عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِاللِّزَامِ هُنَا مَا نَزَلَ بِهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ، وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ ابن مَسْعُودٍ وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبِ وَأَبِي مَالِكٍ وَمُجَاهِدٍ وَمُقَاتِلٍ وَغَيْرِهِمْ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ: وَقَدْ مَضَتِ الْبَطْشَةُ وَالدُّخَانُ وَاللِّزَامُ. وَسَيَأْتِي مُبَيَّنًا فِي سُورَةِ" الدُّخَانِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: هُوَ تَوَعُّدٌ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ. وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَيْضًا: اللِّزَامُ التَّكْذِيبُ نَفْسُهُ، أَيْ لَا يُعْطَوْنَ التَّوْبَةَ مِنْهُ، ذَكَرَهُ الزَّهْرَاوِيُّ، فَدَخَلَ فِي هَذَا يَوْمُ بَدْرٍ وَغَيْرُهُ مِنَ الْعَذَابِ الَّذِي يَلْزَمُونَهُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: لِزَامًا فَيْصَلًا [أَيْ] فَسَوْفَ يَكُونُ فَيْصَلًا بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَالْجُمْهُورُ مِنَ الْقُرَّاءِ عَلَى كَسْرِ اللَّامِ، وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ لِصَخْرٍ: فَإِمَّا يَنْجُوَا مِنْ خَسْفِ أَرْضٍ فَقَدْ لَقِيَا حُتُوفَهُمَا لِزَامًا وَلِزَامًا وَمُلَازَمَةً وَاحِدٌ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ:" لِزاماً" يَعْنِي عَذَابًا دَائِمًا لَازِمًا، وَهَلَاكًا مُفْنِيًا يُلْحِقُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ، كَقَوْلِ أَبِي ذُؤَيْبٍ: فَفَاجَأَهُ بِعَادِيَةٍ لِزَامٍ كَمَا يَتَفَجَّرُ الْحَوْضُ اللَّقِيفُ يَعْنِي بِاللِّزَامِ الَّذِي يَتْبَعُ بَعْضُهُ بَعْضًا، وَبِاللَّقِيفِ الْمُتَسَاقِطَ الْحِجَارَةِ الْمُتَهَدِّمَ. النَّحَّاسُ: وَحَكَى أَبُو حَاتِمٍ عَنْ أَبِي زَيْدٍ قَالَ سَمِعْتُ قُعْنُبًا أَبَا السَّمَّالِ يَقْرَأُ:" لَزَامًا" بِفَتْحِ اللَّامِ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: يَكُونُ مَصْدَرَ لَزِمَ وَالْكَسْرُ أَوْلَى، يَكُونُ مِثْلَ قِتَالٍ وَمُقَاتَلَةٍ، كَمَا أَجْمَعُوا عَلَى الْكَسْرِ فِي قَوْلِهِ ﷿:" وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى". قَالَ غَيْرُهُ: اللِّزَامُ بِالْكَسْرِ مَصْدَرُ لَازَمَ لزاما مثل خاصم خصاما، واللزام بِالْفَتْحِ مَصْدَرُ لَزِمَ مِثْلُ سَلِمَ سَلَامًا أَيْ سلامة، فاللزام بِالْفَتْحِ اللُّزُومُ، وَاللِّزَامُ الْمُلَازَمَةُ، وَالْمَصْدَرُ فِي الْقِرَاءَتَيْنِ وَقَعَ مَوْقِعَ اسْمِ الْفَاعِلِ، فَاللِّزَامُ وَقَعَ مَوْقِعَ مُلَازِمٍ، وَاللِّزَامُ وَقَعَ مَوْقِعَ لَازِمٍ. كَمَا قَالَ تَعَالَى:" قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً" أَيْ غَائِرًا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلِلْفَرَّاءِ قَوْلٌ فِي اسْمِ يَكُونُ، قَالَ: يَكُونُ مَجْهُولًا وَهَذَا غَلَطٌ، لِأَنَّ الْمَجْهُولَ لَا يَكُونُ خَبَرُهُ إِلَّا جُمْلَةً، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ" وكما حكى النحويون كان زيد منطلق ويكون المبتدأ وخبره خبر المجهول، والتقدير: كَانَ الْحَدِيثُ، فَأَمَّا أَنْ يُقَالَ كَانَ مُنْطَلِقًا، وَيَكُونُ فِي كَانَ مَجْهُولٌ فَلَا يَجُوزُ عِنْدَ أَحَدٍ
buradaki 'lizâm'dan maksadın Bedir günü onların başına gelen şeyler olduğu görüşündedir; bu Abdullah b. Mes'ûd, Übey b. Ka'b, Ebû Mâlik, Mücâhid, Mukâtil ve başkalarının görüşüdür. Sahîh-i Müslim'de Abdullah'tan şöyle rivayet edilmiştir: 'Büyük yakalayış (el-batşe), duman (ed-duhân) ve lizâm geçmiştir.' Bu, inşâallah Teâlâ Duhân Suresi'nde açıklanmış olarak gelecektir. Bir grup da şöyle demiştir: Bu, ahiret azabı ile bir tehdittir. İbn Mes'ûd'dan gelen diğer bir rivayette ise: Lizâm bizzat yalanlamanın kendisidir; yani ondan tövbe etme [imkânı] kendilerine verilmeyecektir; bunu ez-Zehravî zikretmiştir. Dolayısıyla Bedir günü ve ondan ayrılmayacakları diğer azaplar da buna dâhil olur. Ebû Ubeyde dedi ki: 'Lizâmen', kesin bir hüküm/ayrım demektir; [yani] sizinle müminlerin arasında kesin bir ayrım olacaktır. Kıraat âlimlerinin çoğunluğu 'lâm' harfinin kesresi (esresi) iledir. Ebû Ubeyde, Sahr'ın şu beytini inşad etti: 'Şayet yerin batmasından kurtulsalar bile, muhakkak ölümleriyle kaçınılmaz olarak karşılaşmışlardır.' 'Lizâm' ve 'mülâzeme' aynı şeydir. et-Taberî dedi ki: { لِزاماً } “kaçınılmaz”, yani peş peşe ve sürekli bir azap, birbirinize eklenen helak edici bir yok oluş demektir; nitekim Ebû Züeyb'in şu sözü gibidir: 'Onu, taşları dökülüp yıkılmış havuzun patlaması gibi art arda gelen bir hücumla ansızın bastırıverdi.' 'Lizâm' ile peş peşe geleni, 'lekîf' ile de taşları düşmüş ve yıkılmış olanı kastetmektedir. en-Nehhâs dedi ki: Ebû Hâtim, Ebû Zeyd'den rivayetle şöyle dedi: Ka'neb Ebü's-Semmâl'i 'lâm'ın fethası (üstünü) ile 'Lezâmen' okurken işittim. Ebû Ca'fer dedi ki: Bu, 'lezime' fiilinin masdarı olur; ancak kesre daha uygundur, 'kıtâl' ve 'mukātele' gibi olur. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى } “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz ve belirlenmiş bir süre olmasaydı, elbette [azap] kaçınılmaz olurdu” buyruğunda kesre üzere icmâ etmişlerdir. Başkası ise şöyle demiştir: Kesre ile olan 'el-lizâm', 'lâzeme lizâmen' fiilinin masdarıdır, tıpkı 'hâsame hısâmen' gibi. Fetha ile olan 'el-lezâm' ise 'lezime' fiilinin masdarıdır, tıpkı 'selime selâmen' yani selâmet gibi. Dolayısıyla fetha ile olan 'el-lezâm' lüzum (ayrılmamak), 'el-lizâm' ise mülâzemedir (sürekliliktir). Her iki kıraatte de masdar, ism-i fâil makamında vaki olmuştur; 'el-lizâm' mülâzim (ayrılmayan) makamında, 'el-lezâm' ise lâzım (kaçınılmaz) makamında yer almıştır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً } “De ki: «Söyleyin bakalım, eğer suyunuz çekiliverirse...»” yani çekilmiş (gâir) olursa. en-Nehhâs dedi ki: el-Ferrâ'nın 'yekûnü'nün ismi hakkında bir görüşü vardır; o, bunun mechûl (zamîrü'ş-şe'n) olduğunu söylemiştir; bu ise yanlıştır. Çünkü mechûlün haberi ancak cümle olur; nitekim Yüce Allah: { إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ } “Gerçek şu ki, kim sakınır ve sabrederse...” buyurmuştur. Nahivcilerin 'Kâne Zeydün muntalikun' [şeklinde naklettikleri] gibi; mübteda ve haberi mechûlün haberi olur ve takdiri: 'Hadise şuydu' şeklinde olur. Ancak 'Kâne muntalikan' denilip de 'kâne'nin içinde mechûl olması, bildiğimiz hiçbir kimsenin nezdinde caiz
عَلِمْنَاهُ. وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ وَهُوَ الْمُسْتَعَانُ وَالْحَمْدُ لله رب العالمين.
...öğrendik. Tevfik (başarı) Allah'tandır, O yardımına sığınılandır ve hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.