Binûn

Furkân Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ وَلا يَضُرُّهُمْ) لَمَّا عَدَّدَ النِّعَمَ وَبَيَّنَ كَمَالَ قُدْرَتِهِ عَجَّبَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فِي إِشْرَاكِهِمْ بِهِ مَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى نَفْعٍ وَلَا ضُرٍّ، أَيْ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ مَا ذَكَرَهُ، ثُمَّ هَؤُلَاءِ لِجَهْلِهِمْ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ أَمْوَاتًا جَمَادَاتٍ لَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ. (وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً) رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" الْكافِرُ" هُنَا أَبُو جَهْلٍ لَعَنَهُ اللَّهُ، وَشَرْحُهُ أَنَّهُ يَسْتَظْهِرُ بِعِبَادَةِ الْأَوْثَانِ عَلَى أَوْلِيَائِهِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ:" الْكافِرُ" إِبْلِيسُ، ظَهَرَ عَلَى عَدَاوَةِ رَبِّهِ. وَقَالَ مُطَرِّفٌ:" الْكافِرُ" هُنَا الشَّيْطَانُ. وَقَالَ الْحَسَنُ:" ظَهِيراً" أَيْ مُعِينًا لِلشَّيْطَانِ عَلَى الْمَعَاصِي. وَقِيلَ: الْمَعْنَى، وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ هَيِّنًا ذَلِيلًا لَا قَدْرَ لَهُ وَلَا وَزْنَ عِنْدَهُ، مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: ظَهَرْتُ بِهِ أَيْ جَعَلْتُهُ خَلْفَ ظَهْرِكَ وَلَمْ تَلْتَفِتْ إِلَيْهِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا" أَيْ هينا.

Yüce Allah'ın: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ وَلا يَضُرُّهُمْ } “(Müşrikler) Allah’ı bırakıp kendilerine ne fayda ne de zarar veremeyen şeylere tapıyorlar” buyruğu hakkında: Nimetleri sayıp kemâl derecesindeki kudretini beyan ettikten sonra, müşriklerin O'na hiçbir fayda ve zarar vermeye güç yetiremeyen şeyleri ortak koşmalarına hayret etmiştir; yani zikredilenleri yaratan bizzat Allah'tır. Sonra bunlar cehaletleri sebebiyle O'nu bırakıp fayda da zarar da vermeyen ölü, cansız varlıklara tapmaktadırlar. { وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً } “İnkârcı da Rabbine karşı (şeytana) arka çıkandır” buyruğu ile ilgili olarak İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Buradaki el-Kâfir (الْكافِرُ) Allah'ın lanetlediği Ebû Cehil'dir. Açıklaması ise şudur: O, putlara taparak O'nun dostlarına karşı üstünlük taslar/arka çıkar. İkrime: «el-Kâfir İblis'tir, Rabbine düşmanlıkla karşı çıkmıştır» demiştir. Mutarrif: «Buradaki el-Kâfir şeytandır» demiştir. Hasan [el-Basrî]: «Zahîr (ظَهِيراً), yani günahlarda şeytana yardımcı olandır» demiştir. Bir diğer görüşe göre anlam şöyledir: İnkârcı, Rabbi katında değersiz, zelil, hiçbir kıymeti ve ağırlığı olmayan kimsedir. Bu da Arapların bir şeyi arkana atıp ona dönüp bakmadığın zaman kullandıkları 'zahartü bihî' (ظَهَرْتُ بِهِ) ifadesinden gelir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا } “ve O'nu arkanıza atıp unuttunuz” buyruğu da bu kabildendir, yani değersiz kıldınız demektir.

وَمِنْهُ قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ: تَمِيمَ بْنَ قَيْسٍ لَا تَكُونَنَّ حَاجَتِي بِظَهْرٍ فَلَا يَعْيَا عَلَيَّ جَوَابُهَا هَذَا مَعْنَى قَوْلِ أَبِي عُبَيْدَةَ. وَظَهِيرٌ بِمَعْنَى مَظْهُورٌ. أَيْ كُفْرُ الْكَافِرِينَ هَيِّنٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَاللَّهُ مُسْتَهِينٌ بِهِ لِأَنَّ كُفْرَهُ لَا يَضُرُّهُ. وَقِيلَ: وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ الَّذِي يَعْبُدُهُ وَهُوَ الصَّنَمُ قَوِيًّا غَالِبًا يَعْمَلُ بِهِ مَا يَشَاءُ، لِأَنَّ الْجَمَادَ لَا قُدْرَةَ لَهُ على دفع ضر ونفع.

el-Ferezdak'ın şu sözü de bundandır: «Temîm b. Kays! Sakın ihtiyacım arkaya atılmış olmasın da cevabı bana zor gelmesin.» Bu, Ebû Ubeyde'nin sözünün anlamıdır. Zahîr (ظَهِير) kelimesi mazhûr (مَظْهُور: arkaya atılmış, önemsenmeyen) anlamındadır. Yani kâfirlerin küfrü Yüce Allah'a pek kolay ve önemsizdir; Allah onu hafife alır, zira onun küfrü Kendisine hiçbir zarar vermez. Şöyle de denilmiştir: Kâfir, tapındığı rabbi olan puta karşı güçlü ve galip durumdadır, ona dilediğini yapar; çünkü cansız bir varlığın zararı defetmeye de fayda sağlamaya da gücü yetmez.

[سورة الفرقان (٢٥): الآيات ٥٦ الى ٥٧]

[Furkân Suresi (25), Ayetler 56-57]

وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (٥٦) قُلْ مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلاَّ مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً (٥٧)

{ وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (٥٦) قُلْ مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلاَّ مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً (٥٧) } “Biz seni sadece bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. De ki: «Ben buna karşılık, Rabbine doğru bir yol tutmak isteyen kimse(nin yaptığı harcama) dışında sizden hiçbir ücret istemiyorum.»”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا مُبَشِّراً وَنَذِيراً) يُرِيدُ بِالْجَنَّةِ مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا مِنَ النَّارِ، وَمَا أَرْسَلْنَاكَ وَكِيلًا وَلَا مسيطرا. (قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ) يُرِيدُ عَلَى مَا جِئْتُكُمْ بِهِ مِنَ الْقُرْآنِ وَالْوَحْيِ. وَ" مِنْ" لِلتَّأْكِيدِ. (إِلَّا مَنْ شاءَ) لَكِنْ مَنْ شَاءَ، فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، وَالْمَعْنَى: لَكِنْ مَنْ شَاءَ (أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا) بِإِنْفَاقِهِ مِنْ مَالِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلْيُنْفِقْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَّصِلًا وَيُقَدَّرُ حَذْفُ الْمُضَافِ، التَّقْدِيرُ: إِلَّا أَجْرَ" مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا" بِاتِّبَاعِ دِينِي حَتَّى يَنَالَ كَرَامَةَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

Yüce Allah'ın: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا مُبَشِّراً وَنَذِيراً } “Biz seni sadece bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik” buyruğu, cennetle müjdeleyici ve cehennemden sakındırıcı anlamındadır; seni bir vekil veya üzerlerine bir zorba olarak göndermedik. { قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ } “De ki: «Ben buna karşılık... sizden hiçbir ücret istemiyorum»” buyruğu; size getirdiğim Kur'ân ve vahiy karşılığında demektir. 'Min' (مِنْ) edatı tekit içindir. { إِلَّا مَنْ شاءَ } “...isteyen kimse dışında” yani 'ancak dileyen kimse' anlamında olup munkatı bir istisnadır. Anlamı şudur: Ancak malından Allah yolunda infak ederek { أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } “Rabbine doğru bir yol tutmak isteyen” kimse dilerse infak etsin. İstisnanın muttasıl olması ve muzâfın hazfedildiğinin takdir edilmesi de caizdir. Takdiri şöyledir: Dünya ve ahiret şerefine kavuşmak için dinime uyarak { مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } “Rabbine doğru bir yol tutmak isteyen kimsenin” ecri müstesnadır.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٥٨]

[Furkân Suresi (25), Ayet 58]

وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً (٥٨)

{ وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً (٥٨) } “Ölmeyen, dâimâ diri olan (Allah'a) tevekkül et ve O'nu hamd ile tesbih et. Kullarının günahlarından O'nun hakkıyla haberdar olması yeter.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ) تَقَدَّمَ مَعْنَى التَّوَكُّلِ فِي" آلِ عِمْرَانَ" وَهَذِهِ السُّورَةُ وَأَنَّهُ اعْتِمَادُ الْقَلْبِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي كُلِّ الْأُمُورِ، وَأَنَّ الْأَسْبَابَ وَسَائِطُ أَمَرَ بِهَا مِنْ غَيْرِ اعْتِمَادٍ عَلَيْهَا. (وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ) أَيْ نَزِّهِ اللَّهَ تَعَالَى عَمَّا يَصِفُهُ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ بِهِ مِنَ الشُّرَكَاءِ. وَالتَّسْبِيحُ التَّنْزِيهُ. وَقَدْ تقدم. وقيل:" وَسَبِّحْ" أي صل لَهُ، وَتُسَمَّى الصَّلَاةُ تَسْبِيحًا. (وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً) أي عليما فيجازيهم بها.

Yüce Allah'ın: { وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ } “Ölmeyen, dâimâ diri olan (Allah'a) tevekkül et” buyruğu: Tevekkülün anlamı Âl-i İmrân'da ve bu surede geçmişti. O da kalbin bütün işlerde Yüce Allah'a güvenip dayanmasıdır. Sebepler ise, kendilerine bel bağlanmaksızın [yerine getirilmesi] emredilmiş vasıtalardır. { وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ } “ve O'nu hamd ile tesbih et” yani Yüce Allah'ı, şu kâfirlerin nitelediği ortaklardan tenzih et. Tesbih, tenzih (yüce ve uzak tutmak) demektir ve daha önce geçmişti. [Şöyle de] denilmiştir: “Tesbih et” yani O'nun için namaz kıl; nitekim namaza da tesbih adı verilir. { وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً } “Kullarının günahlarından O'nun hakkıyla haberdar olması yeter” yani [onları] hakkıyla bilendir ve bu sebeple kendilerini cezalandıracaktır.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٥٩]

[Furkân Suresi (25), Ayet 59]

الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً (٥٩)

{ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً (٥٩) } “Gökleri, yeri ve ikisinin arasındakileri altı günde yaratan, sonra da Arş'a istivâ eden Rahmân'dır. O'nu bir bilene sor!”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ) تَقَدَّمَ فِي الْأَعْرَافِ. وَ" الَّذِي"" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ نَعْتًا لِلْحَيِّ. وَقَالَ:" بَيْنَهُما" وَلَمْ يَقُلْ بَيْنَهُنَّ، لِأَنَّهُ أَرَادَ الصِّنْفَيْنِ وَالنَّوْعَيْنِ وَالشَّيْئَيْنِ، كَقَوْلِ الْقُطَامِيِّ: أَلَمْ يَحْزُنْكَ أَنَّ حِبَالَ قَيْسٍ وَتَغْلِبَ قد تباينتا انقطاء أَرَادَ وَحِبَالَ تَغْلِبَ فَثَنَّى، وَالْحِبَالُ جَمْعٌ، لِأَنَّهُ أراد الشيئين والنوعين. (الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً) قَالَ الزُّجَاجُ: الْمَعْنَى فَاسْأَلْ عَنْهُ. وَقَدْ حَكَى هَذَا جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّ الْبَاءَ تَكُونُ بِمَعْنَى عَنْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ " وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “Gökleri, yeri ve ikisinin arasındakileri altı günde yaratan, sonra da Arş'a istivâ eden...” buyruğu el-A'râf Suresi'nde geçmişti. { الَّذِي } lafzı el-Hayy (الْحَيِّ) kelimesinin sıfatı olarak cer (esre) konumundadır. İki cinsi, iki türü ve iki şeyi kastettiği için «beynehünne» (aralarında) dememiş, { بَيْنَهُما } “ikisinin arasındakileri” demiştir; nitekim el-Kutâmî şöyle demiştir: «Kays ve Tağlib'in bağlarının birbirinden büsbütün koptuğu seni üzmedi mi?» Şair «ve Tağlib'in bağları» demek istemiş ve iki şeyi, iki türü kastettiği için cemi olan «hibâl» (bağlar) kelimesine tesniye zamiri vermiştir. { الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً } “Rahmân'dır. O'nu bir bilene sor!” buyruğu hakkında ez-Zeccâc şöyle demiştir: Anlamı «O'ndan yana sor» demektir. Dil ehlinden bir topluluk 'bâ' (ب) harf-i cerinin 'an' (عَنْ) anlamında gelebileceğini nakletmiştir; nitekim Yüce Allah: { سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ } “Bir isteyen, vuku bulacak azabı sordu” buyurmuştur. Şair de şöyle demiştir:

هلا سألت الخيل يا بنة مَالِكٍ ... إِنْ كُنْتِ جَاهِلَةً بِمَا لَمْ تَعْلَمِي»

«Ey Mâlik'in kızı! Eğer bilmediğin şeylerden habersizsen, süvarilere sorsaydın ya!»

وَقَالَ [عَلْقَمَةُ بْنُ عَبْدَةَ]:

[Alkame b. Abede] de şöyle demiştir:

فَإِنْ تَسْأَلُونِي بِالنِّسَاءِ فَإِنَّنِي ... خَبِيرٌ بِأَدْوَاءِ النِّسَاءِ طَبِيبُ

«Eğer bana kadınları soracak olursanız, şüphesiz ben kadınların dertlerini iyi bilen mahir bir tabibim.»

أَيْ عَنِ النِّسَاءِ وَعَمَّا لَمْ تَعْلَمِي. وَأَنْكَرَهُ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ وَقَالَ: أَهْلُ النَّظَرِ يُنْكِرُونَ أَنْ تَكُونَ الْبَاءُ بِمَعْنَى عَنْ، لِأَنَّ فِي هَذَا إِفْسَادًا لِمَعَانِي قَوْلِ الْعَرَبِ: لَوْ لَقِيَتْ فُلَانًا لَلَقِيَكَ بِهِ الْأَسَدُ، أَيْ لَلَقِيَكَ بِلِقَائِكَ إِيَّاهُ الْأَسَدُ. الْمَعْنَى فَاسْأَلْ بِسُؤَالِكَ إِيَّاهُ خَبِيرًا. وَكَذَلِكَ قَالَ ابْنُ جُبَيْرُ: الْخَبِيرُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى. فَ" خَبِيراً" نُصِبَ عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ بِالسُّؤَالِ. قُلْتُ: قَوْلُ الزَّجَّاجِ يَخْرُجُ عَلَى وَجْهٍ حَسَنٍ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْخَبِيرُ غَيْرَ اللَّهِ، أَيْ فَاسْأَلْ عَنْهُ خَبِيرًا، أَيْ عَالِمًا بِهِ، أَيْ بِصِفَاتِهِ وَأَسْمَائِهِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَاسْأَلْ لَهُ خَبِيرًا، فَهُوَ نصب

Yani kadınlar hakkında ve bilmediğin şeyler hakkında [demektir]. Ali b. Süleyman bunu reddederek şöyle demiştir: [Arap dili] araştırmacıları (ehl-i nazar), bâ (بِ) harf-i cerrinin 'an (عَنْ) anlamında olmasını kabul etmezler. Çünkü bu takdirde Arapların: «لَوْ لَقِيتَ فُلَانًا لَلَقِيَكَ بِهِ الْأَسَدُ» «Eğer falancayla karşılaşsaydın, onunla karşılaşman sebebiyle sana aslan denk gelirdi» sözünün anlamları bozulmuş olur. Yani: “Senin onunla karşılaşman sebebiyle aslan seninle karşılaşırdı” demektir. [Ayetin] anlamı da: “O'na sormak suretiyle, her şeyden haberdar olan [Allah'a] sor!” şeklindedir. İbn Cübeyr de aynı şekilde şöyle demiştir: “Haberdar olan (el-Habîr), Yüce Allah'tır. Dolayısıyla 'habîren' (خَبِيرًا) kelimesi, sorma eyleminin mef'ûlün bihi (nesnesi) olarak mansub kılınmıştır.” Ben derim ki: ez-Zeccâc'ın sözü güzel bir veche hamledilebilir; o da el-Habîr'in Allah'tan başkası olmasıdır. Yani: “O'na dair, O'nu yani O'nun sıfatlarını ve isimlerini iyi bilen bir uzmana sor!” demektir. Şöyle de denilmiştir: [Ayetin] anlamı, “O'nun için bir bilene sor!” demektir; bu durumda da mansubdur...

عَلَى الْحَالِ مِنَ الْهَاءِ الْمُضْمَرَةِ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَلَا يَحْسُنُ حَالًا إِذْ لَا يَخْلُو أَنْ تَكُونَ الْحَالُ مِنَ السَّائِلِ أَوِ الْمَسْئُولِ، وَلَا يَصِحُّ كَوْنُهَا حَالًا مِنَ الْفَاعِلِ، لِأَنَّ الْخَبِيرَ لَا يَحْتَاجُ أَنْ يَسْأَلَ غَيْرَهُ. وَلَا يَكُونُ مِنَ الْمَفْعُولِ، لِأَنَّ الْمَسْئُولَ عَنْهُ وَهُوَ الرَّحْمَنُ خَبِيْرٌ أَبَدًا، وَالْحَالُ فِي أَغْلَبِ الْأَمْرِ يَتَغَيَّرُ وَيَنْتَقِلُ، إِلَّا أَنْ يُحْمَلَ عَلَى أَنَّهَا حَالٌ مُؤَكِّدَةٌ، مِثْلُ:" وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً " فَيَجُوزُ. وَأَمَّا" الرَّحْمنُ" فَفِي رَفْعِهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: يَكُونُ بَدَلًا مِنَ الْمُضْمَرِ الَّذِي فِي" اسْتَوى ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَرْفُوعًا بِمَعْنَى هُوَ الرَّحْمَنُ. وَيَجُوزُ أَنْ يكون مرفوعا بالابتداء وخبره" فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً". وَيَجُوزُ الْخَفْضُ بِمَعْنَى وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ الرَّحْمَنِ، يَكُونُ نَعْتًا. ويجوز النصب على المدح.

gizli zamir olan 'hâ'dan hâl olduğu içindir. el-Mehdevî şöyle dedi: Bunun hâl olması güzel değildir; çünkü hâl ya sorandan ya da sorulandan olacaktır. Fâilden hâl olması sahih değildir; zira haberdar olan kimsenin başkasına sormaya ihtiyacı yoktur. Mef'ûlden de olamaz; zira hakkında soru sorulan Rahmân daima haberdardır, hâl ise çoğu durumda değişir ve intikal eder; ancak { وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً } “O, doğrulayıcı bir hak iken” ayetindeki gibi müekkid (pekiştirici) bir hâl kabul edilirse bu caiz olur. { الرَّحْمنُ } kelimesinin merfû okunmasında ise üç vecih vardır: { اسْتَوى } fiilindeki gizli zamirden bedel olabilir. «O, Rahmân'dır» anlamında merfû olması caizdir. Mübteda olarak merfû olup haberinin { فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً } olması da caizdir. { وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ } buyruğuna atfen «er-Rahmân» kelimesinin sıfat olarak cer (esre) okunması da caizdir. Medih üzere mansub olması da caizdir.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٦٠]

[Furkân Suresi (25), Ayet 60]

وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَزادَهُمْ نُفُوراً (٦٠)

{ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَزادَهُمْ نُفُوراً (٦٠) } “Onlara: «Rahmân'a secde edin!» denildiği zaman: «Rahmân da neymiş? Bize emrettiğin şeye mi secde edeceğiz?» derler ve bu, onların nefretini artırır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ) أَيْ لِلَّهِ تَعَالَى. (قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ) عَلَى جِهَةِ الْإِنْكَارِ وَالتَّعَجُّبِ، أَيْ مَا نَعْرِفُ الرَّحْمَنَ إِلَّا رَحْمَانَ الْيَمَامَةَ، يَعْنُونَ مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابَ. وَزَعَمَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ أَنَّهُمْ إِنَّمَا جَهِلُوا الصِّفَةَ لَا الْمَوْصُوفَ، وَاسْتَدَلَّ عَلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ:" وَمَا الرَّحْمنُ" وَلَمْ يَقُولُوا وَمَنِ الرَّحْمَنُ. قَالَ ابْنُ الْحَصَّارِ: وَكَأَنَّهُ ﵀ لَمْ يَقْرَأِ الْآيَةَ الْأُخْرَى" وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ ". (أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا) هَذِهِ قِرَاءَةُ الْمَدَنِيِّينَ وَالْبَصْرِيِّينَ، أَيْ لِمَا تَأْمُرُنَا أَنْتَ يَا مُحَمَّدُ. وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" يَأْمُرُنَا" بِالْيَاءِ. يَعْنُونَ الرَّحْمَنَ، كَذَا تَأَوَّلَهُ أَبُو عُبَيْدٍ، قَالَ: وَلَوْ أَقَرُّوا بِأَنَّ الرَّحْمَنَ أَمَرَهُمْ مَا كَانُوا كُفَّارًا. فَقَالَ النَّحَّاسُ: وَلَيْسَ يَجِبُ أَنْ يُتَأَوَّلَ عَنِ الْكُوفِيِّينَ فِي قِرَاءَتِهِمْ هَذَا التَّأْوِيلُ الْبَعِيدُ، وَلَكِنَّ الْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ التَّأْوِيلُ لَهُمْ" أَنَسْجُدُ لِمَا يَأْمُرُنَا" النَّبِيُّ ﷺ، فَتَصِحُّ الْقِرَاءَةُ عَلَى هَذَا، وَإِنْ كَانَتِ الْأُولَى أَبْيَنَ وَأَقْرَبَ تَنَاوُلًا. (وَزادَهُمْ نُفُوراً) أَيْ زَادَهُمْ قَوْلُ الْقَائِلِ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ نُفُورًا عَنِ الدِّينِ. وَكَانَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ يَقُولُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِلَهِي زَادَنِي لَكَ خُضُوعًا مَا زَادَ عداك نفورا.

Yüce Allah'ın: { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ } “Onlara: «Rahmân'a secde edin!» denildiği zaman” buyruğu; yani Allah Teâlâ'ya [secde edin denildiğinde] demektir. { قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ } “«Rahmân da neymiş?» dediler” buyruğu, bir inkâr ve hayret ifadesidir. Yani: “Biz Yemâme'nin Rahmân'ından başkasını bilmeyiz/tanımayız” demek istediler; bununla Müseylimetü'l-Kezzâb'ı kastetmektedirler. Kâdı Ebû Bekr b. el-Arabî, onların mevsûfu (ismin sahibini) değil, sadece sıfatı bilmediklerini iddia etmiş ve buna [müşriklerin] “Rahmân kimdir?” (ve menir-Rahmân) demeyip { وَمَا الرَّحْمنُ } “Rahmân da neymiş?” demiş olmalarını delil göstermiştir. İbnü'l-Hassâr der ki: “Sanki o -Allah ona rahmet etsin- diğer bir ayet olan: { وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ } “Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar” [ayetini] okumamış gibidir.” { أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا } “Bize emrettiğin şeye mi secde edeceğiz?” buyruğu, Medineliler ile Basralıların kıraatidir; yani “Ey Muhammed, senin bize emrettiğin şeye mi?” demektir. Ebû Ubeyd ile Ebû Hâtim de bu kıraati tercih etmiştir. A‘meş, Hamza ve Kisâî ise [fiilin başını] “ye” ile «ye’murunâ (يَأْمُرُنَا)» şeklinde okumuşlardır. Bununla Rahmân'ı kastetmektedirler; Ebû Ubeyd bu kıraati bu şekilde tevil etmiş ve şöyle demiştir: “Eğer onlar Rahmân'ın kendilerine emrettiğini ikrar etmiş olsalardı, kâfir olmazlardı.” en-Nehhâs ise şöyle demiştir: “Kûfelilerin kıraatini bu uzak tevil ile açıklamak gerekmez; aksine onlar için en uygun tevil: ‘Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bize emrettiği şeye mi secde edeceğiz?’ şeklinde olmasıdır. Buna göre kıraat sahih olur; her ne kadar birinci [kıraat] daha açık ve kavranması daha yakın olsa da.” { وَزادَهُمْ نُفُوراً } “Ve bu, onların nefretini artırır” buyruğu; yani kendilerine “Rahmân'a secde edin” diyen kimsenin bu sözü, onların dinden uzaklaşma ve nefretlerini artırdı demektir. Süfyân es-Sevrî bu ayet hakkında şöyle derdi: “İlâhî! Düşmanlarının nefretini artıran şey, benim Sana olan boyun eğiş ve teslimiyetimi artırdı.”

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٦١]

[Furkân Suresi (25), Ayet 61]

تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَجَعَلَ فِيها سِراجاً وَقَمَراً مُنِيراً (٦١)

{ تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَجَعَلَ فِيها سِراجاً وَقَمَراً مُنِيراً (٦١) } “Gökte burçlar var eden, orada bir kandil (güneş) ve aydınlatıcı bir ay kılan (Allah) ne yücedir!”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً) أَيْ مَنَازِلَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا. (وَجَعَلَ فِيها سِراجاً) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي الشَّمْسَ، نَظِيرُهُ،" وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً". وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ:" سِراجاً" بِالتَّوْحِيدِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" سُرُجًا" يُرِيدُونَ النُّجُومَ الْعِظَامَ الْوَقَّادَةَ. وَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى عِنْدَ أَبِي عُبَيْدٍ أَوْلَى، لِأَنَّهُ تَأَوَّلَ أَنَّ السُّرُجَ النُّجُومُ، وَأَنَّ الْبُرُوجَ النُّجُومُ، فَيَجِيءُ الْمَعْنَى نُجُومًا وَنُجُومًا. النَّحَّاسُ: وَلَكِنَّ التَّأْوِيلَ لَهُمْ أَنَّ أَبَانَ بْنَ تَغْلِبَ قَالَ: السُّرُجُ النُّجُومُ الدَّرَارِيُّ. الثَّعْلَبِيُّ: كَالزَّهْرَةِ وَالْمُشْتَرَى وَزُحَلَ وَالسِّمَاكَيْنِ وَنَحْوِهَا. (وَقَمَراً مُنِيراً) يُنِيرُ الْأَرْضَ إِذَا طَلَعَ. وَرَوَى عِصْمَةُ عَنِ الْأَعْمَشِ" وَقُمْرًا" بِضَمِّ الْقَافِ وَإِسْكَانِ الْمِيمِ. وَهَذِهِ قِرَاءَةٌ شَاذَّةٌ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ فِيهَا إِلَّا أَنَّ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ وَهُوَ إِمَامُ الْمُسْلِمِينَ فِي وَقْتِهِ قَالَ: لَا تَكْتُبُوا مَا يَحْكِيهِ عِصْمَةُ الَّذِي يَرْوِي الْقِرَاءَاتِ، وَقَدْ أُولِعَ أَبُو حَاتِمٍ السِّجِسْتَانِيُّ بِذِكْرِ مَا يَرْوِيهِ عصمة هذا.

Yüce Allah'ın: { تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً } “Gökte burçlar var eden... ne yücedir!” buyruğu, yani menziller var eden demektir ve bunların bahsi daha önce geçmişti. { وَجَعَلَ فِيها سِراجاً } “orada bir kandil kılan” buyruğu hakkında İbn Abbâs: «Güneşi kastetmektedir» demiştir; bunun benzeri: { وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً } “güneşi de bir kandil yapmıştır” ayetidir. Cumhûrun kıraati tekil olarak «sirâcen» (سِراجاً) şeklindedir. Hamza ve el-Kisâî ise büyük ve parıldayan yıldızları kastederek «sürücen» (سُرُجًا: kandiller) şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyd'e göre birinci kıraat daha evladır; zira o, «sürüc»ün yıldızlar, «burûc»un da yıldızlar anlamına geldiğini, dolayısıyla mananın «yıldızlar ve yıldızlar» şeklinde olacağını düşünmüştür. en-Nehhâs dedi ki: Ancak onların tevili şöyledir; Ebân b. Tağlib: «Sürüc, inci gibi parlayan parlak yıldızlardır» demiştir. es-Sa'lebî de: «Zühre (Venüs), Müşteri (Jüpiter), Zühal (Satürn) ve Simâkeyn (iki parlak yıldız) ve benzerleri gibi» demiştir. { وَقَمَراً مُنِيراً } “ve aydınlatıcı bir ay” yani doğduğunda yeryüzünü aydınlatan [bir ay kılmıştır]. İsme, el-A'meş'ten kaf'ın zammesi ve mim'in sükûnu ile «ve kumran» (وَقُمْرًا) şeklinde rivayet etmiştir. Bu şaz bir kıraattir; bunda sadece şu olsaydı bile kafiydi: Zamanının Müslümanlarının imamı olan Ahmed b. Hanbel şöyle demiştir: «Kıraat rivayet eden bu İsme'nin aktardıklarını yazmayınız.» Ebû Hâtim es-Sicistânî ise bu İsme'nin rivayet ettiklerini zikretmeye pek düşkündü.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٦٢]

[Furkân Suresi (25), Ayet 62]

وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرادَ شُكُوراً (٦٢)

{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرادَ شُكُوراً (٦٢) } “O, öğüt almak veya şükretmek isteyen kimseler için gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir.”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" خِلْفَةً" قَالَ أبو عبيدة: الخلفة كل شي بعد شي. وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ يُخْلِفُ صَاحِبَهُ. وَيُقَالُ لِلْمَبْطُونِ: أَصَابَتْهُ خِلْفَةٌ، أَيْ قِيَامٌ وَقُعُودٌ يَخْلُفُ هَذَا ذَاكَ. وَمِنْهُ خِلْفَةُ النَّبَاتِ، وَهُوَ وَرَقٌ يَخْرُجُ بَعْدَ الْوَرَقِ الْأَوَّلِ فِي الصَّيْفِ. وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ زُهَيْرِ بْنِ أَبِي سُلْمَى:

Bu ayette dört mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { خِلْفَةً } “birbiri ardınca” buyruğu hakkında Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Hilfe (الخلفة), bir şeyin ardından gelen her şeydir. Gece ve gündüzün her biri diğerinin ardınca gelir. İshale yakalanan kimse için de «ona hilfe isabet etti» denir, yani biri diğerinin ardınca gelen kalkıp oturma hali. Yaz mevsiminde ilk yaprağın ardından çıkan yaprak olan «hilfetü'n-nebât» (bitkinin ardıl yaprağı) tabiri de bundandır. Züheyr b. Ebî Sulmâ'nın şu sözü de bu anlamdadır:

بِهَا الْعِينُ وَالْآرَامُ يَمْشِينَ خِلْفَةً ... وَأَطْلَاؤُهَا يَنْهَضْنَ من كل مجثم

«Orada iri gözlü yaban sığırları ve ceylanlar birbiri ardınca yürürler; yavruları da her çöktükleri yerden kalkarlar.»

الريم ولد الظبى جمعه آرَامٌ، يَقُولُ: إِذَا ذَهَبَ فَوْجٌ جَاءَ فَوْجٌ. وَمِنْهُ قَوْلُ الْآخَرِ يَصِفُ امْرَأَةً تَنْتَقِلُ مِنْ مَنْزِلٍ فِي الشِّتَاءِ إِلَى مَنْزِلٍ فِي الصَّيْفِ دَأْبًا:

Re'ym (الريم), ceylan yavrusudur; çoğulu ârâm (آرَامٌ) gelir; şair «bir grup gittiğinde diğeri gelir» demek istemektedir. Kışın kaldığı evden yazın âdeti üzere başka bir eve taşınan bir kadını niteleyen diğer şairin şu sözü de bundandır:

وَلَهَا بِالْمَاطِرُونَ إِذَا ... أَكَلَ النَّمْلُ الَّذِي جَمَعَا

«Ve karıncalar topladıklarını yediği vakit Mâtırûn'da onun için...»

خِلْفَةٌ حَتَّى إِذَا ارْتَبَعَتْ ... سَكَنَتْ مِنْ جَلَّقٍ بِيَعَا

«...ardı ardına bir yerleşim vardır; öyle ki baharı geçirdiğinde Cellak kiliselerinden birine yerleşir,»

فِي بُيُوتٍ وَسْطَ دَسْكَرَةٍ ... حَوْلَهَا الزَّيْتُونُ قَدْ يَنَعَا

«Bir köyün ortasındaki evlerde; etrafındaki zeytinler olgunlaşmıştır.»

قَالَ مُجَاهِدٌ:" خِلْفَةً" مِنَ الْخِلَافِ، هَذَا أَبْيَضُ وَهَذَا أَسْوَدُ، وَالْأَوَّلُ أَقْوَى. وَقِيلَ: يَتَعَاقَبَانِ فِي الضِّيَاءِ وَالظَّلَّامِ وَالزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ، أَيْ جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ ذَوِي خِلْفَةٍ، أَيِ اخْتِلَافٍ. (لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ) أَيْ يَتَذَكَّرُ، فَيَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَجْعَلْهُ كَذَلِكَ عَبَثًا فَيَعْتَبِرُ فِي مَصْنُوعَاتِ اللَّهِ، وَيَشْكُرُ اللَّهَ تَعَالَى عَلَى نِعَمِهِ عَلَيْهِ فِي الْعَقْلِ وَالْفِكْرِ وَالْفَهْمِ. وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ: مَعْنَاهُ من فاته شي مِنَ الْخَيْرِ بِاللَّيْلِ أَدْرَكَهُ بِالنَّهَارِ، وَمَنْ فَاتَهُ بِالنَّهَارِ أَدْرَكَهُ بِاللَّيْلِ. وَفِي الصَّحِيحِ:" مَا مِنِ امْرِئٍ تَكُونُ لَهُ صَلَاةٌ بِاللَّيْلِ فَغَلَبَهُ عَلَيْهَا نَوْمٌ فَيُصَلِّي مَا بَيْنَ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَى صَلَاةِ الظُّهْرِ إِلَّا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ أَجْرَ صَلَاتِهِ وَكَانَ نَوْمُهُ عَلَيْهِ صَدَقَةً". وَرَوَى مُسْلِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ نَامَ عن حزبه أو عن شي مِنْهُ فَقَرَأَهُ فِيمَا بَيْنَ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَصَلَاةِ الظُّهْرِ كُتِبَ لَهُ كَأَنَّمَا قَرَأَهُ مِنَ اللَّيْلِ". الثَّانِيَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: سَمِعْتُ ذَا الشَّهِيدِ الْأَكْبَرَ يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الْعَبْدَ حَيًّا عَالِمًا، وَبِذَلِكَ كَمَالُهُ، وَسَلَّطَ عَلَيْهِ آفَةَ النَّوْمِ وَضَرُورَةَ الْحَدَثِ وَنُقْصَانَ الْخِلْقَةِ، إِذِ الْكَمَالُ لِلْأَوَّلِ الْخَالِقِ، فَمَا أَمْكَنَ الرَّجُلَ مِنْ دَفْعِ النَّوْمِ بِقِلَّةِ الْأَكْلِ وَالسَّهَرِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ فَلْيَفْعَلْ. وَمِنَ الْغَبْنِ الْعَظِيمِ أَنْ يَعِيشَ الرَّجُلُ سِتِّينَ سَنَةً يَنَامُ لَيْلَهَا فَيَذْهَبُ النِّصْفُ مِنْ عُمْرِهِ لَغْوًا، وَيَنَامُ سُدُسُ النَّهَارِ رَاحَةً فَيَذْهَبُ ثُلُثَاهُ وَيَبْقَى لَهُ مِنَ الْعُمُرِ عِشْرُونَ سَنَةً، وَمِنَ الْجَهَالَةِ وَالسَّفَاهَةِ أَنْ يُتْلِفَ الرَّجُلُ ثُلُثَيْ عُمْرِهِ فِي لَذَّةٍ فَانِيَةٍ، وَلَا يُتْلِفُ عُمْرَهُ بِسَهَرٍ فِي لَذَّةٍ بَاقِيَةٍ عِنْدَ الْغَنِيِّ الْوَفِيِّ الذي ليس بعديم ولا ظلوم.

Mücâhid şöyle demiştir: Hilfet (خِلْفَةً), zıtlık/farklılık manasındaki hilâf (الْخِلَاف) kökündendir; yani biri beyaz, diğeri siyahtır. Ancak birinci görüş daha kuvvetlidir. Şöyle de denilmiştir: Işıkta, karanlıkta, uzamada ve kısalmada birbirini takip ederler. Yine şöyle denilmiştir: Bu, muzafın hazfi kabilindendir; yani geceyi ve gündüzü birbirine ardıl olan (ذَوِي خِلْفَةٍ), yani farklılık sahibi kıldı demektir. { لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ } “Öğüt alıp düşünmek isteyen kimse için”, yani tezekkür eden kimse için demektir; böylece o kimse, Allah'ın bunu boş yere yaratmadığını bilir, Allah'ın yarattığı varlıklardan ibret alır ve kendisine akıl, fikir ile anlama kabiliyeti vermesinden ötürü Allah Teâlâ'ya şükreder. Ömer b. el-Hattâb, İbn Abbâs ve el-Hasen şöyle demişlerdir: Bunun anlamı, kimin geceden kaçırdığı bir hayır olursa onu gündüzün telafi etmesi, kimin de gündüzden kaçırdığı [bir hayır] olursa onu gecede telafi etmesidir. Sahîh'te şöyle rivayet edilmiştir: « مَا مِنِ امْرِئٍ تَكُونُ لَهُ صَلَاةٌ بِاللَّيْلِ فَغَلَبَهُ عَلَيْهَا نَوْمٌ فَيُصَلِّي مَا بَيْنَ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَى صَلَاةِ الظُّهْرِ إِلَّا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ أَجْرَ صَلَاتِهِ وَكَانَ نَوْمُهُ عَلَيْهِ صَدَقَةً » «Gece namazı kılma âdeti bulunup da uykusu kendisine galebe çalan, ardından güneşin doğuşu ile öğle namazı arasındaki vakitte kılan bir kimse olmasın ki, mutlaka Allah ona namazının ecrini yazar ve uykusu da onun için bir sadaka olur.» Müslim, Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ نَامَ عَنْ حِزْبِهِ أَوْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ فَقَرَأَهُ فِيمَا بَيْنَ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَصَلَاةِ الظُّهْرِ كُتِبَ لَهُ كَأَنَّمَا قَرَأَهُ مِنَ اللَّيْلِ » «Kim hizbini veya ondan bir cüzü [okuyamadan] uyur kalır da onu sabah namazı ile öğle namazı arasında okursa, sanki onu gece okumuş gibi kendisine [ecir] yazılır.» İkinci Mesele- İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Zü'ş-Şehîdi'l-Ekber'in şöyle dediğini işittim: Şüphesiz Allah Teâlâ kulu diri ve bilen (âlim) olarak yaratmıştır, onun yetkinliği de bundadır. Fakat ilk ve [yegâne mutlak] kemal sahibi olan Yaratıcı olduğu için onun üzerine uyku âfetini, abdest bozma ihtiyacını ve hilkatindeki eksikliği musallat kılmıştır. Dolayısıyla kişi az yemekle uykuyu defedebildiği ve Allah'a itaatte uykusuz kalabildiği ölçüde bunu yapsın. Bir kimsenin altmış sene yaşayıp da gecelerini uyuyarak geçirmesi, böylece ömrünün yarısının boşa gitmesi, gündüzün altıda birini de dinlenmek maksadıyla uyuyup ömrünün üçte ikisinin zayi olması ve kendisine ömründen yirmi sene kalması büyük bir aldanıştır. Kişinin ömrünün üçte ikisini fani bir lezzet uğrunda yok etmesi, fakat ömrünü ihtiyaçsız, vefakâr, asla aciz ve zalim olmayan [Allah'ın] nezdindeki ebedî lezzet uğruna uykusuz kalarak tüketmemesi ise bir cehalet ve sefahattir.

الثَّالِثَةُ- الْأَشْيَاءُ لَا تَتَفَاضَلُ بِأَنْفُسِهَا، فَإِنَّ الْجَوَاهِرَ وَالْأَعْرَاضَ مِنْ حَيْثُ الْوُجُودِ مُتَمَاثِلَةٌ، وَإِنَّمَا يَقَعُ التَّفَاضُلُ بِالصِّفَاتِ. وَقَدِ اخْتُلِفَ أَيُّ الْوَقْتَيْنِ أَفْضَلُ، اللَّيْلُ أَوِ النَّهَارُ. وَفِي الصَّوْمِ غُنْيَةٌ فِي الدَّلَالَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. قُلْتُ: وَاللَّيْلُ عَظِيمٌ قَدْرُهُ، أَمَرَ نَبِيَّهُ ﵊ بِقِيَامِهِ فَقَالَ:" وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ"، وَقَالَ:" قُمِ اللَّيْلَ" عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَمَدَحَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى قِيَامِهِ فَقَالَ:" تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ". وَقَالَ ﵊:" وَالصَّدَقَةُ تُطْفِئُ الْخَطِيئَةَ كَمَا يُطْفِئُ الْمَاءُ النَّارَ وَصَلَاةُ الرَّجُلِ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ وَفِيهِ سَاعَةٌ يُسْتَجَابُ فِيهَا الدُّعَاءُ وَفِيهِ يَنْزِلُ الرَّبُّ ﵎" حَسْبَمَا يَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الرَّابِعَةُ- قَرَأَ حَمْزَةُ وَحْدَهُ:" يَذْكُرُ" بِسُكُونِ الذَّالِ وَضَمَّ الْكَافِّ. وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ وَثَّابٍ وَطَلْحَةَ وَالنَّخَعِيِّ. وَفِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ" يَتَذَكَّرُ" بِزِيَادَةِ تَاءٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ:" يَذَّكَّرَ" بِتَشْدِيدِ الْكَافِ. وَيَذْكُرُ وَيَذَّكَّرُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَقِيلَ: مَعْنَى" يَذْكُرُ" بِالتَّخْفِيفِ أَيْ يَذْكُرُ مَا نَسِيَهُ فِي أَحَدِ الْوَقْتَيْنِ فِي الْوَقْتِ الثَّانِي، أَوْ لِيَذْكُرَ تَنْزِيهَ اللَّهِ وَتَسْبِيحَهُ فِيهَا. (أَوْ أَرادَ شُكُوراً) يُقَالُ: شَكَرَ يَشْكُرُ شُكْرًا وَشُكُورًا، مِثْلَ كَفَرَ يُكْفُرُ كفرا وكفورا. وهذا الشكور على أنهما جَعَلَهُمَا قِوَامًا لِمَعَاشِهِمْ. وَكَأَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا:" وَمَا الرَّحْمنُ" قَالُوا: هُوَ الَّذِي يَقْدِرُ عَلَى هَذِهِ الأشياء.

Üçüncü Mesele- Eşya bizzat kendileri itibariyle birbirine üstünlük taşımaz; zira cevherler ve arazlar varlık bakımından birbirine denktir, üstünlük ancak sıfatlarla meydana gelir. Gece mi yoksa gündüz mü daha faziletlidir diye iki vakitten hangisinin üstün olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Oruç ibadeti delil olma açısından yeterlidir; en doğrusunu Allah bilir, bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. Ben de derim ki: Gece pek büyük bir kıymete sahiptir; [Allah] Peygamberi aleyhisselâm'a gece ibadetine kalkmasını emrederek: { وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ } “Gecenin bir kısmında sana mahsus bir nafile olarak teheccüde kalk” buyurmuş ve ileride açıklanacağı üzere: { قُمِ اللَّيْلَ } “Gece kalk” buyurmuştur. Müminleri de gece ibadete kalktıkları için överek: { تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ } “Yanları yataklarından uzaklaşır” buyurmuştur. Peygamber aleyhisselâm da: «Suyun ateşi söndürdüğü gibi sadaka da günahı söndürür; kişinin gecenin ortasında kıldığı namaz da böyledir. Gecede öyle bir saat vardır ki onda yapılan dua kabul edilir ve o vakitte Rab Teâlâ nüzûl buyurur» buyurmuştur; inşâallah açıklaması gelecektir. Dördüncü Mesele- Yalnızca Hamza, zâl'ın sükûnu ve kâf'ın zammesi ile «yezkur» (يَذْكُرُ) şeklinde okumuştur. Bu, İbn Vessâb, Talha ve en-Nehaî'nin kıraatidir. Übeyy'in Mushafı'nda ise fazladan bir tâ ile «yetezekkeru» (يَتَذَكَّرُ) şeklindedir. Geriye kalanlar ise kâf'ın şeddesiyle { يَذَّكَّرَ } şeklinde okumuşlardır. «Yezkuru» ile «yezzekkeru» aynı anlamdadır. Şöyle de denilmiştir: Şeddesiz okunan «yezkur»un anlamı; iki vakitten birinde unuttuğu şeyi diğer vakitte hatırlar veya o vakitlerde Allah'ı tenzih ve tesbih etmeyi hatırlar demektir. { أَوْ أَرادَ شُكُوراً } “veya şükretmek isteyen...” buyruğu hakkında; 'kefera yekfuru küfran ve küfûran' denildiği gibi 'şekera yeşkuru şükran ve şükûran' denir. Bu şükür, Allah'ın gece ve gündüzü onların maişetlerinin nizamı kılmış olması üzerinedir. Sanki onlar: «Rahmân da neymiş?» dediklerinde, [Müminler]: «İşte bu şeylere güç yetirendir» demişlerdir.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٦٣]

[Furkân Suresi (25), Ayet 63]

وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً (٦٣)

{ وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً (٦٣) } “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir. Cahiller kendilerine hitap ettiği zaman «Selâm!» derler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً) لَمَّا ذَكَرَ جَهَالَاتِ الْمُشْرِكِينَ وَطَعْنَهُمْ فِي الْقُرْآنِ وَالنُّبُوَّةَ ذَكَرَ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ أَيْضًا وَذَكَرَ صِفَاتِهُمْ، وَأَضَافَهُمْ إِلَى عُبُودِيَّتِهِ تَشْرِيفًا لَهُمْ، كَمَا قَالَ:" سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ" وَقَدْ تَقَدَّمَ. فَمَنْ أَطَاعَ اللَّهَ وَعَبَدَهُ وَشَغَلَ سَمْعَهُ وَبَصَرَهُ وَلِسَانَهُ وقلبه بما أمره فهو الذي يستحق

Yüce Allah'ın: { وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً } “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir” buyruğu: [Yüce Allah], müşriklerin cahilliklerini, Kur'ân'a ve peygamberliğe dil uzatmalarını zikredince mümin kullarını da zikredip onların niteliklerini belirtmiştir. Onları şereflendirmek amacıyla kendi kulluğuna izafe etmiştir; nitekim { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ } “Kulunu geceleyin yürüten [Allah her türlü noksanlıktan] münezzehtir” buyurmuştur. Bu [husus] daha önce geçmişti. Kim Allah'a itaat eder, O'na kulluk eder; kulağını, gözünü, dilini ve kalbini O'nun emrettikleriyle meşgul ederse, işte o kimsedir hak eden...

اسْمَ الْعُبُودِيَّةِ، وَمَنْ كَانَ بِعَكْسِ هَذَا شَمِلَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ" يَعْنِي فِي عَدَمِ الِاعْتِبَارِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي" الْأَعْرَافِ". وَكَأَنَّهُ قَالَ: وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ هُمُ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ، فَحُذِفَ هُمْ، كَقَوْلِكَ: زَيْدٌ الْأَمِيرُ، أَيْ زَيْدٌ هُوَ الْأَمِيرُ. فَ" الَّذِينَ" خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. وَقِيلَ: الْخَبَرُ قَوْلُهُ فِي آخِرِ السُّورَةِ:" أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا". وَمَا بَيْنَ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ أَوْصَافٌ لَهُمْ وَمَا تَعَلَّقَ بِهَا، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخَبَرُ" الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ". وَ" يَمْشُونَ" عِبَارَةٌ عَنْ عَيْشِهِمْ وَمُدَّةِ حَيَاتِهِمْ وَتَصَرُّفَاتِهِمْ، فَذَكَرَ مِنْ ذَلِكَ الْعِظَمِ، لَا سِيَّمَا وَفِي ذَلِكَ الِانْتِقَالُ فِي الْأَرْضِ، وَهُوَ مُعَاشَرَةُ النَّاسِ وَخُلْطَتُهُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" هَوْناً" الْهَوْنُ مَصْدَرُ الْهَيِّنِ وَهُوَ مِنَ السَّكِينَةِ وَالْوَقَارِ. وَفِي التَّفْسِيرِ: يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ حُلَمَاءَ مُتَوَاضِعِينَ، يَمْشُونَ فِي اقْتِصَادٍ. وَالْقَصْدُ وَالتُّؤَدَةُ وَحُسْنُ السَّمْتِ مِنْ أَخْلَاقِ النُّبُوَّةِ. وَقَالَ ﷺ: (أَيُّهَا النَّاسُ عَلَيْكُمْ بِالسَّكِينَةِ فَإِنَّ الْبِرَّ لَيْسَ فِي الْإِيضَاعِ) وَرُوِيَ فِي صِفَتِهِ ﷺ أَنَّهُ كَانَ إِذَا زَالَ زَالَ تَقَلُّعًا، وَيَخْطُو تَكَفُّؤًا، وَيَمْشِي هَوْنًا، ذَرِيعُ الْمِشْيَةِ إِذَا مَشَى كَأَنَّمَا يَنْحَطُّ مِنْ صَبَبِ. التَّقَلُّعُ، رَفْعُ الرِّجْلِ بِقُوَّةٍ وَالتَّكَفُّؤُ: الْمَيْلُ إِلَى سَنَنِ الْمَشْيِ وَقَصْدِهِ. وَالْهَوْنُ الرِّفْقُ وَالْوَقَارُ. وَالذَّرِيعُ الْوَاسِعُ الْخُطَا، أَيْ إِنَّ مَشْيَهُ كَانَ يَرْفَعُ فِيهِ رِجْلَهُ بِسُرْعَةٍ وَيَمُدُّ خَطْوَهُ، خِلَافَ مِشْيَةِ الْمُخْتَالِ، وَيَقْصِدُ سَمْتَهُ، وَكُلُّ ذَلِكَ بِرِفْقٍ وَتَثَبُّتٍ دُونَ عجلة. كما قال: كأنما ينحط مكن صَبَبٍ، قَالَهُ الْقَاضِي عِيَاضٌ. وَكَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ يُسْرِعُ جِبِلَّةً لَا تَكَلُّفًا. قَالَ الزُّهْرِيُّ: سُرْعَةُ الْمَشْيِ تُذْهِبُ بَهَاءَ الْوَجْهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: يُرِيدُ الْإِسْرَاعَ الْحَثِيثَ لِأَنَّهُ يُخِلُّ بِالْوَقَارِ، وَالْخَيْرُ فِي التَّوَسُّطِ. وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: كُنْتُ أَسْأَلُ عَنْ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً" فَمَا وَجَدْتُ مِنْ ذَلِكَ شِفَاءً، فَرَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ مَنْ جَاءَنِي فَقَالَ لِي: هُمُ الَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ أَنْ يُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ، وَقِيلَ لَا يَمْشُونَ لِإِفْسَادٍ وَمَعْصِيَةٍ، بَلْ فِي طَاعَةِ اللَّهِ وَالْأُمُورِ الْمُبَاحَةِ مِنْ غَيْرِ هوك. وقد قال الله تعالى:

...kulluk ismini [hak eder]. Bunun aksine olan kimseyi ise -daha önce el-A‘râf Suresi'nde geçtiği üzere ibret almamaları bakımından- Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ } “İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar” buyruğu kapsar. Âdeta şöyle buyurmuş gibidir: «Rahmân'ın kulları, yeryüzünde yürüyen kimselerin ta kendileridir.» Tıpkı senin: «Zeyd emîrdir» yani «Zeyd, o emîrdir» demen gibi, burada da [zamir olan] «hüm» (onlar) kelimesi hazfedilmiştir. Dolayısıyla { الَّذِينَ } “o kimseler” ifadesi, hazfedilmiş bir mübtedânın haberidir (yüklemidir); bunu el-Ahfeş söylemiştir. Bir görüşe göre de haber, surenin sonundaki: { أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا } “İşte onlar, sabretmelerine karşılık yüksek makamlarla (cennet köşkleriyle) mükâfatlandırılacaklardır” buyruğudur. Mübteda ile haber arasındaki kısım ise onların sıfatları ve bunlara taalluk eden hususlardır; bunu da ez-Zeccâc söylemiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Haberin { الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ } “yeryüzünde yürüyen kimselerdir” ifadesi olması da câizdir. { يَمْشُونَ } “yürürler” ifadesi onların yaşayışlarından, ömürlerinden ve davranışlarından kinayedir. [Yüce Allah] bundan dolayı o büyük hâli zikretmiştir; bilhassa bunda yeryüzünde yer değiştirme, yani insanlarla bir arada yaşama ve kaynaşma söz konusudur. Yüce Allah'ın: { هَوْناً } “vakar ve tevazu ile” buyruğundaki «el-hevn» kelimesi, «el-heyyin» kelimesinin masdarı olup sekinet ve vakardan gelir. Tefsirde [şöyle açıklanmıştır]: Yeryüzünde yumuşak huylu, mütevazı kimseler olarak yürürler, itidal üzere yürürler. İtidal, teennî ve vakar sahibi güzel bir hâl sergilemek peygamberlik ahlâkındandır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « أَيُّهَا النَّاسُ عَلَيْكُمْ بِالسَّكِينَةِ فَإِنَّ الْبِرَّ لَيْسَ فِي الْإِيضَاعِ » «Ey insanlar! Sekinete (vakar ve sükûnete) sarılınız; zira iyilik ve fazilet [binekleri] aceleyle koşturmakta değildir.» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı hakkında da şöyle rivayet edilmiştir: O yürüdüğü zaman ayağını yerden kuvvetlice kaldırarak yürür, öne doğru eğilerek adım atar, vakarla yürürdü; yürüdüğü vakit adımları genişti, sanki yokuş aşağı iniyormuş gibi yürürdü. «Et-Tekallu‘», ayağı kuvvetle kaldırmaktır. «Et-Tekeffü’», yürüyüşün yönüne ve hedefine doğru meylederek yürümektir. «El-Hevn», yumuşaklık ve vakardır. «Ez-Zerî‘» ise adımları geniş olan demektir; yani onun yürüyüşü, kibirli kimselerin yürüyüşünün aksine, ayağını çeviklikle kaldırdığı ve adımını uzattığı, hedefine yöneldiği ve bütün bunları acele etmeksizin yumuşaklık ve vakarla yaptığı bir yürüyüştü. Nitekim: «Sanki yokuş aşağı iniyormuş gibi» denilmiştir; bunu Kādî İyâz söylemiştir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh da yapmacıklıktan uzak, yaratılışı gereği hızlı yürürdü. ez-Zührî: «Hızlı yürümek yüzün güzellik ve vakarını giderir» demiştir. İbn Atıyye ise: «O, son derece telaşlı ve aşırı hızlı yürümeyi kastetmektedir; zira bu vakara zarar verir, hayır ise orta yollu olmaktadır» demiştir. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً } “Yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir” buyruğunun tefsirini soruyordum ancak beni tatmin eden bir cevap bulamamıştım. Rüyada birisinin bana gelip: «Onlar yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak istemeyen kimselerdir» dediğini gördüm. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Onların bozgunculuk ve günah için değil, Allah'a itaat ve aşırılığa kaçmaksızın mubah olan işler için yürüdükleri de söylenmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

" وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ ". وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بِالطَّاعَةِ وَالْمَعْرُوفِ وَالتَّوَاضُعِ. الْحَسَنُ: حُلَمَاءُ إِنْ جُهِلَ عَلَيْهِمْ لَمْ يَجْهَلُوا. وَقِيلَ: لَا يَتَكَبَّرُونَ عَلَى النَّاسِ. قُلْتُ: وَهَذِهِ كُلُّهَا مَعَانٍ مُتَقَارِبَةٌ، وَيَجْمَعُهَا الْعِلْمُ بِاللَّهِ وَالْخَوْفُ مِنْهُ، وَالْمَعْرِفَةُ بِأَحْكَامِهِ وَالْخَشْيَةِ مِنْ عَذَابِهِ وَعِقَابِهِ، جَعَلْنَا اللَّهُ مِنْهُمْ بِفَضْلِهِ وَمَنِّهِ. وَذَهَبَتْ فِرْقَةٌ إِلَى أَنَّ" هَوْناً" مُرْتَبِطٌ بِقَوْلِهِ:" يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ"، أَنَّ الْمَشْيَ هُوَ هَوْنٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَيُشْبِهُ أَنْ يُتَأَوَّلَ هَذَا عَلَى أَنْ تَكُونَ أَخْلَاقُ ذَلِكَ الْمَاشِي هَوْنًا مُنَاسِبَةً لِمَشْيِهِ، فَيَرْجِعُ الْقَوْلُ إِلَى نَحْوِ مَا بَيَّنَّاهُ. وَأَمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ صِفَةَ الْمَشْيِ وَحْدَهُ فَبَاطِلٌ، لِأَنَّهُ رُبَّ مَاشٍ هَوْنًا رُوَيْدًا وَهُوَ ذِئْبٌ أَطْلَسُ. وَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَتَكَفَّأُ في مشيه كأنما ينحبط فِي صَبَبٍ. وَهُوَ ﵊ الصَّدْرُ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ. وَقَوْلُهُ ﵊:" مَنْ مَشَى مِنْكُمْ فِي طَمَعٍ فَلْيَمْشِ رُوَيْدًا" إِنَّمَا أَرَادَ فِي عَقْدِ نَفْسِهِ، وَلَمْ يُرِدِ الْمَشْيَ وَحْدَهُ. أَلَا تَرَى أَنَّ الْمُبْطِلِينَ الْمُتَحَلِّينَ بِالدِّينِ تَمَسَّكُوا بِصُورَةِ الْمَشْيِ فَقَطْ، حَتَّى قَالَ فيهم الشاعر ذما لهم:

{ وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ } “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Zira Allah, kendini beğenip övünen hiç kimseyi sevmez.” İbn Abbâs: «İtaat, maruf ve tevazu ile» demiştir. Hasan [el-Basrî]: «Onlar yumuşak huyludurlar; kendilerine cahillik edilirse cahillikle karşılık vermezler» demiştir. «İnsanlara karşı büyüklük taslamazlar» da denilmiştir. Ben de derim ki: Bunların hepsi birbirine yakın manalardır ve bunları Allah'ı bilmek, O'ndan korkmak, O'nun hükümlerini tanımak ve azabından ve cezasından sakınmak bir araya getirir. Allah lütuf ve keremiyle bizi onlardan eylesin. Bir grup ise { هَوْناً } kelimesinin { يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ } buyruğuna bağlı olduğu ve bizzat yürüyüşün vakar üzere olduğu görüşüne gitmiştir. İbn Atıyye dedi ki: Bunun, o vakarla yürüyen kimsenin ahlakının yürüyüşüne uygun olması şeklinde tevil edilmesi muhtemeldir; böylece söz açıkladığımız manaya döner. Yalnızca yürüyüşün niteliğinin kastedilmiş olmasına gelince bu batıldır; zira nice ağır ağır ve yavaşça yürüyen kimse vardır ki o alaca bir kurttur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise yürüyüşünde sanki meyilli bir yerden iniyormuş gibi dengeli ve öne meyilli yürürdü; oysa o aleyhisselâm bu ümmetin önderidir. O'nun aleyhisselâm: «Sizden bir şey ümit ederek yürüyen kimse yavaşça yürüsün» sözüyle yalnızca iç niyetini kastetmiştir, sadece fiziki yürüyüşü kastetmemiştir. Görmez misin ki dindar kisvesine bürünen batıl ehli kimseler sadece yürüyüş suretine sarılmışlardır; hatta şair onları yermek için şöyle demiştir:

كلهم يمشى رويد ... كلهم يطلب صيد

«Hepsi yavaş yavaş yürür, hepsi av peşinde koşar.»

قُلْتُ: وَفِي عَكْسِهِ أَنْشَدَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ لِنَفْسِهِ:

Ben de derim ki: Bunun aksine İbnü'l-Arabî kendisi için şu şiiri okumuştur:

تَوَاضَعْتُ فِي الْعَلْيَاءِ وَالْأَصْلُ كَابِرٌ ... وَحُزْتُ قِصَابَ السَّبْقِ بِالْهَوْنِ فِي الْأَمْرِ

«Aslım yüce olduğu halde yüksek mevkide tevazu gösterdim ve işlerdeki vakar ile yarışın birincilik kamışlarını elde ettim.»

سُكُونٌ فَلَا خُبْثَ السَّرِيرَةِ أَصْلُهُ ... وَجُلُّ سُكُونِ النَّاسِ مِنْ عِظَمِ الْكِبْرِ

«Bu bir sükûnettir; aslı asla iç kötülüğü değildir; oysa insanların sükûnetinin çoğu büyük bir kibirdendir.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً) قَالَ النَّحَّاسُ: لَيْسَ" سَلاماً" مِنَ التَّسْلِيمِ إِنَّمَا هُوَ مِنَ التَّسَلُّمِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: سَلَامًا، أَيْ تَسَلُّمًا مِنْكَ، أَيْ بَرَاءَةً مِنْكَ. مَنْصُوبٌ عَلَى أَحَدِ أَمْرَيْنِ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا بِ" قالُوا"، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا، وَهَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالَّذِي أَقُولُهُ: أَنَّ" قالُوا" هُوَ الْعَامِلُ فِي" سَلاماً" لِأَنَّ الْمَعْنَى قَالُوا هَذَا اللَّفْظَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَى" سَلاماً" سدادا. أي يقول للجاهل كلاما

Yüce Allah'ın: { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } “Cahiller kendilerine hitap ettiği zaman «Selâm!» derler” buyruğu hakkında en-Nehhâs şöyle demiştir: { سَلاماً } kelimesi selâm vermek (teslîm) anlamında değildir; aksine ilişik kesmek/kurtulmak (tesellüm) anlamındadır. Nitekim Araplar: «Selâmen» derler; yani «senden ilişiğimi kesiyorum/kurtuluyorum», yani «senden uzağım» demektir. [Kelime] iki gerekçeden birine göre mansuptur: { قالُوا } fiiliyle mansup olması caiz olduğu gibi masdar olarak [mansup] olması da caizdir ki bu, Sîbeveyh'in görüşüdür. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: Benim dediğim şudur: { سَلاماً } kelimesinin âmili { قالُوا } fiilidir; zira mana «bu sözü söylediler» şeklindedir. Mücâhid de şöyle demiştir: { سَلاماً } kelimesinin manası doğru ve yerinde (sedâd) sözdür. Yani cahile [şu şekilde] bir söz söyler:

يَدْفَعُهُ بِهِ بِرِفْقٍ وَلِينٍ. فَ" قالُوا" عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ عَامِلٌ فِي قَوْلِهِ:" سَلاماً" عَلَى طَرِيقَةِ النَّحْوِيِّينَ، وَذَلِكَ أَنَّهُ بِمَعْنَى قَوْلًا. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: يَنْبَغِي لِلْمُخَاطَبِ أَنْ يَقُولَ لِلْجَاهِلِ سَلَامًا، بِهَذَا اللَّفْظِ. أَيْ سَلَّمْنَا سَلَامًا أَوْ تَسْلِيمًا، وَنَحْوَ هَذَا، فَيَكُونُ الْعَامِلُ فِيهِ فِعْلًا مِنْ لَفْظِهِ عَلَى طَرِيقَةِ النَّحْوِيِّينَ. مَسْأَلَةٌ: هَذِهِ الْآيَةُ كَانَتْ قَبْلَ آيَةِ السَّيْفِ، نُسِخَ مِنْهَا مَا يَخُصُّ الْكَفَرَةَ وَبَقِيَ أَدَبُهَا فِي الْمُسْلِمِينَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَذَكَرَ سِيبَوَيْهِ النَّسْخَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي كِتَابِهِ، وَمَا تَكَلَّمَ فِيهِ عَلَى نَسْخٍ سِوَاهُ، رَجَّحَ بِهِ أَنَّ الْمُرَادَ السَّلَامَةُ لَا التَّسْلِيمُ، لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَمْ يُؤْمَرُوا قَطُّ بِالسَّلَامِ عَلَى الْكَفَرَةِ. وَالْآيَةُ مَكِّيَّةٌ فَنَسَخَتْهَا آيَةُ السَّيْفِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا نَعْلَمُ لِسِيبَوَيْهِ كَلَامًا فِي مَعْنَى النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ إِلَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: لَمْ يُؤْمَرِ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَئِذٍ أَنْ يُسَلِّمُوا عَلَى الْمُشْرِكِينَ لَكِنَّهُ عَلَى مَعْنَى قَوْلِهِ: تَسَلُّمًا مِنْكُمْ، وَلَا خَيْرَ وَلَا شَرَّ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ. الْمُبَرِّدُ: كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ: لَمْ يُؤْمَرِ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَئِذٍ بِحَرْبِهِمْ ثُمَّ أُمِرُوا بِحَرْبِهِمْ. مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: أَخْطَأَ سِيبَوَيْهِ فِي هَذَا وَأَسَاءَ الْعِبَارَةَ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: لَمْ يُؤْمَرِ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَئِذٍ أَنْ يُسَلِّمُوا عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَلَا نُهُوا عَنْ ذَلِكَ، بَلْ أُمِرُوا بِالصَّفْحِ وَالْهَجْرِ الْجَمِيلِ، وَقَدْ كَانَ ﵊ يَقِفُ عَلَى أَنْدِيَتِهِمْ وَيُحْيِيهِمْ وَيُدَانِيهِمْ وَلَا يُدَاهِنُهُمْ. وَقَدِ اتَّفَقَ النَّاسُ عَلَى أَنَّ السَّفِيهَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا جَفَاكَ يَجُوزُ أَنْ تَقُولَ لَهُ سَلَامٌ عَلَيْكَ. قُلْتُ: هَذَا الْقَوْلُ أَشْبَهُ بِدَلَائِلِ السُّنَّةِ. وَقَدْ بَيَّنَّا فِي سُورَةِ" مَرْيَمَ" اخْتِلَافَ الْعُلَمَاءِ فِي جَوَازِ التَّسْلِيمِ عَلَى الْكُفَّارِ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى دَعْوَى النَّسْخِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ ذَكَرَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ قَالَ حَدَّثَنِي الْخَلِيلُ قَالَ: أَتَيْتُ أَبَا رَبِيعَةَ الْأَعْرَابِيَّ وَكَانَ مِنْ أَعْلَمِ مَنْ رَأَيْتُ، فَإِذَا هُوَ عَلَى سَطْحٍ، فَلَمَّا سَلَّمْنَا رَدَّ عَلَيْنَا السَّلَامَ وَقَالَ لَنَا: اسْتَوُوا. وَبَقِينَا مُتَحَيِّرِينَ وَلَمْ نَدْرِ مَا قَالَ. فَقَالَ لَنَا أَعْرَابِيٌّ إِلَى جَنْبِهِ: أَمَرَكُمْ أَنْ تَرْتَفِعُوا. قَالَ الْخَلِيلُ: هُوَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ ﷿:" ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ" فَصَعِدْنَا إِلَيْهِ فَقَالَ: هَلْ لَكُمْ فِي خُبْزٍ فَطِيرٍ، وَلَبَنٍ هَجِيرٍ، وَمَاءٍ نَمِيرٍ؟ فَقُلْنَا السَّاعَةَ فَارَقْنَاهُ. فَقَالَ سَلَامًا. فَلَمْ نَدْرِ مَا قَالَ. قال فقال: الاعرابي: إنه

[sözü] onunla yumuşaklık ve nezaketle savar. Bu tefsire göre nahivcilerin metodunca { قالُوا } lafzı, { سَلاماً } kelimesinde amel etmektedir; çünkü o «söz» anlamındadır. Bir grup ise şöyle demiştir: Muhatabın cahile bizzat bu lafızla «selâmen» demesi gerekir; yani «biz selamet diledik» veya «selam verdik» ya da buna benzer bir takdirdedir. Bu durumda ise onda amel eden [âmil], nahivcilerin metoduna göre kendi lafzından bir fiil olur. Mesele: Bu ayet kılıç ayetinden önceydi; kâfirlere mahsus olan kısmı neshedilmiş, Müslümanlar hakkındaki edebi ise kıyamet gününe kadar baki kalmıştır. Sîbeveyhi bu ayetteki neshi kitabında zikretmiş olup eserinde bundan başka bir nesih bahsinden de söz etmemiştir. Bununla kastedilenin selâm vermek değil, esenleşip ayrılmak olduğunu tercih etmiştir; çünkü müminlere kâfirlere selâm vermeleri asla emredilmemiştir. Ayet Mekkîdir, dolayısıyla onu kılıç ayeti neshetmiştir. en-Nehhâs şöyle dedi: Sîbeveyhi'nin nâsih ve mensûh konusunda bu ayetten başka bir sözünü bilmiyoruz. Sîbeveyhi dedi ki: «O gün Müslümanlara müşriklere selâm vermeleri emredilmemişti; fakat bu, 'sizden esenlikle ayrılırız, aramızda ne bir hayır ne de bir şer olsun' sözünün anlamındadır.» el-Müberred şöyle dedi: Şöyle denilmesi gerekirdi: «O gün Müslümanlara onlarla savaşmaları emredilmemişti, daha sonra savaşmaları emredildi.» Muhammed b. Yezîd: «Sîbeveyhi bu konuda yanılmış ve ifadesini kötü kurmuştur» dedi. İbnü'l-Arabî ise şöyle dedi: O gün Müslümanlara müşriklere selâm vermeleri emredilmediği gibi, bundan men de edilmemişlerdi; bilakis yüz çevirip affetmek ve güzelce ayrılmakla emrolunmuşlardı. Nitekim aleyhisselâm onların meclislerine uğrar, onları selâmlar, kendilerine yakınlık gösterir ama asla dalkavukluk etmezdi. Müminlerden bir sefih sana kabalık ettiğinde ona «selâmün aleyk» demenin caiz olduğu konusunda ise ittifak edilmiştir. Ben (Kurtubî) derim ki: Bu görüş, sünnetin delillerine daha uygundur. Kâfirlere selâm vermenin caiz olup olmadığı konusundaki âlimlerin ihtilafını Meryem Suresi'nde açıklamıştık; dolayısıyla nesih iddiasına gerek yoktur, en doğrusunu Allah bilir. en-Nadr b. Şümeyl'in naklettiğine göre el-Halîl şöyle demiştir: Gördüğüm insanların en bilgililerinden olan bedevi Ebû Rebîa'nın yanına vardım, bir damın üzerindeydi. Selâm verdiğimizde selâmımızı aldı ve bize: «İstevû (yükselin/dama çıkın)» dedi. Şaşırıp kaldık ve ne dediğini anlayamadık. Yanındaki bir bedevi bize: «Yukarı çıkmanızı emretti» dedi. el-Halîl dedi ki: Bu, Yüce Allah'ın: { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ } “Sonra duman halinde olan göğe yöneldi (yükseldi)” buyruğundandır. Yanına çıktık, bize: «Mayasız taze ekmek, nefis leziz süt ve susuzluğu gideren tatlı su ister misiniz?» dedi. Biz de: «Daha az önce onlardan ayrıldık (yiyip içtik)» dedik. Bunun üzerine «Selâmen» dedi. Ne demek istediğini anlayamadık. [el-Halîl] dedi ki: Bedevi [bize] şöyle dedi: O,

سَأَلَكُمْ مُتَارَكَةً لَا خَيْرٌ فِيهَا وَلَا شَرٌّ. فَقَالَ الْخَلِيلُ: هُوَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ ﷿:" وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً". قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَرَأَيْتُ فِي بَعْضِ التَّوَارِيخِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ بْنَ الْمَهْدِيِّ- وَكَانَ مِنَ الْمَائِلِينَ عَلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ يَوْمًا بِحَضْرَةِ الْمَأْمُونِ وَعِنْدَهُ جَمَاعَةٌ: كُنْتُ أَرَى عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فِي النَّوْمِ فَكُنْتُ أَقُولُ لَهُ مَنْ أَنْتَ؟ فَكَانَ يَقُولُ: على بن أبى طالب. فكنت أجئ مَعَهُ إِلَى قَنْطَرَةٍ فَيَذْهَبُ فَيَتَقَدَّمُنِي فِي عُبُورِهَا. فَكُنْتُ أَقُولُ: إِنَّمَا تَدَّعِي هَذَا الْأَمْرَ بِامْرَأَةٍ وَنَحْنُ أَحَقُّ بِهِ مِنْكَ. فَمَا رَأَيْتُ لَهُ فِي الْجَوَابِ بَلَاغَةً كَمَا يُذْكَرُ عَنْهُ. قَالَ المأمون: وبماذا جَاوَبَكَ؟ قَالَ: فَكَانَ يَقُولُ لِي سَلَامًا. قَالَ الرَّاوِي: فَكَأَنَّ إِبْرَاهِيمَ بْنَ الْمَهْدِيِّ لَا يَحْفَظُ الْآيَةَ أَوْ ذَهَبَتْ عَنْهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. فَنَبَّهَ الْمَأْمُونَ عَلَى الْآيَةِ مَنْ حَضَرَهُ وَقَالَ: هُوَ وَاللَّهِ يَا عَمِّ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَقَدْ جَاوَبَكَ بِأَبْلَغِ جَوَابٍ، فَخُزِيَ إِبْرَاهِيمُ واستحيا. وكانت رؤيا لا محالة صحيحة.

sizden içinde ne hayır ne de şer olan bir terk ediş (esenleşip ayrılma) istedi.» Bunun üzerine el-Halîl dedi ki: Bu, Yüce Allah'ın: { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } “Cahiller kendilerine hitap ettiği zaman «Selâm!» derler” buyruğundandır. İbn Atıyye dedi ki: Bazı tarih kitaplarında gördüm ki Ali b. Ebî Tâlib'e radıyallâhu anh karşı muhalif olanlardan İbrâhîm b. el-Mehdî, bir gün el-Me'mûn'un huzurunda yanında bir topluluk varken şöyle demiştir: «Rüyamda Ali b. Ebî Tâlib'i görüyordum ve ona: 'Sen kimsin?' diyordum. O da: 'Ali b. Ebî Tâlib'im' diyordu. Onunla bir köprüye geliyorduk, o gidip köprüyü geçmekte benim önüme geçiyordu. Ben de: 'Sen bu hilafet işini ancak bir kadın vasıtasıyla iddia ediyorsun, oysa biz buna senden daha layığız' diyordum. Onun hakkında anlatıldığı gibi cevapta bir belagat göremedim.» el-Me'mûn: «Peki sana ne cevap veriyordu?» dedi. Dedi ki: «Bana sadece 'Selâmen' (esenlik dilerim) diyordu.» Râvi der ki: Sanki İbrâhîm b. el-Mehdî ayeti ezbere bilmiyordu veya o sırada aklından çıkmıştı. Orada bulunanlar el-Me'mûn'a ayeti hatırlattılar ve: «Vallahi ey amca, o gerçekten Ali b. Ebî Tâlib imiş ve sana en beliğ cevabı vermiştir» dediler; bunun üzerine İbrâhîm rezil oldu ve utandı. Kuşkusuz bu doğru bir rüyaydı.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٦٤]

[Furkân Suresi (25), Ayet 64]

وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً (٦٤)

{ وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً (٦٤) } “Onlar, Rableri için secde edenler ve kıyamda duranlar olarak geceleyenlerdir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً) قَالَ الزَّجَّاجُ: بَاتَ الرَّجُلُ يَبِيتُ إِذَا أَدْرَكَهُ اللَّيْلُ، نَامَ أَوْ لَمْ يَنَمْ. قَالَ زُهَيْرٌ:

Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً } “Onlar, Rableri için secde edenler ve kıyamda duranlar olarak geceleyenlerdir” buyruğu hakkında ez-Zeccâc şöyle dedi: Bir kimseye gece ulaştığı vakit uyusun veya uyumasın 'bâte yebîtu' (geceledi) denir. Züheyr şöyle demiştir:

فَبِتْنَا قِيَامًا عِنْدَ رَأْسِ جَوَادِنَا ... يُزَاوِلُنَا عَنْ نَفْسِهِ وَنُزَاوِلُهُ

«Böylece soylu atımızın başucunda ayakta geceledik... O bizden [kurtulmaya] çabalıyor, biz de onunla uğraşıyorduk.»

وأنشدوا في صفة الأولياء: ا

Evliyanın vasfı hakkında şu şiiri inşad ettiler:

منع جُفُونَكَ أَنْ تَذُوقَ مَنَامًا ... وَاذْرِ الدُّمُوعَ عَلَى الْخُدُودِ سِجَامًا

«Göz kapaklarına uyku tatmayı yasakla... ve yanakların üzerine sicim gibi gözyaşları dök!»

وَاعْلَمْ بِأَنَّكَ مَيِّتٌ وَمُحَاسَبٌ ... يَا مَنْ عَلَى سُخْطِ الْجَلِيلِ أَقَامَا

«Bil ki sen öleceksin ve hesaba çekileceksin... Ey Yüce [Allah]'ın gazabı üzere [yaşamaya] devam eden kişi!»

لِلَّهِ قَوْمٌ أَخْلَصُوا فِي حُبِّهِ ... فَرَضِيَ بِهِمْ وَاخْتَصَّهُمْ خُدَّامًا

«Allah için bir topluluk vardır ki O'nun sevgisinde ihlaslı oldular... [Allah da] onlardan razı oldu ve onları [kendisine] hizmetçi olarak seçti.»

قَوْمٌ إِذَا جَنَّ الظَّلَّامُ عَلَيْهِمْ ... بَاتُوا هُنَالِكَ سُجَّدًا وَقِيَامًا

«Onlar öyle bir topluluktur ki üzerlerine karanlık çöktüğü zaman... orada secde edenler ve kıyamda duranlar olarak gecelerler.»

خُمْصُ الْبُطُونِ مِنَ التَّعَفُّفِ ضُمَّرًا ... لا يعرفون سوى الحلال طعاما

«İffetlerinden dolayı karınları aç, [oruc ve riyazetten] zayıftırlar... Helalden başkasını yiyecek olarak bilmezler/tanımazlar.»

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَنْ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ أَوْ أَكْثَرَ بَعْدَ الْعِشَاءِ فَقَدْ بَاتَ لِلَّهِ سَاجِدًا وَقَائِمًا. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: مَنْ أَقَامَ رَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَأَرْبَعًا بَعْدَ الْعِشَاءِ فَقَدْ بَاتَ سَاجِدًا وقائما.

İbn Abbâs dedi ki: «Kim yatsıdan sonra iki veya daha fazla rekat [namaz] kılarsa, Allah için secde eden ve kıyamda duran olarak geceyi geçirmiş olur.» el-Kelbî de şöyle demiştir: «Kim akşamdan sonra iki rekat, yatsıdan sonra da dört rekat kılarsa, secde eden ve kıyamda duran olarak geceyi geçirmiş olur.»

[سورة الفرقان (٢٥): الآيات ٦٥ الى ٦٦]

[Furkân Suresi (25), Ayetler 65-66]

وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً (٦٥) إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٦٦)

{ وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً (٦٥) إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٦٦) } “Ve onlar: «Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzaklaştır. Çünkü onun azabı sürekli ve kalıcıdır. Şüphesiz orası ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir ikametgâhtır» derler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ) أَيْ هُمْ مَعَ طَاعَتِهِمْ مُشْفِقُونَ خَائِفُونَ وَجِلُونَ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: يَقُولُونَ ذَلِكَ فِي سُجُودِهِمْ وَقِيَامِهِمْ. (إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً) أَيْ لَازِمًا دَائِمًا غَيْرَ مُفَارِقٍ. وَمِنْهُ سُمِّيَ الْغَرِيمُ لِمُلَازَمَتِهِ. وَيُقَالُ: فُلَانٌ مُغْرَمٌ بِكَذَا أَيْ لَازِمٌ لَهُ مُولَعٌ بِهِ. وَهَذَا مَعْنَاهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ وَابْنُ عَرَفَةَ وَغَيْرُهُمَا. وَقَالَ الْأَعْشَى:

Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ } “Ve onlar: «Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzaklaştır...» derler” buyruğu, yani onlar itaatleriyle birlikte Allah'ın azabından endişe eden, korkan ve ürperen kimselerdir, demektir. İbn Abbâs: «Bunu secdelerinde ve kıyamlarında söylerler» demiştir. { إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً } “Çünkü onun azabı sürekli ve kalıcıdır” yani ayrılmayan, devamlı ve yakayı bırakmayandır. Alacaklıya (garîm) borçlunun peşini bırakmadığı için bu isim verilmiştir. «Falanca şuna muğramdır (tutkundur)» denildiğinde, ona sürekli bağlı ve düşkün olduğu kastedilir. İbnü'l-A'râbî, İbn Arefe ve başkalarının belirttiğine göre Arap kelamında bunun anlamı budur. el-A'şâ şöyle demiştir:

إِنْ يُعَاقِبْ يَكُنْ غَرَامًا وَإِنْ ... يُعْطِ جَزِيلًا فَإِنَّهُ لَا يُبَالِي

«Eğer cezalandırırsa [cezası] yakayı bırakmaz, şayet bolca verirse de [ne kadar verdiğine] aldırmaz.»

وَقَالَ الْحَسَنُ: قَدْ عَلِمُوا أَنَّ كُلَّ غَرِيمٍ يُفَارِقُ غَرِيمَهُ إِلَّا غَرِيمَ جَهَنَّمَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْغَرَامُ أَشَدُّ الْعَذَابِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْغَرَامُ الشَّرُّ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْهَلَاكُ. وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: طَالَبَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِثَمَنِ النَّعِيمِ فِي الدُّنْيَا فَلَمْ يَأْتُوا بِهِ، فَأَغْرَمَهُمْ ثَمَنَهَا بِإِدْخَالِهِمُ النَّارَ. (إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً) أَيْ بِئْسَ الْمُسْتَقَرُّ وَبِئْسَ الْمُقَامُ. أَيْ إِنَّهُمْ يَقُولُونَ ذَلِكَ عَنْ عِلْمٍ، وَإِذَا قَالُوهُ عَنْ عِلْمٍ كَانُوا أَعْرَفَ بِعِظَمِ قَدْرِ مَا يَطْلُبُونَ، فَيَكُونُ ذَلِكَ أَقْرَبَ إلى النجح.

el-Hasan şöyle dedi: «Onlar bilmişlerdir ki cehennem alacaklısı (azabı) hariç her alacaklı borçlusundan ayrılır.» ez-Zeccâc: «Garâm, azabın en şiddetlisidir» dedi. İbn Zeyd: «Garâm, şerdir» dedi. Ebû Ubeyde ise: «Helaktir» dedi. Anlam birdir. Muhammed b. Ka'b dedi ki: «Yüce Allah dünyadaki nimetlerin bedelini onlardan talep etti, fakat onlar bunu yerine getiremediler; O da onları cehenneme sokarak bedelini borçlandırdı (cezalandırdı).» { إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً } “Şüphesiz orası ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir ikametgâhtır” yani ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir kalış yeridir! Yani onlar bunu bir bilgiye dayanarak söylerler. Bilgiyle söylediklerinde de talep ettikleri şeyin değerinin büyüklüğünü daha iyi bilirler; böylece bu [kurtuluşa ve] başarıya daha yakın olur.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٦٧]

[Furkân Suresi (25), Ayet 67]

وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً (٦٧)

{ وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً (٦٧) } “Ve onlar harcadıkları zaman israf etmezler, cimrilik de yapmazlar; [harcamaları] bu ikisi arasında dengeli olur.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا) اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ. فَقَالَ النَّحَّاسُ: وَمِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي مَعْنَاهُ أَنَّ مَنْ أَنْفَقَ فِي غَيْرِ طَاعَةِ اللَّهِ فَهُوَ الْإِسْرَافُ، وَمَنْ أَمْسَكَ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ ﷿ فَهُوَ الْإِقْتَارُ، وَمَنْ أَنْفَقَ، فِي طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ الْقَوَامُ.

Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا } “Ve onlar harcadıkları zaman israf etmezler...” buyruğu: Müfessirler bu ayetin tevilinde ihtilaf etmişlerdir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bunun manası hakkında söylenenlerin en güzeli şudur: Kim Allah'a itaatin dışında [bir yere] harcarsa bu israftır; kim de Yüce Allah'a itaatten [harcamayı] kısarsa bu cimriliktir (iktâr). Kim de Yüce Allah'a itaat yolunda harcarsa bu dengedir (kavâm).

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَنْ أَنْفَقَ مِائَةَ أَلْفٍ فِي حَقٍّ فَلَيْسَ بِسَرَفٍ، وَمَنْ أَنْفَقَ دِرْهَمًا فِي غَيْرِ حَقِّهِ فَهُوَ سَرَفٌ، وَمَنْ مَنَعَ مِنْ حَقٍّ عَلَيْهِ فَقَدْ قَتَرَ. وَقَالَهُ مُجَاهِدٌ وَابْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُهُمَا. وَقَالَ عَوْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: الْإِسْرَافُ أَنْ تُنْفِقَ مَالَ غَيْرِكَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا وَنَحْوَهُ غَيْرُ مُرْتَبِطٍ بِالْآيَةِ، وَالْوَجْهُ أَنْ يُقَالَ. إِنَّ النَّفَقَةَ فِي مَعْصِيَةِ أَمْرٍ قَدْ حَظَرَتِ الشَّرِيعَةُ قَلِيلَهُ وَكَثِيرَهُ وَكَذَلِكَ التَّعَدِّي عَلَى مَالِ الْغَيْرِ، وَهَؤُلَاءِ الْمَوْصُوفُونَ مُنَزَّهُونَ عَنْ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا التَّأْدِيبُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ فِي نَفَقَةِ الطَّاعَاتِ فِي الْمُبَاحَاتِ، فَأَدَبُ الشَّرْعِ فِيهَا أَلَّا يُفَرِّطَ الْإِنْسَانُ حَتَّى يُضَيِّعَ حَقًّا آخَرَ أَوْ عِيَالًا وَنَحْوَ هَذَا، وَأَلَّا يُضَيِّقَ أَيْضًا وَيَقْتُرَ حَتَّى يُجِيعَ الْعِيَالَ وَيُفْرِطَ فِي الشُّحِّ، وَالْحَسَنُ فِي ذَلِكَ هُوَ الْقَوَامُ، أَيِ الْعَدْلُ، وَالْقَوَامُ فِي كُلِّ وَاحِدٍ بِحَسَبِ عِيَالِهِ وَحَالِهِ، وَخِفَّةِ ظَهْرِهِ وَصَبْرِهِ وَجَلَدِهِ عَلَى الْكَسْبِ، أَوْ ضِدِّ هَذِهِ الْخِصَالِ، وَخَيْرُ الْأُمُورِ أَوْسَاطُهَا، وَلِهَذَا تَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أبا بكر الصديق يَتَصَدَّقَ بِجَمِيعِ مَالِهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ وَسَطٌ بِنِسْبَةِ جَلَدِهِ وَصَبْرِهِ فِي الدِّينِ، وَمَنَعَ غَيْرَهُ مِنْ ذَلِكَ. وَنِعْمَ مَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: هُوَ الَّذِي لَا يُجِيعُ وَلَا يُعْرِي وَلَا يُنْفِقُ نَفَقَةً يَقُولُ النَّاسُ قَدْ أَسْرَفَ. وَقَالَ يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ: هُمُ الَّذِينَ لَا يَلْبَسُونَ الثِّيَابَ لِجَمَالٍ، وَلَا يَأْكُلُونَ طَعَامًا لِلَذَّةِ. وَقَالَ يَزِيدُ أَيْضًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أُولَئِكَ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ ﷺ كَانُوا لَا يَأْكُلُونَ طَعَامًا لِلتَّنَعُّمِ وَاللَّذَّةِ، وَلَا يَلْبَسُونَ ثِيَابًا لِلْجَمَالِ، وَلَكِنْ كَانُوا يُرِيدُونَ مِنَ الطَّعَامِ مَا يَسُدُّ عَنْهُمُ الْجُوعَ وَيُقَوِّيهِمْ عَلَى عِبَادَةِ رَبِّهِمْ، وَمِنَ اللِّبَاسِ مَا يَسْتُرُ عَوْرَاتِهِمْ وَيَكُنُّهُمْ مِنَ الحر والبرد. وقال عبد الملك ابن مَرْوَانَ لِعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ حِينَ زَوَّجَهُ ابْنَتَهُ فَاطِمَةَ: مَا نَفَقَتُكَ؟ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: الْحَسَنَةُ بَيْنَ سَيِّئَتَيْنِ، ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ. وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: كَفَى بِالْمَرْءِ سَرَفًا أَلَّا يَشْتَهِيَ شَيْئًا إِلَّا اشْتَرَاهُ فَأَكَلَهُ. وَفِي سُنَنِ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّ مِنَ السَّرَفِ أَنْ تَأْكُلَ كُلَّ مَا اشْتَهَيْتَ" وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: لَمْ يَزِيدُوا عَلَى الْمَعْرُوفِ وَلَمْ يَبْخَلُوا كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ" وَقَالَ الشَّاعِرُ: وَلَا تَغْلُ فِي شي مِنَ الْأَمْرِ وَاقْتَصِدْ كِلَا طَرَفَيْ قَصْدِ الْأُمُورِ ذميم

İbn Abbâs dedi ki: «Kim hak yolda yüz bin [dirhem] harcasa bu israf değildir. Kim de haksız yere bir dirhem harcasa o israftır. Kim de üzerine düşen bir haktan kısarsa cimrilik etmiştir.» Mücâhid, İbn Zeyd ve başkaları da böyle demiştir. Avn b. Abdillâh: «İsraf, başkasının malını harcamandır» dedi. İbn Atıyye şöyle dedi: Bu ve benzeri [görüşler] ayetle doğrudan irtibatlı değildir. Doğru olan şöyle denilmesidir: Şeriat, günah olan şeylere az olsun çok olsun harcamayı ve aynı şekilde başkasının malına tecavüz etmeyi yasaklamıştır; burada nitelenen kimseler ise bundan münezzehtirler. Bu ayetteki terbiye ancak mubahlar çerçevesinde taatlere yapılan harcamadadır. Buradaki şer'i edep, kişinin başka bir hakkı yahut bakmakla yükümlü olduğu ailesini ve benzerlerini zayi edecek derecede aşırı gitmemesi; aynı şekilde aileyi aç bırakacak ve aşırı cimriliğe varacak derecede kısıp daraltmamasıdır. Bu husustaki güzel tutum ise 'el-kavâm' yani adalettir (denge). el-Kavâm ise herkesin ailesine, durumuna, yükünün hafifliğine, sabrına ve kazanma gücüne ya da bu vasıfların zıddına göre değişir. İşlerin en hayırlısı orta olanıdır. Bundan dolayı Resûlullah ﷺ, Ebû Bekir es-Sıddîk'ın bütün malını tasadduk etmesine izin vermiştir; çünkü onun dindeki dayanıklılığı ve sabrı nispetinde bu durum dengeliydi (orta yoldu); başkalarını ise bundan menetmiştir. İbrâhîm en-Nehaî ne güzel söylemiştir: «O, ne [ailesini] aç bırakan ne çıplak bırakan ne de insanların 'israf etti' diyeceği bir harcama yapandır.» Yezîd b. Ebî Habîb şöyle dedi: «Onlar gösteriş ve güzellik olsun diye elbise giymeyen, lezzet olsun diye yemek yemeyen kimselerdir.» Yezîd bu ayet hakkında yine şöyle demiştir: «Onlar Muhammed'in ﷺ ashabıdır; zevk ve lezzet için yemek yemez, gösteriş için giyinmezlerdi. Fakat onlar yiyecekten açlıklarını giderecek ve Rablerine ibadette kendilerine güç verecek olanı; giyecekten de avretlerini örtecek, sıcak ve soğuktan kendilerini koruyacak olanı isterlerdi.» Abdülmelik b. Mervân kızı Fâtıma ile evlendirdiği sırada Ömer b. Abdilazîz'e: «Harcaman nasıldır?» diye sordu. Ömer ona: «İki kötülük arasındaki iyiliktir» dedi ve ardından bu ayeti okudu. Ömer b. el-Hattâb şöyle dedi: «Kişiye canının çektiği her şeyi satın alıp yemesi israf olarak yeter!» İbn Mâce'nin Sünen'inde Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz canının çektiği her şeyi yemen israftandır.» Ebû Ubeyde dedi ki: Yüce Allah'ın: { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ } “Elini boynuna bağlanmış kılma ve onu büsbütün de açma” buyruğunda olduğu gibi onlar maruf olanın üzerine çıkmadılar ve cimrilik de etmediler. Şair şöyle demiştir: «Hiçbir işte aşırıya kaçma, orta yolu tut; zira orta tutumun iki ucu da yerilmiştir.»

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

إِذَا الْمَرْءُ أَعْطَى نَفْسَهُ كُلَّ مَا اشْتَهَتْ ... وَلَمْ يَنْهَهَا تَاقَتْ إِلَى كُلِّ بَاطِلِ

«Kişi nefsinin arzuladığı her şeyi ona verir de... onu menetmezse nefis her batıl şeye can atar.»

وَسَاقَتْ إِلَيْهِ الْإِثْمَ وَالْعَارَ بِالَّذِي ... دَعَتْهُ إِلَيْهِ مِنْ حَلَاوَةِ عَاجِلِ

«Ve peşin [dünya lezzetinin] tatlılığından onu çağırdığı şey sebebiyle ona günah ve utanç sürükleyip getirir.»

وَقَالَ عُمَرُ لِابْنِهِ عَاصِمٍ: يَا بُنَيَّ، كُلْ فِي نِصْفِ بَطْنِكَ، وَلَا تَطْرَحْ ثَوْبًا حَتَّى تَسْتَخْلِقَهُ، وَلَا تَكُنْ مِنْ قَوْمٍ يَجْعَلُونَ مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ فِي بطونهم وعلى ظهورهم. ولحاتم طى:

Ömer oğlu Âsım'a şöyle demiştir: «Yavrucuğum! Karnının yarısı dolacak kadar ye; eskitmedikçe hiçbir elbiseyi atma; Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiğini yalnızca karınlarına ve sırtlarına ayıran bir topluluktan olma!» Hâtim et-Tâî de şöyle demiştir:

إِذَا أَنْتَ قَدْ أَعْطَيْتَ بَطْنَكَ سُؤْلَهُ ... وَفَرْجَكَ نَالَا مُنْتَهَى الذَّمِّ أَجْمَعَا

«Karnına ve fercine istediklerini verdiğin zaman... ikisi birden kınamanın en son noktasına ulaşırlar.»

(وَلَمْ يَقْتُرُوا) قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَالْأَعْمَشُ وَعَاصِمٌ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ عَلَى اخْتِلَافِ عَنْهُمَا" يَقْتُرُوا" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ التَّاءِ، وَهِيَ قِرَاءَةٌ حَسَنَةٌ، مِنْ قَتَرَ يَقْتُرُ. وَهَذَا الْقِيَاسُ فِي اللَّازِمِ، مِثْلُ قَعَدَ يَقْعُدُ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ وَابْنُ كَثِيرٍ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَكَسْرِ التَّاءِ، وَهِيَ لُغَةٌ مَعْرُوفَةٌ حَسَنَةٌ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ- التَّاءِ. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: كُلُّهَا لُغَاتٌ صَحِيحَةٌ. النَّحَّاسُ: وَتَعَجَّبَ أَبُو حَاتِمٍ مِنْ قِرَاءَةِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ هَذِهِ، لِأَنَّ أَهْلَ الْمَدِينَةِ عِنْدَهُ لَا يَقَعُ فِي قراءتهم الشاذ، إنما يُقَالُ: أَقْتَرَ يُقْتِرُ إِذَا افْتَقَرَ، كَمَا قَالَ ﷿:" وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ" وَتَأَوَّلَ أَبُو حَاتِمٍ لَهُمْ أَنَّ الْمُسْرِفَ يَفْتَقِرُ سَرِيعًا. وَهَذَا تَأْوِيلٌ بَعِيدٌ، وَلَكِنَّ التَّأْوِيلَ لَهُمْ أَنَّ أَبَا عُمَرَ الْجَرْمِيَّ حَكَى عَنِ الْأَصْمَعِيِّ أَنَّهُ يُقَالُ لِلْإِنْسَانِ إِذَا ضَيَّقَ: قَتَرَ يَقْتُرُ وَيَقْتَرُ، وَأَقْتَرَ يُقْتِرُ. فَعَلَى هَذَا تَصِحُّ الْقِرَاءَةُ، وَإِنْ كَانَ فتح الياء أصح وأقرب تناولا، وَأَشْهَرَ وَأَعْرَفَ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَالنَّاسُ" قَواماً" بفتح القاف، يعنى عدلا. وقرا حسان ابن عَبْدِ الرَّحْمَنِ:" قِوَامًا" بِكَسْرِ الْقَافِ، أَيْ مَبْلَغًا

{ وَلَمْ يَقْتُرُوا } “Cimrilik de yapmazlar” kısmını: Hamza, el-Kisâî, el-A'meş, Âsım ve onlardan gelen farklı rivayetle Yahyâ b. Vessâb, yâ'nın fethası ve tâ'nın dammesiyle “يَقْتُرُوا” (yaktürû) şeklinde okumuşlardır; bu da 'katara yaktüru' fiilinden gelen güzel bir kıraattir. 'Kaade yak'udü' gibi lazım fiillerdeki kıyas da böyledir. Ebû Amr b. el-Alâ ve İbn Kesîr yâ'nın fethası ve tâ'nın kesresiyle [yaktirû şeklinde] okumuşlardır; bu da bilinen ve güzel bir lehçedir. Medine ehli, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise yâ'nın dammesi ve tâ'nın kesresiyle [yüktirû şeklinde] okumuşlardır. es-Sa'lebî şöyle dedi: Bunların hepsi sahih lehçelerdir. en-Nehhâs dedi ki: Ebû Hâtim, Medine ehlinin bu kıraatine şaşmıştır; zira ona göre Medine ehlinin kıraatinde şaz kıraat bulunmaz; çünkü 'aktara yüktiru' ancak fakir düştüğü zaman kullanılır, nitekim Yüce Allah: { وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ } “Darlıkta olana da kendi gücüne göre” buyurmuştur. Ebû Hâtim onlar adına bunu, israf edenin çabucak fakirleşeceği şeklinde yorumlamıştır. Fakat bu uzak bir tevildir; onlar için geçerli tevil şudur: Ebû Ömer el-Cermî'nin el-Asmaî'den naklettiğine göre, insan harcamayı kıstığı zaman 'katara yaktüru', 'yaktiru' ve 'aktara yüktiru' denir. Buna göre bu kıraat sahihtir; gerçi yâ'nın fethası daha sahih, dile daha yakın, daha meşhur ve daha bilinendir. Ebû Amr ve diğer insanlar “قَوَامًا” (kavâmen) kelimesini kāf'ın fethasıyla okumuşlardır ki bu, adalet (denge) demektir. Hassân b. Abdirrahmân ise kāf'ın kesresiyle “قِوَامًا” (kıvâmen) okumuştur; yani yeterli miktar,

وسدادا وَمِلَاكُ حَالٍ. وَالْقِوَامُ بِكَسْرِ الْقَافِ، مَا يَدُومُ عليه الامر ويستقر. وهما لُغَتَانِ بِمَعْنًى. وَ" قَواماً" خَبَرُ كَانَ، وَاسْمُهَا مُقَدَّرٌ فِيهَا، أَيْ كَانَ الْإِنْفَاقُ بَيْنَ الْإِسْرَافِ وَالْقَتْرِ قَوَامًا، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَلَهُ قَوْلٌ آخَرُ يَجْعَلُ" بَيْنَ" اسْمَ كَانَ وَيَنْصِبُهَا، لِأَنَّ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ كَثِيرٌ اسْتِعْمَالُهَا فَتُرِكَتْ عَلَى حَالِهَا فِي مَوْضِعِ الرَّفْعِ. قَالَ النَّحَّاسُ: مَا أَدْرِي مَا وجه هذا، لان" بينا" إِذَا كَانَتْ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ رُفِعَتْ، كَمَا يقال: بين عينيه أحمر.

doğruluk ve işin esası demektir. Kāf'ın kesresiyle olan 'kıvâm', bir işin kendisiyle devam ettiği ve istikrar kazandığı şeydir. Bu ikisi aynı anlamda iki lehçedir. “Kavâmen” kelimesi 'kâne'nin haberidir; ismi ise onda takdir edilmiştir, yani israf ile cimrilik arasındaki harcama dengeli idi, demektir; bunu el-Ferrâ söylemiştir. Onun bir başka görüşü daha vardır ki 'beyne' lafzını 'kâne'nin ismi kabul eder ve fetha üzere bırakır; çünkü bu lafızlar çok kullanıldığından ref konumunda da kendi hali üzere [fethalı olarak] bırakılmıştır. en-Nehhâs şöyle dedi: Bunun izahını bilmiyorum; çünkü 'beyn' kelimesi ref konumunda olduğunda merfû kılınır; nitekim 'beynü ayneyhi ahmaru' (iki gözünün arası kırmızıdır) denilir.

[سورة الفرقان (٢٥): الآيات ٦٨ الى ٦٩]

[Furkân Suresi (25), Ayetler 68-69]

وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً (٦٨) يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً (٦٩)

{ وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً (٦٨) يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً (٦٩) } “Ve onlar, Allah ile beraber başka bir ilaha dua (kulluk) etmeyen, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmeyen ve zina etmeyenlerdir. Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır. Kıyamet günü azabı kat kat arttırılır ve orada alçaltılmış olarak ebedî kalır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ) إِخْرَاجٌ لِعِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ صِفَاتِ الْكَفَرَةِ فِي عِبَادَتِهِمُ الْأَوْثَانَ، وَقَتْلِهِمُ النَّفْسَ بِوَأْدِ الْبَنَاتِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الظُّلْمِ وَالِاغْتِيَالِ، وَالْغَارَاتِ، وَمِنَ الزِّنَى الَّذِي كَانَ عِنْدَهُمْ مُبَاحًا. وَقَالَ مَنْ صَرَفَ هَذِهِ الْآيَةَ عَنْ ظَاهِرِهَا مِنْ أَهْلِ الْمَعَانِي: لَا يَلِيقُ بِمَنْ أَضَافَهُمُ الرَّحْمَنُ إِلَيْهِ إِضَافَةَ الِاخْتِصَاصِ، وَذَكَرَهُمْ وَوَصَفَهُمْ مِنْ صِفَاتِ الْمَعْرِفَةِ وَالتَّشْرِيفِ وُقُوعُ هَذِهِ الْأُمُورِ الْقَبِيحَةِ مِنْهُمْ حَتَّى يُمْدَحُوا بِنَفْيِهَا عَنْهُمْ لِأَنَّهُمْ أَعْلَى وَأَشْرَفُ، فَقَالَ: مَعْنَاهَا لَا يَدْعُونَ الْهَوَى إِلَهًا، وَلَا يُذِلُّونَ أَنْفُسَهُمْ بِالْمَعَاصِي فَيَكُونُ قَتْلًا لَهَا. وَمَعْنَى" إِلَّا بِالْحَقِّ" أَيْ إِلَّا بِسِكِّينِ الصَّبْرِ وَسَيْفِ الْمُجَاهَدَةِ فَلَا يَنْظُرُونَ إِلَى نِسَاءٍ لَيْسَتْ لَهُمْ بِمَحْرَمٍ بِشَهْوَةٍ فَيَكُونُ سِفَاحًا، بَلْ بِالضَّرُورَةِ فَيَكُونُ كَالنِّكَاحِ. قَالَ شَيْخُنَا أَبُو الْعَبَّاسِ: وَهَذَا كَلَامٌ رَائِقٌ غَيْرَ أَنَّهُ عِنْدَ السَّبْرِ مَائِقٌ. وَهِيَ نَبْعَةٌ بَاطِنِيَّةٌ وَنَزْعَةٌ بَاطِلِيَّةٌ وَإِنَّمَا صَحَّ تَشْرِيفُ عِبَادِ اللَّهِ بِاخْتِصَاصِ الْإِضَافَةِ بَعْدَ أَنْ تَحَلَّوْا بِتِلْكَ الصِّفَاتِ الْحَمِيدَةِ وَتَخَلَّوْا عَنْ نَقَائِضَ ذَلِكَ مِنَ الْأَوْصَافِ الذَّمِيمَةِ، فَبَدَأَ فِي صَدْرِ هَذِهِ الْآيَاتِ بِصِفَاتِ التَّحَلِّي تَشْرِيفًا لَهُمْ، ثُمَّ أَعْقَبَهَا بِصِفَاتِ التَّخَلِّي تَبْعِيدًا لَهَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قُلْتُ: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ مَا ادَّعَاهُ هَذَا الْقَائِلُ مِنْ أَنَّ تِلْكَ الْأُمُورَ لَيْسَتْ عَلَى ظَاهِرِهَا مَا رَوَى مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَيُّ الذَّنْبِ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ؟ قَالَ:" أَنْ تَدْعُوَ لِلَّهِ نِدًّا وَهُوَ خَلَقَكَ" قَالَ: ثُمَّ أَيُّ؟ قَالَ:" أَنْ تَقْتُلَ وَلَدَكَ مَخَافَةَ أَنْ يَطْعَمَ معك" قَالَ: ثُمَّ أَيُّ؟ قَالَ:" أَنْ تُزَانِيَ حَلِيلَةَ جَارِكَ" فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى تَصْدِيقَهَا:" وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً". وَالْأَثَامُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْعِقَابُ، وَبِهِ قَرَأَ ابْنُ زَيْدٍ وَقَتَادَةُ هَذِهِ الْآيَةَ.

Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Ve onlar, Allah ile beraber başka bir ilaha dua (kulluk) etmeyen...” buyruğu: Bu, mümin kullarını putlara tapma, kız çocuklarını diri diri gömerek cana kıyma, diğer zulüm, suikast ve baskınlar yapma ve kendilerince mubah sayılan zina etme gibi kâfirlerin vasıflarından tenzih edip ayırmaktır. Bu ayeti zahirinden saptıran mana ehli bazı kimseler şöyle demiştir: Rahmân'ın kendilerine has kılarak kendisine izafe ettiği, marifet ve şeref vasıflarıyla andığı ve nitelediği kimselerden bu tür çirkin işlerin sadır olması ve bunların kendilerinden nefyedilmesiyle övülmeleri yakışık almaz; zira onlar bundan çok daha yüce ve şereflidirler. Bu sebeple şöyle demiştir: Bunun manası, onlar hevalarını ilah edinmezler, günahlarla nefislerini alçaltıp adeta onu öldürmezler. “İllâ bi'l-hakkı”nın manası ise ancak sabır bıçağı ve mücahede kılıcıyla nefsi öldürürler; kendilerine mahrem olmayan kadınlara şehvetle bakıp bu bakışı bir zina kılmazlar, bilakis zaruret miktarınca bakarlar ki bu da nikâh hükmünde olur, şeklindedir. Şeyhimiz Ebu'l-Abbâs şöyle dedi: «Bu süslü bir sözdür, fakat tetkik edildiğinde ahmakçadır. Bu bâtınî bir sızıntı ve bâtıl bir meyilidir. Allah'ın kullarının bu özel nispetle şereflendirilmesi, ancak onların bu övgüye layık vasıflarla bezenmeleri ve bunların zıddı olan yerilmiş vasıflardan arınmaları neticesinde sahih olmuştur. Bu sebeple Yüce Allah bu ayetlerin başında onları şereflendirmek için tahallî (güzel vasıflarla donanma) sıfatlarıyla başlamış, ardından bunları uzaklaştırmak için tehallî (kötü vasıflardan arınma) sıfatlarını zikretmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.» Derim ki: Bu sözü söyleyenin o vasıfların zahiri üzere olmadığı yönündeki iddiasının bâtıl olduğuna delalet eden hususlardan biri de Müslim'in Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet ettiği şu hadistir: Dedim ki: «Ey Allah'ın Resûlü! Allah katında hangi günah en büyüktür?» Buyurdu ki: «Seni yaratmış olduğu halde Allah'a ortak (ortak koşulan bir denk) koşmandır.» Dedim ki: «Sonra hangisi?» Buyurdu ki: «Seninle birlikte yemek yer korkusuyla çocuğunu öldürmendir.» Dedim ki: «Sonra hangisi?» Buyurdu ki: «Komşunun hanımıyla zina etmendir.» Bunun üzerine Yüce Allah bunu tasdik eden şu ayeti indirdi: { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً } “Ve onlar, Allah ile beraber başka bir ilaha dua (kulluk) etmeyen, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmeyen ve zina etmeyenlerdir. Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır.” Arap kelamında 'esâm' ceza demektir; İbn Zeyd ve Katâde bu ayeti bu anlamda okumuşlardır.

وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ: جَزَى اللَّهُ ابْنَ عُرْوَةَ حَيْثُ أَمْسَى عَقُوقًا وَالْعُقُوقُ لَهُ أَثَامُ أَيْ جَزَاءٌ وَعُقُوبَةٌ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو وَعِكْرِمَةُ وَمُجَاهِدٌ: إِنَّ" أَثاماً" وَادٍ فِي جَهَنَّمَ جَعَلَهُ اللَّهُ عِقَابًا لِلْكَفَرَةِ. قَالَ الشَّاعِرُ: لَقِيتَ الْمَهَالِكَ فِي حَرْبِنَا وَبَعْدَ الْمَهَالِكِ تَلْقَى أَثَامًا وَقَالَ السُّدِّيُّ: جَبَلٌ فِيهَا. قَالَ: وَكَانَ مَقَامُنَا نَدْعُو عَلَيْهِمْ بِأَبْطَحَ ذِي الْمَجَازِ لَهُ أَثَامُ وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ نَاسًا مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ قَتَلُوا فَأَكْثَرُوا وَزَنَوْا فَأَكْثَرُوا، فَأَتَوْا مُحَمَّدًا ﷺ فَقَالُوا: إِنَّ الَّذِي تَقُولُ وَتَدْعُو إِلَيْهِ لَحَسَنٌ، وَهُوَ يُخْبِرُنَا بِأَنَّ لِمَا عَمِلْنَا كَفَّارَةً، فَنَزَلَتْ:" وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً". ونزل:" يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ" الْآيَةَ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ،" يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا" نَزَلَتْ فِي وَحْشِيٍّ قَاتِلِ حَمْزَةَ، قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ. وَسَيَأْتِي فِي" الزُّمَرِ" بَيَانُهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِلَّا بِالْحَقِّ" أَيْ بِمَا يَحِقُّ أَنْ تُقْتَلَ بِهِ النُّفُوسُ مِنْ كُفْرٌ بَعْدَ إِيمَانٍ أَوْ زِنًى بَعْدَ إِحْصَانٍ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي" الْأَنْعَامِ". (وَلا يَزْنُونَ) فَيَسْتَحِلُّونَ الْفُرُوجَ بِغَيْرِ نِكَاحٍ وَلَا مِلْكِ يَمِينٍ. وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بَعْدَ الْكُفْرِ أَعْظَمُ مِنْ قَتْلِ النَّفْسِ بِغَيْرِ الْحَقِّ ثُمَّ الزِّنَى، وَلِهَذَا ثَبَتَ فِي حَدِّ الزِّنَا الْقَتْلُ لِمَنْ كَانَ مُحْصَنًا أَوْ أَقْصَى الْجَلْدِ لِمَنْ كَانَ غَيْرَ مُحْصَنٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً. يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ) قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" يُضاعَفْ". و" يَخْلُدْ" جَزْمًا. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ:" يُضَعَّفْ" بِشَدِّ الْعَيْنِ وَطَرْحِ الْأَلِفِ، وَبِالْجَزْمِ فِي" يُضَعَّفْ. وَيَخْلُدْ". وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ:" نُضَعِّفْ" بِضَمِّ النُّونِ وَكَسْرِ العين المشددة." العذاب" نصب و" يَخْلُدْ" جزم، وهي قراءة أبي جعفر وشيبة.

Şairin şu sözü de bu kabildendir: «Allah nerede akşamlarsa akşamlasın Urve'nin oğluna cezasını versin, zira ana-babaya isyanın cezası günahtır/cezadır.» Yani karşılık ve cezadır. Abdullah b. Amr, İkrime ve Mücâhid: «"Âsâm" (أَثاماً), Allah'ın kâfirlere ceza kıldığı cehennemde bir vadidir» demişlerdir. Şair şöyle demiştir: «Savaşımızda helak edici felaketlerle karşılaştın, o helak edici felaketlerden sonra da Âsâm ile karşılaşacaksın.» Süddî ise: «Orada (cehennemde) bir dağdır» demiştir. [Şair] şöyle demiştir: «Zü'l-Mecâz düzlüğünde onlara beddua ederek duruşumuzun bir cezası oldu.» Sahîh-i Müslim'de de İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre; şirk ehlinden birtakım kimseler çokça cana kıymışlar, çokça zina etmişlerdi. Derken Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Söylediğin ve kendisine davet ettiğin şey şüphesiz pek güzeldir; yaptıklarımız için bir kefaret olduğunu bize haber verseydin ya!» dediler. Bunun üzerine: { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً } “Ve onlar, Allah ile beraber başka bir ilaha dua (kulluk) etmeyen, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmeyen ve zina etmeyenlerdir. Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır” ayeti ile { يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!” ayeti indi. { يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا } “Ey haddi aşan kullarım...” ayetinin, Hamza'nın katili Vahşî hakkında indiği de söylenmiştir; bunu Saîd b. Cübeyr ile İbn Abbâs söylemiştir. Bunun açıklaması Zümer [Suresi'nde] gelecektir. Yüce Allah'ın: { إِلَّا بِالْحَقِّ } “Hak ile olması müstesna” buyruğu, En'âm [Suresi'nde] daha önce açıklandığı üzere imandan sonra küfür veya evlilikten (ihsandan) sonra zina gibi canların öldürülmesini hak kılan durumlar demektir. { وَلا يَزْنُونَ } “Ve zina etmeyenlerdir”: Nikâh veya mülk-i yemîn (cariye edinme) olmaksızın cinsel birlikteliği helal saymazlar. Bu ayet, küfürden sonra haksız yere cana kıymaktan, ardından da zinadan daha büyük [bir günah] olmadığına delalet etmiştir. Bundan dolayı zina cezasında (haddinde) muhsan (evli) olan için öldürülme (recm), muhsan olmayan için de celdenin (kırbaçlamanın) en üst sınırı (yüz sopa) sabit olmuştur. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً. يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ } “Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır. Kıyamet günü ona azap kat kat artırılır” buyruğu: Nâfi', İbn Âmir, Hamza ve Kisâî “يُضاعَفْ” (yudâ'af) ve “يَخْلُدْ” (yehlüd) kelimelerini cezm ile okumuşlardır. İbn Kesîr ise ayn harfinin şeddelenmesi ve elifin hazfiyle “يُضَعَّفْ” (yuda''af) şeklinde ve “يُضَعَّفْ. وَيَخْلُدْ” (yuda''af, yehlüd) kelimelerinde cezm ile okumuştur. Talha b. Süleymân ise nûn harfinin dammesi ve şeddeli ayn harfinin kesresiyle “نُضَعِّفْ” (nuda''if), “العذاب” kelimesini nasb ve “يَخْلُدْ” (yehlüd) kelimesini cezm ile okumuştur; bu aynı zamanda Ebû Ca'fer ve Şeybe'nin de kıraatidir.

وَقَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ:" يُضَاعَفُ. وَيَخْلُدُ" بِالرَّفْعِ فِيهِمَا عَلَى الْعَطْفِ وَالِاسْتِئْنَافِ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ:" وَتَخْلُدُ" بِالتَّاءِ عَلَى مَعْنَى مُخَاطَبَةِ الْكَافِرِ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي عَمْرٍو" وَيُخْلَدُ" بِضَمِّ الْيَاءِ مِنْ تَحْتُ وَفَتْحِ اللَّامِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَهِيَ غَلَطٌ مِنْ جِهَةِ الرِّوَايَةِ. وَ" يُضاعَفْ" بِالْجَزْمِ بَدَلٌ مِنْ" يَلْقَ" الَّذِي هُوَ جَزَاءُ الشَّرْطِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: مُضَاعَفَةُ الْعَذَابِ لُقِيُّ الْأَثَامِ. قَالَ الشَّاعِرُ: مَتَى تَأْتِنَا تُلْمِمْ بِنَا فِي دِيَارِنَا تَجِدْ حَطَبًا جَزْلًا وَنَارًا تَأَجَّجَا وَقَالَ آخَرُ: إِنَّ عَلَيَّ اللَّهَ أَنْ تبايعا تؤخذ كرها أو تجئ طَائِعَا وَأَمَّا الرَّفْعُ فَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا أَنْ تَقْطَعَهُ مِمَّا قَبْلَهُ. وَالْآخَرُ أَنْ يَكُونَ مَحْمُولًا عَلَى الْمَعْنَى، كَأَنَّ قَائِلًا قَالَ: مَا لُقِيُّ الاثام؟ فقيل له: يضاعف له العذاب. و (مُهاناً) معناه ذليلا خاسئا مبعدا مطرودا.

Âsım, Ebû Bekir rivayetinde her iki fiili de atıf ve istinaf yoluyla ref ile “يُضَاعَفُ. وَيَخْلُدُ” (yudâ'afü ve yahlüdü) şeklinde okumuştur. Talha b. Süleymân ise kâfire hitap anlamında tâ ile “وَتَخْلُدُ” (ve tahlüdü) okumuştur. Ebû Amr'dan ise alttan yâ'nın dammesi ve lâm'ın fethasıyla “وَيُخْلَدُ” (ve yuhledü) şeklinde rivayet edilmiştir. Ebû Ali: «Bu, rivayet yönünden bir hatadır» demiştir. “يُضاعَفْ” kelimesinin cezm ile okunması, şartın cevabı olan “يَلْقَ” kelimesinden bedeldir. Sîbeveyh şöyle demiştir: «Azabın kat kat artırılması, esâmla (ceza ile) karşılaşmanın ta kendisidir.» Şair şöyle demiştir: «Yurdumuzda ne zaman bize gelir, uğrarsan, bol odun ve alev alev yanan bir ateş bulursun.» Bir başkası da şöyle demiştir: «Allah'a andolsun ki ister zorla alınasın ister kendiliğinle gelesin, bana biat edeceksin.» Ref ile okumaya gelince, bunda iki görüş vardır: Biri, onu kendinden önceki kısımdan koparmaktır (yeni bir cümle saymaktır). Diğeri ise manaya hamledilmesidir; sanki birisi: «Esâmla karşılaşmak nedir?» diye sormuş da ona: «Ona azap kat kat artırılır» denilmiştir. { مُهاناً } kelimesinin manası ise zelil, hor ve hakir kılınmış, uzaklaştırılmış ve kovulmuş olarak demektir.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٧٠]

[Furkân Suresi (25), Ayet 70]

إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٧٠)

{ إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٧٠) } “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً) لَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ عَامِلٌ فِي الْكَافِرِ وَالزَّانِي. وَاخْتَلَفُوا فِي الْقَاتِلِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي" النِّسَاءِ" وَمَضَى فِي" الْمَائِدَةِ" الْقَوْلُ فِي جَوَازِ التَّرَاخِي فِي الِاسْتِثْنَاءِ فِي الْيَمِينِ، وَهُوَ مَذْهَبُ ابْنِ عَبَّاسٍ مُسْتَدِلًّا بِهَذِهِ الْآيَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ) قَالَ النَّحَّاسُ: مِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِيهِ أَنَّهُ يُكْتَبُ مَوْضِعَ كَافِرٍ مُؤْمِنٌ، وَمَوْضِعَ عَاصٍ مُطِيعٌ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ: أَنْ يُبَدِّلَهُمُ

Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً } “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır” buyruğu hakkında ilim ehli arasında, istisnanın kâfir ve zânî (zina eden) hakkında geçerli olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Müslümanlardan olan katil hakkında ise -en-Nisâ [Suresi'nde] açıklaması geçtiği üzere- ihtilaf etmişlerdir. Yeminde istisnanın sonradan yapılmasının (terâhî) caiz olduğuna dair açıklama da el-Mâide [Suresi'nde] geçmişti ki bu, bu ayeti delil getiren İbn Abbâs'ın mezhebidir (görüşüdür). Yüce Allah'ın: { فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ } “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” buyruğu hakkında en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu hususta söylenen en güzel sözlerden biri; [amel defterinde] kâfir yerine mümin, âsi yerine de itaatkâr yazılmasıdır." Mücâhid ve ed-Dahhâk ise şöyle demişlerdir: "Allah'ın onlara...

اللَّهُ مِنَ الشِّرْكِ الْإِيمَانَ وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنِ الْحَسَنِ. قَالَ الْحَسَنُ: قَوْمٌ يَقُولُونَ التَّبْدِيلُ فِي الآخرة، وليس كذلك، إنما لتبديل فِي الدُّنْيَا، يُبَدِّلُهُمُ اللَّهُ إِيمَانًا مِنَ الشِّرْكِ، وَإِخْلَاصًا مِنَ الشَّكِّ، وَإِحْصَانًا مِنَ الْفُجُورِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: لَيْسَ بِجَعْلِ مَكَانِ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ، وَلَكِنْ بِجَعْلِ مَكَانَ السَّيِّئَةِ التَّوْبَةَ، وَالْحَسَنَةُ مَعَ التَّوْبَةِ. وَرَوَى أَبُو ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (أَنَّ السَّيِّئَاتِ تُبَدَّلُ بِحَسَنَاتٍ". وَرُوِيَ مَعْنَاهُ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ غيرهما. وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: ذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ فِيمَنْ غَلَبَتْ حَسَنَاتُهُ عَلَى سَيِّئَاتِهِ، فَيُبَدِّلُ اللَّهُ السَّيِّئَاتِ حَسَنَاتٍ. وَفِي الْخَبَرِ:" لَيَتَمَنَّيَنَّ أَقْوَامٌ أَنَّهُمْ أَكْثَرُوا مِنَ السَّيِّئَاتِ" فَقِيلَ: وَمَنْ هُمْ؟ قَالَ:" الَّذِينَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ". رَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ وَالْقُشَيْرِيُّ. وَقِيلَ: التَّبْدِيلُ عِبَارَةٌ عَنِ الْغُفْرَانِ، أَيْ يَغْفِرُ اللَّهُ لَهُمْ تِلْكَ السَّيِّئَاتِ لَا أَنْ يُبَدِّلَهَا حَسَنَاتٍ. قُلْتُ: فَلَا يَبْعُدُ فِي كَرَمِ اللَّهِ تَعَالَى إِذَا صَحَّتْ تَوْبَةُ الْعَبْدِ أَنْ يَضَعَ مَكَانَ كُلِّ سَيِّئَةٍ حَسَنَةً، وَقَدْ قَالَ ﷺ لِمُعَاذٍ:" أَتْبِعِ السَّيِّئَةَ الْحَسَنَةَ تَمْحُهَا وَخَالِقِ النَّاسَ بِخُلُقٍ حَسَنٍ". وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إني لا علم آخِرَ أَهْلِ الْجَنَّةِ دُخُولًا الْجَنَّةَ وَآخِرَ أَهْلِ النَّارِ خُرُوجًا مِنْهَا رَجُلٌ يُؤْتَى بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُقَالُ اعْرِضُوا عَلَيْهِ صِغَارَ ذُنُوبِهِ وَارْفَعُوا عَنْهُ كِبَارَهَا فَتُعْرَضُ عَلَيْهِ صِغَارُ ذُنُوبِهِ فَيُقَالُ عَمِلْتَ يَوْمَ كَذَا وَكَذَا كَذَا وَكَذَا وَعَمِلْتَ يَوْمَ كَذَا وَكَذَا كَذَا وَكَذَا فَيَقُولُ نَعَمْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُنْكِرَ وَهُوَ مُشْفِقٌ فِي كِبَارِ ذُنُوبَهُ أَنْ تُعْرَضَ عَلَيْهِ فَيُقَالُ لَهُ فَإِنَّ لَكَ مَكَانَ كُلِّ سَيِّئَةٍ حَسَنَةً فَيَقُولُ يَا رَبِّ قَدْ عَمِلْتُ أَشْيَاءَ لَا أَرَاهَا ها هنا" فَلَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ ضَحِكَ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ. وَقَالَ أَبُو طَوِيلٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَرَأَيْتَ رَجُلًا عَمِلَ الذُّنُوبَ كُلَّهَا وَلَمْ يَتْرُكْ مِنْهَا شَيْئًا، وَهُوَ فِي ذَلِكَ لَمْ يَتْرُكْ حَاجَّةً وَلَا دَاجَّةً إِلَّا اقْتَطَعَهَا فَهَلْ لَهُ مِنْ تَوْبَةٍ؟ قَالَ:" هَلْ أَسْلَمْتَ"؟ قَالَ: أَنَا أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شريك له، وَأَشْهَدُ أَنَّكَ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ. قَالَ:" نَعَمْ.

[...şirkin yerine] imanı [verir]. Benzer bir rivayet el-Hasan'dan da nakledilmiştir. el-Hasan şöyle demiştir: «Bir topluluk bu tebdilin (değiştirmenin) ahirette olacağını söylüyor. Oysa öyle değildir; tebdil ancak dünyadadır. Allah onlara şirkin yerine imanı, şüphenin yerine ihlası ve fısk u fücurun yerine iffeti verir.» ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: «Bu, kötülüğün yerine iyiliğin konulması şeklinde değil; kötülüğün yerine tövbenin konulması ve iyiliğin de tövbeyle beraber bulunması demektir.» Ebû Zerr, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «Kötülükler iyiliklerle değiştirilir» dediğini rivayet etmiştir. Bunun benzeri bir mana Selmân-ı Fârisî, Saîd b. Cübeyr ve başkalarından da rivayet edilmiştir. Ebû Hureyre ise: «Bu durum ahirette, iyilikleri kötülüklerine galip gelen kimseler hakkındadır; Allah [onların] kötülüklerini iyiliklere çevirir» demiştir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Birtakım topluluklar kötülükleri çokça yapmış olmayı kesinlikle temenni edeceklerdir.» «Onlar kimlerdir?» diye sorulduğunda: «Allah'ın kötülüklerini iyiliklere çevirdiği kimselerdir» buyurmuştur. Bunu Ebû Hureyre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir; es-Sa'lebî ve el-Kuşeyrî de zikretmiştir. Tebdilin mağfiretten (bağışlanmaktan) ibaret olduğu, yani Allah'ın o kötülükleri iyiliklere dönüştürmeyip onları bağışlaması anlamına geldiği de söylenmiştir. Derim ki: Kulun tövbesi sahih olduğunda, Yüce Allah'ın keremi açısından her bir kötülüğün yerine bir iyilik koyması uzak bir ihtimal değildir. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem Muâz'a şöyle buyurmuştur: «Kötülüğün ardından bir iyilik yap ki onu silsin; insanlara da güzel ahlakla muamele et.» Sahîh-i Müslim'de Ebû Zerr'den şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz ben cennete en son girecek ve cehennemden en son çıkacak olan adamı pek iyi bilirim. Kıyamet günü bir adam getirilir ve: 'Ona küçük günahlarını arz edin, büyük günahlarını ise göstermeyin' denilir. Bunun üzerine ona küçük günahları arz edilir ve: 'Sen falan ve falan günde şöyle şöyle yaptın; falan ve falan günde de şöyle şöyle yaptın' denilir. O da inkâr edemeyerek: 'Evet' der. Bir yandan da büyük günahlarının kendisine arz edilmesinden endişe duymaktadır. Kendisine: 'Şüphesiz senin için her bir kötülüğün yerine bir iyilik vardır' denilir. Bunun üzerine o: 'Ey Rabbim! Ben birtakım şeyler işlemiştim ki onları burada göremiyorum!' der.» [Ebû Zerr dedi ki:] Gerçekten Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azı dişleri görününceye kadar güldüğünü gördüm. Ebû Tavîl şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü! Bütün günahları işleyen ve onlardan hiçbir şeyi terk etmeyen, bununla birlikte ne küçük ne büyük (önüne gelen hiçbir şeyi) kesip almaktan geri durmayan bir adam hakkında ne dersin, onun için bir tövbe var mıdır?» [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Müslüman oldun mu?» buyurdu. Adam: «Ben Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığına, O'nun bir ve ortaksız olduğuna, senin de Allah'ın kulu ve resûlü olduğuna şehadet ederim» dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Evet...» buyurdu.

تَفْعَلُ الْخَيْرَاتِ وَتَتْرُكُ السَّيِّئَاتِ يَجْعَلُهُنَّ اللَّهُ كُلَّهُنَّ خَيْرَاتٍ". قَالَ: وَغَدَرَاتِي وَفَجَرَاتِي يَا نَبِيَّ اللَّهِ؟ قَالَ:" نَعَمْ". قَالَ: اللَّهُ أَكْبَرُ! فَمَا زَالَ يُكَرِّرُهَا حَتَّى تَوَارَى. ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ. قَالَ مُبَشَّرُ ابن عُبَيْدٍ، وَكَانَ عَالِمًا بِالنَّحْوِ وَالْعَرَبِيَّةِ: الْحَاجَّةُ الَّتِي تُقْطَعُ عَلَى الْحَاجِّ إِذَا تَوَجَّهُوا. وَالدَّاجَّةُ الَّتِي تُقْطَعُ عَلَيْهِمْ إِذَا قَفَلُوا. (وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رحيما).

iyilikleri işlersin ve kötülükleri terk edersin; Allah onların hepsini iyiliklere dönüştürür.» Adam: «Hainliklerimi ve fısklarımı da mı ey Allah'ın Peygamberi?» dedi. [Peygamber]: «Evet» buyurdu. Adam: «Allahu ekber!» dedi ve gözden kayboluncaya kadar bunu tekrarlayıp durdu. Bunu es-Sa'lebî zikretmiştir. Nahiv ve Arap dilinde âlim olan Mübeşşir b. Ubeyd dedi ki: 'Hâcce', hacılar yola çıktıklarında yolları kesilen kafiledir; 'dâcce' ise hacdan döndüklerinde yolları kesilen kafiledir. { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٧١]

[Furkân Suresi (25), Ayet 71]

وَمَنْ تابَ وَعَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً (٧١)

{ وَمَنْ تابَ وَعَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً (٧١) } “Kim de tövbe edip salih amel işlerse, şüphesiz o, tövbesi kabul edilmiş olarak Allah'a döner.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ تابَ وَعَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً) لَا يُقَالُ: مَنْ قَامَ فَإِنَّهُ يَقُومُ، فَكَيْفَ قَالَ مَنْ تَابَ فَإِنَّهُ يَتُوبُ؟ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمَعْنَى مَنْ آمَنَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَهَاجَرَ وَلَمْ يَكُنْ قَتَلَ وَزَنَى بَلْ عَمِلَ صَالِحًا وَأَدَّى الْفَرَائِضَ فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتَابًا، أَيْ فَإِنِّي قَدَّمْتُهُمْ وَفَضَّلْتُهُمْ عَلَى مَنْ قَاتَلَ النَّبِيَّ ﷺ وَاسْتَحَلَّ الْمَحَارِمَ. وَقَالَ الْقَفَّالُ: يَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ الْأُولَى فِيمَنْ تَابَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَلِهَذَا قَالَ:" إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ" ثُمَّ عُطِفَ عَلَيْهِ مَنْ تَابَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَأَتْبَعَ تَوْبَتَهُ عَمَلًا صَالِحًا فَلَهُ حُكْمُ التَّائِبِينَ أَيْضًا. وَقِيلَ: أَيْ مَنْ تَابَ بِلِسَانِهِ وَلَمْ يُحَقِّقْ ذَلِكَ بِفِعْلِهِ، فَلَيْسَتْ تِلْكَ التَّوْبَةُ نَافِعَةً، بَلْ مَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَحَقَّقَ تَوْبَتَهُ بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ فَهُوَ الَّذِي تَابَ إِلَى اللَّهِ مَتَابًا، أَيْ تَابَ حَقَّ التَّوْبَةِ وَهِيَ النَّصُوحُ وَلِذَا أَكَّدَ بِالْمَصْدَرِ. فَ" مَتاباً" مَصْدَرٌ مَعْنَاهُ التَّأْكِيدُ، كَقَوْلِهِ:" وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً" أَيْ فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ حقا فيقبل الله توبته حقا.

Yüce Allah'ın: { وَمَنْ تابَ وَعَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً } “Kim de tövbe edip salih amel işlerse, şüphesiz o, tövbesi kabul edilmiş olarak Allah'a döner” buyruğu: «Kim ayağa kalkarsa o ayağa kalkar» denilmez; öyleyse nasıl «Kim tövbe ederse o tövbe eder» denilmiştir? İbn Abbâs şöyle demiştir: Mana; Mekke ehlinden iman edip hicret eden, adam öldürmeyip zina etmeyen, aksine salih amel işleyip farzları eda eden kimsedir; işte o hakkıyla Allah'a tövbe etmiş olur. Yani ben onları Peygamber'le ﷺ savaşan ve haramları helal sayan kimselerden öne geçirdim ve üstün kıldım demektir. el-Kaffâl dedi ki: İlk ayetin müşriklerden tövbe edenler hakkında olması muhtemeldir; bu sebeple { إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ } buyurmuş, sonra da tövbesinin ardına salih ameli ekleyen Müslümanlardan tövbe edenleri buna atfetmiştir; dolayısıyla onun için de tövbe edenlerin hükmü geçerlidir. Şöyle de denilmiştir: Diliyle tövbe edip bunu fiiliyle gerçekleştirmeyen kimsenin bu tövbesi fayda vermez; aksine kim tövbe eder ve salih amel işleyerek tövbesini salih amellerle doğrularsa, işte o Allah'a hakkıyla tövbe eden kimsedir; yani nasuh tövbesiyle hakiki bir tövbe yapmıştır; bundan dolayı mastar ile pekiştirilmiştir. “Metâben” kelimesi, Yüce Allah'ın: { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Ve Allah Musa ile gerçekten konuştu” buyruğunda olduğu gibi tekit ifade eden bir mastardır; yani o Allah'a hakiki bir şekilde tövbe eder, Allah da onun tövbesini hakiki bir şekilde kabul eder.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٧٢]

[Furkân Suresi (25), Ayet 72]

وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً (٧٢)

{ وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً (٧٢) } “Ve onlar yalana şahitlik etmezler (yalan ve bâtıl meclislerinde bulunmazlar); boş ve faydasız bir şeye rastladıklarında vakar ve şerefle geçip giderler.”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ" أَيْ لَا يَحْضُرُونَ الْكَذِبَ وَالْبَاطِلَ وَلَا يُشَاهِدُونَهُ. وَالزُّورُ كُلُّ بَاطِلٍ زُوِّرَ وَزُخْرِفَ، وَأَعْظَمُهُ الشِّرْكُ وَتَعْظِيمُ الْأَنْدَادِ. وَبِهِ فَسَّرَ الضَّحَّاكُ وَابْنُ زَيْدٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَفِي رِوَايَةٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ أَعْيَادُ الْمُشْرِكِينَ. عكرمة: لعب

Bunda iki mesele vardır: Birincisi - Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ } “Ve onlar yalana şahitlik etmezler (yalan ve bâtıl meclislerinde bulunmazlar)” buyruğu, yani yalan ve bâtılın yanında hazır bulunmazlar ve onu seyretmezler demektir. ez-Zûr, süslenip yaldızlanmış her türlü bâtıldır; onun en büyüğü ise şirk ve putları yüceltmektir. ed-Dahhâk, İbn Zeyd ve İbn Abbâs bunu böyle tefsir etmişlerdir. İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette ise bunun müşriklerin bayramları olduğu belirtilmiştir. İkrime: Cahiliye döneminde

كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُسَمَّى بِالزُّورِ. مُجَاهِدٌ: الْغِنَاءُ، وَقَالَهُ مُحَمَّدُ ابْنُ الْحَنَفِيَّةِ أَيْضًا. ابْنُ جُرَيْجٍ: الْكَذِبُ، وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ وَمُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ: الْمَعْنَى لَا يَشْهَدُونَ بِالزُّورِ، مِنَ الشَّهَادَةِ لَا مِنَ الْمُشَاهَدَةِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَمَّا الْقَوْلُ بِأَنَّهُ الْكَذِبُ فَصَحِيحٌ، لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ إِلَى الْكَذِبِ يَرْجِعُ. وَأَمَّا مَنْ قَالَ إِنَّهُ لَعِبٌ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَإِنَّهُ يَحْرُمُ ذَلِكَ إِذَا كَانَ فِيهِ قِمَارٌ أَوْ جَهَالَةٌ، أَوْ أَمْرٌ يَعُودُ إِلَى الْكُفْرِ، وَأَمَّا الْقَوْلُ بِأَنَّهُ الْغِنَاءُ فَلَيْسَ يَنْتَهِي إِلَى هَذَا الْحَدِّ. قُلْتُ: مِنَ الْغِنَاءِ مَا يَنْتَهِي سَمَاعُهُ إِلَى التَّحْرِيمِ، وَذَلِكَ كَالْأَشْعَارِ الَّتِي تُوصَفُ فِيهَا الصُّوَرُ الْمُسْتَحْسَنَاتُ وَالْخَمْرُ وَغَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا يُحَرِّكُ الطِّبَاعَ وَيُخْرِجُهَا عَنِ الِاعْتِدَالِ، أَوْ يُثِيرُ كَامِنًا مِنْ حُبِّ اللَّهْوِ، مِثْلَ قَوْلِ بَعْضِهِمْ: ذَهَبِيُّ اللَّوْنِ تَحْسَبُ مِنْ وَجْنَتَيْهِ النَّارَ تُقْتَدَحُ خَوَّفُونِي مِنْ فَضِيحَتِهِ لَيْتَهُ وَافَى وَأَفْتَضِحُ لَا سِيَّمَا إِذَا اقْتَرَنَ بِذَلِكَ شَبَّابَاتٌ وَطَارَاتٌ مِثْلَ مَا يُفْعَلُ الْيَوْمَ فِي هَذِهِ الْأَزْمَانِ، عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. وَأَمَّا مَنْ قَالَ إِنَّهُ شَهَادَةُ الزُّورِ، وَهِيَ: الثَّانِيَةُ- فَكَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ يَجْلِدُ شَاهِدَ الزُّورِ أَرْبَعِينَ جَلْدَةً، وَيُسَخِّمُ وَجْهَهُ، وَيَحْلِقُ رَأْسَهُ، وَيَطُوفُ بِهِ فِي السُّوقِ. وَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ: وَلَا تُقْبَلُ لَهُ شَهَادَةٌ أَبَدًا وَإِنْ تَابَ وَحَسُنَتْ حَالُهُ فَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ إِذَا كَانَ غير مبرز فحسنت حال قُبِلَتْ شَهَادَتُهُ حَسْبَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" الحج" فتأمله هناك. قوله تعالى: (وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً) قد تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي اللَّغْوِ، وَهُوَ كُلُّ سَقْطٍ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ، فَيَدْخُلُ فِيهِ الْغِنَاءُ واللهو وغير ذلك مما قاربه، وتدخل فِيهِ سَفَهُ الْمُشْرِكِينَ وَأَذَاهُمُ الْمُؤْمِنِينَ وَذِكْرُ النِّسَاءِ وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْمُنْكَرِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِذَا أُوذُوا صَفَحُوا. وَرُوِيَ عَنْهُ: إِذَا ذُكِرَ النِّكَاحُ كفوا عَنْهُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: اللَّغْوُ الْمَعَاصِي كُلُّهَا. وَهَذَا جَامِعٌ. وَ" كِراماً" مَعْنَاهُ مُعْرِضِينَ مُنْكِرِينَ لَا يَرْضَوْنَهُ، وَلَا يُمَالِئُونَ عَلَيْهِ، وَلَا يُجَالِسُونَ أَهْلَهُ.

[İkrime ise]: Câhiliye devrinde "ez-Zûr" diye adlandırılan bir oyundur [demiştir]. Mücâhid: "[ez-Zûr] şarkıdır/müziktir (gınâ)" demiştir; bunu Muhammed b. el-Hanefiyye de söylemiştir. İbn Cüreyc: "Yalandır" demiştir; bu [görüş] Mücâhid'den de rivayet edilmiştir. Ali b. Ebî Talha ve Muhammed b. Ali ise: "Manası, müşahededen (seyretmekten) değil, şehâdetten (tanıklıktan) hareketle yalancı şahitlik yapmazlar demektir" demişlerdir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bunun yalan olduğuna dair görüş sahihtir; çünkü bunların hepsi yalana döner. Câhiliye devrindeki bir oyun olduğunu söyleyen kimsenin görüşüne gelince, içinde kumar yahut belirsizlik/cehalet ya da küfre varan bir durum bulunduğunda bu haram olur. Şarkı/müzik olduğuna dair görüşe gelince, bu dereceye (böyle bir haramlık sınırına) varmaz." Ben (Kurtubî) derim ki: Şarkının öyle türleri vardır ki onu dinlemek haramlık sınırına ulaşır. Güzel suretlerin, içkinin ve tabiatları harekete geçirip itidalden çıkaran veya eğlence sevgisinden içte gizli olanı uyandıran şeylerin vasfedildiği şiirler böyledir; bazılarının şu sözü gibi: "Altın sarısı rengindedir; yanaklarından kıvılcım saçıldığını sanırsın. Beni onunla rezil olmaktan korkuttular; keşke o gelseydi de rezil olsaydım!" Başka bir yerde açıkladığımız üzere, tıpkı bugün şu zamanlarda yapıldığı gibi buna kaval/düdükler (şebbâbe) ve tefler eşlik ettiğinde [hüküm] özellikle böyledir. Bunun yalancı şahitlik olduğunu söyleyen kimseye gelince; bu da: İkincisi - Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh yalancı şahide kırk kırbaç vurur, yüzünü siyaha boyar, başını tıraş eder ve onu çarşıda dolaştırırdı. İlim ehlinin çoğunluğu şöyle demiştir: Tevbe edip hali düzelse bile onun şahitliği ebediyen kabul edilmez, onun durumu Allah'a kalmıştır. [Halk arasında yalancılığıyla] öne çıkmış biri değilse ve durumu düzelirse, Hac Suresi'nde açıklaması geçtiği üzere şahitliğinin kabul edileceği de söylenmiştir; oraya bakınız. Yüce Allah'ın: { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } “Boş ve faydasız bir şeye rastladıklarında vakar ve şerefle geçip giderler” buyruğuna gelince: Lağv hakkında açıklama daha önce geçmişti. O, söz ve fiilden her türlü değersiz ve boş şeydir. Şarkı, eğlence ve buna yakın olan diğer şeyler bunun kapsamına girer; müşriklerin beyinsizliği, müminlere verdikleri eziyet, kadınların [uygunsuz şekilde] anılması ve diğer münker şeyler de buna dâhildir. Mücâhid: "Kendilerine eziyet edildiğinde bağışlarlar (hoşgörürler)" demiştir. Ondan: "Cinsel ilişki/nikâh anıldığında bundan uzak dururlar" şeklinde de rivayet edilmiştir. Hasan[-ı Basrî] ise: "Lağv, günahların tamamıdır" demiştir; bu [tanım] kapsamlıdır. { كِراماً } “Kerîm / vakar ve şerefle” ifadesinin manası; yüz çevirerek, [o kötülüğü] inkâr edip kınayarak, ona rıza göstermeyerek, ona destek olmayarak ve onun ehliyle bir arada oturmayarak [geçerler] demektir.

أَيْ مَرُّوا مَرَ الْكِرَامِ الَّذِينَ لَا يَدْخُلُونَ فِي الْبَاطِلِ. يُقَالُ: تَكَرَّمَ فُلَانٌ عَمَّا يَشِينُهُ، أَيْ تَنَزَّهَ وَأَكْرَمَ نَفْسَهُ عَنْهُ. وَرُوِيَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ سَمِعَ غِنَاءً فَأَسْرَعَ وَذَهَبَ، فَبَلَغَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ:" لَقَدْ أَصْبَحَ ابْنُ أُمِّ عَبْدٍ كَرِيمًا". وَقِيلَ: مِنَ الْمُرُورِ بِاللَّغْوِ كَرِيمًا أَنْ يأمر بالمعروف وينهى عن المنكر.

Yani bâtılın içine girmeyen kerem ve vakar sahibi kimselerin geçişi gibi geçip gittiler. «Falanca kendisini lekeleyen şeyden sakındı (tekerreme)» denilir ki o şeyden uzak durdu ve nefsini ondan üstün tuttu demektir. Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Mes'ûd bir şarkı işitmiş, hemen hızlanıp oradan uzaklaşmıştır; bu durum Resûlullah'a ﷺ ulaşınca: «İbn Ümmü Abd gerçekten kerim (vakar sahibi) biri olmuştur» buyurmuştur. Lağva rastlandığında kerimane (vakarla) geçmenin bir şeklinin de iyiliği emredip kötülükten nehyetmek olduğu söylenmiştir.

[سورة الفرقان (٢٥): آية ٧٣]

[Furkân Suresi (25), Ayet 73]

وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً (٧٣)

{ وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً (٧٣) } “Ve onlar, kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman, onlara karşı sağır ve kör gibi davranıp yıkılmazlar (üzerine öylece kapanmazlar).”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ) أَيْ إِذَا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ ذَكَرُوا آخِرَتَهُمْ وَمَعَادَهُمْ وَلَمْ يَتَغَافَلُوا حَتَّى يَكُونُوا بِمَنْزِلَةِ مَنْ لَا يَسْمَعُ. وَقَالَ: (لَمْ يَخِرُّوا) وَلَيْسَ ثَمَّ خُرُورٌ، كَمَا يُقَالُ: قَعَدَ يَبْكِي وَإِنْ كَانَ غَيْرَ قَاعِدٍ، قَالَهُ الطَّبَرِيُّ وَاخْتَارَهُ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهُوَ أَنْ يَخِرُّوا صُمًّا وَعُمْيَانًا هِيَ صِفَةُ الكفار، وهي عبارة عن إعراضهم، وقرن ذَلِكَ بِقَوْلِكَ: قَعَدَ فُلَانٌ يَشْتُمُنِي وَقَامَ فُلَانٌ يَبْكِي وَأَنْتَ لَمْ تَقْصِدِ الْإِخْبَارَ بِقُعُودٍ وَلَا قِيَامٍ، وَإِنَّمَا هِيَ تَوْطِئَاتٌ فِي الْكَلَامِ وَالْعِبَارَةِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فَكَأَنَّ الْمُسْتَمِعَ لِلذِّكْرِ قَائِمُ الْقَنَاةِ قَوِيمُ الْأَمْرِ، فَإِذَا أَعْرَضَ وَضَلَّ كَانَ ذَلِكَ خُرُورًا، وَهُوَ السُّقُوطُ عَلَى غَيْرِ نِظَامٍ وَتَرْتِيبٍ، وَإِنْ كَانَ قَدْ شُبِّهَ بِهِ الَّذِي يَخِرُّ سَاجِدًا لَكِنَّ أَصْلَهُ عَلَى غَيْرِ تَرْتِيبٍ. وَقِيلَ: أَيْ إِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُ اللَّهِ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ فَخَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا، وَلَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ لَمْ يَقْعُدُوا عَلَى حَالِهِمُ الْأَوَّلِ كَأَنْ لَمْ يَسْمَعُوا. الثَّانِيَةُ- قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ مَنْ سَمِعَ رَجُلًا يَقْرَأُ سَجْدَةً يَسْجُدُ مَعَهُ، لِأَنَّهُ قَدْ سَمِعَ آيَاتِ اللَّهِ تُتْلَى عَلَيْهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا لَا يَلْزَمُ إِلَّا الْقَارِئَ وَحْدَهُ، وَأَمَّا غَيْرُهُ فَلَا يَلْزَمُهُ ذَلِكَ إِلَّا فِي مَسْأَلَةٍ وَاحِدَةٍ، وَهُوَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا تَلَا الْقُرْآنَ وَقَرَأَ السَّجْدَةَ فَإِنْ كَانَ الَّذِي جَلَسَ مَعَهُ جلس يسمعه فَلْيَسْجُدْ مَعَهُ، وَإِنْ لَمْ يَلْتَزِمِ السَّمَاعَ مَعَهُ فَلَا سُجُودَ عَلَيْهِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" الأعراف".

Burada iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ } “Ve onlar, kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman...” buyruğudur. Yani onlara Kur'an okunduğu vakit ahiretlerini ve dönecekleri yeri hatırlarlar; işitmeyen kimse konumuna düşecek derecede gaflet göstermezler. { لَمْ يَخِرُّوا } “[sağır ve kör gibi] yıkılmazlar” buyurmuştur, oysa ortada fiilî bir yıkılma/kapanma (hurûr) yoktur. Nitekim oturmuyor olsa bile [Arapçada mecazen] "ağlamaya oturdu (koyuldu)" denilmesi gibidir. Bunu et-Taberî söylemiş ve tercih etmiştir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: Onların sağır ve körler olarak yere yıkılmaları kâfirlerin niteliğidir; bu da onların yüz çevirmelerinden kinayedir. [et-Taberî] bunu senin, oturuş ve kalkışı haber vermeyi kastetmeksizin söylediğin: "Falanca bana sövmeye oturdu (koyuldu)", "Falanca ağlamaya kalktı (başladı)" sözlerine benzetmiştir. Zira bunlar söz ve ifadedeki mukaddimelerdir (başlangıç ifadeleridir). İbn Atiyye [devamla] şöyle der: Sanki zikri dinleyen kimse dik duruşlu ve dosdoğru bir hâldedir. Yüz çevirip saptığında ise bu bir hurûr (düzensizce yıkılıp düşme) olur; hurûr da intizamsız ve tertipsizce yere yıkılmaktır. Her ne kadar secdeye kapanan (yahırru sâciden) kimse buna benzetilmişse de kelimenin asıl anlamı intizamsız [yıkılmadır]. Şöyle de denilmiştir: Yani onlara Allah'ın ayetleri okunduğu zaman kalpleri ürperir de secdeye kapanarak ve ağlayarak yere yıkılırlar; bu ayetler karşısında sağır ve körler olarak yere yıkılmazlar (öylece kalakalmazlar). El-Ferrâ ise: "Yani sanki işitmemişler gibi önceki hâlleri üzere oturup kalmazlar" demiştir. İkincisi: Bazı [âlimler] şöyle demiştir: Bir kimsenin tilavet secdesi ayetini okuduğunu işiten kişi, Allah'ın ayetlerinin kendisine okunduğunu işitmiş olduğu için onunla birlikte secde eder. İbnü'l-Arabî ise şöyle der: Bu yalnızca okuyana gerekir. Ondan başkasına ise sadece tek bir meselede gerekir; o da bir kimse Kur'an okuyup secde ayetine geldiğinde, şayet onunla birlikte oturan kimse onu dinlemek amacıyla oturmuşsa onunla birlikte secde etsin; fakat onunla birlikte dinlemeyi iltizam etmemişse (özellikle dinlemek için oturmamışsa) onun üzerine secde gerekmez. Bu husus el-A'râf [suresinin tefsirinde] geçmişti.

[سورة الفرقان (٢٥): الآيات ٧٤ الى ٧٧]

[Furkân Suresi (25), Ayetler 74-77]

وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً (٧٤) أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً (٧٥) خالِدِينَ فِيها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٧٦) قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً (٧٧)

{ وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً (٧٤) أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً (٧٥) خالِدِينَ فِيها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٧٦) قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً (٧٧) } “Ve onlar: «Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla ve bizi takva sahiplerine önder kıl» derler. İşte onlar, sabretmelerine karşılık en yüksek köşklerle mükafatlandırılacaklar ve orada esenlik ve selâmla karşılanacaklardır. Orada ebedî kalacaklardır. Orası ne güzel bir karargâh ve ne güzel bir ikametgâhtır! De ki: «Eğer duanız (kulluğunuz) olmasa Rabbim size ne diye değer versin? Siz ise yalanladınız; bu yüzden [azap] kaçınılmaz olacaktır!»”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ) قَالَ الضَّحَّاكُ: أَيْ مُطِيعِينَ لَكَ. وَفِيهِ جَوَازُ الدُّعَاءِ بِالْوَلَدِ وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَالذُّرِّيَّةُ تَكُونُ وَاحِدًا وَجَمْعًا. فَكَوْنُهَا لِلْوَاحِدِ قَوْلُهُ:" رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً"" فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا" وَكَوْنُهَا لِلْجَمْعِ" ذُرِّيَّةً ضِعافاً" وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" اشْتِقَاقُهَا مُسْتَوْفًى. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَالْحَسَنُ:" وَذُرِّيَّاتِنا" وَقَرَأَ أَبُو عُمَرَ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَطَلْحَةُ وَعِيسَى" وَذُرِّيَّتِنَا" بِالْإِفْرَادِ." قُرَّةَ أَعْيُنٍ" نُصِبَ عَلَى الْمَفْعُولِ، أَيْ قُرَّةَ أَعْيُنٍ لَنَا. وَهَذَا نَحْوَ قَوْلِهِ ﵊ لِأَنَسٍ:" اللَّهُمَّ أَكْثِرْ مَالَهُ وَوَلَدَهُ وَبَارِكْ لَهُ فِيهِ" وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي" آلِ عِمْرَانَ" وَ" مَرْيَمَ". وَذَلِكَ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا بُورِكَ لَهُ فِي مَالِهِ وَوَلَدِهِ قَرَّتْ عَيْنُهُ بِأَهْلِهِ وَعِيَالِهِ، حَتَّى إِذَا كَانَتْ عِنْدَهُ زَوْجَةٌ اجْتَمَعَتْ لَهُ فِيهَا أَمَانِيُّهُ مِنْ جَمَالٍ وَعِفَّةٍ وَنَظَرٍ وَحَوْطَةٍ أَوْ كَانَتْ عِنْدَهُ ذُرِّيَّةٌ مُحَافِظُونَ عَلَى الطَّاعَةِ، مُعَاوِنُونَ لَهُ عَلَى وَظَائِفِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا، لَمْ يَلْتَفِتْ إِلَى زَوْجِ أَحَدٍّ وَلَا إِلَى وَلَدِهِ، فَتَسْكُنُ عَيْنُهُ عَنِ الْمُلَاحَظَةِ، وَلَا تَمْتَدُّ عَيْنُهُ إِلَى مَا تَرَى، فَذَلِكَ حِينَ قُرَّةِ الْعَيْنِ، وَسُكُونِ النَّفْسِ. وَوَحَّدَ" قُرَّةً" لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ، تَقُولُ: قَرَّتْ عَيْنُكَ قُرَّةً. وَقُرَّةُ الْعَيْنِ يَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْقَرَارِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْقُرِّ وَهُوَ الْأَشْهَرُ. وَالْقُرُّ الْبَرْدُ، لِأَنَّ الْعَرَبَ تَتَأَذَّى بِالْحَرِّ وَتَسْتَرِيحُ إِلَى الْبَرْدِ. وَأَيْضًا فَإِنَّ دَمْعَ السُّرُورِ بَارِدٌ، وَدَمْعَ الْحُزْنِ سُخْنٌ، فَمِنْ هَذَا يُقَالُ: أَقَرَّ اللَّهُ عَيْنَكَ، وَأَسْخَنَ اللَّهُ عَيْنَ الْعَدُوِّ. وَقَالَ الشَّاعِرُ: فَكَمْ سَخِنَتْ بِالْأَمْسِ عَيْنٌ قَرِيرَةٌ وَقَرَّتْ عُيُونٌ دَمْعُهَا الْيَوْمَ سَاكِبُ

Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ } “Ve onlar: «Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla...» diyenlerdir” buyruğu hakkında ed-Dahhâk: «Yani Sana itaat eden [eşler ve çocuklar bağışla]» demiştir. Bu ayette çocuk için dua etmenin caiz olduğuna delil vardır; bunun açıklaması daha önce geçmişti. Zürriyet (ذُرِّيَّة) kelimesi hem tekil hem de çoğul için kullanılır. Tekil için kullanılışına örnek: { رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً } “Rabbim! Bana katından temiz bir soy bağışla” ve { فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا } “Bana katından bir veli (oğul) bağışla” ayetleridir. Çoğul için kullanılışı ise { ذُرِّيَّةً ضِعافاً } “güçsüz zürriyetler (çocuklar)” ayetidir. Bu kelimenin iştikakı (türeyişi) Bakara Suresi'nde etraflıca geçmişti. Nâfi‘, İbn Kesîr, İbn Âmir ve el-Hasen “وَذُرِّيَّاتِنا” (ve zürriyyâtinâ) şeklinde [çoğul], Ebû Amr, Hamza, el-Kisâî, Talha ve Îsâ ise “وَذُرِّيَّتِنَا” (ve zürriyyetinâ) şeklinde tekil olarak okumuşlardır. { قُرَّةَ أَعْيُنٍ } “Göz aydınlığı” ifadesi meful (nesne) olarak mansub kılınmıştır; yani «bizim için göz aydınlığı» demektir. Bu durum, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Enes [b. Mâlik] için söylediği: « اللَّهُمَّ أَكْثِرْ مَالَهُ وَوَلَدَهُ وَبَارِكْ لَهُ فِيهِ » «Allahım! Onun malını ve çocuğunu çoğalt ve ona bunlarda bereket ihsan eyle» hadisi gibidir. Bunun açıklaması Âl-i İmrân ve Meryem surelerinde geçmişti. Zira insana malında ve çocuğunda bereket verildiğinde, ailesi ve çoluk çocuğuyla gözü aydın olur; öyle ki yanında güzellik, iffet, gözetme ve koruma bakımından bütün arzularını kendisinde toplamış bir eşi veya itaate devam eden, din ve dünya vazifelerinde kendisine yardımcı olan çocukları olursa, artık başkasının ne eşine ne de çocuğuna dönüp bakar. Böylece gözü etrafı süzmekten durulur ve gördüğü şeylere dikilip kalmaz. İşte bu, göz aydınlığı ve gönül huzuru vaktidir. Mastar olduğu için «kurrate» (قُرَّةَ) lafzı tekil getirilmiştir; nitekim «Gözün aydın oldu» manasında «karret aynüke kurraten» (قَرَّتْ عَيْنُكَ قُرَّةً) denilir. «Kurratu'l-ayn» (قُرَّةُ الْعَيْنِ) ifadesinin sebat ve durulmak manasındaki «el-karâr» (الْقَرَار) kökünden gelmiş olma ihtimali olduğu gibi, soğukluk manasındaki «el-kurr» (الْقُرّ) kökünden gelmiş olma ihtimali de vardır ki meşhur olanı budur. «El-Kurr» soğukluk demektir; çünkü Araplar sıcaktan rahatsız olur, soğuk ile ferahlarlar. Ayrıca sevinç gözyaşı soğuk, hüzün gözyaşı ise sıcaktır. İşte bu sebeple [sevindirmek için] «Allah gözünü aydın (serin) kılsın» (أَقَرَّ اللَّهُ عَيْنَكَ), [beddua için de] «Allah düşmanın gözünü yaksın (kızıştırsın)» (أَسْخَنَ اللَّهُ عَيْنَ الْعَدُوِّ) denilir. Şair de şöyle demiştir: «Dün gözü aydın olup sevinen nice gözler vardı ki, bugün ise gözyaşları dökülerek yandı (hüzne boğuldu).»

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً) أَيْ قُدْوَةً يُقْتَدَى بِنَا فِي الْخَيْرِ، وَهَذَا لَا يَكُونُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الدَّاعِي مُتَّقِيًا قُدْوَةً، وَهَذَا هُوَ قَصْدُ الدَّاعِي. وَفِي الْمُوَطَّأِ:" إِنَّكُمْ أَيُّهَا الرَّهْطُ أَئِمَّةٌ يُقْتَدَى بِكُمْ" فَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَقُولُ فِي دُعَائِهِ: اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ أَئِمَّةِ الْمُتَّقِينَ. وَقَالَ:" إِماماً" وَلَمْ يَقُلْ أَئِمَّةً عَلَى الْجَمْعِ، لِأَنَّ الْإِمَامَ مَصْدَرٌ. يُقَالُ: أَمَّ الْقَوْمَ فُلَانٌ إِمَامًا، مِثْلَ الصِّيَامِ وَالْقِيَامِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَرَادَ أَئِمَّةً، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ أَمِيرُنَا هَؤُلَاءِ، يَعْنِي أُمَرَاءَنَا. وَقَالَ الشَّاعِرُ: يَا عَاذِلَاتِي لَا تَزِدْنَ مَلَامَتِي إِنَّ الْعَوَاذِلَ لَسْنَ لِي بِأَمِيرِ أَيْ أُمَرَاءَ. وَكَانَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو الْقَاسِمِ شَيْخُ الصُّوفِيَّةِ يَقُولُ: الْإِمَامَةُ بِالدُّعَاءِ لَا بِالدَّعْوَى، يَعْنِي بِتَوْفِيقِ اللَّهِ وَتَيْسِيرِهِ وَمِنَّتِهِ لَا بِمَا يَدَّعِيهِ كُلُّ أَحَدٍ لِنَفْسِهِ. وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: لَمْ يَطْلُبُوا الرِّيَاسَةَ بَلْ بِأَنْ يَكُونُوا قُدْوَةً فِي الدِّينِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: اجْعَلْنَا أَئِمَّةَ هُدًى، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا" وَقَالَ مَكْحُولٌ: اجْعَلْنَا أَئِمَّةً فِي التَّقْوَى يَقْتَدِي بِنَا الْمُتَّقُونَ. وَقِيلَ: هَذَا مِنَ الْمَقْلُوبِ، مَجَازُهُ: وَاجْعَلِ الْمُتَّقِينَ لَنَا إِمَامًا، وَقَالَ مُجَاهِدٌ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَظْهَرُ وَإِلَيْهِ يَرْجِعُ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمَكْحُولٍ، وَيَكُونُ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ طلب الرياسة في الدين ندب. وإمام وَاحِدٌ يَدُلُّ عَلَى جَمْعٍ، لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ كَالْقِيَامِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: الْإِمَامُ جَمْعُ آمٍّ مِنْ أَمَّ يَؤُمُّ جُمِعَ عَلَى فِعَالٍ، نَحْوَ صَاحِبٍ وَصِحَابٍ، وَقَائِمٍ وَقِيَامٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا) " أُوْلئِكَ" خبر و" عِبادُ الرَّحْمنِ" فِي قَوْلِ الزَّجَّاجِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، وَهُوَ أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِيهِ. وَمَا تَخَلَّلَ بَيْنَ الْمُبْتَدَأِ وَخَبَرِهِ أَوْصَافُهُمْ مِنَ التَّحَلِّي وَالتَّخَلِّي، وَهِيَ إِحْدَى عَشْرَةَ: التَّوَاضُعُ، وَالْحِلْمُ، وَالتَّهَجُّدُ، وَالْخَوْفُ، وَتَرْكُ الْإِسْرَافِ وَالْإِقْتَارِ، وَالنَّزَاهَةُ عَنِ الشِّرْكِ، وَالزِّنَى وَالْقَتْلِ، وَالتَّوْبَةُ وَتَجَنُّبُ الْكَذِبِ، وَالْعَفْوُ عَنِ الْمُسِيءِ، وَقَبُولُ الْمَوَاعِظِ، وَالِابْتِهَالُ إِلَى اللَّهِ. وَ" الْغُرْفَةَ" الدَّرَجَةُ الرَّفِيعَةُ وَهِيَ أَعْلَى مَنَازِلِ الْجَنَّةِ وَأَفْضَلُهَا كَمَا أَنَّ الْغُرْفَةَ أَعْلَى مَسَاكِنِ الدُّنْيَا. حَكَاهُ ابْنُ شَجَرَةَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: الْغُرْفَةُ الْجَنَّةُ." بِما صَبَرُوا" أَيْ بِصَبْرِهِمْ عَلَى أَمْرِ رَبِّهِمْ، وَطَاعَةِ نَبِيِّهِمْ عَلَيْهِ أَفْضَلُ الصَّلَاةِ وَالسَّلَامِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ ابن عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ:" بِما صَبَرُوا" عَلَى الْفَقْرِ وَالْفَاقَةِ فِي الدُّنْيَا. وَقَالَ الضَّحَّاكُ:" بِما صَبَرُوا" عَنِ الشَّهَوَاتِ. (وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً) قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ وَالْمُفَضَّلُ وَالْأَعْمَشُ وَيَحْيَى

Yüce Allah'ın: { وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً } “Ve bizi takva sahiplerine önder kıl” buyruğu, yani hayırda bize uyulacak bir örnek kıl demektir; bu da ancak dua edenin takva sahibi bir önder olmasıyla mümkündür ve dua edenin maksadı da budur. Muvatta'da: «Ey bu topluluk! Şüphesiz sizler kendinize uyulan önderlersiniz» buyrulmuştur; bu sebeple İbn Ömer duasında şöyle derdi: «Allahım! Bizi takva sahiplerinin önderlerinden kıl.» Ayette çoğul olarak 'eimmeten' demeyip tekil olarak “إِمَامًا” buyurmuştur; çünkü 'imâm' mastardır. Nitekim sıyâm ve kıyâm gibi, 'amme'l-kavme fülânün imâmen' denilir. Bazıları da şöyle demiştir: 'Emîrünâ hâülâi' (bizim emirlerimiz bunlardır) denildiği gibi 'eimmeten' (önderler) manasını kastetmiştir. Şair şöyle demiştir: «Ey beni kınayan kadınlar! Kınamamı artırmayın; zira kınayanlar benim için emir (yöneticiler) değildir.» Yani önderler değildir. Sûfîlerin şeyhi Ebü'l-Kāsım el-Kuşeyrî şöyle derdi: «İmamlık (önderlik) dava ile değil, dua iledir»; yani herkesin kendi lehine iddia ettiği şeyle değil, Allah'ın tevfiki, kolaylaştırması ve lütfu iledir. İbrâhîm en-Nehaî dedi ki: «Onlar dünyalık reislik istemediler, aksine dinde örnek olmayı istediler.» İbn Abbâs: «Yüce Allah'ın: { وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا } “Ve içlerinden emrimizle hidayete erdiren önderler kıldık” buyurduğu gibi bizi hidayet önderleri kıl demektir» dedi. Mekhûl: «Bizi takvada önder kıl ki takva sahipleri bize uysun» dedi. Bunun maklûb (ters yüz edilmiş) ifadelerden olduğu, mecazî manasının «Takva sahiplerini bize önder kıl» demek olduğu da söylenmiştir; bunu Mücâhid söylemiştir. Ancak birinci görüş daha açıktır; İbn Abbâs ve Mekhûl'ün sözleri de buna döner ve bunda dinde önderlik talep etmenin mendup olduğuna delil vardır. 'İmâm' tekil bir kelime olup kıyâm gibi mastar olduğu için çoğula da delalet eder. el-Ahfeş dedi ki: 'İmâm', 'sahip-sıhâb' ve 'kāim-kıyâm' gibi fi'âl vezninde 'âmm' kelimesinin çoğuludur; 'emme yeümmü' kökünden türetilmiştir. Yüce Allah'ın: { أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا } “İşte onlar, sabretmelerine karşılık en yüksek köşklerle mükafatlandırılacaklar” buyruğunda: { أُوْلئِكَ } kelimesi, ez-Zeccâc'ın daha önce geçen görüşüne göre haberdir; bu hususta söylenenlerin en güzeli de budur. Mübteda ile haber arasında geçenler ise tahallî ve tehallî nevinden onların vasıflarıdır ki bunlar on bir tanedir: Tevazu, hilim, teheccüd, korku, israf ve cimriliği terk etmek, şirkten, zinadan ve adam öldürmekten uzak durmak, tövbe etmek, yalandan sakınmak, kötülük edeni affetmek, öğütleri kabul etmek ve Allah'a yalvarıp yakarmak. “el-Ğurfe”, yüksek derece olup cennet konaklarının en yücesi ve en faziletlisidir; nitekim gurfe (köşk/çardak) dünya meskenlerinin de en yükseğidir. Bunu İbn Şecere nakletmiştir. ed-Dahhâk: «Gurfe, cennettir» demiştir. { بِما صَبَرُوا } “Sabretmelerine karşılık” yani Rablerinin emrine ve peygamberlerinin -ona salât ve selâmın en faziletlisi olsun- itaatine sabretmeleri sebebiyle demektir. Muhammed b. Ali b. el-Hüseyin: «Dünyadaki fakirlik ve yoksulluğa sabretmelerine karşılık» dedi. ed-Dahhâk: «Şehevi arzulara karşı sabretmelerine karşılık» dedi. { وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً } “Ve orada esenlik ve selâmla karşılanacaklardır” kısmını: Ebû Bekir, el-Mufaddal, el-A'meş, Yahyâ,

وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفُ" وَيَلْقَوْنَ" مُخَفَّفَةً، وَاخْتَارَهُ الْفَرَّاءُ، قَالَ لِأَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: فُلَانٌ يُتَلَقَّى بِالسَّلَامِ وَبِالتَّحِيَّةِ وَبِالْخَيْرِ (بِالتَّاءِ)، وَقَلَّمَا يَقُولُونَ فُلَانٌ يُلَقَّى السَّلَامَةَ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ" وَيُلَقَّوْنَ" وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً". قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْفَرَّاءُ وَاخْتَارَهُ غَلَطٌ، لِأَنَّهُ يَزْعُمُ أَنَّهَا لَوْ كَانَتْ" يُلَقَّوْنَ" كَانَتْ فِي الْعَرَبِيَّةِ بِتَحِيَّةٍ وَسَلَامٍ، وَقَالَ كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ يُتَلَقَّى بِالسَّلَامِ وَبِالْخَيْرِ، فَمِنْ عَجِيبِ مَا فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّهُ قَالَ يُتَلَقَّى وَالْآيَةُ" يُلَقَّوْنَ" وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا بَيِّنٌ. لِأَنَّهُ يُقَالُ فُلَانٌ يُتَلَقَّى بِالْخَيْرِ وَلَا يَجُوزُ حَذْفُ (الْبَاءِ)، فَكَيْفَ يُشْبِهُ هَذَا ذَاكَ! وَأَعْجَبُ مِنْ هَذَا أَنَّ فِي الْقُرْآنِ" وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً" وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقْرَأَ بِغَيْرِهِ. وَهَذَا يُبَيِّنُ أَنَّ الْأُولَى عَلَى خِلَافِ مَا قَالَ. وَالتَّحِيَّةُ مِنَ اللَّهِ وَالسَّلَامُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ. وَقِيلَ: التَّحِيَّةُ الْبَقَاءُ الدَّائِمُ وَالْمُلْكُ الْعَظِيمُ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَأَنَّهُمَا مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ" وَسَيَأْتِي. (خالِدِينَ) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ (فِيها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً). قوله تعالى: (قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ) هَذِهِ آيَةٌ مُشْكِلَةٌ تَعَلَّقَتْ بِهَا الْمُلْحِدَةُ. يُقَالُ: مَا عَبَأْتُ بِفُلَانٍ أَيْ مَا بَالَيْتُ بِهِ، أَيْ مَا كَانَ لَهُ عِنْدِي وَزْنٌ وَلَا قَدْرٌ. وَأَصْلُ يَعْبَأُ مِنَ الْعِبْءِ وَهُوَ الثقل. وقول الشاعر»

Hamza, el-Kisâî ve Halef şeddesiz olarak “وَيَلْقَوْنَ” (ve yelkavne) şeklinde okumuşlardır; el-Ferrâ da bunu tercih etmiştir. O şöyle demiştir: Çünkü Araplar «Falanca selâmla, tahiyye ile ve hayırla karşılandı» derken (tâ harfiyle) 'yütelakkâ bi's-selâm...' derler; 'yülakkâ's-selâmete' (selâmla karşılaştırıldı) şeklinde pek az kullanırlar. Diğer kıraat imamları ise şeddeli olarak “وَيُلَقَّوْنَ” (ve yülekkavne) şeklinde okumuşlardır; Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim de Yüce Allah'ın: { وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً } “Onları bir parlaklık ve bir sevinçle karşılaştırmıştır” buyruğundan ötürü bunu tercih etmişlerdir. Ebû Ca'fer en-Nehhâs dedi ki: el-Ferrâ'nın benimsediği ve tercih ettiği bu görüş yanlıştır; zira o, şayet kelime 'yülekkavne' olsaydı Arapçada 'bi-tahiyyetin ve selâmin' şeklinde [harf-i cer ile] olması gerektiğini iddia etmekte ve 'Falanca selâmla ve hayırla karşılandı' denildiği gibi olduğunu söylemektedir. Bu babdaki hayret verici şeylerden biri şudur ki o 'yütelakkâ' demiş, ayette ise 'yülekkavne' geçmektedir; oysa ikisinin arasındaki fark açıktır. Çünkü 'falanca hayırla karşılandı' denilir ve 'bâ' harfinin hazfedilmesi caiz olmaz; öyleyse bu ona nasıl benzer! Bundan daha da hayret verici olanı ise Kur'an'da: { وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً } geçmekte ve bundan başkasıyla okunması caiz olmamaktadır. Bu da ilk ayetin onun söylediğinin aksine olduğunu göstermektedir. Tahiyye Allah'tan, selâm ise meleklerdendir. Tahiyyenin ebedî bekā ve büyük mülk olduğu da söylenmiştir; ancak daha zahir olanı ikisinin aynı anlamda olması ve her ikisinin de Yüce Allah katından gelmesidir; bunun delili de ileride gelecek olan Yüce Allah'ın: { تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ } “O'na kavuşacakları gün onların dirlik temennileri 'Selâm!'dır” buyruğudur. { خالِدِينَ } “Ebedî kalacaklardır” kelimesi hal olarak nasb edilmiştir; { فِيها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً } “Orada... Orası ne güzel bir karargâh ve ne güzel bir ikametgâhtır!” Yüce Allah'ın: { قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ } “De ki: «Eğer duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin?»” buyruğu: Bu, mülhitlerin tutunduğu müşkil bir ayettir. 'Mâ aba'tü bi-fülânin' denilir ki ona aldırmadım, önem vermedim, yani katımda onun bir ağırlığı ve değeri olmadı demektir. 'Ya'beü' fiilinin aslı 'el-ıb'' kelimesinden gelir ki o da ağırlık demektir. Şairin şu sözü de...

: كأن بصدره وبجانبيه عبيرا بات يعبؤه عَرُوسُ أَيْ يَجْعَلُ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ. فَالْعِبْءُ الحمل الثقيل، والجمع أعباء. والعبء المصدر. وما اسْتِفْهَامِيَّةٌ، ظَهَرَ فِي أَثْنَاءِ كَلَامِ الزَّجَّاجِ، وَصَرَّحَ بِهِ الْفَرَّاءُ. وَلَيْسَ يَبْعُدُ أَنْ تَكُونَ نَافِيَةً، لِأَنَّكَ إِذَا حَكَمْتَ بِأَنَّهَا اسْتِفْهَامٌ فَهُوَ نَفْيٌ خَرَجَ مَخْرَجَ الِاسْتِفْهَامِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ" قَالَ ابْنُ الشَّجَرِيِّ: وَحَقِيقَةُ الْقَوْلِ عِنْدِي أَنَّ مَوْضِعَ" مَا" نَصْبٌ، وَالتَّقْدِيرُ: أَيُّ عِبْءٍ يَعْبَأُ بِكُمْ، أَيْ أَيُّ مُبَالَاةٍ يُبَالِي رَبِّي بِكُمْ لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ، أَيْ لَوْلَا دُعَاؤُهُ إِيَّاكُمْ لِتَعْبُدُوهُ، فَالْمَصْدَرُ الَّذِي هُوَ الدُّعَاءُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ مُضَافٌ إِلَى

: "Sanki onun göğsünde ve iki yanında, bir damadın gece boyunca üst üste yığdığı bir koku vardı." Yani bir kısmını diğerinin üzerine koymaktadır. 'el-Ibk' ağır yük demektir; çoğulu 'a'bâ' gelir. 'el-Ab'' ise masdardır. 'Mâ' istifhamiyyedir (soru edatıdır); bu ez-Zeccâc'ın sözünün arasında belirginleşmiş, el-Ferrâ da bunu açıkça ifade etmiştir. Bunun nâfiye (olumsuzluk edatı) olması da uzak bir ihtimal değildir; zira sen onun istifham olduğuna hükmettiğinde, o istifham kalıbında çıkmış bir nefiydir (olumsuzluktur). Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ } “İyiliğin karşılığı iyilikten başkası mıdır?” İbnü'ş-Şecerî dedi ki: Bana göre sözün hakikati, 'mâ'nın konumunun nasb olduğudur. Takdiri de şöyledir: 'Hangi değerle değer verir?', yani 'Eğer sizin duanız olmasa Rabbim size ne diye aldırsın?' Yani O'na ibadet etmeniz için sizi davet etmesi [olmasaydı]. Bu görüşe göre bir masdar olan dua kelimesi,

مَفْعُولِهِ، وهو اختيار

...mef'ûlüne [bağlıdır] ve bu,

الْفَرَّاءِ. وَفَاعِلُهُ مَحْذُوفٌ وَجَوَابُ لَوْلَا مَحْذُوفٌ كَمَا حُذِفَ فِي قَوْلِهِ:" وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ" تَقْدِيرُهُ: لَمْ يَعْبَأْ بِكُمْ. وَدَلِيلُ هَذَا الْقَوْلِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ" فَالْخِطَابُ لِجَمِيعِ النَّاسِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ لِقُرَيْشٍ مِنْهُمْ: أَيْ مَا يُبَالِي اللَّهُ بِكُمْ لَوْلَا عِبَادَتُكُمْ إِيَّاهُ أَنْ لَوْ كَانَتْ، وَذَلِكَ الَّذِي يَعْبَأُ بِالْبَشَرِ مِنْ أَجْلِهِ. وَيُؤَيِّدُ هَذَا قِرَاءَةُ ابْنِ الزُّبَيْرِ وَغَيْرِهِ." فَقَدْ كَذَّبَ الكافرون" فالخطاب بما يَعْبَأُ لِجَمِيعِ النَّاسِ، ثُمَّ يَقُولُ لِقُرَيْشٍ: فَأَنْتُمْ قَدْ كَذَّبْتُمْ وَلَمْ تَعْبُدُوهُ فَسَوْفَ يَكُونُ التَّكْذِيبُ هُوَ سَبَبَ الْعَذَابِ لِزَامًا. وَقَالَ النَّقَّاشُ وَغَيْرُهُ: الْمَعْنَى، لَوْلَا اسْتِغَاثَتُكُمْ إِلَيْهِ فِي الشَّدَائِدِ وَنَحْوِ ذَلِكَ. بَيَانُهُ:" فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ" ونحو هذا. وقيل:" ما يَعْبَؤُا بِكُمْ" أَيْ بِمَغْفِرَةِ ذُنُوبِكُمْ وَلَا هُوَ عِنْدَهُ عظيم" لَوْلا دُعاؤُكُمْ" مَعَهُ الْآلِهَةَ وَالشُّرَكَاءَ. بَيَانُهُ:" مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ"، قال الضَّحَّاكُ. وَقَالَ الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي الْوَلِيدِ: بَلَغَنِي فِيهَا أَيْ مَا خَلَقْتُكُمْ وَلِي حَاجَةٌ إِلَيْكُمْ إلا تَسْأَلُونِي فَأَغْفِرَ لَكُمْ وَأُعْطِيَكُمْ. وَرَوَى وَهْبُ بْنُ منبه أنه كان في التوراة:" يا بن آدَمَ وَعِزَّتِي مَا خَلَقْتُكَ لِأَرْبَحَ عَلَيْكَ إِنَّمَا خَلَقْتُكَ لِتَرْبَحَ عَلَيَّ فَاتَّخِذْنِي بَدَلًا مِنْ كُلِّ شي فأنا خير لك من كل شي". قَالَ ابْنُ جِنِّيٍّ: قَرَأَ ابْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ عَبَّاسٍ" فَقَدْ كَذَّبَ الْكَافِرُونَ". قَالَ الزَّهْرَاوِيُّ وَالنَّحَّاسُ: وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَهِيَ عَلَى التَّفْسِيرِ، لِلتَّاءِ وَالْمِيمِ فِي" كَذَّبْتُمْ". وَذَهَبَ الْقُتَبِيُّ وَالْفَارِسِيُّ إِلَى أَنَّ الدُّعَاءَ مُضَافٌ إِلَى الْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ. الْأَصْلُ لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ آلِهَةً مِنْ دُونِهِ، وجواب" لَوْلا" مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ فِي هَذَا الْوَجْهِ: لَمْ يُعَذِّبْكُمْ. وَنَظِيرُ قَوْلِهِ: لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ آلِهَةً قَوْلُهُ:" إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ". (فَقَدْ كَذَّبْتُمْ) أَيْ كَذَّبْتُمْ بِمَا دُعِيتُمْ إِلَيْهِ، هَذَا عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، وَكَذَّبْتُمْ بِتَوْحِيدِ اللَّهِ عَلَى الثَّانِي. (فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً) أَيْ يَكُونُ تَكْذِيبُكُمْ مُلَازِمًا لَكُمْ. وَالْمَعْنَى: فَسَوْفَ يَكُونُ جَزَاءُ التَّكْذِيبِ كَمَا قَالَ:" وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً" أَيْ جَزَاءُ مَا عَمِلُوا وَقَوْلُهُ:" فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ" أَيْ جَزَاءَ مَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ. وَحَسُنَ إِضْمَارُ التَّكْذِيبِ لِتَقَدُّمِ ذِكْرِ فِعْلِهِ، لِأَنَّكَ إِذَا ذَكَرْتَ الْفِعْلَ دَلَّ بِلَفْظِهِ عَلَى مَصْدَرِهِ، كَمَا قَالَ:" وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ" أَيْ لَكَانَ الْإِيمَانُ. وَقَوْلُهُ:" وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ" أَيْ يَرْضَى الشُّكْرَ. وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ. وَجُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ

Bunun fâili (öznesi) hazfedilmiştir; 'levlâ'nın cevabı da Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...” buyruğunda hazfedildiği gibi hazfedilmiştir. Takdiri: 'Size değer vermezdi' şeklindedir. Bu görüşün delili, Yüce Allah'ın: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak Bana kulluk etsinler diye yarattım” buyruğudur. Burada hitap bütün insanlaradır; sanki onlardan Kureyşlilere şöyle demiştir: Yani şayet olsaydı O'na olan ibadetiniz olmasa Allah size ne diye değer versin; zira insanoğluna kendisi sebebiyle değer verilen şey budur. İbnü'z-Zübeyr ve başkalarının: 'Muhakkak kâfirler yalanladı' şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir. 'Değer verir' ifadesiyle hitap bütün insanlaradır; sonra Kureyş'e: 'Sizler ise yalanladınız ve O'na ibadet etmediniz; bu yüzden yalanlama azabın kaçınılmaz bir sebebi olacaktır' demektedir. en-Nakkâş ve başkaları şöyle demiştir: Anlamı; zorluklarda ve benzeri durumlarda O'na sığınmanız olmasaydı [şeklindedir]. Bunun açıklaması şudur: { فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ } “Gemiye bindikleri zaman, [dini yalnız O'na has kılarak] Allah'a ihlâsla yalvarırlar” ve benzeri ayetlerdir. Şöyle de denilmiştir: { ما يَعْبَؤُا بِكُمْ } “Size ne diye değer versin” yani günahlarınızı bağışlamaya [değer versin] ve bu O'nun katında büyük bir şey değildir; { لَوْلا دُعاؤُكُمْ } “eğer sizin duanız olmasa” yani O'nunla birlikte ilahlara ve ortaklara [yakarışınız olmasa]. Bunun açıklaması: { مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ } “Eğer siz şükreder ve iman ederseniz Allah size azap edip de ne yapsın?” [ayetidir]; bunu ed-Dahhâk söylemiştir. el-Velîd b. Ebi'l-Velîd dedi ki: Bu ayet hakkında bana ulaştığına göre: 'Ben sizi, size bir ihtiyacım olduğu için yaratmadım; ancak benden isteyesiniz de sizi bağışlayayım ve size vereyim diye [yarattım]' demektir. Vehb b. Münebbih'in rivayet ettiğine göre Tevrat'ta şöyle geçmekteydi: 'Ey âdemoğlu! İzzetime yemin olsun ki seni senden kazanç elde etmek için yaratmadım; ancak sen benden kazanç elde edesin diye seni yarattım. O halde her şeye bedel olarak Beni tut; zira Ben senin için her şeyden daha hayırlıyım.' İbn Cinnî dedi ki: İbnü'z-Zübeyr ve İbn Abbâs: 'Muhakkak kâfirler yalanladı' şeklinde okumuşlardır. ez-Zehravî ve en-Nehhâs dedi ki: Bu, İbn Mes'ûd'un da kıraatidir ve { كَذَّبْتُمْ } “yalanladınız” kelimesindeki 'tâ' ve 'mîm' zamirlerinin tefsiri kabilindendir. el-Kutebî ve el-Fârisî ise duanın fâile izafe edildiği, mefulün ise hazfedildiği görüşüne varmışlardır. Aslı: 'O'ndan başka ilahlara dua etmeniz/yakarmaşınız olmasaydı' şeklindedir ve 'levlâ'nın cevabı hazfedilmiştir; bu vecihteki takdiri ise: 'Size azap etmezdi'dir. Onun 'ilahlara dua etmeniz olmasaydı' sözünün benzeri: { إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ } “Allah'tan başka yalvardıklarınız da sizin gibi kullardır” buyruğudur. { فَقَدْ كَذَّبْتُمْ } “Gerçekten siz yalanladınız” yani size çağrıda bulunulan şeyi yalanladınız; bu birinci görüşe göredir. İkinci görüşe göre ise Allah'ın birliğini yalanladınız demektir. { فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً } “Artık bu [azap] kaçınılmaz olacaktır” yani yalanlamanız size yapışıp ayrılmayacaktır. Anlamı ise: Yalanlamanın cezası kaçınılmaz olacaktır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً } “Yaptıklarını hazır buldular” yani yaptıklarının cezasını [hazır buldular]. Ve O'nun: { فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “İnkâr etmekte olduğunuz şey sebebiyle azabı tadın” buyruğu da yani inkâr etmenizin cezasını [tadın demektir]. Fiilinin önceden zikredilmiş olması sebebiyle yalanlamanın zamir olarak kapalı bırakılması güzel düşmüştür; zira sen bir fiili zikrettiğinde, lafzıyla kendi masdarına delalet eder. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } “Eğer Kitap ehli iman etseydi kendileri için elbette daha hayırlı olurdu” yani iman etmek [daha hayırlı olurdu]. Ve O'nun: { وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ } “Eğer şükrederseniz onu sizin için beğenip seçer” buyruğu yani şükrü [beğenip seçer demektir]. Bunun benzeri çoktur. Müfessirlerin çoğunluğu,