Binûn

Furkân Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَجْوَدُ وَأَحْسَنُ، وَالْقَوْلُ الثَّانِي قَدْ جَاءَ بِهِ التَّفْسِيرُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ ابن عُثْمَانَ الشَّيْبِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مِنْجَابٌ قَالَ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَارَةَ عَنْ أَبِي رَوْقٍ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ " قَالَ: أُنْزِلَ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ﷿ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ إِلَى السَّفَرَةِ الْكِرَامِ الْكَاتِبِينَ فِي السَّمَاءِ، فَنَجَّمَهُ السَّفَرَةُ الْكِرَامُ عَلَى جِبْرِيلَ عِشْرِينَ لَيْلَةً، وَنَجَّمَهُ جِبْرِيلُ ﵇ عَلَى مُحَمَّدٍ عِشْرِينَ سَنَةً. قَالَ: فَهُوَ قَوْلُهُ" فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ " يَعْنِي نُجُومَ الْقُرْآنِ" وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ. إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ. قَالَ: فَلَمَّا لَمْ يَنْزِلُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ جُمْلَةً وَاحِدَةً، قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً، فَقَالَ اللَّهُ ﵎:" كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ" يَا مُحَمَّدُ. (وَرَتَّلْناهُ تَرْتِيلًا) يَقُولُ: ورسلناه ترسيلا، يقول: شيئا بعد شي. (وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْناكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً) يَقُولُ: لَوْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ جُمْلَةً وَاحِدَةً ثُمَّ سَأَلُوكَ لَمْ يَكُنْ عِنْدَكَ مَا تُجِيبُ بِهِ، وَلَكِنْ نُمْسِكُ عَلَيْكَ فَإِذَا سَأَلُوكَ أَجَبْتَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَكَانَ ذَلِكَ مِنْ عَلَامَاتِ النبوة، لأنهم لا يسألون عن شي إِلَّا أُجِيبُوا عَنْهُ، وَهَذَا لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ نَبِيٍّ، فَكَانَ ذَلِكَ تَثْبِيتًا لِفُؤَادِهِ وَأَفْئِدَتِهِمْ، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا" وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْناكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً" وَلَوْ نُزِّلَ جُمْلَةً بِمَا فِيهِ مِنَ الْفَرَائِضِ لَثَقُلَ عَلَيْهِمْ، وَعَلِمَ اللَّهُ ﷿ أَنَّ الصَّلَاحَ فِي إِنْزَالِهِ مُتَفَرِّقًا، لِأَنَّهُمْ يُنَبَّهُونَ بِهِ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ، وَلَوْ نُزِّلَ جُمْلَةً وَاحِدَةً لَزَالَ مَعْنَى التَّنْبِيهِ وَفِيهِ نَاسِخٌ وَمَنْسُوخٌ، فَكَانُوا يَتَعَبَّدُونَ بِالشَّيْءِ إِلَى وَقْتٍ بِعَيْنِهِ قَدْ عَلِمَ اللَّهُ ﷿ فِيهِ الصَّلَاحَ، ثُمَّ يَنْزِلُ النَّسْخُ بَعْدَ ذَلِكَ، فَمُحَالٌ أَنْ يَنْزِلَ جُمْلَةً وَاحِدَةً: افْعَلُوا كَذَا وَلَا تَفْعَلُوا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ التَّمَامُ" جُمْلَةً واحِدَةً" لِأَنَّهُ إِذَا وُقِفَ عَلَى" كَذلِكَ" صَارَ الْمَعْنَى كَالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالزَّبُورِ وَلَمْ يَتَقَدَّمْ لَهَا ذِكْرٌ. قَالَ الضَّحَّاكُ:" وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً" أَيْ تَفْصِيلًا. وَالْمَعْنَى: أَحْسَنُ مِنْ مَثَلِهِمْ تَفْصِيلًا، فَحُذِفَ لِعِلْمِ السَّامِعِ. وَقِيلَ: كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَسْتَمِدُّونَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَكَانَ قَدْ غَلَبَ عَلَى أهل الكتاب التحريف

İbnü'l-Enbârî der ki: Birinci vecih daha sağlam ve daha güzeldir. İkinci görüş de tefsirde rivayet edilmiştir. Bize Muhammed b. Osman eş-Şeybî rivayet edip dedi ki: Bize Mincâb rivayet edip dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik” buyruğu hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: “Kur'an, aziz ve celil olan Allah katından Levh-i Mahfuz'da semadaki şerefli kâtip meleklere (seferetün kirâm) bir defada toptan indirildi. Şerefli melekler onu Cebrâîl'e yirmi gecede kısım kısım verdi; Cebrâîl aleyhisselâm da onu Muhammed'e yirmi yılda parça parça indirdi.” [İbn Abbâs] dedi ki: Allah'ın: { فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ } “Hayır! Yıldızların mevkilerine yemin ederim” -yani Kur'an'ın kısım kısım indiriliş vakitlerine (nücûmü'l-Kur'ân)-, { وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ . إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ } “Bilseniz bu gerçekten büyük bir yemindir. Şüphesiz o, pek şerefli bir Kur'an'dır” buyruğu da bunu ifade etmektedir. [İbn Abbâs] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir defada toptan inmeyince, inkâr edenler: “Kur'an ona bir defada toptan indirilmeli değil miydi?” dediler. Bunun üzerine Allah celle celâlühû: “Ey Muhammed! { كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ } ‘Biz onu senin kalbini pekiştirmek için böylece [parça parça indirdik]’” buyurdu. { وَرَتَّلْناهُ تَرْتِيلاً } buyruğu hakkında ise şöyle der: “Onu peş peşe, parça parça gönderdik; yani şey şey ardı ardına gönderdik.” { وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْناكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً } “Sana hiçbir misal getirmezler ki biz sana hakkı ve en güzel açıklamayı getirmiş olmayalım” buyruğu da şunu ifade eder: Şayet biz Kur'an'ı sana bir defada toptan indirseydik, sonra onlar sana soru sorduklarında elinde cevap vereceğin bir şey bulunmazdı. Fakat biz [vahiyleri] senin için tutarız; onlar sana sordukça sen de cevap verirsin. en-Nehhâs dedi ki: Bu durum peygamberliğin alametlerindendi; zira onlar ne zaman bir şey sorsalar muhakkak cevabını alıyorlardı. Bu ise ancak bir peygamberden sâdır olabilir. Dolayısıyla bu durum hem onun hem de onların kalplerini pekiştirmekteydi. { وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْناكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً } “Sana hiçbir misal getirmezler ki biz sana hakkı ve en güzel açıklamayı getirmiş olmayalım” buyruğu da buna delalet etmektedir. Şayet Kur'an içerdiği bütün farzlarla birlikte bir defada toptan indirilmiş olsaydı onlara ağır gelirdi. Aziz ve celil olan Allah ise onun parça parça indirilmesinde maslahat olduğunu biliyordu. Çünkü onlar bu vesileyle tekrar tekrar uyarılıyorlardı. Bir defada toptan indirilseydi uyarılmanın anlamı ortadan kalkardı. Ayrıca Kur'an'da nâsih (hükmü kaldıran) ve mensûh (hükmü kaldırılan) ayetler de vardır. Onlar, Allah celle ve alâ'nın hakkındaki maslahatı bildiği belirli bir vakte kadar bir hükümle ibadet ediyor, ardından nesh iniyordu. Dolayısıyla: “Şunu yapın, [şunu] yapmayın” şeklinde [bütün emir ve yasakların] bir defada toptan inmesi imkânsızdı. en-Nehhâs der ki: [Kıraatte] vakfın (durmanın) { جُمْلَةً واحِدَةً } “bir defada toptan” ifadesinde yapılması daha uygundur. Çünkü { كَذلِكَ } “böylece” üzerinde durulacak olursa anlam; Tevrat, İncil ve Zebur gibi olmuş olur, hâlbuki daha önce bunların zikri geçmemiştir. Dahhâk: { وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً } yani en güzel şekilde tafsilat/açıklama olarak demiştir. Manası: Onların getirdiği misalden tafsilat/açıklama yönüyle daha güzeldir; dinleyenin malumu olduğu için [mukayese edilen kısım] hazfedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Müşrikler Ehl-i Kitap'tan bilgi desteği alıyorlardı; Ehl-i Kitap'ta ise

وَالتَّبْدِيلُ، فَكَانَ مَا يَأْتِي بِهِ النَّبِيُّ ﷺ أَحْسَنَ تَفْسِيرًا مِمَّا عِنْدَهُمْ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَخْلِطُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ، وَالْحَقُّ الْمَحْضُ أَحْسَنُ مِنْ حَقٍّ مُخْتَلِطٍ بِبَاطِلٍ، وَلِهَذَا قَالَ تعالى:" وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ". وقيل:" لا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ" كَقَوْلِهِمْ فِي صِفَةِ عِيسَى إِنَّهُ خُلِقَ مِنْ غَيْرِ أَبٍ إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ أَيْ بِمَا فِيهِ نَقْضُ حُجَّتِهِمْ كَآدَمَ إِذْ خلق من غير أب وام.

değiştirme baskın gelmişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği ise onların yanındakinden daha güzel bir açıklamaydı; çünkü onlar hakkı bâtıla karıştırıyorlardı; katıksız hak ise bâtılla karışmış haktan daha güzeldir. Bundan dolayı Allah Teâlâ: { وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “Hakkı bâtıla karıştırmayın” buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: { لا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ } “Sana bir misal getirmezler”, tıpkı Îsâ'nın vasfı hakkında onun babasız yaratıldığını söylemeleri gibidir; { إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ } “biz sana hakkı getirmiş olmayalım” yani onların hüccetlerini çürüten bir şey, tıpkı Âdem'in hem babasız hem de anasız yaratılması gibi.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٣٤]

[Furkan Suresi (25): Ayet 34]

الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ أُوْلئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ سَبِيلاً (٣٤)

{ الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ أُوْلئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ سَبِيلاً (٣٤) } “Yüzüstü cehenneme sürülecek olanlar var ya, işte onlar yerce en kötü, yolca da en sapkın olanlardır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ) تَقَدَّمَ فِي" سُبْحَانَ". (أُوْلئِكَ شَرٌّ مَكاناً) لِأَنَّهُمْ فِي جَهَنَّمَ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: قَالَ الْكُفَّارُ لِأَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ هُوَ شَرُّ الْخَلْقِ. فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. (وَأَضَلُّ سَبِيلًا) أَيْ دِينًا وَطَرِيقًا. وَنَظْمُ الْآيَةِ: وَلَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ، وَأَنْتَ مَنْصُورٌ عَلَيْهِمْ بِالْحُجَجِ الْوَاضِحَةِ، وَهُمْ مَحْشُورُونَ على وجوههم.

Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ } “Yüzüstü cehenneme sürülecek olanlar” buyruğu daha önce İsrâ Suresi'nde geçmişti. { أُوْلئِكَ شَرٌّ مَكاناً } “İşte onlar yerce en kötüdür”, çünkü onlar cehennemdedirler. Mukâtil dedi ki: Kâfirler, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına: “O, mahlûkatın en kötüsüdür” dediler. Bunun üzerine bu ayet indi. { وَأَضَلُّ سَبِيلًا } “ve yolca da en sapkındır” yani din ve yol bakımından. Ayetin nazmı şöyledir: Sana hiçbir misal getirmezler ki, biz sana hakkı getirmiş olmayalım; sen açık delillerle onlara galipsin, onlar ise yüzüstü haşredilecek olanlardır.

[سورة الفرقان (٢٥): الآيات ٣٥ الى ٣٦]

[Furkan Suresi (25): Ayetler 35-36]

وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَجَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً (٣٥) فَقُلْنَا اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً (٣٦)

{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَجَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً (٣٥) فَقُلْنَا اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً (٣٦) } “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve kardeşi Hârûn'u da ona yardımcı kıldık. Ve: ‘Ayetlerimizi yalanlayan o kavme gidin’ dedik; sonunda onları yerle bir ettik.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ) يُرِيدُ التَّوْرَاةَ. (وَجَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً) تَقَدَّمَ فِي" طه" (فَقُلْنَا اذْهَبا) الْخِطَابُ لَهُمَا. وَقِيلَ: إِنَّمَا أُمِرَ مُوسَى ﷺ بِالذَّهَابِ وَحْدَهُ فِي الْمَعْنَى. وَهَذَا بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ:" نَسِيا حُوتَهُما". وَقَوْلُهُ:" يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ" وَإِنَّمَا يَخْرُجُ مِنَ أَحَدِهِمَا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مِمَّا لَا يَنْبَغِي أن يجترئ بِهِ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَدْ قَالَ ﷿:" فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى. قَالَا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى. قالَ لَا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى. فَأْتِياهُ فَقُولا

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” buyruğunda [Kitap'tan] kastı Tevrat'tır. { وَجَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً } “Ve kardeşi Hârûn'u da ona yardımcı kıldık” [buyruğunun açıklaması] Tâhâ [Suresi'nde] geçmişti. { فَقُلْنَا اذْهَبا } “Ve: ‘[İkiniz] gidin’ dedik” hitabı her ikisinedir. Mana bakımından yalnızca Mûsâ (aleyhisselâm)'a gitmesi emredildiği de söylenmiştir. Bu durum; { نَسِيا حُوتَهُما } “[İkisi] balıklarını unuttular” buyruğu ile { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ } “İkisinden de inci ve mercan çıkar” buyruğu gibidir; zira [inci ve mercan] aslında ikisinden sadece birinden çıkar. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın Kitabı hakkında cüret edilmemesi gereken [sözlerdendir]. Nitekim Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى. قَالَا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى. قالَ لَا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى. فَأْتِياهُ فَقُولا }

أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ

{ إِنَّا رَسُولُ رَبِّكَ } “Ona yumuşak söz söyleyin; belki öğüt alır veya korkar. Dediler ki: ‘Rabbimiz! Onun bize taşkınlık etmesinden yahut azmasından korkarız.’ Buyurdu ki: ‘Korkmayın! Doğrusu ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm. Haydi ona gidin de deyin ki: Biz senin Rabbinin elçileriyiz’”

وَنَظِيرُ هَذَا" وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ". وَقَدْ قَالَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ" ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا" قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَقَوْلُهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ:" اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى " لَا ينافي هذا، لأنهما إذا كان مَأْمُورَيْنِ فَكُلُّ وَاحِدٍ مَأْمُورٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: أُمِرَ مُوسَى أَوَّلًا، ثُمَّ لَمَّا قَالَ:" وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي" قَالَ" اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ". (إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا) يُرِيدُ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَالْقِبْطَ. (فَدَمَّرْناهُمْ) فِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ، أَيْ فَكَذَّبُوهُمَا (فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً) أَيْ أَهْلَكْنَاهُمْ إِهْلَاكًا.

Bunun benzeri: { وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ } “O ikisinden başka iki cennet daha vardır” ayetidir. Şanı Yüce olan Allah: { ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا } “Sonra Mûsâ'yı ve kardeşi Hârûn'u ayetlerimizle gönderdik” buyurmuştur. Kuşeyrî dedi ki: O'nun başka bir yerdeki: { اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى } “Firavun'a git; çünkü o azdı” buyruğu buna aykırı değildir; zira ikisi de emredilmiş olunca her biri emredilmiş demektir. Şöyle denilmesi de caizdir: Önce Mûsâ'ya emredildi, sonra o: { وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي } “Bana ailemden bir yardımcı ver” deyince Allah: “Firavun'a ikiniz gidin” buyurdu. { إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayan o kavme” buyruğunda Firavun, Hâmân ve Kıptîler kastedilmektedir. { فَدَمَّرْناهُمْ } “Biz de onları helak ettik” sözünde bir gizli ifade (izmar) vardır; yani [onlar] ikisini yalanladılar, { فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً } “Biz de onları yerle bir ettik” yani onları tam bir helak ile helak ettik.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٣٧]

[Furkan Suresi (25): Ayet 37]

وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ وَجَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَأَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ عَذاباً أَلِيماً (٣٧)

{ وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ وَجَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَأَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ عَذاباً أَلِيماً (٣٧) } “Nûh kavmini de elçileri yalanladıklarında suda boğduk ve onları insanlar için bir ibret kıldık. Zalimler için de can yakıcı bir azap hazırladık.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَوْمَ نُوحٍ) فِي نَصْبِ" قَوْمَ" أَرْبَعَةُ أقوال: العطف على الهاء والميم في" فَدَمَّرْناهُمْ". الثَّانِي- بِمَعْنَى اذْكُرْ. الثَّالِثُ- بِإِضْمَارِ فِعْلٍ يُفَسِّرُهُ مَا بَعْدَهُ، وَالتَّقْدِيرُ: وَأَغْرَقْنَا قَوْمَ نُوحٍ أَغْرَقْنَاهُمْ. الرَّابِعُ- إِنَّهُ مَنْصُوبٌ بِ" أَغْرَقْناهُمْ" قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَرَدَّهُ النَّحَّاسُ قَالَ: لِأَنَّ" أَغْرَقْنَا" لَيْسَ مِمَّا يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ فَيَعْمَلُ فِي الْمُضْمَرِ وَفِي" قَوْمَ نُوحٍ". (لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ) ذِكْرُ الْجِنْسِ وَالْمُرَادُ نُوحٌ وَحْدَهُ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ رَسُولٌ إِلَيْهِمْ إِلَّا نُوحٌ وَحْدَهُ، فَنُوحٌ إِنَّمَا بُعِثَ بِلَا إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ، وَبِالْإِيمَانِ بِمَا يُنَزِّلُ اللَّهُ، فَلَمَّا كَذَّبُوهُ كَانَ فِي ذَلِكَ تَكْذِيبٌ لِكُلِّ مَنْ بُعِثَ بَعْدَهُ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ. وَقِيلَ: إِنَّ مَنْ كَذَّبَ رَسُولًا فَقَدْ كَذَّبَ جَمِيعَ الرُّسُلِ، لِأَنَّهُمْ لَا يُفَرَّقُ بَيْنَهُمْ فِي الْإِيمَانِ، وَلِأَنَّهُ مَا مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا يُصَدِّقُ سَائِرَ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ، فَمَنْ كَذَّبَ مِنْهُمْ نَبِيًّا فَقَدْ كَذَّبَ كُلَّ مَنْ صَدَّقَهُ مِنَ النَّبِيِّينَ. (أَغْرَقْناهُمْ) أَيْ بِالطُّوفَانِ. عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي" هُودٍ". (وَجَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً) أَيْ عَلَامَةً ظاهرة على قدرتنا (وَأَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ) أي المشركين مِنْ قَوْمِ نُوحٍ (عَذاباً أَلِيماً) أَيْ فِي الْآخِرَةِ. وَقِيلَ: أَيْ هَذِهِ سَبِيلِي فِي كُلِّ ظالم.

Yüce Allah'ın: { وَقَوْمَ نُوحٍ } “Ve Nûh kavmini” buyruğunda “kavm” kelimesinin nasbı hakkında dört görüş vardır: [Birincisi:] { فَدَمَّرْناهُمْ } ifadesindeki zamire (hâ ve mim) atfedilmesidir. İkincisi: “Hatırla” anlamındadır. Üçüncüsü: Kendisinden sonra gelen ifadenin açıkladığı gizli bir fiil iledir; takdiri de: “Ve Nûh kavmini boğduk, onları boğduk” şeklindedir. Dördüncüsü: { أَغْرَقْناهُمْ } fiili ile nasbedilmiştir; bunu Ferrâ söylemiştir. Nehhâs ise bunu reddederek şöyle dedi: Çünkü “ağraknâ” (boğduk) fiili iki mef'ûle birden geçişli (müteaddî) olan fiillerden değildir ki hem zamire hem de “Nûh kavmi”ne amel edebilsin. { لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ } “Elçileri yalanladıklarında” cins ismi zikredilmiştir, ancak kastedilen yalnızca Nûh'tur; çünkü o vakitte onlara Nûh'tan başka bir elçi gönderilmemişti. Nûh ancak “Lâ ilâhe illallâh” ile ve Allah'ın indirdiklerine iman ile gönderilmişti; dolayısıyla onu yalanladıklarında bu, ondan sonra bu kelimeyle gönderilen herkesi yalanlamak demekti. Bir peygamberi yalanlayanın bütün peygamberleri yalanlamış sayılacağı da söylenmiştir; çünkü iman hususunda peygamberlerin arası ayırt edilmez ve hiçbir peygamber yoktur ki Allah'ın diğer peygamberlerini tasdik etmiş olmasın. Dolayısıyla onlardan bir peygamberi yalanlayan kimse, onu tasdik eden bütün peygamberleri yalanlamış olur. { أَغْرَقْناهُمْ } “Onları suda boğduk” yani Hûd Suresi'nde geçtiği üzere tufan ile boğduk. { وَجَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً } “Ve onları insanlar için bir ibret kıldık” yani kudretimize açık bir alamet kıldık. { وَأَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ } “Ve zalimler için hazırladık” yani Nûh kavminden olan müşrikler için, { عَذاباً أَلِيماً } “can yakıcı bir azap” yani ahirette. Şöyle de denilmiştir: Yani her zalim hakkındaki yolum ve sünnetim budur.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٣٨]

[Furkan Suresi (25): Ayet 38]

وَعاداً وَثَمُودَ وَأَصْحابَ الرَّسِّ وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً (٣٨)

{ وَعاداً وَثَمُودَ وَأَصْحابَ الرَّسِّ وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً (٣٨) } “Âd'ı, Semûd'u, Ress halkını ve bunlar arasında birçok nesilleri de [helak ettik].”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعاداً وَثَمُودَ وَأَصْحابَ الرَّسِّ وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً) كُلُّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى" قَوْمَ نُوحٍ" إِذَا كَانَ" قَوْمَ نُوحٍ" مَنْصُوبًا عَلَى الْعَطْفِ، أَوْ بِمَعْنَى اذْكُرْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كُلُّهُ مَنْصُوبًا عَلَى أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى الْمُضْمَرِ في" فَدَمَّرْناهُمْ" أَوْ عَلَى الْمُضْمَرِ فِي" جَعَلْناهُمْ" وَهُوَ اخْتِيَارُ النَّحَّاسِ، لِأَنَّهُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا بِإِضْمَارِ فِعْلٍ، أَيِ اذْكُرْ عَادًا الَّذِينَ كذبوا هودا فأهلكهم الله بالريح العقيم، وثمودا كذبوا صالحا فأهلكوا بالرجفة. و" أَصْحابَ الرَّسِّ" وَالرَّسُّ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْبِئْرُ الَّتِي تَكُونُ غَيْرَ مَطْوِيَّةٍ، وَالْجَمْعُ رِسَاسٍ. قَالَ:

Yüce Allah'ın: { وَعاداً وَثَمُودَ وَأَصْحابَ الرَّسِّ وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً } “Âd'ı, Semûd'u, Ress halkını ve bunlar arasında birçok nesilleri de” buyruğunun tamamı, şayet { قَوْمَ نُوحٍ } atıf yoluyla veya “hatırla” anlamında nasbedilmişse, { قَوْمَ نُوحٍ } ifadesine matuftur. Hepsinin { فَدَمَّرْناهُمْ } içerisindeki zamire veya { جَعَلْناهُمْ } içerisindeki zamire matuf olarak nasbedilmiş olması da caizdir; kendisine daha yakın olduğu için Nehhâs'ın tercihi budur. Gizli bir fiil ile nasbedilmiş olması da caizdir; yani: Hûd'u yalanlayıp da Allah'ın kendilerini kasıp kavuran rüzgârla (er-rîhu'l-akîm) helak ettiği Âd'ı ve Sâlih'i yalanlayıp da şiddetli sarsıntıyla (er-racfe) helak edilen Semûd'u hatırla. { أَصْحابَ الرَّسِّ } “Ress halkı”na gelince; Arap kelamında “er-ress”, içi taşla örülmemiş kuyu demektir; çoğulu ise “risâs” gelir. Şair şöyle demiştir:

تَنَابِلَةٌ يَحْفِرُونَ الرِّسَاسَا ... يَعْنِي آبَارَ الْمَعَادِنِ

“Maden kuyularını kazar bodur cüceler...” Yani maden kuyularını kasteder.

". قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَأَلْتُ كَعْبًا عَنْ أَصْحَابِ الرَّسِّ قَالَ: صَاحِبٌ" يس" الَّذِي قَالَ:" يَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ" قَتَلَهُ قَوْمُهُ وَرَسُّوهُ فِي بِئْرٍ لَهُمْ يُقَالُ لَهَا الرَّسُّ طَرَحُوهُ فِيهَا، وَكَذَا قَالَ مُقَاتِلٌ. السُّدِّيُّ: هُمْ أَصْحَابُ قِصَّةِ" يس" أَهْلُ أَنْطَاكِيَةَ، وَالرَّسُّ بِئْرٌ بَأَنْطَاكِيَةَ قَتَلُوا فِيهَا حَبِيبًا النَّجَّارَ مُؤْمِنَ آلِ" يس" فَنُسِبُوا إِلَيْهَا. وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: هُمْ قَوْمٌ كَانُوا يَعْبُدُونَ شَجَرَةَ صَنَوْبَرٍ فَدَعَا عَلَيْهِمْ نَبِيُّهُمْ، وَكَانَ مِنْ وَلَدِ يَهُوذَا، فَيَبِسَتِ الشَّجَرَةُ فَقَتَلُوهُ وَرَسُّوهُ فِي بِئْرٍ، فَأَظَلَّتْهُمْ سَحَابَةٌ سَوْدَاءُ فَأَحْرَقَتْهُمْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمْ قَوْمٌ بِأَذْرَبِيجَانَ قَتَلُوا أَنْبِيَاءَ فَجَفَّتْ أَشْجَارُهُمْ وَزُرُوعُهُمْ فَمَاتُوا جُوعًا وَعَطَشًا. وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: كَانُوا أَهْلَ بِئْرٍ يَقْعُدُونَ عليها وأصحاب مواشي، وَكَانُوا يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ، فَأَرْسَلَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ شُعَيْبًا فَكَذَّبُوهُ وَآذَوْهُ، وَتَمَادَوْا عَلَى كُفْرِهِمْ وَطُغْيَانِهِمْ، فَبَيْنَمَا هُمْ حَوْلَ الْبِئْرِ فِي مَنَازِلِهِمُ انْهَارَتْ بِهِمْ وَبِدِيَارِهِمْ، فَخَسَفَ اللَّهُ بِهِمْ فَهَلَكُوا جَمِيعًا. وَقَالَ قَتَادَةُ: أَصْحَابُ الرَّسِّ وَأَصْحَابُ الْأَيْكَةِ أُمَّتَانِ أَرْسَلَ اللَّهُ إِلَيْهِمَا شُعَيْبًا فَكَذَّبُوهُ فَعَذَّبَهُمَا اللَّهُ بِعَذَابَيْنِ. قَالَ قَتَادَةُ: وَالرَّسُّ قَرْيَةٌ بِفَلْجِ الْيَمَامَةِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هُمْ قَوْمٌ رَسُّوا نَبِيَّهُمْ فِي بِئْرٍ حَيًّا. دَلِيلُهُ مَا رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ عَمَّنْ حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" أَوَّلُ النَّاسِ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَبْدٌ أَسْوَدُ وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعَثَ نَبِيًّا إِلَى قَوْمِهِ فَلَمْ يُؤْمِنْ بِهِ إِلَّا ذَلِكَ الْأَسْوَدُ فَحَفَرَ أَهْلُ الْقَرْيَةِ بئرا وألقوا فيه نبيهم حيا وأطبقوا عليه حجرا ضخما

". İbn Abbâs dedi ki: Ka'b'a Ashâb-ı Ress'i sordum, şöyle dedi: [Onlar], { يَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ } “Ey kavmim! Elçilere uyun” diyen Yâsîn [suresinin] sahibidir (kahramanıdır). Kavmi onu öldürdü ve Ress denilen kendilerine ait bir kuyuya gömdü; onu oraya fırlattılar. Mukâtil de böyle demiştir. es-Süddî: Onlar Yâsîn kıssasının sahipleri olan Antakya halkıdır. Ress ise Antakya'da bir kuyudur; Âl-i Yâsîn'in mümini olan Habîb en-Neccâr'ı orada öldürdüler ve bu sebeple oraya nispet edildiler. Ali radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: Onlar bir çam ağacına tapan bir kavimdi. Peygamberleri -ki o Yehûzâ'nın soyundandı- onlara beddua etti, bunun üzerine ağaç kurudu; onlar da peygamberi öldürüp bir kuyuya gömdüler. Ardından onları siyah bir bulut gölgeledi ve onları yakıp kül etti. İbn Abbâs dedi ki: Onlar Azerbaycan'da birtakım peygamberleri öldüren bir kavimdi; ağaçları ve ekinleri kurudu, açlık ve susuzluktan öldüler. Vehb b. Münebbih dedi ki: Onlar bir kuyunun başında yaşayan ve davar sahibi olan kimselerdi, putlara taparlardı. Allah onlara Şuayb'ı gönderdi; onu yalanladılar, eziyet ettiler ve inkârları ile taşkınlıklarını sürdürdüler. Onlar evlerinde kuyunun etrafındayken, kuyu yurtlarıyla birlikte onların üzerine çöktü; Allah onları yere batırdı ve hepsi helak oldu. Katâde dedi ki: Ashâb-ı Ress ve Ashâb-ı Eyke, Allah'ın kendilerine Şuayb'ı gönderdiği iki ümmettir. Onu yalanladılar, Allah da her ikisini iki ayrı azapla helak etti. Katâde dedi ki: Ress, Yemâme'nin Felc bölgesinde bir köydür. İkrime dedi ki: Onlar peygamberlerini diri diri bir kuyuya gömen bir kavimdir. Bunun delili, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'nin kendisine rivayet eden kimseden naklettiği şu rivayettir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « أَوَّلُ النَّاسِ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَبْدٌ أَسْوَدُ وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعَثَ نَبِيًّا إِلَى قَوْمِهِ فَلَمْ يُؤْمِنْ بِهِ إِلَّا ذَلِكَ الْأَسْوَدُ فَحَفَرَ أَهْلُ الْقَرْيَةِ بئرا وألقوا فيه نبيهم حيا وأطبقوا عليه حجرا ضخما » «Kıyamet günü cennete ilk girecek insan siyah bir köledir. Şöyle ki: Yüce Allah kavmine bir peygamber gönderdi, o siyah köleden başka kimse ona iman etmedi. Köy halkı bir kuyu kazıp peygamberlerini diri diri içine attılar ve üzerine kocaman bir kaya kapattılar...»

وَكَانَ الْعَبْدُ الْأَسْوَدُ يَحْتَطِبُ عَلَى ظَهْرِهِ وَيَبِيعُهُ وَيَأْتِيهِ بِطَعَامِهِ وَشَرَابِهِ فَيُعِينُهُ اللَّهُ عَلَى رَفْعِ تِلْكَ الصَّخْرَةِ حَتَّى يُدْلِيَهُ إِلَيْهِ فَبَيْنَمَا هُوَ يَحْتَطِبُ إِذْ نَامَ فَضَرَبَ اللَّهُ عَلَى أُذُنِهِ سبع سنين نائما ثم هب من نومه فتمطى واتكأ على شقه الآخر فَضَرَبَ اللَّهُ عَلَى أُذُنِهِ سَبْعَ سِنِينَ ثُمَّ هَبَّ فَاحْتَمَلَ حُزْمَةَ الْحَطَبِ فَبَاعَهَا وَأَتَى بِطَعَامِهِ وَشَرَابِهِ إِلَى الْبِئْرِ فَلَمْ يَجِدْهُ وَكَانَ قَوْمُهُ قَدْ أَرَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى آيَةً فَاسْتَخْرَجُوهُ وَآمَنُوا بِهِ وَصَدَّقُوهُ وَمَاتَ ذَلِكَ النَّبِيُّ". قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" إِنَّ ذَلِكَ الْعَبْدَ الْأَسْوَدَ لَأَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ" وَذَكَرَ هَذَا الْخَبَرَ الْمَهْدَوِيُّ وَالثَّعْلَبِيُّ، وَاللَّفْظُ لِلثَّعْلَبِيِّ، وَقَالَ: هَؤُلَاءِ آمَنُوا بِنَبِيِّهِمْ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا أَصْحَابَ الرَّسِّ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْ أَصْحَابِ الرَّسِّ أَنَّهُ دَمَّرَهُمْ، إِلَّا أَنْ يُدَمَّرُوا بِأَحْدَاثٍ أَحْدَثُوهَا بَعْدَ نَبِيِّهِمْ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: أَصْحَابُ الرَّسِّ قَوْمٌ أَرْسَلَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ نَبِيًّا فَأَكَلُوهُ. وَهُمْ أَوَّلُ مَنْ عَمِلَ نِسَاؤُهُمُ السَّحْقَ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَقِيلَ: هُمْ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ الَّذِينَ حَفَرُوا الْأَخَادِيدَ وَحَرَّقُوا فِيهَا الْمُؤْمِنِينَ، وَسَيَأْتِي. وَقِيلَ: هُمْ بَقَايَا مِنْ قَوْمِ ثَمُودَ، وَإِنَّ الرَّسَّ الْبِئْرُ الْمَذْكُورَةُ في" الحج" في قوله:" وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ" عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَفِي الصِّحَاحِ: وَالرَّسُّ اسْمُ بِئْرٍ كَانَتْ لِبَقِيَّةٍ مِنْ ثَمُودَ. وَقَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ: أَصْحَابُ الرَّسِّ قَوْمٌ كَانُوا يَسْتَحْسِنُونَ لِنِسَائِهِمُ السَّحْقَ، وَكَانَ نِسَاؤُهُمْ كُلُّهُمْ سَحَّاقَاتٍ. وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" إِنَّ مِنْ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ أَنْ يَكْتَفِيَ الرِّجَالُ بِالرِّجَالِ وَالنِّسَاءُ بِالنِّسَاءِ وَذَلِكَ السَّحْقُ". وَقِيلَ: الرَّسُّ مَاءٌ وَنَخْلٌ لِبَنِي أَسَدٍ. وَقِيلَ: الثَّلْجُ الْمُتَرَاكِمُ فِي الْجِبَالِ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ. وَمَا ذَكَرْنَاهُ أَوَّلًا هُوَ الْمَعْرُوفُ، وَهُوَ كُلُّ حَفْرٍ احْتُفِرَ كَالْقَبْرِ وَالْمَعْدِنِ وَالْبِئْرِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الرَّسُّ كُلُّ رَكِيَّةٍ لَمْ تُطْوَ، وَجَمْعُهَا رِسَاسٌ. قَالَ الشَّاعِرُ: وَهُمْ سائرون إلى أرضهم فيا ليتهم يَحْفِرُونَ الرِّسَاسَا وَالرَّسُّ اسْمُ وَادٍ فِي قَوْلِ زُهَيْرٍ: بَكَرْنَ بُكُورًا وَاسْتَحَرْنَ بِسُحْرَةٍ فَهُنَّ لِوَادِي الرَّسِّ كَالْيَدِ لِلْفَمِ وَرَسَسْتُ رَسًّا: حَفَرْتُ بِئْرًا. وَرُسَّ الْمَيِّتُ أَيْ قُبِرَ. وَالرَّسُّ: الْإِصْلَاحُ بَيْنَ النَّاسِ، وَالْإِفْسَادُ أَيْضًا وَقَدْ رَسَسْتُ بَيْنَهُمْ، فَهُوَ مِنَ الْأَضْدَادِ. وَقَدْ قِيلَ فِي أَصْحَابِ الرَّسِّ غير ما ذكرنا، ذكره

Siyah köle sırtında odun taşır, onu satar ve ona yiyeceğini ve içeceğini getirirdi. Allah da o taşı kaldırması için ona yardım eder, o da yiyeceği kuyuya sarkıtırdı. Bir gün odun toplarken uykusu geldi ve uyudu. Allah onun kulağına vurup (uyku verip) yedi yıl uyuttu. Sonra uykusundan uyandı, gerindi ve diğer yanına yaslandı; Allah yine kulağına vurup yedi yıl [daha] uyuttu. Sonra uyandı, odun demetini yüklenip sattı ve yiyeceğini içeceğini kuyuya getirdi; fakat onu bulamadı. Zira Allah Teâlâ kavmine bir mucize göstermiş, onlar da onu [kuyudan] çıkarmış, ona iman edip tasdik etmişlerdi; ardından o peygamber vefat etti.” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إِنَّ ذَلِكَ الْعَبْدَ الْأَسْوَدَ لَأَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ » «Şüphesiz o siyah köle, cennete ilk girecek kimsedir.» Bu haberi Mehdevî ve Sa'lebî zikretmiştir; lafız Sa'lebî'ye aittir. O şöyle demiştir: “Bunlar peygamberlerine iman etmişlerdir; dolayısıyla Ashâb-ı Ress olmaları caiz (mümkün) değildir. Çünkü Allah Teâlâ Ashâb-ı Ress'i helak ettiğini haber vermiştir; meğerki peygamberlerinden sonra ortaya çıkardıkları kötülükler sebebiyle helak edilmiş olsunlar.” Kelbî şöyle demiştir: “Ashâb-ı Ress, Allah'ın kendilerine bir peygamber gönderdiği, onların da onu yedikleri bir kavimdir. Kadınları sevicilik (sahk) yapan ilk kavim de onlardır.” Bunu Mâverdî zikretmiştir. Bir görüşe göre onlar, hendekler kazıp müminleri içinde yakan Ashâb-ı Uhdûd'dur; [bu konu] ileride gelecektir. Bir görüşe göre de onlar Semûd kavminden arta kalanlardır; er-Ress ise Hac Suresi'nde { وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ } “[nice] terk edilmiş kuyu” buyruğunda zikredilen ve daha önce geçen kuyudur. es-Sıhâh'ta şöyle denmektedir: “er-Ress, Semûd kavminden geriye kalanlara ait bir kuyunun adıdır.” Ca'fer b. Muhammed babasından naklen şöyle demiştir: “Ashâb-ı Ress, kadınlarının lezbiyenlik yapmasını güzel/hoş karşılayan bir kavimdi; kadınlarının tamamı sevicilerdi.” Enes'ten rivayet edilen bir hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ مِنْ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ أَنْ يَكْتَفِيَ الرِّجَالُ بِالرِّجَالِ وَالنِّسَاءُ بِالنِّسَاءِ وَذَلِكَ السَّحْقُ » «Şüphesiz kıyamet alametlerinden biri, erkeklerin erkeklerle, kadınların da kadınlarla yetinmesidir; bu da seviciliktir (sahk).» Bir görüşe göre er-Ress, Benî Esed'e ait bir su ve hurmalıktır. Bir görüşe göre de dağlarda biriken kardır; bunu Kuşeyrî zikretmiştir. İlk olarak zikrettiğimiz görüş ise bilinen meşhur olandır; o da kabir, maden ocağı ve su kuyusu gibi kazılan her çukurdur. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: “er-Ress, [içi] taşla örülmemiş her su kuyusudur; çoğulu risâs gelir.” Şair şöyle demiştir: “Onlar kendi yurtlarına doğru gidiyorlar, ah keşke risâs (kuyular) kazsalar!” Züheyr'in şu beytinde er-Ress bir vadinin adıdır: “Sabah erkenden yola çıktılar, seher vaktinde ilerlediler; onlar Ress Vadisi için elin ağıza yakınlığı gibidirler.” Rassestü rassen (رَسَسْتُ رَسًّا), bir kuyu kazdım demektir. Russe'l-meyyit (رُسَّ الْمَيِّتُ) denilince, ölü defnedildi manasına gelir. er-Ress (الرَّسُّ), insanlar arasını düzeltmek anlamına geldiği gibi bozmak anlamına da gelir; Rassestü beynehüm (رَسَسْتُ بَيْنَهُمْ) [aralarını düzelttim/bozdum] denir; dolayısıyla bu kelime ezdâd (zıt anlamlı kelimeler)dendir. Ashâb-ı Ress hakkında zikrettiklerimizden başka şeyler de söylenmiştir; bunu...

الثَّعْلَبِيُّ وَغَيْرُهُ. (وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا) أَيْ أُمَمًا لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ بَيْنَ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ. وَثَمُودَ وَأَصْحَابِ الرَّسِّ. وَعَنِ الرَّبِيعِ بْنِ خَيْثَمٍ اشْتَكَى فَقِيلَ لَهُ: أَلَا تَتَدَاوَى فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ أَمَرَ بِهِ؟ قَالَ: لَقَدْ هَمَمْتُ بِذَلِكَ ثُمَّ فَكَّرْتُ فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَ نَفْسِي فَإِذَا عَادٌ وَثَمُودُ وَأَصْحَابُ الرَّسِّ وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا كَانُوا أَكْثَرَ وَأَشَدَّ حِرْصًا عَلَى جَمْعِ الْمَالِ، فَكَانَ فِيهِمْ أَطِبَّاءُ، فَلَا النَّاعِتُ مِنْهُمْ بَقِيَ وَلَا الْمَنْعُوتُ، فَأَبَى أَنْ يَتَدَاوَى فَمَا مَكَثَ إِلَّا خَمْسَةَ أَيَّامٍ حَتَّى مَاتَ، ﵀.

Sa'lebî ve başkaları zikretmiştir. { وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً } “Ve bunlar arasında birçok nesilleri de” yani Nûh kavmi, Âd, Semûd ve Ashâb-ı Ress arasında sayılarını ancak Allah'ın bildiği ümmetleri [helak ettik]. Rebî' b. Haysem hastalandığında kendisine: “Tedavi olsan ya! Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu emretmiştir” denildi. O da şöyle dedi: “Bunu yapmaya niyetlendim, sonra kendi kendime düşündüm; bir de baktım ki Âd, Semûd, Ashâb-ı Ress ve bunlar arasındaki birçok nesil mal toplama konusunda daha çok ve daha hırslı idiler. İçlerinde tabipler de vardı; ne o tabiplerden niteleyen (reçete yazan) kaldı ne de nitelenen (tedavi edilen hasta)! Bu sebeple tedavi olmayı reddetti ve ancak beş gün yaşayıp vefat etti, rahmetullâhi aleyh.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٣٩]

[Furkan Suresi (25): Ayet 39]

وَكُلاًّ ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ وَكُلاًّ تَبَّرْنا تَتْبِيراً (٣٩)

{ وَكُلاًّ ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ وَكُلاًّ تَبَّرْنا تَتْبِيراً (٣٩) } “Her birine misaller getirdik ve her birini büsbütün helak ettik.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكُلًّا ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ) قَالَ الزَّجَّاجُ. أَيْ وَأَنْذَرْنَا كُلًّا ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ وَبَيَّنَّا لَهُمُ الْحُجَّةَ، وَلَمْ نَضْرِبْ لَهُمُ الْأَمْثَالَ الْبَاطِلَةَ كَمَا يَفْعَلُهُ هَؤُلَاءِ الْكَفَرَةُ. وَقِيلَ: انْتَصَبَ عَلَى تَقْدِيرِ ذَكَرْنَا كُلًّا وَنَحْوَهُ، لِأَنَّ ضَرْبَ الْأَمْثَالِ تَذْكِيرٌ وَوَعْظٌ، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. (وَكُلًّا تَبَّرْنا تَتْبِيراً) أَيْ أَهْلَكْنَا بِالْعَذَابِ. وَتَبَّرْتُ الشَّيْءَ كَسَرْتُهُ. وَقَالَ الْمُؤَرِّجُ وَالْأَخْفَشُ: دَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيرًا. تبدل التاء والباء من الدال والميم.

Yüce Allah'ın: { وَكُلًّا ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ } “Her birine misaller getirdik” buyruğu hakkında Zeccâc şöyle demiştir: Yani her birini uyardık, kendilerine misaller irat ettik ve hücceti açıkladık; bu kâfirlerin yaptığı gibi onlara bâtıl misaller getirmedik. Şöyle de denilmiştir: [Âyetin başındaki ‘küll’ kelimesi], ‘her birine hatırlattık’ ve benzeri bir takdirle nasbedilmiştir; çünkü misal getirmek bir hatırlatma ve öğüttür, bunu Mehdevî zikretmiştir. Anlam ise birdir. { وَكُلًّا تَبَّرْنا تَتْبِيراً } “ve her birini büsbütün helak ettik” yani azap ile helak ettik. ‘Teppertü’ş-şey’e’ (تَبَّرْتُ الشَّيْءَ), o şeyi kırdım parçaladım demektir. Müerric ve Ahfeş: “Onları büsbütün yerle bir ettik” demişlerdir. ‘Tâ’ ve ‘bâ’ harfleri ‘dâl’ ve ‘mîm’ harflerinden bedeldir (tedmîr manasındadır).

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٤٠]

[Furkan Suresi (25): Ayet 40]

وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها بَلْ كانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُوراً (٤٠)

{ وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها بَلْ كانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُوراً (٤٠) } “Andolsun ki onlar, o bela yağmuruna tutulan kente uğramışlardı. Peki onu görmüyorlar mıydı? Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ) يَعْنِي مُشْرِكِي مَكَّةَ. وَالْقَرْيَةُ قَرْيَةُ قَوْمِ لُوطٍ. وَ (مَطَرَ السَّوْءِ) الْحِجَارَةُ الَّتِي أُمْطِرُوا بِهَا. (أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها) أَيْ فِي أَسْفَارِهِمْ لِيَعْتَبِرُوا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتْ قُرَيْشٌ فِي تِجَارَتِهَا إِلَى الشَّامِ تَمُرُّ بِمَدَائِنِ قَوْمِ لُوطٍ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ } “Andolsun onlar o kente uğramışlardı” buyruğunda Mekke müşrikleri kastedilmektedir. “Kent” ise Lût kavminin kentidir. { مَطَرَ السَّوْءِ } “bela yağmuru” ise üzerlerine yağdırılan taşlardır. { أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها } “Peki onu görmüyorlar mıydı?” yani ibret alsınlar diye yolculuklarında [görmüyorlar mıydı?]. İbn Abbâs dedi ki: Kureyş Şam'a ticaret seferinde Lût kavminin şehirlerine uğrardı; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ }

"»

{ وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Şüphesiz siz sabahleyin ve geceleyin onlara uğrarsınız; hâlâ akıl etmeyecek misiniz?” «٢»

وَقَالَ:" وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ" وَقَدْ تَقَدَّمَ. (بَلْ كانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُوراً) أَيْ لَا يُصَدِّقُونَ بِالْبَعْثِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى" يَرْجُونَ" يَخَافُونَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى بَابِهِ وَيَكُونُ مَعْنَاهُ: بل كانوا لا يرجون ثواب الآخرة.

[Yüce Allah] şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُبِينٍ } “İkisi de açık bir yol üzerindedir.” Bu [konu] daha önce geçmişti. { بَلْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُوراً } “Hayır, onlar öldükten sonra dirilmeyi ummuyorlardı.” Yani yeniden dirilişi tasdik etmiyorlardı. “Ummuyorlardı (yercûne)” ifadesinin “korkmuyorlardı” anlamına gelmesi de caizdir. Asıl sözlük anlamında olması da caizdir; bu takdirde anlamı: “Aksine onlar ahiret sevabını ummuyorlardı” şeklinde olur.

[سورة الفرقان (٢٥): الآيات ٤١ الى ٤٢]

[Furkan Suresi (25): Ayetler 41-42]

وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاَّ هُزُواً أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولاً (٤١) إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلاً (٤٢)

{ وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاَّ هُزُواً أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولاً (٤١) إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلاً (٤٢) } “Seni gördükleri zaman: ‘Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mudur?’ diyerek seni sadece alaya alırlar. ‘Eğer ilahlarımıza bağlılıkta direnmeseydik, neredeyse bizi ilahlarımızdan saptıracaktı’ derler. Azabı gördükleri zaman kimin yolca daha sapkın olduğunu bileceklerdir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً) جَوَابُ" إِذا"" إِنْ يَتَّخِذُونَكَ" لِأَنَّ مَعْنَاهُ يَتَّخِذُونَكَ. وَقِيلَ: الْجَوَابُ مَحْذُوفٌ وَهُوَ قَالُوا أَوْ يَقُولُونَ:" أَهَذَا الَّذِي" وَقَوْلُهُ:" إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً" كَلَامٌ مُعْتَرِضٌ. وَنَزَلَتْ فِي أَبِي جَهْلٍ كَانَ يَقُولُ لِلنَّبِيِّ ﷺ مُسْتَهْزِئًا: (أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا) وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ، أَيْ بَعَثَهُ اللَّهُ." رَسُولًا" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ وَالتَّقْدِيرُ: أَهَذَا الَّذِي بَعَثَهُ اللَّهُ مُرْسَلًا." أَهذَا" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَ" الَّذِي" خَبَرُهُ." رَسُولًا" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. وَ" بَعَثَ" فِي صِلَةِ" الَّذِي" وَاسْمُ اللَّهِ ﷿ رُفِعَ بِ" بَعَثَ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا، لِأَنَّ مَعْنَى" بَعَثَ" أَرْسَلَ وَيَكُونُ مَعْنَى" رَسُولًا" رِسَالَةً عَلَى هَذَا. وَالْأَلِفُ لِلِاسْتِفْهَامِ عَلَى مَعْنَى التَّقْرِيرِ وَالِاحْتِقَارِ. (إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا) أَيْ قَالُوا قَدْ كَادَ أَنْ يَصْرِفَنَا. (عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها) أَيْ حَبَسْنَا أَنْفُسَنَا عَلَى عبادتها. قال الله تعالى: (وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا)

Yüce Allah'ın: { وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً } “Seni gördükleri zaman seni sadece alaya alırlar” buyruğunda “izâ”nın cevabı { إِنْ يَتَّخِذُونَكَ } cümlesidir; çünkü bunun manası “seni edinirler/tutarlar” demektir. Cevabın mahzuf olduğu da söylenmiştir ki o da: “Şöyle dediler veya derler: { أَهَذَا الَّذِي } ‘Bu mudur...’ ” takdirindedir. { إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً } sözü ise ara cümledir (cümle-i mu'teriza). Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e alay ederek: { أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا } “Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mudur?” diyen Ebû Cehil hakkında inmiştir. Âid zamir mahzuftur, yani “Allah'ın onu gönderdiği” demektir. “Rasûlen” kelimesi hâl olarak nasbedilmiştir; takdiri de: “Allah'ın elçi olarak gönderdiği kimse bu mudur?” şeklindedir. { أَهذَا } mübteda olarak merfûdur, { الَّذِي } ise onun haberidir. “Rasûlen” ise hâl olarak nasbedilmiştir. { بَعَثَ } fiili { الَّذِي } ism-i mevsûlünün sılasıdır; Allah celle celâlühû'nün ismi de { بَعَثَ } fiili ile merfû kılınmıştır. Mastar olması da caizdir; çünkü { بَعَثَ } fiili “gönderdi” manasındadır ve buna göre “rasûlen” kelimesi “risalet/elçilik” manasında olur. Baştaki elif ise kınama, takrir ve küçümseme anlamında bir istifhamdır. { إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا } “Neredeyse bizi saptıracaktı” yani: “Neredeyse bizi çevirecekti” dediler. { عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها } “Eğer ilahlarımıza bağlılıkta direnmeseydik” yani onların ibadetine nefislerimizi hapsetmeseydik. Allah Teâlâ buyurdu ki: { وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا } “Azabı gördükleri zaman kimin yolca daha sapkın olduğunu bileceklerdir.”

يُرِيدُ مَنْ أَضَلُّ دِينًا أَهُمْ أَمْ محمد، وقد رأوه في يوم بدر.

Yani: Din bakımından kimin daha sapkın olduğunu, kendilerinin mi yoksa Muhammed'in mi olduğunu [bileceklerdir]. Nitekim bunu Bedir gününde gördüler.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٤٣]

[Furkan Suresi (25): Ayet 43]

أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلاً (٤٣)

{ أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلاً (٤٣) } “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü? Şimdi sen mi ona vekil olacaksın?”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ) عَجَّبَ نَبِيَّهُ ﷺ مِنْ إِضْمَارِهِمْ عَلَى الشِّرْكِ وَإِصْرَارِهِمْ عَلَيْهِ مَعَ إِقْرَارِهِمْ بِأَنَّهُ خَالِقُهُمْ وَرَازِقُهُمْ، ثُمَّ يَعْمِدُ إِلَى حَجَرٍ يَعْبُدُهُ مِنْ غَيْرِ حُجَّةٍ. قَالَ الْكَلْبِيُّ وَغَيْرُهُ: كَانَتِ الْعَرَبُ إِذَا هَوِيَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ شَيْئًا عَبَدَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ، فَإِذَا رَأَى أَحْسَنَ مِنْهُ تَرَكَ الْأَوَّلَ وَعَبَدَ الْأَحْسَنَ، فَعَلَى هَذَا يَعْنِي: أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ بِهَوَاهُ، فَحُذِفَ الْجَارُّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْهَوَى إِلَهٌ يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ، ثُمَّ تَلَا هذه الآية.

Yüce Allah'ın: { أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ } “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” buyruğuyla, kendilerini yaratanın ve rızıklandıranın Allah olduğunu ikrar etmelerine rağmen şirki içlerinde gizlemelerine ve hiçbir delil olmaksızın bir taşa tapmaya yönelerek onda ısrar etmelerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayretini celbetmiştir. Kelbî ve başkaları şöyle dedi: Araplardan bir adam bir şeyi arzulayıp beğendiğinde Allah'ı bırakıp ona tapardı; ondan daha güzelini görünce öncekini bırakır, daha güzele tapardı. Buna göre mana: “Hevası sebebiyle ilahını edinen kimseyi gördün mü?” şeklinde olup harf-i cer hazfedilmiştir. İbn Abbâs dedi ki: “Heva, Allah'tan başka tapılan bir ilahtır”; sonra bu ayeti okudu.

قَالَ الشَّاعِرُ:

Şair şöyle demiştir:

لَعَمْرُ أَبِيهَا لَوْ تَبَدَّتْ لِنَاسِكِ ... قَدِ اعْتَزَلَ الدُّنْيَا بِإِحْدَى الْمَنَاسِكِ

“Babamın ömrüne yemin olsun ki, eğer o kadın, ibadethanelerden birinde dünyadan el etek çekmiş bir abide görünseydi;

لَصَلَّى لَهَا قبل الصلاة لربه ... ولا ارتد فِي الدُّنْيَا بِأَعْمَالِ فَاتِكِ

Rabbine namaz kılmadan önce ona doğru namaz kılar ve dünyada gözü kara bir günahkârın amellerine bürünmekten geri durmazdı.”

وَقِيلَ:" اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ" أَيْ أَطَاعَ هَوَاهُ. وَعَنِ الْحَسَنِ لَا يَهْوَى شَيْئًا إِلَّا اتَّبَعَهُ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. (أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا) أَيْ حَفِيظًا وَكَفِيلًا حَتَّى تَرُدَّهُ إِلَى الْإِيمَانِ وَتُخْرِجَهُ مِنْ هَذَا الْفَسَادِ. أي ليست الهداية والضلالة موكولتين إلى مشيئك، وَإِنَّمَا عَلَيْكَ التَّبْلِيغُ. وَهَذَا رَدٌّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ. ثُمَّ قِيلَ: إِنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْقِتَالِ. وَقِيلَ: لَمْ تُنْسَخْ، لِأَنَّ الْآيَةُ تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ.

Şöyle de denilmiştir: { اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ } yani hevasına itaat etti. Hasan'dan gelen rivayette: “Neyi arzularsa ona uyar” demektir; mana ise birdir. { أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا } “Şimdi sen mi ona vekil olacaksın?” yani onu imana döndürecek ve bu bozukluktan çıkaracak bir koruyucu ve kefil mi olacaksın? Yani hidayet ve dalalet senin dilemene bırakılmış değildir; sana düşen ancak tebliğ etmektir. Bu da Kaderiyye'ye bir reddiyedir. Daha sonra bu ayetin kıtal ayetiyle neshedildiği söylenmiştir. Neshedilmediği, çünkü ayetin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli olduğu da söylenmiştir.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٤٤]

[Furkan Suresi (25): Ayet 44]

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاَّ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلاً (٤٤)

{ أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاَّ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلاً (٤٤) } “Yoksa sen onların çoğunun dinlediklerini yahut akıl ettiklerini mi sanıyorsun? Onlar ancak hayvanlar gibidir; hatta yolca daha da sapkındırlar.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ) وَلَمْ يَقُلْ أَنَّهُمْ لِأَنَّ مِنْهُمْ مَنْ قَدْ عَلِمَ أَنَّهُ يُؤْمِنُ. وَذَمَّهُمْ ﷿ بِهَذَا." أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ" سَمَاعَ قَبُولٍ أَوْ يُفَكِّرُونَ فِيمَا تَقُولُ فَيَعْقِلُونَهُ، أَيْ أهم بِمَنْزِلَةِ مَنْ لَا يَعْقِلُ وَلَا يَسْمَعُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَنْتَفِعُوا بِمَا يَسْمَعُونَ فَكَأَنَّهُمْ لَمْ يَسْمَعُوا، وَالْمُرَادُ أَهْلُ مَكَّةَ. وَقِيلَ:" أَمْ" بِمَعْنَى بَلْ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ. (إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ) أَيْ فِي الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ لَا يُفَكِّرُونَ فِي الْآخِرَةِ. (بَلْ هُمْ أَضَلُّ) إِذْ لَا حِسَابَ وَلَا عِقَابَ عَلَى الْأَنْعَامِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: الْبَهَائِمُ تَعْرِفُ رَبَّهَا وَتَهْتَدِي إِلَى مَرَاعِيهَا وَتَنْقَادُ لِأَرْبَابِهَا الَّتِي تَعْقِلُهَا، وَهَؤُلَاءِ لَا يَنْقَادُونَ وَلَا يَعْرِفُونَ رَبَّهُمُ الَّذِي خَلَقَهُمْ وَرَزَقَهُمْ. وَقِيلَ: لِأَنَّ الْبَهَائِمَ إِنْ لَمْ تَعْقِلْ صِحَّةَ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ لَمْ تَعْتَقِدْ بُطْلَانَ ذَلِكَ أَيْضًا.

Yüce Allah'ın: { أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ } “Yoksa sen onların çoğunun dinlediklerini yahut akıl ettiklerini mi sanıyorsun?” buyruğunda “hepsinin” demeyip çoğunun demesi, içlerinden bazılarının iman edeceğini bilmesindendir. Allah celle celâlühû onları bununla yermiştir. “Yoksa sen onların çoğunun kabul kulağıyla işittiğini veya söylediğin şeyleri düşünüp akıl ettiklerini mi sanıyorsun?” Yani onlar akletmeyen ve işitmeyen kimseler konumundadırlar. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, işittiklerinden yararlanmadıkları için sanki hiç işitmemiş gibi olmalarıdır; kastedilenler ise Mekke halkıdır. Bu gibi yerlerde { أَمْ } edatının “bilakis” (bel) manasında olduğu da söylenmiştir. { إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ } “Onlar ancak hayvanlar gibidir” yani yeme ve içmede böyledirler, ahireti düşünmezler. { بَلْ هُمْ أَضَلُّ } “Hatta onlar daha da sapkındırlar”, çünkü hayvanlar için hesap ve ceza yoktur. Mukâtil dedi ki: Hayvanlar Rablerini bilir, otlaklarına yönelir ve kendilerini bağlayıp güden sahiplerine boyun eğerler; bunlar ise boyun eğmezler ve kendilerini yaratan ve rızıklandıran Rablerini tanımazlar. Şöyle de denilmiştir: Çünkü hayvanlar tevhidin ve peygamberliğin sıhhatini kavrayamasalar bile bunların bâtıl olduğuna da inanmazlar.

[سورة الفرقان (٢٥): الآيات ٤٥ الى ٤٦]

[Furkan Suresi (25): Ayetler 45-46]

أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلاً (٤٥) ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً (٤٦)

{ أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلاً (٤٥) ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً (٤٦) } “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi? Eğer dileseydi onu elbette hareketsiz kılardı. Sonra güneşi ona delil kıldık. Sonra da onu azar azar çekip kendimize aldık.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ) يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الرُّؤْيَةُ من رؤية العين، ومجوز أن تكون من العلم. وقال الحسن وَغَيْرُهُمَا: مَدَّ الظِّلَّ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ غُيُوبَةِ الشَّمْسِ إِلَى طُلُوعِهَا. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ سَاعَةٍ أَطْيَبُ مِنْ تِلْكَ السَّاعَةِ، فَإِنَّ فِيهَا يَجِدُ الْمَرِيضُ رَاحَةً وَالْمُسَافِرُ وَكُلُّ ذِي عِلَّةٍ: وَفِيهَا تُرَدُّ نُفُوسُ الْأَمْوَاتِ وَالْأَرْوَاحُ مِنْهُمْ إِلَى الْأَجْسَادِ، وَتَطِيبُ نُفُوسُ الْأَحْيَاءِ فِيهَا. وَهَذِهِ الصِّفَةُ مَفْقُودَةٌ بَعْدَ الْمَغْرِبِ. وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: نَهَارُ الْجَنَّةِ هَكَذَا، وَأَشَارَ إِلَى سَاعَةِ الْمُصَلِّينَ صَلَاةَ الْفَجْرِ. أَبُو عُبَيْدَةَ: الظِّلُّ بِالْغَدَاةِ وَالْفَيْءُ بِالْعَشِيِّ، لِأَنَّهُ يَرْجِعُ بَعْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ، سُمِّيَ فَيْئًا لِأَنَّهُ فَاءَ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى جَانِبِ الْمَغْرِبِ. قَالَ الشَّاعِرُ، وَهُوَ حُمَيْدُ بْنُ ثَوْرٍ يَصِفُ سَرْحَةً وَكَنَّى بِهَا عَنِ امْرَأَةٍ: فَلَا الظِّلُّ مِنْ بَرْدِ الضُّحَا تَسْتَطِيعُهُ وَلَا الْفَيْءُ مِنْ بَرْدِ الْعَشِيِّ تَذُوقُ وَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: الظِّلُّ مَا نَسَخَتْهُ الشَّمْسُ وَالْفَيْءُ مَا نَسَخَ الشَّمْسَ. وَحَكَى أَبُو عُبَيْدَةَ عَنْ رؤية قَالَ: كُلُّ مَا كَانَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ فَزَالَتْ عنه فهو في وَظِلٌّ، وَمَا لَمْ تَكُنْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ فَهُوَ ظِلٌّ. (وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً) أَيْ دَائِمًا مُسْتَقِرًّا لَا تَنْسَخُهُ الشَّمْسُ. ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَوْ شَاءَ لَمَنَعَ الشَّمْسَ الطُّلُوعَ. (ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا) أي جعلنا الشمس بنسخها الظِّلُّ عِنْدَ مَجِيئِهَا دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الظِّلَّ شي وَمَعْنًى، لِأَنَّ الْأَشْيَاءَ تُعْرَفُ بِأَضْدَادِهَا وَلَوْلَا الشَّمْسُ مَا عُرِفَ الظِّلُّ، وَلَوْلَا النُّورُ مَا عُرِفَتِ الظُّلْمَةُ. فَالدَّلِيلُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى الْفَاعِلِ. وَقِيلَ: بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ كَالْقَتِيلِ وَالدَّهِينِ وَالْخَضِيبِ. أَيْ دَلَلْنَا الشَّمْسَ عَلَى الظِّلِّ حَتَّى ذَهَبَتْ بِهِ، أَيْ أَتْبَعْنَاهَا إِيَّاهُ. فَالشَّمْسُ دَلِيلٌ أَيْ حُجَّةٌ وَبُرْهَانٌ، وَهُوَ الَّذِي يَكْشِفُ الْمُشْكِلَ وَيُوَضِّحُهُ. وَلَمْ يُؤَنَّثِ الدَّلِيلُ وَهُوَ صِفَةُ الشَّمْسِ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى الِاسْمِ، كَمَا يُقَالُ: الشَّمْسُ بُرْهَانٌ وَالشَّمْسُ حَقٌّ. (ثُمَّ قَبَضْناهُ) يُرِيدُ ذَلِكَ الظِّلَّ الْمَمْدُودَ. (إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً) أَيْ يَسِيرًا قَبْضُهُ عَلَيْنَا. وَكُلُّ أَمْرِ رَبِّنَا عَلَيْهِ يَسِيرٌ. فَالظِّلُّ مُكْثُهُ فِي هَذَا الجو بمقدار طلوع

Yüce Allah’ın: { أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ } “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” buyruğunda geçen [görme fiilinin] gözle görme olması caiz olduğu gibi, bilme/anlama (ilim) anlamında olması da caizdir. el-Hasan ve başkaları şöyle demiştir: Gölgenin uzatılması, fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadardır. Güneşin batışından doğuşuna kadar olduğu da söylenmiştir. Ancak birincisi daha doğrudur. Bunun delili ise o vakitten daha hoş bir vaktin bulunmamasıdır; nitekim hasta, yolcu ve her dertli kimse o vakitte rahat bulur; ölülerin canları ve ruhları o vakitte bedenlerine geri döndürülür ve dirilerin de canları o vakitte ferahlar. Bu vasıf ise akşamdan sonra mevcut değildir. Ebü’l-Âliye: “Cennetin gündüzü böyledir” demiş ve sabah namazını kılanların vaktine işaret etmiştir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: “Zıll (gölge) sabahleyin, fey’ ise öğleden sonradır; çünkü fey’, zevalden sonra döner [gelir]. Doğudan batı tarafına döndüğü (fâe) için ona fey’ denilmiştir.” Şair Humeyd b. Sevr, bir kadını kinaye ederek bir serha ağacını nitelendirirken şöyle demiştir: “Ne kuşluk vaktinin serinliğindeki zılla güç yetirebilir, Ne de ikindi serinliğindeki fey’i tadabilir.” İbnü’s-Sikkît şöyle demiştir: “Zıll, güneşin ortadan kaldırdığı; fey’ ise güneşi ortadan kaldıran şeydir.” Ebû Ubeyde, Ru’be’den şöyle rivayet etmiştir: “Üzerinde güneş bulunup da sonradan güneşin kaybolduğu her yer hem fey’ hem de zıldır; üzerinde hiç güneş bulunmamış olan ise yalnızca zıldır.” { وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً } “Eğer dileseydi onu elbette hareketsiz kılardı” yani güneşin ortadan kaldıramayacağı şekilde sürekli ve sabit kılardı. İbn Abbâs: “Kıyamet gününe kadar [öylece kalmasını] kastetmektedir” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, ‘Dileseydi güneşin doğmasını engellerdi’ demektir. { ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلاً } “Sonra güneşi ona delil kıldık.” Yani güneşi, doğuşuyla birlikte gölgeyi ortadan kaldırması sebebiyle, gölgenin bir varlık ve mana taşıdığına delalet edici kıldık; zira şeyler zıtlarıyla bilinir. Güneş olmasaydı gölge bilinmezdi, ışık olmasaydı karanlık bilinmezdi. Buradaki “delîl” kelimesi fâil (etken) anlamında “feîl” veznindedir. Katîl, dehîn ve hadîb kelimelerinde olduğu gibi mef’ûl (edilgen) anlamında olduğu da söylenmiştir; yani güneşi gölgeye sevk ettik/yol gösterdik de nihayet onu giderdi; başka bir deyişle güneşi onun peşine takıp izlettik. Güneş bir delildir; yani bir hüccet ve bürhandır; kapalı olanı açığa çıkaran ve onu açıklayan şeydir. Güneşin bir sıfatı olduğu halde “delîl” kelimesinin müennes yapılmaması, isim anlamında olmasındandır; nitekim “Güneş bürhandır” ve “Güneş haktır” denilmesi gibi. { ثُمَّ قَبَضْناهُ } “Sonra da onu çekip aldık” [ifadesiyle] uzatılmış olan o gölgeyi kastetmektedir. { إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً } “Kendimize azar azar” yani onu çekip almamız bize pek kolaydır. Rabbimizin her emri O’na pek kolaydır. Gölgenin bu atmosferdeki kalışı fecrin doğuşundan

الْفَجْرِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ، فَإِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ صَارَ الظِّلُّ مَقْبُوضًا، وَخَلَّفَهُ فِي هَذَا الْجَوِّ شُعَاعُ الشَّمْسِ فَأَشْرَقَ عَلَى الْأَرْضِ وَعَلَى الْأَشْيَاءِ إِلَى وَقْتِ غُرُوبِهَا، فَإِذَا غَرَبَتْ فَلَيْسَ هُنَاكَ ظِلٌّ، إِنَّمَا ذَلِكَ بَقِيَّةُ نُورِ النَّهَارِ. وَقَالَ قَوْمٌ: قَبْضُهُ بِغُرُوبِ الشَّمْسِ، لِأَنَّهَا مَا لَمْ تَغْرُبْ فَالظِّلُّ فِيهِ بَقِيَّةٌ، وَإِنَّمَا يَتِمُّ زَوَالُهُ بِمَجِيءِ اللَّيْلِ وَدُخُولِ الظُّلْمَةِ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا الْقَبْضَ وَقَعَ بِالشَّمْسِ، لِأَنَّهَا إِذَا طَلَعَتْ أَخَذَ الظِّلُّ فِي الذَّهَابِ شَيْئًا فَشَيْئًا، قَالَهُ أَبُو مَالِكٍ وَإِبْرَاهِيمُ التَّيْمِيُّ. وَقِيلَ:" ثُمَّ قَبَضْناهُ" أي قبضنا ضياء الشمس بألفي" قَبْضاً يَسِيراً". وَقِيلَ:" يَسِيراً" أَيْ سَرِيعًا، قَالَهُ الضَّحَّاكُ. قَتَادَةُ: خَفِيًّا، أَيْ إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ قُبِضَ الظِّلُّ قَبْضًا خَفِيًّا، كُلَّمَا قُبِضَ جُزْءٌ مِنْهُ جُعِلَ مَكَانَهُ جُزْءٌ مِنَ الظُّلْمَةِ، وَلَيْسَ يَزُولُ دَفْعَةً وَاحِدَةً. فَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ قَتَادَةَ، وهو قول مجاهد.

güneşin doğuşuna kadar olan süre kadardır. Güneş doğduğu zaman gölge çekilip alınmış olur; bu atmosferde onun yerini güneşin ışığı alır ve batış vaktine kadar yeryüzüne ve nesnelerin üzerine aydınlık verir. Güneş battığında ise orada gölge yoktur, o sadece gündüz ışığının kalıntısıdır. Bir topluluk şöyle dedi: Gölgenin çekilip alınması güneşin batmasıyladır; çünkü güneş batmadıkça gölgede bir kalıntı vardır ve onun tamamen ortadan kalkması ancak gecenin gelmesi ve karanlığın onun üzerine girmesiyle tamamlanır. Bu çekip almanın bizzat güneş vasıtasıyla gerçekleştiği de söylenmiştir; çünkü güneş doğduğunda gölge azar azar gitmeye başlar; bunu Ebû Mâlik ve İbrâhim et-Teymî söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: { ثُمَّ قَبَضْناهُ } yani güneşin aydınlığını fey' ile { قَبْضاً يَسِيراً } kolayca/azar azar çektik aldık. Dahhâk'ın belirttiğine göre: { يَسِيراً } hızlıca demektir. Katâde ise: Gizlice, yani güneş battığında gölge gizlice çekilip alınır; ondan bir cüz çekildikçe yerine karanlıktan bir cüz konur ve bir defada birden yok olmaz demiştir. İşte Katâde'nin sözünün anlamı budur ve bu Mücâhid'in de görüşüdür.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٤٧]

[Furkan Suresi (25): Ayet 47]

وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً وَالنَّوْمَ سُباتاً وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً (٤٧)

{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً وَالنَّوْمَ سُباتاً وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً (٤٧) } “Geceyi sizin için bir örtü, uykuyu bir dinlenme kılan ve gündüzü de yeniden yayılma vakti yapan O'dur.”

وفيه أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً) يَعْنِي سِتْرًا لِلْخَلْقِ يَقُومُ مَقَامَ اللِّبَاسِ فِي سَتْرِ الْبَدَنِ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: وُصِفَ اللَّيْلُ بِاللِّبَاسِ تَشْبِيهًا مِنْ حَيْثُ يَسْتُرُ الْأَشْيَاءَ وَيَغْشَاهَا. الثَّانِيَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: ظَنَّ بَعْضُ الْغَفَلَةِ أَنَّ مَنْ صَلَّى عُرْيَانًا فِي الظَّلَامِ أَنَّهُ يُجْزِئُهُ، لِأَنَّ اللَّيْلَ لِبَاسٌ. وَهَذَا يُوجِبُ أَنْ يُصَلِّيَ فِي بَيْتِهِ عُرْيَانًا إِذَا أَغْلَقَ عَلَيْهِ بَابَهُ. وَالسَّتْرُ فِي [الصَّلَاةِ] عِبَادَةٌ تَخْتَصُّ بِهَا لَيْسَتْ لِأَجْلِ نَظَرِ النَّاسِ. وَلَا حَاجَةَ إِلَى الْإِطْنَابِ فِي هَذَا. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالنَّوْمَ سُباتاً) أَيْ رَاحَةً لِأَبْدَانِكُمْ بِانْقِطَاعِكُمْ عَنِ الْأَشْغَالِ. وَأَصْلُ السُّبَاتِ مِنَ التَّمَدُّدِ. يُقَالُ: سَبَتَتِ الْمَرْأَةُ شَعْرَهَا أَيْ نَقَضَتْهُ وَأَرْسَلَتْهُ. وَرَجُلٌ مَسْبُوتٌ أَيْ مَمْدُودُ الْخِلْقَةِ. وَقِيلَ: لِلنَّوْمِ سُبَاتٌ لِأَنَّهُ بِالتَّمَدُّدِ يَكُونُ، وَفِي التَّمَدُّدِ مَعْنَى الراحة. وقيل:

Bunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً } “Geceyi sizin için bir örtü kılan O'dur” buyruğudur. Yani tıpkı elbisenin bedeni örtmesi gibi [geceyi de] mahlûkatı örten [bir perde] kılmıştır. Taberî şöyle demiştir: Gece, eşyayı örtüp bürümesi bakımından benzetme yoluyla elbise olarak nitelendirilmiştir. İkincisi: İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bazı gâfiller, gece elbise [hükmünde] olduğu için karanlıkta çıplak namaz kılan kimsenin bu namazının geçerli olacağını zannetmişlerdir. Bu [mantık], kapısını üzerine kapattığı takdirde evinde de çıplak namaz kılabileceğini gerektirir. Oysa namazda örtünmek, insanların bakışından sakınmak için değil, bizzat namaza mahsus bir ibadettir. Bu konuda sözü uzatmaya gerek yoktur. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın { وَالنَّوْمَ سُباتاً } “Uykuyu bir dinlenme [kılan]” buyruğudur. Yani meşguliyetlerden kesilmeniz sebebiyle bedenleriniz için bir rahatlık [kılmıştır]. Sübât (سُبَات) kelimesinin aslı uzanıp yayılmaktan gelir. Nitekim saçı çözüp salıvermek anlamında sebete'l-mer'etü şa'rahâ (سَبَتَتِ الْمَرْأَةُ شَعْرَهَا) denilir. Racülün mesbût (رَجُلٌ مَسْبُوتٌ) ise uzun boylu adam demektir. Şöyle de denilmiştir: Uyku uzanıp yayılmakla gerçekleştiği ve uzanmada da rahatlama anlamı bulunduğu için ona sübât denilmiştir. Şöyle de denilmiştir:

السَّبْتُ الْقَطْعُ، فَالنَّوْمُ انْقِطَاعٌ عَنِ الِاشْتِغَالِ، وَمِنْهُ سَبْتُ الْيَهُودِ لِانْقِطَاعِهِمْ عَنِ الْأَعْمَالِ فِيهِ. وَقِيلَ: السَّبْتُ الْإِقَامَةُ فِي الْمَكَانِ، فَكَأَنَّ السُّبَاتَ سُكُونٌ مَا وَثُبُوتٌ عَلَيْهِ، فَالنَّوْمُ سُبَاتٌ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ سُكُونٌ عَنْ الِاضْطِرَابِ وَالْحَرَكَةِ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: السُّبَاتُ نَوْمٌ ثَقِيلٌ، أَيْ جَعَلْنَا نَوْمَكُمْ ثَقِيلًا لِيَكْمُلَ الْإِجْمَامُ وَالرَّاحَةُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً) مِنْ الِانْتِشَارِ لِلْمَعَاشِ، أَيِ النَّهَارُ سَبَبُ الْإِحْيَاءِ لِلِانْتِشَارِ. شَبَّهَ الْيَقَظَةَ فِيهِ بِتَطَابُقِ الْإِحْيَاءِ مَعَ الْإِمَاتَةِ. وَكَانَ ﵇ إِذَا أَصْبَحَ قَالَ:" الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَحْيَانَا بَعْدَ مَا أماتنا وإليه النشور".

Sebt (سَبْت) kesmek demektir; uyku da işten güçten kesilmektir. Yahudilerin cumartesi gününe ‘sebt’ denilmesi de o günde işlerden kesildikleri içindir. Sebtin bir mekânda ikamet etmek olduğu da söylenmiştir; dolayısıyla sübât bir nevi sükûn ve sabit kalmaktır. Uykunun sübât olması ise çalkantı ve hareketten durulup sakinleşmek anlamındadır. Halîl şöyle demiştir: Sübât ağır uykudur; yani dinlenme ve rahatlama tam olsun diye uykunuzu ağır kıldık. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً } “ve gündüzü de yeniden yayılma vakti yapan” buyruğu, maişet temini için etrafa yayılmaktan (intişâr) gelmektedir; yani gündüz, yayılmak üzere yeniden dirilme sebebidir. Gündüzdeki uyanmayı, öldürme ile diriltmenin birbirine uyuşmasına benzetmiştir. Peygamber aleyhisselâm da sabahladığı vakit şöyle derdi: “Bizi öldürdükten sonra dirilten Allah'a hamdolsun; dönüş de ancak O'nadır.”

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٤٨]

[Furkân Sûresi (25): Âyet 48]

وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً (٤٨)

{ وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً (٤٨) } “O, rüzgârları rahmetinin önünde bir müjdeci olarak gönderendir. Ve biz gökten tertemiz bir su indirdik.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ) تَقَدَّمَ فِي" الْأَعْرَافِ" مُسْتَوْفًى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً). فِيهِ خَمْسَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَاءً طَهُوراً" يُتَطَهَّرُ بِهِ، كَمَا يُقَالُ: وَضُوءٌ لِلْمَاءِ الَّذِي يُتَوَضَّأُ بِهِ. وَكُلُّ طَهُورٍ طَاهِرٌ وَلَيْسَ كُلُّ طَاهِرٍ طَهُورًا. فَالطَّهُورُ (بِفَتْحِ الطَّاءِ) الِاسْمُ. وَكَذَلِكَ الْوَضُوءُ وَالْوَقُودُ. وَبِالضَّمِّ الْمَصْدَرُ، وَهَذَا هُوَ الْمَعْرُوفُ فِي اللُّغَةِ، قَالَهُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ. فَبَيَّنَ أَنَّ الْمَاءَ الْمُنَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ طَاهِرٌ فِي نَفْسِهِ مُطَهِّرٌ لِغَيْرِهِ، فَإِنَّ الطَّهُورَ بِنَاءُ مُبَالَغَةٍ فِي طَاهِرٍ، وَهَذِهِ الْمُبَالَغَةُ اقْتَضَتْ أَنْ يَكُونَ طاهرا مطهرا. وإلى هذا ذهب الْجُمْهُورِ. وَقِيلَ: إِنَّ" طَهُوراً" بِمَعْنَى طَاهِرٍ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَتَعَلَّقَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً" يعنى طاهرا.

Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } “O, rüzgârları rahmetinin önünde bir müjdeci olarak gönderendir” âyeti, el-A‘râf [Sûresi]'nde etraflıca geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً } “Ve biz gökten tertemiz bir su indirdik” âyetinde on beş mesele bulunmaktadır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { مَاءً طَهُوراً } “tertemiz bir su” âyeti, kendisiyle temizlenilen [su] demektir; nitekim kendisiyle abdest alınan suya vudû’ (وَضُوء) denilmesi de böyledir. Her tahûr (طَهُور - temizleyici) olan tâhirdir (طَاهِر - temizdir); fakat her tâhir olan tahûr değildir. Tahûr (طَهُور - [tâ] harfinin fethasıyla) isimdir. Vudû’ (وَضُوء) ve vakûd (وَقُود) kelimeleri de böyledir. Damme (ötre) ile okunduğunda ise masdardır. Dilde bilinen de budur; bunu İbnü'l-Enbârî söylemiştir. [Cenâb-ı Hak] böylece gökten indirilen suyun bizzat temiz ve başkasını da temizleyici olduğunu açıklamıştır. Çünkü tahûr, tâhir kelimesinin mübalağa sîgasıdır. Bu mübalağa da onun hem temiz hem de temizleyici olmasını gerektirmiştir. Cumhûrun (âlimlerin çoğunluğunun) benimsediği görüş budur. Tahûr kelimesinin tâhir (sadece temiz) anlamında olduğu da söylenmiştir ki bu, Ebû Hanîfe'nin görüşüdür. O, Yüce Allah'ın: { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً } “Rableri onlara tertemiz bir içecek içirdi” âyetine dayanmıştır; yani temiz [demektir].

وَيَقُولُ الشَّاعِرُ: خَلِيلَيَّ هَلْ فِي نَظْرَةٍ بَعْدَ تَوْبَةٍ أُدَاوِي بِهَا قَلْبِي عَلَيَّ فُجُورُ إِلَى رُجَّحِ الْأَكْفَالِ غِيدٍ مِنَ الظِّبَا عِذَابِ الثَّنَايَا رِيقُهُنَّ طَهُورُ فَوَصَفَ الرِّيقَ بِأَنَّهُ طَهُورٌ وَلَيْسَ بمطهر. وتقول العرب: رجل نؤوم وَلَيْسَ ذَلِكَ بِمَعْنَى أَنَّهُ مُنِيمٌ لِغَيْرِهِ، وَإِنَّمَا يَرْجِعُ ذَلِكَ إِلَى فِعْلِ نَفْسِهِ. وَلَقَدْ أَجَابَ عُلَمَاؤُنَا عَنْ هَذَا فَقَالُوا: وَصْفُ شَرَابِ الْجَنَّةِ بِأَنَّهُ طَهُورٌ يُفِيدُ التَّطْهِيرَ عَنْ أَوْضَارِ الذُّنُوبِ وَعَنْ خَسَائِسِ الصِّفَاتِ كَالْغِلِّ وَالْحَسَدِ، فَإِذَا شَرِبُوا هَذَا الشَّرَابَ يُطَهِّرُهُمُ اللَّهُ مِنْ رَحْضِ الذُّنُوبِ وَأَوْضَارِ الِاعْتِقَادَاتِ الذَّمِيمَةِ، فَجَاءُوا اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ، وَدَخَلُوا الْجَنَّةَ بِصِفَاتِ التَّسْلِيمِ، وَقِيلَ لَهُمْ حِينَئِذٍ:" سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ". وَلَمَّا كَانَ حُكْمُهُ فِي الدُّنْيَا بِزَوَالِ حُكْمِ الْحَدَثِ بِجَرَيَانِ الْمَاءِ عَلَى الْأَعْضَاءِ كَانَتْ تِلْكَ حِكْمَتَهُ فِي الْآخِرَةِ. وَأَمَّا قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Şair de şöyle demektedir: ‘Ey iki dostum! Tövbeden sonra kalbimi tedavi edeceğim bir bakışta bana günah var mıdır? Dolgun kalçalı, ceylan boyunlu, dişleri tatlı, tükürükleri tertemiz (tahûr) olan güzellere [bir bakış]!’ Burada şair tükürüğü, temizleyici olmadığı hâlde tahûr olarak nitelendirmiştir. Araplar: ‘Racülün neûm’ (رجل نؤوم) [çok uyuyan adam] derler; bu onun başkasını uyuttuğu anlamına gelmez, bilakis fiil bizzat kendi nefsine racidir. Âlimlerimiz buna şöyle cevap vermişlerdir: Cennet içeceğinin ‘tahûr’ olarak nitelendirilmesi, günah kirlerinden ve kin ile haset gibi alçak huylardan temizlemeyi ifade eder. Onlar bu içeceği içtiklerinde Allah onları günah lekelerinden ve kötü inanç kirlerinden temizler; böylece Allah'a arınmış bir kalple gelirler ve selamet sıfatlarıyla cennete girerler. İşte o zaman kendilerine: “Selâm olsun sizlere, tertemiz geldiniz; artık ebedî kalmak üzere buraya girin!” denilir. Dünyadaki hükmü, suyun uzuvlar üzerinden akmasıyla abdestsizlik hükmünün kalkması şeklinde olduğu gibi, ahiretteki hikmeti de böyle olmuştur. Şairin sözüne gelince:

... رِيقُهُنَّ طَهُورُ

‘...tükürükleri tertemizdir’

فَإِنَّهُ قَصَدَ بِذَلِكَ الْمُبَالَغَةَ فِي وَصْفِ الرِّيقِ بِالطَّهُورِيَّةِ لِعُذُوبَتِهِ وَتَعَلُّقِهِ بِالْقُلُوبِ، وَطِيبِهِ فِي النُّفُوسِ، وَسُكُونِ غَلِيلِ الْمُحِبِّ بِرَشْفِهِ حَتَّى كَأَنَّهُ الْمَاءُ الطَّهُورُ، وبالجملة فإن الأحكام الشرعية لا تثبت بالمجازاة الشِّعْرِيَّةِ، فَإِنَّ الشُّعَرَاءَ يَتَجَاوَزُونَ فِي الِاسْتِغْرَاقِ حَدَّ الصِّدْقِ إِلَى الْكَذِبِ، وَيَسْتَرْسِلُونَ فِي الْقَوْلِ حَتَّى يُخْرِجَهُمْ ذَلِكَ إِلَى الْبِدْعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ، وَرُبَّمَا وَقَعُوا فِي الْكُفْرِ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ. أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِ بَعْضِهِمْ: وَلَوْ لَمْ تُلَامِسْ صَفْحَةُ الْأَرْضِ رِجْلَهَا لَمَا كُنْتُ أَدْرِي عِلَّةً لِلتَّيَمُّمِ وَهَذَا كُفْرٌ صُرَاحٌ، نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْهُ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: هَذَا مُنْتَهَى لُبَابِ كَلَامِ الْعُلَمَاءِ، وَهُوَ بَالِغٌ فِي فَنِّهِ، إِلَّا أَنِّي تَأَمَّلْتُ مِنْ طَرِيقِ الْعَرَبِيَّةِ فوجدت فيه

Zira o [şair], tatlılığı, kalplere tesir etmesi, nefislere hoş gelmesi ve emilmesiyle âşığın içindeki harareti dindirmesi sebebiyle tükürüğü âdeta tertemiz/temizleyici bir su gibi görerek onda tahûrluk vasfını mübalağa ile ifade etmeyi kastetmiştir. Özetle şer‘î hükümler şiirdeki mecazlarla sabit olmaz. Çünkü şairler [hayale ve mübalağaya] dalmada doğruluk sınırını aşıp yalana kayarlar ve sözü o kadar serbest bırakırlar ki bu durum onları bidat ve günaha sürükler; hatta kimi zaman farkında olmadan küfre dahi düşerler. Nitekim onlardan birinin: ‘Eğer onun ayağı yeryüzüne değmemiş olsaydı, teyemmümün [toprağın temizleyici kılınışının] illetini bilemezdim.’ dediğini görmez misin? Bu ise apaçık bir küfürdür; bundan Allah’a sığınırız. Kādî Ebû Bekir İbnü’l-Arabî şöyle demiştir: ‘Bu, âlimlerin sözlerinin nihai özüdür ve kendi sahasında yetkindir. Ne var ki ben konuyu Arap dili açısından derinlemesine düşündüğümde onda...

مَطْلَعًا مُشْرِقًا، وَهُوَ أَنَّ بِنَاءَ فَعُولٍ لِلْمُبَالَغَةِ، إِلَّا أَنَّ الْمُبَالَغَةَ قَدْ تَكُونُ فِي الْفِعْلِ الْمُتَعَدِّي كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

parlak bir ufuk buldum: Şöyle ki ‘faûl’ (فَعُول) kalıbı mübalağa içindir; ancak mübalağa bazen şairin şu sözünde olduğu gibi geçişli (müteaddî) fiilde olur:

ضَرُوبٌ بِنَصْلِ السَّيْفِ سُوقَ سِمَانِهَا

‘Kılıcın namlusuyla besili develerin bacaklarını çokça kesendir’

وَقَدْ تَكُونُ فِي الْفِعْلِ الْقَاصِرِ كما قال الشاعر:

Bazen de şairin şu sözünde olduğu gibi geçişsiz (lâzım/kâsır) fiilde olur:

نؤوم الضحا لَمْ تَنْتَطِقْ عَنْ تَفَضُّلٍ

‘Kuşluk vaktinde çok uyuyandır, iş yapmak için kuşağını bağlamaz’

وَإِنَّمَا تُؤْخَذُ طَهُورِيَّةُ الماء لغيره من الحسن نَظَافَةً وَمِنَ الشَّرْعِ طَهَارَةً، كَقَوْلِهِ ﵇:" لَا يَقْبَلُ اللَّهُ صَلَاةً بِغَيْرِ طَهُورٍ". وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ لُغَةً وَشَرِيعَةً عَلَى أَنَّ وَصْفَ طَهُورٍ يختص بالماء ولا يَتَعَدَّى إِلَى سَائِرِ الْمَائِعَاتِ وَهِيَ طَاهِرَةٌ، فَكَانَ اقْتِصَارُهُمْ بِذَلِكَ عَلَى الْمَاءِ أَدَلَّ دَلِيلٍ عَلَى أَنَّ الطَّهُورَ هُوَ الْمُطَهِّرُ، وَقَدْ يَأْتِي فَعُولٌ لِوَجْهٍ آخَرَ لَيْسَ مِنْ هَذَا كُلِّهِ وَهُوَ العبارة به الْآلَةِ لِلْفِعْلِ لَا عَنِ الْفِعْلِ كَقَوْلِنَا: وَقُودٌ وَسَحُورٌ بِفَتْحِ الْفَاءِ، فَإِنَّهَا عِبَارَةٌ عَنِ الْحَطَبِ والطعم الْمُتَسَحَّرُ بِهِ، فَوَصْفُ الْمَاءِ بِأَنَّهُ طَهُورٌ (بِفَتْحِ الطَّاءِ) أَيْضًا يَكُونُ خَبَرًا عَنِ الْآلَةِ الَّتِي يُتَطَهَّرُ بِهَا. فَإِذَا ضُمَّتِ الْفَاءُ فِي الْوَقُودِ وَالسَّحُورِ وَالطَّهُورِ عَادَ إِلَى الْفِعْلِ وَكَانَ خَبَرًا عَنْهُ. فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ اسْمَ الْفَعُولِ (بِفَتْحِ الْفَاءِ) يَكُونُ بِنَاءً لِلْمُبَالَغَةِ وَيَكُونُ خَبَرًا عَنِ الْآلَةِ، وَهُوَ الَّذِي خَطَرَ بِبَالِ الْحَنَفِيَّةِ، وَلَكِنْ قَصُرَتْ أَشْدَاقُهَا عَنْ لَوْكِهِ، وَبَعْدَ هَذَا يَقِفُ الْبَيَانُ عَنِ الْمُبَالَغَةِ وَعَنِ الْآلَةِ عَلَى الدَّلِيلِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً". وَقَوْلُهُ ﵇:" جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا" يَحْتَمِلُ الْمُبَالَغَةَ وَيَحْتَمِلُ الْعِبَارَةَ بِهِ عَنِ الْآلَةِ، فَلَا حُجَّةَ فِيهِ لِعُلَمَائِنَا، لَكِنْ يَبْقَى قول:" لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ" نص فِي أَنَّ فِعْلَهُ يَتَعَدَّى إِلَى غَيْرِهِ. الثَّانِيَةُ- الْمِيَاهُ الْمُنَزَّلَةُ مِنَ السَّمَاءِ وَالْمُودَعَةُ فِي الْأَرْضِ طَاهِرَةٌ مُطَهِّرَةٌ عَلَى اخْتِلَافِ أَلْوَانِهَا وَطُعُومِهَا وَأَرْيَاحِهَا حَتَّى يُخَالِطَهَا غَيْرُهَا، وَالْمُخَالِطُ لِلْمَاءِ عَلَى ثَلَاثَةِ أضرب: ضرب يوافقه

Suyun başkası için tahûr oluşu (temizleyiciliği), his yönünden temizlik (nezâfet) ve şeriat yönünden tahâret olarak anlaşılır; nitekim Peygamber aleyhisselâm’ın: « لَا يَقْبَلُ اللَّهُ صَلَاةً بِغَيْرِ طَهُورٍ » «Allah, temizlik (abdest/tahâret) olmaksızın hiçbir namazı kabul etmez.» buyruğunda olduğu gibi. Ümmet, lügat ve şeriat açısından “tahûr” vasfının suya mahsus olduğu, diğer temiz sıvılara geçmeyeceği hususunda icmâ etmiştir. Onların bu vasfı sadece suya hasretmeleri, “tahûr”un “tathîr eden / temizleyen (mutahhir)” anlamına geldiğine en açık delildir. Bazen de “fe‘ûl” (فَعُول) vezni bütün bunlardan farklı başka bir vecih üzere gelir ki; o da bu vezin ile fiilin kendisinin değil, fiilin aletinin (aracının) ifade edilmesidir. Nitekim ilk harfin fethasıyla “vekûd” (وَقُود) ve “sehûr” (سَحُور) dememiz böyledir; zira bunlar odun ve sahurda yenilen yemek anlamına gelir. Dolayısıyla suyun (tı harfinin fethasıyla) “tahûr” (طَهُور) olarak nitelendirilmesi de kendisiyle temizlik yapılan aletten (araçtan) bir haber olur. “Vukûd”, “sühûr” ve “tuhûr” kelimelerinde ilk harf ötreli (damme) okunduğunda ise fiile döner ve fiilden haber verir. Böylece sabit oldu ki, ilk harfin fethasıyla “fa‘ûl” ismi mübalağa için bir bina (kalıp) olduğu gibi, alet için de bir haber olur. Hanefîlerin aklına gelen de budur; fakat dilleri bunu tam izah etmekte yetersiz kalmıştır. Bundan sonra mübalağa ve alet anlamlarının açıklaması, Yüce Allah’ın: { وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً } “Ve gökten tertemiz / temizleyici bir su indirdik.” buyruğundaki delile dayanır. Peygamber aleyhisselâm’ın: « جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا » «Yeryüzü bana bir mescid ve temizleyici (tahûr) kılındı.» buyruğu ise hem mübalağayı hem de onunla aletin kastedilmiş olmasını muhtemeldir; bu sebeple onda âlimlerimiz (Mâlikîler) için [kesin] bir delil yoktur. Ancak [Allah Teâlâ'nın]: { لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ } “Onunla sizi temizlemek için...” buyruğu, suyun fiilinin başkasına geçtiğine (müteaddî olduğuna) açık bir nass olarak kalmaktadır. İkinci [Mesele]- Gökten indirilen ve yeryüzünde depolanan sular; renkleri, tatları ve kokuları farklı olsa bile, kendilerine başka bir şey karışmadığı sürece temiz ve temizleyicidir (tâhir ve mutahhirdir). Suya karışan maddeler ise üç kısımdır: Birinci kısım, suya uyan...

فِي صِفَتَيْهِ جَمِيعًا، فَإِذَا خَالَطَهُ فَغَيَّرَهُ لَمْ يَسْلُبْهُ وَصْفًا مِنْهُمَا لِمُوَافَقَتِهِ لَهُمَا وَهُوَ التُّرَابُ. وَالضَّرْبُ الثَّانِي يُوَافِقُهُ فِي إِحْدَى صِفَتَيْهِ وَهِيَ الطَّهَارَةُ، فَإِذَا خَالَطَهُ فَغَيَّرَهُ سَلَبَهُ مَا خَالَفَهُ فِيهِ وَهُوَ التَّطْهِيرُ، كَمَاءِ الْوَرْدِ وَسَائِرِ الطَّاهِرَاتِ. وَالضَّرْبُ الثَّالِثُ يُخَالِفُهُ فِي الصِّفَتَيْنِ جَمِيعًا، فَإِذَا خَالَطَهُ فَغَيَّرَهُ سَلَبَهُ الصِّفَتَيْنِ جَمِيعًا لِمُخَالَفَتِهِ لَهُ فِيهِمَا وَهُوَ النَّجَسُ. الثَّالِثَةُ- ذَهَبَ الْمِصْرِيُّونَ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ إِلَى أَنَّ قَلِيلَ الْمَاءِ يُفْسِدُهُ قَلِيلُ النَّجَاسَةِ، وَأَنَّ الْكَثِيرَ لَا يُفْسِدُهُ إِلَّا ما غير لونه أو طعمه أو ريحه مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ. وَلَمْ يَحُدُّوا بَيْنَ الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ حَدًّا يُوقَفُ عِنْدَهُ، إِلَّا أَنَّ ابْنَ الْقَاسِمِ رَوَى عَنْ مَالِكٍ فِي الْجُنُبِ يَغْتَسِلُ فِي حَوْضٍ مِنَ الْحِيَاضِ الَّتِي تُسْقَى فِيهَا الدَّوَابُّ وَلَمْ يَكُنْ غَسَلَ مَا بِهِ مِنَ الْأَذَى أَنَّهُ قَدْ أَفْسَدَ الْمَاءَ، وَهُوَ مَذْهَبُ ابْنِ الْقَاسِمِ وَأَشْهَبَ وَابْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ وَمَنِ اتَّبَعَهُمْ مِنَ الْمِصْرِيِّينَ. إِلَّا ابْنَ وَهْبٍ فَإِنَّهُ يَقُولُ فِي الْمَاءِ بِقَوْلِ الْمَدَنِيِّينَ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ. وَقَوْلُهُمْ مَا حَكَاهُ أَبُو مُصْعَبٍ عَنْهُمْ وَعَنْهُ: أَنَّ الْمَاءَ لَا تُفْسِدُهُ النَّجَاسَةُ الْحَالَّةُ فِيهِ قَلِيلًا كَانَ أَوْ كَثِيرًا إِلَّا أَنْ تَظْهَرَ فيه النجاسة وَتُغَيِّرَ مِنْهُ طَعْمًا أَوْ رِيحًا أَوْ لَوْنًا. وَذَكَرَ أَحْمَدُ بْنُ الْمُعَدِّلِ أَنَّ هَذَا قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ فِي الْمَاءِ. وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ وَمُحَمَّدُ بْنُ بُكَيْرٍ وَأَبُو الْفَرَجِ الْأَبْهَرِيُّ وَسَائِرُ الْمُنْتَحِلِينَ لِمَذْهَبِ مَالِكٍ مِنَ الْبَغْدَادِيِّينَ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَالْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ وَدَاوُدَ بْنِ عَلِيٍّ. وَهُوَ مَذْهَبُ أَهْلِ الْبَصْرَةِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ فِي النَّظَرِ وَجَيِّدِ الْأَثَرِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا وَقَعَتْ نَجَاسَةٌ فِي الْمَاءِ أَفْسَدَتْهُ كَثِيرًا كَانَ أَوْ قَلِيلًا إِذَا تَحَقَّقَتْ عُمُومُ النَّجَاسَةِ فِيهِ. وَوَجْهُ تَحَقُّقِهَا عِنْدَهُ أَنْ تَقَعَ مَثَلًا نُقْطَةُ بَوْلٍ فِي بِرْكَةٍ، فَإِنْ كَانَتِ الْبِرْكَةُ يَتَحَرَّكُ طَرَفَاهَا بِتَحَرُّكِ أَحَدِهِمَا فَالْكُلُّ نَجِسٌ، وَإِنْ كَانَتْ حَرَكَةُ أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ لَا تُحَرِّكُ الْآخَرَ لَمْ يَنْجُسْ. وَفِي الْمَجْمُوعَةِ نَحْوَ مَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ بِحَدِيثِ الْقُلَّتَيْنِ، وَهُوَ حَدِيثٌ مَطْعُونٌ فِيهِ، اخْتُلِفَ فِي إِسْنَادِهِ وَمَتْنِهِ، أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَخَاصَّةً الدَّارَقُطْنِيَّ، فَإِنَّهُ صَدَّرَ بِهِ كِتَابَهُ وَجَمَعَ طُرُقَهُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَقَدْ رَامَ الدَّارَقُطْنِيُّ عَلَى إِمَامَتِهِ أَنْ يُصَحِّحَ حَدِيثَ الْقُلَّتَيْنِ فَلَمْ يَقْدِرْ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَأَمَّا مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الشَّافِعِيُّ مِنْ حَدِيثِ الْقُلَّتَيْنِ فَمَذْهَبٌ ضَعِيفٌ مِنْ جِهَةِ النَّظَرِ، غَيْرُ ثَابِتٍ

uygun olandır; bu madde suya karışıp onu değiştirdiğinde, her iki nitelikte de suya uyduğu için ondan bu niteliklerden hiçbirini çekip almaz; bu da topraktır. İkinci kısım, suyun iki niteliğinden birine yani temizlik niteliğine uyan maddedir; bu madde suya karışıp onu değiştirdiğinde, kendisine muhalif olduğu temizleyicilik niteliğini ondan çekip alır; gül suyu ve diğer temiz maddeler gibi. Üçüncü kısım ise suyun her iki niteliğine de aykırı olandır; bu madde suya karışıp onu değiştirdiğinde, her iki nitelikte de suya muhalif olduğu için ondan her iki niteliği birden çekip alır ki bu da necistir. Üçüncüsü: İmam Mâlik'in Mısırlı talebeleri, az necasatin az suyu ifsat edeceği, çok suyu ise haram kılınmış maddelerden rengini, tadını veya kokusunu değiştiren şeylerin dışında hiçbir şeyin ifsat etmeyeceği görüşüne varmışlardır. Az ile çok arasında durulacak kesin bir sınır da tayin etmemişlerdir; ancak İbnü'l-Kāsım'ın Mâlik'ten rivayet ettiğine göre, binek hayvanlarının sulandığı havuzlardan birinde cünüp olarak yıkanan ve üzerindeki eziyeti (necaseti) yıkamamış olan kimsenin suyu bozduğunu belirtmiştir. İbnü'l-Kāsım, Eşheb, İbn Abdilhakem ve onlara uyan Mısırlıların mezhebi budur. İbn Vehb müstesnadır; zira o, su konusunda İmam Mâlik'in Medineli talebelerinin görüşünü benimsemektedir. Onların görüşü ise Ebû Mus‘ab'ın hem onlardan hem de bizzat kendisinden naklettiği şu hükümdür: İster az olsun ister çok olsun, içine düşen necasat onda belirip tadını, kokusunu veya rengini değiştirmedikçe suyu ifsat etmez. Ahmed b. el-Muaddel, Mâlik b. Enes'in su konusundaki görüşünün bu olduğunu zikretmiştir. İsmâil b. İshak, Muhammed b. Bükeyr, Ebü'l-Ferec el-Ebherî ve Bağdatlı Mâlikîlerin tamamı bu görüşe varmışlardır; el-Evzâî, Leys b. Sa‘d, el-Hasan b. Sâlih ve Dâvûd b. Ali'nin kavli de budur. Basra ehlinin mezhebi de bu olup akıl yürütme ve sahih rivayet açısından doğru olan da budur. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Suya bir necis düştüğünde, onda necasatin yayıldığı kesinleşirse az olsun çok olsun o suyu ifsat eder. Ona göre bunun kesinleşme şekli ise şöyledir: Mesela bir havuza bir damla idrar düştüğünde, eğer havuzun bir tarafı hareket ettirildiğinde diğer tarafı da hareket ediyorsa tamamı necistir; şayet bir tarafın hareketi diğer tarafı hareket ettirmiyorsa necis olmaz. el-Mecmûa'da da Ebû Hanîfe'nin mezhebine yakın bir görüş vardır. Şâfiî ise iki kulle hadisiyle hükmetmiştir; oysa bu hadis tenkide uğramış, senedinde ve metninde ihtilaf edilmiş bir hadistir. Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî ve özellikle de kitabının başında zikredip yollarını toplayan Dârekutnî rivayet etmiştir. İbnü'l-Arabî dedi ki: Dârekutnî, imamlığına rağmen iki kulle hadisini sahih kılmaya çalışmış fakat muvaffak olamamıştır. Ebû Ömer b. Abdilberr de şöyle demiştir: Şâfiî'nin iki kulle hadisi hakkındaki görüşüne gelince; bu, kıyas ve akıl yürütme yönünden zayıf, rivayet yönünden ise sâbit olmayan

فِي الْأَثَرِ، لِأَنَّهُ قَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالنَّقْلِ، وَلِأَنَّ الْقُلَّتَيْنِ لَا يُوقَفُ عَلَى حَقِيقَةِ مَبْلَغِهِمَا فِي أَثَرٍ ثَابِتٍ وَلَا إِجْمَاعٍ، فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ حَدًّا لَازِمًا لَوَجَبَ عَلَى الْعُلَمَاءِ الْبَحْثُ عَنْهُ لِيَقِفُوا عَلَى حَدِّ مَا حَدَّهُ النَّبِيُّ ﷺ، لِأَنَّهُ مِنْ أَصْلِ دِينِهِمْ وَفَرْضِهِمْ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ كَذَلِكَ مَا ضَيَّعُوهُ، فَلَقَدْ بَحَثُوا عَمَّا هُوَ أَدْوَنُ مِنْ ذَلِكَ وَأَلْطَفُ. قُلْتُ: وَفِيمَا ذَكَرَ ابْنُ الْمُنْذِرِ فِي الْقُلَّتَيْنِ مِنَ الخلاف يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ التَّوْقِيفِ فِيهِمَا وَالتَّحْدِيدِ. وَفِي سُنَنِ الدَّارَقُطْنِيِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ الْمُنْذِرِ قَالَ: الْقِلَالُ الْخَوَابِي الْعِظَامُ. وَعَاصِمٌ هَذَا هُوَ أَحَدُ رُوَاةِ حَدِيثِ الْقُلَّتَيْنِ. وَيَظْهَرُ مِنْ قَوْلِ الدَّارَقُطْنِيِّ أَنَّهَا مِثْلُ قِلَالِ هَجَرَ، لِسِيَاقِهِ حَدِيثَ الْإِسْرَاءِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" لَمَّا رُفِعْتُ إِلَى سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى فِي السَّمَاءِ السَّابِعَةِ نَبْقُهَا مِثْلُ قِلَالِ هَجَرَ وَوَرَقُهَا مِثْلُ آذَانِ الْفِيَلَةِ" وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَتَعَلَّقَ عُلَمَاؤُنَا بِحَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ فِي بِئْرِ بُضَاعَةَ، رَوَاهُ النَّسَائِيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَغَيْرُهُمْ. وَهُوَ أَيْضًا حَدِيثٌ ضَعِيفٌ لَا قَدَمَ لَهُ فِي الصِّحَّةِ فَلَا تَعْوِيلَ عَلَيْهِ. وَقَدْ فَاوَضْتُ الطُّوسِيَّ الْأَكْبَرَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَقَالَ: إِنَّ أَخْلَصَ الْمَذَاهِبِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَذْهَبُ مَالِكٍ، فَإِنَّ الْمَاءَ طَهُورٌ مَا لَمْ يَتَغَيَّرْ أَحَدُ أَوْصَافِهِ، إِذْ لَا حَدِيثَ فِي الباب يعول عليه، وإنما المعول على ظَاهِرُ الْقُرْآنِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً" وهو ماء بصفاته، فإذا تغير عن شي مِنْهَا خَرَجَ عَنْ الِاسْمِ لِخُرُوجِهِ عَنِ الصِّفَةِ، وَلِذَلِكَ لَمَّا لَمْ يَجِدِ الْبُخَارِيُّ إِمَامُ الْحَدِيثِ وَالْفِقْهِ فِي الْبَابِ خَبَرًا يُعَوَّلُ عَلَيْهِ قَالَ: (بَابُ إِذَا تَغَيَّرَ وَصْفُ الْمَاءِ) وَأَدْخَلَ الْحَدِيثَ الصَّحِيحَ:" مَا مِنْ أَحَدٍ يُكْلَمُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَنْ يُكْلَمُ فِي سَبِيلِهِ إِلَّا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَجُرْحُهُ يَثْعَبُ دَمًا اللَّوْنُ لَوْنُ الدَّمِ وَالرِّيحُ رِيحُ الْمِسْكِ". فَأَخْبَرَ ﷺ أَنَّ الدَّمَ بِحَالِهِ وَعَلَيْهِ رَائِحَةُ الْمِسْكِ، وَلَمْ تُخْرِجْهُ الرَّائِحَةُ عَنْ صِفَةِ الدَّمَوِيَّةِ. وَلِذَلِكَ قَالَ عُلَمَاؤُنَا

bir mezheptir; çünkü rivayet ilmi ehlinden bir topluluk bu hadisi tenkit etmiştir. Ayrıca iki kullenin gerçek miktarının ne kadar olduğu sahih bir rivayette veya icmâda belirlenmemiştir. Eğer bu bağlayıcı bir sınır olsaydı, âlimlerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in belirlediği sınıra vakıf olmak için bunu araştırmaları gerekirdi; zira bu, dinlerinin ve farzlarının asıllarındandır. Durum böyle olsaydı onu zayi etmezlerdi; nitekim bundan daha önemsiz ve daha ince meseleleri bile araştırmışlardır. Ben derim ki: İbnü'l-Münzir'in iki kulle hakkında zikrettiği ihtilaflar, bu konuda kesin bir şer‘î belirleme ve sınırlandırma bulunmadığına delalet eder. Dârekutnî'nin Sünen'inde Hammâd b. Zeyd'den, o da Âsım b. el-Münzir'den rivayet edildiğine göre Âsım: “Kılâl (kulleler), büyük küplerdir” demiştir. Bu Âsım, iki kulle hadisinin ravilerinden biridir. Dârekutnî'nin sözünden anlaşıldığına göre bunlar Hecer küpleri gibidir; zira o, İsrâ hadisini Enes b. Mâlik'ten rivayetle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: “Yedinci semada Sidretü'l-Müntehâ'ya yükseltildiğimde, onun meyveleri Hecer küpleri gibi, yaprakları da fil kulakları gibiydi...” ve hadisi zikretti. İbnü'l-Arabî dedi ki: Âlimlerimiz, Ebû Saîd el-Hudrî'nin Büdâa kuyusu hakkındaki hadisine tutunmuşlardır; bunu Nesâî, Tirmizî, Ebû Dâvûd ve başkaları rivayet etmiştir. Bu da zayıf bir hadistir, sıhhatte sağlam bir yeri yoktur, dolayısıyla ona dayanılamaz. Ben bu meseleyi büyük Tûsî ile müzakere ettim, o şöyle dedi: Bu meselede mezheplerin en halisi Mâlik'in mezhebidir; zira vasıflarından biri değişmedikçe su temizleyicidir; çünkü bu konuda güvenilecek hiçbir hadis yoktur. Güvenilecek tek şey Kur'ân'ın zâhiridir, o da Yüce Allah'ın: “Ve biz gökten tertemiz bir su indirdik” (وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً) buyruğudur. Bu da vasıflarıyla var olan sudur; dolayısıyla bunlardan herhangi biri değiştiğinde, vasfından çıktığı için su isminden de çıkar. İşte bu sebeple hadis ve fıkıh imamı Buhârî bu konuda dayanılacak bir haber bulamayınca: ‘Suyun vasfı değiştiğinde’ babını açmış ve şu sahih hadisi oraya dâhil etmiştir: “Allah yolunda yaralanan hiçbir kimse yoktur ki -ki Allah kendi yolunda kimin yaralandığını en iyi bilendir- kıyamet gününde yarası kan fışkırarak gelmesin; rengi kan rengi, kokusu ise misk kokusudur.” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kanın kendi hâli üzere kaldığını ve üzerinde misk kokusu bulunduğunu, bu kokunun onu kan olma vasfından çıkarmadığını bildirmiştir. İşte bundan dolayı âlimlerimiz şöyle demiştir:

: إِذَا تَغَيَّرَ الْمَاءُ بِرِيحِ جِيفَةٍ عَلَى طَرَفِهِ وَسَاحِلِهِ لَمْ يَمْنَعْ ذَلِكَ الْوُضُوءَ مِنْهُ. وَلَوْ تَغَيَّرَ بِهَا وَقَدْ وُضِعَتْ فِيهِ لَكَانَ ذَلِكَ تَنْجِيسًا لَهُ للمخالطة والاولى مجاورة لا تعويل عليها.

: Su, kenarında ve kıyısında bulunan bir leşin kokusuyla değiştiğinde bu durum ondan abdest almayı engellemez. Şayet [leş] suyun içine konulup da su onunla değişseydi, [suya] karışması (muhâlatat) sebebiyle bu onu necis kılardı; ilki ise [sadece] bir yan yanalık (mücâveret) olup buna itibar edilmez.

قُلْتُ: وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِهِ أَيْضًا عَلَى نَقِيضِ ذَلِكَ، وَهُوَ أَنَّ تَغَيُّرَ الرَّائِحَةِ يُخْرِجُهُ عَنْ أَصْلِهِ. وَوَجْهُ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ الدَّمَ لَمَّا اسْتَحَالَتْ رَائِحَتُهُ إِلَى رَائِحَةِ الْمِسْكِ خَرَجَ عَنْ كَوْنِهِ مُسْتَخْبَثًا نَجِسًا، وَأَنَّهُ صَارَ مِسْكًا، وَإِنَّ الْمِسْكَ بَعْضُ دَمِ الْغَزَالِ. فَكَذَلِكَ الْمَاءُ إِذَا تَغَيَّرَتْ رَائِحَتُهُ. وَإِلَى هَذَا التَّأْوِيلِ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ فِي الْمَاءِ. وَإِلَى الْأَوَّلِ ذَهَبَ عَبْدُ الْمَلِكِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: جَعَلُوا الْحُكْمَ لِلرَّائِحَةِ دُونَ اللَّوْنِ، فَكَانَ الْحُكْمُ لَهَا فَاسْتَدَلُّوا عَلَيْهَا فِي زَعْمِهِمْ بِهَذَا الْحَدِيثِ. وَهَذَا لَا يُفْهَمُ مِنْهُ مَعْنًى تَسْكُنُ إِلَيْهِ النَّفْسُ، وَلَا فِي الدَّمِ مَعْنَى الْمَاءِ فَيُقَاسُ عَلَيْهِ، وَلَا يَشْتَغِلُ بِمِثْلِ هَذَا الْفُقَهَاءُ، وَلَيْسَ مِنْ شَأْنِ أَهْلِ الْعِلْمِ اللَّغْزُ بِهِ وَإِشْكَالُهُ، وَإِنَّمَا شَأْنُهُمْ إِيضَاحُهُ وَبَيَانُهُ، وَلِذَلِكَ أُخِذَ الْمِيثَاقُ عَلَيْهِمْ لَيُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا يَكْتُمُونَهُ، وَالْمَاءُ لَا يَخْلُو تَغَيُّرُهُ بِنَجَاسَةٍ أَوْ بِغَيْرِ نَجَاسَةٍ، فَإِنْ كَانَ بِنَجَاسَةٍ وَتَغَيَّرَ فَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ طَاهِرٍ وَلَا مُطَهِّرٍ، وَكَذَلِكَ أَجْمَعُوا أَنَّهُ إِذَا تَغَيَّرَ بِغَيْرِ نَجَاسَةٍ أَنَّهُ طَاهِرٌ عَلَى أَصْلِهِ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: إِنَّهُ غَيْرُ مُطَهِّرٍ إِلَّا أَنْ يَكُونَ تَغَيُّرُهُ من تربة وحمأة. وَمَا أَجْمَعُوا عَلَيْهِ فَهُوَ الْحَقُّ الَّذِي لَا إِشْكَالَ فِيهِ، وَلَا الْتِبَاسَ مَعَهُ. الرَّابِعَةُ- الْمَاءُ الْمُتَغَيِّرُ بِقَرَارِهِ كَزِرْنِيخٍ أَوْ جِيرٍ يَجْرِي عَلَيْهِ، أَوْ تَغَيَّرَ بِطُحْلُبٍ أَوْ وَرَقِ شَجَرٍ يَنْبُتُ عَلَيْهِ لَا يُمْكِنُ الِاحْتِرَازُ عَنْهُ فَاتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَمْنَعُ مِنَ الْوُضُوءِ بِهِ، لِعَدَمِ الِاحْتِرَازِ مِنْهُ وَالِانْفِكَاكِ عَنْهُ، وَقَدْ رَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ غَيْرَهُ أَوْلَى مِنْهُ. الْخَامِسَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: وَيُكْرَهُ سُؤْرُ النَّصْرَانِيِّ وَسَائِرِ الْكُفَّارِ وَالْمُدْمِنِ الْخَمْرَ، وَمَا أَكَلَ الْجِيَفَ، كَالْكِلَابِ وَغَيْرِهَا. وَمَنْ تَوَضَّأَ بسؤرهم فلا شي عَلَيْهِ حَتَّى يَسْتَيْقِنَ النَّجَاسَةَ. قَالَ الْبُخَارِيُّ: وَتَوَضَّأَ عُمَرُ ﵁ مِنْ بَيْتِ نَصْرَانِيَّةٍ. ذَكَرَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ قَالَ: حَدَّثُونَا عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: لَمَّا كُنَّا بِالشَّامِ أَتَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ بِمَاءٍ فَتَوَضَّأَ مِنْهُ فَقَالَ: مِنْ أَيْنَ جِئْتَ بِهَذَا الْمَاءِ؟ مَا رَأَيْتُ مَاءً عَذْبًا وَلَا مَاءَ سَمَاءٍ أَطْيَبَ مِنْهُ. قَالَ قُلْتُ: جِئْتُ بِهِ مِنْ بَيْتِ هَذِهِ الْعَجُوزِ النَّصْرَانِيَّةِ، فَلَمَّا تَوَضَّأَ أَتَاهَا فَقَالَ: أَيَّتُهَا الْعَجُوزُ أَسْلِمِي تَسْلَمِي، بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ بِالْحَقِّ. قَالَ: فَكَشَفَتْ عَنْ رَأْسِهَا، فَإِذَا

Ben derim ki: Bu hadisle tam zıddına da delil getirilmiştir; o da koku değişiminin suyu aslından çıkardığıdır. Bu delillendirmenin yönü şudur: Kanın kokusu misk kokusuna dönüştüğünde, pis ve necis olmaktan çıkmış ve misk hâline gelmiştir; misk de ceylanın kanının bir parçasıdır. İşte koku değiştiğinde su da böyledir. Çoğunluk su konusunda bu yoruma gitmiştir. İlk görüşe ise Abdülmelik varmıştır. Ebû Ömer dedi ki: Hükmü renge değil kokuya verdiler, hüküm kokuya ait olunca da kendi zanlarınca bu hadisle ona delil getirdiler. Oysa bundan nefsin mutmain olacağı bir anlam anlaşılmaz; kanda suyun manası yoktur ki ona kıyas edilsin. Fakihler böyle şeylerle meşgul olmazlar. Meseleyi bilmeceye çevirip karmaşıklaştırmak ilim ehlinin şanından değildir; onların şanı onu açıklamak ve beyan etmektir. İşte bu sebeple insanlara açıklasınlar ve gizlemesinler diye onlardan kesin söz alınmıştır. Suyun değişimi ya necis bir maddeyle ya da necis olmayan bir maddeyle olur. Şayet necis bir maddeyle olup değişmişse, âlimler onun ne temiz ne de temizleyici olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir. Aynı şekilde necis olmayan bir maddeyle değiştiğinde aslı üzere temiz kaldığı hususunda da icmâ etmişlerdir. Çoğunluk ise topraktan ve balçıktan kaynaklanan değişim müstesna, onun temizleyici olmadığını söylemiştir. İcmâ ettikleri husus ise içinde hiçbir şüphe ve kapalılık bulunmayan haktır. Dördüncüsü: Zırnık veya üzerinden aktığı kireç gibi durduğu yer sebebiyle değişen yahut üzerinde biten ve sakınılması mümkün olmayan yosun veya ağaç yaprağı sebebiyle değişen sularla abdest almanın caiz olduğu hususunda âlimler ittifak etmişlerdir; çünkü bundan sakınmak ve kaçınmak mümkün değildir. İbn Vehb'in Mâlik'ten rivayetine göre ise başka bir su bundan daha evladır. Beşincisi: Âlimlerimiz -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- şöyle demiştir: Hristiyanların, diğer kâfirlerin, devamlı şarap içenlerin ve köpekler gibi leş yiyen hayvanların artığı olan suları kullanmak mekruhtur. Bunların artığıyla abdest alan kimseye, necasatten kesin olarak emin olmadıkça bir şey gerekmez. Buhârî: “Ömer radıyallâhu anh bir Hristiyan kadının evinden abdest aldı” demiştir. Süfyân b. Uyeyne zikredip şöyle dedi: Bize Zeyd b. Eslem'den, o da babasından naklen anlattılar; babası dedi ki: Şam'da bulunduğumuz sırada Ömer b. el-Hattâb'a su getirdim, o da bundan abdest aldı ve: “Bu suyu nereden getirdin? Bundan daha tatlı bir su ve bundan daha hoş bir yağmur suyu görmedim” dedi. Ben de: “Onu şu Hristiyan yaşlı kadının evinden getirdim” dedim. Abdestini bitirince kadının yanına varıp: “Ey yaşlı kadın! Müslüman ol ki kurtulasın; Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i hak ile gönderdi” dedi. Babam dedi ki: Kadın başını açtı, saçları

مِثْلُ الثَّغَامَةِ، فَقَالَتْ: عَجُوزٌ كَبِيرَةٌ، وَإِنَّمَا أَمُوتُ الْآنَ! فَقَالَ عُمَرُ ﵁: اللَّهُمَّ اشْهَدْ. خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْبُوشَنْجِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ .. فَذَكَرَهُ. وَرَوَاهُ أَيْضًا عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ قَالَ حَدَّثَنَا خَلَّادُ بْنُ أَسْلَمَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ تَوَضَّأَ مِنْ بَيْتِ نَصْرَانِيَّةٍ أَتَاهَا فَقَالَ: أَيَّتُهَا الْعَجُوزُ أَسْلِمِي ... ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِمِثْلِ مَا تَقَدَّمَ. السَّادِسَةُ- فَأَمَّا الْكَلْبُ إِذَا وَلَغَ فِي الْمَاءِ فَقَالَ مَالِكٌ: يُغْسَلُ الْإِنَاءُ سَبْعًا وَلَا يُتَوَضَّأُ مِنْهُ وَهُوَ طَاهِرٌ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: يُتَوَضَّأُ بذلك الماء ويتمم معه. وهو قول عبد الملك ابن عَبْدِ الْعَزِيزِ وَمُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: الْكَلْبُ نَجِسٌ وَيُغْسَلُ الْإِنَاءُ مِنْهُ لِأَنَّهُ نَجِسٌ. وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. وَقَدْ كَانَ مَالِكٌ يُفَرِّقُ بَيْنَ مَا يَجُوزُ اتِّخَاذُهُ مِنَ الْكِلَابِ وَبَيْنَ مَا لَا يَجُوزُ اتِّخَاذُهُ مِنْهَا فِي غَسْلِ الْإِنَاءِ مِنْ وُلُوغِهِ. وَتَحْصِيلُ مَذْهَبِهِ أَنَّهُ طَاهِرٌ عِنْدَهُ لَا يُنَجِّسُ وُلُوغُهُ شَيْئًا وَلَغَ فِيهِ طَعَامًا وَلَا غَيْرَهُ، إِلَّا أَنَّهُ اسْتَحَبَّ هِرَاقَةَ مَا وَلَغَ فِيهِ مِنَ الْمَاءِ لِيَسَارَةِ مُؤْنَتِهِ. وَكَلْبُ الْبَادِيَةِ وَالْحَاضِرَةِ سَوَاءٌ. وَيُغْسَلُ الْإِنَاءُ مِنْهُ عَلَى كُلِّ حَالٍ سَبْعًا تَعَبُّدًا. هَذَا مَا اسْتَقَرَّ عَلَيْهِ مَذْهَبُهُ عِنْدَ المناظرين من أصحابه. ذكر ابن وهب وقال: حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْحِيَاضِ الَّتِي تَكُونُ فِيمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ، فَقِيلَ لَهُ: إِنَّ الْكِلَابَ وَالسِّبَاعَ ترد عليها. فقال:" لا مَا أَخَذَتْ فِي بُطُونِهَا وَلَنَا مَا بَقِيَ شَرَابٌ وَطَهُورٌ" أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَهَذَا نَصٌّ فِي طَهَارَةِ الْكِلَابِ وَطَهَارَةِ مَا تَلِغُ فِيهِ. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ الْكِلَابَ كَانَتْ تُقْبِلُ وَتُدْبِرُ فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَا يَرُشُّونَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ. وَقَالَ عُمَرُ بِحَضْرَةِ الصَّحَابَةِ لِصَاحِبِ الْحَوْضِ الَّذِي سَأَلَهُ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ: هَلْ تَرِدُ حَوْضَكَ السِّبَاعُ. فَقَالَ عُمَرُ: يَا صَاحِبَ الْحَوْضِ، لَا تُخْبِرْنَا فَإِنَّا نَرِدُ عَلَى السِّبَاعِ وَتَرِدُ عَلَيْنَا. أَخْرَجَهُ مَالِكٌ وَالدَّارَقُطْنِيُّ. وَلَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ السِّبَاعِ، وَالْكَلْبُ مِنْ جُمْلَتِهَا، وَلَا حُجَّةَ

sağam otu gibi bembeyazdı. Kadın: “Yaşlı bir kadınım, şunun şurasında hemen öleceğim!” dedi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: “Allah'ım, şahit ol!” dedi. Bunu Dârekutnî tahriç etti; bize el-Hüseyn b. İsmâil anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. İbrâhîm el-Bûşencî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı... diyerek rivayeti zikretti. Ayrıca bunu el-Hüseyn b. İsmâil'den de rivayet etti, dedi ki: Bize Hallâd b. Eslem anlattı, bize Süfyân, Zeyd b. Eslem'den, o da babasından rivayet etti ki Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh bir Hristiyan kadının evinden abdest aldı, kadına gelip: “Ey yaşlı kadın, Müslüman ol...” dedi ve önceki hadisin benzerini zikretti. Altıncısı: Köpeğin suya ağzını daldırmasına (vülûğ) gelince; Mâlik şöyle demiştir: Kap yedi defa yıkanır, o sudan abdest alınmaz, ancak su temizdir. Sevrî ise: “O su ile abdest alınır ve onunla birlikte teyemmüm de edilir” demiştir. Abdülmelik b. Abdilazîz ile Muhammed b. Mesleme'nin görüşü de budur. Ebû Hanîfe: “Köpek necistir, kap da necis olduğu için yıkanır” demiştir. Şâfiî, Ahmed ve İshak da bu görüştedir. Mâlik, kabın yıkanması hususunda edinilmesi caiz olan köpekler ile edinilmesi caiz olmayan köpekler arasında ayrım yapardı. Mezhebinin tahkiki şudur: Köpek ona göre temizdir; ağzını sokması, içine daldığı yiyecek olsun başka bir şey olsun hiçbir şeyi necis kılmaz. Ancak zahmetsiz ve kolay temin edilebilir olduğu için ağzını soktuğu suyun dökülmesini müstehap görmüştür. Kır köpeği ile şehir köpeği bu hususta eşittir. Kap ise her halükârda taabbüdî olarak yedi defa yıkanır. Talebelerinden münazara ehli olanların nezdinde mezhebinin yerleştiği görüş budur. İbn Vehb zikredip şöyle dedi: Bize Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem, babasından, o Atâ'dan, o da Ebû Hüreyre'den nakletti; Ebû Hüreyre dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Mekke ile Medine arasında bulunan havuzlar hakkında soruldu ve kendisine: “Köpekler ve yırtıcı hayvanlar onlara uğruyor” denildi. Bunun üzerine: “Karınlarına alıp götürdükleri onlarındır; geriye kalan ise bize içecektir ve temizleyicidir (tahûr)” buyurdu. Bunu Dârekutnî tahriç etmiştir. Bu, köpeklerin ve ağızlarını soktukları şeylerin temiz olduğuna dair açık bir nastır. Buhârî'de İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre: “Köpekler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinde girip çıkarlardı da oraya hiçbir şey serpmezlerdi.” Ömer de sahâbîlerin huzurunda, Amr b. el-Âs'ın: “Havuzuna yırtıcı hayvanlar uğrar mı?” diye sorduğu havuz sahibine: “Ey havuz sahibi, bize haber verme; zira biz yırtıcı hayvanların peşinden [suya] ineriz, onlar da bizim peşimizden inerler” demiştir. Bunu Mâlik ve Dârekutnî tahriç etmiştir. Yırtıcı hayvanlar arasında ayrım yapmamıştır ve köpek de onların kapsamındadır. Muhalif için

لِلْمُخَالِفِ

muhalif için

فِي الْأَمْرِ بِإِرَاقَةِ مَا وَلَغَ فِيهِ وَأَنَّ ذَلِكَ لِلنَّجَاسَةِ، وَإِنَّمَا أَمَرَ بِإِرَاقَتِهِ لِأَنَّ النَّفْسَ تَعَافُهُ لَا لِنَجَاسَتِهِ، لِأَنَّ التَّنَزُّهَ مِنَ الْأَقْذَارِ مَنْدُوبٌ إِلَيْهِ، أَوْ تَغْلِيظًا عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ نُهُوا عن اقتنائها كما قال ابن عمر والحسن، فلما لم ينتهوا ذَلِكَ غُلِّظَ عَلَيْهِمْ فِي الْمَاءِ لِقِلَّتِهِ عِنْدَهُمْ فِي الْبَادِيَةِ، حَتَّى يَشْتَدَّ عَلَيْهِمْ فَيَمْتَنِعُوا مِنَ اقْتِنَائِهَا. وَأَمَّا الْأَمْرُ بِغَسْلِ الْإِنَاءِ فَعِبَادَةٌ لَا لِنَجَاسَتِهِ كَمَا ذَكَرْنَاهُ بِدَلِيلَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّ الْغَسْلَ قد دخله العدد. الثاني- أنه قد جُعِلَ لِلتُّرَابِ فِيهِ مَدْخَلٌ لِقَوْلِهِ ﵇:" وَعَفِّرُوهُ الثَّامِنَةَ بِالتُّرَابِ". وَلَوْ كَانَ لِلنَّجَاسَةِ لَمَا كَانَ لِلْعَدَدِ وَلَا لِلتُّرَابِ فِيهِ مَدْخَلٌ كَالْبَوْلِ. وَقَدْ جَعَلَ ﷺ الْهِرَّ وَمَا وَلَغَ فِيهِ طَاهِرًا، وَالْهِرُّ سَبُعٌ لَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ، لِأَنَّهُ يَفْتَرِسُ وَيَأْكُلُ الْمَيْتَةَ، فَكَذَلِكَ الْكَلْبُ وَمَا كَانَ مِثْلَهُ مِنَ السِّبَاعِ، لِأَنَّهُ إِذَا جَاءَ نَصُّ ذَلِكَ فِي أَحَدِهِمَا كَانَ نَصًّا فِي الْآخَرِ. وَهَذَا مِنْ أَقْوَى أَنْوَاعِ الْقِيَاسِ. هَذَا لَوْ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ دَلِيلٌ، وَقَدْ ذَكَرْنَا النَّصَّ عَلَى طَهَارَتِهِ فَسَقَطَ قَوْلُ الْمُخَالِفِ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. السَّابِعَةُ- مَا مَاتَ فِي الْمَاءِ مِمَّا لَا دَمَ لَهُ فَلَا يَضُرُّ الْمَاءَ إِنْ لَمْ يُغَيِّرْ رِيحَهُ، فَإِنْ أَنْتَنَ لَمْ يُتَوَضَّأْ بِهِ. وَكَذَلِكَ مَا كَانَ لَهُ دَمٌ سَائِلٌ مِنْ دَوَابِّ الْمَاءِ كَالْحُوتِ وَالضُّفْدَعِ لَمْ يُفْسِدْ ذَلِكَ الْمَاءَ مَوْتُهُ فِيهِ، إِلَّا أَنْ تَتَغَيَّرَ رَائِحَتُهُ، فَإِنْ تَغَيَّرَتْ رَائِحَتُهُ وَأَنْتَنَ لَمْ يَجُزِ التَّطَهُّرُ بِهِ وَلَا الْوُضُوءُ مِنْهُ، وَلَيْسَ بِنَجِسٍ عِنْدَ مَالِكٍ. وَأَمَّا مَا لَهُ نَفْسٌ سَائِلَةٌ فَمَاتَ فِي الْمَاءِ وَنُزِحَ مَكَانُهُ وَلَمْ يُغَيِّرْ لَوْنَهُ وَلَا طَعْمَهُ وَلَا رِيْحَهُ فَهُوَ طَاهِرٌ مُطَهِّرٌ سَوَاءٌ كَانَ الْمَاءُ قَلِيلًا أَوْ كَثِيرًا عِنْدَ الْمَدَنِيِّينَ. وَاسْتَحَبَّ بَعْضُهُمْ أَنْ يُنْزَحْ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ دِلَاءٌ لِتَطِيبَ النَّفْسُ بِهِ، وَلَا يَحُدُّونَ فِي ذَلِكَ حَدًّا لَا يُتَعَدَّى. وَيَكْرَهُونَ اسْتِعْمَالَ ذَلِكَ الْمَاءِ قَبْلَ نَزْحِ الدِّلَاءِ، فَإِنِ اسْتَعْمَلَهُ أَحَدٌ فِي غُسْلٍ أَوْ وُضُوءٍ جَازَ إِذَا كَانَتْ حَالُهُ مَا وَصَفْنَا. وَقَدْ كَانَ بَعْضُ أَصْحَابِ مَالِكٍ يَرَى لِمَنْ تَوَضَّأَ بِهَذَا الْمَاءِ وَإِنْ لَمْ يَتَغَيَّرْ أَنْ يَتَيَمَّمَ، فَيَجْمَعَ بَيْنَ الطَّهَارَتَيْنِ احْتِيَاطًا، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ وَصَلَّى بِذَلِكَ الْمَاءِ أَجْزَأَهُ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ أَنَّ زِنْجِيًّا وَقَعَ فِي زَمْزَمَ- يَعْنِي فَمَاتَ- فَأَمَرَ بِهِ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁ فَأُخْرِجَ فَأَمَرَ بِهَا أَنْ تُنْزَحَ. قَالَ: فَغَلَبَتْهُمْ عَيْنٌ جَاءَتْهُمْ من

[Köpeğin] yaladığı şeyin dökülmesinin emredilmesinde ve bunun necasatten dolayı olduğuna dair [muhalifin delili yoktur]. Suyun dökülmesini emretmesi, necis olduğundan değil, nefsin ondan iğrenmesinden dolayıdır; zira pisliklerden sakınmak menduptur. Yahut İbn Ömer ve Hasan'ın dediği gibi köpek edinmekten nehyedildikleri için onlara bir zorlaştırmadır; bundan vazgeçmeyince, çölde yanlarında su az olduğu için köpek edinmekten vazgeçsinler diye su konusunda onlara zorluk çıkarılmıştır. Kabın yıkanması emrine gelince; zikrettiğimiz üzere bu necis olduğundan değil, iki delilden ötürü taabbüdîdir: Birincisi: Yıkamaya sayı girmiştir. İkincisi: Peygamber aleyhisselâm'ın: “Sekizincisinde onu toprakla ovalayınız” buyruğu gereği onda toprağa yer verilmiştir. Eğer necasat için olsaydı, idrarda olduğu gibi onda ne sayıya ne de toprağa yer verilirdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kediyi ve yaladığı şeyi temiz kılmıştır; kedinin yırtıcı bir hayvan olduğunda ise hiçbir ihtilaf yoktur, çünkü o avlanır ve leş yer. Dolayısıyla köpek ve onun gibi olan yırtıcı hayvanlar da böyledir; zira bunlardan biri hakkında nass geldiğinde diğeri hakkında da nass hükmünde olur. Bu da kıyas türlerinin en kuvvetlilerindendir. Bu, şayet ortada bir delil olmasaydı böyleydi; oysa biz onun temizliğine dair nassı zikretmiş bulunuyoruz, dolayısıyla muhalifin sözü düşmüştür. Hamd Allah'a mahsustur. Yedincisi: Suda ölen ve akıcı kanı bulunmayan canlılar, kokusunu değiştirmediği sürece suya zarar vermez; şayet kokutursa onunla abdest alınmaz. Aynı şekilde balık ve kurbağa gibi suda yaşayan ve akıcı kanı bulunan canlıların suda ölmesi de kokusunu değiştirmedikçe o suyu bozmaz. Eğer kokusu değişir ve kokarsa, onunla temizlenmek ve abdest almak caiz olmaz; ancak Mâlik'e göre bu su necis değildir. Akıcı kanı olan canlılara gelince; bunlar suda ölür ve hemen çıkarılırsa, rengini, tadını ve kokusunu da değiştirmezse Medinelilere göre o su az olsun çok olsun temiz ve temizleyicidir. Onlardan bazıları, gönül rahatlığı olsun diye o sudan birkaç kova çekilip dökülmesini müstehap görmüşler ve bu hususta aşılmayacak kesin bir sınır koymamışlardır. Birkaç kova çekilmeden önce o suyun kullanılmasını mekruh görürler; şayet biri onu gusülde veya abdestte kullanırsa, durumu vasfettiğimiz gibi olduğu takdirde caizdir. Mâlik'in bazı talebeleri, bu su değişmemiş olsa bile onunla abdest alan kimsenin ihtiyaten teyemmüm de ederek iki temizliği birleştirmesini uygun görürlerdi; şayet bunu yapmaz da sadece o suyla namaz kılarsa namazı geçerlidir. Dârekutnî, Muhammed b. Sîrîn'den rivayet etti ki: Zenci bir adam Zemzem kuyusuna düştü -yani öldü-; bunun üzerine İbn Abbâs radıyallâhu anh emretti ve adam çıkarıldı, sonra kuyunun suyunun boşaltılmasını emretti. Dedi ki: Rükn tarafından gelen bir kaynak onlara baskın çıktı, bunun üzerine İbn Abbâs emretti de kuyu

الرُّكْنِ فَأَمَرَ بِهَا فَدُسِمَتْ بِالْقُبَاطِيِّ وَالْمَطَارِفِ حَتَّى نَزَحُوهَا، فَلَمَّا نَزَحُوهَا انْفَجَرَتْ عَلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَهُ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ أَنَّ غُلَامًا وَقَعَ فِي بِئْرِ زَمْزَمَ فَنُزِحَتْ. وَهَذَا يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمَاءُ تَغَيَّرَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرَوَى. شُعْبَةُ عَنْ مُغِيرَةَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: كُلُّ نَفْسٍ سَائِلَةٍ لَا يُتَوَضَّأُ مِنْهَا، وَلَكِنْ رُخِّصَ فِي الْخُنْفُسَاءِ وَالْعَقْرَبِ وَالْجَرَادِ وَالْجُدْجُدِ إِذَا وَقَعْنَ فِي الرِّكَاءِ فَلَا بَأْسَ بِهِ. قَالَ شُعْبَةُ: وَأَظُنُّهُ قَدْ ذَكَرَ الْوَزَغَةَ. أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ... ، فَذَكَرَهُ. الثَّامِنَةُ- ذَهَبَ الْجُمْهُورُ مِنَ الصَّحَابَةِ وَفُقَهَاءُ الْأَمْصَارِ وَسَائِرُ التَّابِعِينَ بِالْحِجَازِ وَالْعِرَاقِ أَنَّ مَا وَلَغَ فِيهِ الْهِرُّ مِنَ الْمَاءِ طَاهِرٌ، وَأَنَّهُ لَا بَأْسَ بِالْوُضُوءِ بِسُؤْرِهِ، لِحَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ، أَخْرَجَهُ مَالِكٌ وَغَيْرُهُ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ فِيهِ خِلَافٌ. وَرُوِيَ عَنْ عَطَاءِ بن أبي رباح وسعيد ابن الْمُسَيِّبِ وَمُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ أَنَّهُمْ أَمَرُوا بِإِرَاقَةِ مَاءٍ وَلَغَ فِيهِ الْهِرُّ وَغَسْلِ الْإِنَاءِ مِنْهُ. وَاخْتُلِفَ فِي ذَلِكَ عَنِ الْحَسَنِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ كون الْحَسَنُ رَأَى فِي فَمِهِ نَجَاسَةً لِيَصِحَّ مَخْرَجُ الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ لَمَّا ذَكَرَ حَدِيثَ مَالِكٍ:" وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ، هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ، مِثْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ، لَمْ يَرَوْا بِسُؤْرِ الْهِرَّةِ بَأْسًا. وهذا أحسن شي فِي الْبَابِ، وَقَدْ جَوَّدَ مَالِكٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، وَلَمْ يَأْتِ بِهِ أَحَدٌ أَتَمَّ مِنْ مَالِكٍ" قَالَ الْحَافِظُ أَبُو عُمَرَ: الْحُجَّةُ عِنْدَ التَّنَازُعِ وَالِاخْتِلَافِ سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقَدْ صَحَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ أَنَّهُ أَصْغَى لَهَا الْإِنَاءَ حَتَّى شَرِبَتْ. الْحَدِيثَ. وَعَلَيْهِ اعْتِمَادُ الْفُقَهَاءِ فِي كُلِّ مِصْرَ إِلَّا أَبَا حَنِيفَةَ وَمَنْ قَالَ بِقَوْلِهِ، فَإِنَّهُ كَانَ يَكْرَهُ سُؤْرَهُ. وَقَالَ: إِنْ تَوَضَّأَ بِهِ أَحَدٌ أَجْزَأَهُ، وَلَا أَعْلَمُ حُجَّةً لِمَنْ كَرِهَ الْوُضُوءَ بِسُؤْرِ الْهِرَّةِ أَحْسَنَ مِنْ أَنَّهُ لَمْ يَبْلُغْهُ حَدِيثُ أَبِي قَتَادَةَ، وَبَلَغَهُ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي الْكَلْبِ فَقَاسَ الْهِرَّ عَلَيْهِ، وَقَدْ فرقت

boşaltılıncaya kadar Mısır kumaşları ve kalın örtülerle tıkandı; kuyuyu boşalttıklarında kaynak üzerlerine fışkırdı. Yine Dârekutnî bunu Ebü't-Tufeyl'den rivayet etti ki bir çocuk Zemzem kuyusuna düşmüş, kuyu da boşaltılmıştı. Bu durum, suyun değişmiş olması ihtimaline dayanır, doğrusunu Allah bilir. Şu‘be, Mugīre'den, o da İbrâhîm'den rivayet ettiğine göre o şöyle derdi: “Akıcı kanı olan her canlıdan [ölenin bulunduğu sudan] abdest alınmaz; ancak kınkanatlı böcek, akrep, çekirge ve cırcır böceği su kaplarına düştüklerinde bunlara ruhsat verilmiştir, bir sakıncası yoktur.” Şu‘be dedi ki: Sanırım kertenkeleyi de zikretti. Bunu Dârekutnî tahriç etti; bize el-Hüseyn b. İsmâil anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. el-Velîd anlattı, bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, bize Şu‘be anlattı... diyerek rivayeti zikretti. Sekizincisi: Sahâbenin çoğunluğu, beldelerin fakihleri ve Hicaz ile Irak'taki tâbiînin tamamı; kedinin yaladığı suyun temiz olduğu ve Ebû Katâde'nin hadisi sebebiyle onun artığıyla abdest almakta bir beis bulunmadığı görüşüne varmışlardır; bunu Mâlik ve başkaları tahriç etmiştir. Ebû Hüreyre'den bu konuda farklı bir rivayet de nakledilmiştir. Atâ b. Ebî Rabâh, Saîd b. el-Müseyyeb ve Muhammed b. Sîrîn'den kedinin yaladığı suyun dökülmesini ve kabın yıkanmasını emrettikleri rivayet edilmiştir. Bu hususta Hasan'dan da farklı rivayetler gelmiştir. Ondan gelen iki rivayetin sıhhat kazanması için Hasan'ın kedinin ağzında necasat görmüş olması muhtemeldir. Tirmizî, Mâlik'in hadisini zikrettikten sonra şöyle demiştir: “Bu konuda Âişe ve Ebû Hüreyre'den de rivayet vardır. Bu hasen-sahih bir hadistir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından, tâbiînden ve onlardan sonra gelen Şâfiî, Ahmed ve İshak gibi ilim ehlinin çoğunun kavli budur; onlar kedinin artığında bir sakınca görmemişlerdir. Bu konuda en güzel rivayet budur. Mâlik bu hadisi İshak b. Abdillâh b. Ebî Talha'dan gayet sağlam bir şekilde rivayet etmiştir; hiç kimse bunu Mâlik'ten daha mükemmel getirmemiştir.” Hâfız Ebû Ömer dedi ki: Çekişme ve ihtilaf anında delil Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetidir. Ebû Katâde hadisinden sâbit olmuştur ki o, kedi içinceye kadar kabı ona doğru eğmiştir... Hadisi zikretti. Her beldedeki fakihlerin dayanağı da budur; Ebû Hanîfe ve onun görüşünü paylaşanlar müstesnadır, zira o kedinin artığını mekruh görürdü. Şöyle demiştir: Şayet biri onunla abdest alırsa abdesti geçerlidir. Kedinin artığıyla abdest almayı mekruh gören kimse için, Ebû Katâde hadisinin kendisine ulaşmamış olması ve Ebû Hüreyre'nin köpek hakkındaki hadisi kendisine ulaşıp kediyi ona kıyas etmiş olmasından daha geçerli bir mazeret bilmiyorum. Oysa sünnet,

السنة بينهما في باب

Sünnet, ikisinin arasını ... konusunda

التَّعَبُّدِ فِي غَسْلِ الْإِنَاءِ، وَمَنْ حَجَّتْهُ السُّنَّةُ خَاصَمَتْهُ، وَمَا خَالَفَهَا مُطْرَحٌ. وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. وَمِنْ حُجَّتِهِمْ أَيْضًا مَا رَوَاهُ قُرَّةُ بْنُ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" طَهُورُ الْإِنَاءِ إِذَا وَلَغَ فِيهِ الْهِرُّ أَنْ يُغْسَلَ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ" شَكَّ قُرَّةُ. وَهَذَا الْحَدِيثُ لَمْ يَرْفَعْهُ إِلَّا قُرَّةُ بْنُ خَالِدٍ، وَقُرَّةُ ثِقَةٌ ثَبْتٌ. قُلْتُ: هَذَا الْحَدِيثُ أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَمَتْنُهُ:" طَهُورُ الْإِنَاءِ إِذَا وَلَغَ فِيهِ الْكَلْبُ أَنْ يُغْسَلَ سَبْعَ مَرَّاتٍ الْأُولَى بِالتُّرَابِ والهر مرة أو مرتين". قرة شك. قَالَ أَبُو بَكْرٍ: كَذَا رَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ مَرْفُوعًا، وَرَوَاهُ غَيْرُهُ عَنْ قُرَّةَ (وُلُوغُ الْكَلْبِ) مرفعا وَ (وُلُوغُ الْهِرِّ) مَوْقُوفًا. وَرَوَى أَبُو صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" يُغْسَلُ الْإِنَاءُ مِنَ الْهِرِّ كَمَا يُغْسَلُ مِنَ الْكَلْبِ" قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: لَا يَثْبُتُ هَذَا مَرْفُوعًا وَالْمَحْفُوظُ مِنْ قَوْلِ أَبِي هُرَيْرَةَ وَاخْتُلِفَ عَنْهُ. وَذَكَرَ مَعْمَرٌ وَابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ طَاوُسَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ كَانَ يَجْعَلُ الْهِرَّ مِثْلَ الْكَلْبِ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ فِي الْإِنَاءِ يَلِغُ فِيهِ السِّنَّوْرُ قال: اغسله سبع مرات. قال الدَّارَقُطْنِيُّ. التَّاسِعَةُ- الْمَاءُ الْمُسْتَعْمَلُ طَاهِرٌ إِذَا كَانَتْ أَعْضَاءُ الْمُتَوَضِّئِ بِهِ طَاهِرَةً، إِلَّا أَنَّ مَالِكًا وَجَمَاعَةً مِنَ الْفُقَهَاءِ الْجِلَّةُ كَانُوا يَكْرَهُونَ الْوُضُوءَ بِهِ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا خَيْرَ فِيهِ، وَلَا أُحِبُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَتَوَضَّأَ بِهِ، فَإِنْ فَعَلَ وَصَلَّى لَمْ أَرَ عَلَيْهِ إِعَادَةَ الصَّلَاةِ وَيَتَوَضَّأُ لِمَا يَسْتَقْبِلُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُمَا: لَا يَجُوزُ اسْتِعْمَالُهُ فِي رَفْعِ الْحَدَثِ، وَمَنْ تَوَضَّأَ بِهِ أَعَادَ، لِأَنَّهُ لَيْسَ بِمَاءٍ مُطْلَقٍ، ويتمم وَاجِدُهُ لِأَنَّهُ لَيْسَ بِوَاجِدٍ مَاءً. وَقَالَ بِقَوْلِهِمْ فِي ذَلِكَ أَصْبَغُ بْنُ الْفَرَجِ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ. وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ الصُّنَابِحِيِّ خَرَّجَهُ مَالِكٌ وَحَدِيثِ عَمْرِو بْنِ عَنْبَسَةَ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآثَارِ. وَقَالُوا: الْمَاءُ إِذَا تُوُضِّئَ بِهِ خَرَجَتِ الْخَطَايَا مَعَهُ، فَوَجَبَ التَّنَزُّهُ عَنْهُ لِأَنَّهُ مَاءُ الذُّنُوبِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهَذَا عِنْدِي لَا وَجْهَ لَهُ، لِأَنَّ الذُّنُوبَ لَا تُنَجِّسُ الْمَاءَ لِأَنَّهَا لَا أَشْخَاصَ لَهَا وَلَا أَجْسَامَ تمازج الماء فتفسد، وَإِنَّمَا مَعْنَى قَوْلِهِ" خَرَجَتِ الْخَطَايَا مَعَ الْمَاءِ" إِعْلَامٌ مِنْهُ بِأَنَّ الْوُضُوءَ لِلصَّلَاةِ عَمَلٌ يُكَفِّرُ اللَّهُ بِهِ السَّيِّئَاتِ عَنْ عِبَادِهِ

delili sünnet olan kimse galip gelir; sünnete muhalif olan ise terk edilir. Muvaffakiyet Allah'tandır. Onların delillerinden biri de Kurre b. Hâlid'in Muhammed b. Sîrîn'den, onun Ebû Hüreyre'den, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadistir: “Kedi yaladığında kabın temizliği, onun bir veya iki defa yıkanmasıdır” -Kurre şüphe etmiştir-. Bu hadisi Kurre b. Hâlid'den başkası merfû olarak rivayet etmemiştir; Kurre ise güvenilir ve sağlam bir râvidir. Ben derim ki: Bu hadisi Dârekutnî tahriç etmiştir, metni şöyledir: “Köpek yaladığında kabın temizliği, ilki toprakla olmak üzere yedi defa yıkanmasıdır; kedi ise bir veya iki defadır” -Kurre şüphe etmiştir-. Ebû Bekir dedi ki: Ebû Âsım bunu böylece merfû olarak rivayet etti; başkası ise Kurre'den (köpeğin yalamasını) merfû, (kedinin yalamasını) ise mevkūf olarak rivayet etmiştir. Ebû Sâlih, Ebû Hüreyre'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Köpekten dolayı yıkandığı gibi kediden dolayı da kap yıkanır.” Dârekutnî dedi ki: Bu hadis merfû olarak sâbit değildir; mahfûz olan, Ebû Hüreyre'nin kendi sözü olmasıdır ve onda da ihtilaf edilmiştir. Ma‘mer ve İbn Cüreyc, İbn Tâvûs'tan, o da babasından kediyi köpek gibi tuttuğunu nakletmişlerdir. Mücâhid'den de kedinin yaladığı kap hakkında: “Onu yedi defa yıka” dediği rivayet edilmiştir. Bunu Dârekutnî söylemiştir. Dokuzuncusu: Kullanılmış su (mâ-i müsta‘mel), onunla abdest alan kimsenin uzuvları temiz olduğu takdirde temizdir; ancak Mâlik ve önde gelen bir grup fakih onunla abdest almayı mekruh görürlerdi. Mâlik şöyle demiştir: “Onda bir hayır yoktur ve hiçbir kimsenin onunla abdest almasını sevmem; şayet yapar da namaz kılarsa namazını iade etmesi gerekmez, fakat gelecek namazlar için yeniden abdest alır.” Ebû Hanîfe, Şâfiî ve onların mezhebine mensup olanlar ise şöyle demişlerdir: “Hadesi gidermede kullanılmış suyu kullanmak caiz değildir; onunla abdest alan kimse abdestini iade eder, çünkü o mutlak su değildir. Onu bulan kimse de su bulamamış sayıldığı için teyemmüm eder.” Asbağ b. el-Ferec de bu konuda onların görüşünü benimsemiştir ki bu aynı zamanda el-Evzâî'nin de sözüdür. Onlar Mâlik'in tahriç ettiği es-Sunâbihî hadisi ile Müslim'in tahriç ettiği Amr b. Abese hadisini ve diğer rivayetleri delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: “Su ile abdest alındığında günahlar da onunla birlikte çıkar; dolayısıyla o günahların suyu olduğu için ondan sakınmak vacip olur.” Ebû Ömer dedi ki: Bana göre bunun hiçbir tutar tarafı yoktur; çünkü günahlar suyu necis kılmaz, zira onların suya karışıp onu bozacak şahısları ve cisimleri yoktur. Peygamber'in: “Günahlar su ile birlikte çıkar” sözünün anlamı ise; namaz için abdest almanın, Allah'ın mümin kullarına

الْمُؤْمِنِينَ رَحْمَةً مِنْهُ بِهِمْ وَتَفَضُّلًا عَلَيْهِمْ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ وَدَاوُدُ مِثْلَ قَوْلِ مَالِكٍ، وَأَنَّ الْوُضُوءَ بِالْمَاءِ الْمُسْتَعْمَلِ جَائِزٌ، لِأَنَّهُ مَاءٌ طَاهِرٌ لا ينضاف إليه شي وَهُوَ مَاءٌ مُطْلَقٌ. وَاحْتَجُّوا بِإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ عَلَى طَهَارَتِهِ إِذَا لَمْ يَكُنْ فِي أَعْضَاءِ الْمُتَوَضِّئِ نَجَاسَةٌ. وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْمَرْوَزِيُّ مُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي أُمَامَةَ وعطاء بن أبى وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَمَكْحُولٍ وَالزُّهْرِيِّ أَنَّهُمْ قَالُوا فِيمَنْ نَسِيَ مَسْحَ رَأْسِهِ فَوَجَدَ فِي لِحْيَتِهِ بَلَلًا: إِنَّهُ يُجْزِئُهُ أَنْ يَمْسَحَ بِذَلِكَ الْبَلَلِ رَأْسَهُ، فَهَؤُلَاءِ كُلُّهُمْ أَجَازُوا الْوُضُوءَ بِالْمَاءِ الْمُسْتَعْمَلِ. رَوَى عَبْدُ السَّلَامِ بْنُ صَالِحٍ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُوَيْدٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ مَرْضِيٍّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَرَجَ عَلَيْهِمْ ذَاتَ يَوْمٍ وَقَدِ اغْتَسَلَ وَقَدْ بَقِيَتْ لُمْعَةٌ مِنْ جَسَدِهِ لَمْ يُصِبْهَا الْمَاءُ، فَقُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذِهِ لُمْعَةٌ لَمْ يُصِبْهَا الْمَاءُ، فَكَانَ لَهُ شَعْرٌ وَارِدٌ، فَقَالَ بِشَعْرِهِ هَكَذَا عَلَى الْمَكَانِ فَبَلَّهُ. أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَقَالَ: عَبْدُ السَّلَامِ بْنُ صَالِحٍ هَذَا بَصْرِيٌّ وَلَيْسَ بِقَوِيٍّ وَغَيْرُهُ مِنَ الثِّقَاتِ يَرْوِيهِ عَنْ إِسْحَاقَ عَنِ الْعَلَاءِ مُرْسَلًا، وَهُوَ الصَّوَابُ. قُلْتُ: الرَّاوِي الثِّقَةُ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ سُوَيْدٍ الْعَدَوِيِّ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ زِيَادٍ الْعَدَوِيِّ أن رسول الله ﷺ اغْتَسَلَ ... ، الْحَدِيثَ فِيمَا ذَكَرَهُ هُشَيْمٌ. قَالَ ابْنُ العربي:" مسألة الماء المستعمل إنما ت على أصل آخر، وهو أن لآلة إِذَا أُدِّيَ بِهَا فَرْضٌ هَلْ يُؤَدَّى بِهَا فَرْضٌ آخَرُ أَمْ لَا، فَمَنَعَ ذَلِكَ الْمُخَالِفُ قِيَاسًا عَلَى الرَّقَبَةِ إِذَا أُدِّيَ بِهَا فَرْضُ عِتْقٍ لَمْ يَصْلُحْ أَنْ يَتَكَرَّرَ فِي أَدَاءِ فَرْضٍ آخَرَ، وَهَذَا بَاطِلٌ مِنَ الْقَوْلِ، فَإِنَّ الْعِتْقَ إِذَا أَتَى عَلَى الرِّقِّ أَتْلَفَهُ فَلَا يَبْقَى مَحَلٌّ لِأَدَاءِ الْفَرْضِ بِعِتْقٍ آخَرَ. وَنَظِيرُهُ مِنَ الْمَاءِ مَا تَلِفَ عَلَى الْأَعْضَاءِ فَإِنَّهُ لَا يَصِحُّ أَنْ يُؤَدَّى بِهِ فَرْضٌ آخَرُ لِتَلَفِ عَيْنِهِ حِسًّا كَمَا تَلِفَ الرِّقُّ فِي الرقبة بالعتق حكما، وهذا نفيس فتأملوه".

[...müminlere] bir rahmet ve onlara bir lütuf olmak üzere [meşru kılmıştır]. Ebû Sevr ve Dâvûd da Mâlik'in görüşüne benzer şekilde kullanılmış su (mâ-i müsta'mel) ile abdest almanın caiz olduğunu söylemişlerdir; çünkü o, içine başka bir şey karışmamış temiz bir sudur ve mutlak sudur. Abdest alan kimsenin uzuvlarında bir necaset bulunmadığı takdirde o suyun temiz olduğu hususundaki ümmetin icmâını delil getirmişlerdir. Ebû Abdillâh el-Mervezî Muhammed b. Nasr da bu görüşü benimsemiştir. Ali b. Ebî Tâlib, İbn Ömer, Ebû Ümâme, Atâ b. Ebî [Rebâh], Hasan-ı Basrî, en-Nehaî, Mekhûl ve ez-Zührî'den nakledildiğine göre onlar, başını meshetmeyi unutup da sakalında ıslaklık bulan kimse hakkında: “O ıslaklıkla başını meshetmesi yeterlidir” demişlerdir. İşte bunların hepsi kullanılmış su ile abdest almayı caiz görmüşlerdir. Abdüsselâm b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bize İshâk b. Süveyd, Alâ b. Ziyâd'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından güvenilir/razı olunan bir zattan rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün gusletmiş ve vücudunda su değmemiş bir yer (lüm'a) kalmış halde onların yanına çıktı. Biz: “Ey Allah'ın Resûlü, şurası su değmemiş bir yerdir” dedik. Kendisinin dökümlü ve uzun saçları vardı; saçıyla o yere doğru şöyle yaptı ve orayı ıslattı. Bunu Dârekutnî tahric etmiş ve şöyle demiştir: “Bu Abdüsselâm b. Sâlih Basralıdır ve [hadiste] kavi değildir. Güvenilir diğer râviler ise bunu İshâk'tan, o da Alâ'dan mürsel olarak rivayet etmektedirler; doğru olan da budur.” Ben (Kurtubî) derim ki: İshâk b. Süveyd el-Adevî'den, o da Alâ b. Ziyâd el-Adevî'den “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gusletti...” hadisini rivayet eden sika râvi, Hüşeym'in zikrettiği kimsedir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Kullanılmış su meselesi aslında başka bir kurala dayanmaktadır; o da bir vasıta (âlet) ile bir farz eda edildiğinde, onunla başka bir farzın eda edilip edilemeyeceğidir. Muhalif olanlar, bir farz olan âzat etmede kullanılan bir kölenin başka bir farzın edasında mükerrer olarak kullanılmasının caiz olmamasına kıyasla bunu caiz görmemişlerdir. Bu ise bâtıl bir sözdür. Çünkü âzat etme işlemi köleliği ortadan kaldırır (itlaf eder); dolayısıyla başka bir âzat ile farzın eda edileceği bir mahal kalmaz. Suyun buna denk gelen kısmı ise uzuvlar üzerinde zayi olup dökülen (telef olan) kısmıdır; kölenin kölelik vasfının âzat edilmekle hükmen ortadan kalkması gibi, suyun zatı da hissen yok olduğundan (telef olduğundan), onunla başka bir farzın eda edilmesi sahih olmaz. Bu nefis bir açıklamadır, üzerinde iyice düşününüz.”

الْعَاشِرَةُ- لَمْ يُفَرِّقْ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ بَيْنَ الْمَاءِ تقع فيه النجاسة وبين النجاسة يرد عليه الْمَاءُ، رَاكِدًا كَانَ الْمَاءُ أَوْ غَيْرَ رَاكِدٍ، لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ:" الماء لا ينجسه شي إِلَّا مَا غَلَبَ عَلَيْهِ فَغَيَّرَ طَعْمَهُ أَوْ لَوْنَهُ أَوْ رِيحَهُ". وَفَرَّقَتِ الشَّافِعِيَّةُ فَقَالُوا: إِذَا وَرَدَتِ النَّجَاسَةُ: عَلَى الْمَاءِ تَنَجَّسَ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَقَالَ: مِنْ أُصُولِ الشَّرِيعَةِ فِي أَحْكَامِ المياه أَنَّ وُرُودَ النَّجَاسَةِ عَلَى الْمَاءِ لَيْسَ كَوُرُودِ الْمَاءِ عَلَى النَّجَاسَةِ، لِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ:" إِذَا اسْتَيْقَظَ أَحَدُكُمْ مِنْ نَوْمِهِ فَلَا يَغْمِسْ يَدَهُ فِي الْإِنَاءِ حَتَّى يَغْسِلَهَا ثَلَاثًا فَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَا يَدْرِي أَيْنَ بَاتَتْ يَدُهُ". فَمَنَعَ مِنْ وُرُودِ الْيَدِ عَلَى الْمَاءِ، وَأَمَرَ بِإِيرَادِ الْمَاءِ عَلَيْهَا، وَهَذَا أَصْلٌ بَدِيعٌ فِي الْبَابِ، وَلَوْلَا وُرُودُهُ عَلَى النَّجَاسَةِ- قَلِيلًا كَانَ أَوْ كَثِيرًا- لَمَا طَهُرَتْ. وَقَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ فِي بَوْلِ الْأَعْرَابِيِّ فِي الْمَسْجِدِ:" صُبُّوا عَلَيْهِ ذَنُوبًا مِنْ مَاءٍ". قَالَ شَيْخُنَا أَبُو الْعَبَّاسِ: وَاسْتَدَلُّوا أَيْضًا بِحَدِيثِ الْقُلَّتَيْنِ، فَقَالُوا: إِذَا كَانَ الْمَاءُ دُونَ الْقُلَّتَيْنِ فَحَلَّتْهُ نَجَاسَةٌ تَنَجَّسَ وَإِنْ لَمْ تُغَيِّرْهُ، وَإِنْ وَرَدَ ذَلِكَ الْقَدْرُ فأقبل عَلَى النَّجَاسَةِ فَأَذْهَبَ عَيْنَهَا بَقِيَ الْمَاءُ عَلَى طَهَارَتِهِ وَأَزَالَ النَّجَاسَةَ وَهَذِهِ مُنَاقَضَةٌ، إِذِ الْمُخَالَطَةُ قَدْ حَصَلَتْ فِي الصُّورَتَيْنِ، وَتَفْرِيقُهُمْ بِوُرُودِ الْمَاءِ عَلَى النَّجَاسَةِ وَوُرُودِهَا عَلَيْهِ فَرْقٌ صُورِيٌّ لَيْسَ فيه من الفقه شي، فَلَيْسَ الْبَابُ بَابَ التَّعَبُّدَاتِ بَلْ مِنْ بَابِ عَقْلِيَّةِ الْمَعَانِي، فَإِنَّهُ مِنْ بَابِ إِزَالَةِ النَّجَاسَةِ وَأَحْكَامِهَا. ثُمَّ هَذَا كُلُّهُ مِنْهُمْ يَرُدُّهُ قَوْلُهُ ﵊:" الْمَاءُ طَهُورٌ لَا يُنَجِّسُهُ شي إِلَّا مَا غَيَّرَ لَوْنَهُ أَوْ طَعْمَهُ أَوْ رِيحَهُ". قُلْتُ: هَذَا الْحَدِيثُ أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ رِشْدِينَ بْنِ سَعْدٍ أَبِي الْحَجَّاجِ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ عَنْ رَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أبى أمامة البالهى وَعَنْ ثَوْبَانَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَلَيْسَ فِيهِ ذِكْرُ اللَّوْنِ. وَقَالَ: لَمْ يَرْفَعْهُ غَيْرُ رِشْدِينَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ وَلَيْسَ بِالْقَوِيِّ، وَأَحْسَنُ مِنْهُ فِي الِاسْتِدْلَالِ مَا رَوَاهُ أَبُو أُسَامَةَ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ كَثِيرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قيل: يا رسول الله،

Onuncu [Mesele]- Mâlik ve arkadaşları (Mâlikî fakihleri), ister durgun su olsun ister durgun olmayan su olsun, suyun içine necasat düşmesi ile necasatın üzerine su dökülmesi arasında bir ayrım yapmamışlardır. Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «الماء لا ينجسه شي إِلَّا مَا غَلَبَ عَلَيْهِ فَغَيَّرَ طَعْمَهُ أَوْ لَوْنَهُ أَوْ رِيحَهُ» «Tadını, rengini yahut kokusunu değiştirerek ona galip gelen şeyler müstesna, suyu hiçbir şey necis kılmaz» buyurmuştur. Şâfiîler ise ayrım yapmış ve: “Necasat suya dahil olduğunda su necis olur” demişlerdir. İbnü'l-Arabî de bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: “Sularla ilgili hükümlerde şeriatın esaslarından biri de necasatın suya dahil olması ile suyun necasat üzerine gelmesinin bir olmamasıdır. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «إِذَا اسْتَيْقَظَ أَحَدُكُمْ مِنْ نَوْمِهِ فَلَا يَغْمِسْ يَدَهُ فِي الْإِنَاءِ حَتَّى يَغْسِلَهَا ثَلَاثًا فَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَا يَدْرِي أَيْنَ بَاتَتْ يَدُهُ» «Biriniz uykusundan uyandığında, elini üç defa yıkamadıkça kaba daldırmasın. Çünkü hiçbiriniz elinin nerede gecelediğini bilmez» buyurmuştur. Böylece elin suya girmesini yasaklamış, suyun elin üzerine dökülmesini emretmiştir. Bu, bu konuda harika bir asıldır. Eğer su -ister az ister çok olsun- necasatın üzerine dökülmemiş olsaydı, o [mahal] temizlenemezdi. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den, mescide idrarını yapan bedevî hakkında: «صُبُّوا عَلَيْهِ ذَنُوبًا مِنْ مَاءٍ» «Onun üzerine bir kova dolusu su dökün» buyurduğu sabit olmuştur.” Şeyhimiz Ebü'l-Abbâs [el-Kurtubî] şöyle demiştir: “Onlar ayrıca iki kulle hadisiyle de delil getirip şöyle dediler: ‘Su iki kulleden az olduğunda ve içine necasat düştüğünde, onu değiştirmese bile necis olur. Fakat bu miktar su necasatın üzerine dökülüp onun maddesini giderirse, su temizliği üzere kalır ve necasatı da gidermiş olur.’ Bu ise bir çelişkidir; çünkü karışma (muhâlata) her iki surette de gerçekleşmiştir. Onların, suyun necasat üzerine gelmesi ile necasatın su üzerine gelmesi arasındaki bu ayrımı, içinde fıkıhtan hiçbir şey bulunmayan şeklî bir ayrımdır. Çünkü bu bahis taabbüdî meseleler kabilinden değil, manaların akılla kavrandığı konulardandır; zira bu, necasatın giderilmesi ve hükümleri babındandır. Sonra onların bu [iddialarının] tamamını [Resûlullah] aleyhisselâm'ın şu buyruğu reddeder: «الْمَاءُ طَهُورٌ لَا يُنَجِّسُهُ شي إِلَّا مَا غَيَّرَ لَوْنَهُ أَوْ طَعْمَهُ أَوْ رِيحَهُ» «Su temizleyicidir (tahûrdur); rengini, tadını yahut kokusunu değiştiren şeyler müstesna, onu hiçbir şey necis kılmaz».” Ben (Kurtubî) derim ki: Bu hadisi Dârekutnî; Rişdîn b. Sa‘d Ebü'l-Haccâc'dan, o Muâviye b. Sâlih'ten, o Râşid b. Sa‘d'dan, o Ebû Ümâme el-Bâhilî'den ve Sevbân'dan, onlar da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir; bu rivayette ‘renk’ lafzı zikredilmemiştir. Dârekutnî şöyle demiştir: “Bunu Muâviye b. Sâlih'ten Rişdîn b. Sa‘d dışında merfû olarak rivayet eden olmamıştır, o da kuvvetli [bir râvi] değildir.” İstidlal bakımından bundan daha güzeli ise Ebû Üsâme'nin Velîd b. Kesîr'den, onun Muhammed b. Ka‘b'dan, onun Ubeydullah b. Abdillâh b. Râfi‘ b. Hadîc'den, onun da Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiği şu hadistir: [Ebû Saîd] şöyle demiştir: Denildi ki: “Ey Allah'ın Resûlü!...

أَنَتَوَضَّأُ مِنْ بِئْرِ بُضَاعَةَ؟ وَهِيَ بِئْرٌ تُلْقَى فِيهَا الْحِيَضُ وَلُحُومُ الْكِلَابِ وَالنَّتْنُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّ الْمَاءَ طهور لا ينجسه شي" أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ كُلُّهُمْ بِهَذَا الْإِسْنَادِ. وَقَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ، وَقَدْ جَوَّدَ أَبُو أُسَامَةَ. هَذَا الْحَدِيثَ وَلَمْ يَرْوِ أَحَدٌ حَدِيثَ أَبِي سَعِيدٍ فِي بِئْرِ بُضَاعَةَ أَحْسَنَ مِمَّا رَوَى أَبُو أُسَامَةَ. فَهَذَا الحديث نص فِي وُرُودِ النَّجَاسَةِ عَلَى الْمَاءِ، وَقَدْ حَكَمَ ﷺ بِطَهَارَتِهِ وَطَهُورِهِ. قَالَ أَبُو دَاوُدَ: سَمِعْتُ قُتَيْبَةَ بْنَ سَعِيدٍ قَالَ: سَأَلْتُ قَيِّمَ بِئْرِ بُضَاعَةَ عَنْ عُمْقِهَا، قُلْتُ: أَكْثَرُ مَا يَكُونُ الْمَاءُ فِيهَا؟ قَالَ: إِلَى الْعَانَةِ. قُلْتُ: فَإِذَا نَقَصَ؟ قَالَ: دُونَ الْعَوْرَةِ. قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَقَدَّرْتُ بِئْرَ بُضَاعَةَ بِرِدَائِي مَدَدْتُهُ عَلَيْهَا ثُمَّ ذَرَعْتُهُ فَإِذَا عَرْضُهَا سِتَّةُ أَذْرُعٍ، وَسَأَلْتُ الَّذِي فَتَحَ لِي بَابَ الْبُسْتَانِ فَأَدْخَلَنِي إِلَيْهِ: هَلْ غُيِّرَ بِنَاؤُهَا عَمَّا كَانَتْ عَلَيْهِ؟ فَقَالَ لَا. وَرَأَيْتُ فِيهَا مَاءً مُتَغَيِّرَ اللَّوْنِ. فَكَانَ هَذَا دَلِيلًا لَنَا عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، غَيْرَ أَنَّ ابْنَ الْعَرَبِيِّ قَالَ: إِنَّهَا فِي وَسَطِ السَّبْخَةِ، فَمَاؤُهَا يَكُونُ مُتَغَيِّرًا مِنْ قَرَارِهَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- الْمَاءُ الطَّاهِرُ الْمُطَهِّرُ الَّذِي يَجُوزُ بِهِ الْوُضُوءُ وَغَسْلُ النَّجَاسَاتِ هُوَ الْمَاءُ الْقَرَاحُ الصَّافِي مِنْ مَاءِ السَّمَاءِ وَالْأَنْهَارِ وَالْبِحَارِ وَالْعُيُونِ وَالْآبَارِ، وَمَا عَرَفَهُ النَّاسُ ماء مطلقا غير مضاف إلى شي خَالَطَهُ كَمَا خَلَقَهُ اللَّهُ ﷿ صَافِيًا وَلَا يَضُرُّهُ لَوْنُ أَرْضِهِ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ. وَخَالَفَ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ. أَبُو حَنِيفَةَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ فَأَمَّا أَبُو حَنِيفَةَ فَأَجَازَ الْوُضُوءَ بِالنَّبِيذِ فِي السَّفَرِ، وَجَوَّزَ إِزَالَةَ النَّجَاسَةِ بِكُلِّ مَائِعٍ طَاهِرٍ. فأما بِالدُّهْنِ وَالْمَرَقِ فَعَنْهُ رِوَايَةٌ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِزَالَتُهَا بِهِ. إِلَّا أَنَّ أَصْحَابَهُ يَقُولُونَ: إِذَا زالت النجاسة به جاز. وكذلك عند النَّارُ وَالشَّمْسُ، حَتَّى إِنَّ جِلْدَ الْمَيْتَةِ إِذَا جَفَّ فِي الشَّمْسِ طَهُرَ مِنْ غَيْرِ دِبَاغٍ. وَكَذَلِكَ النَّجَاسَةُ عَلَى الْأَرْضِ إِذَا جَفَّتْ بِالشَّمْسِ فَإِنَّهُ يَطْهُرُ ذَلِكَ الْمَوْضِعُ، بِحَيْثُ تَجُوزُ الصَّلَاةُ عَلَيْهِ، وَلَكِنْ لَا يَجُوزُ التَّيَمُّمُ بِذَلِكَ التُّرَابِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: لَمَّا وَصَفَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْمَاءَ بِأَنَّهُ طَهُورٌ وَامْتَنَّ بِإِنْزَالِهِ مِنَ السَّمَاءِ لِيُطَهِّرَنَا بِهِ دَلَّ عَلَى اخْتِصَاصِهِ بِذَلِكَ، وَكَذَلِكَ قال عليه الصلاة

[Onlar dediler ki: Ey Allah'ın Resûlü!] “Biz Budâa kuyusundan abdest alalım mı? Oysa o, içerisine hayız bezlerinin, köpek etlerinin ve pis kokulu şeylerin atıldığı bir kuyudur.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz su temizleyicidir (tahûrdur), onu hiçbir şey necis kılmaz.» Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Dârekutnî hepsi bu isnad ile rivayet etmişlerdir. Ebû Îsâ [et-Tirmizî] şöyle demiştir: “Bu hadis hasendir. Ebû Üsâme bu hadisin rivayetini çok sağlam yapmıştır. Ebû Saîd'in Budâa kuyusu hakkındaki hadisini hiç kimse Ebû Üsâme'nin rivayet ettiğinden daha güzel rivayet etmemiştir.” Bu hadis, necasatin suya düşmesi/gelmesi hususunda açık bir nassdır ve [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem onun temiz ve temizleyici olduğuna hükmetmiştir. Ebû Dâvûd şöyle demiştir: Kuteybe b. Saîd'in şöyle dediğini işittim: Budâa kuyusunun bakıcısına derinliğini sordum ve: “İçindeki su en çok ne kadar olur?” dedim. O da: “Kasık hizasına kadar” dedi. Ben: “Eksildiği zaman?” deyince, “Avret yerinin altına kadar” dedi. Ebû Dâvûd dedi ki: Budâa kuyusunu üzerimdeki ridâ ile ölçtüm; ridâmı üzerine serip sonra arşınladım, genişliği altı arşın çıktı. Bahçenin kapısını bana açıp beni içeri alan kimseye: “Bunun yapısı eski hâlinden farklılaştırıldı mı?” diye sordum, “Hayır” dedi. İçinde de rengi değişmiş bir su gördüm. Bu, zikrettiğimiz hususa bizim için bir delil olmuştur. Ancak İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “O kuyu çorak arazinin (sebha) ortasındadır, dolayısıyla suyu tabanındaki topraktan dolayı değişmektedir.” Doğrusunu en iyi Allah bilir. On birincisi: Kendisiyle abdest almanın ve necasatleri yıkamanın caiz olduğu temiz ve temizleyici (tâhir ve mutahhir) su; yağmur suyundan, nehirlerden, denizlerden, pınarlardan ve kuyulardan gelen saf ve katkısız sudur ve insanların, Allah Azze ve Celle'nin tertemiz yarattığı şekliyle kendisine karışan bir şeye nispet edilmeyen mutlak su olarak bildiği şeydir. Açıkladığımız üzere, yatağının (zemininin) rengi ona zarar vermez. Bu genel kuralda Ebû Hanîfe, Abdullah b. Amr ve Abdullah b. Ömer muhalefet etmiştir. Ebû Hanîfe'ye gelince; o, yolculukta nebiz ile abdest almayı caiz görmüş ve necasatin temiz olan her türlü sıvı ile giderilmesini caiz kabul etmiştir. Yağ ve çorba ile gidermeye gelince, kendisinden bununla giderilmesinin caiz olmadığına dair bir rivayet vardır. Ancak mezhep arkadaşları [Hanefî âlimleri]: “Necasat onunla giderildiği takdirde caiz olur” derler. Ateş ve güneş de onun [Ebû Hanîfe'nin] katında böyledir; öyle ki leşin derisi güneşte kuruduğu zaman tabaklanmaksızın temizlenmiş olur. Aynı şekilde yerdeki necasat de güneş ile kuruduğunda o yer temizlenmiş olur, öyle ki üzerinde namaz kılınması caizdir; ancak o toprakla teyemmüm caiz değildir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Yüce Allah suyu temizleyici (tahûr) olarak nitelendirip bizi onunla temizlemek için gökten indirdiğini bir lütuf olarak zikredince, bu temizleme işinin suya tahsis edildiğine delalet etmiştir. Nitekim Aleyhissalâtü

وَالسَّلَامُ لِأَسْمَاءَ بِنْتِ الصِّدِّيقِ حِينَ سَأَلَتْهُ عَنْ دَمِ الْحَيْضِ يُصِيبُ الثَّوْبَ:" حُتِّيهِ ثُمَّ اقْرُصِيهِ ثُمَّ اغْسِلِيهِ بِالْمَاءِ". فَلِذَلِكَ لَمْ يَلْحَقْ غَيْرُ الْمَاءِ بِالْمَاءِ لِمَا فِي ذَلِكَ مِنْ إِبْطَالِ الِامْتِنَانِ، وَلَيْسَتِ النَّجَاسَةُ مَعْنًى مَحْسُوسًا حَتَّى يُقَالَ كُلُّ مَا أَزَالَهَا فَقَدْ قَامَ بِهِ الْغَرَضُ، وَإِنَّمَا النَّجَاسَةُ حُكْمٌ شَرْعِيٌّ عَيَّنَ لَهُ صَاحِبُ الشَّرْعِ الْمَاءَ فَلَا يَلْحَقُ بِهِ غَيْرُهُ، إِذْ لَيْسَ فِي مَعْنَاهُ، وَلِأَنَّهُ لَوْ لَحِقَ بِهِ لا سقطه، وَالْفَرْعُ إِذَا عَادَ إِلْحَاقُهُ بِالْأَصْلِ فِي إِسْقَاطِهِ سَقَطَ فِي نَفْسِهِ. وَقَدْ كَانَ تَاجُ السُّنَّةِ ذو العز ابن الْمُرْتَضَى الدَّبُوسِيُّ يُسَمِّيهِ فَرْخُ زِنًى. قُلْتُ: وَأَمَّا مَا اسْتُدِلَّ بِهِ عَلَى اسْتِعْمَالِ النَّبِيذِ فَأَحَادِيثُ واهية، ضعاف لا يقوم شي مِنْهَا عَلَى سَاقٍ، ذَكَرَهَا الدَّارَقُطْنِيُّ وَضَعَّفَهَا وَنَصَّ عَلَيْهَا. وَكَذَلِكَ ضُعِّفَ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا" النَّبِيذُ وَضُوءٌ لِمَنْ لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ". فِي طَرِيقِهِ ابْنُ مُحْرِزٍ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ. وَكَذَلِكَ مَا رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ: لَا بَأْسَ بِالْوُضُوءِ بِالنَّبِيذِ. الْحَجَّاجُ وَأَبُو لَيْلَى ضَعِيفَانِ. وَضُعِّفَ حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَقَالَ: تَفَرَّدَ بِهِ ابْنُ لَهِيعَةَ وَهُوَ ضَعِيفُ الْحَدِيثِ. وَذُكِرَ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ قَيْسٍ قَالَ: قُلْتُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ: أَشَهِدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَحَدٌ مِنْكُمْ لَيْلَةَ أَتَاهُ دَاعِي الْجِنِّ؟ فَقَالَ لَا. قُلْتُ: هَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ لَا يُخْتَلَفُ فِي عَدَالَةِ رُوَاتِهِ. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ حَدِيثَ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: سَأَلَنِي النَّبِيُّ ﷺ:" مَا فِي إداوتك " فقلت: نبيذ. فقال:" تمرة طَيِّبَةٌ وَمَاءٌ طَهُورٌ" قَالَ: فَتَوَضَّأَ مِنْهُ. قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي زَيْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَبُو زَيْدٍ رَجُلٌ مَجْهُولٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ لَا نَعْرِفُ لَهُ رِوَايَةً. غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ، وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْوُضُوءَ بِالنَّبِيذِ، مِنْهُمْ سُفْيَانُ وَغَيْرُهُ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا يُتَوَضَّأُ بِالنَّبِيذِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ، وَقَالَ إِسْحَاقُ: إِنِ ابْتُلِيَ رَجُلٌ بِهَذَا فَتَوَضَّأَ بِالنَّبِيذِ وَتَيَمَّمَ أَحَبُّ إِلَيَّ. قَالَ أَبُو عِيسَى: وَقَوْلُ مَنْ يَقُولُ لَا يُتَوَضَّأُ بِالنَّبِيذِ أَقْرَبُ إِلَى الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَأَشْبَهُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً"

...ve [Aleyhis]selâm'ın, elbiseye bulaşan hayız kanını kendisine sorduğunda Esmâ bint es-Sıddîk'a: «حُتِّيهِ ثُمَّ اقْرُصِيهِ ثُمَّ اغْسِلِيهِ بِالْمَاءِ» «Onu kazı, sonra parmak uçlarınla ovala, sonra da su ile yıka!» [buyurmasıdır]. İşte bundan dolayı, bunda nimeti iptal etme durumu bulunduğu için suyun dışındaki maddeler suya kıyas edilmemiştir. Necaset somut/hissedilir bir mana değildir ki 'onu gideren her şeyle gaye gerçekleşmiştir' densin. Bilakis necaset, Şâri'in (hüküm koyucunun) kendisi için suyu belirlediği şer'î bir hükümdür. Dolayısıyla suyun manasında olmadığı için başka bir şey ona dahil edilemez. Çünkü eğer ona dahil edilirse onu (aslı) düşürür/hükümsüz kılar; fer'in (kıyas edilenin) asla dahil edilmesi aslın düşmesine yol açarsa, [o fer'] bizzat kendisi düşer. Tâcü's-Sünne Zü'l-İzz İbnü'l-Murtazâ ed-Debûsî bunu 'zinâ yavrusu' diye isimlendirirdi. Derim ki: Nebiz kullanmaya dair getirilen delillere gelince, bunlar çürük, zayıf, hiçbiri ayakta duramayan hadislerdir. Dârekutnî bunları zikretmiş, zayıf olduklarını belirtmiş ve haklarında açıkça hüküm vermiştir. Aynı şekilde İbn Abbâs'tan mevkuf olarak rivayet edilen: «النَّبِيذُ وَضُوءٌ لِمَنْ لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ» «Nebiz, su bulamayan kimse için abdest suyudur» sözü de zayıf sayılmıştır; çünkü senedindeki İbn Muhriz metrûkü'l-hadîstir. Yine Ali'den rivayet edilen: 'Nebiz ile abdest almakta bir beis yoktur' sözü de böyledir; [senedindeki] Haccâc ile Ebû Leylâ zayıftırlar. İbn Mes'ûd hadisi de zayıf kabul edilmiş ve: 'Bunu rivayette İbn Lehîa tek kalmıştır, o da hadisi zayıf biridir' denilmiştir. Alkame b. Kays'tan şöyle dediği nakledilmiştir: Abdullah b. Mes'ûd'a: 'Cin davetçisinin geldiği gece sizden kimse Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında hazır bulundu mu?' dedim. O da: 'Hayır' dedi. Derim ki: Bu, râvilerinin adaleti konusunda ihtilaf bulunmayan sahih bir seneddir. Tirmizî, İbn Mes'ûd'un şöyle dediği hadisi tahriç etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bana: «مَا فِي إداوتك» «Mataranda ne var?» diye sordu. Ben de: 'Nebiz var' dedim. Bunun üzerine: «تَمْرَةٌ طَيِّبَةٌ وَمَاءٌ طَهُورٌ» «Temiz/güzel bir hurma ve tertemiz bir su!» buyurdu ve ondan abdest aldı. Ebû Îsâ dedi ki: Bu hadis sadece Ebû Zeyd'den, o Abdullah'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şeklinde rivayet edilmiştir. Ebû Zeyd ise hadis ehli nezdinde meçhul bir kimsedir; bu hadis dışında onun hiçbir rivayetini bilmiyoruz. İlim ehlinden bazısı nebiz ile abdest alınabileceği görüşündedir; Süfyân ve başkaları bunlardandır. İlim ehlinden diğer bazısı ise: 'Nebiz ile abdest alınmaz' demiştir; bu da Şâfiî, Ahmed ve İshâk'ın görüşüdür. İshâk: 'Bir kimse bu durumla karşı karşıya kalırsa hem nebiz ile abdest alması hem de teyemmüm etmesi bana daha sevimlidir' demiştir. Ebû Îsâ [şöyle] dedi: 'Nebiz ile abdest alınmaz' diyenlerin görüşü Kitap ve Sünnet'e daha yakın ve daha uygundur. Çünkü Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً } “...su da bulamazsanız, temiz bir toprakla teyemmüm edin...”

وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ مُطَوَّلَةٌ فِي كُتُبِ الْخِلَافِ، وَعُمْدَتُهُمُ التَّمَسُّكُ بِلَفْظِ الْمَاءِ حَسْبَمَا تَقَدَّمَ فِي" الْمَائِدَةِ" بَيَانُهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- لَمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً" وَقَالَ:" لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ" تَوَقَّفَ جَمَاعَةٌ فِي مَاءِ الْبَحْرِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ بِمُنَزَّلٍ مِنَ السَّمَاءِ، حَتَّى رَوَوْا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَمْرٍو مَعًا أَنَّهُ لَا يُتَوَضَّأُ بِهِ، لِأَنَّهُ نَارٌ وَلِأَنَّهُ طَبَقُ جَهَنَّمَ. وَلَكِنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَيَّنَ حُكْمَهُ حِينَ قَالَ لِمَنْ سَأَلَهُ:" هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ" أَخْرَجَهُ مَالِكٌ. وَقَالَ فِيهِ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ، مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَابْنُ عَبَّاسٍ، لَمْ يَرَوْا بَأْسًا بِمَاءِ الْبَحْرِ، وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ الْوُضُوءَ بِمَاءِ الْبَحْرِ، مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو، وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو: هُوَ نَارٌ. قَالَ أَبُو عُمَرَ، وَقَدْ سُئِلَ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ حَدِيثِ مَالِكٍ هَذَا عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ فَقَالَ: هُوَ عِنْدِي حَدِيثٌ صَحِيحٌ. قَالَ أَبُو عِيسَى فَقُلْتُ لِلْبُخَارِيِّ: هُشَيْمٌ يَقُولُ فِيهِ ابْنُ أَبِي بَرْزَةَ. فَقَالَ: وَهِمَ فِيهِ، إِنَّمَا هُوَ الْمُغِيرَةُ بْنُ أَبِي بُرْدَةَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَا أَدْرِي مَا هَذَا مِنَ الْبُخَارِيِّ ﵀، وَلَوْ كَانَ صَحِيحًا لَأَخْرَجَهُ فِي مُصَنَّفِهِ الصَّحِيحِ عِنْدَهُ، وَلَمْ يَفْعَلْ لِأَنَّهُ لَا يُعَوِّلُ فِي الصَّحِيحِ إِلَّا عَلَى الْإِسْنَادِ. وَهَذَا الْحَدِيثُ لَا يَحْتَجُّ أَهْلُ الْحَدِيثِ بِمِثْلِ إِسْنَادِهِ، وَهُوَ عِنْدِي صَحِيحٌ لِأَنَّ الْعُلَمَاءَ تَلَقَّوْهُ بِالْقَبُولِ لَهُ وَالْعَمَلِ بِهِ، وَلَا يُخَالِفُ فِي جُمْلَتِهِ أَحَدٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ، وَإِنَّمَا الْخِلَافُ بَيْنَهُمْ فِي بَعْضِ مَعَانِيهِ. وَقَدْ أَجْمَعَ جُمْهُورٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَجَمَاعَةُ أَئِمَّةِ الْفَتْوَى بِالْأَمْصَارِ مِنَ الْفُقَهَاءِ: أَنَّ الْبَحْرَ طَهُورٌ مَاؤُهُ، وَأَنَّ الْوُضُوءَ بِهِ جَائِزٌ، إِلَّا مَا رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَعَبْدِ الله بن عمرو بن العاصي أَنَّهُمَا كَرِهَا الْوُضُوءَ بِمَاءِ الْبَحْرِ، وَلَمْ يُتَابِعْهُمَا أَحَدٌ مِنْ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ عَلَى ذَلِكَ وَلَا عَرَّجَ عَلَيْهِ، وَلَا الْتَفَتَ إِلَيْهِ لِحَدِيثِ هَذَا الْبَابِ. وَهَذَا يَدُلُّكَ عَلَى اشْتِهَارِ الْحَدِيثِ عِنْدَهُمْ، وَعَمَلِهِمْ بِهِ وَقَبُولِهِمْ لَهُ، وَهُوَ أَوْلَى عِنْدَهُمْ مِنَ الْإِسْنَادِ الظَّاهِرِ الصِّحَّةِ لِمَعْنًى تَرُدُّهُ الْأُصُولُ. وبالله التوفيق.

Bu mesele hilaf kitaplarında uzayıp gitmiştir. Onların dayanağı, Mâide [suresinde] açıklandığı üzere "su" lafzına sarılmaktır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. On İkinci [Mesele]- Yüce Allah: { وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً } “Gökten tertemiz bir su indirdik” ve { لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ } “Onunla sizi tertemiz kılmak için...” buyurunca, bir grup gökten indirilmiş olmadığı gerekçesiyle deniz suyu hususunda çekimser kalmış; hatta Abdullah b. Ömer ve İbn Amr'dan birlikte onun ateş olduğu ve cehennemin bir tabakası olduğu gerekçesiyle onunla abdest alınmayacağını rivayet etmişlerdir. Fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine soran kimseye: « هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ » «Onun suyu temizleyici (tahûr), ölüsü helaldir» buyurarak hükmünü açıklamıştır. Bunu Mâlik rivayet etmiştir. Ebû Îsâ onun hakkında: “Bu hasen sahih bir hadistir” demiştir. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından fakihlerin çoğunun görüşüdür. Aralarında Ebû Bekir, Ömer ve İbn Abbâs da vardır; onlar deniz suyunda bir sakınca görmemişlerdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazıları ise deniz suyuyla abdest almayı mekruh görmüşlerdir; bunlardan biri İbn Ömer, diğeri Abdullah b. Amr'dır. Abdullah b. Amr: “O ateştir” demiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] dedi ki: Ebû Îsâ et-Tirmizî'ye, Mâlik'in Safvân b. Süleym'den yaptığı bu rivayet sorulduğunda: “O bence sahih bir hadistir” dedi. Ebû Îsâ dedi ki: Buhârî'ye: “Hüşeym bu rivayette 'İbn Ebî Berze' demektedir” dedim. Buhârî: “Hata etmiştir; o ancak Mugīre b. Ebî Bürde'dir” dedi. Ebû Ömer dedi ki: Buhârî'nin -Allah ona rahmet etsin- bu tavrına anlam veremiyorum; şayet sahih olsaydı onu kendi Sahîh adlı eserinde tahriç ederdi. Fakat bunu yapmamıştır; çünkü o Sahîh'inde ancak isnada dayanır. Hadis ehli ise bunun gibi bir isnatla ihticac etmez. Bana göre ise bu hadis sahihtir; zira âlimler onu kabulle karşılamış ve onunla amel etmişlerdir. Fakihlerden hiçbiri hadisin bütününe muhalefet etmemiştir; aralarındaki ihtilaf ancak bazı manalarındadır. Âlimlerin cumhuru ve beldelerin fetva imamı olan fakihler topluluğu: Denizin suyunun temizleyici (tahûr) olduğu ve onunla abdest almanın caiz olduğu hususunda icma etmişlerdir. Ancak Abdullah b. Ömer b. el-Hattâb ve Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan deniz suyuyla abdest almayı mekruh gördükleri rivayet edilmiş olup beldelerin fakihlerinden hiçbiri bu hususta onlara uymamış, bu görüşe itibar etmemiş ve bu baptaki hadis sebebiyle ona dönüp bakmamıştır. Bu da hadisin onlar katındaki şöhretini, onunla amel ettiklerini ve onu kabul ettiklerini gösterir. Onlara göre bu [kabul], esasların (usulün) reddettiği bir mana taşıyan ve zahiren sahih görünen isnaddan daha evladır. Tevfik Allah'tandır.

قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَصَفْوَانُ بْنُ سُلَيْمٍ مَوْلَى حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ الزُّهْرِيِّ، مِنْ عُبَّادِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَتْقَاهُمْ لِلَّهِ، نَاسِكًا، كَثِيرَ الصَّدَقَةِ بِمَا وَجَدَ مِنْ قَلِيلٍ وَكَثِيرٍ، كَثِيرَ الْعَمَلِ، خَائِفًا لِلَّهِ، يُكَنَّى أَبَا عَبْدِ اللَّهِ، سَكَنَ الْمَدِينَةَ لَمْ يَنْتَقِلْ عَنْهَا، وَمَاتَ بِهَا سَنَةَ اثْنَتَيْنِ وَثَلَاثِينَ وَمِائَةً. ذَكَرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبِي يُسْأَلُ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ فَقَالَ: ثِقَةٌ مِنْ خِيَارِ عِبَادِ اللَّهِ وَفُضَلَاءِ الْمُسْلِمِينَ. وَأَمَّا سَعِيدُ بْنُ سَلَمَةَ. فَلَمْ يَرْوِ عَنْهُ فِيمَا عَلِمْتُ إِلَّا صَفْوَانُ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- وَمَنْ كَانَتْ هَذِهِ حَالَهُ فَهُوَ مَجْهُولٌ لَا تَقُومُ بِهِ حُجَّةٌ عِنْدَ جَمِيعِهِمْ. وَأَمَّا الْمُغِيرَةُ بْنُ أَبِي بُرْدَةَ فَقِيلَ عَنْهُ إِنَّهُ غَيْرُ مَعْرُوفٍ فِي حَمَلَةِ الْعِلْمِ كَسَعِيدِ بْنِ سَلَمَةَ. وَقِيلَ: لَيْسَ بِمَجْهُولٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: الْمُغِيرَةُ بْنُ أَبِي بُرْدَةَ وَجَدْتُ ذِكْرَهُ فِي مَغَازِي مُوسَى بْنِ نُصَيْرٍ بِالْمَغْرِبِ، وَكَانَ مُوسَى يَسْتَعْمِلُهُ عَلَى الْخَيْلِ، وَفَتَحَ اللَّهُ لَهُ فِي بِلَادِ الْبَرْبَرِ فُتُوحَاتٍ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ غَيْرِ طَرِيقِ مَالِكٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال:" مَنْ لَمْ يُطَهِّرْهُ مَاءُ الْبَحْرِ فَلَا طَهَّرَهُ الله". قال إسناد حَسَنٌ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: تَوَهَّمَ قَوْمٌ أَنَّ الْمَاءَ إِذَا فَضَلَتْ لِلْجُنُبِ مِنْهُ فَضْلَةٌ لَا يُتَوَضَّأُ بِهِ، وَهُوَ مَذْهَبٌ بَاطِلٌ، فَقَدْ ثَبَتَ عَنْ مَيْمُونَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: أَجْنَبْتُ أَنَا وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَاغْتَسَلْتُ مِنْ جَفْنَةٍ وَفَضَلَتْ فَضْلَةٌ، فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِيَغْتَسِلَ مِنْهُ فَقُلْتُ: إِنِّي قَدِ اغْتَسَلْتُ مِنْهُ. فَقَالَ:" إِنَّ الماء ليس عليه نجاسة- أوإن الْمَاءَ لَا يُجْنِبُ". قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَرَدَتْ آثَارٌ فِي هَذَا الْبَابِ مَرْفُوعَةٌ فِي النَّهْيِ عَنْ أَنْ يَتَوَضَّأَ الرَّجُلُ بِفَضْلِ الْمَرْأَةِ. وَزَادَ بَعْضُهُمْ فِي بَعْضِهَا: وَلَكِنْ لِيَغْتَرِفَا جَمِيعًا. فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَا يَجُوزُ أَنْ يَغْتَرِفَ الرَّجُلُ مَعَ الْمَرْأَةِ فِي إِنَاءٍ وَاحِدٍ، لِأَنَّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُتَوَضِّئٌ بِفَضْلِ صَاحِبِهِ. وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّمَا كُرِهَ مِنْ ذَلِكَ أَنْ تَنْفَرِدَ الْمَرْأَةُ بِالْإِنَاءِ ثُمَّ يَتَوَضَّأُ الرَّجُلُ بَعْدَهَا بِفَضْلِهَا. وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ رَوَى بِمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ أَثَرًا. وَالَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَجَمَاعَةُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ أَنَّهُ لَا بَأْسَ أَنْ يَتَوَضَّأَ الرَّجُلُ بِفَضْلِ الْمَرْأَةِ وَتَتَوَضَّأَ الْمَرْأَةُ مِنْ فَضْلِهِ، انْفَرَدَتِ الْمَرْأَةُ بِالْإِنَاءِ أَوْ لَمْ تَنْفَرِدْ. وَفِي مِثْلِ هَذَا آثَارٌ كَثِيرَةٌ صِحَاحٌ. وَالَّذِي نَذْهَبُ إِلَيْهِ أن

Ebû Ömer dedi ki: Safvân b. Süleym, Humeyd b. Abdirrahmân b. Avf ez-Zührî'nin âzatlısıdır; Medine ehlinin âbidlerinden ve Allah'tan en çok sakınanlarındandı. Zahit, az olsun çok olsun eline geçenle bol bol sadaka veren, çok amel eden, Allah'tan korkan bir zat idi; künyesi Ebû Abdillâh'tır. Medine'de ikamet etmiş, oradan ayrılmamış ve yüz otuz iki yılında orada vefat etmiştir. Abdullah b. Ahmed b. Hanbel zikredip dedi ki: Babama Safvân b. Süleym hakkında sorulduğunu işittim; “Allah'ın seçkin kullarından ve Müslümanların faziletlilerinden güvenilir (sika) bir zattır” dedi. Saîd b. Seleme'ye gelince; bildiğim kadarıyla ondan Safvân'dan başkası rivayette bulunmamıştır -doğrusunu Allah bilir-. Durumu böyle olan bir kimse ise meçhuldür ve hepsinin nezdinde onunla hüccet ikame edilmez. el-Mugīre b. Ebî Bürde'ye gelince; onun hakkında Saîd b. Seleme gibi ilim taşıyıcıları arasında tanınmadığı söylenmiştir. Meçhul olmadığı da söylenmiştir. Ebû Ömer dedi ki: el-Mugīre b. Ebî Bürde'nin zikrine Mûsâ b. Nusayr'ın Mağrip'teki gazalarında rastladım; Mûsâ onu süvarilerin başına geçirirdi ve Allah onun vasıtasıyla Berberi topraklarında karada ve denizde fetihler nasip etti. Dârekutnî, Mâlik'in tariki dışından Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: “Deniz suyunun temizlemediği kimseyi Allah temizlemesin.” Dedi ki: Senedi hasendir. On üçüncüsü: İbnü'l-Arabî dedi ki: Bir topluluk, cünüp kimsenin guslünden arta kalan su ile abdest alınamayacağını zannetmiştir ki bu batıl bir mezheptir. Nitekim Meymûne'den sâbit olduğuna göre o şöyle demiştir: “Ben ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cünüp olduk; ben büyük bir çanaktan guslettim ve geriye bir miktar su arttı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ondan yıkanmak için geldiğinde: ‘Ben ondan gusletmiştim’ dedim. Bunun üzerine: ‘Suyun üzerinde necasat yoktur’ veya: ‘Su cünüp olmaz’ buyurdu.” Ebû Ömer dedi ki: Bu babda erkeğin kadının artığı su ile abdest almasının nehyedildiğine dair merfû rivayetler gelmiştir. Bazıları bu rivayetlerin bir kısmına: “Fakat her ikisi birlikte avuçlasınlar” ziyadesini yapmışlardır. Bir grup şöyle demiştir: Erkeğin kadınla birlikte aynı kaptan su alması caiz değildir, çünkü her biri diğerinin artığıyla abdest almış olur. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bundan mekruh görülen durum, kadının kap ile baş başa kalıp [kullanması], sonra erkeğin onun ardından artığı ile abdest almasıdır. Bunların her biri benimsediği görüşe dair bir rivayet nakletmiştir. Âlimlerin çoğunluğunun ve beldelerin fakihler cemaatinin vardığı görüş ise şudur: Kadın kap ile baş başa kalsın veya kalmasın, erkeğin kadının artığıyla, kadının da erkeğin artığıyla abdest almasında hiçbir sakınca yoktur. Bu hususta pek çok sahih rivayet bulunmaktadır. Bizim benimsediğimiz görüş ise şudur:

الماء لا ينجسه شي إِلَّا مَا ظَهَرَ فِيهِ مِنَ النَّجَاسَاتِ أَوْ غَلَبَ عَلَيْهِ مِنْهَا، فَلَا وَجْهَ لِلِاشْتِغَالِ بِمَا لَا يَصِحُّ مِنَ الْآثَارِ وَالْأَقْوَالِ. وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ. رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: حَدَّثَتْنِي مَيْمُونَةُ قَالَتْ: كُنْتُ أَغْتَسِلُ أَنَا وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ إِنَاءٍ وَاحِدٍ مِنَ الْجَنَابَةِ. قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كُنْتُ أَغْتَسِلُ أَنَا وَالنَّبِيُّ ﷺ مِنْ إِنَاءٍ وَاحِدٍ يُقَالُ لَهُ الْفَرْقُ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَغْتَسِلُ بِفَضْلِ مَيْمُونَةَ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: اغْتَسَلَ بَعْضِ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ، فِي جَفْنَةٍ فَأَرَادَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَتَوَضَّأَ مِنْهُ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي كُنْتُ جُنُبًا. قَالَ:" إِنَّ الْمَاءَ لَا يُجْنِبُ". قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: كُنْتُ أَتَوَضَّأُ أَنَا وَالنَّبِيُّ ﷺ مِنْ إِنَاءٍ وَاحِدٍ وَقَدْ أَصَابَتِ الْهِرَّةُ مِنْهُ قَبْلَ ذَلِكَ. قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي غِفَارٍ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عن فَضْلِ طَهُورِ الْمَرْأَةِ. وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَرْجِسَ، وَكَرِهَ بَعْضُ الْفُقَهَاءِ فَضْلَ طَهُورِ الْمَرْأَةِ، وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ مَوْلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ كَانَ يُسَخَّنُ لَهُ الْمَاءُ فِي قُمْقُمَةٍ وَيَغْتَسِلُ بِهِ. قَالَ: وَهَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ. وَرُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: دُخِلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَدْ سَخَّنْتُ مَاءً فِي الشَّمْسِ. فَقَالَ:" لَا تَفْعَلِي يَا حُمَيْرَاءُ فَإِنَّهُ يُورِثُ الْبَرَصَ". رَوَاهُ خَالِدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْمَخْزُومِيُّ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ، وَهُوَ مَتْرُوكٌ. وَرَوَاهُ عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَعْشَمُ عَنْ فُلَيْحٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ. وَهُوَ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ، وَلَمْ يَرْوِهِ غَيْرُهُ عَنْ فُلَيْحٍ، وَلَا يَصِحُّ عَنِ الزهري، قاله الدارقطني

Onda beliren veya ona baskın gelen necasatler müstesna, suyu hiçbir şey necis kılmaz; dolayısıyla sahih olmayan rivayet ve görüşlerle meşgul olmanın bir anlamı yoktur. Yardımına sığınılacak ancak Allah'tır. Tirmizî, İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Meymûne bana anlattı ve dedi ki: “Ben ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cünüplükten dolayı tek bir kaptan yıkanırdık.” Tirmizî: “Bu hasen-sahih bir hadistir” dedi. Buhârî, Âişe'den rivayet etti; Âişe dedi ki: “Ben ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, ‘farak’ denilen tek bir kaptan yıkanırdık.” Sahîh-i Müslim'de İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Meymûne'nin artığıyla guslederdi. Tirmizî, İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcelerinden biri bir leğende yıkandı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ondan abdest almak istedi. Kadın: “Ey Allah'ın Resûlü, ben cünüptüm” deyince: “Şüphesiz su cünüp olmaz” buyurdu. Tirmizî dedi ki: “Bu hasen-sahih bir hadistir; Süfyân es-Sevrî, Mâlik ve Şâfiî'nin kavli de budur.” Dârekutnî, Amre'den, o Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet etti; Âişe dedi ki: “Ben ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, daha önce kedinin içtiği tek bir kaptan abdest alırdık.” Dârekutnî: “Bu hasen-sahih bir hadistir” dedi. Yine Benî Gıfâr'dan bir adamdan rivayet edildiğine göre o: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadının temizliğinden arta kalan suyu nehyetti” demiştir. Bu babda Abdullah b. Sercis'ten de rivayet vardır. Fakihlerden bazıları kadının temizliğinden arta kalan suyu mekruh görmüşlerdir ki bu Ahmed ve İshak'ın kavlidir. On dördüncüsü: Dârekutnî, Ömer b. el-Hattâb'ın âzatlısı Zeyd b. Eslem'den rivayet etti ki Ömer b. el-Hattâb için güğümde su ısıtılır, o da onunla guslederdi. Dârekutnî: “Bu sahih bir senettir” dedi. Âişe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Güneşte su ısıtmışken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanıma girdi ve: ‘Böyle yapma ey Hümeyrâ! Çünkü bu alaca hastalığına (baras) sebep olur’ buyurdu.” Bunu Hâlid b. İsmâil el-Mahzûmî, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den rivayet etmiştir; bu râvi metrûktür. Yine bunu Amr b. Muhammed el-A‘şem, Fuleyh'ten, o ez-Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den rivayet etmiştir. Bu râvi de münkerü'l-hadîstir; Fuleyh'ten bunu ondan başkası rivayet etmemiştir ve Dârekutnî'nin belirttiği üzere ez-Zührî'den bu rivayet sahih değildir

.

.

الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- كُلُّ إِنَاءٍ طَاهِرٍ فَجَائِزٌ الْوُضُوءُ مِنْهُ إِلَّا إِنَاءَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، لِنَهْيِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنِ اتِّخَاذِهِمَا. وَذَلِكَ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- لِلتَّشَبُّهِ بِالْأَعَاجِمِ وَالْجَبَابِرَةِ لَا لِنَجَاسَةٍ فِيهِمَا. وَمَنْ تَوَضَّأَ فِيهِمَا أَجْزَأَهُ وُضُوءُهُ وَكَانَ عَاصِيًا بِاسْتِعْمَالِهِمَا. وَقَدْ قِيلَ: لَا يُجْزِئُ الْوُضُوءُ فِي أَحَدِهِمَا. وَالْأَوَّلُ أَكْثَرُ، قَالَهُ أَبُو عُمَرَ. وَكُلُّ جِلْدٍ ذَكِيٍّ فَجَائِزٌ اسْتِعْمَالُهُ لِلْوُضُوءِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَكَانَ مَالِكٌ يَكْرَهُ الْوُضُوءَ فِي إِنَاءِ جِلْدِ الْمَيْتَةِ بَعْدَ الدِّبَاغِ، عَلَى اخْتِلَافٍ مِنْ قَوْلِهِ. وقد تقدم في" النحل".

On beşincisi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in edinilmesini yasaklaması sebebiyle altın ve gümüş kaplar hariç, her temiz kaptan abdest almak caizdir. Bu yasak -doğrusunu Allah bilir- onlardaki bir necasatten ötürü değil, Acemlere ve zorbalara benzemekten dolayıdır. Bu kaplarda abdest alan kimsenin abdesti geçerli olur, ancak onları kullanmakla günahkâr sayılır. Bu ikisinden birinde abdestin geçerli olmayacağı da söylenmiştir; fakat Ebû Ömer'in belirttiğine göre birinci görüş çoğunluğun benimsediği görüştür. Şer‘î usulle kesilmiş her temiz deri abdest ve diğer işler için kullanılabilir. İmam Mâlik ise kendisinden gelen farklı görüşlere göre dabaklandıktan sonra leş derisinden yapılmış kapta abdest almayı mekruh görürdü. Bu konu daha önce en-Nahl Sûresi'nde geçmişti.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٤٩]

[Furkân Sûresi (25): Âyet 49]

لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَأَناسِيَّ كَثِيراً (٤٩)

{ لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَأَناسِيَّ كَثِيراً (٤٩) } “Bununla ölü bir beldeye hayat verelim ve yarattığımız pek çok hayvanı ve insanı sulayalım diye.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِنُحْيِيَ بِهِ) أَيْ بِالْمَطَرِ. (بَلْدَةً مَيْتاً) بِالْجُدُوبَةِ وَالْمَحْلِّ وَعَدَمِ النَّبَاتِ. قَالَ كَعْبٌ: الْمَطَرُ رُوحُ الْأَرْضِ يُحْيِيهَا اللَّهُ بِهِ. وَقَالَ:" مَيْتاً" وَلَمْ يَقُلْ مَيِّتَةً لِأَنَّ مَعْنَى الْبَلْدَةِ وَالْبَلَدِ وَاحِدٌ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْبَلَدِ الْمَكَانَ. (وَنُسْقِيَهُ) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِضَمِّ النُّونِ. وَقَرَأَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَاصِمٌ وَالْأَعْمَشُ فِيمَا رَوَى الْمُفَضَّلُ عَنْهُمَا" نَسْقِيَهُ" (بِفَتْحِ) النُّونِ. (مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَأَناسِيَّ كَثِيراً) أَيْ بَشَرًا كَثِيرًا وَأَنَاسِيُّ وَاحِدُهُ إِنْسِيٌّ نَحْوَ جَمْعِ الْقُرْقُورِ قَرَاقِيرُ وَقَرَاقِرُ فِي قَوْلِ الْأَخْفَشِ وَالْمُبَرِّدِ وَأَحَدِ قَوْلَيِ الْفَرَّاءِ، وَلَهُ قَوْلٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ وَاحِدُهُ إِنْسَانًا ثُمَّ تُبْدَلُ مِنَ النُّونِ يَاءٌ، فَتَقُولُ: أَنَاسِيُّ، وَالْأَصْلُ أَنَاسِينَ، مِثْلَ سِرْحَانَ وَسَرَاحِينَ، وَبُسْتَانٍ وَبَسَاتِينَ، فَجَعَلُوا الْيَاءَ عِوَضًا مِنَ النُّونِ، وَعَلَى هَذَا يَجُوزُ سَرَاحِيُّ وَبَسَاتِيُّ، لَا فَرْقَ بَيْنَهُمَا. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَيَجُوزُ" أَنَاسِيُّ" بِتَخْفِيفِ الْيَاءِ الَّتِي فِيمَا بَيْنَ لَامِ الْفِعْلِ وَعَيْنِهِ، مِثْلُ قَرَاقِيرَ وَقَرَاقِرَ. وَقَالَ" كَثِيراً" وَلَمْ يَقُلْ كَثِيرِينَ، لِأَنَّ فَعِيلًا قَدْ يُرَادُ بِهِ الكثرة، نحو" وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً ".

Yüce Allah’ın: (لِنُحْيِيَ بِهِ) “Bununla diriltelim diye” âyeti, yani yağmurla demektir. (بَلْدَةً مَيْتاً) “Ölü bir beldeyi”, yani kuraklık, kıtlık ve bitkisizlik sebebiyle [ölmüş bir beldeyi diriltelim diye]. Ka‘b şöyle demiştir: Yağmur toprağın ruhudur; Allah onunla toprağı diriltir. [Âyette] “مَيِّتَةً” (meyyiteten) demeyip “مَيْتاً” (meyten) buyurmuştur; çünkü Zeccâc’ın belirttiğine göre "belde" (بَلْدَة) ile "beled" (بَلَد) aynı anlamdadır. "Beled" ile mekânın kastedildiği de söylenmiştir. (وَنُسْقِيَهُ) “Ve onu sulayalım diye” âyetinde genel kıraat nun harfinin zammesiyle [nuskıyehû] şeklindedir. Ömer b. el-Hattâb, Âsım ve el-A‘meş ise -el-Mufaddal’ın her ikisinden rivayet ettiğine göre- nun harfinin fethasıyla "neskıyehû" şeklinde okumuşlardır. (مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَأَناسِيَّ كَثِيراً) “Yarattığımız birçok hayvanı ve insanı” âyeti, yani pek çok insanı [sulayalım diye] demektir. "Enâsiyy" (أَنَاسِيّ) kelimesinin tekili "insiyy"dir (إِنْسِيّ). Bu, el-Ahfeş’in, el-Muberred’in ve el-Ferrâ’nın iki görüşünden birine göre, "kurkûr"un (قُرْقُور) çoğulunun "karâkîr" (قَرَاقِير) ve "karâkır" (قَرَاقِر) gelmesi gibidir. el-Ferrâ’nın bir diğer görüşü ise tekilinin "insân" (إِنْسَان) olması, sonra da nun harfinin yâ’ya dönüştürülmesidir; böylece "enâsiyy" (أَنَاسِيّ) denilir. Aslı -"serhân" (سِرْحَان) kelimesinin [çoğulunun] "serâhîn" (سَرَاحِين), "bustân" (بُسْتَان) kelimesinin [çoğulunun] "besâtîn" (بَسَاتِين) gelmesi gibi- "enâsîn"dir (أَنَاسِينَ). Burada yâ harfini nun harfinin yerine bedel yapmışlardır. Buna göre aralarında bir fark olmaksızın "serâhiyy" (سَرَاحِيّ) ve "besâtiyy" (بَسَاتِيّ) denmesi de caizdir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Fâilu’l-fiil ile aynu’l-fiil arasındaki yâ harfinin şeddesiz (hafif) okunmasıyla "karâkîr" ve "karâkır" gibi "enâsî" (أَنَاسِي) denmesi de caizdir. [Âyette] "kesîrîne" (كَثِيرِينَ) demeyip "kesîran" (كَثِيراً) buyurmuştur; çünkü "faîl" (فَعِيل) vezni ile çokluk kastedilebilir. Nitekim: { وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً } “Onlar ne güzel arkadaştırlar!” âyetinde de böyledir.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٥٠]

[Furkân Sûresi (25): Âyet 50]

وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً (٥٠)

{ وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً (٥٠) } “Andolsun ki düşünüp öğüt alsınlar diye bunu aralarında evirip çevirdik; fakat insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ) يَعْنِي الْقُرْآنَ، وَقَدْ جَرَى ذِكْرُهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ". وَقَوْلُهُ:" لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِي" وَقَوْلُهُ:" اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً". (لِيَذَّكَّرُوا فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً) أَيْ جُحُودًا لَهُ وَتَكْذِيبًا بِهِ. وَقِيلَ:" وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ" هُوَ الْمَطَرُ. رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ: وَأَنَّهُ لَيْسَ عَامٌ بِأَكْثَرَ مَطَرًا مِنْ عَامٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُصَرِّفُهُ حَيْثُ يَشَاءُ، فَمَا زِيدَ لِبَعْضٍ نَقَصَ مِنْ غَيْرِهِمْ. فَهَذَا مَعْنَى التَّصْرِيفِ. وَقِيلَ:" صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ" وَابِلًا وَطَشًّا وَطَلًّا وَرِهَامًا- الْجَوْهَرِيُّ: الرِّهَامُ الْأَمْطَارُ اللَّيِّنَةُ- وَرَذَاذًا. وَقِيلَ: تَصْرِيفُهُ تَنْوِيعُ الِانْتِفَاعِ بِهِ فِي الشُّرْبِ وَالسَّقْيِ وَالزِّرَاعَاتِ بِهِ وَالطَّهَارَاتِ وَسَقْيِ الْبَسَاتِينِ وَالْغُسْلِ وَشَبَهِهِ." لِيَذَّكَّرُوا فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً" قَالَ عِكْرِمَةُ: هُوَ قَوْلُهُمْ فِي الْأَنْوَاءِ: مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا نَعْلَمُ بَيْنَ أَهْلِ التفسير اختلافا أن الكفر ها هنا قَوْلُهُمْ مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا وَكَذَا، وَأَنَّ نَظِيرَهُ فَعَلَ النَّجْمُ كَذَا، وَأَنَّ كُلَّ مَنْ نَسَبَ إِلَيْهِ فِعْلًا فَهُوَ كَافِرٌ. وَرَوَى الرَّبِيعُ بْنُ صُبَيْحٍ قَالَ: مُطِرَ النَّاسُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ذَاتَ لَيْلَةٍ، فَلَمَّا أَصْبَحَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" أَصْبَحَ النَّاسُ فِيهَا رَجُلَيْنِ شَاكِرٌ وَكَافِرٌ فَأَمَّا الشَّاكِرُ فَيَحْمَدُ اللَّهَ تَعَالَى عَلَى سُقْيَاهُ وَغِيَاثِهِ وَأَمَّا الْكَافِرُ فَيَقُولُ مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا وكذا". وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" مَا مِنْ سَنَةٍ بِأَمْطَرَ مِنْ أُخْرَى وَلَكِنْ إِذَا عَمِلَ قَوْمٌ بِالْمَعَاصِي صَرَفَ اللَّهُ ذَلِكَ إِلَى غَيْرِهِمْ فَإِذَا عَصَوْا جَمِيعًا صَرَفَ اللَّهُ ذَلِكَ إِلَى الْفَيَافِي وَالْبِحَارِ". وَقِيلَ: التَّصْرِيفُ رَاجِعٌ إِلَى الرِّيحِ، وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" بَيَانُهُ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" لِيَذْكُرُوا" مُخَفَّفَةَ الذَّالِ مِنَ الذِّكْرِ. الْبَاقُونَ مُثَقَّلًا مِنَ التَّذَكُّرِ، أَيْ لِيَذْكُرُوا نِعَمَ اللَّهِ وَيَعْلَمُوا أَنَّ مَنْ أَنْعَمَ بِهَا لَا يَجُوزُ الْإِشْرَاكُ بِهِ، فَالتَّذَكُّرُ قَرِيبٌ مِنَ الذِّكْرِ غَيْرَ أَنَّ التَّذَكُّرَ يُطْلَقُ فِيمَا بَعُدَ عَنِ القلب فيحتاج إلى تكلف في التذكر.

Yüce Allah'ın: (وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ) { وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ } “Andolsun ki bunu aralarında evirip çevirdik” buyruğunda [kastedilen], Kur'ân'dır. Nitekim sûrenin başında da onun bahsi geçmişti: Yüce Allah'ın: { تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ } “Furkân'ı indiren [Allah] pek yücedir”, { لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِي } “Andolsun ki bana geldikten sonra beni Zikir'den (Kur'ân'dan) o saptırdı” ve { اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً } “[Kavmim] bu Kur'ân'ı büsbütün terk edilmiş bıraktı” buyrukları [buna delildir]. (لِيَذَّكَّرُوا فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً) { لِيَذَّكَّرُوا فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً } “Düşünüp öğüt alsınlar diye; fakat insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı” ifadesi, onu inkâr etmek ve yalanlamak [anlamındadır]. Bir görüşe göre: { وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ } [ifadesindeki zamir], yağmurdur. İbn Abbâs ve İbn Mes‘ûd'dan [radıyallâhu anhümâ] şöyle rivayet edilmiştir: Hiçbir yıl diğer bir yıldan daha çok yağmurlu değildir; ancak Allah onu dilediği yere sevk eder (evirip çevirir). Birilerine fazla verilen, diğerlerinden eksiltilir. İşte tasrifin (evirip çevirmenin) manası budur. Bir diğer görüşe göre: { صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ } [ifadesi], onu sağanak (vâbil), ince çisenti (taşş), hafif yağmur (tal), devamlı yağan yumuşak yağmur (rihâm) -el-Cevherî der ki: Rihâm (رِهَام), yumuşak yağmurlar demektir- ve serpinti (razâz) olarak [farklı şekillerde yağdırdık demektir]. Bir görüşe göre de onun tasrif edilmesi; içme, sulama, ziraat, temizlik, bostanları sulama, gusül ve benzeri alanlardaki faydalanma biçimlerinin çeşitlendirilmesidir. { لِيَذَّكَّرُوا فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً } “Düşünüp öğüt alsınlar diye; fakat insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı” âyeti hakkında İkrime şöyle demiştir: Bu, onların yıldızlar hakkında: "Bize filan yıldızın batıp doğmasıyla yağmur yağdırıldı" demeleridir. en-Nehhâs şöyle der: Müfessirler arasında buradaki küfrün, onların "Bize falan ve filan yıldız sebebiyle yağmur yağdırıldı" demeleri ve benzer şekilde "Yıldız şöyle yaptı" şeklindeki sözleri olduğu; bir fiili yıldıza nispet eden herkesin kâfir sayılacağı hususunda herhangi bir ihtilaf olduğunu bilmiyoruz. er-Rebî‘ b. Sabîh rivayet ederek dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir gece insanlara yağmur yağdı. Sabah olunca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « أَصْبَحَ النَّاسُ فِيهَا رَجُلَيْنِ شَاكِرٌ وَكَافِرٌ فَأَمَّا الشَّاكِرُ فَيَحْمَدُ اللَّهَ تَعَالَى عَلَى سُقْيَاهُ وَغِيَاثِهِ وَأَمَّا الْكَافِرُ فَيَقُولُ مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا وكذا » «İnsanlar bu yağmur sebebiyle iki gruba ayrılarak sabahladı: Şükreden ve nankörlük eden (kâfir olan). Şükredene gelince; o, kendilerini suladığı ve yağmurla imdada yetiştiği için Yüce Allah'a hamdeder. Nankörlük edene gelince; o da 'Bize falan ve filan yıldızın batıp doğması sayesinde yağmur yağdırıldı' der.» İbn Mes‘ûd'dan radıyallâhu anh gelen hadiste de Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « مَا مِنْ سَنَةٍ بِأَمْطَرَ مِنْ أُخْرَى وَلَكِنْ إِذَا عَمِلَ قَوْمٌ بِالْمَعَاصِي صَرَفَ اللَّهُ ذَلِكَ إِلَى غَيْرِهِمْ فَإِذَا عَصَوْا جَمِيعًا صَرَفَ اللَّهُ ذَلِكَ إِلَى الْفَيَافِي وَالْبِحَارِ » «Hiçbir yıl diğer bir yıldan daha yağmurlu değildir. Fakat bir topluluk günah işlediğinde Allah o yağmuru onlardan başkalarına çevirir; hepsi birden isyan ettiğinde ise Allah onu çöllere ve denizlere çevirir.» Bir diğer görüşe göre bu evirip çevirme (tasrîf) rüzgâra racidir; bunun açıklaması el-Bakara Sûresi'nde geçmişti. Hamza ve el-Kisâî, [kelimeyi] zikir (anma) kökünden zâl harfini şeddesiz olarak "لِيَذْكُرُوا" (liyezkkürû) şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise tezekkür (düşünüp ibret alma) kökünden şeddeli olarak okumuşlardır; yani Allah'ın nimetlerini ansınlar ve bu nimetleri verene ortak koşulmasının caiz olmadığını bilsinler diye... Zira tezekkür, zikre yakındır; ancak tezekkür, kalpten uzaklaşan ve hatırlanması için çaba (tekellüf) gerektiren şeyler hakkında kullanılır.

[سورة الفرقان (٢٥): الآيات ٥١ الى ٥٢]

[Furkân Sûresi (25): Âyetler 51-52]

وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً (٥١) فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَجاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً كَبِيراً (٥٢)

{ وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً (٥١) فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَجاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً كَبِيراً (٥٢) } “Eğer dileseydik her kasabaya bir uyarıcı gönderirdik. O hâlde kâfirlere boyun eğme ve bununla onlara karşı büyük bir cihatla mücadele et.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً) أَيْ رَسُولًا يُنْذِرُهُمْ كَمَا قَسَمْنَا المطر ليخف عَلَيْكَ أَعْبَاءُ النُّبُوَّةِ، وَلَكِنَّا لَمْ نَفْعَلْ بَلْ جَعَلْنَاكَ نَذِيرًا لِلْكُلِّ لِتَرْتَفِعَ دَرَجَتُكَ فَاشْكُرْ نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكَ. (فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ) أَيْ فِيمَا يَدْعُونَكَ إِلَيْهِ مِنْ اتِّبَاعِ آلِهَتِهِمْ. (وَجاهِدْهُمْ بِهِ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ بِالْقُرْآنِ. ابْنُ زَيْدٍ: بِالْإِسْلَامِ. وَقِيلَ: بِالسَّيْفِ، وَهَذَا فِيهِ بُعْدٌ، لِأَنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ نَزَلَتْ قَبْلَ الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ. (جِهاداً كَبِيراً) لا يخالطه فتور.

Yüce Allah'ın: { وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً } “Eğer dileseydik her kasabaya bir uyarıcı gönderirdik” buyruğu, yani peygamberlik yükü senin üzerinden hafiflesin diye yağmuru taksim ettiğimiz gibi onları uyaracak bir peygamber gönderirdik demektir. Lâkin biz öyle yapmadık, aksine senin derecen yükselsin diye seni bütün insanların uyarıcısı kıldık; öyleyse Allah'ın üzerindeki nimetine şükret! { فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ } “O hâlde kâfirlere boyun eğme” yani seni ilahlarına uymaya davet ettikleri hususlarda [onlara itaat etme]. { وَجاهِدْهُمْ بِهِ } “Ve bununla onlara karşı mücadele et” buyruğu hakkında İbn Abbâs: “Kur'ân ile” demiştir. İbn Zeyd: “İslâm ile” demiştir. “Kılıçla” da denilmiştir; ancak sûre Mekkî olup savaş emrinden önce indiği için bu uzak bir ihtimaldir. { جِهاداً كَبِيراً } “büyük bir cihatla” hiçbir gevşekliğin karışmadığı [bir cihatla].

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٥٣]

[Furkân Sûresi (25): Âyet 53]

وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً وَحِجْراً مَحْجُوراً (٥٣)

{ وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً وَحِجْراً مَحْجُوراً (٥٣) } “İki denizi salıveren O'dur; şu tatlı ve susuzluğu giderici, bu ise tuzlu ve acıdır. İkisinin arasına bir engel ve aşılmaz bir sınır koymuştur.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ) عَادَ الْكَلَامَ إِلَى ذِكْرِ النِّعَمِ. وَ" مَرَجَ" خَلَّى وَخَلَطَ وَأَرْسَلَ. قَالَ مُجَاهِدٌ: أَرْسَلَهُمَا وَأَفَاضَ أَحَدَهُمَا فِي الْآخَرِ. قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ:" مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ" أَيْ خَلَطَهُمَا فَهُمَا يَلْتَقِيانِ، يُقَالُ: مَرَجْتُهُ إِذَا خَلَطْتُهُ. وَمَرَجَ الدِّينُ وَالْأَمْرُ اخْتَلَطَ وَاضْطَرَبَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ". وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﵊ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عمرو بن العاصي:" إِذَا رَأَيْتَ النَّاسَ مَرِجَتْ عُهُودُهُمْ وَخَفَّتْ أَمَانَاتُهُمْ وَكَانُوا هَكَذَا وَهَكَذَا" وَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ فَقُلْتُ لَهُ: كَيْفَ أَصْنَعُ عِنْدَ ذَلِكَ، جَعَلَنِي اللَّهُ فِدَاكَ! قَالَ:" الْزَمْ بَيْتَكَ وَامْلِكْ عَلَيْكَ لِسَانَكَ وَخُذْ بِمَا تَعْرِفُ وَدَعْ مَا تُنْكِرُ وَعَلَيْكَ بِخَاصَّةِ أَمْرِ نَفْسِكَ وَدَعْ عَنْكَ أَمْرَ الْعَامَّةِ" خَرَّجَهُ النَّسَائِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَغَيْرُهُمَا. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ:" مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ" خَلَّى بَيْنَهُمَا، يُقَالُ مَرَجْتُ الدَّابَّةَ إِذَا خَلَّيْتُهَا تَرْعَى. وَقَالَ ثَعْلَبٌ: الْمَرْجُ الْإِجْرَاءُ، فَقَوْلُهُ:" مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ" أَيْ أَجْرَاهُمَا. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: يَقُولُ قَوْمٌ أَمْرَجَ الْبَحْرَيْنِ مِثْلَ مَرَجَ فَعَلَ وَأَفْعَلَ بِمَعْنًى. (هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ) أَيْ حُلْوٌ شديد العذوبة.

Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ } “İki denizi salıveren O'dur” âyetinde söz, tekrar nimetlerin zikrine dönmektedir. "Merece" (مَرَجَ); serbest bıraktı, karıştırdı ve salıverdi demektir. Mücâhid şöyle demiştir: "İkisini salıvermiş ve birini diğerine akıtmıştır." İbn Arefe: "{ مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ }, yani ikisini birbirine karıştırdı da kavuşmaktadırlar; bir şeyi karıştırdığın zaman 'meractühû' (مَرَجْتُهُ) denilir. Dinin ve işin karışıp karmaşıklaşması ve çalkalanması durumunda da 'merece' (مَرَجَ) denir. Yüce Allah'ın { فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ } “karışık bir durum içindedirler” âyeti de bundandır. [Peygamber] aleyhisselâm'ın Abdullah b. Amr b. el-Âs'a söylediği şu hadis de bu köktendir: « إِذَا رَأَيْتَ النَّاسَ مَرِجَتْ عُهُودُهُمْ وَخَفَّتْ أَمَانَاتُهُمْ وَكَانُوا هَكَذَا وَهَكَذَا » «İnsanların ahitlerinin bozulup karıştığını, emanetlerine riayetlerinin azaldığını ve şöyle şöyle olduklarını gördüğün zaman...» -ve [bu esnada] parmaklarını birbirine kenetledi-. Bunun üzerine ben ona: 'Böyle bir durumda nasıl davranayım, Allah beni sana feda kılsın?' dedim. O da: «Evine kapan, diline sahip ol, bildiğin [doğru] şeyleri al, tanımadığın [münker] şeyleri bırak; kendi şahsına ait işlere bak ve avamın işini terk et!» buyurdu. Bunu Nesâî, Ebû Dâvûd ve başkaları rivayet etmiştir. Ezherî ise şöyle demiştir: "{ مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ } ikisini serbest bıraktı demektir. Hayvanı otlaması için serbest bıraktığında 'meractü'd-dâbbete' (مَرَجْتُ الدَّابَّةَ) denilir." Sa'leb: "Merc (الْمَرْجُ), akıtmak demektir; dolayısıyla O'nun: 'merece'l-bahrayn' sözü, ikisini akıttı anlamına gelir." demiştir. Ahfeş ise şöyle demiştir: "Bir topluluk, [sülâsî] 'merece' (مَرَجَ) gibi [if'âl babında] 'emrece'l-bahrayn' (أَمْرَجَ الْبَحْرَيْنِ) der; yani 'fe'ale' (فَعَلَ) ile 'ef'ale' (أَفْعَلَ) aynı anlamdadır." { هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ } “şu tatlı ve susuzluğu giderici” yani tatlı ve tatlılığı son derece fazladır.

(وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ) أَيْ فِيهِ مُلُوحَةٌ وَمَرَارَةٌ. وَرُوِيَ عَنْ طَلْحَةَ أَنَّهُ قُرِئَ" وَهَذَا مَلِحٌ" بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِ اللَّامِ. (وَجَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً) أَيْ حَاجِزًا مِنْ قُدْرَتِهِ لَا يَغْلِبُ أَحَدُهُمَا عَلَى صَاحِبِهِ، كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ الرَّحْمَنِ" مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ. بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيانِ". (وَحِجْراً مَحْجُوراً) أَيْ سِتْرًا مَسْتُورًا يَمْنَعُ أَحَدَهُمَا مِنَ الِاخْتِلَاطِ بِالْآخَرِ. فَالْبَرْزَخُ الْحَاجِزُ، وَالْحِجْرُ الْمَانِعُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: يَعْنِي بَحْرَ فَارِسَ وَبَحْرَ الرُّومِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ: يَعْنِي بَحْرَ السَّمَاءِ وَبَحْرَ الْأَرْضِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَلْتَقِيَانِ فِي كُلِّ عَامٍ وَبَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ قَضَاءٌ مِنْ قَضَائِهِ." وَحِجْراً مَحْجُوراً" حَرَامًا مُحَرَّمًا أَنْ يَعْذُبَ هَذَا الْمِلْحُ بِالْعَذْبِ، أَوْ يُمْلَحَ هَذَا الْعَذْبُ بالملح.

{ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ } “bu ise tuzlu ve acıdır” yani tuzluluğu ve acılığı olandır. Talha'dan mîm'in fethası ve lâm'ın kesresi ile ‘ve hâzâ melihun’ (وَهَذَا مَلِحٌ) şeklinde okunduğu rivayet edilmiştir. { وَجَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً } “İkisinin arasına bir engel koymuştur” yani kudretinden bir engel koymuştur ki biri diğerine baskın gelip onu yok etmesin; nitekim Rahmân Sûresi'nde: “İki denizi birbirine kavuşmak üzere salıvermiştir. Aralarında bir engel vardır, birbirinin sınırını aşamazlar” buyurmuştur. { وَحِجْراً مَحْجُوراً } “ve aşılmaz bir sınır [koymuştur]” yani birinin diğerine karışmasına engel olan örtülü bir perde [koymuştur]. Berzah engel, hicr ise menedicidir. Hasan: “Bundan maksat Fars denizi ile Rum denizidir” demiştir. İbn Abbâs ve İbn Cübeyr ise: “Bundan maksat gök denizi ile yer denizidir” demişlerdir. İbn Abbâs dedi ki: “Her yıl birbirine kavuşurlar ve aralarında Allah'ın hükümlerinden bir hüküm olan bir engel vardır.” ‘Hicran mahcûrâ’ ise bu tuzlu suyun tatlı su ile tatlılaşmasının veya bu tatlı suyun tuzlu su ile tuzlaşmasının kesin olarak haram kılınmış ve yasaklanmış olmasıdır.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٥٤]

[Furkân Sûresi (25): Âyet 54]

وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً (٥٤)

{ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً (٥٤) } “Sudan bir insan yaratan, sonra da onu soy ve hısımlık kılan O'dur. Rabbin her şeye güç yetirendir.”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً) أَيْ خَلَقَ مِنَ النُّطْفَةِ إِنْسَانًا. (فَجَعَلَهُ) أَيْ جَعَلَ الْإِنْسَانَ" نَسَباً وَصِهْراً". وَقِيلَ:" مِنَ الْماءِ" إِشَارَةٌ إِلَى أَصْلِ الْخِلْقَةِ فِي أَنَّ كُلَّ حَيٍّ مَخْلُوقٌ مِنَ الْمَاءِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَعْدِيدُ النِّعْمَةِ عَلَى النَّاسِ فِي إِيجَادِهِمْ بَعْدَ الْعَدَمِ، وَالتَّنْبِيهُ عَلَى الْعِبْرَةِ فِي ذَلِكَ. الثَّانِيَةُ- قوله تعالى: (فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً) النَّسَبُ وَالصِّهْرُ مَعْنَيَانِ يَعُمَّانِ كُلَّ قُرْبَى تَكُونُ بَيْنَ آدَمِيَّيْنِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: النَّسَبُ عِبَارَةٌ عَنْ خَلْطِ الْمَاءِ بَيْنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى عَلَى وَجْهِ الشَّرْعِ، فَإِنْ كَانَ بِمَعْصِيَةٍ كَانَ خَلْقًا مُطْلَقًا وَلَمْ يَكُنْ نَسَبًا مُحَقَّقًا، وَلِذَلِكَ لَمْ يَدْخُلْ تَحْتَ قَوْلِهِ:" حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ" بِنْتُهُ مِنَ الزِّنَى، لِأَنَّهَا لَيْسَتْ بِبِنْتٍ لَهُ فِي أَصَحِّ الْقَوْلَيْنِ لِعُلَمَائِنَا وَأَصَحِّ الْقَوْلَيْنِ فِي الدِّينِ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ نَسَبٌ شَرْعًا فَلَا صِهْرٌ شَرْعًا، فَلَا يُحَرِّمُ الزِّنَى بِنْتَ أُمٍّ وَلَا أُمَّ بِنْتٍ، وَمَا يَحْرُمُ مِنَ الْحَلَالِ لَا يَحْرُمُ مِنَ الْحَرَامِ، لِأَنَّ اللَّهَ امْتَنَّ بِالنَّسَبِ وَالصِّهْرِ عَلَى عِبَادِهِ وَرَفَعَ قَدْرَهُمَا، وَعَلَّقَ الْأَحْكَامَ فِي الْحِلِّ وَالْحُرْمَةِ عَلَيْهِمَا فَلَا يَلْحَقُ الْبَاطِلُ بِهِمَا وَلَا يُسَاوِيهِمَا

Bunda iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً } “Sudan bir insan yaratan O'dur” buyruğu, yani nutfeden bir insan yaratan demektir. { فَجَعَلَهُ } “sonra da onu kılan” yani insanı “soy ve hısımlık” (نَسَباً وَصِهْراً) kılan demektir. “Sudan” ifadesinin yaratılışın aslına, yani her canlının sudan yaratıldığına işaret ettiği de söylenmiştir. Bu âyette insanların yokluktan sonra var edilmesindeki nimetlerin sayılması ve bunda bulunan ibrete dikkat çekilmesi söz konusudur. İkincisi: Yüce Allah'ın: { فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً } “sonra da onu soy ve hısımlık kıldı” buyruğudur. Nesep (soy) ve sıhr (hısımlık/evlilik akrabalığı), iki âdemoğlu arasında bulunan her türlü yakınlığı kapsayan iki kavramdır. İbnü'l-Arabî dedi ki: Nesep, şer‘î usullere uygun olarak erkek ile kadının suyunun karışmasından ibarettir; şayet günah (zina) ile olursa mutlak bir yaratma olur fakat muhakkak bir nesep olmaz. İşte bundan dolayı: “Size analarınız ve kızlarınız haram kılındı” buyruğunun altına zinadan doğan kızı girmez; zira âlimlerimizin iki görüşünden en sahihine ve dindeki en doğru kavle göre o kızı sayılmaz. Şer‘an nesep olmayınca şer‘an sıhr (hısımlık) da olmaz; binaenaleyh zina, bir annenin kızını veya bir kızın annesini haram kılmaz. Helal olan şeyden dolayı haram olan, haram olan şeyden dolayı haram olmaz. Çünkü Allah nesep ve hısımlığı kullarına bir lütuf kılmış, onların kadrini yüceltmiş ve helallik ile haramlığa dair hükümleri onlara bağlamıştır; bu sebeple batıl olan onlara ilhak edilemez ve onlara denk tutulamaz.

قُلْتُ: اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي نِكَاحِ الرَّجُلِ ابْنَتَهُ مِنْ زِنًى أَوْ أُخْتَهُ أَوْ بِنْتَ ابْنِهِ مِنْ زِنًى، فَحَرَّمَ ذَلِكَ قَوْمٌ مِنْهُمُ ابْنُ الْقَاسِمِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ، وَأَجَازَ ذَلِكَ آخَرُونَ مِنْهُمْ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الْمَاجِشُونِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" النِّسَاءِ" مُجَوَّدًا. قَالَ الْفَرَّاءُ: النَّسَبُ الَّذِي لَا يَحِلُّ نِكَاحُهُ، وَقَالَهُ الزَّجَّاجُ: وَهُوَ قَوْلُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁. وَاشْتِقَاقُ الصِّهْرِ مِنْ صَهَرْتُ الشَّيْءَ إِذَا خَلَطْتُهُ، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الصِّهْرَيْنِ قَدْ خَالَطَ صَاحِبَهُ، فَسُمِّيَتِ الْمَنَاكِحُ صِهْرًا لِاخْتِلَاطِ النَّاسِ بِهَا. وَقِيلَ: الصِّهْرُ قَرَابَةُ النِّكَاحِ، فَقَرَابَةُ الزَّوْجَةِ هُمُ الْأَخْتَانُ، وَقَرَابَةُ الزَّوْجِ هُمُ الْأَحْمَاءُ. وَالْأَصْهَارُ يَقَعُ عَامًّا لِذَلِكَ كُلِّهُ، قَالَهُ الْأَصْمَعِيُّ. وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الْأَخْتَانُ أبو المرأة وأخوهما وَعَمُّهَا- كَمَا قَالَ الْأَصْمَعِيُّ- وَالصِّهْرُ زَوْجُ ابْنَةِ الرَّجُلِ وَأَخُوهُ وَأَبُوهُ وَعَمُّهُ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ فِي رِوَايَةِ أَبِي سُلَيْمَانَ الْجُوزَجَانِيِّ: أَخْتَانُ الرَّجُلِ أَزْوَاجُ بَنَاتِهِ وَأَخَوَاتِهِ وَعَمَّاتِهِ وَخَالَاتِهِ، وَكُلِّ ذَاتِ مَحْرَمٍ مِنْهُ، وَأَصْهَارُهُ كُلُّ ذِي رَحِمٍ مَحْرَمٌ مِنْ زَوْجَتِهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: الْأَوْلَى فِي هَذَا أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ فِي الْأَصْهَارِ مَا قَالَ الْأَصْمَعِيُّ، وَأَنْ يَكُونَ مِنْ قِبَلِهِمَا جَمِيعًا. يُقَالُ صَهَرْتُ الشَّيْءَ أَيْ خَلَطْتُهُ، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا قَدْ خَلَطَ صَاحِبَهُ. وَالْأَوْلَى فِي الْأَخْتَانِ مَا قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ لِجِهَتَيْنِ: إِحْدَاهُمَا الحديث المرفوع، روى محمد ابن إِسْحَاقَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُسَيْطٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَمَّا أَنْتَ يَا عَلِيُّ فَخَتْنِي وَأَبُو وَلَدِي وَأَنْتَ مِنِّي وَأَنَا مِنْكَ". فَهَذَا عَلَى أَنَّ زَوْجَ الْبِنْتِ خَتْنٌ. وَالْجِهَةُ الْأُخْرَى أَنَّ اشْتِقَاقَ الْخَتْنِ مِنْ خَتَنَهُ إِذَا قَطَعَهُ، وَكَأَنَ الزَّوْجَ قَدِ انْقَطَعَ عَنْ أَهْلِهِ، وَقَطَعَ زَوْجَتَهُ عَنْ أَهْلِهَا. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: الصِّهْرُ قَرَابَةُ الرَّضَاعِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَذَلِكَ عِنْدِي وَهْمٌ أَوْجَبَهُ أَنَّ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: حَرُمَ مِنَ النَّسَبِ سَبْعٌ، وَمِنَ الصِّهْرِ خَمْسٌ. وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى مِنَ الصِّهْرِ سَبْعٌ، يُرِيدُ قَوْلَهُ ﷿" حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخالاتُكُمْ وَبَناتُ الْأَخِ وَبَناتُ الْأُخْتِ فَهَذَا هُوَ النَّسَبُ. ثُمَّ يُرِيدُ بِالصِّهْرِ قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ" إِلَى قَوْلِهِ:" وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ". ثُمَّ ذَكَرَ الْمُحْصَنَاتِ. وَمَحْمَلُ هَذَا أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ أَرَادَ حَرُمَ مِنَ الصِّهْرِ ما ذكر معه، فقد أشار

Ben derim ki: Fakihler, kişinin zinadan doğan kızı, [zinadan doğan] kız kardeşi yahut zinadan doğan oğlunun kızı ile evlenmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbnü'l-Kâsım'ın da aralarında bulunduğu bir grup bunu haram kılmıştır ki bu, Ebû Hanîfe ve ashabının da görüşüdür. Abdülmelik b. el-Mâcişûn'un aralarında bulunduğu diğer bir grup ise buna cevaz vermiştir; bu da Şâfiî'nin görüşüdür. Bu mesele Nisâ [suresinde] etraflıca geçmişti. el-Ferrâ şöyle demiştir: Nesep, evlenilmesi helal olmayan akrabalıktır. ez-Zeccâc da böyle demiştir; bu aynı zamanda Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın görüşüdür. Sıhr (hısımlık) kelimesinin iştikakı, 'bir şeyi karıştırdım' anlamındaki 'sahartü'ş-şey' (صَهَرْتُ الشَّيْءَ) ifadesindendir. Zira iki hısımdan her biri diğerine karışmıştır (yakınlaşmıştır). İnsanlar evlilik vesilesiyle birbirine karıştığı için evlilikle kurulan akrabalıklara sıhr denilmiştir. Sıhrın evlilik akrabalığı olduğu da söylenmiştir; buna göre kadının akrabaları ehtân (kadın tarafından hısımlar), erkeğin akrabaları ise ahmâ (erkek tarafından hısımlar)dır. Ashâr (hısımlar) ise bunların hepsini kapsayan genel bir ifadedir. Bunu el-Asmaî söylemiştir. İbnü'l-A'râbî ise şöyle demiştir: Ehtân; el-Asmaî'nin dediği gibi kadının babası, erkek kardeşi ve amcasıdır. Sıhr ise kişinin kızının kocası (damadı), onun erkek kardeşi, babası ve amcasıdır. Muhammed b. el-Hasan, Ebû Süleymân el-Cûzecânî'nin rivayetinde şöyle demiştir: Kişinin ehtânı; kızlarının, kız kardeşlerinin, halalarının, teyzelerinin ve kendisine mahrem olan her kadının kocalarıdır. Ashârı ise eşinin mahrem olan her akrabasıdır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu konuda ashâr hakkındaki en uygun görüş el-Asmaî'nin dediği ve [hısımlığın] her iki taraf için de geçerli olmasıdır. 'Bir şeyi karıştırdım' anlamında 'sahartü'ş-şey' (صَهَرْتُ الشَّيْءَ) denir; dolayısıyla iki taraftan her biri diğerine karışmıştır. Ehtân hususunda ise iki gerekçeyle Muhammed b. el-Hasan'ın söylediği en uygun olanıdır: Birincisi merfû hadistir: Muhammed b. İshâk, Yezîd b. Abdillâh b. Kuseyt'ten, o Muhammed b. Üsâme b. Zeyd'den, o da babasından rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « أَمَّا أَنْتَ يَا عَلِيُّ فَخَتْنِي وَأَبُو وَلَدِي وَأَنْتَ مِنِّي وَأَنَا مِنْكَ » «Sana gelince ey Ali! Sen benim damadımsın (hısmımsın), çocuklarımın babasısın; sen bendensin, ben de sendenim.» Bu hadis, kızın kocasının 'haten' olduğuna delildir. Diğer gerekçe ise 'haten' kelimesinin 'kesti' anlamındaki 'hatenehû' (خَتَنَهُ) fiilinden türemiş olmasıdır; zira koca adeta kendi ailesinden kesilmiş (ayrılmış) ve hanımını da kendi ailesinden kesip [yanına] almıştır. Dahhâk şöyle demiştir: Sıhr, süt hısımlığıdır. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bana göre bu bir vehimdir (yanılgıdır); buna da İbn Abbâs'ın: 'Nesepten yedi, sıhriyetten beş kişi haram kılındı' -başka bir rivayette ise 'sıhriyetten yedi kişi'- sözü sebep olmuştur. [İbn Abbâs] aziz ve celil olan Allah'ın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخالاتُكُمْ وَبَناتُ الْأَخِ وَبَناتُ الْأُخْتِ } “Size anneleriniz, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, erkek kardeş kızları ve kız kardeş kızları haram kılındı” buyruğunu kastetmektedir ki bu neseptir. Sıhriyetle ise Yüce Allah'ın: { وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ } “...sizi emziren sütanneleriniz...” buyruğundan { وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ } “...iki kız kardeşi bir arada almanız...” buyruğuna kadar olan kısmı kastetmekte, ardından da muhsanâtı (evli kadınları) zikretmektedir. Bunun açıklaması şudur: İbn Abbâs sıhriyetten haram kılınanlar ile birlikte zikredilenleri kastetmiştir; nitekim o...

بِمَا ذَكَرَ إِلَى عِظَمِهِ وَهُوَ الصِّهْرُ، لَا أَنَّ الرَّضَاعَ صِهْرٌ، وَإِنَّمَا الرَّضَاعُ عَدِيلُ النَّسَبِ يَحْرُمُ مِنْهُ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ بِحُكْمِ الْحَدِيثِ الْمَأْثُورِ فِيهِ. وَمَنْ رَوَى وَحَرُمَ مِنَ الصِّهْرِ خَمْسٌ أَسْقَطَ مِنَ الْآيَتَيْنِ الْجَمْعَ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ وَالْمُحْصَنَاتِ، وَهُنَّ ذَوَاتُ الْأَزْوَاجِ. قُلْتُ: فَابْنُ عَطِيَّةَ جَعَلَ الرَّضَاعَ مَعَ مَا تَقَدَّمَ نَسَبًا، وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: النَّسَبُ الَّذِي لَيْسَ بِصِهْرٍ مِنْ قَوْلِهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ:" حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ" إِلَى قَوْلِهِ" وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ" وَالصِّهْرُ مَنْ لَهُ التَّزْوِيجُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَحَكَى الزَّهْرَاوِيُّ قَوْلًا أَنَّ النَّسَبَ مِنْ جِهَةِ الْبَنِينَ وَالصِّهْرَ مِنْ جِهَةِ الْبَنَاتِ. قُلْتُ: وَذَكَرَ هَذَا الْقَوْلَ النَّحَّاسُ، وَقَالَ: لِأَنَّ الْمُصَاهَرَةَ مِنْ جِهَتَيْنِ تَكُونُ. وَقَالَ ابْنُ سِيرِينَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي النَّبِيِّ ﷺ وَعَلِيٍّ ﵁، لِأَنَّهُ جَمَعَهُ مَعَهُ نَسَبٌ وَصِهْرٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فَاجْتِمَاعُهُمَا وِكَادَةُ حُرْمَةٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. (وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً) على خلق ما يريده.

Zikrettiği şeyle onun büyüklüğüne, yani sıhriyete işaret etmiştir; yoksa süt emzirmenin bizzat sıhr olduğunu kastetmemiştir. Süt emzirme nesebe denktir; bu konudaki me’sûr hadisin hükmü gereği nesepten haram olan her şey süt emzirmeden de haram olur. «Sıhriyetten beş kişi haram kılındı» rivayetini nakleden kimse iki ayetten iki kız kardeşi bir arada nikâhlamayı ve evli kadınları (muhsanât) düşürmüştür. Ben de derim ki: İbn Atıyye daha önce geçenlerle birlikte süt emzirmeyi nesep saymıştır ki bu ez-Zeccâc’ın da görüşüdür. Ebû İshak şöyle demiştir: Sıhriyet olmayan nesep, Yüce [Allah]’ın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } “Size analarınız... haram kılındı” buyruğundan { وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ } “...ve iki kız kardeşi bir arada almanız” buyruğuna kadar olan kısımdır. Sıhr ise evlenme bağı bulunan kimsedir. İbn Atıyye dedi ki: ez-Zehrâvî nesebin erkek çocuklar cihetinden, sıhrin ise kız çocuklar cihetinden olduğu yönünde bir görüş aktarmıştır. Ben de derim ki: Bu görüşü en-Nehhâs da zikretmiş ve şöyle demiştir: Çünkü sıhriyet iki taraftan olmaktadır. İbn Sîrîn şöyle demiştir: Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ali radıyallâhu anh hakkında inmiştir; çünkü nesep ile sıhriyet bağı onda bir araya gelmiştir. İbn Atıyye şöyle dedi: İkisinin bir arada bulunması, kıyamet gününe kadar pekiştirilmiş bir hürmettir. { وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً } “Rabbin dilediği şeyi yaratmaya hakkıyla güç yetirendir.”

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٥٥]

[Furkân Suresi (25), Ayet 55]

وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ وَلا يَضُرُّهُمْ وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً (٥٥)

{ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ وَلا يَضُرُّهُمْ وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً (٥٥) } “(Müşrikler) Allah’ı bırakıp kendilerine ne fayda ne de zarar veremeyen şeylere tapıyorlar. İnkârcı da Rabbine karşı (şeytana) arka çıkandır.”