وَخَيْرُ لِبَاسِ الْمَرْءِ طَاعَةُ رَبِّهِ ... وَلَا خَيْرَ فِيمَنْ كَانَ لِلَّهِ عَاصِيَا
[Şiir:] Kişinin en hayırlı elbisesi Rabbine olan itaatidir; Allah'a isyan eden kimsede ise hiçbir hayır yoktur.
وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ رَأَيْتُ النَّاسَ يُعْرَضُونَ عَلَيَّ وَعَلَيْهِمْ قُمُصٌ مِنْهَا مَا يَبْلُغُ الثُّدِيَّ وَمِنْهَا مَا دُونَ ذلك ومر عمر ابن الْخَطَّابِ وَعَلَيْهِ قَمِيصٌ يَجُرُّهُ) قَالُوا: مَاذَا أَوَّلْتَ ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (الدِّينُ). فَتَأْوِيلُهُ ﷺ الْقَمِيصَ بِالدِّينِ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ". العرب تُكَنِّي عَنِ الْفَضْلِ وَالْعَفَافِ بِالثِّيَابِ، كَمَا قَالَ شاعرهم:
Sahîh-i Müslim'de Ebû Saîd el-Hudrî'den [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ رَأَيْتُ النَّاسَ يُعْرَضُونَ عَلَيَّ وَعَلَيْهِمْ قُمُصٌ مِنْهَا مَا يَبْلُغُ الثُّدِيَّ وَمِنْهَا مَا دُونَ ذلك ومر عمر ابن الْخَطَّابِ وَعَلَيْهِ قَمِيصٌ يَجُرُّهُ » «Ben uykudayken insanların bana arz edildiğini gördüm. Üzerlerinde gömlekler vardı; bunlardan kimisi göğüslere kadar ulaşıyor, kimisi de bundan daha aşağıda kalıyordu. Ömer b. el-Hattâb da [bana] uğradı, üzerinde [yerde] sürüklediği bir gömlek vardı.» [Ashâb:] “Bunu neye yordun ey Allah'ın Resûlü?” dediler. O da: « الدِّينُ » «[Bunu] dine [yordum]» buyurdu. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem gömleği din ile tevil etmesi, Yüce Allah'ın: { وَلِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ } “Takva elbisesi ise işte o daha hayırlıdır” buyruğundan iktibas edilmiştir. Araplar fazileti ve iffeti elbise ile kinaye ederler; nitekim şairleri şöyle demiştir:
ثياب بنى عوف طهارى نقية
[Şiir:] Avf oğullarının elbiseleri tertemiz ve paktır
وَقَدْ قَالَ ﷺ لِعُثْمَانَ: (إِنَّ اللَّهَ سَيُلْبِسُكَ قَمِيصًا فَإِنْ أَرَادُوكَ أَنْ تَخْلَعَهُ فَلَا تَخْلَعْهُ). فَعَبَّرَ عَنِ الْخِلَافَةِ بِالْقَمِيصِ، وَهِيَ اسْتِعَارَةٌ حَسَنَةٌ مَعْرُوفَةٌ. قُلْتُ: هَذَا التَّأْوِيلُ أَصَحُّ التَّأْوِيلَيْنِ، وَهُوَ اللَّائِقُ بِهِنَّ فِي هَذِهِ الْأَزْمَانِ، وَخَاصَّةً الشَّبَابَ، فَإِنَّهُنَّ يَتَزَيَّنَّ وَيَخْرُجْنَ مُتَبَرِّجَاتٍ، فَهُنَّ كَاسِيَاتٌ بِالثِّيَابِ عَارِيَاتٌ مِنَ التَّقْوَى حَقِيقَةً، ظَاهِرًا وَبَاطِنًا، حَيْثُ تُبْدِي زِينَتَهَا، وَلَا تُبَالِي بِمَنْ يَنْظُرُ إِلَيْهَا، بَلْ ذَلِكَ مَقْصُودُهُنَّ، وَذَلِكَ مُشَاهَدٌ فِي الْوُجُودِ مِنْهُنَّ، فَلَوْ كَانَ عِنْدَهُنَّ شي مِنَ التَّقْوَى لَمَا فَعَلْنَ ذَلِكَ، وَلَمْ يَعْلَمْ أَحَدٌ مَا هُنَالِكَ. وَمِمَّا يُقَوِّي هَذَا التَّأْوِيلَ مَا ذُكِرَ مِنْ وَصْفِهِنَّ فِي بَقِيَّةِ الْحَدِيثِ في قوله: (رءوسهن كَأَسْنِمَةِ الْبُخْتِ). وَالْبُخْتُ ضَرْبٌ مِنَ الْإِبِلِ عِظَامُ الْأَجْسَامِ، عِظَامُ الْأَسْنِمَةِ، شَبَّهَ رُءُوسَهُنَّ بِهَا لِمَا رَفَعْنَ مِنْ ضَفَائِرِ شُعُورِهِنَّ عَلَى أَوْسَاطِ رُءُوسِهِنَّ. وَهَذَا مُشَاهَدٌ مَعْلُومٌ، وَالنَّاظِرُ إِلَيْهِنَّ مَلُومٌ. قَالَ ﷺ: (مَا تَرَكْتُ بَعْدِي فِتْنَةً أَضَرَّ عَلَى الرِّجَالِ مِنَ النِّسَاءِ). خَرَّجَهُ البخاري.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de Osmân'a: (Şüphesiz Allah sana bir gömlek giydirecektir; eğer onu çıkarmanı isterlerse sakın çıkarma!) buyurmuştur. Böylece hilafeti gömlek ile ifade etmiştir ki bu, bilinen güzel bir istiaredir. Derim ki: Bu tevil, iki tevilin en sahih olanıdır ve özellikle günümüzdeki genç kadınların durumuna en uygun düşenidir. Zira onlar süslenip açılıp saçılarak sokağa çıkmaktadırlar; dolayısıyla görünüşte elbiseli olsalar da hakikatte zâhiren ve bâtınen takvadan çırılçıplaktırlar. Öyle ki kadın süsünü sergilemekte, kendisine kimin baktığına aldırış etmemekte, bilakis maksadı da bu olmaktadır; nitekim bu onların yaşayışında bizzat müşahede edilmektedir. Şayet onlarda takvadan zerre kadar bir şey olsaydı bunu yapmazlardı ve orada ne olduğunu da kimse bilmezdi. Hadisin devamındaki şu vasıf da bu tevili güçlendirmektedir: (Başları deve hörgüçleri gibidir). Buht (الْبُخْتُ), iri cüsseli ve büyük hörgüçlü bir deve türüdür; saç örgülerini başlarının tepesinde topladıkları için başlarını bu develere benzetmiştir. Bu durum bizzat görülen ve bilinen bir şeydir; onlara bakan kişi ise kınanmıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (Benden sonra erkeklere kadınlardan daha zararlı hiçbir fitne bırakmadım) buyurmuştur. Bunu Buhârî rivayet etmiştir.
[سورة النور (٢٤): آية ٦١]
[en-Nûr Sûresi (24): Âyet 61]
لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦١)
{ لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } (61) “Köre bir sorumluluk yoktur, topala bir sorumluluk yoktur, hastaya bir sorumluluk yoktur. Sizin için de kendi evlerinizden yahut babalarınızın evlerinden yahut annelerinizin evlerinden yahut erkek kardeşlerinizin evlerinden yahut kız kardeşlerinizin evlerinden yahut amcalarınızın evlerinden yahut halalarınızın evlerinden yahut dayılarınızın evlerinden yahut teyzelerinizin evlerinden yahut anahtarlarına mâlik olduğunuz [evlerden] yahut arkadaşınızın [evinden] yemenizde bir sakınca yoktur. Hep birlikte yahut ayrı ayrı yemenizde de sizin için bir günah yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereketli ve pek güzel bir esenlik dileği olarak birbirinize selâm verin. İşte Allah, akıl erdiresiniz diye âyetleri size böyle açıklar.”
فِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ) اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَقْوَالٍ ثَمَانِيَةٍ. أَقْرَبُهَا- هَلْ هِيَ مَنْسُوخَةٌ أَوْ نَاسِخَةٌ أَوْ مُحْكَمَةٌ، فَهَذِهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ" إِلَى آخِرِ الآية، قاله عبد الرحمن ابن زيد، قال: هذا شي انْقَطَعَ، كَانُوا فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ لَيْسَ عَلَى أَبْوَابِهِمْ أَغْلَاقٌ، وَكَانَتِ السُّتُورُ مُرْخَاةً، فَرُبَّمَا جَاءَ الرَّجُلُ فَدَخَلَ الْبَيْتَ وَهُوَ جَائِعٌ وَلَيْسَ فِيهِ أَحَدٌ، فَسَوَّغَ اللَّهُ ﷿ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهُ، ثُمَّ صَارَتِ الْأَغْلَاقُ عَلَى الْبُيُوتِ فَلَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَفْتَحَهَا، فَذَهَبَ هَذَا وَانْقَطَعَ. قَالَ ﷺ: (لَا يَحْتَلِبَنَّ أَحَدٌ مَاشِيَةَ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِهِ .. ) الْحَدِيثَ. خَرَّجَهُ الْأَئِمَّةُ. الثَّانِي- أَنَّهَا نَاسِخَةٌ، قَالَهُ جَمَاعَةٌ. رَوَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ" قَالَ الْمُسْلِمُونَ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ نَهَانَا أَنْ نَأْكُلَ أَمْوَالَنَا بَيْنَنَا بِالْبَاطِلِ، وَأَنَّ الطَّعَامَ مِنْ أَفْضَلِ الْأَمْوَالِ، فَلَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ مِنَّا أَنْ يَأْكُلَ عِنْدَ أَحَدٍ، فَكَفَّ النَّاسُ عَنْ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ"- إِلَى-" أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ". قَالَ: هُوَ الرَّجُلُ يُوَكِّلُ الرَّجُلَ بِضَيْعَتِهِ. قُلْتُ: عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ هَذَا هُوَ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ سَكَنَ الشَّامَ، يُكَنَّى أَبَا الْحَسَنِ وَيُقَالُ أَبَا مُحَمَّدٍ، اسْمُ أَبِيهِ أبى طَلْحَةَ سَالِمٌ، تُكُلِّمَ فِي تَفْسِيرِهِ، فَقِيلَ: إِنَّهُ لَمْ يَرَ ابْنَ عَبَّاسٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثُ- أَنَّهَا مُحْكَمَةٌ، قَالَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ممن يقتدي بقولهم، منهم سعيد ابن الْمُسَيَّبِ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ. وَرَوَى الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: كَانَ الْمُسْلِمُونَ يُوعِبُونَ فِي النَّفِيرِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَكَانُوا يَدْفَعُونَ مَفَاتِيحَهُمْ إِلَى ضَمْنَاهُمْ وَيَقُولُونَ: إِذَا احْتَجْتُمْ فَكُلُوا، فَكَانُوا يَقُولُونَ إِنَّمَا أَحَلُّوهُ لَنَا عَنْ غَيْرِ طِيبِ نَفْسٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ" إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. قَالَ النَّحَّاسُ:" يُوعِبُونَ" أي يخرجون بأجمعهم في المغازي،
Bu âyette on bir mesele bulunmaktadır: BİRİNCİ MESELE: Yüce Allah’ın { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ } “Köre bir güçlük/vebal yoktur...” buyruğu hususunda ilim ehli, bu âyetin tevili hakkında sekiz farklı görüş belirtmiştir. Bunların en yakını; [hükmünün] mensuh mu (yürürlükten kaldırılmış mı), nâsih mi (önceki hükmü kaldırmış mı), yoksa muhkem mi (hükmü baki mi) olduğu konusundaki şu üç görüştür: Birincisi: Âyetin, Yüce Allah’ın { وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Kendi evlerinizden...” buyruğundan âyetin sonuna kadar olan kısmının mensuh olduğudur. Bunu Abdurrahman b. Zeyd söylemiş ve şöyle demiştir: "Bu, hükmü sonradan kalkan bir uygulamadır. İslâm'ın ilk dönemlerinde evlerin kapılarında kilitler bulunmaz, perdeler salık dururdu. Bazen bir kimse gelir, karnı aç haldeyken evde kimse olmadığı bir sırada içeri girerdi; Yüce Allah da oradan yemesine ruhsat vermişti. Daha sonra evlere kilitler takılmaya başlandı ve artık izinsiz açmak kimseye helal olmadı; dolayısıyla bu uygulama sona erip kalktı." Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا يَحْتَلِبَنَّ أَحَدٌ مَاشِيَةَ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِهِ » «Hiç kimse, bir başkasının sağmal hayvanını onun izni olmaksızın sağmasın...» Hadisi imamlar tahric etmiştir. İkincisi: Âyetin nâsih olduğudur. Bunu bir grup âlim söylemiştir. Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Yüce Allah { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda haksız yollarla yemeyin” âyetini indirince Müslümanlar: "Yüce Allah mallarımızı aramızda haksız yere yememizi yasakladı. Yiyecek ise malların en değerlilerindendir; binaenaleyh hiçbirimize bir başkasının yanında yemek yemek helal değildir" dediler ve insanlar başkalarının evinde yemekten sakındılar. Bunun üzerine Yüce Allah { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ } “Köre bir güçlük yoktur...” âyetinden { أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ } “yahut anahtarlarına malik olduğunuz...” kısmına kadar olan âyeti indirdi. [İbn Abbâs] dedi ki: "Bu kimse, bir başkasını arazisine vekil kılan kişidir." Derim ki: Bu Ali b. Ebî Talha, Benî Hâşim'in mevlası olup Şam'da ikamet etmiştir. Künyesi Ebü'l-Hasen'dir; Ebû Muhammed olduğu da söylenir. Babası Ebû Talha'nın adı Sâlim'dir. Tefsir rivayeti hakkında tenkitlerde bulunulmuş ve İbn Abbâs'ı bizzat görmediği söylenmiştir. Doğrusunu Allah bilir. Üçüncüsü: Âyetin muhkem olduğudur. Sözlerine uyulan ilim ehlinden bir grup bunu benimsemiştir; bunlardan bazıları Saîd b. el-Müseyyeb ve Ubeydullah b. Abdillâh b. Utbe b. Mes'ûd'dur. ez-Zührî, Urve vasıtasıyla Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Müslümanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sefere çıktıklarında toptan giderler ve evlerinin anahtarlarını geride kalan kötürümlere/özürlülere vererek: "İhtiyaç duyduğunuzda yiyiniz" derlerdi. Onlar ise: "Bunu bize içlerinden tam razı olmaksızın helal kıldılar" diye çekinirlerdi. Bunun üzerine Yüce Allah: { وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ } “Kendi evlerinizden yahut babalarınızın evlerinden yemenizde de size bir güçlük yoktur...” buyruğundan âyetin sonuna kadar olan kısmı indirdi. en-Nehhâs der ki: "Yû'ibûne (يُوعِبُونَ)" ifadesi, gazvelere hep birlikte, toptan çıkarlar anlamına gelir.
يُقَالُ: أَوْعَبَ بَنُو فُلَانٍ لَبَنِي فُلَانٍ إِذَا جَاءُوهُمْ بِأَجْمَعِهِمْ. وَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: يُقَالُ أَوْعَبَ بَنُو فُلَانٍ جَلَاءً، فَلَمْ يَبْقَ بِبَلَدِهِمْ مِنْهُمْ أَحَدٌ. وَجَاءَ الْفَرَسُ بِرَكْضٍ وَعِيبٍ، أَيْ بِأَقْصَى مَا عِنْدَهُ. وَفِي الْحَدِيثِ: (فِي الْأَنْفِ إِذَا اسْتُوْعِبَ جَدْعُهُ الدِّيَةُ) إِذَا لَمْ يُتْرَكْ مِنْهُ شي. وَاسْتِيعَابُ الشَّيْءِ اسْتِئْصَالُهُ. وَيُقَالُ: بَيْتٌ وَعِيبٌ إِذَا كَانَ وَاسِعًا يَسْتَوْعِبُ كُلَّ مَا جُعِلَ فِيهِ. وَالضَّمْنَى هُمُ الزَّمْنَى، وَاحِدُهُمْ ضَمِنٌ زَمِنٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْقَوْلُ مِنْ أَجَلِّ مَا رُوِيَ فِي الْآيَةِ، لِمَا فِيهِ عَنِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ من التوقيف أن الآية نزلت في شي بِعَيْنِهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا كَلَامٌ مُنْتَظِمٌ لِأَجْلِ تَخَلُّفِهِمْ عَنْهُمْ فِي الْجِهَادِ وَبَقَاءِ أَمْوَالِهِمْ بِأَيْدِيهِمْ، لَكِنَّ قَوْلَهُ" أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ" قَدِ اقْتَضَاهُ، فَكَانَ هَذَا الْقَوْلُ بَعِيدًا جِدًّا. لَكِنَّ الْمُخْتَارَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ رَفَعَ الْحَرَجَ عَنِ الْأَعْمَى فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالتَّكْلِيفِ الَّذِي يُشْتَرَطُ فِيهِ الْبَصَرُ، وَعَنِ الْأَعْرَجِ فِيمَا يُشْتَرَطُ فِي التَّكْلِيفِ بِهِ مِنَ الْمَشْيِ، وَمَا يَتَعَذَّرُ مِنَ الْأَفْعَالِ مَعَ وُجُودِ الْعَرَجِ، وَعَنِ الْمَرِيضِ فِيمَا يُؤَثِّرُ الْمَرَضُ فِي إِسْقَاطِهِ، كَالصَّوْمِ وَشُرُوطِ الصَّلَاةِ وَأَرْكَانِهَا، وَالْجِهَادِ وَنَحْوِ ذَلِكَ. ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ مُبَيِّنًا: وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ حَرَجٌ فِي أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ. فَهَذَا مَعْنًى صَحِيحٌ، وتفسير بين مفيد، ويعضده الشَّرْعُ وَالْعَقْلُ، وَلَا يُحْتَاجُ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ إِلَى نَقْلٍ. قُلْتُ: وَإِلَى هَذَا أَشَارَ ابْنُ عَطِيَّةَ فَقَالَ: فَظَاهِرُ الْآيَةِ وَأَمْرُ الشَّرِيعَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَرَجَ عَنْهُمْ مَرْفُوعٌ فِي كُلِّ مَا يَضْطَرُّهُمْ إِلَيْهِ الْعُذْرُ، وَتَقْتَضِي نِيَّتُهُمْ فِيهِ الْإِتْيَانَ بِالْأَكْمَلِ، وَيَقْتَضِي الْعُذْرُ أَنْ يَقَعَ مِنْهُمُ الْأَنْقَصُ، فَالْحَرَجُ مَرْفُوعٌ عَنْهُمْ فِي هَذَا. فَأَمَّا ما قال الناس في هذا الحرج هنا وهى: الثانية- فقال ابن زيد: وهو الْحَرَجُ فِي الْغَزْوِ، أَيْ لَا حَرَجَ عَلَيْهِمْ فِي تَأَخُّرِهِمْ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ" الْآيَةَ، مَعْنًى مَقْطُوعٌ مِنَ الْأَوَّلِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْآيَةُ كُلُّهَا فِي مَعْنَى الْمَطَاعِمِ. قَالَتْ: وَكَانَتِ الْعَرَبُ وَمَنْ بِالْمَدِينَةِ قَبْلَ الْمَبْعَثِ تَتَجَنَّبُ الْأَكْلَ مَعَ أَهْلِ الْأَعْذَارِ، فَبَعْضُهُمْ كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ تَقَذُّرًا لِجَوَلَانِ الْيَدِ مِنَ الْأَعْمَى، وَلِانْبِسَاطِ الْجِلْسَةِ مِنَ الْأَعْرَجِ، وَلِرَائِحَةِ الْمَرِيضِ وَعِلَّاتِهِ، وَهِيَ أَخْلَاقٌ جَاهِلِيَّةٌ وَكِبْرٌ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ مُؤْذِنَةً.
Bir kabile diğer bir kabilenin yanına eksiksiz geldiklerinde 'Ev'abe fülânun li-benî fülân' denilir. İbnü's-Sikkît: 'Ev'abe benû fülânin celâen' denildiğinde, 'memleketlerinde onlardan hiç kimse kalmayacak şekilde toptan göç ettiler' anlamına geldiğini söylemiştir. 'Câe'l-ferasu bi-rakdin ve'îbin' ise 'at bütün gücüyle koştu' demektir. Hadiste de: (Burnun tamamı kesildiğinde tam diyet gerekir) buyrulmuştur; yani ondan hiçbir şey bırakılmadığında demektir. Bir şeyi 'istiâb etmek' onu kökünden alıp tüketmektir. 'Beytün va'îbün' ise içine konan her şeyi alan geniş eve denir. ed-Damnâ (الضَّمْنَى) ise zamanelerdir (sürekli hastalar/kötürümler); tekili 'damîn' ve 'zamîn'dir. en-Nehhâs dedi ki: Bu görüş, sahabe ve tâbiînden ayetin belirli bir olay hakkında indiğine dair açık beyan içermesi sebebiyle bu ayet hakkında rivayet edilen en kıymetli görüştür. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu, onların cihaddan geri kalmaları ve mallarının ellerinde kalması sebebiyle mantıklı bir sözdür; ancak “{ أَوْ ما مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ } yahut anahtarlarına malik olduğunuz yerlerden” buyruğu zaten bunu iktiza ettiğinden bu görüş oldukça uzaktır. Ancak tercih edilen görüş şöyle demektir: Allah, görme şartı aranan mükellefiyetlerde körden sorumluluğu kaldırmıştır; yürüme şartı aranan ve topallıkla birlikte yapılması imkânsız olan fiillerdeki mükellefiyetlerde topaldan sorumluluğu kaldırmıştır; oruç, namazın şartları ve rükünleri, cihad ve benzeri durumlarda hastalığın düşürücü etkisi olan hususlarda da hastadan sorumluluğu kaldırmıştır. Sonra bunu açıklamak üzere şöyle buyurmuştur: Kendi evlerinizden yemenizde de size bir sorumluluk yoktur. Bu sahih bir mana, açık ve faydalı bir tefsirdir; şeriat ve akıl da bunu destekler; ayetin tefsirinde nakle ihtiyaç duyulmaz. Derim ki: İbn Atıyye de buna işaret ederek şöyle demiştir: Ayetin zahiri ve şeriatın kaideleri göstermektedir ki özrün kendilerini mecbur bıraktığı ve niyetlerinin en mükemmelini yapmak olduğu, ancak özür sebebiyle noksan şekilde yapabildikleri her hususta onlardan sorumluluk kaldırılmıştır; dolayısıyla bu hususta onlara bir günah yoktur. İnsanların buradaki 'harac' (sorumluluk) hakkındaki görüşlerine gelince; bu da İkincisidir: İbn Zeyd şöyle demiştir: Bu, savaşa katılma hususundaki sorumluluktur; yani savaştan geri kalmalarında onlara bir günah yoktur. Yüce Allah'ın: “{ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ } sizin için de [...] [bir sakınca yoktur]” buyruğu ise ilkinden ayrı, bağımsız bir manadır. Bir grup ise şöyle demiştir: Ayetin tamamı yiyecekler hakkındadır. Şöyle demişlerdir: Araplar ve peygamberlikten önce Medine'de bulunanlar, özür sahipleriyle birlikte yemek yemekten kaçınırlardı. Onlardan bazıları; körün elinin [tabakta] dolaşmasından, topalın rahat bir şekilde oturamamasından, hastanın kokusundan ve rahatsızlıklarından tiksindikleri için böyle yaparlardı ki bunlar cahiliye ahlakı ve kibirdir; bunun üzerine ayet bu durumu bildirmek üzere inmiştir.
وَبَعْضُهُمْ كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ تَحَرُّجًا مِنْ غَيْرِ أَهْلِ الْأَعْذَارِ، إِذْ هُمْ مُقَصِّرُونَ عَنْ دَرَجَةِ الْأَصِحَّاءِ فِي الْأَكْلِ، لِعَدَمِ الرُّؤْيَةِ فِي الْأَعْمَى، وَلِلْعَجْزِ عَنِ الْمُزَاحَمَةِ فِي الْأَعْرَجِ، وَلِضَعْفِ الْمَرِيضِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِي إِبَاحَةِ الْأَكْلِ مَعَهُمْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي كِتَابِ الزَّهْرَاوِيِّ: إِنَّ أَهْلَ الْأَعْذَارِ تَحَرَّجُوا فِي الْأَكْلِ مَعَ النَّاسِ مِنْ أَجْلِ عُذْرِهِمْ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ مُبِيحَةً لَهُمْ. وَقِيلَ: كَانَ الرَّجُلُ إِذَا سَاقَ أَهْلَ الْعُذْرِ إِلَى بَيْتِهِ فَلَمْ يَجِدْ فِيهِ شَيْئًا ذَهَبَ بِهِ إِلَى بُيُوتِ قَرَابَتِهِ، فَتَحَرَّجَ أَهْلُ الْأَعْذَارِ مِنْ ذَلِكَ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ) هَذَا ابْتِدَاءُ كَلَامٍ، أَيْ وَلَا عَلَيْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ. وَلَكِنْ لَمَّا اجْتَمَعَ الْمُخَاطَبُ وَغَيْرُ الْمُخَاطَبِ غَلَبَ الْمُخَاطَبُ لِيَنْتَظِمَ الْكَلَامُ. وَذَكَرَ بيوت القربات وَسَقَطَ مِنْهَا بُيُوتُ الْأَبْنَاءِ، فَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: ذَلِكَ لِأَنَّهَا دَاخِلَةٌ فِي قَوْلِهِ:" فِي بُيُوتِكُمْ" لِأَنَّ بَيْتَ ابْنِ الرَّجُلِ بَيْتُهُ وَفِي الْخَبَرِ (أَنْتَ ومالك لأبيك). ولأنه ذَكَرَ الْأَقْرِبَاءَ بَعْدُ وَلَمْ يَذْكُرِ الْأَوْلَادَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَعَارَضَ بَعْضُهُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَقَالَ: هَذَا تَحَكُّمٌ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، بَلِ الْأَوْلَى فِي الظَّاهِرِ أَلَّا يَكُونَ الِابْنُ مُخَالِفًا لِهَؤُلَاءِ، وَلَيْسَ الِاحْتِجَاجُ بِمَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (أَنْتَ وَمَالُكَ لِأَبِيكَ) بِقَوِيٍّ لَوَهِيَ هَذَا اَلْحَدِيثُ، وَأَنَّهُ لَوْ صَحَّ لَمْ تَكُنْ فِيهِ حُجَّةٌ، إِذْ قَدْ يَكُونُ النَّبِيُّ ﷺ عَلِمَ أَنَّ مَالَ ذَلِكَ الْمُخَاطَبِ لِأَبِيهِ. وَقَدْ قِيلَ إِنَّ الْمَعْنَى: أَنْتَ لِأَبِيكَ، وَمَالُكَ مُبْتَدَأٌ، أَيْ وَمَالُكَ لَكَ. وَالْقَاطِعُ لِهَذَا التَّوَارُثِ بَيْنَ الْأَبِ وَالِابْنِ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ: وَوَجَّهَ قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ" كَأَنَّهُ يَقُولُ مَسَاكِنِكُمُ الَّتِي فِيهَا أَهَالِيكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ، فَيَكُونُ لِلْأَهْلِ والولد هناك شي قَدْ أَفَادَهُمْ هَذَا اَلرَّجُلُ الَّذِي لَهُ الْمَسْكَنُ، فَلَيْسَ عَلَيْهِ حَرَجٌ أَنْ يَأْكُلَ مَعَهُمْ مِنْ ذَلِكَ الْقُوتِ، أَوْ يَكُونَ لِلزَّوْجَةِ وَالْوَلَدِ هُنَاكَ شي مِنْ مِلْكِهِمْ فَلَيْسَ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ حَرَجٌ.
Bazıları da bunu, mazeret sahibi olmayanlardan çekindikleri için yapıyordu; zira körün görememesi, topalın [sofraya] yanaşamaması ve hastanın zayıflığı sebebiyle onlar, yeme hususunda sağlam kişilerin derecesine ulaşamazlar. Bu sebeple onlarla birlikte yemeyi mubah kılan ayet indi. ez-Zehrâvî'nin kitabında İbn Abbâs'ın şöyle dediği nakledilmiştir: Özür sahipleri, özürlerinden dolayı insanlarla birlikte yemekten çekinirlerdi; bunun üzerine onlara [bunu] mubah kılan ayet indi. Şöyle de denilmiştir: Bir kimse mazeret sahibini evine getirdiğinde evde bir şey bulamazsa onu akrabalarının evlerine götürürdü; mazeret sahipleri de bundan çekinince bu ayet indi. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Kendi nefisleriniz (üzerine de bir günah yoktur)” buyruğudur. Bu, sözün başlangıcıdır; yani “Ey insanlar, size de [bir günah yoktur]” demektir. Ancak muhatap ile muhatap olmayan [kişiler] bir araya geldiğinde sözün intizamı için muhatap sîgası galip kılınmıştır. [Ayet] akrabaların evlerini zikretmiş fakat bunların arasından çocukların evlerini zikretmemiştir. Müfessirler şöyle demiştir: Bunun sebebi, [çocukların evlerinin] O'nun: “{ فِي بُيُوتِكُمْ } kendi evlerinizden” buyruğuna dahil olmasıdır. Çünkü kişinin oğlunun evi kendi evidir; nitekim rivayette de: « أَنْتَ ومالك لأبيك » «Sen de malın da babana aitsiniz» buyrulmuştur. Ayrıca daha sonra akrabaları zikretmiş, çocukları ise zikretmemiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bazıları bu görüşe karşı çıkıp şöyle demiştir: Bu, Yüce Allah'ın Kitabı hakkında keyfî bir hükümdür; bilakis zahire göre evlâ olan, oğlun bunlardan farklı olmamasıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen « أَنْتَ وَمَالُكَ لِأَبِيكَ » «Sen de malın da babana aitsiniz» hadisiyle delil getirmek, bu hadisin zayıflığından dolayı kuvvetli değildir. Sahih olsaydı bile onda bir delil olmazdı; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o muhatabın malının babasına ait olduğunu bilmiş olabilir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı şudur: [Ey evlat!] Sen babana aitsin; “ve malın” ise mübtedadır (öznedir), yani “malın da sana aittir.” Bunu kesin kılan ise baba ile oğul arasındaki karşılıklı mirasçılıktır. el-Hakîm et-Tirmizî şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: “{ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ } Kendi evlerinizden yemenizde size bir sakınca yoktur” buyruğunu açıklarken sanki şöyle demektedir: İçinde ailenizin ve çocuklarınızın bulunduğu meskenleriniz [kastedilmektedir]. Evin sahibi olan bu adamın ailesine ve çocuğuna kazandırdığı bir şey orada bulunur; dolayısıyla onlarla birlikte o azıktan yemesinden dolayı ona bir günah yoktur. Yahut hanımın ve çocuğun orada kendi mülklerinden olan bir şey bulunur da [adamın bundan yemesinden ötürü] ona bir günah olmaz.
الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ) قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هَذَا إِذَا أَذِنُوا لَهُ فِي ذَلِكَ. وَقَالَ آخَرُونَ: أَذِنُوا لَهُ أَوْ لَمْ يَأْذَنُوا فَلَهُ أَنْ يَأْكُلَ، لِأَنَّ الْقَرَابَةَ الَّتِي بَيْنَهُمْ هِيَ إِذَنٌ مِنْهُمْ. وَذَلِكَ لِأَنَّ فِي تِلْكَ الْقَرَابَةِ عَطْفًا تَسْمَحُ النُّفُوسُ مِنْهُمْ بِذَلِكَ الْعَطْفِ أَنْ يَأْكُلَ هَذَا مِنْ شَيْئِهِمْ وَيُسَرُّوا بِذَلِكَ إِذَا عَلِمُوا. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَبَاحَ لَنَا الْأَكْلَ مِنْ جِهَةِ النَّسَبِ مِنْ غَيْرِ اسْتِئْذَانٍ إذا كان الطعام مبذولا، فإذا كان محوزا دُونَهُمْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ أَخْذُهُ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُجَاوِزُوا إِلَى الِادِّخَارِ، وَلَا إِلَى مَا ليس بمأكول وإن غير محوز عَنْهُمْ إِلَّا بِإِذْنٍ مِنْهُمْ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ) يَعْنِي مِمَّا اخْتَزَنْتُمْ وَصَارَ فِي قَبْضَتِكُمْ. وَعِظَمُ ذَلِكَ مَا مَلَكَهُ الرَّجُلُ فِي بَيْتِهِ وَتَحْتَ غَلَقِهِ، وَذَلِكَ هُوَ تَأْوِيلُ الضَّحَّاكِ وَقَتَادَةَ وَمُجَاهِدٌ. وَعِنْدَ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ يَدْخُلُ فِي الْآيَةِ الْوُكَلَاءُ وَالْعَبِيدُ وَالْأُجَرَاءُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عُنِيَ وَكِيلُ الرَّجُلِ عَلَى ضَيْعَتِهِ، وَخَازِنُهُ عَلَى مَالِهِ، فَيَجُوزُ لَهُ أَنْ يَأْكُلَ مِمَّا هُوَ قَيِّمٌ عَلَيْهِ. وَذَكَرَ مَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: إِذَا مَلَكَ الرَّجُلُ الْمِفْتَاحَ فَهُوَ خَازِنٌ، فَلَا بَأْسَ أَنْ يَطْعَمَ الشَّيْءَ الْيَسِيرَ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَلِلْخَازِنِ أَنْ يَأْكُلَ مِمَّا يُخْزَنُ إِجْمَاعًا، وَهَذَا إِذَا لَمْ تَكُنْ لَهُ أُجْرَةٌ، فَأَمَّا إِذَا كَانَتْ لَهُ أُجْرَةٌ عَلَى الْخَزْنِ حَرُمَ عَلَيْهِ الْأَكْلُ. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ:" مُلِّكْتُمْ" بِضَمِّ الْمِيمِ وَكَسْرِ اللَّامِ وَشَدِّهَا. وَقَرَأَ أَيْضًا" مَفَاتِيحَهُ" بِيَاءٍ بَيْنَ التَّاءِ وَالْحَاءِ، جَمْعُ مِفْتَاحٍ، وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَنْعَامِ". وَقَرَأَ قَتَادَةُ:" مِفْتَاحَهُ" عَلَى الْإِفْرَادِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي الْحَارِثِ بْنِ عَمْرٍو، خَرَجَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ غَازِيًا وَخَلَّفَ مَالِكَ بْنَ زَيْدٍ عَلَى أَهْلِهِ، فَلَمَّا رَجَعَ وَجَدَهُ مَجْهُودًا فَسَأَلَهُ عَنْ حَالِهِ فَقَالَ: تَحَرَّجْتُ أَنْ آكُلَ مِنْ طَعَامِكَ بِغَيْرِ إِذْنِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ صَدِيقِكُمْ) الصَّدِيقُ بِمَعْنَى الْجَمْعِ، وَكَذَلِكَ الْعَدُوُّ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي" [الشعراء: ٧٧]. وَقَالَ جَرِيرٌ:
Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: (أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ) “gerek babalarınızın evlerinden, gerek annelerinizin evlerinden, gerek erkek kardeşlerinizin evlerinden, gerek kız kardeşlerinizin evlerinden, gerek amcalarınızın evlerinden, gerek halalarınızın evlerinden, gerek dayılarınızın evlerinden, gerek teyzelerinizin evlerinden” buyruğudur. Bazı âlimler: 'Bu, onlar kendisine izin verdikleri takdirdedir' demiştir. Başkaları ise: 'İzin verseler de vermeseler de yemesi caizdir; çünkü aralarındaki akrabalık zaten onların bir iznidir' demişlerdir. Zira bu akrabalıkta öyle bir şefkat vardır ki onların gönülleri bu şefkat sebebiyle kişinin kendi yiyeceklerinden yemesine rıza gösterir ve bunu öğrendiklerinde de sevinirler. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Yemek ortaya konulup ikram edilmiş olduğu takdirde nesep yönünden izin almaksızın yememizi mubah kılmıştır; fakat onlardan saklanıp kilit altına alınmışsa onu almaları caiz değildir. Ayrıca bunu biriktirip depolamaya vardırmaları caiz olmadığı gibi, onlardan saklanmamış olsa bile yiyecek maddesi olmayan şeyleri onların izni olmaksızın almaları caiz değildir. Beşincisi: Yüce Allah'ın: (أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ) “yahut anahtarlarına malik olduğunuz yerlerden” buyruğudur; yani korumanız altına alıp tasarrufunuzda bulunan şeylerden demektir. Bunun en büyüğü de kişinin evinde ve kilidi altında malik olduğu şeydir; Dahhâk, Katâde ve Mücâhid'in tevili budur. Müfessirlerin çoğunluğuna göre ise vekiller, köleler ve ücretliler de bu ayetin kapsamına girer. İbn Abbâs: 'Kişinin arazisi üzerindeki vekili ve malı üzerindeki hazinedarı kastedilmiştir; dolayısıyla sorumlu olduğu şeyden yemesi caizdir' demiştir. Ma'mer, Katâde'den, o da İkrime'den naklettiğine göre şöyle demiştir: 'Kişi anahtara malik olduğunda hazinedar demektir; dolayısıyla az bir şey yemesinden bir sakınca yoktur.' İbnü'l-Arabî der ki: İcma ile hazinedarın saklanan şeyden yemesi caizdir; bu da kendisine bir ücret verilmediği takdirdedir; şayet saklama işi için ücret alıyorsa yemesi haram olur. Saîd b. Cübeyr mîm harfinin dammesi, lâm harfinin kesresi ve şeddesiyle “mülliktüm” (مُلِّكْتُمْ) şeklinde okumuştur. Yine o, “miftâh”ın çoğulu olarak tâ ile hâ arasında yâ harfi ile “mefâtîhahu” (مَفَاتِيحَهُ) şeklinde okumuştur ki bu En'âm Sûresi'nde geçmişti. Katâde ise tekil olarak “miftâhahû” (مِفْتَاحَهُ) şeklinde okumuştur. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet Hâris b. Amr hakkında inmiştir; o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte savaşa çıkmış ve Mâlik b. Zeyd'i ailesinin işlerini görmesi için geride bırakmıştı. Döndüğünde onu bitkin ve açlıktan takatsiz halde buldu; durumunu sorunca: 'İznin olmaksızın senin yemeğinden yemeyi kendime uygun görmedim' dedi ve bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Altıncısı: Yüce Allah'ın: (أَوْ صَدِيقِكُمْ) “veya arkadaşlarınızın [evlerinden]” buyruğudur. “es-Sadîk” (الصَّدِيقُ) çoğul manasındadır; tıpkı “el-adüvv” (الْعَدُوُّ) gibi. Nitekim Allah Teâlâ: “{ فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي } Onlar kesinlikle benim düşmanımdır” [eş-Şuarâ 77] buyurmuştur. Cerîr de şöyle demiştir:
دَعَوْنَ الْهَوَى ثُمَّ ارْتَمَيْنَ قُلُوبَنَا ... بأسهم أعداء وهن صديق
Aşka çağırdılar, sonra da birer dost oldukları halde kalplerimizi düşman oklarıyla vurdular.
وَالصَّدِيقُ مَنْ يَصْدُقُكَ فِي مَوَدَّتِهِ وَتَصْدُقُهُ فِي مَوَدَّتِكَ. ثُمَّ قِيلَ: إِنَّ هَذَا مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ:" لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ" [الأحزاب: ٥٣]، وَقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها" [النور: ٢٨] الْآيَةَ، وَقَوْلِهِ ﵇: (لَا يَحِلُّ مَالُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِطِيبَةِ نَفْسٍ مِنْهُ). وَقِيلَ: هِيَ مُحْكَمَةٌ، وَهُوَ أَصَحُّ. ذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ ثَوْرٍ عَنْ مَعْمَرٍ قَالَ: دَخَلْتُ بَيْتَ قَتَادَةَ فَأَبْصَرْتُ فِيهِ رُطَبًا فَجَعَلْتُ آكُلُهُ، فَقَالَ:/ مَا هَذَا؟ فَقُلْتُ: أَبْصَرْتُ رُطَبًا فِي بَيْتِكَ فَأَكَلْتُ، قَالَ: أَحْسَنْتَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَوْ صَدِيقِكُمْ". وَذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ:" أَوْ صَدِيقِكُمْ" قَالَ: إِذَا دَخَلْتَ بَيْتَ صَدِيقِكَ مِنْ غَيْرِ مُؤَامَرَتِهِ لَمْ يَكُنْ بِذَلِكَ بَأْسٌ. وَقَالَ مَعْمَرٌ: قُلْتُ لِقَتَادَةَ: أَلَا أَشْرَبُ مِنْ هَذَا الْحُبِّ؟ قَالَ: أَنْتَ لِي صَدِيقٌ! فَمَا هَذَا الِاسْتِئْذَانُ. وَكَانَ ﷺ يَدْخُلُ حَائِطَ أَبِي طَلْحَةَ الْمُسَمَّى بِبَيْرَحَا وَيَشْرَبُ مِنْ مَاءٍ فِيهَا طَيِّبٍ بِغَيْرِ إِذْنِهِ، عَلَى مَا قَالَهُ عُلَمَاؤُنَا، قَالُوا: وَالْمَاءُ مُتَمَلَّكٌ لِأَهْلِهِ. وَإِذَا جَازَ الشُّرْبُ مِنْ مَاءِ الصَّدِيقِ بِغَيْرِ إِذْنِهِ جَازَ الْأَكْلُ مِنْ ثِمَارِهِ وَطَعَامِهِ إِذَا عَلِمَ أَنَّ نَفْسَ صَاحِبِهِ تَطِيبُ بِهِ لِتَفَاهَتِهِ وَيَسِيرِ مُؤْنَتِهِ، أَوْ لِمَا بَيْنَهُمَا مِنَ الْمَوَدَّةِ. وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى إِطْعَامُ أُمِّ حرام له ﷺ إذا نَامَ عِنْدَهَا، لِأَنَّ الْأَغْلَبَ أَنَّ مَا فِي الْبَيْتِ مِنَ الطَّعَامِ هُوَ لِلرَّجُلِ، وَأَنَّ يَدَ زَوْجَتِهِ فِي ذَلِكَ عَارِيَةٌ. وَهَذَا كُلُّهُ مَا لَمْ يُتَّخَذِ الْأَكْلُ خُبْنَةً، وَلَمْ يَقْصِدْ بِذَلِكَ وِقَايَةَ مَالِهِ، وَكَانَ تَافِهًا يَسِيرًا. السَّابِعَةُ- قَرَنَ اللَّهُ ﷿ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الصَّدِيقَ بِالْقَرَابَةِ الْمَحْضَةِ الْوَكِيدَةِ، لِأَنَّ قُرْبَ الْمَوَدَّةِ لَصِيقٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي كِتَابِ النَّقَّاشِ: الصَّدِيقُ أو كد مِنَ الْقَرَابَةِ، أَلَا تَرَى اسْتِغَاثَةَ الْجَهَنَّمِيِّينَ:" فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ. وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ" [الشعراء: ١٠١ - ١٠٠]. قُلْتُ: وَلِهَذَا لَا تَجُوزُ عِنْدَنَا شَهَادَةُ الصَّدِيقِ لِصَدِيقِهِ، كَمَا لَا تَجُوزُ شَهَادَةُ الْقَرِيبِ لِقَرِيبِهِ. وَقَدْ مَضَى بَيَانُ هَذَا وَالْعِلَّةِ فِيهِ فِي" النِّسَاءِ". وَفِي الْمَثَلِ" أَيُّهُمْ أَحَبُّ إِلَيْكَ أَخُوكَ أم صديقك" قال: أخى إذا صديقي.
Dost (sadîk), sevgisinde sana karşı samimi ve dürüst olan, senin de sevginde kendisine karşı samimi ve dürüst olduğun kimsedir. Sonra bunun, { لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ } “Peygamber'in evlerine, size izin verilmedikçe girmeyin” [el-Ahzâb 33/53] ayetiyle, Yüce Allah'ın: { فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها } “Eğer orada kimseyi bulamazsanız, [izin verilinceye kadar] oraya girmeyin” [en-Nûr 24/28] ayetiyle ve Peygamber aleyhisselâm'ın: « لَا يَحِلُّ مَالُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِطِيبَةِ نَفْسٍ مِنْهُ » «Müslüman bir kimsenin malı, ancak onun gönül rızasıyla helal olur» hadisiyle neshedildiği söylenmiştir. Ayetin muhkem olduğu da söylenmiştir ki daha sahih olan görüş budur. Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den şöyle dediğini nakletmiştir: Katâde'nin evine girdim ve orada taze hurma görüp yemeye başladım. Katâde: "Bu ne?" diye sordu. Ben de: "Evinde taze hurma gördüm ve yedim" dedim. O da şöyle dedi: "İyi yapmışsın; Yüce Allah: { أَوْ صَدِيقِكُمْ } “yahut dostunuzun [evlerinden]” buyurmuştur." Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o da Katâde'den Yüce Allah'ın: { أَوْ صَدِيقِكُمْ } “yahut dostunuzun [evlerinden]” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Dostunun evine onunla önceden istişare etmeksizin [ondan izin almaksızın] girdiğin [ve yediğin] takdirde bunda bir sakınca yoktur." Ma'mer şöyle demiştir: Katâde'ye: "Şu küpten su içmeyeyim mi?" dedim. Katâde: "Sen benim dostumsun! Bu izin isteme de neyin nesi?" dedi. Âlimlerimizin belirttiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Talha'nın Beyruhâ adı verilen bahçesine girer ve içindeki tatlı sudan onun izni olmaksızın içerdi. Âlimler şöyle demişlerdir: "Su, sahibinin mülkiyetindedir." Dostun suyundan izinsiz içmek caiz olduğuna göre; önemsiz ve külfetsiz oluşu sebebiyle ya da aralarındaki sevgi bağı dolayısıyla arkadaşının buna gönlünün razı olacağını bildiği takdirde, onun meyvelerinden ve yiyeceğinden yemek de caiz olur. Ümmü Harâm'ın, yanında uyuduğu vakit Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yemek ikram etmesi de bu kabildendir. Çünkü evdeki yiyeceğin çoğunlukla erkeğe ait olması ve hanımının bunda tasarruf hakkının emanet (âriyet) kabilinden bulunması kuvvetle muhtemeldir. Bütün bunlar, yenen şey elbise eteğine saklanıp götürülmediği (hubne), bununla kendi malını koruma kastı taşınmadığı ve [yenen şey] önemsiz, az bir miktar olduğu sürece geçerlidir. Yedincisi: Yüce Allah bu ayette dostu, katıksız ve kuvvetli akrabalarla birlikte zikretmiştir; çünkü sevgi yakınlığı [da insanı birbirine] sımsıkı bağlayıcıdır. İbn Abbâs, Nakkâş'ın kitabında şöyle demiştir: "Dost akrabadan daha kuvvetlidir; cehennemliklerin: { فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ . وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ } “Artık bizim için ne şefaatçiler vardır ne de candan bir dost” [eş-Şuarâ 26/100-101] diyerek feryat ettiklerini görmez misin?" Ben derim ki: İşte bu sebeple mezhebimize göre yakının yakını lehine şahitliği caiz olmadığı gibi, dostun dostu lehine şahitliği de caiz değildir. Bunun açıklaması ve gerekçesi Nisâ Suresi'nde geçmişti. Darbımeselde şöyle denilmiştir: "Hangisi sana daha sevimlidir; kardeşin mi yoksa dostun mu?" Şöyle cevap vermiştir: "Dostum olduğu takdirde kardeşim."
الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً) قِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي بَنِي لَيْثِ بْنِ بَكْرٍ، وَهُمْ حَيٌّ مِنْ بَنِي كِنَانَةَ، وَكَانَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ لَا يَأْكُلُ وَحْدَهُ وَيَمْكُثُ أَيَّامًا جَائِعًا حَتَّى يَجِدَ مَنْ يُؤَاكِلُهُ. وَمِنْهُ قَوْلُ بَعْضِ الشُّعَرَاءِ:
Sekizincisi: Yüce Allah'ın: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً) “Hep birlikte veya ayrı ayrı yemenizde de size bir günah yoktur” buyruğudur. Bunun Benî Leys b. Bekr hakkında indiği söylenmiştir; onlar Benî Kinâne'den bir kabile idi. Onlardan bir adam tek başına yemek yemez ve kendisiyle birlikte yiyecek birini bulana kadar günlerce aç beklerdi. Bazı şairlerin şu sözü de bu kabildendir:
إِذَا مَا صَنَعْتِ الزَّادَ فَالْتَمِسِي لَهُ ... أَكِيلًا فَإِنِّي لَسْتُ آكِلَهُ وَحْدِي
[Şiir:] Azığı hazırladığında ona bir yoldaş ara; çünkü ben onu tek başıma yiyecek değilim.
قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَكَانَتْ هَذِهِ السِّيرَةُ مَوْرُوثَةً عِنْدَهُمْ عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﷺ، فَإِنَّهُ كَانَ لَا يَأْكُلُ وَحْدَهُ. وَكَانَ بَعْضُ الْعَرَبِ إِذَا كَانَ لَهُ ضَيْفٌ لَا يَأْكُلُ إِلَّا أَنْ يَأْكُلَ مَعَ ضَيْفِهِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ مُبَيِّنَةً سُنَّةَ الْأَكْلِ، وَمُذْهِبَةً كُلَّ مَا خَالَفَهَا مِنْ سِيرَةِ الْعَرَبِ، وَمُبِيحَةً مِنْ أَكْلِ الْمُنْفَرِدِ مَا كَانَ عِنْدَ الْعَرَبِ مُحَرَّمًا، نَحَتْ بِهِ نَحْوَ كَرَمِ الْخُلُقِ، فَأَفْرَطَتْ فِي إِلْزَامِهِ، وَإِنَّ إِحْضَارَ الْأَكِيلِ لَحَسَنٌ، وَلَكِنْ بِأَلَّا يَحْرُمَ الِانْفِرَادُ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً) " جَمِيعًا" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. وَ" أَشْتاتاً" جَمْعُ شَتٍّ، وَالشَّتُّ الْمَصْدَرُ بِمَعْنَى التَّفَرُّقِ، يُقَالُ: شَتَّ الْقَوْمُ أَيْ تَفَرَّقُوا. وَقَدْ تَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ (بَابَ- لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى المريض حرج) الآية. و (والنهد وَالِاجْتِمَاعُ). وَمَقْصُودُهُ فِيمَا قَالَهُ عُلَمَاؤُنَا فِي هَذَا الْبَابِ: إِبَاحَةُ الْأَكْلِ جَمِيعًا وَإِنِ اخْتَلَفَتْ أَحْوَالُهُمْ فِي الْأَكْلِ. وَقَدْ سَوَّغَ النَّبِيُّ ﷺ ذَلِكَ، فَصَارَتْ تِلْكَ سُنَّةً فِي الْجَمَاعَاتِ الَّتِي تُدْعَى إِلَى الطَّعَامِ فِي النِّهْدِ وَالْوَلَائِمِ وَفِي الْإِمْلَاقِ فِي السَّفَرِ. وَمَا مَلَكْتَ مَفَاتِحَهُ بِأَمَانَةٍ أَوْ قَرَابَةٍ أَوْ صَدَاقَةٍ فَلَكَ أَنْ تَأْكُلَ مَعَ الْقَرِيبِ أَوِ الصَّدِيقِ وَوَحْدَكَ. وَالنِّهْدُ: مَا يَجْمَعُهُ الرُّفَقَاءُ مِنْ مَالٍ أَوْ طَعَامٍ عَلَى قَدْرٍ فِي النَّفَقَةِ يُنْفِقُونَهُ بَيْنَهُمْ، وَقَدْ تَنَاهَدُوا، عَنْ صَاحِبِ الْعَيْنِ. وَقَالَ ابْنُ دُرَيْدٍ: يُقَالُ مِنْ ذَلِكَ: تَنَاهَدَ الْقَوْمُ الشَّيْءَ بَيْنَهُمْ. الْهَرَوِيُّ: وَفِي حَدِيثِ الْحَسَنِ (أَخْرِجُوا نِهْدَكُمْ فَإِنَّهُ أَعْظَمُ لِلْبَرَكَةِ وَأَحْسَنُ لِأَخْلَاقِكُمْ). النِّهْدُ: مَا تُخْرِجُهُ الرُّفْقَةُ عِنْدَ الْمُنَاهَدَةِ، وَهُوَ اسْتِقْسَامُ النَّفَقَةِ بِالسَّوِيَّةِ فِي السَّفَرِ وَغَيْرِهِ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ: هَاتِ نِهْدَكَ، بِكَسْرِ النُّونِ. قَالَ الْمُهَلَّبُ: وَطَعَامُ النِّهْدِ لَمْ يُوضَعْ لِلْآكِلِينَ عَلَى أَنَّهُمْ يَأْكُلُونَ بِالسَّوَاءِ، وَإِنَّمَا يَأْكُلُ كُلُّ وَاحِدٍ عَلَى قَدْرِ نَهْمَتِهِ، وَقَدْ يَأْكُلُ الرَّجُلُ أَكْثَرَ مِنْ غَيْرِهِ. وَقَدْ قيل: إن
İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu âdet onlara İbrâhîm aleyhisselâm'dan miras kalmıştı; zira o tek başına yemek yemezdi. Araplardan bazısı da bir misafiri olduğunda ancak misafiriyle birlikte yerdi. Bunun üzerine ayet inerek yemek yeme sünnetini açıklamış, buna aykırı olan bütün Arap âdetlerini ortadan kaldırmış ve Arapların haram saydığı tek başına yemeyi mubah kılmıştır. Onlar bunu cömertlik ahlakı sayarak onda aşırıya kaçmış ve zorunlu hale getirmişlerdi. Yemeğe ortak bulmak elbette güzeldir; ancak tek başına yemeyi haram kılmamak şartıyla. Dokuzuncusu: Yüce Allah'ın: (جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً) “Hep birlikte veya ayrı ayrı” buyruğudur. “Cemîan” (جَمِيعًا) hal olarak nasb edilmiştir. “Eştâtâ” (أَشْتَاتًا) ise “şett”in (شَتٍّ) çoğuludur; şett ise ayrılmak manasında mastardır; 'şette'l-kavm' yani 'topluluk dağıldı' denilir. Nitekim Buhârî Sahih'inde: “Köre bir sorumluluk yoktur, topala bir sorumluluk yoktur, hastaya bir sorumluluk yoktur ayeti bâbı” ile “Nihd ve toplanma bâbı” başlığını açmıştır. Âlimlerimizin bu bâbda belirttiği maksadı: Yemek yemedeki durumları farklı olsa bile topluca yemek yemenin mubah olmasıdır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buna cevaz vermiş; böylece bu durum nihd (ortak masraf) usulünde, ziyafetlerde ve yolculukta kıtlık anında yemeğe davet edilen topluluklarda bir sünnet haline gelmiştir. Emanet, akrabalık veya dostluk yoluyla anahtarlarına malik olduğun şeyden akrabanla yahut dostunla birlikte veya tek başına yiyebilirsin. Nihd (النِّهْدُ): Yol arkadaşlarının aralarında harcamak üzere belirli bir ölçüye göre para veya yiyecekten topladıkları şeydir; Kitâbu'l-Ayn sahibinden nakledildiğine göre 'tenâhedû' (aralarında paylaştılar) denilir. İbn Düreyd: 'Tenâhede'l-kavmu'ş-şey'e beynehüm' (topluluk o şeyi aralarında paylaştı) denildiğini söyler. el-Herevî der ki: el-Hasan'ın hadisinde: (Nihdinizi ortaya çıkarın; çünkü o bereketi en çok artıran ve ahlakınızı en çok güzelleştiren şeydir) buyrulmuştur. Nihd: Yolculukta ve diğer zamanlarda masrafları eşit şekilde paylaşırken yol arkadaşlarının çıkardığı paydır. Araplar nûn harfinin kesresiyle: 'Hâti nihdek' (Payını getir) derler. el-Mühelleb şöyle demiştir: Nihd yemeği, yiyenlerin tastamam eşit yiyecekleri esasına dayanmaz; bilakis herkes iştahı ve ihtiyacı miktarınca yer; bazen bir adam diğerinden daha fazla yiyebilir. Şöyle de denilmiştir:
تَرْكَهَا أَشْبَهُ بِالْوَرَعِ. وَإِنْ كَانَتِ الرُّفْقَةُ تَجْتَمِعُ كُلَّ يَوْمٍ عَلَى طَعَامِ أَحَدِهِمْ فَهُوَ أَحْسَنُ مِنَ النِّهْدِ لِأَنَّهُمْ لَا يَتَنَاهَدُونَ إِلَّا لِيُصِيبَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مِنْ مَالِهِ، ثُمَّ لَا يَدْرِي لَعَلَّ أَحَدَهُمْ يُقَصِّرُ عَنْ مَالِهِ وَيَأْكُلُ غَيْرُهُ أَكْثَرَ مِنْ مَالِهِ، وَإِذَا كَانُوا يَوْمًا عِنْدَ هَذَا وَيَوْمًا عِنْدَ هَذَا بِلَا شَرْطٍ فَإِنَّمَا يَكُونُونَ أَضْيَافًا وَالضَّيْفُ يَأْكُلُ بِطِيبِ نَفْسٍ مِمَّا يُقَدَّمُ إِلَيْهِ. وَقَالَ أَيُّوبُ السِّخْتِيَانِيُّ: إِنَّمَا كَانَ النِّهْدُ أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَكُونُونَ فِي السَّفَرِ فَيَسْبِقُ بَعْضُهُمْ إِلَى الْمَنْزِلِ فَيَذْبَحُ وَيُهَيِّئُ الطَّعَامَ ثُمَّ يَأْتِيهِمْ، ثُمَّ يَسْبِقُ أَيْضًا إِلَى الْمَنْزِلِ فَيَفْعَلُ مِثْلَ ذَلِكَ، فَقَالُوا: إِنَّ هَذَا الَّذِي تَصْنَعُ كُلُّنَا نُحِبُّ أَنْ نَصْنَعَ مِثْلَهُ فَتَعَالَوْا نَجْعَلْ بَيْنَنَا شَيْئًا لَا يَتَفَضَّلُ بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ، فَوَضَعُوا النِّهْدَ بَيْنَهُمْ. وَكَانَ الصُّلَحَاءُ إِذَا تَنَاهَدُوا تَحَرَّى أَفْضَلُهُمْ أَنْ يَزِيدَ عَلَى مَا يُخْرِجُهُ أَصْحَابُهُ، وَإِنْ لَمْ يَرْضَوْا بِذَلِكَ مِنْهُ إِذَا عَلِمُوهُ فَعَلَهُ سِرًّا دُونَهُمْ. الْعَاشِرَةُ- قوله تعالى: (فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ) اخْتَلَفَ الْمُتَأَوِّلُونَ فِي أَيِّ الْبُيُوتِ أَرَادَ، فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَالْحَسَنُ: أَرَادَ الْمَسَاجِدَ، وَالْمَعْنَى: سَلِّمُوا عَلَى مَنْ فِيهَا مِنْ ضَيْفِكُمْ. فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي الْمَسَاجِدِ أَحَدٌ فَالسَّلَامُ أَنْ يَقُولَ الْمَرْءُ: السَّلَامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ. وَقِيلَ: يَقُولُ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، يُرِيدُ الْمَلَائِكَةَ، ثُمَّ يَقُولُ: السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ. وَذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي قوله تعالى:" فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ" الْآيَةَ، قَالَ: إِذَا دَخَلْتَ الْمَسْجِدَ فَقُلِ السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْبُيُوتِ الْبُيُوتُ الْمَسْكُونَةُ، أَيْ فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ. قَالَهُ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ. وَقَالُوا: يَدْخُلُ فِي ذَلِكَ الْبُيُوتُ غَيْرُ الْمَسْكُونَةِ، وَيُسَلِّمُ الْمَرْءُ فِيهَا عَلَى نَفْسِهِ بِأَنْ يَقُولَ: السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الْقَوْلُ بِالْعُمُومِ فِي الْبُيُوتِ هُوَ الصَّحِيحُ، وَلَا دَلِيلَ عَلَى التَّخْصِيصِ، وَأَطْلَقَ الْقَوْلَ لِيَدْخُلَ تَحْتَ هَذَا الْعُمُومِ كُلُّ بَيْتٍ كَانَ لِلْغَيْرِ أَوْ لِنَفْسِهِ، فَإِذَا دَخَلَ بَيْتًا لِغَيْرِهِ اسْتَأْذَنَ كَمَا تَقَدَّمَ، فَإِذَا دَخَلَ بَيْتًا لِنَفْسِهِ سَلَّمَ كَمَا وَرَدَ فِي الْخَبَرِ، يَقُولُ: السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، قَالَهُ ابْنُ عُمَرَ. وَهَذَا إِذَا كَانَ فَارِغًا، فَإِنْ كَانَ فِيهِ أهله وخدمه
[Bu tür ortak masrafları] terk etmek takvaya daha uygundur. Eğer yol arkadaşları her gün içlerinden birinin yemeğinde toplanırlarsa, bu nihdden (ortak masraf usulünden) daha güzeldir. Zira onlar nihd usulünü ancak her biri kendi malından pay alabilsin diye yaparlar. Sonra insan bilemez; belki birisi kendi malından az harcayıp başkasının malından daha çok yer. Fakat bir gün bunun, bir gün de şunun yanında [önceden bir] şart olmaksızın [yerlerse], onlar sadece misafir olurlar; misafir de kendisine ikram edilenden gönül hoşluğuyla yer. Eyyûb es-Sahtiyânî şöyle demiştir: Nihd (ortak masraf) sadece şundan ibaretti: İnsanlar yolculukta bulunurlar, içlerinden biri konak yerine önden gidip hayvan keser, yemeği hazırlar, sonra onlara gelirdi. Bir sonraki konak yerine de yine önden gidip aynısını yapardı. Bunun üzerine dediler ki: 'Senin yaptığın bu şeyi hepimiz yapmak isteriz. Gelin, aramızda birbirimize üstünlük taslamayacağımız [eşit] bir usul belirleyelim.' Böylece aralarında nihd usulünü koydular. Salih kimseler aralarında nihd usulüyle harcama yaptıklarında, içlerindeki en faziletli kişi arkadaşlarının verdiği miktarın üzerine çıkmaya özen gösterirdi; eğer arkadaşları bunu öğrendiklerinde razı olmayacaklarsa, bunu onlardan gizlice yapardı. Onuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından mübarek ve pek güzel bir esenlik dileği olarak birbirinize selâm verin. İşte Allah, düşünesiniz diye ayetleri size böyle açıklar.” buyruğunda hangi evlerin kastedildiği hususunda müteevviller (yorumcular) ihtilaf etmişlerdir. İbrâhîm en-Nehaî ve el-Hasan: 'Mescitleri kastetmiştir; anlamı da: Orada bulunan kendi sınıfınızdan insanlara selâm verin demektir' demişlerdir. Şayet mescitlerde kimse yoksa, kişinin selâm vermesi: 'es-Selâmü alâ Rasûlillâh (Allah'ın Elçisi'ne selâm olsun)' demesiyle olur. [Bir görüşe göre de] melekleri kastederek 'es-Selâmü aleyküm' der, ardından: 'es-Selâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn (Selâm bizim üzerimize ve Allah'ın salih kullarının üzerine olsun)' der, denilmiştir. Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Amr b. Dînâr'dan, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre Yüce Allah'ın: { فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ } “Evlere girdiğiniz zaman kendinize selâm verin” buyruğu hakkında şöyle demiştir: 'Mescide girdiğinde: «es-Selâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn» de.' Evlerden maksadın meskûn (içinde oturulan) evler olduğu, yani [orada olan] kendinize selâm verin [demek olduğu] da söylenmiştir. Bunu Câbir b. Abdillâh, yine İbn Abbâs ve Atâ b. Ebî Rebâh söylemişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Meskûn olmayan evler de buna dâhildir; kişi bu evlerde: 'es-Selâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn' diyerek kendi nefsine selâm verir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Evler ifadesinde umumun (genelliğin) kastedildiği görüşü sahih olandır, tahsise (özelleştirmeye) dair hiçbir delil yoktur. Ayet mutlak bırakılmıştır ki ister başkasına ister kişinin kendisine ait olsun, her ev bu umumun altına girsin. Başkasına ait bir eve girdiğinde daha önce geçtiği üzere izin ister; kendisine ait bir eve girdiğinde ise rivayette geldiği gibi selâm verir. İbn Ömer'in belirttiğine göre: «es-Selâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn» der. Bu, evin boş olması halindedir. Eğer evin içinde ailesi ve hizmetçileri varsa...
فَلْيَقُلْ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ. وَإِنْ كَانَ مَسْجِدًا فَلْيَقُلْ: السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ. وَعَلَيْهِ حَمَلَ ابْنُ عُمَرَ الْبَيْتَ الْفَارِغَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالَّذِي أَخْتَارُهُ إِذَا كَانَ الْبَيْتُ فَارِغًا أَلَّا يَلْزَمَ السَّلَامُ، فَإِنَّهُ إِنْ كَانَ الْمَقْصُودُ الْمَلَائِكَةَ فَالْمَلَائِكَةُ لَا تُفَارِقُ الْعَبْدَ بِحَالٍ، أَمَّا إِنَّهُ إِذَا دَخَلْتَ بَيْتَكَ يُسْتَحَبُّ لَكَ ذِكْرُ اللَّهِ بِأَنْ تَقُولَ: مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ" الكهف". وقال القشيري في قوله:" فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً": وَالْأَوْجَهُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ هَذَا عَامٌّ فِي دُخُولِ كُلِّ بَيْتٍ، فَإِنْ كَانَ فِيهِ سَاكِنٌ مُسْلِمٌ يَقُولُ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ سَاكِنٌ يقول السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين، وَإِنْ كَانَ فِي الْبَيْتِ مَنْ لَيْسَ بِمُسْلِمٍ قَالَ السَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَوِ السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ. وَذَكَرَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ قَالَ: كَتَبَ إِلَيَّ أَبُو العباس الأصم قال حدثنا محمد ابن عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مَيْسَرَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (إِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فَإِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا سَلَّمَ حِينَ يَدْخُلُ بَيْتَهُ وَذَكَرَ اسْمَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى طَعَامِهِ يَقُولُ الشيطان لأصحابه لا مبيت لكم ها هنا وَلَا عَشَاءَ وَإِذَا لَمْ يُسَلِّمْ أَحَدُكُمْ إِذَا دَخَلَ وَلَمْ يَذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ عَلَى طَعَامِهِ قَالَ الشَّيْطَانُ لِأَصْحَابِهِ أَدْرَكْتُمُ الْمَبِيتَ وَالْعَشَاءَ (. قُلْتُ: هذا الحديث ثبت معناه مرفوعا مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ، خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وَفِي كِتَابِ أَبِي دَاوُدَ عَنْ أَبِي مَالِكٍ الْأَشْجَعِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا وَلَجَ الرَّجُلُ بَيْتَهُ فَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ خَيْرَ الْوُلُوجِ وَخَيْرَ الْخُرُوجِ بِاسْمِ اللَّهِ وَلَجْنَا وَبِاسْمِ اللَّهِ خَرَجْنَا وَعَلَى اللَّهِ رَبِّنَا توكلنا لْيُسَلِّمْ عَلَى أَهْلِهِ (. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (تَحِيَّةً) مَصْدَرٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ:" فَسَلِّمُوا" مَعْنَاهُ فَحَيُّوا. وَصَفَهَا بِالْبَرَكَةِ لِأَنَّ فِيهَا الدُّعَاءَ وَاسْتِجْلَابَ مَوَدَّةِ الْمُسْلِمِ عَلَيْهِ. وَوَصَفَهَا أَيْضًا بِالطِّيبِ لِأَنَّ سَامِعَهَا يَسْتَطِيبُهَا. وَالْكَافُ مِنْ قَوْلِهِ:" كَذلِكَ" كَافُ تَشْبِيهٍ. وَ" ذَلِكَ" إِشَارَةٌ إِلَى هَذِهِ السُّنَنِ، أَيْ كَمَا بَيَّنَ لَكُمْ سُنَّةَ دِينِكُمْ فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ يُبَيِّنُ لَكُمْ سَائِرَ مَا بِكُمْ حَاجَةٌ إليه في دينكم."
şöyle desin: 'es-Selâmu aleykum'. Eğer [girdiği yer] bir mescid ise: 'es-Selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn' desin. İbn Ömer, boş evi de bu hükme hamletmiştir. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: 'Benim tercih ettiğim görüşe göre, ev boş olduğu takdirde selam vermek gerekmez. Zira şayet kastedilen melekler ise, melekler hiçbir hâlükârda kuldan ayrılmazlar. Ancak evine girdiğinde: «Mâşâallâh lâ kuvvete illâ billâh» diyerek Allah'ı zikretmen müstehaptır.' Bu husus daha önce Kehf Sûresi'nde geçmişti. Kuşeyrî, { فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا } “Evlere girdiğiniz vakit” buyruğu hakkında şöyle demiştir: 'En uygun olan, bu ifadenin her eve girişi kapsayan genel bir hüküm olduğunu söylemektir. Eğer evde Müslüman bir sakin varsa: «es-Selâmu aleykum ve rahmetullâhi ve berekâtuh» der. Şayet evde kimse yoksa: «es-Selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn» der. Eğer evde Müslüman olmayan bir kimse bulunuyorsa: «es-Selâmu alâ meni'ttebea'l-hüdâ» veya «es-Selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn» der.' İbn Huveyzimendâd ise şöyle zikretmiştir: Ebu'l-Abbâs el-Esam bana yazıp dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb rivayet etti, dedi ki: Bize Ca'fer b. Meysere, Zeyd b. Eslem'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فَإِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا سَلَّمَ حِينَ يَدْخُلُ بَيْتَهُ وَذَكَرَ اسْمَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى طَعَامِهِ يَقُولُ الشيطان لأصحابه لا مبيت لكم ها هنا وَلَا عَشَاءَ وَإِذَا لَمْ يُسَلِّمْ أَحَدُكُمْ إِذَا دَخَلَ وَلَمْ يَذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ عَلَى طَعَامِهِ قَالَ الشَّيْطَانُ لِأَصْحَابِهِ أَدْرَكْتُمُ الْمَبِيتَ وَالْعَشَاءَ » «Evlere girdiğinizde ev halkına selam verin ve Allah'ın adını anın. Çünkü sizden biri evine girdiğinde selam verir ve yemeğinin başında da Yüce Allah'ın adını anarsa, şeytan avanesine: 'Artık burada size ne geceleyecek yer ne de akşam yemeği var' der. Şayet sizden biri girdiğinde selam vermez ve yemeğinin başında da Allah'ın adını anmazsa, şeytan avanesine: 'Geceleyecek yeri de akşam yemeğini de buldunuz' der.» [Kurtubî der ki:] Derim ki: Bu hadisin manası Câbir'den gelen merfû rivayetle sabit olmuştur; onu Müslim tahric etmiştir. Ebû Dâvûd'un Kitab'ında da Ebû Mâlik el-Eşcaî'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا وَلَجَ الرَّجُلُ بَيْتَهُ فَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ خَيْرَ الْوُلُوجِ وَخَيْرَ الْخُرُوجِ بِاسْمِ اللَّهِ وَلَجْنَا وَبِاسْمِ اللَّهِ خَرَجْنَا وَعَلَى اللَّهِ رَبِّنَا توكلنا ثُمَّ لْيُسَلِّمْ عَلَى أَهْلِهِ » «Kişi evine girdiği zaman: 'Allahım! Senden girişin de çıkışın da en hayırlısını dilerim. Allah'ın adıyla girdik, Allah'ın adıyla çıktık ve Rabbimiz olan Allah'a tevekkül ettik' desin, sonra da ev halkına selam versin.» On Birinci Mesele: Yüce Allah'ın { تَحِيَّةً } “Bir esenlik dileği olarak” buyruğu mef'ûl-i mutlaktır (mastardır); zira { فَسَلِّمُوا } “Selam veriniz” buyruğunun anlamı 'esenlik dileyiniz (tahiyyede bulununuz)' demektir. Bu selamı 'mübarek' olarak nitelendirmiştir; çünkü onda dua etmek ve kendisine selam verilen Müslümanın sevgisini celbetmek vardır. Onu aynı zamanda 'hoş/tertemiz' (tayyib) olarak da nitelemiştir; zira onu işiten kimse bundan hoşlanır. { كَذَلِكَ } “İşte böylece” buyruğundaki kâf harfi teşbih (benzetme) kâfıdır; { ذَلِكَ } “işte bu” lafzı ise zikredilen bu sünnetlere (hükümlere) işarettir. Yani: Bu meselelerde dininizin sünnetini sizlere açıkladığı gibi, dininizde ihtiyaç duyduğunuz diğer şeyleri de sizlere açıklar.
[سورة النور (٢٤): آية ٦٢]
[Nûr Sûresi (24), Âyet 62]
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٢)
“Müminler ancak o kimselerdir ki Allah'a ve Resûlüne iman etmişlerdir. Onunla birlikte toplu bir iş üzere bulundukları zaman, ondan izin almadıkça çekip gitmezler. Senden izin isteyenler var ya, işte onlar Allah'a ve Resûlüne iman eden kimselerdir. Kendi bazı işleri için senden izin istediklerinde, içlerinden dilediğine izin ver ve onlar için Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (62)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ)
Yüce Allah'ın: (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ) “Müminler ancak o kimselerdir ki Allah'a ve Resûlüne iman etmişlerdir. Onunla birlikte toplu bir iş üzere bulundukları zaman, ondan izin almadıkça çekip gitmezler” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ) “Müminler ancak...” buyruğu;
" إِنَّمَا" فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِلْحَصْرِ، الْمَعْنَى: لَا يَتِمُّ وَلَا يَكْمُلُ إِيمَانُ مَنْ آمَنَ بالله ورسول إِلَّا بِأَنْ يَكُونَ مِنَ الرَّسُولِ سَامِعًا غَيْرَ مُعَنِّتٍ فِي أَنْ يَكُونَ الرَّسُولُ يُرِيدُ إِكْمَالَ أَمْرٍ فَيُرِيدُ هُوَ إِفْسَادَهُ بِزَوَالِهِ فِي وَقْتِ الْجَمْعِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَبَيَّنَ تَعَالَى فِي أَوَّلِ السُّورَةِ أَنَّهُ أَنْزَلَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ، وَإِنَّمَا النُّزُولُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، فَخَتَمَ السُّورَةَ بِتَأْكِيدِ الْأَمْرِ فِي مُتَابَعَتِهِ ﵇، لِيُعْلِمَ أَنَّ أَوَامِرَهُ كَأَوَامِرِ الْقُرْآنِ. الثَّانِيَةُ- وَاخْتُلِفَ فِي الْأَمْرِ الْجَامِعِ مَا هُوَ، فَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ مَا لِلْإِمَامِ مِنْ حَاجَةٍ إِلَى تَجَمُّعِ النَّاسِ فِيهِ لِإِذَاعَةِ مَصْلَحَةٍ، مِنْ إِقَامَةِ سُنَّةٍ فِي الدِّينِ، أَوْ لِتَرْهِيبِ عَدُوٍّ بِاجْتِمَاعِهِمْ وَلِلْحُرُوبِ، قال الله تعالى:" وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ" [آل عمران: ١٥٩]. فَإِذَا كَانَ أَمْرٌ يَشْمَلُهُمْ نَفْعُهُ وَضُرُّهُ جَمَعَهُمْ لِلتَّشَاوُرِ فِي ذَلِكَ. وَالْإِمَامُ الَّذِي يُتَرَقَّبُ إِذْنُهُ هُوَ إِمَامُ الْإِمْرَةِ، فَلَا يَذْهَبُ أَحَدٌ لِعُذْرٍ إِلَّا بِإِذْنِهِ، فَإِذَا ذَهَبَ بِإِذْنِهِ ارْتَفَعَ عَنْهُ الظَّنُّ السَّيِّئُ. وَقَالَ مَكْحُولٌ وَالزُّهْرِيُّ: الْجُمُعَةُ مِنَ الْأَمْرِ الْجَامِعِ. وَإِمَامُ الصَّلَاةِ يَنْبَغِي أَنْ يُسْتَأْذَنَ إِذَا قَدَّمَهُ إِمَامُ الْإِمْرَةِ، إِذَا كَانَ يَرَى الْمُسْتَأْذِنَ. قَالَ ابْنُ سِيرِينَ: كَانُوا يَسْتَأْذِنُونَ الْإِمَامَ عَلَى الْمِنْبَرِ، فَلَمَّا كَثُرَ ذَلِكَ قَالَ زِيَادٌ: مَنْ جَعَلَ يَدَهُ عَلَى فِيهِ فَلْيَخْرُجْ دُونَ إِذْنٍ، وَقَدْ كَانَ هَذَا بِالْمَدِينَةِ حَتَّى أَنَّ سَهْلَ بْنَ أَبِي صَالِحٍ رَعَفَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَاسْتَأْذَنَ الْإِمَامَ. وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنْ يُسْتَأْذَنَ أَمِيرُ الْإِمْرَةِ الَّذِي هُوَ فِي مَقْعَدِ النُّبُوَّةِ، فَإِنَّهُ رُبَّمَا كَانَ لَهُ رَأْيٌ فِي حَبْسِ ذَلِكَ الرَّجُلِ لِأَمْرٍ مِنْ أُمُورِ الدِّينِ. فَأَمَّا إمام الصلاة فقط
Bu ayette geçen "innemâ" (إِنَّمَا) [ifadesi] hasr (sınırlandırma/vurgu) içindir. Anlamı şudur: Allah'a ve Resûlüne iman eden kimsenin imanı; Resûl bir işi tamamlamak isterken kendisi toplanma vaktinde ayrılıp gitmek suretiyle o işi bozmaya kalkışmayıp Resûl'ü dinleyen [ve ona itaat eden] olmadıkça tam ve kâmil olmaz. Yüce Allah sûrenin başında apaçık ayetler indirdiğini beyan etmiştir; nüzul ise ancak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e olmuştur. Bu sebeple onun emirlerinin de Kur'ân'ın emirleri gibi olduğunu bildirmek üzere sûreyi ona aleyhisselâm tâbi olmayı tekit ederek tamamlamıştır. İkincisi: "Toplu iş"in (el-emrü'l-câmi‘) ne olduğu konusunda ihtilaf edilmiştir. Bir görüşe göre bundan kasıt; dinde bir sünneti ikâme etmek veya toplanmalarıyla düşmana korku salmak ya da savaşlar için kamu yararını yaymak hususunda devlet başkanının insanların toplanmasına duyduğu ihtiyaçtır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “İş konusunda onlarla istişare et” [Âl-i İmrân: 159]. Yararı ve zararı hepsini ilgilendiren bir iş olduğunda, bu hususta istişare etmek üzere onları toplardı. İzni gözetilecek imam ise devlet başkanıdır (emîrdir). Mazereti olan bir kimse ancak onun izniyle ayrılabilir; onun izniyle ayrıldığı takdirde de kendisinden kötü zan kalkmış olur. Mekhûl ve ez-Zührî: "Cuma da toplu işlerdendir" demişlerdir. Eğer namaz imamını devlet başkanı öne geçirmişse ve imam da izin isteyeni görüyorsa, ondan izin istenmesi gerekir. İbn Sîrîn şöyle demiştir: Minberdeki imamdan izin isterlerdi. Bu durum çoğalınca Ziyâd: "Elini ağzının üzerine koyan kimse izin almaksızın çıksın" dedi. Bu uygulama Medine'de de vardı; öyle ki Sehl b. Ebî Sâlih bir cuma günü burnu kanayınca imamdan izin istemişti. Âyetin zahiri ise nübüvvet makamında oturan devlet emîrinden izin istenmesini gerektirir. Zira dinî bir meseleden ötürü o adamı tutma hususunda bir görüşü olabilir. Sadece namaz imamına gelince...
فَلَيْسَ ذَلِكَ إِلَيْهِ، لِأَنَّهُ وَكِيلٌ عَلَى جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الدِّينِ لِلَّذِي هُوَ فِي مَقْعَدِ النُّبُوَّةِ. وَرُوِيَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي حَفْرِ الْخَنْدَقِ حِينَ جَاءَتْ قُرَيْشٌ وَقَائِدُهَا أَبُو سُفْيَانَ، وَغَطَفَانُ وَقَائِدُهَا عُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنٍ، فَضَرَبَ النَّبِيُّ ﷺ الْخَنْدَقَ عَلَى الْمَدِينَةِ، وَذَلِكَ فِي شَوَّالٍ سَنَةَ خَمْسٍ مِنَ الْهِجْرَةِ، فَكَانَ الْمُنَافِقُونَ يَتَسَلَّلُونَ لِوَاذًا مِنَ الْعَمَلِ وَيَعْتَذِرُونَ بِأَعْذَارٍ كَاذِبَةٍ. وَنَحْوَهُ رَوَى أَشْهَبُ وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ عَنْ مَالِكٍ، وَكَذَلِكَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي عُمَرَ ﵁، اسْتَأْذَنَ النَّبِيَّ ﷺ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ فِي الرَّجْعَةِ فَأَذِنَ لَهُ وَقَالَ: (انْطَلِقْ فَوَاللَّهِ مَا أَنْتَ بِمُنَافِقٍ) يُرِيدُ بِذَلِكَ أَنْ يُسْمِعَ الْمُنَافِقِينَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّمَا اسْتَأْذَنَ عُمَرُ ﵁ فِي الْعُمْرَةِ فَقَالَ ﵇ لَمَّا أَذِنَ لَهُ: (يَا أَبَا حَفْصٍ لَا تَنْسَنَا فِي صَالِحِ دُعَائِكَ). قُلْتُ: وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ لِتَنَاوُلِهِ جَمِيعَ الْأَقْوَالِ. وَاخْتَارَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ مَا ذَكَرَهُ فِي نُزُولِ الْآيَةِ عَنْ مَالِكٍ وَابْنِ إِسْحَاقَ، وَأَنَّ ذَلِكَ مَخْصُوصٌ فِي الْحَرْبِ. قَالَ: وَالَّذِي يُبَيِّنُ ذَلِكَ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا- قَوْلُهُ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى:" قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً" [النور: ٦٣]. وَذَلِكَ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يَتَلَوَّذُونَ وَيَخْرُجُونَ عَنِ الْجَمَاعَةِ وَيَتْرُكُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَأَمَرَ اللَّهُ جَمِيعَهُمْ بِأَلَّا يَخْرُجَ أَحَدٌ مِنْهُمْ حَتَّى يَأْذَنَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَبِذَلِكَ يَتَبَيَّنُ إِيمَانَهُ. الثَّانِي- قوله:" لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ" وَأَيُّ إِذْنٍ فِي الحدث وَالْإِمَامُ يَخْطُبُ، وَلَيْسَ لِلْإِمَامِ خِيَارٌ فِي مَنْعِهِ ولا إبقائه، وقد قال:" فأذن لمشيت مِنْهُمْ"، فَبَيَّنَ بِذَلِكَ أَنَّهُ مَخْصُوصٌ فِي الْحَرْبِ. قُلْتُ: الْقَوْلُ بِالْعُمُومِ أَوْلَى وَأَرْفَعُ وَأَحْسَنُ وَأَعْلَى. (فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ) فَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءَ أَنْ يَأْذَنَ وَإِنْ شَاءَ مَنَعَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: قَوْلُهُ:" فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ" مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ:" عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ" [التوبة: ٤٣]. أَيْ لِخُرُوجِهِمْ عَنِ الْجَمَاعَةِ إِنْ عَلِمْتَ لَهُمْ عذرا. (إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ).
Bu yetki ona ait değildir; zira o, nübüvvet makamında bulunan zat adına dinin kısımlarından bir kısım üzerinde vekildir. Bu ayetin, Kureyş ve lideri Ebû Süfyân ile Gatafân ve lideri Uyeyne b. Hısn geldiğinde Hendek kazılması esnasında indiği rivayet edilmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, hicretin beşinci yılı Şevval ayında Medine çevresine hendek kazdırmıştı. Münafıklar ise işten birbirini siper ederek sıvışıp gidiyor ve asılsız mazeretler ileri sürüyorlardı. Eşheb ve İbn Abdi'l-Hakem de Mâlik'ten buna benzer bir rivayette bulunmuşlardır; Muhammed b. İshâk da böyle demiştir. Mukâtil ise şöyle demiştir: [Bu ayet] Ömer radıyallâhu anh hakkında inmiştir. O, Tebük Gazvesi'nde geri dönmek için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istemiş, o da kendisine izin verip münafıklara duyurmak maksadıyla: «Git; Allah'a yemin olsun ki sen münafık değilsin» buyurmuştur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ise şöyle demiştir: Ömer radıyallâhu anh sadece umre için izin istemişti. [Resûlullah] aleyhisselâm ona izin verdiğinde: «Ey Ebû Hafs! Hayır dualarında bizi de unutma» buyurmuştur. Derim ki: Doğru olan birinci görüştür; zira o bütün görüşleri kapsamaktadır. İbnü'l-Arabî, ayetin inişi hususunda Mâlik ve İbn İshâk'tan nakledilen rivayeti ve bu hükmün savaşa has olduğunu tercih etmiştir. Şöyle demiştir: Bunu iki husus açıklamaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın diğer ayetteki: { قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً } [en-Nûr, 24/63] “Allah, içinizden birbirini siper ederek sıvışıp gidenleri elbette bilir” buyruğudur. Şöyle ki, münafıklar birbirlerinin arkasına gizlenip cemaatten ayrılıyor ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i terk edip gidiyorlardı. Bunun üzerine Allah, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine izin vermedikçe hiçbirinin çıkıp gitmemesini hepsine emretti; böylece kişinin imanı ortaya çıkmış olur. İkincisi: { لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ } “...ondan izin almadıkça çekip gitmezler” buyruğudur. İmam hutbe okurken abdest bozulması (hades) durumunda ne izni olabilir ki? Zira imamın onu engelleme ya da tutma hususunda bir serbestliği yoktur. Oysa Yüce Allah: { فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ } “...onlardan dilediğine izin ver” buyurmuştur. Böylece bunun savaşa has olduğu ortaya çıkmaktadır. Derim ki: Ayetin genel anlam ifade ettiğini söylemek daha evla, daha üstün, daha güzel ve daha yücedir. { فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ } “Artık onlardan dilediğine izin ver” buyruğu uyarınca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem muhayyerdi; dilerse izin verir, dilerse engel olurdu. Katâde ise şöyle demiştir: { فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ } “Onlardan dilediğine izin ver” buyruğu, { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } [et-Tevbe, 9/43] “Allah seni affetsin; onlara niçin izin verdin?” buyruğu ile neshedilmiştir; yani mazeretleri olduğunu bilsen de cemaatten ayrılmaları hususunda [onlara niçin izin verdin]. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
[سورة النور (٢٤): آية ٦٣]
[Nûr Sûresi (24), Âyet 63]
لَا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦٣)
“Peygamber'in [sizi] çağırmasını kendi aranızda birbirinizi çağırmanız gibi tutmayın. Allah, içinizden birbirini siper ederek sıvışıp gidenleri elbette bilir. Artık onun emrine muhalefet edenler, başlarına bir fitne gelmesinden veya kendilerine elem verici bir azabın isabet etmesinden sakınsınlar.” (63)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً) يُرِيدُ: يَصِيحُ مِنْ بَعِيدٍ: يَا أَبَا الْقَاسِمِ! بَلْ عَظِّمُوهُ كَمَا قَالَ فِي الْحُجُرَاتِ:" إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ" [الحجرات: ٣] الْآيَةَ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ: الْمَعْنَى قُولُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، فِي رِفْقٍ وَلِينٍ، وَلَا تَقُولُوا يَا مُحَمَّدُ بِتَجَهُّمٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ: أَمَرَهُمْ أَنْ يُشَرِّفُوهُ وَيُفَخِّمُوهُ. ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا تَتَعَرَّضُوا لِدُعَاءِ الرَّسُولِ عَلَيْكُمْ بِإِسْخَاطِهِ فَإِنَّ دَعْوَتَهُ مُوجِبَةٌ. (قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً) التَّسَلُّلُ وَالِانْسِلَالُ: الْخُرُوجُ. وَاللِّوَاذُ مِنَ الْمُلَاوَذَةِ، وَهِيَ أَنْ تَسْتَتِرَ بِشَيْءٍ مَخَافَةَ مَنْ يَرَاكَ، فَكَانَ الْمُنَافِقُونَ يَتَسَلَّلُونَ عَنْ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ." لِواذاً" مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ مُتَلَاوِذِينَ، أَيْ يَلُوذُ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ، يَنْضَمُّ إِلَيْهِ اسْتِتَارًا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، لأنه لَمْ يَكُنْ عَلَى الْمُنَافِقِينَ أَثْقَلُ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَحُضُورِ الْخُطْبَةِ، حَكَاهُ النَّقَّاشُ، وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيهِ. وَقِيلَ: كَانُوا يَتَسَلَّلُونَ فِي الْجِهَادِ رجوعا عنه يلوذ عضهم بِبَعْضٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ: لِوَاذًا فِرَارًا مِنَ الْجِهَادِ، وَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانَ:
Yüce Allah'ın: (لَا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً) “Peygamber'in [sizi] çağırmasını kendi aranızda birbirinizi çağırmanız gibi tutmayın” buyruğunda kastedilen; uzaktan 'Ey Ebü'l-Kâsım!' diye bağırmaktır; aksine Hucurât sûresindeki: “Resûlullah'ın huzurunda seslerini kısanlar var ya...” [el-Hucurât, 3] ayetinde buyrulduğu gibi ona tazimde bulununuz. Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid şöyle demiştir: Anlamı; nezaket ve yumuşaklıkla 'Ey Allah'ın Resûlü!' deyiniz, kaba bir tarzda 'Ey Muhammed!' demeyiniz. Katâde şöyle demiştir: Onu şereflendirip yüceltmelerini emretmiştir. İbn Abbâs: Onu öfkelendirerek Resûl'ün sizin aleyhinize dua etmesine yol açmayın; zira onun duası icabet olunur, demiştir. (قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً) “Allah, içinizden birbirini siper ederek sıvışıp gidenleri elbette bilir” buyruğuna gelince; 'tesellül' ve 'insilâl' çıkıp gitmek, sıvışmak demektir. 'Livâz' ise 'mülâveze'den gelir ki o da seni görecek kimseden korkarak bir şeyin arkasına gizlenmektir. Münafıklar cuma namazından sıvışıp giderlerdi. “Livâzen” (لِواذاً) hâl konumunda mastardır; yani 'mütelâvizîn' (birbirlerini siper ederek), yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gizlenmek için biri diğerine yanaşarak birbirinin arkasına sığınırlar demektir; çünkü cuma gününden ve hutbede hazır bulunmaktan daha ağırı münafıklara yoktu. Bunu en-Nakkâş nakletmiştir; bu husustaki açıklama daha önce geçmişti. Bir diğer görüşe göre; cihaddan geri dönmek üzere birbirlerini siper ederek sıvışıyorlardı. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Livâzen (لِواذًا), cihaddan kaçarak demektir. Hassân'ın şu sözü de bu kabildendir:
وَقُرَيْشٌ تَجُولُ مِنَّا لِوَاذًا ... لَمْ تُحَافِظْ وَخَفَّ مِنْهَا الْحُلُومُ
Ve Kureyş bizden köşe bucak kaçışıp gizleniyordu ... [Mevzilerini] koruyamadılar ve akılları başlarından gitti.
وَصَحَّتْ وَاوُهَا لِتَحَرُّكِهَا فِي لَاوَذَ. يُقَالُ، لَاوَذَ يُلَاوِذُ مُلَاوَذَةً وَلِوَاذًا. وَلَاذَ يَلُوذُ [لَوْذًا] وَلِيَاذًا، انْقَلَبَتِ الْوَاوُ يَاءً لِانْكِسَارِ مَا قَبْلَهَا اتْبَاعًا لَلَاذَ فِي الِاعْتِلَالِ، فَإِذَا كَانَ مَصْدَرُ فَاعَلَ لَمْ يُعَلَّ، لِأَنَّ فَاعَلَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُعَلَّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ) بِهَذِهِ الْآيَةِ احْتَجَّ الْفُقَهَاءُ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ عَلَى الْوُجُوبِ. وَوَجْهُهَا أَنَّ اللَّهَ ﵎ قَدْ حذر من مخالفة أمره، وتوعد
Lâveze (لَاوَذَ) fiilinde harekeli olduğu için [mufâale veznindeki] vav harfi sahih kalmıştır (illetleşmemiştir). Şöyle denilir: Lâveze yulâvizu mulâvezeten ve livâzâ (لَاوَذَ يُلَاوِذُ مُلَاوَذَةً وَلِوَاذًا). Lâze yelûzu levzen ve liyâzâ (لَاذَ يَلُوذُ لَوْذًا وَلِيَاذًا) [sülâsî fiilinin liyâz masdarında] ise, mazi fiil olan 'lâze'ye tâbi olarak illetleşmesi (i'lâl) sebebiyle, kendisinden önceki harfin kesreli olmasından ötürü vav harfi yâ'ya dönüşmüştür. Fâale (فَاعَلَ) vezninin masdarı olduğunda ise illetleşmez (i'lâl yapılmaz); çünkü fâale (فَاعَلَ) vezninin illetleşmesi caiz değildir. Yüce Allah'ın: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } “O'nun emrine muhalefet edenler sakınsınlar” buyruğuna gelince; fakihler, [kural olarak] emrin vücûb (farziyet) ifade ettiğine bu ayetle delil getirmişlerdir. Bunun izahı (delil olma yönü) şudur: Yüce Allah celle celâluhû emrine muhalefet etmekten sakındırmış ve...
بِالْعِقَابِ عَلَيْهَا بِقَوْلِهِ: (أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ) فَتَحْرُمُ مُخَالَفَتُهُ، فَيَجِبُ امْتِثَالُ أَمْرِهِ. وَالْفِتْنَةُ هُنَا الْقَتْلُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. عَطَاءٌ: الزَّلَازِلُ وَالْأَهْوَالُ. جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ: سُلْطَانٌ جَائِرٌ يُسَلَّطُ عَلَيْهِمْ. وَقِيلَ: الطَّبْعُ عَلَى الْقُلُوبِ بِشُؤْمِ مُخَالَفَةِ الرَّسُولِ. وَالضَّمِيرُ فِي" أَمْرِهِ" قِيلَ هُوَ عَائِدٌ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، قَالَهُ يحيى بن سلام. وقيل: إلى أمر رسوله ﵇، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَمَعْنَى:" يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ" أَيْ يُعْرِضُونَ عَنْ أَمْرِهِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْأَخْفَشُ:" عَنْ" فِي هَذَا الْمَوْضِعِ زَائِدَةٌ. وَقَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: لَيْسَتْ بِزَائِدَةٍ، وَالْمَعْنَى: يُخَالِفُونَ بعد أمره، كما قال:
(أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ) “başlarına bir fitne gelmesinden veya kendilerine elem verici bir azabın isabet etmesinden” buyruğuyla buna karşılık cezayla tehdit etmiştir. Dolayısıyla ona muhalefet etmek haram olur ve emrini yerine getirmek farz (vâcip) olur. Buradaki 'fitne' öldürülmektir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Atâ: Depremler ve korkunç hadiselerdir, demiştir. Ca'fer b. Muhammed: Başlarına musallat edilecek zâlim bir hükümdardır, demiştir. Resûl'e muhalefetin uğursuzluğu sebebiyle kalplerin mühürlenmesidir de denilmiştir. “Emrihî” (أَمْرِهِ) lafzındaki zamirin Yüce Allah'ın emrine ait olduğu söylenmiştir; bunu Yahyâ b. Sellâm söylemiştir. Resûlullah (aleyhisselâm)'ın emrine ait olduğu da söylenmiştir; bunu Katâde söylemiştir. “Yuhâlifûne an emrihî” (يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ) ifadesinin anlamı; onun emrinden yüz çevirirler, demektir. Ebû Ubeyde ve el-Ahfeş: “Bu konumda 'an' (عَنْ) harf-i ceri zâiddir” demişlerdir. Halîl ve Sîbeveyh ise: “Zâid değildir; anlamı, onun emrinden sonra muhalefet ederler demektir” demişlerdir; nitekim şairin şöyle dediği gibidir:
... لَمْ تَنْتَطِقْ عَنْ تَفَضُّلِ
... Tek bir elbiseye büründükten sonra kuşak bağlamadı.
وَمِنْهُ قَوْلُهُ:" فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ" [الكهف: ٥٠] أَيْ بَعْدَ أَمْرِ رَبِّهِ. وَ" أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ"- يَحْذَرِ". وَلَا يَجُوزُ عِنْدَ أَكْثَرِ النَّحْوِيِّينَ حَذِرَ زَيْدًا، وَهُوَ فِي" أَنْ" جائز، لان حروف الخفض تحذف معها.
Yüce Allah'ın: “Rabbinin emrinden çıktı” [el-Kehf, 50] yani Rabbinin emrinden sonra [çıktı] buyruğu da bu kabildendir. “En” (أَنْ) harfi, “yahzere” (يَحْذَرِ) fiili sebebiyle nasb mahallindedir. Nahivcilerin çoğuna göre [mef'ûl olarak sarih isimle] 'hazira Zeyden' demek caiz değildir; fakat 'en' (أَنْ) ile caizdir; çünkü cer harfleri onunla birlikte hazfedilebilir.
[سورة النور (٢٤): آية ٦٤]
[Nûr Sûresi (24), Âyet 64]
أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٤)
“Haberiniz olsun ki göklerde ve yerde ne varsa şüphesiz Allah'ındır. O sizin ne durumda olduğunuzu elbette bilir. O'na döndürülecekleri gün ise yaptıklarını kendilerine bir bir haber verecektir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (64)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) خَلْقًا وَمِلْكًا. (قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ) فَهُوَ يُجَازِيكُمْ بِهِ. وَ" يَعْلَمُ" هُنَا بِمَعْنَى عَلِمَ. (وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ) بَعْدَ مَا كَانَ فِي خِطَابٍ رَجَعَ فِي خَبَرٍ، وَهَذَا يُقَالُ لَهُ: خِطَابُ التَّلْوِينِ. (فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا) أَيْ يُخْبِرُهُمْ بِأَعْمَالِهِمْ وَيُجَازِيهِمْ بِهَا. (وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) مِنْ أَعْمَالِهِمْ وَأَحْوَالِهِمْ. خُتِمَتِ السُّورَةُ بِمَا تَضَمَّنَتْ مِنَ التَّفْسِيرِ، وَالْحَمْدُ لله على التيسير.
Yüce Allah'ın: { أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Haberiniz olsun ki göklerde ve yerde ne varsa şüphesiz Allah'ındır” buyruğu, yaratma ve mülkiyet bakımından [O'nundur] demektir. { قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } “O sizin ne durumda olduğunuzu elbette bilir” buyruğu ise, bundan dolayı sizi cezalandıracaktır / mükâfatlandıracaktır demektir. Buradaki { يَعْلَمُ } "bilir" fiili, { عَلِمَ } "bildi" anlamındadır. { وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ } “O'na döndürülecekleri gün ise” buyruğunda, [muhataba yönelik] hitaptan sonra [üçüncü şahsa yönelik] habere dönülmüştür. Buna "hitâb-ı telvîn" (iltifat sanatı) denir. { فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا } “yaptıklarını kendilerine bir bir haber verecektir” yani onlara amellerini bildirip bunlarla kendilerini cezalandıracaktır / mükâfatlandıracaktır. { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğu, onların amellerinden ve durumlarından [her şeyi bilir] demektir. Sûre, içerdiği tefsiriyle birlikte tamamlanmıştır. Kolaylaştırıcılığından ötürü Allah'a hamdolsun.
تم بعون الله تعالى الجزء الثاني عَشَرَ مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ يَتْلُوهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تعالى الجزء عشر، وأوله سورة" الفرقان"
Allah Teâlâ'nın yardımıyla Kurtubî Tefsiri'nin on ikinci cildi tamamlandı. Allah Teâlâ dilerse onu on üçüncü cilt takip edecektir; onun başı da Furkân sûresidir.
محققه أبو إسحاق ابراهيم أطفيش
Tahkik eden: Ebû İshâk İbrâhîm Atfeyyiş.