابن عباس.
Bu ayette sekiz mesele vardır: Birincisi: Âlimler şöyle demiştir: Bu ayet hastır (özeldir), bundan önceki ise âmdır (geneldir). Zira Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها } [en-Nûr: 27] “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere, sahipleriyle ünsiyet peyda edip izin almadıkça ve onlara selam vermedikçe girmeyin” buyurmuş, sonra burada tahsis ederek: { لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Sağ ellerinizin mâlik oldukları (köle ve cariyeleriniz) sizden izin istesin” buyurmuştur. Böylece bu ayette izin isteyecek kimselerden bir kısmını tahsis etmiştir. Aynı şekilde ilk [ayetteki] ifade genel olarak bütün vakitler için tevil edilir; bu ayette ise belirli vakitler tahsis edilmiştir. Dolayısıyla bu vakitlerde ister küçük/hizmetçi olsun ister yetişkin olsun, hiçbir köle ve cariye izin istemeksizin içeri giremez. Mukâtil şöyle demiştir: Bu ayet Esmâ bnt. Mersed hakkında nazil oldu. Kendisine ait yetişkin bir kölesi yanına girmiş, o da durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet etmişti; bunun üzerine kendisine bu ayet indirildi. [Ayetin] nüzul sebebinin Müdlic'in Ömer'in yanına girmesi olduğu da söylenmiştir ki bunun açıklaması ileride gelecektir. İkincisi: Âlimler Yüce Allah'ın: “Sizden izin istesinler” buyruğundan ne kastedildiği hususunda altı farklı görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Bu ayetin hükmü mensuhtur (kaldırılmıştır). Bunu İbnü'l-Müseyyeb ve İbn Cübeyr söylemiştir. İkincisi: Bu emir menduptur, vacip değildir. Bunu Ebû Kılâbe söylemiş ve: 'Onlara bu, yalnızca kendi maslahatları gözetilerek emredilmiştir' demiştir. Üçüncüsü: Bununla kadınlar kastedilmiştir. Bunu Ebû Abdirrahmân es-Sülemî söylemiştir. İbn Ömer ise: 'Bu hüküm kadınlar değil, sadece erkekler hakkındadır' demiştir ki bu da dördüncü görüştür. Beşincisi: Kapıları ve kilitleri bulunmadığı dönemde bu hüküm vacipti; eğer durum o hâle dönecek olursa vücûbiyet de geri döner. Bunu el-Mehdevî, İbn Abbâs'tan nakletmiştir.
السَّادِسُ- أَنَّهَا مُحْكَمَةٌ وَاجِبَةٌ ثَابِتَةٌ عَلَى الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، مِنْهُمِ الْقَاسِمُ وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَالشَّعْبِيُّ. وَأَضْعَفَهَا قَوْلُ السُّلَمِيِّ لِأَنَّ" الَّذِينَ" لَا يَكُونُ لِلنِّسَاءِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، إِنَّمَا يَكُونُ لِلنِّسَاءِ اللَّاتِي وَاللَّوَاتِي. وَقَوْلُ ابْنِ عُمَرَ يَسْتَحْسِنُهُ أَهْلُ النَّظَرِ، لِأَنَّ" الَّذِينَ" لِلرِّجَالِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَإِنْ كَانَ يَجُوزُ أَنْ يَدْخُلَ مَعَهُمُ النِّسَاءُ فَإِنَّمَا يَقَعُ ذَلِكَ بِدَلِيلٍ، وَالْكَلَامُ عَلَى ظَاهِرِهِ، غَيْرَ أَنَّ فِي إِسْنَادِهِ لَيْثَ بْنَ أَبِي سُلَيْمٍ. وَأَمَّا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ فَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ: آيَةٌ لَمْ يُؤْمَرْ بِهَا أَكْثَرُ النَّاسِ آيَةُ الِاسْتِئْذَانِ وَإِنِّي لَآمُرُ جَارِيَتِي هَذِهِ تَسْتَأْذِنُ عَلَيَّ. قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَكَذَلِكَ رَوَاهُ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" يَأْمُرُ بِهِ". وَرَوَى عِكْرِمَةُ أَنَّ نَفَرًا مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ قَالُوا: يَا ابْنَ عَبَّاسٍ، كَيْفَ تَرَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي أُمِرْنَا فِيهَا بِمَا أُمِرْنَا وَلَا يَعْمَلُ بِهَا [أَحَدٌ]، قَوْلُ اللَّهِ ﷿:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ". قَالَ أَبُو دَاوُدَ: قَرَأَ الْقَعْنَبِيُّ إِلَى" عَلِيمٌ حَكِيمٌ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ اللَّهَ حَلِيمٌ رَحِيمٌ بِالْمُؤْمِنِينَ يُحِبُّ السَّتْرَ، وَكَانَ النَّاسُ لَيْسَ لِبُيُوتِهِمْ سُتُورٌ وَلَا حِجَالٌ، فَرُبَّمَا دَخَلَ الْخَادِمُ أَوِ الْوَلَدُ أَوْ يَتِيمَةُ الرَّجُلِ وَالرَّجُلُ عَلَى أَهْلِهِ، فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ بِالِاسْتِئْذَانِ فِي تِلْكَ الْعَوْرَاتِ، فَجَاءَهُمُ اللَّهُ بِالسُّتُورِ وَالْخَيْرِ، فَلَمْ أَرَ أَحَدًا يَعْمَلُ بِذَلِكَ [بَعْدُ]. قُلْتُ: هَذَا مَتْنٌ حَسَنٌ، وَهُوَ يَرُدُّ قَوْلَ سَعِيدٍ وَابْنِ جُبَيْرٍ، فَإِنَّهُ لَيْسَ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى نَسْخِ الْآيَةِ، وَلَكِنْ عَلَى أَنَّهَا كَانَتْ عَلَى حَالٍ ثُمَّ زَالَتْ، فَإِنْ كَانَ مِثْلُ ذَلِكَ الْحَالِ فَحُكْمُهَا قَائِمٌ كَمَا كَانَ، بَلْ حُكْمُهَا لِلْيَوْمِ ثَابِتٌ فِي كَثِيرٍ مِنْ مَسَاكِنِ المسلمين في البوادي والصحارى ونحوها. وروى
Altıncısı: Bu ayet muhkemdir, farzdır; hem erkekler hem kadınlar için bağlayıcıdır. İlim ehlinin çoğunluğunun görüşü budur; el-Kâsım, Câbir b. Zeyd ve eş-Şa'bî de bunlardandır. Bu görüşlerin en zayıfı es-Sülemî'nin görüşüdür; çünkü Arap kelamında 'ellezîne' (الَّذِينَ) kadınlar için kullanılmaz, kadınlar için ancak 'el-lâtî' (اللَّاتِي) ve 'el-levâtî' (اللَّوَاتِي) kullanılır. İbn Ömer'in görüşü ise nazar ehli (tahkik ehli ilim adamları) tarafından güzel karşılanmaktadır; çünkü Arap kelamında 'ellezîne' (الَّذِينَ) erkekler içindir. Kadınların onlarla birlikte [bu lafzın kapsamına] girmesi caiz olsa da bu ancak bir delil ile sabit olur; oysa söz zahirine göredir. Ne var ki bunun isnadında Leys b. Ebî Süleym bulunmaktadır. İbn Abbâs'ın görüşüne gelince; Ebû Dâvûd, Ubeydullâh b. Ebî Yezîd'den rivayet etmiştir ki o, İbn Abbâs'ı şöyle derken işitmiştir: 'İnsanların çoğuna kendisiyle amel etmesi emredilmeyen bir ayet vardır ki o da istîzân (izin isteme) ayetidir. Şüphesiz ben şu cariyeme [yanıma girerken] benden izin istemesini emrederim.' Ebû Dâvûd dedi ki: Atâ da İbn Abbâs'tan 'bunu emrederdi' şeklinde rivayet etmiştir. İkrime ise şöyle rivayet etmiştir: Irak ehlinden bir grup: 'Ey İbn Abbâs! Kendisinde birtakım şeylerle emrolunduğumuz halde [hiç kimsenin] kendisiyle amel etmediği şu ayet hakkında ne dersin? Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ } “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik oldukları (köle ve cariyeleriniz) ile sizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar; sabah namazından önce, öğle vakti elbiselerinizi çıkardığınızda ve yatsı namazından sonra olmak üzere üç defa (üç vakitte) sizden izin istesinler. Bunlar sizin için üç avret (mahrem) vakittir. Bunlardan sonra ne size ne de onlara bir günah yoktur; birbirinizin etrafında dolaşırlar”' dediler. Ebû Dâvûd dedi ki: el-Ka'nebî 'alîmun hakîm'e kadar okudu. İbn Abbâs dedi ki: 'Şüphesiz Allah müminlere karşı pek şefkatli ve merhametlidir; örtünmeyi sever. [O dönemde] insanların evlerinin ne perdeleri ne de hıcâlleri (cibinlik/örtülü çadırları) vardı. Bazen adam hanımıyla beraberken hizmetçi, çocuk yahut adamın yanında kalan yetim kız içeri giriverirdi. Bu sebeple Allah o avret vakitlerinde izin istemelerini emretti. Sonra Allah onlara perdeler ve genişlik (hayır/bolluk) ihsan etti. Bundan [sonra] hiç kimsenin bununla amel ettiğini görmedim.' Derim ki: Bu güzel (hasen) bir metindir. Bu rivayet Saîd ve İbn Cübeyr'in görüşünü reddeder; zira bu rivayette ayetin neshedildiğine dair bir delil yoktur, bilakis bir durumun mevcut olduğuna, sonra o durumun ortadan kalktığına delalet eder. Şayet o duruma benzer bir hal mevcut olursa, ayetin hükmü eskiden olduğu gibi geçerlidir; hatta hükmü günümüzde dahi kırsal kesimlerde, çöllerde ve benzeri yerlerdeki Müslüman meskenlerinin çoğunda sabittir. Yine rivayet...
وَكِيعٌ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ عَنِ الشَّعْبِيِّ" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ" قَالَ: لَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ. قُلْتُ: إِنَّ النَّاسَ لَا يَعْمَلُونَ بِهَا، قَالَ: اللَّهُ ﷿ الْمُسْتَعَانُ. الثَّالِثَةُ- قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الِاسْتِئْذَانَ ثَلَاثًا مَأْخُوذٌ مِنْ قوله تعالى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ" قَالَ يَزِيدُ: ثَلَاثَ دَفَعَاتٍ. قَالَ: فَوَرَدَ الْقُرْآنُ فِي الْمَمَالِيكِ وَالصِّبْيَانِ، وَسُنَّةُ رسول الله ﷺ في الْجَمِيعِ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: مَا قَالَهُ مِنْ هَذَا وَإِنْ كَانَ لَهُ وَجْهٌ فَإِنَّهُ غَيْرُ مَعْرُوفٍ عَنِ الْعُلَمَاءِ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ الَّتِي نَزَعَ بِهَا، وَالَّذِي عَلَيْهِ جُمْهُورُهُمْ فِي قَوْلِهِ:" ثَلاثَ مَرَّاتٍ" أَيْ فِي ثَلَاثِ أَوْقَاتٍ. وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ ذِكْرُهُ فِيهَا:" مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ". الرَّابِعَةُ- أَدَّبَ اللَّهُ ﷿ عِبَادَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنْ يَكُونَ الْعَبِيدُ إِذْ لَا بَالَ لَهُمْ، وَالْأَطْفَالُ الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ إِلَّا أَنَّهُمْ عَقَلُوا مَعَانِيَ الْكَشْفَةِ وَنَحْوِهَا، يَسْتَأْذِنُونَ عَلَى أَهْلِيهِمْ فِي هَذِهِ الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ، وَهِيَ الْأَوْقَاتُ الَّتِي تَقْتَضِي عَادَةُ النَّاسِ الِانْكِشَافَ فِيهَا وَمُلَازَمَةَ التَّعَرِّي. فَمَا قَبْلَ الْفَجْرِ وَقْتُ انْتِهَاءِ النَّوْمِ وَوَقْتُ الْخُرُوجِ مِنْ ثِيَابِ النَّوْمِ وَلُبْسِ ثِيَابِ النَّهَارِ. وَوَقْتُ الْقَائِلَةِ وَقْتُ التَّجَرُّدِ أَيْضًا وَهِيَ الظَّهِيرَةُ، لِأَنَّ النَّهَارَ يَظْهَرُ فِيهَا إِذَا عَلَا شُعَاعُهُ وَاشْتَدَّ حَرُّهُ. وَبَعْدَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ وَقْتُ التَّعَرِّي لِلنَّوْمِ، فَالتَّكَشُّفُ غَالِبٌ فِي هَذِهِ الْأَوْقَاتِ. يُرْوَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَ غُلَامًا مِنَ الْأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ مُدْلِجٌ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ظَهِيرَةً لِيَدْعُوهُ، فَوَجَدَهُ نَائِمًا قَدْ أَغْلَقَ عَلَيْهِ الْبَابَ، فَدَقَّ عَلَيْهِ الْغُلَامُ الْبَابَ فَنَادَاهُ، وَدَخَلَ، فَاسْتَيْقَظَ عُمَرُ وجلس فانكشف منه شي، فَقَالَ عُمَرُ: وَدِدْتُ أَنَّ اللَّهَ نَهَى أَبْنَاءَنَا وَنِسَاءَنَا وَخَدَمَنَا عَنِ الدُّخُولِ عَلَيْنَا فِي هَذِهِ السَّاعَاتِ إِلَّا بِإِذْنٍ، ثُمَّ انْطَلَقَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَوَجَدَ هَذِهِ الْآيَةَ قَدْ أُنْزِلَتْ، فَخَرَّ سَاجِدًا شُكْرًا لِلَّهِ. وهى مكية.
...Vekî‘, Süfyân’dan, o Mûsâ b. Ebî Âişe’den, o da eş-Şa‘bî’den naklettiğine göre; { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik oldukları (köle ve cariyeleriniz)... sizden izin istesinler” ayeti hakkında: “Mensuh (hükmü kaldırılmış) değildir” demiştir. Ben: “İnsanlar bununla amel etmiyorlar” deyince, “Kendisine sığınılacak olan ancak azîz ve celîl olan Allah’tır” demiştir. Üçüncüsü: İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: İzin istemenin üç defa olması, Yüce Allah’ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ } “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik oldukları ile sizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar sizden üç defa izin istesinler” buyruğundan alınmıştır. Yezîd: “[Yani] üç kez izin istemektir” demiştir. Ve şöyle demiştir: “Kur’an köleler ve çocuklar hakkında inmiş, Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem sünneti ise herkes hakkında vârid olmuştur.” İbn Abdilberr şöyle der: “Onun bu söylediğinin [kendi içinde] bir tutarlılığı olsa bile, delil getirdiği ayetin tefsirinde âlimlerden bilinen bir görüş değildir. Âlimlerin çoğunluğunun benimsediği görüş, { ثَلاثَ مَرَّاتٍ } 'üç defa' ifadesinin 'üç vakitte' anlamına geldiğidir. Bu görüşün doğruluğuna, ayette peşinden zikredilen şu ifade delalet etmektedir: { مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ } “Sabah namazından önce, öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakit ve yatsı namazından sonra”. Dördüncüsü: Azîz ve celîl olan Allah bu ayette kullarını şu şekilde terbiye etmiştir: Kendilerine pek dikkat edilmeyen köleler ile henüz ergenliğe ermemiş ancak avret yerinin açılmasının ve benzeri durumların ne anlama geldiğini idrak edebilen çocuklar, ailelerinin yanına girerken bu üç vakitte izin istemelidirler. Bu vakitler, insanların adet olarak açılıp saçıldıkları ve çıplak kaldıkları vakitlerdir. Zira fecirden önceki vakit, uykunun bittiği, gece elbiselerinin çıkarılıp gündüz kıyafetlerinin giyildiği vakittir. Kaylûle (öğle uykusu) vakti de soyunma vaktidir ki bu da 'zahîre' (öğle sıcağı) vaktidir; çünkü günün ışığı yükselip sıcağı şiddetlendiğinde gündüz ortaya çıkmış olur. Yatsı namazından sonraki vakit ise uyumak için soyunma vaktidir. Dolayısıyla bu vakitlerde açılıp saçılmak galiptir. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Müdlic adında ensardan bir çocuğu öğle vaktinde Ömer b. el-Hattâb’ı çağırması için gönderdi. Çocuk, Ömer’i kapısını kapatmış uyurken buldu. Çocuk kapıyı çalıp ona seslendi ve içeri girdi. Bunun üzerine Ömer uyandı ve oturdu; bu esnada bedeninden bir yer açıldı. Ömer: “Allah’ın çocuklarımıza, kadınlarımıza ve hizmetçilerimize bu saatlerde izin almadan yanımıza girmelerini yasaklamasını ne kadar arzu ederdim!” dedi. Sonra Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanına gitti ve bu ayetin inmiş olduğunu gördü; bunun üzerine şükranla Allah’a secdeye kapandı. Bu [sure/ayet] Mekkîdir.
الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ) أَيِ الَّذِينَ لَمْ يَحْتَلِمُوا مِنْ أَحْرَارِكُمْ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَذَكَرَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ كَانَ يَقُولُ: لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ، عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، وَأَنَّ الْآيَةَ فِي الْإِمَاءِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِضَمِّ اللَّامِ، وَسَكَّنَهَا الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ لِثِقَلِ الضَّمَّةِ، وَكَانَ أَبُو عَمْرٍو يَسْتَحْسِنُهَا. وَ" ثَلاثَ مَرَّاتٍ" نُصِبَ عَلَى الظَّرْفِ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يُؤْمَرُوا بِالِاسْتِئْذَانِ ثَلَاثًا، إِنَّمَا أُمِرُوا بِالِاسْتِئْذَانِ فِي ثَلَاثَةِ مَوَاطِنَ، وَالظَّرْفِيَّةُ فِي" ثَلاثَ" بَيِّنَةٌ: مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ، وحين تضعون ثيابكم من الظهيرة، ومن صَلَاةِ الْعِشَاءِ. وَقَدْ مَضَى مَعْنَاهُ. وَلَا يَجِبُ أَنْ يُسْتَأْذَنَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فِي كُلِّ وَقْتٍ. (ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ) قَرَأَ جُمْهُورُ السَّبْعَةِ" ثَلاثُ عَوْراتٍ" بِرَفْعِ" ثَلاثَ". وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ" ثَلَاثَ" بِالنَّصْبِ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الظَّرْفِ فِي قَوْلِهِ" ثَلاثَ مَرَّاتٍ". قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: النَّصْبُ ضَعِيفٌ مَرْدُودٌ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الرَّفْعُ أَحَبُّ إِلَيَّ. قَالَ: وَإِنَّمَا اخْتَرْتُ الرَّفْعَ لِأَنَّ الْمَعْنَى: هَذِهِ الْخِصَالُ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ. وَالرَّفْعُ عِنْدَ الْكِسَائِيِّ بِالِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ عِنْدَهُ مَا بَعْدَهُ، وَلَمْ يَقُلْ بِالْعَائِدِ، وَقَالَ نَصًّا بِالِابْتِدَاءِ. قَالَ: وَالْعَوْرَاتُ السَّاعَاتُ الَّتِي تَكُونُ فِيهَا الْعَوْرَةُ، إِلَّا أَنَّهُ قَرَأَ بِالنَّصْبِ، وَالنَّصْبُ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ مَرْدُودٌ عَلَى قَوْلِهِ" ثَلاثَ مَرَّاتٍ"، وَلِهَذَا اسْتَبْعَدَهُ الْفَرَّاءُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى لِيَسْتَأْذِنْكُمْ أَوْقَاتَ ثَلَاثِ عَوْرَاتٍ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ وَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَهُ. وَ" عَوْراتٍ" جَمْعُ عَوْرَةٍ، وَبَابُهُ فِي الصحيح أن يجئ عَلَى فَعَلَاتٍ (بِفَتْحِ الْعَيْنِ) كَجَفْنَةٍ وَجَفَنَاتٍ، وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَسَكَّنُوا الْعَيْنَ فِي الْمُعْتَلِّ كَبَيْضَةٍ وَبَيْضَاتٍ؟ لِأَنَّ فَتْحَهُ دَاعٍ إِلَى اعْتِلَالِهِ فَلَمْ يُفْتَحْ لِذَلِكَ، فَأَمَّا قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Beşincisi: Yüce Allah'ın: (وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ) “ve sizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar” buyruğudur; yani hürlerinizden henüz ihtilam olmamış çocuklar demektir; bunu Mücâhid söylemiştir. İsmâil b. İshâk, bir kimsenin takdim ve tehir yoluyla: 'Sağ ellerinizin malik olduklarından henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar sizden izin istesinler' dediğini ve ayetin cariyeler hakkında olduğunu belirttiğini nakletmiştir. Kıraat ehlinin çoğunluğu lâm harfinin dammesiyle okumuştur; el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ise dammenin ağırlığından dolayı sükûn ile okumuştur ve Ebû Amr bu okuyuşu güzel bulurdu. “Selâse merrâtin” (ثَلاثَ مَرَّاتٍ) ifadesi zarf olarak mansub kılınmıştır; zira onlara üçer kez izin istemeleri değil, üç ayrı vakitte izin istemeleri emredilmiştir. “Selâse”deki zarflık anlamı ise açıktır: Sabah namazından önce, öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakitte ve yatsı namazından sonra. Bunun anlamı daha önce geçmişti. Her vakitte üçer defa izin istemek ise vacip değildir. (ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ) “Bunlar sizin için üç mahrem vakittir” buyruğunda yedi kıraat imamının çoğunluğu “selâsü avrâtin” (ثَلاثُ عَوْراتٍ) şeklinde “selâsü” kelimesini merfû okumuştur. Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ise “{ ثَلاثَ مَرَّاتٍ }” buyruğundaki zarftan bedel olarak nasb ile “selâse” (ثَلَاثَ) şeklinde okumuşlardır. Ebû Hâtim: 'Nasb ile okuyuş zayıf ve merduttur' demiştir. el-Ferrâ ise: 'Ref' benim için daha sevimlidir' demiş ve şöyle eklemiştir: 'Ref' ile okuyuşu tercih ettim; çünkü mana: Bu durumlar üç mahrem vakittir, demektir.' Kisâî'ye göre ise ref' mübteda olduğu içindir; haber ise ona göre sonrasıdır; o ait zamirden bahsetmemiş, doğrudan mübteda olduğunu açıkça belirtmiştir. Şöyle demiştir: el-Avrât (العَوْرَات), avretin (açıklığın) meydana geldiği vakitlerdir. Ancak o nasb ile okumuştur; nasb ile okunuşunda iki görüş vardır: Birincisi: “{ ثَلاثَ مَرَّاتٍ }” ifadesine atfedilmiştir ki el-Ferrâ bu sebeple bunu uzak bir ihtimal görmüştür. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Mana 'Üç avret vaktinde sizden izin istesinler' şeklindedir; dolayısıyla muzaf hazfedilmiş ve muzafun ileyh onun yerine geçmiştir. “Avrât” (عَوْراتٍ) kelimesi “avret”in (عَوْرَةٍ) çoğuludur; sahih isimlerde kural, “cefnetün” ve “cefenâtün” (جَفْنَة - جَفَنَات) ve benzerlerinde olduğu gibi ayn harfinin fethasıyla “fa'alât” vezninde gelmesidir. “Beydatün” ve “beydâtün” (بَيْضَة - بَيْضَات) gibi illetli isimlerde ise ayn harfini sakin kılmışlardır; çünkü fetha verilmesi illetleşmeye yol açar, bu sebeple fetha vermemişlerdir. Şairin şu sözüne gelince:
أَبُو بَيَضَاتٍ رَائِحٌ متأوب ... رفيق بمسح المنكبين سبوح
[Şiir:] Yumurtaların sahibi (devekuşu) akşamleyin yuvasına dönmektedir; iki omzunu sıvazlayıp hızla akıp giden uysal bir binek gibi akıp gitmektedir
[فشاذ].
[şâzzdır].
السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ) أَيْ فِي الدُّخُولِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَسْتَأْذِنُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مُتَبَذِّلِينَ. (طَوَّافُونَ) بِمَعْنَى هُمْ طَوَّافُونَ. قَالَ الْفَرَّاءُ: كَقَوْلِكَ فِي الْكَلَامِ إِنَّمَا هُمْ خَدَمُكُمْ وَطَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ. وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ نَصْبَ" طَوَّافِينَ" لِأَنَّهُ نَكِرَةٌ، وَالْمُضْمَرُ فِي" عَلَيْكُمْ" مَعْرِفَةٌ. وَلَا يُجِيزُ الْبَصْرِيُّونَ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنَ الْمُضْمَرَيْنِ اللَّذَيْنِ فِي" عَلَيْكُمْ" وَفِي" بَعْضُكُمْ" لاختلاف العاملين. ولا يجوز مررت يزيد وَنَزَلْتُ عَلَى عَمْرٍو الْعَاقِلَيْنِ، عَلَى النَّعْتِ لَهُمَا. فَمَعْنَى" طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ" أَيْ يَطُوفُونَ عَلَيْكُمْ وَتَطُوفُونَ عَلَيْهِمْ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ فِي الْهِرَّةِ (إِنَّمَا هِيَ مِنَ الطَّوَّافِينَ عَلَيْكُمْ أَوِ الطَّوَّافَاتِ). فَمَنَعَ فِي الثَّلَاثِ الْعَوْرَاتِ مِنْ دُخُولِهِمْ عَلَيْنَا، لِأَنَّ حَقِيقَةَ العورة كل شي لَا مَانِعَ دُونَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:" إِنَّ بُيُوتَنَا عورة" [الأحزاب: ١٣] أَيْ سَهْلَةٌ لِلْمَدْخَلِ، فَبَيَّنَ الْعِلَّةَ الْمُوجِبَةَ لِلْإِذْنِ، وَهِيَ الْخَلْوَةُ فِي حَالِ الْعَوْرَةِ، فَتَعَيَّنَ امْتِثَالُهُ وَتَعَذَّرَ نَسْخُهُ. ثُمَّ رَفَعَ الْجُنَاحَ بِقَوْلِهِ:" لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ" أَيْ يَطُوفُ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ. (كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ) الْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ الدَّالَّةَ عَلَى مُتَعَبَّدَاتِهِ بَيَانًا مِثْلَ مَا يُبَيِّنُ لَكُمْ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ. (وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ) تَقَدَّمَ السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ) يُرِيدُ الْعَتَمَةَ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵄ قال سمعت رسول الله صلى يَقُولُ: (لَا تَغْلِبَنَّكُمُ الْأَعْرَابُ عَلَى اسْمِ صَلَاتِكُمْ أَلَا إِنَّهَا الْعِشَاءُ وَهُمْ يُعْتِمُونَ بِالْإِبِلِ). وَفِي رِوَايَةٍ (فَإِنَّهَا فِي كِتَابِ اللَّهِ الْعِشَاءُ وَإِنَّهَا تُعْتِمُ بِحِلَابِ الْإِبِلِ). وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُؤَخِّرُ الْعِشَاءَ. وَقَالَ أَنَسٌ: أَخَّرَ النَّبِيُّ ﷺ الْعِشَاءَ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى الْعِشَاءِ الْأُولَى. وَفِي الصَّحِيحِ: فَصَلَّاهَا، يَعْنِي الْعَصْرَ بَيْنَ الْعِشَاءَيْنِ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ. وَفِي الْمُوَطَّأِ وَغَيْرِهِ: وَلَوْ يَعْلَمُونَ مَا فِي الْعَتَمَةِ وَالصُّبْحِ لَأَتَوْهُمَا ولو حبوا. وفي مسلم عن جابر
Altıncı [Mesele]: Yüce Allah'ın: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ } “Bunların dışında [bu üç vaktin ardından] size de onlara da bir günah yoktur” buyruğu; yani siz ev kıyafetlerinizle rahat bir halde bulunsanız bile [bu vakitlerin dışında] izin almadan içeri girmelerinde [bir sakınca yoktur] demektir. { طَوَّافُونَ } “[Onlar] çokça dolaşan kimselerdir” ifadesi, "onlar çokça dolaşırlar (hüm tavvâfûn)" takdirindedir. Ferrâ şöyle demiştir: Bu, konuşma dilindeki "Onlar ancak sizin hizmetçilerinizdir ve çevrenizde çokça dolaşan kimselerdir" sözü gibidir. Ferrâ, kelimenin nekre (belirsiz), "aleyküm" (عَلَيْكُمْ) ibaresindeki zamirin ise marife (belirli) olmasından dolayı "tavvâfîne" (طَوَّافِينَ) şeklinde mansub okunmasını da caiz görmüştür. Basralılar ise amillerin farklı olması sebebiyle bunun hem "aleyküm" hem de "ba'dukum"daki iki zamirden hâl yapılmasını caiz görmezler. [Nitekim] her ikisine sıfat yapılarak "Meredtü bi-Zeydin ve nezeltü alâ Amrin el-âkıleyni" (Akıllı olan Zeyd'e uğradım ve Amr'ın yanına indim) denilmesi caiz değildir. { طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ } “Çevrenizde çokça dolaşırlar” ifadesinin anlamı; yani onlar sizin yanınıza girip çıkarlar, siz de onların yanına girip çıkarsınız demektir. Kedi hakkındaki şu hadis de bu kabildendir: « إِنَّمَا هِيَ مِنَ الطَّوَّافِينَ عَلَيْكُمْ أَوِ الطَّوَّافَاتِ » «O ancak sizin etrafınızda çokça dolaşan erkek veya dişi [hayvanlar]dandır.» Böylece [Allah], bu üç mahrem vakitte onların yanımıza girmesini yasaklamıştır. Çünkü avretin hakikati, önünde engel bulunmayan her şeydir. [Nitekim] Yüce Allah'ın: { إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ } “Evlerimiz açıktır/korunaksızdır” [el-Ahzâb 33/13] buyruğu da bu anlamdadır; yani içeri girilmesi kolaydır demektir. Böylece izin almayı gerektiren illeti beyan etmiştir ki o da avret/mahremiyet halinde baş başa kalmaktır. Dolayısıyla buna uymak zorunlu hale gelmiş ve neshedilmesi imkânsız olmuştur. Sonra: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ } “Bunların dışında size de onlara da bir günah yoktur; birbirinizin etrafında çokça dolaşıp durursunuz” buyruğuyla günahı/sorumluluğu kaldırmıştır; yani birbirinizin yanına girip çıkarsınız. { كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ } “Allah size ayetleri işte böyle açıklar” buyruğundaki "kâf" harfi mansub konumundadır; yani Allah size ibadetlerinize delalet eden ayetlerini, bu şeyleri size açıkladığı gibi açıklar demektir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” ifadesi ise daha önce geçmişti. Yedinci [Mesele]: Yüce Allah'ın: { وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ } “Yatsı namazından sonra” buyruğu; ateme (gece karanlığı) namazını kastetmektedir. Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « لَا تَغْلِبَنَّكُمُ الْأَعْرَابُ عَلَى اسْمِ صَلَاتِكُمْ أَلَا إِنَّهَا الْعِشَاءُ وَهُمْ يُعْتِمُونَ بِالْإِبِلِ » «Bedeviler namazınızın ismi konusunda sakın size baskın gelmesin! Dikkat edin, o işâ (yatsı) namazıdır. Onlar ise develeri karanlık basıncaya kadar geciktirirler (ateme yaparlar).» Bir rivayette de: « فَإِنَّهَا فِي كِتَابِ اللَّهِ الْعِشَاءُ وَإِنَّهَا تُعْتِمُ بِحِلَابِ الْإِبِلِ » «Çünkü o Allah'ın Kitabı'nda işâdır; onlar ise develeri sağmayı karanlığa bırakırlar» şeklindedir. Sahîh-i Buhârî'de Ebû Berze'den: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yatsı namazını geciktirirdi" rivayeti yer alır. Enes de: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yatsı namazını geciktirdi" demiştir. Bu ise ilk işâya (akşam namazına) delalet eder. Sahîh'te şöyle geçer: "Onu -yani ikindi namazını- iki işâ (akşam ile yatsı) arasında kıldırdı." el-Muvatta' ve diğer eserlerde de şöyle buyrulmuştur: « وَلَوْ يَعْلَمُونَ مَا فِي الْعَتَمَةِ وَالصُّبْحِ لَأَتَوْهُمَا وَلَوْ حَبْوًا » «Eğer ateme (yatsı) ve sabah namazlarındaki [sevabı] bilselerdi, emekleyerek de olsa o ikisine gelirlerdi.» Müslim'de Câbir
ابن سَمُرَةَ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي الصَّلَوَاتِ نَحْوًا مِنْ صَلَاتِكُمْ، وَكَانَ يُؤَخِّرُ الْعَتَمَةَ بَعْدَ صَلَاتِكُمْ شَيْئًا، وَكَانَ يُخِفُّ الصَّلَاةَ. وَقَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذِهِ أَخْبَارٌ مُتَعَارِضَةٌ، لَا يُعْلَمُ مِنْهَا الْأَوَّلُ مِنَ الْآخِرِ بِالتَّارِيخِ، وَنَهْيُهُ ﵇ عَنْ تَسْمِيَةِ الْمَغْرِبِ عِشَاءً وَعَنْ تَسْمِيَةِ الْعِشَاءِ عَتَمَةً ثَابِتٌ، فَلَا مَرَدَّ لَهُ مِنْ أَقْوَالِ الصَّحَابَةِ فَضْلًا عَمَّنْ عَدَاهُمْ. وَقَدْ كَانَ ابْنُ عُمَرَ يَقُولُ: مَنْ قَالَ صَلَاةُ الْعَتَمَةِ فَقَدْ أَثِمَ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ قَالَ مَالِكٌ:" وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ" فَاللَّهُ سَمَّاهَا صَلَاةَ الْعِشَاءِ فَأَحَبَّ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ تُسَمَّى بِمَا سَمَّاهَا اللَّهُ تَعَالَى بِهِ، وَيُعَلِّمَهَا الْإِنْسَانُ أَهْلَهُ وَوَلَدَهُ، وَلَا يُقَالُ عَتَمَةً إِلَّا عِنْدَ خِطَابِ مَنْ لَا يَفْهَمُ. وَقَدْ قَالَ حسان [بن ثابت]:
b. Semura'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazları sizin şu namazlarınıza yakın kılardı; ateme namazını ise sizin namazınızdan biraz daha geciktirirdi ve namazı hafif tutardı. Kâdı Ebû Bekr b. el-Arabî şöyle demiştir: Bunlar birbirine zıt gibi görünen haberlerdir; tarih açısından hangisinin önce hangisinin sonra olduğu bilinememektedir. Ancak onun aleyhisselâm akşam namazına 'ışâ', yatsı namazına da 'ateme' denilmesini yasaklaması sabittir; dolayısıyla sahabe sözleri şöyle dursun, başkalarının sözleri bunu geri çeviremez. Nitekim İbn Ömer şöyle derdi: 'Kim ateme namazı derse günaha girmiş olur.' İbnü'l-Kâsım dedi ki: Mâlik şöyle demiştir: “{ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ } ve yatsı namazından sonra” buyruğunda Allah onu yatsı namazı (salâtü'l-ışâ) olarak isimlendirmiştir; bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de Allah Teâlâ'nın isimlendirdiği şekilde isimlendirilmesini ve kişinin bunu ailesine ve çocuklarına öğretmesini sevmiştir; anlamayan birine hitap etme durumu müstesna ona 'ateme' denilmez. Hassân [b. Sâbit] de şöyle demiştir:
وَكَانَتْ لَا يَزَالُ بِهَا أَنِيسٌ ... خِلَالَ مُرُوجِهَا نَعَمٌ وَشَاءُ
[Şiir:] Orada sürekli bir can yoldaşı bulunurdu; çayırlarının arasında davarlar ve koyunlar vardı.
فَدَعْ هَذَا وَلَكِنْ مَنْ لِطَيْفٍ ... يُؤَرِّقُنِي إِذَا ذَهَبَ الْعِشَاءُ
[Şiir:] Bırak bunu; fakat yatsı vakti geçtiğinde beni uykusuz bırakan o hayal kime aittir?
وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذَا النَّهْيَ عَنِ اتِّبَاعِ الْأَعْرَابِ فِي تَسْمِيَتِهِمُ الْعِشَاءَ عَتَمَةً، إِنَّمَا كَانَ لِئَلَّا يُعْدَلَ بِهَا عَمَّا سَمَّاهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ إِذْ قَالَ:" وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ"، فَكَأَنَّهُ نَهْيُ، إِرْشَادٍ إِلَى مَا هُوَ الْأَوْلَى، وَلَيْسَ عَلَى جهة التحريم، وعلى أَنَّ تَسْمِيَتَهَا الْعَتَمَةَ لَا يَجُوزُ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَدْ ثَبَتَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدْ أَطْلَقَ عَلَيْهَا ذَلِكَ، وَقَدْ أَبَاحَ تَسْمِيَتَهَا بِذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ﵄. وَقِيلَ: إِنَّمَا نَهَى عَنْ ذَلِكَ تَنْزِيهًا لِهَذِهِ الْعِبَادَةِ الشَّرِيفَةِ الدِّينِيَّةِ عَنْ أَنْ يُطْلَقَ عَلَيْهَا مَا هُوَ اسْمٌ لِفِعْلَةٍ دُنْيَوِيَّةٍ، وهى الحلبة التي كانوا يحتلبونها فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَيُسَمُّونَهَا الْعَتَمَةَ، وَيَشْهَدُ لِهَذَا قَوْلُهُ: (فَإِنَّهَا تُعْتِمُ بِحِلَابِ الْإِبِلِ). الثَّامِنَةُ- رَوَى ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: (مَنْ صَلَّى فِي جَمَاعَةٍ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً لَا تَفُوتُهُ الرَّكْعَةُ الْأُولَى مِنْ صَلَاةِ الْعِشَاءِ كَتَبَ اللَّهُ بِهَا عِتْقًا مِنَ النَّارِ (. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ قَالَ قَالَ رَسُولُ الله صلى
Şöyle de denilmiştir: Bedevilerin yatsı namazını "ateme" şeklinde isimlendirmelerine uyulmasının yasaklanması, sırf Yüce Allah'ın Kitabı'nda: { وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ } “...ve yatsı namazından sonra...” buyurarak onu isimlendirdiği lafızdan sapılmaması içindir. Sanki bu nehiy, daha evlâ olana yönelik bir irşad nehyidir; haram kılma kabilinden ve ona "ateme" ismini vermenin caiz olmadığı anlamında değildir. Görmez misin ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu ismi ona bizzat kullandığı sabit olmuştur; Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ da bu şekilde isimlendirmeyi mubah görmüşlerdir. Şöyle de denilmiştir: Bundan nehyedilmesi, bu şerefli dinî ibadetin dünyevî bir fiile ait isimle anılmaktan tenzih edilmesi içindir. Bu [fiil] de onların o vakitte sağdıkları ve "ateme" adını verdikleri sağma işlemidir. [Hz. Peygamber'in]: « فَإِنَّهَا تُعْتِمُ بِحِلَابِ الْإِبِلِ » «Çünkü onlar, develeri sağmayı geciktirirler.» buyruğu da buna şahitlik etmektedir. Sekizinci [Mesele]- İbn Mâce Sünen'inde rivayet etmiştir: Bize Osmân b. Ebî Şeybe rivayet etti, bize İsmâil b. Ayyâş, Umâre b. Gaziyye'den, o Enes b. Mâlik'ten, o Ömer b. el-Hattâb'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğine göre o şöyle buyurmaktaydı: « مَنْ صَلَّى فِي جَمَاعَةٍ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً لَا تَفُوتُهُ الرَّكْعَةُ الْأُولَى مِنْ صَلَاةِ الْعِشَاءِ كَتَبَ اللَّهُ بِهَا عِتْقًا مِنَ النَّارِ » «Kim yatsı namazının ilk rekâtını kaçırmaksızın kırk gece cemaatle kılarsa, Allah bu vesileyle [ona] cehennemden bir kurtuluş berâtı yazar.» Sahîh-i Müslim'de de Osmân b. Affân'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu
اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: (مَنْ صَلَّى الْعِشَاءَ فِي جَمَاعَةٍ فَكَأَنَّمَا قَامَ نِصْفَ اللَّيْلِ وَمَنْ صَلَّى الْفَجْرَ فِي جَمَاعَةٍ فَكَأَنَّمَا قَامَ اللَّيْلَ كُلَّهُ). وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ سُبَيْعٍ أَوْ تُبَيْعٍ عَنْ كَعْبٍ قَالَ: مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ وَصَلَّى الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ وَصَلَّى بَعْدَهَا أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فَأَتَمَّ رُكُوعَهُنَّ وَسُجُودَهُنَّ وَيَعْلَمُ مَا يَقْتَرِئُ فيهن كن له بمنزلة ليلة القدر.
[sallallâhu] aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Kim yatsı namazını cemaatle kılarsa sanki gecenin yarısını ihya etmiş gibi olur; kim de sabah namazını cemaatle kılarsa sanki bütün geceyi namazla geçirmiş gibi olur). Dârekutnî Sünen'inde Sübey' veya Tübey'den, o da Kâ'b'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Kim güzelce abdest alır, son yatsı namazını kılar ve ardından rükû ve secdelerini tastamam yaparak, okuduğu şeylerin şuurunda olarak dört rekât namaz kılarsa, bu rekâtlar onun için Kadir gecesi mesabesinde olur.'
[سورة النور (٢٤): آية ٥٩]
[en-Nûr Sûresi (24): Âyet 59]
وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٩)
{ وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٩) } “Sizden olan çocuklar ergenlik çağına ulaştıklarında, kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi izin istesinler. İşte Allah ayetlerini size böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
قَرَأَ الْحَسَنُ:" الْحُلْمَ" فَحَذَفَ الضَّمَّةَ لِثِقَلِهَا. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْأَطْفَالَ أُمِرُوا بِالِاسْتِئْذَانِ فِي الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ الْمَذْكُورَةِ، وَأُبِيحَ لَهُمُ الْأَمْرُ فِي غَيْرِ ذَلِكَ كَمَا ذَكَرْنَا. ثم أمر الله تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يَكُونُوا إِذَا بَلَغُوا الْحُلُمَ عَلَى حُكْمِ الرِّجَالِ فِي الِاسْتِئْذَانِ فِي كُلِّ وَقْتٍ. وَهَذَا بَيَانٌ مِنَ اللَّهِ ﷿ لِأَحْكَامِهِ وَإِيضَاحِ حَلَالِهِ وَحَرَامِهِ، وَقَالَ:" فَلْيَسْتَأْذِنُوا" وَلَمْ يَقُلْ فَلْيَسْتَأْذِنُوكُمْ. وَقَالَ فِي الْأُولَى:" لِيَسْتَأْذِنْكُمُ" لِأَنَّ الْأَطْفَالَ غَيْرُ مُخَاطَبِينَ وَلَا مُتَعَبَّدِينَ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: قُلْتُ لِعَطَاءٍ" وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا" قَالَ: وَاجِبٌ عَلَى النَّاسِ أَنْ يَسْتَأْذِنُوا إِذَا احْتَلَمُوا، أَحْرَارًا كَانُوا أَوْ عَبِيدًا. وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الْفَزَارِيُّ: قُلْتُ لِلْأَوْزَاعِيِّ مَا حَدُّ الطِّفْلِ الَّذِي يَسْتَأْذِنُ؟ قَالَ: أَرْبَعُ سِنِينَ، قَالَ لَا يَدْخُلُ عَلَى امْرَأَةٍ حتى يستأذن. وقاله الزُّهْرِيُّ: أَيْ يَسْتَأْذِنُ الرَّجُلُ عَلَى أُمِّهِ، وَفِي هذا المعنى نزلت هذه الآية.
el-Hasan, dammenin ağırlığından ötürü onu hazfederek “el-hulm” (الْحُلْمَ) şeklinde okumuştur. Mana şöyledir: Çocuklara zikredilen bu üç vakitte izin istemeleri emredilmiş, bunun dışındaki vakitlerde ise belirttiğimiz üzere izin istememe serbestliği tanınmıştır. Sonra Allah Teâlâ bu ayette, ergenlik çağına ulaştıklarında her vakitte izin isteme hususunda yetişkin erkeklerin hükmüne tabi olmalarını emretmiştir. Bu, Allah Azze ve Celle'nin hükümlerini beyan etmesi, helalini ve haramını açıklamasıdır. “{ فَلْيَسْتَأْذِنُوا } izin istesinler” buyurmuş, 'sizden izin istesinler' dememiştir. Birinci ayette ise “{ لِيَسْتَأْذِنْكُمُ } sizden izin istesinler” buyurmuştu; çünkü çocuklar doğrudan mükellef ve muhatap değillerdir. İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya: “{ وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا } Sizden olan çocuklar ergenlik çağına ulaştıklarında [...] izin istesinler” ayetini sordum. Şöyle dedi: 'İster hür ister köle olsunlar, ergenlik çağına ulaştıklarında insanların izin istemeleri vaciptir.' Ebû İshâk el-Fezârî dedi ki: el-Evzâî'ye: 'İzin isteyecek çocuğun yaş sınırı nedir?' diye sordum. Şöyle dedi: 'Dört yaştır; izin istemedikçe kadının yanına giremez.' ez-Zührî de böyle söylemiştir; yani kişi annesinin yanına girerken izin ister; nitekim bu ayet de bu manada inmiştir.
[سورة النور (٢٤): آية ٦٠]
[en-Nûr Sûresi (24): Âyet 60]
وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاَّتِي لَا يَرْجُونَ نِكاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٦٠)
{ وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاَّتِي لَا يَرْجُونَ نِكاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٦٠) } “Kadınlardan artık nikâh (evlenme) ümidi kalmamış yaşlıların, zinetlerini açığa vurmaksızın dış elbiselerini çıkarmalarında kendileri için bir günah yoktur. İffetli davranmaları ise kendileri için daha hayırlıdır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ) الْقَوَاعِدُ وَاحِدَتُهَا قَاعِدٌ، بِلَا هَاءٍ، لِيَدُلَّ حَذْفُهَا عَلَى أَنَّهُ قُعُودُ الْكِبَرِ، كَمَا قَالُوا: امْرَأَةٌ حَامِلٌ، لِيَدُلَّ بِحَذْفِ الْهَاءِ أَنَّهُ حَمْلُ حَبَلٍ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Bunda beş mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: (وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ) “Kadınlardan artık evlenme ümidi beslemeyen yaşlılar” buyruğudur. “el-Kavâid”in (الْقَوَاعِدُ) tekili, hâ harfi olmaksızın “kâid”dir (قَاعِدٌ); hâ harfinin atılması, bunun yaşlılık sebebiyle oturup kalmak olduğuna delalet etmesi içindir; nitekim hâ harfinin düşürülmesiyle hamileliğin gebelik olduğuna delalet etsin diye 'hâmil kadın' (امْرَأَةٌ حَامِلٌ) dedikleri gibi. Şair şöyle demiştir:
فَلَوْ أَنَّ مَا فِي بَطْنِهِ بَيْنَ نِسْوَةٍ ... حَبِلْنَ وَإِنْ كُنَّ الْقَوَاعِدَ عُقْرَا
[Şiir:] Eğer onun karnındaki şey kadınlar arasında paylaştırılsaydı, yaşlı ve kısır olsalar bile hepsi gebe kalırdı.
وَقَالُوا فِي غَيْرِ ذَلِكَ: قَاعِدَةٌ فِي بَيْتِهَا، وَحَامِلَةٌ عَلَى ظَهْرِهَا، بِالْهَاءِ. وَالْقَوَاعِدُ أَيْضًا: أَسَاسُ الْبَيْتِ، وَاحِدُهُ قَاعِدَةٌ، بِالْهَاءِ. الثَّانِيَةُ- الْقَوَاعِدُ: الْعُجَّزُ اللَّوَاتِي قَعَدْنَ عَنِ التَّصَرُّفِ مِنَ السِّنِّ، وَقَعَدْنَ عَنِ الْوَلَدِ وَالْمَحِيضِ، هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ. قَالَ رَبِيعَةُ: هِيَ الَّتِي إِذَا رَأَيْتَهَا تَسْتَقْذِرُهَا مِنْ كِبَرِهَا. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: اللَّاتِي قَعَدْنَ عَنِ الْوَلَدِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِمُسْتَقِيمٍ، لِأَنَّ الْمَرْأَةَ تَقْعُدُ عَنِ الْوَلَدِ وَفِيهَا مُسْتَمْتَعٌ، قَالَهُ الْمَهْدَوِيُّ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ) إِنَّمَا خُصَّ الْقَوَاعِدُ بِذَلِكَ لِانْصِرَافِ الْأَنْفُسِ عَنْهُنَّ، إذ لا يذهب لِلرِّجَالِ فِيهِنَّ، فَأُبِيحَ لَهُنَّ مَا لَمْ يُبَحْ لِغَيْرِهِنَّ، وَأُزِيلَ عَنْهُمْ كُلْفَةُ التَّحَفُّظِ الْمُتْعِبِ لَهُنَّ. الرَّابِعَةُ- قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَأُبَيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ:" أَنْ يَضَعْنَ مِنْ ثِيَابِهِنَّ" بِزِيَادَةِ" مِنْ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَهُوَ الْجِلْبَابُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَيْضًا:" مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ" وَالْعَرَبُ تَقُولُ: امْرَأَةٌ وَاضِعٌ، لِلَّتِي كَبِرَتْ فَوَضَعَتْ خِمَارَهَا. وَقَالَ قَوْمٌ: الْكَبِيرَةُ الَّتِي أَيِسَتْ مِنَ النِّكَاحِ، لَوْ بَدَا شَعْرُهَا فَلَا بَأْسَ، فَعَلَى هَذَا يَجُوزُ لَهَا وَضْعُ الْخِمَارِ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهَا كَالشَّابَّةِ فِي التَّسَتُّرِ، إِلَّا أَنَّ الْكَبِيرَةَ تَضَعُ الْجِلْبَابَ الَّذِي يَكُونُ فَوْقَ الدِّرْعِ وَالْخِمَارِ، قَالَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَغَيْرُهُمَا. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ) أَيْ غَيْرَ مُظْهِرَاتٍ وَلَا مُتَعَرِّضَاتٍ بِالزِّينَةِ لِيُنْظَرَ إِلَيْهِنَّ، فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ أَقْبَحِ الْأَشْيَاءِ وَأَبْعَدِهِ عَنِ الْحَقِّ. وَالتَّبَرُّجُ: التَّكَشُّفُ وَالظُّهُورُ لِلْعُيُونِ، وَمِنْهُ: بُرُوجٌ مُشَيَّدَةٌ. وَبُرُوجُ السَّمَاءِ وَالْأَسْوَارِ، أَيْ لَا حَائِلَ دُونَهَا يَسْتُرُهَا.
Bunun dışındaki durumlarda ise hâ harfi ile 'evinde oturan kadın' (قَاعِدَةٌ فِي بَيْتِهَا) ve 'sırtında yük taşıyan kadın' (حَامِلَةٌ عَلَى ظَهْرِهَا) derler. el-Kavâid aynı zamanda evin temelleri anlamına da gelir; tekili hâ harfi ile “kâide”dir (قَاعِدَةٌ). İkincisi: el-Kavâid: Yaşlılıktan ötürü hareket edemeyecek hale gelmiş, çocuk doğurmaktan ve hayızdan kesilmiş yaşlı kadınlardır; ilim ehlinin çoğunluğunun görüşü budur. Rebîa şöyle demiştir: 'O, gördüğün zaman aşırı yaşlılığından ötürü hoşlanmayacağın kadındır.' Ebû Ubeyde ise: 'Çocuktan kesilmiş kadınlardır' demiştir; ancak bu doğru değildir, çünkü kadın henüz kendisinden yararlanılabilecek durumdayken de çocuktan kesilebilir; bunu el-Mehdevî söylemiştir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: (فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ) “zînetlerini açıp saçmaksızın dış elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur” buyruğudur. Yaşlı kadınların bu hükme tahsis edilmesinin sebebi, erkeklerin ilgisinin onlardan kesilmiş olmasıdır; çünkü erkeklerin onlara karşı bir arzusu kalmaz. Bu sebeple başkalarına helal olmayan şeyler onlara helal kılınmış ve kendilerini yoran aşırı korunma külfeti onlardan kaldırılmıştır. Dördüncüsü: İbn Mes'ûd, Übey ve İbn Abbâs “min” ilavesiyle “{ أَنْ يَضَعْنَ مِنْ ثِيَابِهِنَّ }” şeklinde okumuşlardır. İbn Abbâs: 'Bu cilbaptır (dış örtüdür)' demiştir. İbn Mes'ûd'dan da: 'Cilbaplarından' (مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ) şeklinde rivayet edilmiştir. Araplar yaşlanıp başörtüsünü çıkaran kadın için 'vâdı' kadın' (امْرَأَةٌ وَاضِعٌ) derler. Bir topluluk şöyle demiştir: Evlenmekten ümidini kesmiş yaşlı kadının saçı görünse bir sakınca yoktur; buna göre onun başörtüsünü çıkarması caiz olur. Sahih olan ise örtünme hususunda onun genç kadın gibi olduğu, ancak yaşlı kadının elbisenin ve başörtüsünün üzerine giyilen cilbabı çıkarabileceğidir; bunu İbn Mes'ûd, İbn Cübeyr ve başkaları söylemiştir. Beşincisi: Yüce Allah'ın: (غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ) “zînetlerini açıp saçmaksızın” buyruğudur; yani kendilerine bakılsın diye zinetlerini teşhir etmeyen ve süslerini ortaya koymayanlar demektir. Çünkü bu durum en çirkin şeylerden ve haktan en uzak davranışlardandır. Teberrüc (التَّبَرُّجُ): Açılıp saçılmak ve gözler önüne serilmektir; “burûcun müşeyyede” (yüksek köşkler/kaleler) ile göğün ve surların burçları ifadeleri de bu köktendir; yani önünde kendisini örtecek hiçbir engel bulunmayan şeyler demektir.
وَقِيلَ لِعَائِشَةَ ﵂: يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ، مَا تَقُولِينَ فِي الْخِضَابِ وَالصِّبَاغِ وَالتَّمَائِمِ وَالْقُرْطَيْنِ وَالْخَلْخَالِ وَخَاتَمِ الذَّهَبِ وَرِقَاقِ الثِّيَابِ؟ فَقَالَتْ: يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ، قِصَّتُكُنَّ قِصَّةُ امْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ، أَحَلَّ اللَّهُ لَكُنَّ الزِّينَةَ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ لِمَنْ لَا يَحِلُّ لَكُنَّ أَنْ يَرَوْا مِنْكُنَّ مُحَرَّمًا. وَقَالَ عَطَاءٌ: هَذَا فِي بُيُوتِهِنَّ، فَإِذَا خَرَجَتْ فَلَا يَحِلُّ لَهَا وَضْعُ الْجِلْبَابِ. وَعَلَى هَذَا" غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ" غَيْرَ خَارِجَاتٍ مِنْ بُيُوتِهِنَّ. وَعَلَى هَذَا يَلْزَمُ أَنْ يُقَالَ: إِذَا كَانَتْ فِي بيتها فلا بدلها مِنْ جِلْبَابٍ فَوْقَ الدِّرْعِ، وَهَذَا بَعِيدٌ، إِلَّا إِذَا دَخَلَ عَلَيْهَا أَجْنَبِيٌّ. ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى أَنَّ تَحَفُّظَ الْجَمِيعِ مِنْهُنَّ، وَاسْتِعْفَافَهُنَّ عَنْ وَضْعِ الثِّيَابِ وَالْتِزَامَهُنَّ مَا يَلْزَمُ الشَّبَابَ أَفْضَلُ لَهُنَّ وَخَيْرٌ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ:" وَأَنْ يَتَعَفَّفْنَ" بِغَيْرِ سِينٍ. ثُمَّ قِيلَ: مِنَ التَّبَرُّجِ أَنْ تَلْبَسَ الْمَرْأَةُ ثَوْبَيْنِ رَقِيقَيْنِ يَصِفَانِهَا. رَوَى الصَّحِيحُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (صِنْفَانِ مِنْ أَهْلِ النَّارِ لَمْ أَرَهُمَا قَوْمٌ مَعَهُمْ سِيَاطٌ كَأَذْنَابِ الْبَقَرِ يَضْرِبُونَ بِهَا النَّاسَ وَنِسَاءٌ كَاسِيَاتٌ عَارِيَاتٌ مُمِيلَاتٌ مَائِلَاتٌ رُءُوسُهُنَّ كَأَسْنِمَةِ الْبُخْتِ الْمَائِلَةِ لَا يَدْخُلْنَ الْجَنَّةَ وَلَا يَجِدْنَ رِيحَهَا وَإِنَّ رِيحَهَا لَيُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ كَذَا وَكَذَا (. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَإِنَّمَا جَعَلَهُنَّ كَاسِيَاتٍ لِأَنَّ الثِّيَابَ عَلَيْهِنَّ، وَإِنَّمَا وصفهن بأنهن عاريات لان الثواب إِذَا رَقَّ يَصِفُهُنَّ، وَيُبْدِي مَحَاسِنَهُنَّ، وَذَلِكَ حَرَامٌ. قُلْتُ: هَذَا أَحَدُ التَّأْوِيلَيْنِ لِلْعُلَمَاءِ فِي هَذَا الْمَعْنَى. وَالثَّانِي- أَنَّهُنَّ كَاسِيَاتٌ مِنَ الثِّيَابِ عَارِيَاتٌ مِنْ لِبَاسِ التَّقْوَى الَّذِي قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ:" وَلِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ"»
Âişe radıyallâhu anhâ'ya: 'Ey Müminlerin Annesi! Kına yakmak, saç boyamak, muskalar, küpeler, halhal, altın yüzük ve ince elbiseler hakkında ne dersin?' diye sorulduğunda şöyle demiştir: 'Ey kadınlar topluluğu! Sizin durumunuz tek bir kadının durumu gibidir; Allah, sizden haram bir yeri görmeleri helal olmayan kimselere süslerinizi açıp saçmamanız şartıyla zîneti sizlere helal kılmıştır.' Atâ şöyle demiştir: 'Bu onların evlerindedir; dışarı çıktığında ise cilbabını (dış örtüsünü) çıkarması ona helal olmaz.' Buna göre “gayra müteberricâtin” (غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ), evlerinden çıkmayanlar demektir. Bu yaklaşıma göre kadının evindeyken de elbisesinin üzerinde bir cilbaba muhtaç olduğunu söylemek gerekir ki yanına yabancı bir erkek girmesi durumu müstesna bu uzak bir ihtimaldir. Sonra Allah Teâlâ, onların tamamının sakınmasının, elbiselerini çıkarmaktan iffet gösterip kaçınmalarının ve genç kadınların uyması gereken kurallara riayet etmelerinin kendileri için daha faziletli ve daha hayırlı olduğunu bildirmiştir. İbn Mes'ûd “ve en yetea'ffefne” (وَأَنْ يَتَعَفَّفْنَ) şeklinde sîn harfi olmaksızın okumuştur. Sonra şöyle de denilmiştir: Kadının vücut hatlarını belli eden iki ince elbise giymesi de teberrücdendir (açılıp saçılmaktandır). Sahih'te Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Cehennemliklerden henüz görmediğim iki sınıf vardır: Yanlarında sığır kuyrukları gibi kırbaçlar bulunup onlarla insanları döven bir topluluk; bir de giyinik oldukları halde çıplak olan, başkalarını yoldan çıkaran ve kendileri de haktan sapan, başları meyleden deve hörgüçleri gibi olan kadınlardır. Onlar cennete giremezler ve onun kokusunu bile alamazlar; oysa onun kokusu şu kadar ve şu kadar mesafeden duyulur). İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Üzerlerinde elbise bulunduğu için onları 'giyinik' kılmıştır; elbise ince olup hatlarını belli ettiği ve güzelliklerini ortaya çıkardığı için de onları 'çıplak' olarak nitelemiştir ki bu haramdır. Derim ki: Bu, âlimlerin bu mana hakkındaki iki tevilinden biridir. İkincisi ise: Onlar kumaş elbiseler giyinmiş olsalar da Allah Teâlâ'nın hakkında: “{ وَلِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ } takva elbisesi ise işte o daha hayırlıdır”
. وَأَنْشَدُوا:
Şairler şöyle demiştir:
إِذَا المرء لم يلبس ثياب مِنَ التُّقَى ... تَقَلَّبَ عُرْيَانًا وَإِنْ كَانَ كَاسِيًا
[Şiir:] Kişi takvadan bir elbise giyinmediği takdirde, giyinik olsa bile çırılçıplak dolaşır durur.