[سورة الشعراء (٢٦): الآيات ٨٣ الى ٨٩]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 83-89]
رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (٨٣) وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (٨٤) وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (٨٥) وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ (٨٦) وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ (٨٧)
{ رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (٨٣) وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (٨٤) وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (٨٥) وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ (٨٦) وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ (٨٧) } “Rabbim! Bana bir hikmet (ve hükümranlık) bağışla ve beni salihler arasına kat! Sonra gelecekler arasında bana bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıl! Beni Naim cennetinin vârislerinden eyle! Babamı da bağışla; çünkü o sapıklardandı. Ve (insanların) diriltilecekleri gün beni rezil etme!”
يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ (٨٨) إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩)
{ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ (٨٨) إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩) } “O gün ki ne mal fayda verir ne de oğullar! Ancak Allah'a arınmış (selim) bir kalp ile gelen müstesna.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ) " حُكْماً" مَعْرِفَةً بِكَ وَبِحُدُودِكَ وَأَحْكَامِكَ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: فَهْمًا وَعِلْمًا وَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى الْأَوَّلِ. وقال الكلبي: نبوة رسالة إِلَى الْخَلْقِ." وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ" أَيْ بِالنَّبِيِّينَ مِنْ قَبْلِي فِي الدَّرَجَةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بِأَهْلِ الْجَنَّةِ، وَهُوَ تَأْكِيدُ قَوْلِهِ:" هَبْ لِي حُكْماً". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ اجْتِمَاعُ الْأُمَمِ عَلَيْهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ الثَّنَاءُ الْحَسَنُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هُوَ الثَّنَاءُ وَخُلْدُ الْمَكَانَةِ بِإِجْمَاعِ الْمُفَسِّرِينَ، وَكَذَلِكَ أَجَابَ اللَّهُ دَعْوَتَهُ، وَكُلَّ أُمَّةٍ تَتَمَسَّكُ بِهِ وَتُعَظِّمُهُ، وَهُوَ عَلَى الْحَنِيفِيَّةِ الَّتِي جَاءَ بِهَا مُحَمَّدٌ ﷺ. وَقَالَ مَكِّيٌّ: وَقِيلَ مَعْنَاهُ سُؤَالُهُ أَنْ يَكُونَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ فِي آخِرِ الزَّمَانِ
Yüce Allah'ın: { رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana bir hikmet (ve hükümranlık) bağışla ve beni salihler arasına kat!” buyruğunda geçen; { حُكْماً } seni, senin koyduğun sınırları ve hükümlerini tanıma marifetidir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Mukâtil: Anlayış ve ilimdir demiştir ki bu da ilk anlama racidir. el-Kelbî: Mahlukata yönelik bir risalet peygamberliğidir demiştir. { وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “ve beni salihler arasına kat!” yani derece bakımından benden önceki peygamberlere [kat]. İbn Abbâs: Cennet ehline [kat] demiştir; bu da onun: { هَبْ لِي حُكْماً } “Bana bir hikmet bağışla” sözünün teyididir. Yüce Allah'ın: { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Sonra gelecekler arasında bana bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıl!” buyruğu hakkında İbn Abbâs: Bu, ümmetlerin onun üzerinde toplanıp ittifak etmesidir, demiştir. Mücâhid: O, güzel övgüdür, demiştir. İbn Atiyye: Müfessirlerin icmasıyla bu, övgü ve makamın kalıcılığıdır; Allah da onun duasını bu şekilde kabul etmiştir; nitekim her ümmet ona tutunur ve onu yüceltir; o da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği Haniflik üzeredir. Mekkî şöyle demiştir: Bunun manasının, âhir zamanda soyundan
مَنْ يَقُومُ بِالْحَقِّ، فَأُجِيبَتِ الدَّعْوَةُ فِي مُحَمَّدٍ ﷺ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا مَعْنًى حَسَنٌ إِلَّا أَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ لَا يُعْطِيهِ إِلَّا بِتَحَكُّمٍ عَلَى اللَّفْظِ. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: أَرَادَ الدُّعَاءَ الْحَسَنَ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ، فَإِنَّ زِيَادَةَ الثَّوَابِ مَطْلُوبَةٌ فِي حَقِّ كُلِّ أَحَدٍ. قُلْتُ: وَقَدْ فَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ إِذْ لَيْسَ أَحَدٌ يُصَلِّيَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ إِلَّا وَهُوَ يُصَلِّي عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَخَاصَّةً فِي الصَّلَوَاتِ، وَعَلَى الْمَنَابِرِ الَّتِي هِيَ أَفْضَلُ الْحَالَاتِ وَأَفْضَلُ الدَّرَجَاتِ. وَالصَّلَاةُ دُعَاءٌ بِالرَّحْمَةِ. والمراد باللسان الْقَوْلُ، وَأَصْلُهُ جَارِحَةُ الْكَلَامِ. قَالَ الْقُتَبِيُّ: وَمَوْضِعُ اللِّسَانِ مَوْضِعُ الْقَوْلِ عَلَى الِاسْتِعَارَةِ، وَقَدْ تُكَنِّي الْعَرَبُ بِهَا عَنِ الْكَلِمَةِ. قَالَ الْأَعْشَى:
hakkı ikame edecek bir kimsenin gelmesini istemesi olduğu da söylenmiştir; böylece bu dua Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında icabet edilmiştir. İbn Atiyye şöyle der: Bu güzel bir anlamdır, ancak ayetin lafzı –lafza zoraki bir tasarrufta bulunulmadıkça– bunu vermez. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Kıyamet gününe kadar yapılacak güzel duayı kastetmiştir; zira sevabın artması herkes hakkında talep edilen bir şeydir. Derim ki: Allah bunu gerçekleştirmiştir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât okuyan hiç kimse yoktur ki özellikle namazlarda, durumların ve derecelerin en faziletlisi olan minberlerde İbrahim'e de salât getirmesin. Salât ise rahmet duasıdır. Lisan (dil) ile kastedilen sözdür, aslı ise konuşma organıdır. el-Kutebî şöyle demiştir: Lisanın konumu, istiare yoluyla sözün konumudur; Araplar bazen kelimeden bununla kinaye yaparlar. el-A‘şâ şöyle demiştir:
إِنِّي أَتَتْنِي لِسَانٌ لَا أُسَرُّ بِهَا ... مِنْ عَلْوُ لَا عَجَبٌ مِنْهَا وَلَا سَخَرُ
Bana yukarılardan hiç sevinmediğim bir söz (lisan) geldi ki... Ondan ne bir şaşkınlık duyulur ne de alay.
قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: يُرْوَى مِنْ عَلْوُ بِضَمِّ الْوَاوِ وَفَتْحِهَا وَكَسْرِهَا. أَيْ أَتَانِي خَبَرٌ مِنْ أَعْلَى، وَالتَّأْنِيثُ لِلْكَلِمَةِ. وَكَانَ قَدْ أَتَاهُ خَبَرُ مَقْتَلِ أَخِيهِ الْمُنْتَشِرِ. رَوَى أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ قَالَ قَالَ اللَّهُ ﷿:" وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ" لَا بَأْسَ أَنْ يُحِبَّ الرَّجُلُ أَنْ يُثْنَى عَلَيْهِ صَالِحًا وَيُرَى فِي عَمَلِ الصَّالِحِينَ، إِذَا قَصَدَ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي" وَقَالَ:" إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا" أَيْ حُبًّا فِي قُلُوبِ عِبَادِهِ وَثَنَاءً حَسَنًا، فَنَبَّهَ تَعَالَى بِقَوْلِهِ:" وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ" عَلَى اسْتِحْبَابِ اكْتِسَابِ مَا يُورِثُ الذِّكْرَ الْجَمِيلَ. اللَّيْثُ بْنُ سُلَيْمَانَ: إِذْ هِيَ الْحَيَاةُ الثَّانِيَةُ. قِيلَ:
el-Cevherî şöyle demiştir: Vav'ın zammesi, fethası ve kesresi ile { مِنْ عَلْوُ } şeklinde rivayet edilir. Yani bana yukarıdan bir haber geldi [demektir]; müenneslik kelimeye aittir. Ona kardeşi el-Munteşir'in öldürüldüğü haberi gelmişti. Eşheb, Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Allah azze ve celle: { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } buyurmuştur; kişinin, Allah Teâlâ'nın rızasını kastettiği takdirde, arkasından salih olarak övülmeyi ve salihlerin ameli içinde görülmeyi sevmesinde bir beis yoktur; nitekim Allah Teâlâ: { وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي } “Sana kendimden bir sevgi koydum” ve: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } “İman edip salih amel işleyenlere gelince, Rahmân onlar için bir sevgi kılacaktır” buyurmuştur; yani kullarının kalplerinde bir sevgi ve güzel bir övgü [yaratacaktır]. Yüce Allah: { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Sonra gelecekler arasında bana bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıl!” buyruğu ile güzel bir anılmayı miras bırakacak şeyleri kazanmanın müstehap olduğuna dikkat çekmiştir. Leys b. Süleyman: Çünkü bu, ikinci bir hayattır, demiştir. Şöyle denilmiştir:
قَدْ مَاتَ قَوْمٌ وَهُمْ فِي النَّاسِ أَحْيَاءُ
Nice topluluklar ölmüştür de onlar insanlar arasında diridirler.
قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قَالَ الْمُحَقِّقُونَ مِنْ شُيُوخِ. الزُّهْدِ فِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى التَّرْغِيبِ فِي الْعَمَلِ الصَّالِحِ الَّذِي يُكْسِبُ الثَّنَاءَ الْحَسَنُ، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" إِذَا مَاتَ ابْنُ آدَمَ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ" [الْحَدِيثَ] وَفِي رِوَايَةٍ إِنَّهُ كَذَلِكَ فِي الْغَرْسِ وَالزَّرْعِ وَكَذَلِكَ فِيمَنْ مَاتَ مُرَابِطًا يُكْتَبُ لَهُ عَمَلُهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي آخِرِ" آل عمران" والحمد لله.
İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Zühd şeyhlerinden muhakkik âlimler şöyle demiştir: Bunda, güzel övgü kazandıran salih amele teşvik olduğuna dair bir delil vardır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « إِذَا مَاتَ ابْنُ آدَمَ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ » «Âdemoğlu öldüğü zaman ameli üç şey müstesna kesilir» [hadisini sonuna kadar] buyurmuştur. Bir rivayette bunun ağaç dikmek ve ekin ekmek hususunda da böyle olduğu, aynı şekilde nöbet tutarak (murâbıt olarak) ölen kimsenin amelinin de kıyamet gününe kadar kendisine yazılmaya devam edeceği zikredilmiştir. Biz bunu Âl-i İmrân [suresinin] sonunda açıkladık. Allah'a hamdolsun.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ) دُعَاءٌ بِالْجَنَّةِ وَبِمَنْ يَرِثُهَا، وَهُوَ يَرُدُّ قَوْلَ بَعْضِهِمْ: لَا أَسْأَلُ جَنَّةً وَلَا نَارًا. قَوْلُهُ تعالى: (وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ) كَانَ أَبُوهُ وَعَدَهُ فِي الظَّاهِرِ أَنْ يُؤْمِنَ بِهِ فَاسْتَغْفَرَ لَهُ لِهَذَا، فَلَمَّا بَانَ أَنَّهُ لَا يَفِي بِمَا قَالَ تَبَرَّأَ مِنْهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى." إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ" أَيِ الْمُشْرِكِينَ. وَ" كانَ" زَائِدَةٌ. (وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ) أَيْ لَا تَفْضَحْنِي عَلَى رُءُوسِ الْأَشْهَادِ، أَوْ لَا تُعَذِّبْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" إِنَّ إِبْرَاهِيمَ يَرَى أَبَاهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَيْهِ الْغَبَرَةُ وَالْقَتَرَةُ" وَالْغَبَرَةُ هِيَ الْقَتَرَةُ. وَعَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" يَلْقَى إِبْرَاهِيمُ أَبَاهُ فَيَقُولُ يا رب إنك وعدتني إلا تخزيني يَوْمَ يُبْعَثُونَ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى إِنِّي حَرَّمْتُ الْجَنَّةَ عَلَى الْكَافِرِينَ" انْفَرَدَ بِهِمَا الْبُخَارِيُّ ﵀. قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ) " يَوْمَ" بَدَلٌ مِنْ" يَوْمَ" الْأَوَّلِ. أَيْ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ أَحَدًا. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:" وَلا بَنُونَ" الْأَعْوَانُ، لِأَنَّ الِابْنَ إِذَا لَمْ يَنْفَعْ فَغَيْرُهُ مَتَى يَنْفَعُ؟ وَقِيلَ: ذَكَرَ الْبَنِينَ لِأَنَّهُ جَرَى ذِكْرُ وَالِدِ إِبْرَاهِيمَ، أَيْ لَمْ يَنْفَعْهُ إِبْرَاهِيمُ." إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ" هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الْكَافِرِينَ، أَيْ لَا يَنْفَعُهُ مَالُهُ وَلَا بَنُوهُ. وَقِيلَ: هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ غَيْرِ الْجِنْسِ، أَيْ لَكِنْ" مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ" يَنْفَعُهُ لِسَلَامَةِ قَلْبِهِ. وَخَصَّ الْقَلْبَ بِالذِّكْرِ، لِأَنَّهُ الَّذِي إِذَا سَلِمَ سَلِمَتِ الْجَوَارِحُ، وَإِذَا فَسَدَ فَسَدَتْ سَائِرُ الْجَوَارِحِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ" الْبَقَرَةِ". وَاخْتُلِفَ فِي الْقَلْبِ السَّلِيمِ فَقِيلَ: مِنَ الشَّكِّ وَالشِّرْكِ، فَأَمَّا الذُّنُوبُ فَلَيْسَ يَسْلَمُ مِنْهَا أَحَدٌ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَابْنُ زَيْدٍ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ: الْقَلْبُ السَّلِيمُ الصَّحِيحُ هُوَ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ، لِأَنَّ قَلْبَ الْكَافِرِ وَالْمُنَافِقِ مَرِيضٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ" وَقَالَ أَبُو عُثْمَانَ السَّيَّارِيُّ: هُوَ الْقَلْبُ الْخَالِي عَنِ الْبِدْعَةِ الْمُطْمَئِنُّ إِلَى السُّنَّةِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: سَلِيمٌ مِنْ آفَةِ الْمَالِ وَالْبَنِينَ. وَقَالَ الْجُنَيْدُ: السَّلِيمُ فِي اللُّغَةِ اللَّدِيغُ، فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ قَلْبٌ كَاللَّدِيغِ مِنْ خَوْفِ اللَّهِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: السَّلِيمُ الْخَالِصُ.
Yüce Allah'ın: { وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ } “Beni Naîm cennetinin vârislerinden kıl” buyruğu, cenneti ve ona vâris olanları istemeye dair bir duadır. Bu âyet, bazılarının: "Ben ne cennet isterim ne de cehennem" şeklindeki sözlerini reddetmektedir. Yüce Allah'ın: { وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ } “Babamı da bağışla; çünkü o sapıklardandı” buyruğuna gelince: Babası ona görünüşte iman edeceğini vadetmişti, o da bundan dolayı onun için bağışlanma diledi. Babasının söylediğini yerine getirmeyeceği açıklık kazanınca ondan uzaklaştı. Bu anlam daha önce geçmişti. { إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ } “Çünkü o sapıklardandı” ifadesi, yani müşriklerdendi demektir; buradaki { كَانَ } zâiddir (pekiştirme amaçlıdır). { وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ } “(İnsanların) diriltilecekleri gün beni utandırma / rezil etme” buyruğu; yani mahşer halkının huzurunda beni rezil etme veya kıyamet gününde bana azap etme demektir. Buhârî'de Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ إِبْرَاهِيمَ يَرَى أَبَاهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَيْهِ الْغَبَرَةُ وَالْقَتَرَةُ » «Şüphesiz İbrahim kıyamet gününde babasını, üzerinde toz ve karanlık/is bulunduğu halde görür.» Gabere (الْغَبَرَةُ) ile katara (الْقَتَرَةُ) aynı anlama gelir. Yine ondan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « يَلْقَى إِبْرَاهِيمُ أَبَاهُ فَيَقُولُ يَا رَبِّ إِنَّكَ وَعَدْتَنِي أَنْ لَا تُخْزِيَنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى إِنِّي حَرَّمْتُ الْجَنَّةَ عَلَى الْكَافِرِينَ » «İbrahim babasıyla karşılaşır ve: "Ey Rabbim! Şüphesiz Sen bana (insanların) diriltilecekleri gün beni utandırmayacağını vadetmiştin" der. Bunun üzerine Yüce Allah: "Muhakkak ki Ben cenneti kâfirlere haram kıldım" buyurur.» Buhârî rahimehullâh bu iki rivayette teferrüd etmiştir (yalnız kalmıştır). Yüce Allah'ın: { يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ } “O gün ne mal fayda verir ne de evlatlar” buyruğunda geçen { يَوْمَ }, önceki { يَوْمَ } kelimesinden bedeldir. Yani malın da evlatların da hiç kimseye fayda vermeyeceği gündür. { وَلَا بَنُونَ } “Ne de evlatlar” ifadesiyle kastedilen yardımcılar/destekçilerdir; zira öz evlat dahi fayda vermediğinde bir başkası ne zaman fayda verebilir ki? Şöyle de denilmiştir: Evlatların zikredilmesinin sebebi, İbrahim'in babasının söz konusu edilmiş olmasıdır; yani İbrahim dahi babasına fayda vermemiştir. { إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Ancak Allah'a selim (arınmış) bir kalp ile gelen müstesna” buyruğu, kâfirlerden yapılan bir istisnadır; yani malı ve evlatları ona fayda vermez. Şöyle de denilmiştir: Bu, munkatı bir istisnadır (aynı cinsten değildir); yani fakat { مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Allah'a selim bir kalp ile gelen kimseye” kalbinin selâmeti sebebiyle fayda verir. Kalbin özellikle zikredilmesinin sebebi, kalbin selim (sağlam) olması durumunda organların da selim olması, bozulması durumunda diğer bütün organların da bozulmasıdır. Nitekim bu husus el-Bakara suresinin başında geçmişti. Selim kalp hakkında ihtilaf edilmiştir: Şüpheden ve şirkten arınmış kalp olduğu söylenmiştir; günahlara gelince onlardan hiç kimse kurtulamaz. Bunu Katâde, İbn Zeyd ve müfessirlerin çoğu söylemiştir. Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: "Selim ve sahih kalp, müminin kalbidir; çünkü kâfirin ve münafığın kalbi hastalıklıdır. Nitekim Yüce Allah: { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } 'Onların kalplerinde bir hastalık vardır' buyurmuştur." Ebû Osmân es-Seyyârî: "O, bidatten uzak ve sünnete güvenip huzur bulmuş kalptir" demiştir. Hasan[-ı Basrî]: "Mal ve evlat fitnesinden selim kalmış kalptir" demiştir. Cüneyd[-i Bağdâdî]: "Lügatte selîm (akrep/yılan tarafından) sokulmuş kişi demektir; dolayısıyla bunun manası, Allah korkusundan ötürü zehirlenip sokulmuş gibi olan kalptir" demiştir. Dahhâk ise: "Selîm, ihlaslı (arındırılmış) kalptir" demiştir.
قُلْتُ: وَهَذَا الْقَوْلُ يَجْمَعُ شَتَاتَ الْأَقْوَالِ بِعُمُومِهِ وَهُوَ حَسَنٌ، أَيِ الْخَالِصُ مِنَ الْأَوْصَافِ الذَّمِيمَةِ، وَالْمُتَّصِفُ بِالْأَوْصَافِ الْجَمِيلَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُرْوَةَ أَنَّهُ قَالَ: يَا بَنِيَّ لَا تَكُونُوا لَعَّانِينَ فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمْ يَلْعَنْ شَيْئًا قَطُّ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ". وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ: الْقَلْبُ السَّلِيمُ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ حَقٌّ، وَأَنَّ السَّاعَةَ قَائِمَةٌ، وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" يَدْخُلُ الْجَنَّةَ أَقْوَامٌ أَفْئِدَتُهُمْ مِثْلُ أَفْئِدَةِ الطَّيْرِ" يُرِيدُ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- أَنَّهَا مِثْلُهَا فِي أنها خالية من ذَنْبٍ، سَلِيمَةٌ مِنْ كُلِّ عَيْبٍ، لَا خِبْرَةَ لَهُمْ بِأُمُورِ الدُّنْيَا، كَمَا رَوَى أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَكْثَرُ أَهْلِ الْجَنَّةِ الْبُلْهُ" وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ. أَيِ الْبُلْهُ عَنْ مَعَاصِي اللَّهِ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْأَبْلَهُ هُنَا هُوَ الَّذِي طُبِعَ عَلَى الْخَيْرِ وَهُوَ غَافِلٌ عَنِ الشَّرِّ لَا يَعْرِفُهُ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: الْبُلْهُ هُمُ الَّذِينَ غَلَبَتْ عليهم سلامة الصدور وحسن الظن بالناس.
Derim ki: Bu görüş, kapsayıcılığı ile dağınık görüşleri bir araya toplamaktadır ve güzeldir; yani yerilmiş vasıflardan arınmış ve güzel vasıflarla bezenmiş [kalp demektir]. Doğrusunu Allah bilir. Urve'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Ey oğullarım! Çokça lanet eden kimseler olmayın; çünkü İbrahim hiçbir şeye asla lanet etmemiştir.' Allah Teâlâ: { إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Hani o, Rabbine selim bir kalp ile gelmişti” buyurmuştur. Muhammed b. Sîrîn şöyle demiştir: Kalb-i selim; Allah'ın hak olduğunu, kıyametin mutlaka kopacağını ve Allah'ın kabirlerdeki kimseleri dirilteceğini bilmektir. Sahih-i Müslim'de Ebû Hüreyre'nin hadisinden, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Cennete, kalpleri kuş kalbi gibi olan topluluklar girer." –Allah daha iyi bilir ya– bununla kalplerinin her türlü günahtan arınmış, her kusurdan salim ve dünya işlerine dair kurnazlıklarının bulunmaması bakımından kuş kalbine benzediğini kastetmektedir; nitekim Enes b. Mâlik şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Cennet ehlinin çoğu saf/temiz kalpli (ebleh) kimselerdir" buyurmuştur; bu sahih bir hadistir. Yani Allah'ın masiyetlerinden habersiz, saf kimselerdir. el-Ezherî şöyle demiştir: Buradaki ebleh (saf); hayır üzerine yaratılmış olup kötülükten gafil olan ve kötülüğü bilmeyen kimsedir. el-Kutebî ise şöyle demiştir: Saf olanlar (bulh); göğüslerinin selameti (gönül temizliği) ve insanlara hüsnüzan beslemeleri kendilerine galip gelen kimselerdir.
[سورة الشعراء (٢٦): الآيات ٩٠ الى ١٠٤]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 90-104]
وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (٩٠) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ (٩١) وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣) فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ (٩٤)
{ وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (٩٠) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ (٩١) وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣) فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ (٩٤) } “Cennet takva sahiplerine yaklaştırılmış, cehennem de azgınlara apaçık gösterilmiştir. Ve onlara: 'Allah'tan başka taptıklarınız nerede? Size yardım ediyorlar mı veya kendilerine yardımları dokunuyor mu?' denilmiştir. Artık onlar da o azgınlar da oraya tepetaklak atılmışlardır.”
وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (٩٥) قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ (٩٦) تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٩٨) وَما أَضَلَّنا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ (٩٩)
{ وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (٩٥) قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ (٩٦) تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٩٨) وَما أَضَلَّنا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ (٩٩) } “Ve İblis'in bütün orduları da. Orada birbirleriyle çekişerek şöyle derler: 'Allah'a andolsun ki, biz gerçekten apaçık bir sapıklık içindeymişiz; çünkü biz sizi âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk. Bizi saptıranlar da ancak o günahkârlardı.'”
فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ (١٠٠) وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (١٠١) فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٢) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٠٤)
{ فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ (١٠٠) وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (١٠١) فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٢) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٠٤) } “'Artık bizim için ne şefaatçiler var ne de candan samimi bir dost! Ah, keşke bizim için bir dönüş daha olsaydı da inananlardan olsaydık!' Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. Ve muhakkak ki senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ) أَيْ قُرِّبَتْ وَأُدْنِيَتْ لِيَدْخُلُوهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: قَرُبَ دُخُولُهُمْ إياها. (وَبُرِّزَتِ) أَيْ أُظْهِرَتِ (الْجَحِيمُ) يَعْنِي جَهَنَّمَ. (لِلْغاوِينَ)
Yüce Allah'ın: { وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Cennet takva sahiplerine yaklaştırılmış” buyruğu; girsinler diye yaklaştırılmış ve yanaştırılmıştır demektir. ez-Zeccâc: Onların oraya girişi yaklaşmıştır, demiştir. { وَبُرِّزَتِ } yani açığa çıkarılmış, { الْجَحِيمُ } yani cehennem [gösterilmiştir], { لِلْغاوِينَ }
أَيِ الْكَافِرِينَ الَّذِينَ ضَلُّوا عَنِ الْهُدَى. أَيْ تَظْهَرُ جَهَنَّمُ لِأَهْلِهَا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلُوهَا حَتَّى يَسْتَشْعِرُوا الرَّوْعَ وَالْحُزْنَ، كَمَا يَسْتَشْعِرُ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْفَرَحَ لِعِلْمِهِمْ أَنَّهُمْ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ. (وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ- دُونِ اللَّهِ) مِنَ الْأَصْنَامِ وَالْأَنْدَادِ (هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ) مِنْ عَذَابِ اللَّهِ (أَوْ يَنْتَصِرُونَ) لِأَنْفُسِهِمْ. وَهَذَا كُلُّهُ تَوْبِيخٌ. (فَكُبْكِبُوا فِيها) أي قلبوا على رؤوسهم. وَقِيلَ: دُهْوِرُوا وَأُلْقِيَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ. وَقِيلَ: جُمِعُوا. مَأْخُوذٌ مِنَ الْكَبْكَبَةِ وَهِيَ الْجَمَاعَةُ، قَالَهُ الْهَرَوِيُّ. وَقَالَ النَّحَّاسُ هُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ كَوْكَبِ الشَّيْءِ أَيْ مُعْظَمِهِ. وَالْجَمَاعَةُ مِنَ الْخَيْلِ كَوْكَبٌ وَكَبْكَبَةٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: جُمِعُوا فَطُرِحُوا فِي النَّارِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: دُهْوِرُوا. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: قُذِفُوا. وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. تَقُولُ: دَهْوَرْتُ الشَّيْءَ إِذَا جَمَعْتَهُ ثُمَّ قَذَفْتَهُ فِي مَهْوَاةٍ. يُقَالُ: هُوَ يُدَهْوِرُ اللُّقَمَ إِذَا كَبَّرَهَا. وَيُقَالُ: فِي الدُّعَاءِ كَبَّ اللَّهُ عَدُوَّ الْمُسْلِمِينَ وَلَا يُقَالُ أَكَبَّهُ. وَكَبْكَبَهُ، أَيْ كَبَّهُ وَقَلَبَهُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَكُبْكِبُوا فِيها" وَالْأَصْلُ كُبِّبُوا فَأُبْدِلَ مِنَ الْبَاءِ الْوُسْطَى كَافٌ اسْتِثْقَالًا لِاجْتِمَاعِ الْبَاءَاتِ. قَالَ السُّدِّيُّ: الضَّمِيرُ في" فَكُبْكِبُوا" لمشركي العرب (وَالْغاوُونَ) الآلهة. (وَجُنُودُ إِبْلِيسَ) مَنْ كَانَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ. وَقِيلَ: كُلُّ مَنْ دَعَاهُ إِلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ فَاتَّبَعَهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَالْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ:" الْغاوُونَ" هُمُ الشَّيَاطِينُ. وَقِيلَ: إِنَّمَا تُلْقَى الْأَصْنَامُ فِي النَّارِ وَهِيَ حَدِيدٌ وَنُحَاسٌ لِيُعَذَّبَ بِهَا غَيْرُهُمْ. (قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ) يَعْنِي الْإِنْسَ وَالشَّيَاطِينَ وَالْغَاوِينَ وَالْمَعْبُودِينَ اخْتَصَمُوا حِينَئِذٍ. (تَاللَّهِ) حَلَفُوا بِاللَّهِ (إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ) أَيْ فِي خَسَارٍ وَتَبَارٍ وَحَيْرَةٍ عَنِ الحق بينة إذا اتَّخَذْنَا مَعَ اللَّهِ آلِهَةً فَعَبَدْنَاهَا كَمَا يُعْبَدُ، وهذا معنى قوله: (إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ) أَيْ فِي الْعِبَادَةِ وَأَنْتُمْ لَا تَسْتَطِيعُونَ الْآنَ نَصْرَنَا وَلَا نَصْرَ أَنْفُسِكُمْ. (وَما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ) يَعْنِي الشَّيَاطِينَ الَّذِينَ زَيَّنُوا لَنَا عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ. وَقِيلَ: أَسْلَافُنَا الَّذِينَ قَلَّدْنَاهُمْ. قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَعِكْرِمَةُ:" الْمُجْرِمُونَ" إِبْلِيسُ وَابْنُ آدَمَ الْقَاتِلُ هُمَا أَوَّلُ مَنْ سَنَّ الْكُفْرَ وَالْقَتْلَ وَأَنْوَاعَ الْمَعَاصِي. (فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ) أَيْ شُفَعَاءَ يَشْفَعُونَ لَنَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالنَّبِيِّينَ وَالْمُؤْمِنِينَ. (وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ) أَيْ صَدِيقٍ مُشْفِقٍ، وَكَانَ عَلِيٌّ ﵁ يَقُولُ: عَلَيْكُمْ بِالْإِخْوَانِ فَإِنَّهُمْ عُدَّةُ الدُّنْيَا وَعُدَّةُ الآخرة،
yani hidayetten sapan kâfirlere. Yani cennet ehli cennete gireceklerini bilmenin sevincini hissettikleri gibi, cehennem de içine girmeden önce ehline korku ve hüzün hissetsinler diye gösterilir. { وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } putlardan ve eş koştuğunuz ortaklardan [kulluk ettikleriniz nerede?], { هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ } Allah'ın azabından [sizi kurtarıyorlar mı], { أَوْ يَنْتَصِرُونَ } ya da kendilerine bir yardımları dokunuyor mu? Bunların hepsi bir azarlamadır. { فَكُبْكِبُوا فِيها } yani baş aşağı çevrilerek atıldılar. Yuvarlandılar ve üst üste fırlatıldılar da denilmiştir. Toplandılar da denilmiştir; el-Herevî'nin dediğine göre topluluk anlamına gelen el-kebkebe (الْكَبْكَبَةُ) kelimesinden alınmıştır. en-Nehhâs dedi ki: Bir şeyin çoğu/büyüğü anlamına gelen kevkeb (كَوْكَبُ الشَّيْءِ) kökünden türetilmiştir; at topluluğuna kevkeb ve kebkebet denir. İbn Abbâs: Toplanıp ateşe fırlatıldılar demiştir. Mücâhid: Yuvarlandılar demiştir. Mukâtil: Atıldılar demiştir; anlam birdir. Bir şeyi toplayıp sonra bir çukura fırlattığında 'Dehvertu'ş-şey'e' dersin; lokmayı büyüttüğü zaman 'Hüve yüdehviru'l-lukam' denir. Duada: 'Kabbellâhu advve'l-müslimîn' (Allah Müslümanların düşmanını yüzüstü devirsin) denir; 'Ekebbehû' denmez. Ve 'Kebkebehû' yani onu yüzüstü devirdi ve ters çevirdi [demektir]. Yüce Allah'ın: { فَكُبْكِبُوا فِيها } buyruğu da bundandır; aslı 'Kübbibû' idi, bâ'ların peş peşe gelmesi ağır bulunduğu için ortadaki bâ harfi kâf ile değiştirilmiştir. es-Süddî dedi ki: { فَكُبْكِبُوا } fiilindeki zamir Arap müşriklerine aittir; { وَالْغاوُونَ } “o azgınlar” ise ilahlardır (putlardır). { وَجُنُودُ إِبْلِيسَ } “Ve İblis'in orduları” ise onun soyundan gelenlerdir. Putlara tapmaya çağırıp da kendisine uyulan herkes olduğu da söylenmiştir. Katâde, el-Kelbî ve Mukâtil: { الْغاوُونَ } “o azgınlar” şeytanlardır, demişlerdir. Demir ve bakırdan olan putların, başkaları onlarla azap görsün diye ateşe atılacağı da söylenmiştir. { قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ } “Orada birbirleriyle çekişerek şöyle derler”; yani insanlar, şeytanlar, azgınlar ve tapınılan varlıklar o vakit birbirleriyle çekişirler. { تَاللَّهِ } Allah'a yemin ettiler: { إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “biz gerçekten apaçık bir sapıklık içindeymişiz”; yani apaçık bir hüsran, helak ve haktan sapmış bir şaşkınlık içindeymişiz; zira Allah ile beraber ilahlar edinip O'na ibadet edildiği gibi onlara ibadet ettik. Şu buyruğun manası da budur: { إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ } “çünkü biz sizi âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk”; yani ibadette [bir tutuyorduk], oysa siz şimdi ne bize ne de kendinize yardım edebiliyorsunuz. { وَما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ } “Bizi saptıranlar da ancak o günahkârlardı”; yani bize putlara tapmayı süslü gösteren şeytanlardı. Kendilerini taklit ettiğimiz atalarımız olduğu da söylenmiştir. Ebu'l-Âliye ve İkrime şöyle demiştir: { الْمُجْرِمُونَ } İblis ile katil olan Âdemoğludur; çünkü küfrü, adam öldürmeyi ve isyan çeşitlerini ilk ihdas eden bu ikisidir. { فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ } “Artık bizim için ne şefaatçiler var”; yani meleklerden, peygamberlerden ve müminlerden bizim için şefaat edecek şefaatçiler [yoktur]. { وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ } “ne de candan samimi bir dost!” yani şefkatli bir dost; Ali radıyallâhu anh şöyle derdi: Kardeşler edinin; çünkü onlar hem dünyanın hem de ahiretin azığıdır;
أَلَا تَسْمَعُ إِلَى قَوْلِ أَهْلِ النَّارِ:" فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ" الزَّمَخْشَرِيُّ: وَجُمِعَ الشَّافِعُ لِكَثْرَةِ الشَّافِعِينَ وَوُحِّدَ الصَّدِيقُ لِقِلَّتِهِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا امْتُحِنَ بِإِرْهَاقِ ظَالِمٍ مَضَتْ جَمَاعَةٌ وَافِرَةٌ مِنْ أَهْلِ بَلَدِهِ لِشَفَاعَتِهِ، رَحْمَةً لَهُ وَحِسْبَةً وَإِنْ لَمْ تَسْبِقْ لَهُ بِأَكْثَرِهِمْ مَعْرِفَةٌ، وَأَمَّا الصَّدِيقُ فَهُوَ الصَّادِقُ فِي وِدَادِكَ الَّذِي يُهِمُّهُ مَا يُهِمُّكَ فَأَعَزُّ مِنْ بِيضِ الْأُنُوقِ، وَعَنْ بَعْضِ الْحُكَمَاءِ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الصَّدِيقِ فَقَالَ: اسْمٌ لَا مَعْنَى لَهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ بِالصَّدِيقِ الْجَمْعَ. وَالْحَمِيمِ الْقَرِيبَ وَالْخَاصَّ، وَمِنْهُ حَامَّةُ الرَّجُلِ أَيْ أَقْرِبَاؤُهُ. وَأَصْلُ هَذَا مِنَ الْحَمِيمِ وَهُوَ الْمَاءُ الْحَارُّ، وَمِنْهُ الْحَمَّامُ وَالْحُمَّى، فَحَامَّةُ الرَّجُلِ الَّذِينَ يُحْرِقُهُمْ ما أحرقه، يقال: هم حُزَانَتُهُ أَيْ يُحْزِنُهُمْ مَا يُحْزِنُهُ. وَيُقَالُ: حُمَّ الشَّيْءُ وَأَحَمَّ إِذَا قَرُبَ، وَمِنْهُ الْحُمَّى، لِأَنَّهَا تُقَرِّبُ مِنَ الْأَجَلِ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى: إِنَّمَا سُمِّيَ الْقَرِيبُ حَمِيمًا، لِأَنَّهُ يُحْمَى لِغَضَبِ صَاحِبِهِ، فَجَعَلَهُ مَأْخُوذًا مِنَ الْحَمِيَّةِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: يُذْهِبُ اللَّهُ ﷿ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَوَدَّةَ الصَّدِيقِ وَرِقَّةَ الْحَمِيمِ. وَيَجُوزُ:" وَلَا صَدِيقٌ حَمِيمٌ" بِالرَّفْعِ عَلَى مَوْضِعِ" مِنْ شافِعِينَ"، لِأَنَّ" مِنْ شافِعِينَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ. وَجَمْعُ صَدِيقٍ أَصْدِقَاءُ وَصُدَقَاءُ وَصِدَاقٌ. وَلَا يُقَالُ صُدُقٌ لِلْفَرْقِ بَيْنَ النَّعْتِ وَغَيْرِهِ. وَحَكَى الْكُوفِيُّونَ: أَنَّهُ يُقَالُ فِي جَمْعِهِ صُدْقَانُ. النَّحَّاسُ: وَهَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّ هَذَا جَمْعُ مَا لَيْسَ بِنَعْتٍ نَحْوَ رَغِيفٍ وَرُغْفَانٍ. وحكموا أيضا صديق وأ صادق. وأفاعل إِنَّمَا هُوَ جَمْعُ أَفْعَلَ إِذَا لَمْ يَكُنْ نَعْتًا نَحْوَ أَشْجَعَ وَأَشَاجِعَ. وَيُقَالُ: صَدِيقٌ لِلْوَاحِدِ والجماعة وللمرأة، قال الشاعر:
Cehennem ehlinin şu sözünü işitmez misin: { فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ } “Artık bizim için ne şefaatçiler var, ne de candan samimi bir dost!” ez-Zemahşerî şöyle demiştir: Şefaat edenlerin çokluğu sebebiyle şefaatçi (şâfi') çoğul olarak getirilmiş; dost (sadîk) ise azlığından ötürü tekil getirilmiştir. Görmez misin ki bir kimse bir zâlimin baskısıyla sıkıntıya düştüğünde, çoğuyla önceden bir tanışıklığı bulunmasa bile, ona acıdıklarından ve sevap umduklarından ötürü memleketinden kalabalık bir topluluk onun için şefaate koşar. Dosta gelince; o, sevgisinde sadık olan ve seni ilgilendiren şeyin kendisini de ilgilendirdiği kimsedir ki o, akbaba yumurtasından (el-enûk) daha nadirdir. Hukemâdan birine dost hakkında sorulduğunda: 'Anlamı olmayan bir isimdir' dediği nakledilmiştir. Sadîk ile çoğulun kastedilmiş olması da caizdir. Hamîm (الْحَمِيمُ) ise yakın ve özel olan [dosttur]; nitekim kişinin 'hâmmetuhu'su, yani yakın akrabaları bu köktendir. Bunun aslı kaynar su anlamına gelen 'hamîm'den gelir; hamam ve hummâ (yüksek ateş) kelimeleri de bundandır. Kişinin hâmmetesi, onu yakan şeyin kendilerini de yaktığı kimselerdir. 'Onlar onun hüzânetidir' denir, yani onu üzen şey onları da üzer. Bir şey yaklaştığında 'humme'ş-şey'u' ve 'ehamme' denir; ecele yaklaştırdığı için hummâ (ateşli hastalık) da buradan gelir. Ali b. Îsâ şöyle demiştir: Yakına hamîm denilmesinin sebebi, arkadaşının öfkelenmesiyle öfkelenip gayrete gelmesidir (yuhmâ); böylece o, bunu hamiyyet kökünden alınmış saymıştır. Katâde dedi ki: Yüce Allah kıyamet gününde dostun sevgisini ve candan dostun şefkatini giderir. { وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ } ifadesinin { مِنْ شافِعِينَ } kelimesinin mahalline atfen { وَلَا صَدِيقٌ حَمِيمٌ } şeklinde merfû okunması da caizdir; zira { مِنْ شافِعِينَ } ref mahallindedir. Sadîk kelimesinin çoğulu esdikâ (أَصْدِقَاءُ), sudekâ (صُدَقَاءُ) ve sıdâk (صِدَاقٌ) şeklindedir. Sıfat ile diğerini ayırmak için sudük (صُدُقٌ) denmez. Kûfeliler, çoğulunda sudkân (صُدْقَانُ) denildiğini nakletmişlerdir. en-Nehhâs dedi ki: Bu uzaktır; zira bu kalıp regîf (رَغِيفٌ) ve rugfân (رُغْفَانٌ) gibi sıfat olmayan kelimelerin çoğuludur. Yine sadîk ve esâdık (أَصَادِقُ) kalıbını da nakletmişlerdir. Efâ'il (أَفَاعِلُ) kalıbı ise eşca' (أَشْجَعُ) ve eşâci' (أَشَاجِعُ) örneğinde olduğu gibi sıfat olmadığında ef'al (أَفْعَلُ) kalıbının çoğuludur. Sadîk kelimesi tekil, çoğul ve kadın için de kullanılır. Şair şöyle demiştir:
نَصَبْنَ الْهَوَى ثُمَّ ارْتَمَيْنَ قُلُوبُنَا ... بِأَعْيُنِ أَعْدَاءٍ وَهُنَّ صَدِيقُ
Aşkı tuzak kurdular, sonra kalplerimizi avladılar... Düşman gözleriyle, oysa kendileri candan dostturlar.
وَيُقَالُ: فُلَانٌ صَدِيقِي أَيْ أَخَصُّ أَصْدِقَائِي، وَإِنَّمَا يُصَغَّرُ عَلَى جِهَةِ الْمَدْحِ، كَقَوْلِ حباب ابن الْمُنْذِرِ:
'Fülânün sadîkî' (Falanca benim dostumdur) denir; yani dostlarımın en hasıdır [demektir]. Övgü kabilinden olmak üzere ismi tasgir yapılır; Hubâb b. el-Münzir'in şu sözünde olduğu gibi:
أَنَا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكُ ... وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ
Ben onun [develerin sürtünerek kaşındığı] kaşınma kazığıyım... Ve meyvesinin çokluğundan destek konulmuş hurma salkımıyım.
ذَكَرَهُ الْجَوْهَرِيُّ. النَّحَّاسُ: وَجَمْعُ حَمِيمٍ أَحِمَّاءٌ وَأَحِمَّةٌ وَكَرِهُوا أفعلاء للتضعيف. (فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً) " أَنَّ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، الْمَعْنَى وَلَوْ وَقَعَ لَنَا رُجُوعٌ إِلَى الدُّنْيَا لَآمَنَّا حَتَّى يَكُونَ لَنَا شُفَعَاءُ. تَمَنَّوْا حِينَ لَا يَنْفَعُهُمُ التَّمَنِّي.
Bunu el-Cevherî zikretmiştir. en-Nehhâs [şöyle] demiştir: Hamîm (حَمِيم) kelimesinin çoğulu ahimmâ' (أَحِمَّاء) ve ehimmeh (أَحِمَّة) gelir. [Arap dilcileri] şeddeli harften (taz‘îf) ötürü ef‘ilâ' (أفعلاء) veznini hoş görmemişlerdir. { فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً } “Keşke bizim için bir dönüş [daha] olsaydı” [ayetindeki] 'enne' (أَنَّ) lafzı ref‘ mahallindedir. Manası şudur: 'Şayet bizim dünyaya dönüşümüz gerçekleşmiş olsaydı, bizim de şefaatçilerimiz olsun diye mutlaka iman ederdik.' Temenninin kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda temennide bulunmuşlardır.
وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ حِينَ شَفَعَ الْمَلَائِكَةُ وَالْمُؤْمِنُونَ. قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" إِنَّ الرَّجُلَ لَيَقُولُ فِي الْجَنَّةِ مَا فَعَلَ فُلَانٌ وَصَدِيقُهُ فِي الْجَحِيمِ فَلَا يَزَالُ يَشْفَعُ لَهُ حَتَّى يُشَفِّعَهُ اللَّهُ فِيهِ فَإِذَا نَجَا قَالَ الْمُشْرِكُونَ:" فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ". وَقَالَ الْحَسَنُ: مَا اجْتَمَعَ مَلَأٌ عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ، فِيهِمْ عَبْدٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ إِلَّا شَفَّعَهُ اللَّهُ فِيهِمْ، وَإِنَّ أَهْلَ الْإِيمَانِ لَيَشْفَعُ بَعْضُهُمْ فِي بَعْضٍ وَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ شَافِعُونَ مُشَفَّعُونَ. وَقَالَ كَعْبٌ: إِنَّ الرَّجُلَيْنِ كَانَا صَدِيقَيْنِ فِي الدُّنْيَا، فَيَمُرُّ أَحَدُهُمَا بِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُجَرُّ إِلَى النَّارِ، فَيَقُولُ لَهُ أَخُوهُ: وَاللَّهِ مَا بَقِيَ لِي إِلَّا حَسَنَةً وَاحِدَةً أَنْجُو بِهَا، خُذْهَا أَنْتَ يَا أَخِي فَتَنْجُو بِهَا مِمَّا أَرَى، وَأَبْقَى أَنَا وَإِيَّاكَ مِنْ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ. قَالَ: فَيَأْمُرُ اللَّهُ بِهِمَا جَمِيعًا فَيَدْخُلَانِ الْجَنَّةَ. (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ. وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ) تَقَدَّمَ وَالْحَمْدُ لله.
Onlar bunu ancak melekler ve müminler şefaat ettiği vakit söylemişlerdir. Câbir b. Abdillâh dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kişi cennetteyken 'Falanca ne yaptı?' der; dostu ise cehennemdedir. Allah onun hakkında şefaatini kabul edinceye kadar ona şefaat etmeye devam eder. O kurtulunca müşrikler: { فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ } 'Bizim için ne şefaatçiler var ne de candan samimi bir dost!' derler." el-Hasan şöyle demiştir: Bir topluluk Allah'ın zikri üzerinde toplanır da aralarında cennet ehlinden bir kul bulunursa, mutlaka Allah onu onlar hakkında şefaatçi kılar. Şüphesiz iman ehli birbirine şefaat edecektir ve onlar Allah katında şefaat eden ve şefaatleri kabul olunan kimselerdir. Kâ‘b dedi ki: İki adam dünyada dostturlar; biri cehenneme sürüklenirken arkadaşının yanından geçer; kardeşi ona: 'Vallahi kurtulabileceğim tek bir sevabımdan başka bir şeyim kalmadı; ey kardeşim, gördüğüm şu azaptan kurtulasın diye onu sen al; ben ve sen A‘râf ehlinden kalalım' der. Kâ‘b dedi ki: Bunun üzerine Allah her ikisi hakkında da emir buyurur ve ikisi birden cennete girerler. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ. وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. Ve muhakkak ki senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” [Bu âyetlerin açıklaması] daha önce geçmişti; hamd Allah'a mahsustur.
[سورة الشعراء (٢٦): الآيات ١٠٥ الى ١٢٢]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 105-122]
كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ (١٠٥) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٠٦) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٠٧) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٠٨) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٩)
{ كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ (١٠٥) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٠٦) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٠٧) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٠٨) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٩) } “Nûh kavmi de peygamberleri yalanladı. Hani kardeşleri Nûh onlara şöyle demişti: 'Siz sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben sizin için güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin! Buna karşılık ben sizden hiçbir ücret istemiyorum; benim ecrim ancak âlemlerin Rabbine aittir.'”
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١١٠) قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ (١١١) قالَ وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٢) إِنْ حِسابُهُمْ إِلاَّ عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ (١١٣) وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٤)
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١١٠) قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ (١١١) قالَ وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٢) إِنْ حِسابُهُمْ إِلاَّ عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ (١١٣) وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٤) } “'Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin!' Dediler ki: 'Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana inanır mıyız?' Dedi ki: 'Onların neler yapıyor olduklarına dair benim ne bilgim olabilir? Şayet farkında olsaydınız, onların hesabı ancak Rabbime aittir. Ve ben iman edenleri kovacak değilim.'”
إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ مُبِينٌ (١١٥) قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ (١١٦) قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ (١١٧) فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١١٨) فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١١٩)
{ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ مُبِينٌ (١١٥) قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ (١١٦) قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ (١١٧) فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١١٨) فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١١٩) } “'Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım.' Dediler ki: 'Ey Nûh! Eğer vazgeçmezsen mutlaka taşlananlardan olacaksın!' Dedi ki: 'Rabbim! Kavmim beni yalanladı. Artık benimle onların arasını tam bir hükümle ayır; beni ve benimle beraber olan müminleri kurtar!' Bunun üzerine biz de onu ve beraberindekileri dolu bir gemi içinde kurtardık.”
ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ الْباقِينَ (١٢٠) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٢١) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٢٢)
{ ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ الْباقِينَ (١٢٠) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٢١) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٢٢) } “Sonra da arkada kalanları suda boğduk. Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. Ve muhakkak ki senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ) قَالَ" كَذَّبَتْ" وَالْقَوْمُ مُذَكَّرٌ، لِأَنَّ الْمَعْنَى كَذَّبَتْ جَمَاعَةُ قَوْمِ نُوحٍ، وَقَالَ:" الْمُرْسَلِينَ" لِأَنَّ مَنْ كَذَّبَ رَسُولًا فَقَدْ كَذَّبَ الرُّسُلَ، لِأَنَّ كُلَّ رَسُولٍ يَأْمُرُ بِتَصْدِيقِ جَمِيعِ الرُّسُلِ. وَقِيلَ: كَذَّبُوا نُوحًا فِي النُّبُوَّةِ وَفِيمَا أَخْبَرَهُمْ بِهِ مِنْ مَجِيءِ الْمُرْسَلِينَ بَعْدَهُ. وَقِيلَ: ذَكَرَ الْجِنْسَ وَالْمُرَادُ نُوحٌ ﵇. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" الْفُرْقَانِ". (إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ) أَيِ ابْنُ أَبِيهِمْ وَهِيَ أُخُوَّةُ نَسَبٍ لَا أُخُوَّةُ دِينٍ. وَقِيلَ: هِيَ أُخُوَّةُ الْمُجَانَسَةِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ" وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" الْأَعْرَافِ". وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ يَا أَخَا بَنِي تَمِيمِ. يُرِيدُونَ يَا وَاحِدًا مِنْهُمْ. الزَّمَخْشَرِيُّ: وَمِنْهُ بَيْتُ الْحَمَاسَةِ:
Yüce Allah'ın: { كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ } “Nûh kavmi de peygamberleri yalanladı” buyruğuna gelince: Kavim (el-kavm) kelimesi müzekker olduğu halde { كَذَّبَتْ } [müennes] buyurmuştur; çünkü anlam: Nûh kavmi topluluğu yalanladı demektir. { الْمُرْسَلِينَ } “peygamberleri” buyurmuştur; çünkü bir peygamberi yalanlayan kimse bütün peygamberleri yalanlamış olur; zira her peygamber bütün peygamberlerin tasdik edilmesini emreder. Nûh'u peygamberlik konusunda ve kendisinden sonra peygamberlerin geleceğini onlara haber verdiği hususta yalanladıkları da söylenmiştir. Cinsin zikredildiği, kastedilenin ise Nûh aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir. Bu husus el-Furkân'da geçmişti. { إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ } “Hani kardeşleri Nûh onlara demişti ki”; yani babalarının oğlu; bu bir din kardeşliği değil, nesep kardeşliğidir. Bunun soydaşlık (aynı cinsten olma) kardeşliği olduğu da söylenmiştir; nitekim Yüce Allah: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ } “Biz her peygamberi ancak kendi kavminin diliyle gönderdik” buyurmuştur. Bu husus el-A'râf'ta geçmişti. Bunun Arapların 'Ey Temîmoğullarının kardeşi' sözünden geldiği de söylenmiştir; bununla 'onlardan biri' anlamını kastederler. ez-Zemahşerî dedi ki: el-Hamâse'deki şu beyit de bundandır:
لَا يَسْأَلُونَ أَخَاهُمْ حِينَ يَنْدُبُهُمْ ... فِي النَّائِبَاتِ عَلَى مَا قَالَ بُرْهَانًا
O kardeşleri felaket anlarında kendilerini çağırdığı zaman... Söylediği söze dair bir delil sormazlar.
(أَلا تَتَّقُونَ) أَيْ أَلَا تَتَّقُونَ اللَّهَ فِي عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ. (إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ) أَيْ صَادِقٌ فِيمَا أُبَلِّغُكُمْ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى. وَقِيلَ:" أَمِينٌ" فِيمَا بَيْنَكُمْ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا عَرَفُوا أَمَانَتَهُ وَصِدْقَهُ مِنْ قَبْلُ كَمُحَمَّدٍ ﷺ فِي قُرَيْشٍ. (فَاتَّقُوا اللَّهَ) أَيْ فَاسْتَتِرُوا بِطَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ عِقَابِهِ. (وَأَطِيعُونِ) فِيمَا آمُرُكُمْ بِهِ من الايمان. (وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ) أَيْ لَا طَمَعَ لِي في مالكم. (إِنْ أَجْرِيَ) أَيْ مَا جَزَائِي (إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ). (فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ) كُرِّرَ تَأْكِيدًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ" أَيْ نُصَدِّقُ قَوْلَكَ." وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ" الْوَاوُ لِلْحَالِ وَفِيهِ إِضْمَارُ قَدْ، أَيْ وَقَدِ اتَّبَعَكَ." الْأَرْذَلُونَ" جَمْعُ الْأَرْذَلِ، الْمُكَسَّرُ الْأَرَاذِلُ وَالْأُنْثَى الرُّذْلَى وَالْجَمْعُ الرُّذْلُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا يَجُوزُ حَذْفُ الْأَلِفِ وَاللَّامِ في شي مِنْ هَذَا عِنْدَ أَحَدٍ مِنَ النَّحْوِيِّينَ عَلِمْنَاهُ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَالضَّحَّاكُ وَيَعْقُوبُ الْحَضْرَمِيِّ وَغَيْرُهُمْ،
{ أَلا تَتَّقُونَ } “Sakınmaz mısınız?” Yani putlara tapma konusunda Allah’tan sakınmaz mısınız? { إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ } “Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir peygamberim.” Yani Yüce Allah’tan size tebliğ ettiğim hususlarda doğru sözlüyüm. Aranızda “güvenilir [biri]yim” diye de açıklanmıştır; zira Kureyş içinde Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gibi, onlar da daha önceden onun güvenilirliğini ve doğruluğunu biliyorlardı. { فَاتَّقُوا اللَّهَ } “O halde Allah'tan sakının” yani Allah Teâlâ’ya itaat ederek O’nun cezasından korunun. { وَأَطِيعُونِ } “ve bana itaat edin” size emrettiğim iman hususunda. { وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ } “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum.” Yani malınızda bir gözüm yoktur. { إِنْ أَجْرِيَ } “Benim mükâfatım...” yani benim karşılığım, { إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ } “ancak âlemlerin Rabbine aittir.” { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “O halde Allah'tan sakının ve bana itaat edin!” [ifadesi] tekit amacıyla tekrarlanmıştır. Yüce Allah'ın: { قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ } “Dediler ki: Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana inanır mıyız?” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ } “Onlar: 'Sana inanır mıyız?' dediler” buyruğu, senin sözünü doğrular mıyız, anlamındadır. { وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ } “Sana en aşağılık kimseler uymuşken” ifadesindeki vâv hâl içindir ve kendisinde gizli bir “kad” edatı takdir edilmiştir; yani “ve sana uymuş iken” demektir. el-Erzalûn (الْأَرْذَلُونَ); el-erzel (الْأَرْذَل) kelimesinin çoğuludur, kırık çoğulu el-erâzil (الْأَرَاذِلُ), müennesi er-ruzlâ (الرُّذْلَى), çoğulu ise er-ruzl (الرُّذْلُ) şeklindedir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bildiğimiz hiçbir nahiv âlimine göre bunlardan herhangi birinde elif ve lâm takısının düşürülmesi caiz değildir. İbn Mes‘ûd, ed-Dahhâk, Ya‘kûb el-Hadramî ve başkaları ise şöyle okumuşlardır:
" وَأَتْبَاعُكَ الْأَرْذَلُونَ". النَّحَّاسُ: وَهِيَ قِرَاءَةٌ حَسَنَةٌ، وَهَذِهِ الواو أكثرها تتبعها الأسماء والافعال بقد. وَأَتْبَاعٌ جَمْعُ تَبَعٍ وَتَبِيعٍ يَكُونُ لِلْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ. قَالَ الشَّاعِرُ:
{ وَأَتْبَاعُكَ الْأَرْذَلُونَ } şeklinde okumuşlardır. en-Nehhâs: Bu güzel bir kıraattir; bu hâl vâv'ını çoğunlukla 'kad' ile isimler ve fiiller takip eder, demiştir. Etbâ‘ (أَتْبَاعٌ) kelimesi teba‘ (تَبَعٌ) ve tebî‘ (تَبِيعٌ) kelimelerinin çoğuludur; hem tekil hem de çoğul için kullanılır. Şair şöyle demiştir:
لَهُ تَبَعٌ قَدْ يَعْلَمُ النَّاسُ أَنَّهُ ... عَلَى مَنْ يُدَانِي صَيِّفٌ وَرَبِيعُ
Onun ardınca gelen öyle bir tebaası vardır ki insanlar bilir: Kendisine yaklaşan kimseye o hem yaz hem bahardır.
ارْتِفَاعُ" أَتْبَاعُكَ" يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِالِابْتِدَاءِ وَ" الْأَرْذَلُونَ" الْخَبَرُ، التَّقْدِيرُ أَنُؤْمِنُ لَكَ وَإِنَّمَا أَتْبَاعُكُ الْأَرْذَلُونَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ:" أَنُؤْمِنُ لَكَ" وَالتَّقْدِيرُ: أَنُؤْمِنُ لَكَ نَحْنُ وَأَتْبَاعُكَ الْأَرْذَلُونَ فَنُعَدُّ مِنْهُمْ، وَحَسُنَ ذَلِكَ الْفَصْلُ بِقَوْلِهِ:" لَكَ" وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي الْأَرَاذِلِ فِي سُورَةِ" هُودٍ" مُسْتَوْفًى. وَنَزِيدُهُ هُنَا بَيَانًا وَهِيَ الْمَسْأَلَةُ: الثَّانِيَةُ- فَقِيلَ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ بَنُوهُ وَنِسَاؤُهُ وَكِنَّاتُهُ وَبَنُو بَنِيهِ. وَاخْتُلِفَ هَلْ كَانَ مَعَهُمْ غَيْرُهُمْ أَمْ لَا. وَعَلَى أَيِ الْوَجْهَيْنِ كَانَ فَالْكُلُّ صَالِحُونَ، وَقَدْ قَالَ نُوحٌ:" وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ" وَالَّذِينَ مَعَهُ هُمُ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ، وَلَا يَلْحَقُهُمْ مِنْ قَوْلِ الْكَفَرَةِ شَيْنٌ وَلَا ذَمٌّ بَلِ الْأَرْذَلُونَ هُمُ الْمُكَذِّبُونَ لَهُمْ. قَالَ السُّهَيْلِيُّ: وَقَدْ أُغْرِيَ كَثِيرٌ مِنَ الْعَوَامِّ بِمَقَالَةٍ رُوِيَتْ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: هُمُ الْحَاكَةُ وَالْحَجَّامُونَ. وَلَوْ كَانُوا حَاكَةً كَمَا زَعَمُوا لَكَانَ إِيمَانُهُمْ بِنَبِيِّ اللَّهِ وَاتِّبَاعُهُمْ لَهُ مُشَرِّفًا كَمَا تَشَرَّفَ بِلَالٌ وَسَلْمَانُ بِسَبْقِهِمَا لِلْإِسْلَامِ، فَهُمَا مِنْ وُجُوهِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَمَنْ أَكَابِرِهِمْ، فَلَا ذُرِّيَّةَ نُوحٍ كَانُوا حَاكَةً وَلَا حَجَّامِينَ، وَلَا قَوْلَ الْكَفَرَةِ فِي الْحَاكَةِ وَالْحَجَّامِينَ إِنْ كَانُوا آمنوا بهم أَرْذَلُونَ مَا يُلْحِقُ الْيَوْمَ بِحَاكَتِنَا ذَمًّا وَلَا نَقْصًا، لِأَنَّ هَذِهِ حِكَايَةٌ عَنْ قَوْلِ الْكَفَرَةِ إِلَّا أَنْ يُجْعَلَ الْكَفَرَةُ حُجَّةً وَمَقَالَتَهُمْ أَصْلًا، وَهَذَا جَهْلٌ عَظِيمٌ وَقَدْ أَعْلَمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الصِّنَاعَاتِ لَيْسَتْ بِضَائِرَةٍ فِي الدِّينِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ) " كَانَ" زَائِدَةٌ، وَالْمَعْنَى: وَمَا عِلْمِي بِمَا يَعْمَلُونَ، أَيْ لَمْ أُكَلَّفِ الْعِلْمَ بِأَعْمَالِهِمْ إِنَّمَا كُلِّفْتُ أَنْ أَدْعُوَهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ، وَالِاعْتِبَارِ بِالْإِيمَانِ لَا بِالْحِرَفِ وَالصَّنَائِعِ، وَكَأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّمَا اتَّبَعَكَ هَؤُلَاءِ الضُّعَفَاءُ طَمَعًا فِي الْعِزَّةِ وَالْمَالِ. فَقَالَ: إِنِّي لَمْ أَقِفْ عَلَى بَاطِنِ أَمْرِهِمْ وَإِنَّمَا إِلَيَّ ظاهرهم. وقيل: المعنى إني
"Etbâ‘uke" (أَتْبَاعُكَ) kelimesinin merfû oluşu mübteda olmasından ileri gelebilir; "el-erzelûn" (الْأَرْذَلُونَ) ise haberdir. Takdiri: "Sana iman mı edelim, oysa sana uyanlar ancak en aşağılıklardır?" [şeklindedir]. { أَنُؤْمِنُ لَكَ } "Sana iman mı edelim?" ifadesindeki zamire ma'tûf olması da caizdir. Takdiri: "Biz ve sana uyan o en aşağılık kimseler iman edip de onlardan mı sayılalım?" demektir. "Leke" (لَكَ) ifadesiyle [araya fasıla girmesi] bu kullanımı güzelleştirmiştir. Erâzil (en aşağılıklar) hakkındaki açıklama Hûd Suresi'nde etraflıca geçmişti. Burada buna bir açıklık daha getireceğiz ki bu da; İkinci Mesele'dir: Denildi ki: Ona iman edenler; oğulları, kadınları, gelinleri ve torunları idi. Bunların yanında başkalarının bulunup bulunmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir. Her iki ihtimale göre de hepsi salih kimselerdir. Nitekim Nûh: { وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Beni ve benimle beraber olan müminleri kurtar!” demiştir. Onunla beraber olanlar da ona tabi olanlardır. Kafirlerin söylediklerinden ötürü onlara hiçbir ayıp veya yergi ilişilmez; bilakis asıl aşağılık olanlar onları yalanlayanlardır. es-Süheylî şöyle demiştir: Avamdan pek çok kimse, bu ayetin tefsirinde rivayet edilen "onlar dokumacılar ve hacamatçılardı" sözüne kapılmıştır. Şayet iddia ettikleri gibi dokumacı olsalardı bile, Allah'ın peygamberine iman etmeleri ve ona tabi olmaları -tıpkı Bilâl ve Selmân'ın İslâm'daki öncülükleriyle şereflenmeleri gibi- kendilerini şerefli kılardı. Nitekim o ikisi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının ileri gelenlerinden ve büyüklerindendir. Dolayısıyla ne Nûh'un zürriyeti dokumacı veya hacamatçı idi; ne de şayet iman etmiş olsalardı kâfirlerin dokumacılar ve hacamatçılar hakkında "onlar en aşağılıklardır" demesi bugün bizim dokumacılarımıza bir yergi veya noksanlık getirir. Zira bu, kâfirlerin sözünün naklidir; meğerki kâfirler delil ve onların sözleri de esas kabul edilsin! Bu ise büyük bir cehalettir. Allah Teâlâ, mesleklerin dinde bir zarar vermeyeceğini bildirmiştir. Yüce Allah'ın: { قالَ وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “[Nûh] dedi ki: 'Onların neler yapmakta oldukları hakkında benim ne bilgim olabilir?'” buyruğunda [yer alan] "kâne" (كَانَ) zâiddir. Anlamı: "Onların ne yaptıklarını ben nereden bileyim?" demektir. Yani: "Ben onların amellerini bilmekle mükellef tutulmadım; ben ancak onları imana davet etmekle mükellef kılındım. İtibar mesleklere ve sanatlara değil, imana göredir." Sanki onlar: "Sana bu zayıflar ancak itibar ve mal tamahıyla tabi oldular" demişlerdi. Bunun üzerine o da: "Ben onların iç yüzünü bilmiş değilim; benim vazifem ancak onların zahiriyledir" dedi. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, şüphesiz ben
لَمْ أَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَهْدِيهِمْ وَيُضِلُّكُمْ وَيُرْشِدُهُمْ وَيُغْوِيكُمْ وَيُوَفِّقُهُمْ وَيَخْذُلُكُمْ. (إِنْ حِسابُهُمْ) أَيْ فِي أَعْمَالِهِمْ وَإِيمَانِهِمْ (إِلَّا عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ) وَجَوَابُ" لَوْ" مَحْذُوفٌ، أَيْ لَوْ شَعَرْتُمْ أَنَّ حِسَابَهُمْ عَلَى رَبِّهِمْ لَمَا عِبْتُمُوهُمْ بِصَنَائِعِهِمْ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ:" تَشْعُرُونَ" بِالتَّاءِ عَلَى الْمُخَاطَبَةِ لِلْكُفَّارِ وَهُوَ الظَّاهِرُ وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ وَمُحَمَّدُ بْنُ السميقع:" لو يشعرون" بالياء كأنه خبر عَنِ الْكُفَّارِ وَتَرَكَ الْخِطَابَ لَهُمْ، نَحْوَ قَوْلِهِ:" حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ". وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ سُفْيَانَ عَنِ امْرَأَةٍ زَنَتْ وَقَتَلَتْ وَلَدَهَا وَهِيَ مُسْلِمَةٌ هَلْ يُقْطَعُ لَهَا بِالنَّارِ؟ فَقَالَ:" إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ". (وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ) أَيْ لِخَسَاسَةِ أَحْوَالِهِمْ وَأَشْغَالِهِمْ. وَكَأَنَّهُمْ طَلَبُوا مِنْهُ طَرْدَ الضُّعَفَاءِ كَمَا طَلَبَتْهُ قُرَيْشٌ. (إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ) يَعْنِي: إِنَّ اللَّهَ مَا أَرْسَلَنِي أَخُصُّ ذَوِي الْغِنَى دُونَ الْفُقَرَاءِ، إِنَّمَا أَنَا رَسُولٌ أُبَلِّغُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ، فَمَنْ أَطَاعَنِي فَذَلِكَ السَّعِيدُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنْ كَانَ فَقِيرًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ) أَيْ عَنْ سَبِّ آلِهَتِنَا وَعَيْبِ دِينِنَا (لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ) أَيْ بِالْحِجَارَةِ، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُقَاتِلٌ: مِنَ الْمَقْتُولِينَ. قَالَ الثُّمَالِيُّ: كُلُّ مَرْجُومِينَ فِي الْقُرْآنِ فَهُوَ الْقَتْلُ إِلَّا فِي مَرْيَمَ:" لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ" أَيْ لَأَسُبَّنَّكَ. وَقِيلَ:" مِنَ الْمَرْجُومِينَ" مِنَ المشتومين، قاله السدى. ومنه قول، أبى دواد. (قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) قَالَ ذَلِكَ لَمَّا يَئِسَ مِنْ إِيمَانِهِمْ. وَالْفَتْحُ الْحُكْمُ وَقَدْ تَقَدَّمَ. (فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ) يُرِيدُ السَّفِينَةَ وَقَدْ مَضَى ذِكْرُهَا. وَالْمَشْحُونُ الْمَمْلُوءُ، وَالشَّحْنُ مَلْءُ السَّفِينَةِ بِالنَّاسِ وَالدَّوَابِّ وغيرهم. ولم يؤنث الفلك ها هنا، لان الفلك ها هنا وَاحِدٌ لَا جَمْعٌ. (ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ الْباقِينَ) أَيْ بَعْدَ إِنْجَائِنَا نُوحًا وَمَنْ آمَنَ. (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ. وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ).
[Ben] Allah'ın onlara hidayet vereceğini, sizi saptıracağını, onlara doğru yolu gösterip sizi azdıracağını, onları muvaffak kılıp sizi yardımsız bırakacağını bilemezdim. { إِنْ حِسابُهُمْ } “Onların hesabı” yani amelleri ve imanları bakımından [hesapları] { إِلَّا عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ } “yalnızca Rabbime aittir, keşke farkında olsanız!” [âyetinde] { لَوْ } “keşke/eğer” edatının cevabı hazfedilmiştir; yani 'Şayet onların hesabının Rablerine ait olduğunu fark etseydiniz, yaptıkları mesleklerden ötürü onları ayıplamazdınız.' Cumhurun kıraati kâfirlere hitap olarak “tâ” harfiyle { تَشْعُرُونَ } şeklindedir ki zâhir olan da budur. İbn Ebî Able ile Muhammed b. es-Semeyka‘ ise kâfirlere doğrudan hitabı bırakıp onlardan haber verir gibi “yâ” harfiyle { لَوْ يَشْعُرُونَ } şeklinde okumuşlardır; bu, Yüce Allah'ın: { حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ } “Nihayet siz gemide bulunduğunuz ve gemiler de onları... götürdüğü zaman” buyruğuna benzer. Rivayet edildiğine göre bir adam Süfyân'a, zina edip çocuğunu öldüren Müslüman bir kadın hakkında: 'Onun kesinlikle cehennemlik olduğuna hükmedilir mi?' diye sormuş; o da: { إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ } “Onların hesabı yalnızca Rabbime aittir, keşke farkında olsanız!” [âyetini okumuştur]. { وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ben müminleri kovacak değilim” yani durumlarının ve uğraşlarının düşüklüğü sebebiyle [onları kovmam]. Sanki onlar, Kureyş'in talep ettiği gibi [Nûh'tan da] zayıf kimseleri kovmasını istemişlerdi. { إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım” yani: Allah beni fakirleri bırakıp sadece zenginleri muhatap alayım diye göndermedi. Ben sadece kendisiyle gönderildiğim şeyleri size tebliğ eden bir elçiyim. Dolayısıyla bana itaat eden kimse, fakir de olsa Allah katında bahtiyar kimsedir. Yüce Allah'ın: { قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ } “Dediler ki: 'Ey Nûh! Eğer vazgeçmezsen” yani ilahlarımıza sövmekten ve dinimizi ayıplamaktan vazgeçmezsen { لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ } “mutlaka taşlananlardan olacaksın!'” buyruğu hakkında Katâde: 'Yani taşlanarak [öldürülenlerden]' demiştir. İbn Abbâs ve Mukātil ise: 'Öldürülenlerden [olacaksın]' demiştir. es-Sümâlî şöyle demiştir: 'Kur'ân'daki bütün mercûmîn/recm lafızları öldürülmek anlamındadır; ancak Meryem suresindeki: { لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ } “Eğer vazgeçmezsen mutlaka seni taşlarım” âyeti müstesnadır; [buradaki anlamı] 'mutlaka sana söverim' demektir.' { مِنَ الْمَرْجُومِينَ } ifadesinin 'sövülenlerden/hakarete uğrayanlardan' anlamına geldiği de söylenmiştir; bunu es-Süddî demiştir. Ebû Düvâd'ın şu sözü de bu kabildendir: { قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “[Nûh] dedi ki: 'Rabbim! Doğrusu kavmim beni yalanladı. Artık benimle onların arasında sen hükmünü ver; beni ve beraberimdeki müminleri kurtar!'” [Nûh] bunu, onların iman etmesinden ümidini kesince söylemiştir. el-Feth (hüküm verme), daha önce geçmişti. { فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } “Bunun üzerine biz de onu ve beraberindekileri o dolu gemi içinde kurtardık.” Burada gemi kastedilmektedir, bahsi daha önce geçmişti. el-Meşhûn; doldurulmuş olandır. eş-Şahn ise gemiyi insan, binek hayvanı ve benzeri şeylerle doldurmaktır. Burada fülk kelimesi müennes kılınmamıştır; çünkü buradaki fülk çoğul değil tekildir. { ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ الْباقِينَ } “Sonra da geride kalanları suda boğduk” yani Nûh'u ve iman edenleri kurtarmamızdan sonra. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ. وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi. Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
[سورة الشعراء (٢٦): الآيات ١٢٣ الى ١٤٠]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 123-140]
كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٢٥) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٢٦) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٢٧)
{ كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٢٥) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٢٦) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٢٧) } “Âd kavmi de peygamberleri yalanladı. Hani kardeşleri Hûd onlara şöyle demişti: 'Siz sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben sizin için güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin! Buna karşılık ben sizden hiçbir ücret istemiyorum; benim ecrim ancak âlemlerin Rabbine aittir.'”
أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ (١٢٨) وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ (١٢٩) وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ (١٣٠) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٣١) وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ (١٣٢)
{ أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ (١٢٨) وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ (١٢٩) وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ (١٣٠) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٣١) وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ (١٣٢) } “'Siz her yüksek tepeye eğlenmek için bir alâmet (bina) mi dikiyorsunuz? Ebedî kalacakmışsınız gibi sağlam yapılar ve kaleler mi ediniyorsunuz? Yakaladığınız (cezalandırdığınız) zaman da zorbalar gibi mi yakalıyorsunuz? Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin! Bildiğiniz şeylerle size yardım eden [Rabbinizden] sakının!'”
أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ (١٣٣) وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٣٤) إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣٥) قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ (١٣٦) إِنْ هَذَا إِلاَّ خُلُقُ الْأَوَّلِينَ (١٣٧)
{ أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ (١٣٣) وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٣٤) إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣٥) قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ (١٣٦) إِنْ هَذَا إِلاَّ خُلُقُ الْأَوَّلِينَ (١٣٧) } “'Size davarlar ve oğullarla yardım etti; bahçeler ve pınarlarla [yardım etti]. Doğrusu ben sizin adınıza büyük bir günün azabından korkuyorum.' Dediler ki: 'Sen öğüt versen de öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir. Bu, öncekilerin âdetinden (ve uydurmasından) başka bir şey değildir.'”
وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (١٣٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْناهُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٤٠)
{ وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (١٣٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْناهُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٤٠) } “'Ve biz azap görecek de değiliz.' Onu yalanladılar, biz de onları helak ettik. Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. Ve muhakkak ki senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ) التَّأْنِيثُ بِمَعْنَى الْقَبِيلَةِ وَالْجَمَاعَةِ. وَتَكْذِيبُهُمُ الْمُرْسَلِينَ كَمَا تَقَدَّمَ. (إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ. إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ. فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ. وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ) بَيِّنٌ الْمَعْنَى وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ) الرِّيعُ مَا ارْتَفَعَ مِنَ الْأَرْضِ فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ، جَمْعُ رِيعَةٍ. وَكَمْ رِيعُ أَرْضِكَ أَيْ كَمِ ارْتِفَاعُهَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: الرِّيعُ الطَّرِيقُ. وهو قول الضحاك والكلبي ومقاتل والسدي. وقال ابن عباس أيضا. ومنه قول المسيب ابن عَلَسٍ:
Yüce Allah'ın: { كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ } “Âd kavmi de peygamberleri yalanladı” buyruğundaki fiilin müennes kılınması kabile ve cemaat manasında olmasındandır. Peygamberleri yalanlamaları ise daha önce geçtiği gibidir. { إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ. إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ. فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ. وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hani kardeşleri Hûd onlara şöyle demişti: 'Siz sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben sizin için güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin! Buna karşılık ben sizden hiçbir ücret istemiyorum; benim ecrim ancak âlemlerin Rabbine aittir.'” manası açıktır ve daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ } “Siz her yüksek tepeye eğlenmek için bir alâmet (bina) mi dikiyorsunuz?” buyruğunda geçen er-Rî‘ (الرِّيعُ), İbn Abbâs ve diğerlerinin görüşüne göre arazinin yüksek olan yeridir; çoğulu rî‘a (رِيعَةٌ) gelir. 'Kem rî‘u ardik' denir ki arazinin yüksekliği ne kadardır demektir. Katâde: er-Rî‘ yoldur demiştir; bu ed-Dahhâk, el-Kelbî, Mukâtil ve es-Süddî'nin de görüşüdür. İbn Abbâs da böyle demiştir. el-Müseyyeb b. Ales'in şu beyti de bu kabildendir:
فِي الْآلِ يَخْفِضُهَا وَيَرْفَعُهَا ... رِيعٌ يَلُوحُ كأنه سحل
Serap içinde bir alçaltıp bir yükseltir onu... Beyaz bir elbise gibi parıldayan bir yol (rî‘).
شَبَّهَ الطَّرِيقَ بِثَوْبٍ أَبْيَضَ. النَّحَّاسُ: وَمَعْرُوفٌ فِي اللُّغَةِ أَنْ يُقَالَ لِمَا ارْتَفَعَ مِنَ الْأَرْضِ ريع وللطريق ريع. قال الشاعر:
Yolu beyaz bir elbiseye benzetti. en-Nehhâs dedi ki: Lügatte yeryüzünün yüksek yerine rî' (ريع) denildiği gibi, yola da rî' denildiği bilinmektedir. Şair şöyle demiştir:
طِرَاقُ الْخَوَافِي مَشْرِقٌ فَوْقَ رِيعَةٍ ... نَدَى لَيْلِهِ فِي رِيشِهِ يَتَرَقْرَقُ
İç kanatları birbirine geçmiş [kartal] yüksek bir tepenin üzerinde parıldar... Gece çiyi tüylerinde dalgalanır durur.
وَقَالَ عُمَارَةُ: الرِّيعُ الْجَبَلُ الْوَاحِدُ رِيعَةٌ وَالْجَمْعُ رِيَاعٌ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ الْفَجُّ بَيْنَ الْجَبَلَيْنِ. وَعَنْهُ: الثَّنِيَّةُ الصَّغِيرَةُ. وَعَنْهُ: الْمَنْظَرَةُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَمُقَاتِلٌ: كَانُوا يَهْتَدُونَ بِالنُّجُومِ إِذَا سَافَرُوا، فَبَنَوْا عَلَى الطَّرِيقِ أَمْثَالًا طِوَالًا ليهتدوا بها: يدل عليه قوله" آيَةً" أَيْ عَلَامَةً. وَعَنْ مُجَاهِدٍ: الرِّيعُ بُنْيَانُ الْحَمَامِ دَلِيلُهُ" تَعْبَثُونَ" أَيْ تَلْعَبُونَ، أَيْ تَبْنُونَ بِكُلِّ مَكَانٍ مُرْتَفِعٍ آيَةً. عَلَمًا تَلْعَبُونَ بِهَا عَلَى مَعْنَى أَبْنِيَةِ الْحَمَامِ وَبُرُوجِهَا. وَقِيلَ: تَعْبَثُونَ بِمَنْ يَمُرُّ فِي الطَّرِيقِ. أَيْ تَبْنُونَ بِكُلِّ مَوْضِعٍ مُرْتَفِعٍ لِتُشْرِفُوا عَلَى السَّابِلَةِ فَتَسْخَرُوا مِنْهُمْ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّهُ عَبَثُ الْعَشَّارِينَ بِأَمْوَالِ مَنْ يَمُرُّ بِهِمْ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الربع الصَّوْمَعَةُ، وَالرِّيعُ الْبُرْجُ مِنَ الْحَمَامِ يَكُونُ فِي الصَّحْرَاءِ. وَالرِّيعُ التَّلُّ الْعَالِي. وَفِي الرِّيعِ لُغَتَانِ: كَسْرُ الرَّاءِ وَفَتْحُهَا وَجَمْعُهَا أَرْيَاعٌ، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ) أَيْ مَنَازِلَ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ. وَقِيلَ: حُصُونًا مُشَيَّدَةً، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Umâre: er-Rî‘ dağdır; tekili rî‘a (رِيعَةٌ), çoğulu riyâ‘ (رِيَاعٌ) gelir, demiştir. Mücâhid: İki dağ arasındaki geçittir demiştir. Ondan, küçük tepe/geçit olduğu da rivayet edilmiştir. Ondan, gözetleme kulesi olduğu da rivayet edilmiştir. İkrime ve Mukâtil: Yolculuk yaptıklarında yıldızlarla yol bulurlardı, yol bulabilmek için yol üzerine uzun işaretler (binalar) inşa ettiler; { آيَةً } yani alâmet sözü de buna delalet eder, demişlerdir. Mücâhid'den: er-Rî‘ güvercin kulesidir; delili de { تَعْبَثُونَ } yani eğlenip oynuyorsunuz sözüdür; yani her yüksek yere eğlendiğiniz bir nişane/alâmet, güvercin binaları ve kuleleri dikiyorsunuz, rivayeti nakledilmiştir. Yoldan geçenlerle eğlenip alay ediyorsunuz, yani yoldan geçenleri gözetleyip onlarla alay etmek için her yüksek yere bina yapıyorsunuz da denilmiştir. el-Kelbî: O, vergi toplayanların (aşşârların) yoldan geçenlerin mallarına haksızca el koyup eğlenmesidir demiştir; bunu el-Mâverdî zikretmiştir. İbnü'l-A‘râbî şöyle demiştir: er-Rib‘ manastırdır; er-Rî‘ ise çölde bulunan güvercin kulesidir. er-Rî‘ yüksek tepe anlamına da gelir. er-Rî‘ kelimesinde r harfinin kesresi ve fethası olmak üzere iki şive vardır; çoğulu eryâ‘ (أَرْيَاعٌ) gelir; bunu es-Sa‘lebî zikretmiştir. Yüce Allah'ın: { وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ } “sağlam yapılar ve kaleler mi ediniyorsunuz?” buyruğu hakkında el-Kelbî: Yani konaklar [ediniyorsunuz] demiştir. İbn Abbâs ve Mücâhid: Tahkim edilmiş kalelerdir, demişlerdir. Şairin şu sözü de bundandır:
تَرَكْنَا دِيَارَهُمْ مِنْهُمْ قِفَارًا ... وَهَدَّمْنَا الْمَصَانِعَ وَالْبُرُوجَا
Yurtlarını onlardan arta kalan ıssız yerler haline getirdik... Ve kaleleri, kuleleri yerle bir ettik.
وَقِيلَ: قُصُورًا مُشَيَّدَةً، وَقَالَهُ مُجَاهِدٌ أَيْضًا. وَعَنْهُ: بُرُوجُ الْحَمَامِ، وَقَالَهُ السُّدِّيُّ. قُلْتُ: وَفِيهِ بُعْدٌ عَنْ مُجَاهِدٍ، لِأَنَّهُ تَقَدَّمَ عَنْهُ فِي الرِّيعِ أَنَّهُ بُنْيَانُ الْحَمَامِ فَيَكُونُ تَكْرَارًا فِي الْكَلَامِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: مَآجِلُ لِلْمَاءِ تَحْتَ الْأَرْضِ. وَكَذَا قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهَا مَصَانِعُ الْمَاءِ، وَاحِدَتُهَا مُصْنَعَةٌ وَمَصْنَعٌ. وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيدٍ:
Yüksek köşkler olduğu da söylenmiştir; bunu da Mücâhid söylemiştir. Ondan güvercin kuleleri olduğu da rivayet edilmiştir; bunu es-Süddî de söylemiştir. Derim ki: Bu Mücâhid'den uzak bir rivayettir; zira daha önce rî‘ hakkında onun güvercin binası olduğu geçmişti, bu takdirde sözde tekrar olur. Katâde: Yerin altındaki su sarnıçlarıdır, demiştir. ez-Zeccâc da böyle diyerek: Onlar su sarnıçlarıdır (masâni‘u'l-mâ'); tekili masna‘a (مَصْنَعَةٌ) ve masna‘ (مَصْنَعٌ) gelir, demiştir. Lebîd'in şu sözü de bundandır:
بَلِينَا وَمَا تَبْلَى النُّجُومُ الطَّوَالِعُ ... وَتَبْقَى الجبال بعدنا والمصانع
Biz eskiyip yok oluruz da doğan yıldızlar eskimez... Bizden sonra ise dağlar ve yapılar/sarnıçlar (el-mesâni‘) kalır.
الْجَوْهَرِيُّ: الْمُصْنَعَةُ كَالْحَوْضِ يَجْتَمِعُ فِيهَا مَاءُ الْمَطَرِ، وَكَذَلِكَ الْمُصْنُعَةُ بِضَمِّ النُّونِ. وَالْمَصَانِعُ الْحُصُونُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يُقَالُ لِكُلِّ بِنَاءٍ مُصْنُعَةٌ. حَكَاهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ: الْمَصَانِعُ عِنْدَنَا بِلُغَةِ الْيَمَنِ الْقُصُورُ الْعَادِيَّةُ. (لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ) أَيْ كَيْ تَخْلُدُوا. وَقِيلَ: لَعَلَّ اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى التَّوْبِيخِ أَيْ فَهَلْ" تَخْلُدُونَ" كَقَوْلِكَ: لَعَلَّكَ تَشْتُمُنِي أَيْ هَلْ تَشْتُمُنِي. رُوِيَ مَعْنَاهُ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: كَيْمَا تَخْلُدُونَ لَا تَتَفَكَّرُونَ فِي الْمَوْتِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ: كَأَنَّكُمْ خَالِدُونَ بَاقُونَ فِيهَا. وَفِي بَعْضِ الْقِرَاءَاتِ" كَأَنَّكُمْ تَخْلُدُونَ" ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. وَحَكَى قَتَادَةُ: أَنَّهَا كَانَتْ فِي بَعْضِ الْقِرَاءَاتِ" كَأَنَّكُمْ خَالِدُونَ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ) الْبَطْشُ السَّطْوَةُ وَالْأَخْذُ بِالْعُنْفِ. وَقَدْ بَطَشَ بِهِ يَبْطُشُ وَيَبْطِشُ بَطْشًا. وَبَاطَشَهُ مُبَاطَشَةً. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: الْبَطْشُ الْعَسْفُ قَتْلًا بِالسَّيْفِ وَضَرْبًا بِالسَّوْطِ. وَمَعْنَى ذَلِكَ فَعَلْتُمْ ذَلِكَ ظُلْمًا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ أَيْضًا: هُوَ ضَرْبٌ بِالسِّيَاطِ، وَرَوَاهُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَقِيلَ: هُوَ الْقَتْلُ بِالسَّيْفِ فِي غَيْرِ حَقٍّ. حَكَاهُ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَالْحَسَنُ: هُوَ القتل على الغصب مِنْ غَيْرِ تَثَبُّتٍ. وَكُلُّهُ يَرْجِعُ إِلَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: إِنَّهُ الْمُؤَاخَذَةُ عَلَى الْعَمْدِ وَالْخَطَأِ مِنْ غَيْرِ عَفْوٍ وَلَا إِبْقَاءٍ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَيُؤَيِّدُ مَا قَالَ مَالِكٌ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ مُوسَى:" فَلَمَّا أَنْ أَرادَ أَنْ يَبْطِشَ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَهُما قالَ يَا مُوسى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ" وَذَلِكَ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمْ يَسُلَّ عَلَيْهِ سَيْفًا وَلَا طَعَنَهُ بِرُمْحٍ، وَإِنَّمَا وَكَزَهُ وَكَانَتْ مَنِيَّتُهُ فِي وَكْزَتِهِ. وَالْبَطْشُ يَكُونُ بِالْيَدِ وَأَقَلُّهُ الْوَكْزُ وَالدَّفْعُ، وَيَلِيهُ السَّوْطُ وَالْعَصَا، وَيَلِيهُ الْحَدِيدُ، وَالْكُلُّ مَذْمُومٌ إِلَّا بِحَقٍّ. وَالْآيَةُ نَزَلَتْ خَبَرًا عَمَّنْ تَقَدَّمَ مِنَ الْأُمَمِ، وَوَعْظًا مِنَ اللَّهِ ﷿ لَنَا فِي مُجَانَبَةِ ذَلِكَ الْفِعْلِ الَّذِي ذَمَّهُمْ بِهِ وَأَنْكَرَهُ عَلَيْهِمْ. قُلْتُ: وَهَذِهِ الْأَوْصَافُ الْمَذْمُومَةُ قَدْ صَارَتْ فِي كَثِيرٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ، لَا سِيَّمَا بِالدِّيَارِ الْمِصْرِيَّةِ مُنْذُ وَلِيَتْهَا الْبَحْرِيَّةُ، فَيَبْطِشُونَ بِالنَّاسِ بِالسَّوْطِ وَالْعَصَا فِي غَيْرِ حَقٍّ. وَقَدْ أخبر صلى
el-Cevherî der ki: el-Masna‘a (الْمُصْنَعَةُ) içinde yağmur suyunun toplandığı havuz gibidir. Nûn harfinin ötrelisiyle el-masnu‘a (الْمُصْنُعَةُ) da böyledir. Masâni‘ (الْمَصَانِعُ) ise kalelerdir. Ebû Ubeyde ise: Her bir yapıya masnu‘a denir, demiştir; bunu el-Mehdevî aktarmıştır. Abdürrezzâk da şöyle demiştir: Masâni‘, bizim yöremizde Yemen lügatinde Âd kavminden kalma kadim köşklerdir. { لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ } “Ebedî kalasınız diye” yani ebedî yaşayasınız diye [anlamındadır]. [Buradaki] "lealle"nin kınama (tevbîh) anlamında bir istifhâm (soru) edatı olduğu da söylenmiştir; yani "Ebedî mi kalacaksınız?" [demektir]. Nitekim senin: "Bana sövüyor musun?" anlamında "Lealleke teştümünî" (لَعَلَّكَ تَشْتُمُنِي) demen gibidir. Bu mana İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. el-Ferrâ ise: Ölümü hiç düşünmeksizin ebedî kalacakmış gibi [yaptınız], demiştir. İbn Abbâs ve Katâde: Sanki siz orada ebedî kalıcılarmışsınız gibi, demişlerdir. Bazı kıraatlerde: { كَأَنَّكُمْ تُخْلَدُونَ } “Sanki siz ebedî kılınacakmışsınız gibi” şeklinde okunmuştur; bunu en-Nehhâs zikretmiştir. Katâde de bazı kıraatlerde { كَأَنَّكُمْ خَالِدُونَ } “Sanki siz ebedî kalıcılarmışsınız gibi” şeklinde olduğunu aktarmıştır. Yüce Allah'ın: { وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ } “Yakaladığınız zaman da zorbaca yakalarsınız” buyruğuna gelince; batş (الْبَطْشُ), güç gösterisinde bulunmak (satve) ve zor kullanarak şiddetle yakalamaktır. Bir kimse birini şiddetle yakaladığında "bataşa bihî yebtüşü ve yebtişü batşen" (بَطَشَ بِهِ يَبْطُشُ وَيَبْطِشُ بَطْشًا) denir. Karşılıklı güç kullanıldığında da "bâtaşehû mübâtaşeten" (بَاطَشَهُ مُبَاطَشَةً) denir. İbn Abbâs ve Mücâhid: Batş; kılıçla öldürmek ve kamçıyla vurmak suretiyle yapılan zorbalıktır, demişlerdir. Bunun anlamı: Bunu zulmederek yaptınız [demektir]. Mücâhid ayrıca: Kamçılarla vurmaktır, demiştir. İbnü'l-Arabî'nin zikrettiğine göre bunu Mâlik b. Enes, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den rivayet etmiştir. Haksız yere kılıçla öldürmektir, de denilmiştir; bunu Yahyâ b. Sellâm aktarmıştır. el-Kelbî ve el-Hasen ise: İyice tahkik etmeden öfkeyle öldürmektir, demişlerdir. Bunların hepsi İbn Abbâs'ın sözüne dönmektedir. Kasıtlı ve kasıtsız [yapılan her türlü hatada] affetmeksizin ve bağışlamaksızın cezalandırmaktır, da denilmiştir. İbnü'l-Arabî der ki: Yüce Allah'ın Mûsâ hakkında buyurduğu: { فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَنْ يَبْطِشَ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَهُمَا قَالَ يَا مُوسَى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ } “Nihayet ikisinin de düşmanı olan adamı yakalamak isteyince, [o adam]: 'Ey Mûsâ! Dün bir cana kıydığın gibi beni de öldürmek mi istiyorsun? Sen yeryüzünde ancak bir zorba olmak istiyorsun' dedi” âyeti Mâlik'in sözünü teyit etmektedir. Çünkü Mûsâ aleyhisselâm ona kılıç çekmemiş ve mızrak saplamamıştı; sadece bir yumruk vurmuş, eceli de o yumrukla gelmişti. Batş elle olur; onun en hafifi yumruk vurmak ve itmektir; ardından kamçı ve sopa gelir; ardından da demir (silah) gelir. Bunların hepsi haklı bir gerekçe olmaksızın yerilmiştir. Bu âyet, geçmiş ümmetlerden haber vermek ve Yüce Allah'tan bizlere, onların yerildiği ve kendilerine kınanan bu fiilden sakınmamız için bir öğüt olmak üzere inmiştir. Derim ki: Bu yerilmiş vasıflar, bu ümmetin pek çoğunda da ortaya çıkmıştır; bilhassa Mısır diyarında Bahriyye yönetime geçtiğinden beri, insanlara haksız yere kamçı ve sopa ile zorbalık yapmaktadırlar. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem...
اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ ذَلِكَ يَكُونُ. كَمَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" صِنْفَانِ مِنْ أَهْلِ النَّارِ لَمْ أَرَهُمَا قَوْمٌ مَعَهُمْ سِيَاطٌ كَأَذْنَابِ الْبَقَرِ يَضْرِبُونَ بِهَا النَّاسَ وَنِسَاءٌ كَاسِيَاتٌ عَارِيَاتٌ مُمِيلَاتٌ مَائِلَاتٌ رُءُوسُهُنَّ كَأَسْنِمَةِ الْبُخْتِ الْمَائِلَةِ لَا يَدْخُلْنَ الْجَنَّةَ وَلَا يَجِدْنَ رِيحَهَا وَإِنَّ رِيحَهَا لَيُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ كَذَا وكذا". وخرج أبو داود مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" إِذَا تَبَايَعْتُمْ بِالْعِينَةِ وَأَخَذْتُمْ أَذْنَابَ الْبَقَرِ وَرَضِيتُمْ بِالزَّرْعِ وَتَرَكْتُمُ الْجِهَادَ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ ذُلًّا لَا يَنْزِعُهُ حَتَّى تَرْجِعُوا إِلَى دِينِكُمْ"." جَبَّارِينَ" قَتَّالِينَ. وَالْجَبَّارُ الْقَتَّالُ فِي غَيْرِ حَقٍّ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ" قاله الهروي. وقيل: لجبار الْمُتَسَلِّطُ الْعَاتِي، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ" أَيْ بِمُسَلَّطٍ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
bunun vaki olacağını haber vermiştir. Sahih-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den rivayet edildiği üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cehennemliklerden henüz görmediğim iki sınıf vardır: Yanlarında sığır kuyrukları gibi kırbaçlar olup onlarla insanlara vuran bir topluluk ve giyinik çıplak, [kötülüğe] meyleden ve [başkalarını da] meylettiren, başları deve hörgüçleri gibi eğri olan kadınlar... Onlar cennete giremezler ve onun kokusunu bile alamazlar; oysa onun kokusu şu kadar ve şu kadar mesafeden duyulur." Ebû Dâvûd, İbn Ömer'in hadisinden şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Îne yoluyla alışveriş yaptığınız, sığırların kuyruklarına yapıştığınız, ziraatle yetinip cihadı terk ettiğiniz zaman Allah üzerinize öyle bir zillet musallat eder ki, dininize dönünceye kadar onu üzerinizden söküp almaz." { جَبَّارِينَ } “zorbalar gibi”; yani çokça cana kıyanlar olarak. Cebbâr (zorba), haksız yere adam öldürendir. Yüce Allah'ın: { إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ } “Sen yeryüzünde ancak bir zorbacı olmak istiyorsun” buyruğu da böyledir; bunu el-Herevî söylemiştir. Cebbâr'ın zorba ve diktatör anlamına geldiği de söylenmiştir; Yüce Allah'ın: { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ } “Sen onların üzerinde bir zorba değilsin” yani bir musallat/zorba değilsin buyruğu bundandır. Şair şöyle demiştir:
سَلَبْنَا مِنَ الْجَبَّارِ بِالسَّيْفِ مُلْكَهُ ... عَشِيًّا وَأَطْرَافُ الرِّمَاحِ شَوَارِعُ
Zorbanın mülkünü kılıçla çekip aldık elinden ... Akşam vakti, mızrakların uçları dosdoğru yönelmişken.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ) تَقَدَّمَ. (وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ) أَيْ مِنَ الْخَيْرَاتِ، ثُمَّ فَسَّرَهَا بِقَوْلِهِ:" أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ. وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ" أَيْ سَخَّرَ ذَلِكَ لَكُمْ وَتَفَضَّلَ بِهَا عَلَيْكُمْ، فَهُوَ الَّذِي يَجِبُ أَنْ يُعْبَدَ وَيُشْكَرَ وَلَا يُكْفَرَ. (إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ) إِنْ كَفَرْتُمْ بِهِ وَأَصْرَرْتُمْ عَلَى ذَلِكَ. (قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ) كُلُّ ذَلِكَ عِنْدَنَا سَوَاءٌ لَا نَسْمَعُ مِنْكَ وَلَا نَلْوِي عَلَى مَا تَقُولُهُ. وَرَوَى الْعَبَّاسُ عَنْ أَبِي عَمْرٍو وَبِشْرٍ عَنِ الْكِسَائِيِّ:" أَوَعَظْتَ" مُدْغَمَةٌ الظَّاءِ فِي التَّاءِ وَهُوَ بَعِيدٌ، لِأَنَّ الظَّاءَ حَرْفُ إِطْبَاقٍ إِنَّمَا يُدْغَمُ فِيمَا قَرُبَ مِنْهُ جِدًّا وَكَانَ مِثْلَهُ وَمَخْرَجَهُ. (إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ) أَيْ دِينُهُمْ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: عَادَةُ الْأَوَّلِينَ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ:" خَلْقُ الْأَوَّلِينَ". الْبَاقُونَ" خُلُقُ". قَالَ الْهَرَوِيُّ: وَقَوْلُهُ ﷿:" إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الأولين" أي اختلافهم وَكَذِبُهُمْ، وَمَنْ قَرَأَ:" خُلُقُ الْأَوَّلِينَ" فَمَعْنَاهُ عَادَتُهُمْ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: حَدَّثَنَا فُلَانٌ بِأَحَادِيثِ الْخُلُقِ أَيْ بالخرافات والأحاديث المفتعلة. وقال ابن الاعرابي:
Yüce Allah'ın: { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkup sakının ve bana itaat edin” buyruğu daha önce geçmişti. { وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ } “Bildiğiniz şeylerle size yardım eden [ve lütufta bulunan]dan sakının” yani hayırlardan [bildiğiniz şeylerle]. Sonra bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ . وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “Size davarlar ve oğullar vererek yardım etti. Bahçeler ve pınarlar [ihsan etti].” Yani bunları sizin hizmetinize verdi ve bunları size lütfetti. Dolayısıyla ibadet edilmeye, şükredilmeye ve nankörlük edilmemeye lâyık olan yalnızca O'dur. { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Şüphesiz ben, büyük bir günün azabının üzerinize gelmesinden korkuyorum” yani O'nu inkâr eder ve bu inkârınızda ısrar ederseniz. { قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ } “Dediler ki: 'Sen öğüt versen de öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir.'” Bütün bunlar bizim nezdimizde birdir; seni dinlemez ve söylediklerine de asla kulak asmayız. el-Abbâs, Ebû Amr'dan; Bişr de el-Kisâî'den { أَوَعَظْتَ } lafzını zâ (ظ) harfini tâ (ت) harfine idğam ederek [eveatte şeklinde] rivayet etmiştir. Ancak bu uzak [ve zayıf] bir görüştür; zira zâ harfi bir ıtbâk harfidir ve ancak kendisine mahreççe çok yakın, kendi misli ve aynı mahreçteki harflere idğam edilebilir. { إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } “Bu, öncekilerin dininden (veya âdetinden) başka bir şey değildir” yani İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edildiğine göre onların dinidir. el-Ferrâ ise “öncekilerin âdeti” demiştir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve el-Kisâî { خَلْقُ الْأَوَّلِينَ } (halku'l-evvelîn) şeklinde; diğer [kıraat imamları] ise { خُلُقُ } (huluku) şeklinde okumuşlardır. el-Herevî şöyle demiştir: Yüce ve Aziz olan [Allah]'ın: “Bu, öncekilerin uydurmasından başka bir şey değildir” buyruğu, onların uydurmaları ve yalanları demektir. Her kim { خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } (huluku'l-evvelîn) şeklinde okursa bunun manası “onların âdeti” olur. Araplar: “Falanca bize huluk sözleri anlattı” derler ki bu, hurafeler ve uydurma sözler [anlattı] demektir. İbnü'l-A'râbî de şöyle demiştir:
الْخُلُقُ الدِّينُ وَالْخُلُقُ الطَّبْعُ وَالْخُلُقُ الْمُرُوءَةُ. قَالَ النَّحَّاسُ:" خُلُقُ الْأَوَّلِينَ" عِنْدَ الْفَرَّاءِ يَعْنِي عَادَةَ الْأَوَّلِينَ. وَحَكَى لَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ قَالَ:" خُلُقُ الْأَوَّلِينَ" مَذْهَبُهُمْ وَمَا جَرَى عَلَيْهِ أَمْرُهُمْ، قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: وَالْقَوْلَانِ مُتَقَارِبَانِ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى الله عليه (أَكْمَلُ الْمُؤْمِنِينَ إِيمَانًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقًا" أَيْ أَحْسَنُهُمْ مَذْهَبًا وَعَادَةً وَمَا يَجْرِي عَلَيْهِ الْأَمْرُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ ﷿، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْ كَانَ حَسَنَ الْخُلُقِ فَاجِرًا فَاضِلًا، وَلَا أَنْ يَكُونَ أَكْمَلَ إِيمَانًا مِنَ السَّيِّئِ الْخُلُقِ الَّذِي لَيْسَ بِفَاجِرٍ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: حُكِيَ لَنَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ أَنَّ مَعْنَى" خُلُقُ الْأَوَّلِينَ" تَكْذِيبُهُمْ وَتَخَرُّصُهُمْ غَيْرَ أَنَّهُ كَانَ يَمِيلُ إِلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى، لِأَنَّ فِيهَا مَدْحَ آبَائِهِمْ، وَأَكْثَرُ مَا جَاءَ الْقُرْآنُ فِي صِفَتِهِمْ مَدْحُهُمْ لِآبَائِهِمْ، وَقَوْلِهِمْ:" إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ". وَعَنْ أَبِي قِلَابَةَ: أَنَّهُ قَرَأَ:" خُلْقُ" بِضَمِّ الْخَاءِ وَإِسْكَانِ اللَّامِ تَخْفِيفُ" خُلُقُ". وَرَوَاهَا ابْنُ جُبَيْرٍ عَنْ أَصْحَابِ نَافِعٍ عَنْ نَافِعٍ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ مَعْنَى" خُلُقُ الْأَوَّلِينَ" دِينُ الْأَوَّلِينَ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ" أَيْ دِينَ اللَّهِ. وَ" خُلُقُ الْأَوَّلِينَ" عَادَةُ الْأَوَّلِينَ: حَيَاةٌ ثُمَّ مَوْتٌ وَلَا بَعْثَ. وَقِيلَ: مَا هَذَا الَّذِي أَنْكَرْتَ عَلَيْنَا مِنَ الْبُنْيَانِ وَالْبَطْشِ إِلَّا عَادَةُ مَنْ قَبْلَنَا فَنَحْنُ نَقْتَدِي بِهِمْ (وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ) عَلَى مَا نَفْعَلُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى خَلْقُ أَجْسَامِ الْأَوَّلِينَ، أَيْ مَا خُلِقْنَا إِلَّا كَخَلْقِ الْأَوَّلِينَ الَّذِينَ خُلِقُوا قبلنا وماتوا، ولم ينزل بهم شي مِمَّا تُحَذِّرُنَا بِهِ مِنَ الْعَذَابِ. (فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْناهُمْ) أَيْ بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ عَلَى مَا يَأْتِي فِي" الْحَاقَّةِ". (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ) قَالَ بَعْضُهُمْ: أَسْلَمَ مَعَهُ ثَلَاثُمِائَةِ أَلْفٍ وَمِئُونَ وَهَلَكَ بَاقِيهِمْ. (وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ).
Huluk (خُلُق), dindir; huluk tabiattır ve huluk mürüvvettir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ferrâ'ya göre { خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } önceki insanların âdeti demektir. Muhammed b. el-Velîd bize Muhammed b. Yezîd'den şöyle nakletmiştir: “Öncekilerin huluku, onların benimsediği yol ve üzerinde yürüdükleri durumdur.” Ebû Ca'fer der ki: Bu iki görüş birbirine yakındır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi [ve sellem]'den rivayet edilen hadisteki: “Müminlerin iman bakımından en kâmili, ahlakı (huluku) en güzel olanıdır” sözü de böyledir; yani mezhebi, âdeti ve Allah azze ve celle'ye itaatte üzerinde yürüdüğü durumu en güzel olanıdır. Ahlakı güzel olan bir kimsenin fasık ve faziletli olması caiz olmadığı gibi; fasık olmayan kötü ahlaklı birinden iman bakımından daha mükemmel olması da mümkün değildir. Ebû Ca'fer der ki: Bize Muhammed b. Yezîd'den nakledildiğine göre { خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } ifadesinin anlamı onların yalanlaması ve uydurmasıdır; ancak o, birinci kıraate meyletmekteydi. Çünkü onda atalarını övme anlamı vardır ve Kur'an'da onların vasıfları hakkında en çok gelen şey atalarını övmeleri ve: “Biz atalarımızı bir ümmet (din) üzerinde bulduk” demeleridir. Ebû Kılâbe'den, { خُلُقُ } kelimesini hafifletmek amacıyla hı (خ) harfinin zammesi ve lâm (ل) harfinin sükûnu ile { خُلْقُ } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. İbn Cübeyr bunu Nâfi'in arkadaşlarından, onlar da Nâfi'den rivayet etmişlerdir. Şüphesiz { خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } ifadesinin manasının öncekilerin dini olduğu söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } “Allah'ın yarattığını değiştirecekler” yani Allah'ın dinini değiştirecekler buyruğu da bu kabildendir. { خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } ise öncekilerin âdetidir; yaşamak, sonra ölmek ve yeniden dirilişin olmamasıdır. Şöyle de denilmiştir: Bizim bina yapmamız ve zorbalık etmemiz hususunda kınadığın şey, bizden öncekilerin âdetinden başka bir şey değildir; biz de onlara uyuyoruz { وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “ve biz azap görecek de değiliz” yaptıklarımızdan ötürü. Mananın öncekilerin bedenlerinin yaratılışı olduğu da söylenmiştir; yani biz ancak bizden önce yaratılıp ölen ve kendilerine bizi uyardığın azaptan hiçbir şey inmeyen öncekilerin yaratılışı gibi yaratıldık. { فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْناهُمْ } “Böylece onu yalanladılar, biz de onları helak ettik” yani el-Hâkka Sûresi'nde geleceği üzere uğultulu, dondurucu ve azgın bir rüzgârla [helak ettik]. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır, ama onların çoğu iman etmiş değildi”. Bazıları: Onunla birlikte üç yüz küsur bin kişi iman etti, geri kalanları ise helak oldu, demişlerdir. { وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz senin Rabbin, işte O mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir”.
[سورة الشعراء (٢٦): الآيات ١٤١ الى ١٥٩]
[Şuarâ Sûresi (26), Âyetler 141-159]
كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ (١٤١) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صالِحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٤٢) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٤٣) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٤٤) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٤٥)
{ كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ (١٤١) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صالِحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٤٢) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٤٣) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٤٤) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٤٥) } “Semûd kavmi de peygamberleri yalanladı. (141) Hani kardeşleri Sâlih onlara şöyle demişti: ‘Sakınmaz mısınız?’ (142) ‘Gerçek şu ki, ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.’ (143) ‘Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.’ (144) ‘Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.’ (145)”
أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هاهُنا آمِنِينَ (١٤٦) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٤٧) وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ
{ أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هاهُنا آمِنِينَ (١٤٦) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٤٧) وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ } “‘Siz burada güven içinde bırakılacak mısınız?’ (146) ‘Bahçelerde, pınarlarda,’ (147) ‘ekinler ve hurmalıklar [arasında]’”
طَلْعُها هَضِيمٌ (١٤٨) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ (١٤٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٥٠)
{ طَلْعُها هَضِيمٌ (١٤٨) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ (١٤٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٥٠) } “‘Siz burada güven içinde bırakılacak mısınız?’ (146) ‘Bahçelerde, pınarlarda,’ (147) ‘ekilmiş ekinler ve tomurcukları olgunlaşmış / ince narin hurmalıklarda?’ (148) ‘Dağlardan ustalıkla evler yontuyorsunuz.’ (149) ‘Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.’ (150)”
وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ (١٥١) الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (١٥٢) قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٥٣) مَا أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٥٤) قالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (١٥٥)
{ وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ (١٥١) الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (١٥٢) قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٥٣) مَا أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٥٤) قالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (١٥٥) } “‘Ve aşırı gidenlerin emrine uymayın.’ (151) ‘Onlar ki yeryüzünde bozgunculuk çıkarır, ıslah etmezler.’ (152) Dediler ki: ‘Sen ancak büyülenmişlerdensin.’ (153) ‘Sen de bizim gibi bir insandan başkası değilsin. Eğer doğru sözlülerden isen haydi bir mucize getir.’ (154) [Sâlih] dedi ki: ‘İşte şu bir dişi devedir; onun bir su içme hakkı vardır, belli bir günün içme hakkı da sizindir.’ (155)”
وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥٦) فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ (١٥٧) فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٥٨) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٥٩)
{ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥٦) فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ (١٥٧) فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٥٨) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٥٩) } “‘Ona bir kötülükle dokunmayın, yoksa sizi büyük bir günün azabı yakalar.’ (156) Derken onu kestiler de pişman oldular. (157) Bunun üzerine onları azap yakalayıverdi. Şüphesiz bunda bir ibret vardır, ama onların çoğu iman etmiş değildi. (158) Ve şüphesiz senin Rabbin, işte O mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. (159)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ) ذِكْرُ قِصَّةِ صَالِحٍ وَقَوْمِهِ وَهُمْ ثَمُودُ، وَكَانُوا يَسْكُنُونَ الْحِجْرَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي" الْحِجْرِ" وَهِيَ ذَوَاتُ نَخْلٍ وَزُرُوعٍ وَمِيَاهٍ. (أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هاهُنا آمِنِينَ) يَعْنِي فِي الدُّنْيَا آمِنِينَ مِنَ الْمَوْتِ وَالْعَذَابِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانُوا مُعَمِّرِينَ لَا يَبْقَى الْبُنْيَانُ مَعَ أَعْمَارِهِمْ. وَدَلَّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ:" وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها" فَقَرَّعَهُمْ صَالِحٌ وَوَبَّخَهُمْ وَقَالَ: أَتَظُنُّونَ أَنَّكُمْ بَاقُونَ فِي الدُّنْيَا بِلَا مَوْتٍ (فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ. وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ). الزَّمَخْشَرِيُّ: فَإِنْ قُلْتَ لِمَ قَالَ:" وَنَخْلٍ" بَعْدَ قَوْلِهِ: وَ" جَنَّاتٍ" وَالْجَنَّاتُ تَتَنَاوَلُ النَّخْلَ أَوَّلَ شي كَمَا يَتَنَاوَلُ النَّعَمُ الْإِبِلَ كَذَلِكَ مِنْ بَيْنِ الْأَزْوَاجِ حَتَّى إِنَّهُمْ لَيَذْكُرُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يَقْصِدُونَ إِلَّا النَّخْلَ، كَمَا يَذْكُرُونَ النَّعَمَ وَلَا يُرِيدُونَ إِلَّا الْإِبِلَ قَالَ زُهَيْرٌ:
Yüce Allah'ın: { كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ } “Semûd kavmi de peygamberleri yalanladı” buyruğu, Sâlih ve kavminin kıssasının zikridir; onlar Semûd kavmidir. el-Hicr Sûresi'nde geçtiği üzere onlar Hicr'de ikamet ediyorlardı. Orası hurmalıkları, ekinleri ve suları olan bir yerdi. { أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هاهُنا آمِنِينَ } “Siz burada güven içinde bırakılacak mısınız?” yani dünyada ölümden ve azaptan emin olarak [bırakılacak mısınız?]. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onlar uzun ömürlü kimselerdi, öyle ki yaptıkları binalar ömürlerine dayanamazdı. Yüce Allah'ın: { وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها } “Ve sizi orada yaşattı / ömür sürdürdü” buyruğu da buna delalet etmektedir. Sâlih onları azarlayıp kınadı ve: Dünyada ölümsüz olarak kalacağınızı mı sanıyorsunuz dedi: { فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ. وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ } “Bahçelerde, pınarlarda, ekilmiş ekinler ve tomurcukları olgunlaşmış / ince hurmalıklarda?”. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: Şayet “{ جَنَّاتٍ } (bahçeler) dedikten sonra neden { وَنخْلٍ } (ve hurmalıklar) dedi? Oysa bahçeler, sürünün ilk önce deveye şamil olması gibi diğer bitkiler arasından öncelikle hurmayı içine alır; hatta onlar cenneti (bahçeyi) andıklarında sadece hurmayı kastederler, tıpkı en'âmı andıklarında sadece deveyi kastettikleri gibi” dersen, Züheyr şöyle demiştir:
كَأَنَّ عَيْنَيَّ فِي غَرْبَيْ مُقَتَّلَةٍ ... مِنَ النَّوَاضِحِ تَسْقِي جَنَّةً سُحُقًا
Sanki gözlerim, yüksek hurmalıkları sulayan ... Boyun eğdirilmiş su çeken develerin iki büyük kovasındadır.
يَعْنِي النَّخْلَ، وَالنَّخْلَةُ السَّحُوقُ الْبَعِيدَةُ الطُّولِ. قُلْتُ: فِيهِ وَجْهَانِ، أَحَدُهُمَا- أَنْ يُخَصَّ النَّخْلُ بِإِفْرَادِهِ بَعْدَ دُخُولِهِ فِي جُمْلَةِ سَائِرِ الشَّجَرِ تَنْبِيهًا عَلَى انْفِرَادِهِ عَنْهَا بِفَضْلِهِ عَنْهَا. وَالثَّانِي- أَنْ يُرِيدَ بِالْجَنَّاتِ غَيْرَهَا مِنَ الشَّجَرِ، لِأَنَّ اللَّفْظَ
[Şair bununla] hurma ağaçlarını kastetmektedir. Sahûk hurma ağacı (النَّخْلَةُ السَّحُوقُ), boyu son derece uzun olandır. Ben derim ki: Bunda iki ihtimal vardır: Birincisi; hurmanın diğerlerine olan üstünlüğüne dikkat çekmek amacıyla, bütün ağaçların kapsamına girdikten sonra ayrıca tek başına zikredilerek tahsis edilmesidir. İkincisi ise; [ayetteki] 'bahçeler' (el-cennât) ifadesiyle hurma dışındaki ağaçların kastedilmiş olmasıdır; çünkü bu lafız
يَصْلُحُ لِذَلِكَ ثُمَّ يُعْطَفُ عَلَيْهَا النَّخْلُ. وَالطَّلْعَةُ هِيَ الَّتِي تَطْلُعُ مِنَ النَّخْلَةِ كَنَصْلِ السَّيْفِ، فِي جَوْفِهِ شَمَارِيخُ الْقِنْوِ، وَالْقِنْوُ اسْمٌ لِلْخَارِجِ مِنَ الْجِذْعِ كَمَا هُوَ بِعُرْجُونِهِ وَشَمَارِيخِهِ. وَ" هَضِيمٌ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَطِيفٌ مَا دَامَ فِي كُفُرَّاهُ. وَالْهَضِيمُ اللَّطِيفُ الدَّقِيقُ، وَمِنْهُ قَوْلُ امرئ القيس:
buna elverişlidir, sonra hurma ona atfedilmiştir. Tal'a (طَلْعَة), hurma ağacından kılıç namlusu gibi çıkan şeydir ki içinde hurma salkımının dalları (şemârîh) bulunur. el-Kınv (الْقِنْو) ise sapı ve dallarıyla birlikte gövdeden çıkan şeye verilen isimdir. { هَضِيمٌ } kelimesi hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Kılıfı içinde kaldığı müddetçe nazik, ince ve zariftir. el-Hazîm, narin ve ince olandır; İmruülkays'ın şu sözü de bundandır:
عَلَيَّ هَضِيمَ الْكَشْحِ رَيَّا الْمُخَلْخَلِ
İnce belli, halhalların takıldığı yeri dolgun [sevgili] bana doğru geldi
الْجَوْهَرِيُّ: وَيُقَالُ لِلطَّلْعِ هَضِيمٌ مَا لَمْ يَخْرُجْ مِنْ كُفُرَّاهُ، لِدُخُولِ بَعْضِهِ فِي بَعْضٍ. وَالْهَضِيمُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّطِيفَةُ الْكَشْحَيْنِ. وَنَحْوَهُ حَكَى الْهَرَوِيُّ، قَالَ: هُوَ الْمُنْضَمُّ فِي وِعَائِهِ قَبْلَ أَنْ يَظْهَرَ، وَمِنْهُ رَجُلٌ هَضِيمُ الْجَنْبَيْنِ أَيْ مُنْضَمُّهُمَا، هَذَا قَوْلُ أَهْلِ اللُّغَةِ. وَحَكَى الْمَاوَرْدِيُّ وَغَيْرُهُ فِي ذَلِكَ اثْنَي عَشَرَ قَوْلًا: أَحَدُهَا: أَنَّهُ الرَّطْبُ اللَّيِّنُ، قال عِكْرِمَةُ. الثَّانِي- هُوَ الْمُذَنَّبُ مِنَ الرَّطْبِ، قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَرَوَى أَبُو إِسْحَاقَ عَنْ يَزِيدَ- هُوَ ابْنُ أَبِي زِيَادٍ كُوفِيٌّ وَيَزِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ شَامِيٌّ- وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ قَالَ: مِنْهُ مَا قَدْ أَرْطَبَ وَمِنْهُ مُذَنَّبٌ. الثَّالِثُ- أَنَّهُ الَّذِي لَيْسَ فِيهِ نَوًى، قَالَهُ الْحَسَنُ. الرَّابِعُ- أَنَّهُ الْمُتَهَشِّمُ الْمُتَفَتِّتُ إِذَا مُسَّ تَفَتَّتَ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: يَتَهَشَّمُ فِي الْفَمِ. الْخَامِسُ- هُوَ الَّذِي قَدْ ضَمَرَ بِرُكُوبِ بَعْضِهِ بَعْضًا، قَالَهُ الضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلٌ. السَّادِسُ- أَنَّهُ الْمُتَلَاصِقُ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ، قَالَهُ أَبُو صَخْرٍ. السَّابِعُ- أَنَّهُ الطَّلْعُ حِينَ يَتَفَرَّقُ وَيَخْضَرُّ، قَالَهُ الضَّحَّاكُ أَيْضًا. الثَّامِنُ- أَنَّهُ الْيَانِعُ النَّضِيجُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. التَّاسِعُ- أَنَّهُ الْمُكْتَنِزُ قَبْلَ أَنْ يَنْشَقَّ عَنْهُ الْقِشْرُ، حَكَاهُ ابْنُ شَجَرَةَ، قَالَ:
el-Cevherî şöyle demiştir: Hurma tomurcuğuna, kılıfından çıkmadığı sürece birbiri içine geçmiş olmasından ötürü hazîm (هَضِيم) denir. Kadınlardan hazîm olanı ise beli ince olandır. el-Herevî de buna benzer bir rivayette bulunup şöyle demiştir: O, ortaya çıkmadan önce kabuğu içinde birbirine yapışık olandır; nitekim iki yanı ince adama da 'hazîmü'l-cenbeyn' denir. Bu, lügat ehlinin görüşüdür. el-Mâverdî ve başkaları bu hususta on iki görüş nakletmişlerdir: Birincisi: Onun yaş ve yumuşak olmasıdır; bunu İkrime söylemiştir. İkincisi: Yaş hurmanın olgunlaşmaya başlayan kısmıdır; bunu Saîd b. Cübeyr söylemiştir. en-Nehhâs şöyle der: Ebû İshâk, Yezîd'den —ki o, Kûfeli olan İbn Ebî Ziyâd'dır; Yezîd b. Ebî Meryem ise Şamlıdır— rivayet ettiğine göre: { وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ } hakkında şöyle demiştir: Ondan bir kısmı olgunlaşmış, bir kısmı da olgunlaşmaya yüz tutmuştur. Üçüncüsü: İçinde çekirdeği olmayandır; bunu el-Hasan söylemiştir. Dördüncüsü: Dokunulduğunda ufalanan, ufak ufak dökülendir; bunu Mücâhid söylemiştir. Ebû'l-Âliye ise: Ağızda ufalanandır, demiştir. Beşincisi: Birbirinin üstüne binmesiyle zayıflayıp incelendir; bunu Dahhâk ve Mukâtil söylemiştir. Altıncısı: Birbirine sımsıkı yapışık olandır; bunu Ebû Sahr söylemiştir. Yedincisi: Dağılıp yeşillendiği andaki tomurcuktur; bunu da Dahhâk söylemiştir. Sekizincisi: Olgunlaşmış ve yetkinleşmiş olandır; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Dokuzuncusu: Kabuğu yarılmadan önce içi dolgun olandır; bunu İbn Şecere nakletmiş ve şöyle demiştir:
كَأَنَّ حَمُولَةً تُجْلَى عَلَيْهِ ... هَضِيمٌ مَا يُحَسُّ لَهُ شُقُوقُ
Sanki ona arz olunan develerin yükü ... Birbiri içine girmiş, hiç yarığı sezilmeyen [bir tomurcuk] gibidir.
الْعَاشِرُ- أَنَّهُ الرِّخْوُ، قال الْحَسَنُ. الْحَادِي عَشَرَ- أَنَّهُ الرَّخْصُ اللَّطِيفُ أَوَّلُ مَا يَخْرُجُ وَهُوَ الطَّلْعُ النَّضِيدُ، قَالَهُ الْهَرَوِيُّ. الثَّانِي عَشَرَ- أَنَّهُ الْبَرْنِيُّ، قَالَهُ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ، فعيل بمعنى فاعل أي هنئ مرئ مِنْ انْهِضَامِ الطَّعَامِ. وَالطَّلْعُ اسْمٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الطُّلُوعِ وَهُوَ الظُّهُورُ، وَمِنْهُ طُلُوعُ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ والنبات.
Onuncusu: O, yumuşak olandır; bunu el-Hasan söylemiştir. On birincisi: O, ilk çıktığı zamanki taze ve narin olanıdır ki bu da dizilmiş tomurcuktur (et-tal‘u'n-nadîd); bunu el-Herevî söylemiştir. On ikincisi: O, bernî hurmasıdır; bunu İbnü'l-A‘râbî söylemiştir. [Buradaki hazîm kelimesi] fâil (etken) anlamında fa‘îl veznindedir; yani yemeğin hazmından (sindirilmesinden) hareketle afiyet verici ve sindirimi kolay demektir. Tal‘ (hurma tomurcuğu) ise tulû‘ kökünden türetilmiş bir isim olup ortaya çıkmak/doğmak demektir; güneşin, ayın ve bitkilerin doğup ortaya çıkması (tulû‘u) da bu köktendir.
قوله تعالى:" وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ" النَّحْتُ النَّجْرُ وَالْبَرْيُ، نَحَتَهُ يَنْحِتُهُ (بِالْكَسْرِ) نَحْتًا إِذَا بَرَاهُ والنحاتة البراية. المنحت مَا يُنْحَتُ بِهِ. وَفِي" وَالصَّافَّاتِ" قَالَ:" أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ". وَكَانُوا يَنْحِتُونَهَا مِنَ الْجِبَالِ لَمَّا طَالَتْ أَعْمَارُهُمْ وَتَهَدَّمَ بِنَاؤُهُمْ مِنَ الْمَدَرِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَنَافِعٌ:" فَرِهِينَ" بِغَيْرِ أَلِفٍ. الْبَاقُونَ:" فارِهِينَ" بِأَلِفٍ وَهُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ فِي قَوْلِ أَبِي عُبَيْدَةَ وَغَيْرِهِ، مِثْلُ:" عِظاماً نَخِرَةً" وَ" نَاخِرَةً". وَحَكَاهُ قُطْرُبٌ. وَحَكَى فَرُهَ يَفْرُهُ فَهُوَ فَارِهٌ وَفَرِهَ يَفْرَهُ فَهُوَ فَرِهٌ وَفَارِهٌ إِذَا كَانَ نَشِيطًا. وَهُوَ نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. وَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا قَوْمٌ فَقَالُوا:" فارِهِينَ" حَاذِقِينَ بِنَحْتِهَا، قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي صَالِحٍ وَغَيْرِهِمَا. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَدَّادٍ:" فارِهِينَ" مُتَجَبِّرِينَ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا أَنَّ مَعْنَى" فَرِهِينَ" بِغَيْرِ أَلِفٍ أَشِرِينَ بَطِرِينَ، وَقَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَرُوِيَ عَنْهُ شَرِهِينَ. الضَّحَّاكُ: كَيِّسِينَ. قَتَادَةُ: مُعْجَبِينَ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ، وَعَنْهُ: نَاعِمِينَ. وَعَنْهُ أَيْضًا آمِنِينَ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ. وَقِيلَ: مُتَخَيِّرِينَ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ وَالسُّدِّيُّ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Yüce Allah'ın: { وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ } “Dağlardan ustalıkla evler yontuyorsunuz” buyruğunda geçen neht (النَّحْتُ), yontmak ve tıraşlamaktır. Bir şeyi yontup tıraşladığında [muzâri fethası ve kesresiyle] 'nehete yenhituhû nehten' denir; yontulan talaşa da 'nuhâte' denir. Minhet ise kendisiyle yontma yapılan alettir. es-Sâffât Sûresi'nde: { أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ } “Yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?” buyurmuştur. Ömürleri uzayıp da kerpiçten binaları harap olunca dağlardan evler yontuyorlardı. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Nâfi': Elifsiz olarak { فَرِهِينَ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise elifle { فارِهِينَ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyde ve başkalarının görüşüne göre bunlar; { عِظاماً نَخِرَةً } ile { نَاخِرَةً } gibi aynı anlamdadır. Bunu Kutrub da nakletmiştir. O, 'feruha yefruhu fe hüve fârihun' ve 'feriha yefrehu fe hüve ferihun ve fârihun' denildiğini, bunun da 'canlı, dinç, neşeli oldu' manasına geldiğini nakletmiştir. Bu kelime hâl (durum belirteci) olarak mansub kılınmıştır. Bir topluluk ise bu ikisi arasını ayırarak: { فارِهِينَ } evleri yontmada mahir olanlar demektir, demişlerdir; bunu Ebû Ubeyde söylemiş, İbn Abbâs, Ebû Sâlih ve diğerlerinden de rivayet edilmiştir. Abdullah b. Şeddâd: { فارِهِينَ } zorbalık edenler demektir, demiştir. İbn Abbâs'tan elifsiz olarak { فَرِهِينَ } lafzının şımarıklar, taşkınlık edenler manasına geldiği de rivayet edilmiştir; Mücâhid de böyle demiştir. Ondan 'harisler, açgözlüler' manasında olduğu da rivayet edilmiştir. Dahhâk: Akıllı ve becerikliler, demiştir. Katâde: Kendini beğenenler, demiştir; bunu el-Kelbî söylemiştir. Ondan: Nimet içinde yüzenler, diye de rivayet edilmiştir. Yine ondan: Güvende olanlar, diye de nakledilmiştir ki bu el-Hasan'ın da görüşüdür. Seçkin davrananlar, beğenip seçenler olduğu da söylenmiştir; bunu el-Kelbî ve es-Süddî söylemiştir. Şairin şu sözü de bundandır:
إِلَى فَرِهٍ يُمَاجِدُ كُلَّ أَمْرٍ ... قَصَدْتُ لَهُ لِأَخْتَبِرَ الطِّبَاعَا
Her işte üstünlük taslayan canlı ve gururlu bir adama ... Huylarını denemek için yöneldim.
وَقِيلَ: مُتَعَجِّبِينَ، قَالَهُ خُصَيْفٌ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: أَقْوِيَاءُ. وَقِيلَ: فَرِهِينَ فَرِحِينَ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. وَالْعَرَبُ تُعَاقِبُ بَيْنَ الْهَاءِ وَالْحَاءِ، تَقُولُ: مَدَهْتُهُ وَمَدَحْتُهُ، فَالْفَرِهُ الْأَشِرُ الْفَرِحُ ثُمَّ الْفَرِحُ بِمَعْنَى الْمَرِحِ مَذْمُومٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً" وَقَالَ:" إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ"." فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ" قِيلَ: الْمُرَادُ الَّذِينَ عَقَرُوا النَّاقَةَ. وَقِيلَ: التِّسْعَةُ الرَّهْطُ الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ. قَالَ السُّدِّيُّ وَغَيْرُهُ: أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى صَالِحٍ: إِنَّ قَوْمَكَ سَيَعْقِرُونَ نَاقَتَكَ، فَقَالَ لَهُمْ ذَلِكَ، فَقَالُوا: مَا كُنَّا لِنَفْعَلَ. فَقَالَ لَهُمْ صَالِحٌ: إِنَّهُ سَيُولَدُ فِي شَهْرِكُمْ هَذَا غُلَامٌ يَعْقِرُهَا وَيَكُونُ هَلَاكُكُمْ عَلَى يَدَيْهِ، فَقَالُوا: لَا يُولَدُ فِي هَذَا الشَّهْرِ ذَكَرٌ إِلَّا قَتَلْنَاهُ. فَوُلِدَ لِتِسْعَةٍ مِنْهُمْ فِي ذَلِكَ الشَّهْرِ فَذَبَحُوا أَبْنَاءَهُمْ، ثُمَّ وُلِدَ لِلْعَاشِرِ فَأَبَى أَنْ يَذْبَحَ ابْنَهُ وَكَانَ لَمْ يُولَدْ لَهُ قَبْلَ ذَلِكَ. وَكَانَ ابْنُ الْعَاشِرَ أَزْرَقَ أَحْمَرَ فَنَبَتَ نَبَاتًا سَرِيعًا، وَكَانَ إِذَا مَرَّ بِالتِّسْعَةِ فَرَأَوْهُ قَالُوا: لَوْ كَانَ أَبْنَاؤُنَا أَحْيَاءً لَكَانُوا مِثْلَ هَذَا. وَغَضِبَ
Hayret edenler [anlamına geldiği] de söylenmiştir; bunu Huseyf söylemiştir. İbn Zeyd: Güçlü kuvvetlilerdir, demiştir. el-Ahfeş: { فَرِهِينَ } sevinçliler (ferihîn) demektir, demiştir. Araplar he (هـ) harfi ile ha (ح) harfini birbirinin yerine kullanırlar; nitekim 'medehtuhu' ve 'medahtuhu' derler. el-Ferih, taşkınlık eden ve şımarıp sevinendir; sonra şımarıklık manasındaki sevinç (ferah) yerilmiştir. Nitekim Yüce Allah: { وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً } “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme” buyurmuş ve: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ } “Şüphesiz Allah şımarıp böbürlenenleri sevmez” buyurmuştur. { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ } “Artık Allah'tan sakının, bana itaat edin ve aşırı gidenlerin emrine uymayın” buyruğunda kastedilenlerin deveyi kesenler olduğu söylenmiştir. Yeryüzünde bozgunculuk yapıp ıslah etmeyen dokuz kişilik çete olduğu da söylenmiştir. es-Süddî ve başkaları şöyle demiştir: Yüce Allah Sâlih'e: “Kavmin senin deveni kesecektir” diye vahyetti. O da bunu kavmine haber verdi. Onlar: “Biz böyle bir şey yapmayız” dediler. Sâlih onlara: “Bu ayınızda onu kesecek ve helakiniz elinden olacak bir erkek çocuk doğacaktır” dedi. Onlar da: “Bu ayda doğacak her erkek çocuğu öldüreceğiz” dediler. O ay içlerinden dokuz kişinin çocuğu doğdu, onlar da çocuklarını boğazladılar. Sonra onuncu kişinin çocuğu doğdu; o ise daha önce çocuğu olmadığı için oğlunu boğazlamaktan kaçındı. Onuncunun oğlu gök gözlü ve kızıl tenliydi, çok hızlı büyüdü. O dokuz kişinin yanından geçtiğinde onlar onu görür ve: “Eğer bizim çocuklarımız yaşasaydı bunun gibi olurlardı” derlerdi. Ve
التِّسْعَةُ عَلَى صَالِحٍ، لِأَنَّهُ كَانَ سَبَبَ قَتْلِهِمْ أَبْنَاءَهُمْ فَتَعَصَّبُوا وَتَقَاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ. قَالُوا: نَخْرُجُ إِلَى سَفَرٍ فَتَرَى النَّاسُ سَفَرَنَا فَنَكُونُ فِي غَارٍ، حَتَّى إِذَا كَانَ اللَّيْلُ وَخَرَجَ صَالِحٌ إِلَى مَسْجِدِهِ أَتَيْنَاهُ فَقَتَلْنَاهُ، ثُمَّ قُلْنَا مَا شَهِدْنَا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ، فَيُصَدِّقُونَنَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّا قَدْ خَرَجْنَا إِلَى سَفَرٍ. وَكَانَ صَالِحٌ لَا يَنَامُ مَعَهُمْ فِي [الْقَرْيَةِ وَكَانَ يَأْوِي إِلَى] مَسْجِدِهِ، فَإِذَا أَصْبَحَ أَتَاهُمْ فَوَعَظَهُمْ، فَلَمَّا دَخَلُوا الْغَارَ أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا فَسَقَطَ عَلَيْهِمُ الْغَارُ فَقَتَلَهُمْ، فَرَأَى ذَلِكَ نَاسٌ مِمَّنْ كَانَ قَدِ اطَّلَعَ عَلَى ذَلِكَ، فَصَاحُوا فِي الْقَرْيَةِ: يَا عِبَادَ اللَّهِ! أَمَا رَضِيَ صَالِحٌ أَنْ أَمَرَ بِقَتْلِ أَوْلَادِهِمْ حَتَّى قَتَلَهُمْ، فَأَجْمَعَ أَهْلُ الْقَرْيَةِ عَلَى قَتْلِ النَّاقَةِ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: إِنَّمَا اجْتَمَعَ التِّسْعَةُ عَلَى سَبِّ صَالِحٍ بَعْدَ عَقْرِهِمُ النَّاقَةَ وَإِنْذَارِهِمْ بِالْعَذَابِ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" النَّمْلِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى." قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ" هُوَ مِنَ السِّحْرِ فِي قَوْلِ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ عَلَى مَا قَالَ الْمَهْدَوِيُّ. أَيْ أُصِبْتَ بِالسِّحْرِ فَبَطَلَ عَقْلُكَ، لِأَنَّكَ بَشَرٌ مِثْلُنَا فَلِمَ تَدَّعِ الرِّسَالَةَ دُونَنَا. وَقِيلَ: مِنَ الْمُعَلَّلِينَ بِالطَّعَامِ وَالشَّرَابِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْكَلْبِيُّ وَقَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ أَيْضًا فِيمَا ذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ. وَهُوَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ مِنَ السَّحْرِ وَهُوَ الرِّئَةُ أَيْ بَشَرٌ لَكَ سَحْرٌ أَيْ رِئَةٌ تَأْكُلُ وَتَشْرَبُ مِثْلَنَا كَمَا قَالَ [لَبِيَدٌ]:
o dokuz kişi Sâlih'e kızdı; çünkü o, çocuklarını öldürmelerine sebep olmuştu. Bunun üzerine taassup gösterip: “Geceleyin ona ve ailesine baskın düzenleyelim” diye Allah adına yeminleştiler. Şöyle dediler: “Bir yolculuğa çıkalım, insanlar bizim yolculuğa çıktığımızı görsün, sonra bir mağarada bulunalım. Gece olup da Sâlih mescidine çıktığında yanına gidip onu öldürelim; sonra da ‘Biz onun ailesinin helak oluşuna şahit olmadık, biz elbette doğru söyleyenleriz’ deriz; böylece bize inanırlar ve yolculuğa çıktığımızı bilirler.” Sâlih onlarla birlikte [şehirde] uyumaz, [mescidine sığınırdı]. Sabah olunca da yanlarına gelir, onlara vaaz ederdi. Onlar mağaraya girdiklerinde dışarı çıkmak istediler; fakat mağara üzerlerine çöktü ve onları öldürdü. Bu duruma muttali olan bazı insanlar bunu görünce şehirde: “Ey Allah'ın kulları! Sâlih, onların çocuklarını öldürtmeyi emretmekle yetinmeyip sonunda kendilerini de öldürdü!” diye bağırdılar. Bunun üzerine şehir halkı deveyi öldürmek üzere birleşti. İbn İshâk şöyle demiştir: O dokuz kişi, deveyi kestikten ve azapla uyarılmalarından sonra Sâlih'e sövüp saymak üzere toplanmışlardır; bunun açıklaması inşâallahu teâlâ Neml Sûresi'nde gelecektir. { قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } “Dediler ki: Sen ancak büyülenmişlerdensin”; el-Mehdevî'nin aktardığına göre Mücâhid ve Katâde'nin kavlinde bu, sihirden gelmektedir. Yani sana büyü yapılmış da aklın gitmiş; çünkü sen bizim gibi bir insansın, öyleyse neden aramızdan sadece sen peygamberlik iddia ediyorsun [demektir]. Sa'lebî'nin zikrettiğine göre İbn Abbâs, el-Kelbî, Katâde ve yine Mücâhid'den nakledildiğine göre: Yeme ve içme ile oyalanıp beslenenlerdensin, anlamındadır. Bu kavle göre o, 'sehr'den yani akciğerden gelmektedir; yani senin bir akciğerin var, bizim gibi yiyip içen bir insansın demektir. Nitekim [Lebîd] şöyle demiştir:
فَإِنْ تَسْأَلِينَا فِيمَ نَحْنُ فَإِنَّنَا ... عَصَافِيرُ مِنْ هَذَا الْأَنَامِ الْمُسَحَّرِ
Bize ne durumda olduğumuzu soracak olursan, bizler ... Yiyip içen (akciğeri olan) şu insanlardan birer serçeyiz.
وَقَالَ [امْرُؤُ القيس:]
[İmruülkays] da şöyle demiştir:
ونسحر بالطعام وبالشراب
Yemekle ve içmekle beslenip oyalanırız
(فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ) فِي قَوْلِكَ. (قالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَالُوا إِنْ كُنْتَ صَادِقًا فَادْعُ اللَّهَ يُخْرِجُ لَنَا مِنْ هَذَا الْجَبَلِ نَاقَةً حَمْرَاءَ عُشَرَاءَ فَتَضَعُ وَنَحْنُ نَنْظُرُ، وَتَرِدُ هَذَا الْمَاءَ فَتَشْرَبُ وَتَغْدُو علينا بمثله لبنا. فدعا الله
{ فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Eğer doğrulardan isen, haydi bir mucize getir!” sözünde. { قالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “[Sâlih] dedi ki: İşte şu bir dişi devedir; onun bir su içme hakkı vardır, belli bir günün içme hakkı da sizindir.” İbn Abbâs şöyle demiştir: Dediler ki: Eğer doğru söyleyen biriysen Allah'a dua et de bize şu dağdan kızıl, on aylık gebe bir dişi deve çıkarsın; biz bakıp dururken doğursun, şu suya gelip içsin ve bize sabahleyin onun kadar süt versin. Bunun üzerine Allah'a dua etti
وَفَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ فَ" قالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ" أَيْ حَظٌّ [مِنَ الْمَاءِ]، أَيْ لَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ وَلَهَا شِرْبُ يَوْمٍ، فَكَانَتْ إِذَا كَانَ يَوْمُ شِرْبِهَا شَرِبَتْ مَاءَهُمْ كُلَّهُ أَوَّلَ النَّهَارِ وَتَسْقِيهِمُ اللَّبَنَ آخِرَ النَّهَارِ، وَإِذَا كَانَ يَوْمُ شِرْبِهِمْ كَانَ لِأَنْفُسِهِمْ وَمَوَاشِيهِمْ وَأَرْضِهِمْ، لَيْسَ لَهُمْ فِي يَوْمِ وُرُودِهَا أَنْ يَشْرَبُوا مِنْ شِرْبِهَا شَيْئًا، وَلَا لَهَا أَنْ تَشْرَبَ فِي يَوْمِهِمْ مِنْ مَائِهِمْ شَيْئًا. قَالَ الْفَرَّاءُ: الشِّرْبُ الْحَظُّ مِنَ الْمَاءِ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَأَمَّا الْمَصْدَرُ فَيُقَالُ فِيهِ شَرِبَ شَرْبًا وَشُرْبًا وَشِرْبًا وَأَكْثَرُهَا الْمَضْمُومَةُ، لِأَنَّ الْمَكْسُورَةَ وَالْمَفْتُوحَةَ يَشْتَرِكَانِ مَعَ شي آخَرَ فَيَكُونُ الشِّرْبُ الْحَظَّ مِنَ الْمَاءِ، وَيَكُونُ الشرب جمع شارب كما قال:
ve Allah da bunu yaptı. Bunun üzerine [Sâlih]: { قالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ } “Dedi ki: İşte şu bir dişi devedir; onun bir su içme hakkı vardır” yani [sudan] bir hissesi vardır; yani bir günün içme hakkı sizin, bir günün içme hakkı da onundur. Onun su içme günü olduğunda günün başında sularının tamamını içer, günün sonunda da onlara süt verirdi. Onların içme günü olduğunda ise su kendilerine, hayvanlarına ve arazilerine ait olurdu; devenin geldiği günde onun içme suyundan bir şey içmeleri caiz olmadığı gibi, onların gününde de devenin onların suyundan bir şey içmesi caiz değildi. Ferrâ: Şirb (الشِّرْبُ), sudan düşen pay ve hissedir, demiştir. en-Nehhâs şöyle der: Masdara gelince; 'şeribe şerben, şürben ve şirben' denir; en yaygın olanı ötreli olanıdır (şürb). Çünkü esreli ve fethalı olanlar başka şeylerle ortaklık taşır: esreli olan 'şirb' sudan düşen pay anlamına gelir, fethalı olan 'şerb' ise şairin şu sözünde olduğu gibi içenler (şâribûn) topluluğu anlamına gelir:
فقلت للشرب في درنا وقد ثملوا
Dernâ'daki içki arkadaşlarına, sarhoş oldukları bir sırada dedim ki:
إِلَّا أَنَّ أَبَا عَمْرِو بْنَ الْعَلَاءِ وَالْكِسَائِيَّ يختاران الشرب بالفتح في الصدر، وَيَحْتَجَّانِ بِرِوَايَةِ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" إِنَّهَا أَيَّامُ أَكْلٍ وَشَرْبٍ". (وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ) لَا يَجُوزُ إِظْهَارُ التضعيف ها هنا، لِأَنَّهُمَا حَرْفَانِ مُتَحَرِّكَانِ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ. (فَيَأْخُذَكُمْ) جواب النهي، ويجوز حَذْفُ الْفَاءِ مِنْهُ، وَالْجَزْمُ كَمَا جَاءَ فِي الْأَمْرِ إِلَّا شَيْئًا رُوِيَ عَنِ الْكِسَائِيِّ أَنَّهُ يُجِيزُهُ. (فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ) أَيْ عَلَى عَقْرِهَا لَمَّا أَيْقَنُوا بِالْعَذَابِ. وَذَلِكَ أَنَّهُ أَنْظَرَهُمْ ثَلَاثًا فَظَهَرَتْ عَلَيْهِمُ الْعَلَامَةُ فِي كُلِّ يَوْمٍ، وَنَدِمُوا وَلَمْ يَنْفَعْهُمُ النَّدَمُ عِنْدَ مُعَايَنَةِ الْعَذَابِ. وَقِيلَ: لَمْ يَنْفَعْهُمُ النَّدَمُ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَتُوبُوا، بَلْ طَلَبُوا صَالِحًا ﵇ لِيَقْتُلُوهُ لَمَّا أَيْقَنُوا بِالْعَذَابِ. وَقِيلَ: كَانَتْ نَدَامَتُهُمْ عَلَى تَرْكِ الْوَلَدِ إِذْ لَمْ يَقْتُلُوهُ مَعَهَا. وَهُوَ بَعِيدٌ. (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً) إِلَى آخِرِهِ تَقَدَّمَ. وَيُقَالُ: إِنَّهُ مَا آمَنَ بِهِ مِنْ تِلْكَ الْأُمَمِ إِلَّا أَلْفَانِ وَثَمَانِمِائَةِ رَجُلٍ وَامْرَأَةٍ. وَقِيلَ: كَانُوا أَرْبَعَةَ آلَافٍ. وَقَالَ كَعْبٌ: كَانَ قَوْمُ صَالِحٍ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ قَبِيلٍ كُلُّ قَبِيلٍ نَحْوَ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا مِنْ سِوَى النِّسَاءِ وَالذُّرِّيَّةِ، وَلَقَدْ كَانَ قَوْمُ عَادٍ مِثْلَهُمْ سِتَّ مَرَّاتٍ.
Şu kadar var ki Ebû Amr b. el-Alâ ve el-Kisâî masdarda [kelimeyi] fetha ile *eş-Şerb* olarak tercih ederler ve bazı ilim ehlinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğuna dair rivayetini delil getirirler: « إِنَّهَا أَيَّامُ أَكْلٍ وَشَرْبٍ » «Şüphesiz bunlar yeme ve içme günleridir.» { وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ } “Ona hiçbir kötülükle dokunmayın” [ifadesinde], burada şeddenin çözülmesi (izhâr-ı taz'îf) caiz değildir; zira bunlar aynı cinsten iki harekeli harftir. { فَيَأْخُذَكُمْ } “Yoksa sizi yakalar” [ifadesi], nehyin (yasaklamanın) cevabıdır; [başındaki] fâ harfinin düşürülmesi ve emirde olduğu gibi meczûm kılınması caiz değildir, ancak Kisâî'den buna cevaz verdiğine dair rivayet edilen bir görüş müstesnadır. { فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ } “Fakat onu kestiler de pişman oldular.” Yani azabın geleceğine kesin olarak kanaat getirince onu kestiklerine [pişman oldular]. Bu da şöyledir: [Sâlih] onlara üç gün mühlet vermiş, her bir günde üzerlerinde [azabın] alameti belirmişti; pişman oldular ancak azabı gözleriyle gördüklerinde bu pişmanlık onlara fayda vermedi. Pişmanlıklarının kendilerine fayda vermeyişinin sebebinin, tevbe etmeyip aksine azaptan emin olunca öldürmek üzere Sâlih aleyhisselâm'ı aramaları olduğu da söylenmiştir. Yine onların pişmanlığının, yavruyu onunla birlikte öldürmeyip geride bıraktıklarına dair olduğu da söylenmiştir; ancak bu uzak bir ihtimaldir. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır” [ayetinin] sonuna kadar olan kısmı daha önce geçmişti. O topluluklardan ona sadece iki bin sekiz yüz erkek ve kadının iman ettiği söylenir. Dört bin kişi oldukları da söylenmiştir. Ka‘b şöyle demiştir: Sâlih'in kavmi on iki bin kabileden oluşuyordu; kadınlar ve çocuklar hariç her bir kabile yaklaşık on iki bin kişiydi. Âd kavmi ise onların altı katı kadardı.
[سورة الشعراء (٢٦): الآيات ١٦٠ الى ١٧٥]
[Şuarâ Sûresi (26), Âyetler 160-175]
كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ (١٦٠) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٦١) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٦٢) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٦٣) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٤)
{ كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ (١٦٠) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٦١) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٦٢) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٦٣) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٤) } “Lût kavmi de peygamberleri yalanladı. (160) Hani kardeşleri Lût onlara şöyle demişti: ‘Sakınmaz mısınız?’ (161) ‘Gerçek şu ki, ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.’ (162) ‘Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.’ (163) ‘Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.’ (164)”
أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ (١٦٥) وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ (١٦٦) قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ (١٦٧) قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ (١٦٨) رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ (١٦٩)
{ أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ (١٦٥) وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ (١٦٦) قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ (١٦٧) قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ (١٦٨) رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ (١٦٩) } “‘İnsanlar arasından erkeklere mi yaklaşıyorsunuz?’ (165) ‘Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz? Hayır, siz haddi aşan bir topluluksunuz.’ (166) Dediler ki: ‘Ey Lût! Eğer vazgeçmezsen mutlaka sürülenlerden olacaksın!’ (167) Dedi ki: ‘Gerçekten ben sizin bu yaptığınıza buğzedenlerdenim.’ (168) ‘Rabbim! Beni ve ailemi onların yaptıklarından kurtar.’ (169)”
فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٧٠) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٧١) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٧٢) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٣) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٤)
{ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٧٠) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٧١) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٧٢) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٣) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٤) } “Bunun üzerine onu ve geride kalanlar arasındaki bir kocakarı hariç bütün ailesini kurtardık. (170-171) Sonra diğerlerini helak ettik. (172) Ve üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki, uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu! (173) Şüphesiz bunda bir ibret vardır, ama onların çoğu iman etmiş değildi. (174)”
وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٧٥)
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٧٥) } “Ve şüphesiz senin Rabbin, işte O mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. (175)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ) مَضَى مَعْنَاهُ وَقِصَّتُهُ فِي" الْأَعْرَافِ" وَ" هُودٍ" مُسْتَوْفًى وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ) كَانُوا يَنْكِحُونَهُمْ فِي أَدْبَارِهِمْ وَكَانُوا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ بِالْغُرَبَاءِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ" فِي الْأَعْرَافِ". (وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ) يَعْنِي فُرُوجَ النِّسَاءِ فَإِنَّ اللَّهَ خَلَقَهَا لِلنِّكَاحِ. قَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُهَاجِرٍ: قَالَ لِي مُجَاهِدٌ كَيْفَ يَقْرَأُ عَبْدُ اللَّهِ" وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ" قُلْتُ:" وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ" قَالَ: الْفَرْجُ، كَمَا قَالَ:" فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ". (بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ) أَيْ مُتَجَاوِزُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ. (قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا لُوطُ) عن قولك هذا.
Yüce Allah'ın: { كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ } “Lût kavmi de peygamberleri yalanladı” buyruğu: Bunun anlamı ve [Lût'un] kıssası el-A'râf ve Hûd [surelerinde] eksiksiz olarak geçmişti, Allah'a hamdolsun. Yüce Allah'ın: { أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ } “İnsanlar arasından erkeklere mi gidiyorsunuz?” buyruğu: Onlarla dübürlerinden cinsel ilişkide bulunuyorlardı ve el-A'râf'ta geçtiği üzere bunu yabancılara yapıyorlardı. { وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ } “Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz” ifadesi, kadınların tenasül uzuvlarını [bırakıyorsunuz] demektir; çünkü Allah bunları nikâh (cinsel ilişki) için yaratmıştır. İbrâhîm b. Muhâcir dedi ki: Mücâhid bana: “Abdullah [b. Mes'ûd] { وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ } [ayetini] nasıl okuyor?” diye sordu. Ben de: “{ وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ } şeklinde” dedim. [Mücâhid] şöyle dedi: “O [yaratılan şey], tenasül uzvudur; nitekim [Allah Teâlâ]: { فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Onlara Allah’ın size emrettiği yerden yaklaşın” buyurmuştur.” { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ } “Hayır, siz haddi aşan bir kavimsiniz”; yani Allah'ın sınırlarını aşan kimselersiniz. { قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا لُوطُ } “Dediler ki: Ey Lût! Eğer vazgeçmezsen”; bu sözünden [vazgeçmezsen].
(لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ) أَيْ مِنْ بَلَدِنَا وَقَرْيَتِنَا. (قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ) يَعْنِي اللِّوَاطَ (مِنَ الْقالِينَ) أَيِ الْمُبْغِضِينَ وَالْقَلْيُ الْبُغْضُ، قَلَيْتُهُ أَقْلِيهِ قِلًى وقلاء. قال:
{ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ } “mutlaka sürülenlerden olacaksın” yani memleketimizden ve şehrimizden. { قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ } “Dedi ki: Gerçekten ben sizin bu yaptığınıza” yani livâtaya { مِنَ الْقالِينَ } “buğzedenlerdenim” yani nefret edenlerdenim. el-Kaly (الْقَلْيُ), buğzetmektir; 'kaleytuhu aklîhi kılen ve kılâen' denir. Şair şöyle demiştir:
فَلَسْتُ بِمُقَلِّي الْخِلَالَ وَلَا قَالِيَ
Ben dostluklara buğzeden ve onlardan nefret eden biri değilim.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir diğeri de şöyle demiştir:
عَلَيْكِ السَّلَامُ لَا مُلِلْتِ قَرِيبَةً ... وَمَالَكِ عِنْدِي إِنْ نَأَيْتِ قَلَاءُ
Sana selam olsun, yakındayken usanılmazsın ... Uzaklaştığında da benim katımda sana karşı bir nefret yoktur.
(رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ) أَيْ مِنْ عَذَابِ عَمَلِهِمْ. دَعَا اللَّهُ لَمَّا أَيِسَ مِنْ إِيمَانِهِمْ أَلَّا يُصِيبَهُ مِنْ عذابهم. قال تعالى: (فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ) وَلَمْ يَكُنْ إِلَّا ابْنَتَاهُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي" هُودٍ". (إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ) رَوَى سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: غَبَرَتْ فِي عَذَابِ اللَّهِ ﷿ أَيْ بَقِيَتْ. وَأَبُو عُبَيْدَةَ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ الْمَعْنَى مِنَ الْبَاقِينَ فِي الْهَرَمِ أَيْ بَقِيَتْ حَتَّى هَرِمَتْ. قَالَ النَّحَّاسُ: يُقَالُ لِلذَّاهِبِ غَابِرٌ وَالْبَاقِي غابر كما قَالَ:
{ رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ } “Rabbim! Beni ve ailemi onların yaptıklarından kurtar” yani onların amellerinin azabından [kurtar]. Onların iman etmelerinden ümidini kesince, azaplarının kendisine isabet etmemesi için Allah'a dua etti. Yüce Allah şöyle buyurdu: { فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ } “Bunun üzerine onu ve bütün ailesini kurtardık”; Hûd Sûresi'nde geçtiği üzere ailesi de iki kızından ibaretti. { إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ } “Geride kalanlar arasındaki bir kocakarı hariç”. Saîd, Katâde'den rivayet ettiğine göre Katâde şöyle demiştir: Allah azze ve celle'nin azabında kaldı (gabaret); yani geride kaldı. Ebû Ubeyde ise anlamın 'ihtiyarlıkta geriye kalanlardan' olduğu, yani yaşlanıncaya kadar geride kaldığı görüşündedir. en-Nehhâs şöyle der: Gidip yok olana da geride kalana da gâbir denir; nitekim şair şöyle demiştir:
لَا تَكْسَعُ الشَّوْلَ بِأَغْبَارِهَا ... إِنَّكَ لَا تَدْرِي من الناتج
Memelerinde kalan az sütle develeri aceleyle sağma ... Çünkü doğuracak olanın ne doğuracağını bilemezsin.
وكما قال:
Nitekim bir başkası da şöyle demiştir:
فَمَا وَنَى مُحَمَّدٌ مُذْ أَنْ غَفَرْ ... لَهُ الْإِلَهُ مَا مَضَى وَمَا غَبَرَ
İlahı, geçmiş ve gelecek (geride kalan) günahlarını bağışladığından beri ... Muhammed asla gevşeklik göstermedi.
أَيْ مَا بَقِيَ. وَالْأَغْبَارُ بَقِيَّاتُ الْأَلْبَانِ. (ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ) أَيْ أَهْلَكْنَاهُمْ بِالْخَسْفِ وَالْحَصْبِ، قَالَ مُقَاتِلٌ: خَسَفَ اللَّهُ بِقَوْمِ لُوطٍ وَأَرْسَلَ الْحِجَارَةَ عَلَى مَنْ كَانَ خَارِجًا مِنَ الْقَرْيَةِ. (وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً) يَعْنِي الْحِجَارَةَ (فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ). وَقِيلَ: إِنَّ جِبْرِيلَ خَسَفَ بِقَرْيَتِهِمْ وَجَعَلَ عَالِيَهَا سَافِلَهَا، ثُمَّ أَتْبَعَهَا اللَّهُ بِالْحِجَارَةِ. (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ) لَمْ يَكُنْ فِيهَا مؤمن إلا بيت لوط وابنتاه.
Yani geri kalan demektir. el-Ağbâr (الأغبار) ise geriye kalan sütlerdir. { ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ } “Sonra diğerlerini helak ettik.” Yani onları yere batırmak ve taş yağmuruna tutmak suretiyle helak ettik. Mukâtil şöyle demiştir: Allah, Lût kavmini yere batırdı ve beldenin dışında bulunanların üzerine de taş gönderdi. { وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً } “Üzerlerine bir yağmur yağdırdık” yani taşlar [yağdırdık]. { فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ } “Uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu!” Şöyle de denilmiştir: Cibrîl onların beldesini yere batırıp altını üstüne getirdi, ardından Allah onların peşinden taş yağdırdı. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır, ama onların çoğu mümin değillerdi.” Orada Lût'un evi ve iki kızı dışında hiçbir mümin yoktu.
[سورة الشعراء (٢٦): الآيات ١٧٦ الى ١٩١]
[Şuarâ Sûresi (26), Âyetler 176-191]
كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ (١٧٦) إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٧٧) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٧٨) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٧٩) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٠)
{ كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ (١٧٦) إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٧٧) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٧٨) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٧٩) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٠) } “Eyke halkı da peygamberleri yalanladı. (176) Hani Şuayb onlara şöyle demişti: ‘Sakınmaz mısınız?’ (177) ‘Gerçek şu ki, ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.’ (178) ‘Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.’ (179) ‘Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.’ (180)”
أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ (١٨١) وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ (١٨٢) وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (١٨٣) وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ (١٨٤) قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٨٥)
{ أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ (١٨١) وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ (١٨٢) وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (١٨٣) وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ (١٨٤) قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٨٥) } “‘Ölçüyü tam tutun, eksik verenlerden olmayın.’ (181) ‘Doğru terazi ile tartın.’ (182) ‘İnsanların eşyalarını eksiltmeyin ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak taşkınlık etmeyin.’ (183) ‘Sizi ve önceki nesilleri yaratandan korkun.’ (184) Dediler ki: ‘Sen ancak büyülenmişlerdensin.’ (185)”
وَما أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ (١٨٦) فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٨٧) قالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (١٨٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كانَ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٨٩) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٩٠)
{ وَما أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ (١٨٦) فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٨٧) قالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (١٨٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كانَ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٨٩) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٩٠) } “‘Sen de bizim gibi bir insandan başkası değilsin ve biz seni kesinlikle yalancılardan sanıyoruz.’ (186) ‘Eğer doğru sözlülerden isen gökten üzerimize parçalar düşür.’ (187) [Şuayb] dedi ki: ‘Rabbim yaptıklarınızı en iyi bilendir.’ (188) Derken onu yalanladılar da kendilerini o gölgelik gününün azabı yakalayıverdi. Gerçekten o, büyük bir günün azabı idi. (189) Şüphesiz bunda bir ibret vardır, ama onların çoğu iman etmiş değildi. (190)”
وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٩١)
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٩١) } “Ve şüphesiz senin Rabbin, işte O mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. (191)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ) الْأَيْكُ الشَّجَرُ الْمُلْتَفُّ الْكَثِيرُ الْوَاحِدَةُ أَيْكَةٌ. وَمَنْ قَرَأَ:" أَصْحابُ الْأَيْكَةِ" فَهِيَ الْغَيْضَةُ. وَمَنْ قَرَأَ:" لَيْكَةُ" فَهُوَ اسْمُ الْقَرْيَةِ. وَيُقَالُ: هُمَا مِثْلُ بَكَّةَ وَمَكَّةَ، قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَنَافِعٌ" كَذَّبَ أَصْحَابُ لَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ" وَكَذَا قَرَأَ: فِي" ص". وَأَجْمَعَ الْقُرَّاءُ عَلَى الْخَفْضِ فِي الَّتِي فِي سُورَةِ" الْحِجْرِ" وَالَّتِي فِي سُورَةِ" ق" فَيَجِبُ أَنْ يُرَدَّ مَا اخْتَلَفُوا فِيهِ إِلَى مَا أَجْمَعُوا عَلَيْهِ إِذْ كَانَ الْمَعْنَى وَاحِدًا. وَأَمَّا مَا حَكَاهُ أَبُو عُبَيْدٍ مِنْ أَنَّ" لَيكَةَ" هِيَ اسْمُ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانُوا فيها وأن" الْأَيْكَةِ" اسم البلد فشى لَا يَثْبُتُ وَلَا يُعْرَفُ مَنْ قَالَهُ فَيَثْبُتُ عِلْمُهُ، وَلَوْ عُرِفَ مَنْ قَالَهُ لَكَانَ فِيهِ نَظَرٌ، لِأَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ جَمِيعًا مِنْ أَهْلِ التَّفْسِيرِ وَالْعِلْمِ بِكَلَامِ الْعَرَبِ عَلَى خِلَافِهِ.
Yüce Allah'ın: { كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ } “Eyke halkı da peygamberleri yalanladı” buyruğunda geçen el-eyk (الْأَيْكُ); birbirine sarmaş dolaş olmuş sık ağaçlıktır; tekili eykedir. Kim: { أَصْحابُ الْأَيْكَةِ } şeklinde okursa o, sık ağaçlık/ormanlıktır. Kim de { لَيْكَةُ } şeklinde okursa o da köyün adıdır. Bu ikisinin Bekke ve Mekke gibi olduğu da söylenmiştir; bunu el-Cevherî söylemiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ebû Ca'fer ve Nâfi': { كَذَّبَ أَصْحَابُ لَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ } şeklinde okumuşlardır; Sâd Sûresi'nde de böyle okumuşlardır. Kıraat imamları el-Hicr Sûresi'ndeki ile Kâf Sûresi'ndekinde esre (el-Eyke) üzerinde icmâ etmişlerdir; anlam bir olduğuna göre ihtilaf ettikleri yeri icmâ ettikleri yere irca etmek gerekir. Ebû Ubeyd'in naklettiği, “Leyke”nin içinde bulundukları köyün adı, “el-Eyke”nin ise memleketin adı olduğu görüşüne gelince; bu sabit olmayan ve kimin söylediği bilinmeyen bir şeydir ki ilmi sabit olsun; kimin söylediği bilinseydi bile bunda tereddüt olurdu; zira tefsir ve Arap dili âlimlerinin tamamı bunun aksine bir görüştedir.
وَرَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ عَنْ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: أُرْسِلَ شُعَيْبٌ ﵇ إِلَى أُمَّتَيْنِ: إِلَى قَوْمِهِ مِنْ أَهْلِ مَدْيَنَ، وَإِلَى أَصْحَابِ الْأَيْكَةِ، قَالَ: وَالْأَيْكَةُ غَيْضَةٌ مِنْ شَجَرٍ مُلْتَفٍّ. وَرَوَى سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: كَانَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ أَهْلَ غَيْضَةٍ وَشَجَرٍ وَكَانَتْ عَامَّةُ شَجَرِهِمُ الدَّوْمَ وَهُوَ شَجَرُ الْمُقْلِ. وَرَوَى ابْنُ جُبَيْرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: خَرَجَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ- يَعْنِي حِينَ أَصَابَهُمُ الْحَرُّ- فَانْضَمُّوا إِلَى الْغَيْضَةِ وَالشَّجَرِ، فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ سَحَابَةً فَاسْتَظَلُّوا تَحْتَهَا، فَلَمَّا تَكَامَلُوا تَحْتَهَا أُحْرِقُوا. ولو لم يكن في هَذَا إِلَّا مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: وَ" الْأَيْكَةِ" الشَّجَرُ. وَلَا نَعْلَمُ بَيْنَ أَهْلِ اللُّغَةِ اخْتِلَافًا أَنَّ الْأَيْكَةَ الشَّجَرُ الْمُلْتَفُّ، فَأَمَّا احْتِجَاجُ بَعْضِ مَنِ احْتَجَّ بِقِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ فِي هَذَيْنَ الْمَوْضِعَيْنِ بِالْفَتْحِ أَنَّهُ فِي السَّوَادِ" لَيْكَةِ" فَلَا حُجَّةَ لَهُ، وَالْقَوْلُ فِيهِ: إِنَّ أَصْلَهُ الْأَيْكَةُ ثُمَّ خُفِّفَتِ الْهَمْزَةُ فَأُلْقِيَتْ حَرَكَتُهَا عَلَى اللَّامِ فَسَقَطَتْ وَاسْتَغْنَتْ عَنْ أَلِفِ الْوَصْلِ، لِأَنَّ اللَّامَ قَدْ تَحَرَّكَتْ فَلَا يَجُوزُ عل هَذَا إِلَّا الْخَفْضُ، كَمَا تَقُولُ بِالْأَحْمَرِ تُحَقِّقُ الهمزة ثم تخفضها فنقول بِلَحْمَرِ، فَإِنْ شِئْتَ كَتَبْتَهُ فِي الْخَطِّ عَلَى مَا كَتَبْتَهُ أَوَّلًا، وَإِنْ شِئْتَ كَتَبْتَهُ بِالْحَذْفِ، وَلَمْ يَجُزْ إِلَّا الْخَفْضُ، قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَاعْلَمْ أَنَّ مَا لَا يَنْصَرِفُ إِذَا دَخَلَتْ عَلَيْهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ أَوْ أُضِيفَ انْصَرَفَ، وَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا خَالَفَ سِيبَوَيْهِ فِي هَذَا. وَقَالَ الْخَلِيلُ:" الْأَيْكَةِ" غَيْضَةٌ تُنْبِتُ السِّدْرَ وَالْأَرَاكَ وَنَحْوَهُمَا مِنْ نَاعِمِ الشَّجَرِ. (إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ) وَلَمْ يقبل أَخُوهُمْ شُعَيْبٌ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ أَخًا لِأَصْحَابِ الْأَيْكَةِ فِي النَّسَبِ، فَلَمَّا ذَكَرَ مَدْيَنَ قَالَ:" أَخاهُمْ شُعَيْباً"، لِأَنَّهُ كَانَ مِنْهُمْ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَعْرَافِ" الْقَوْلُ فِي نَسَبِهِ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: أَرْسَلَ اللَّهُ شُعَيْبًا رَسُولًا إِلَى قَوْمِهِ أَهْلِ مَدْيَنَ، وَإِلَى أَهْلِ الْبَادِيَةِ وَهُمْ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ، وَقَالَهُ قَتَادَةُ. وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ. (أَلا تَتَّقُونَ) تَخَافُونَ اللَّهَ (إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ. فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ) الآية. وَإِنَّمَا كَانَ جَوَابُ هَؤُلَاءِ الرُّسُلِ وَاحِدًا عَلَى صِيغَةٍ وَاحِدَةٍ، لِأَنَّهُمْ مُتَّفِقُونَ عَلَى الْأَمْرِ بِالتَّقْوَى، وَالطَّاعَةِ وَالْإِخْلَاصِ فِي الْعِبَادَةِ، وَالِامْتِنَاعِ مِنْ أَخْذِ الْأَجْرِ عَلَى تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ. (أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ) الناقصين للكيل
Abdullah b. Vehb, Cerîr b. Hâzim'den, o da Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Şuayb aleyhisselâm iki ümmete gönderildi: Medyen halkından olan kendi kavmine ve Eyke halkına." Dedi ki: Eyke, birbirine sarmaş dolaş olmuş sık ağaçlıktır. Saîd'in Katâde'den rivayetine göre o şöyle demiştir: "Eyke halkı sık ağaçlık ve koruluk sahipleriydi; ağaçlarının çoğu da devm idi ki o mukl (yaban hurması) ağacıdır." İbn Cübeyr'in ed-Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Eyke halkı -yani kendilerine şiddetli sıcak bastığında- dışarı çıkıp sık ağaçlığa ve koruluğa sığındılar. Bunun üzerine Allah onların üzerine bir bulut gönderdi, onlar da onun altında gölgelendiler. Hepsi onun altında toplandığında yakılıp [helak edildiler]." Bu konuda İbn Abbâs'tan rivayet edilen: "el-Eyke, ağaçtır" sözünden başkası olmasa bile [yeterdi]. Dil ehli arasında eykenin birbirine sarmaş dolaş olmuş sık ağaçlık olduğu konusunda bir ihtilaf olduğunu bilmiyoruz. Bu iki yerde [kelimenin sonunu] fetha ile okuyan kimsenin kıraatini mushaf hattında (es-sevâd) “لَيْكَةِ” şeklinde yazılmış olmasına dayandıran kimsenin bu delili geçersizdir. Bu konudaki açıklama şudur: Aslı el-eykedir (الْأَيْكَةُ); sonra hemze hafifletilerek harekesi lâm harfine aktarılmış, [hemze] düşmüş ve lâm harekeli hale geldiği için vasıl elifine gerek kalmamıştır. Buna göre cerden (kesreden) başka bir vecih caiz değildir. Nitekim “bi'l-ahmeri” derken hemzeyi tahkik edip ardından hafifleterek “bi-lahmeri” dediğin gibidir. İster ilk yazıldığı gibi yazarsın, ister [elif ve hemzeyi] hazfederek yazarsın; her halükarda cerden (kesreli olmaktan) başkası caiz olmaz. Sîbeveyh şöyle demiştir: "Bil ki gayri munsarif bir kelimeye elif-lâm dahil olduğunda veya izafet yapıldığında munsarif olur (kesre ve tenvin alır)." Sîbeveyh'e bu hususta muhalefet eden bir kimse olduğunu bilmiyoruz. Halîl şöyle demiştir: "el-Eyke; sedir, misvak ağacı (erâk) ve benzeri yumuşak/yapraklı ağaçların bittiği koruluktur." { إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ } “Hani Şuayb onlara şöyle demişti:” [Burada] “kardeşleri Şuayb” denilmedi; çünkü o, soy bakımından Eyke halkının kardeşi değildi. Medyen'i zikrettiğinde ise { أَخاهُمْ شُعَيْباً } “kardeşleri Şuayb'ı” buyurdu; çünkü o onlardandı. Onun nesebi hakkındaki açıklama daha önce el-A'râf sûresinde geçmişti. İbn Zeyd şöyle demiştir: "Allah, Şuayb'ı hem kendi kavmi olan Medyen halkına, hem de çöl halkı olan Eyke ehline peygamber olarak göndermiştir." Katâde de böyle demiştir ve bunu daha önce zikretmiştik. { أَلا تَتَّقُونَ } “[Allah'tan] sakınmaz mısınız?” yani Allah'tan korkmaz mısınız? { إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ. فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Şüphesiz ben, size gönderilmiş güvenilir bir peygamberim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin!” ayeti [ve devamı]. Bu peygamberlerin cevabının aynı kalıpta ve tek bir üslupta olmasının sebebi; takvayı, itaati, ibadette ihlası ve risaletin tebliğine karşılık hiçbir ücret talep etmemeyi emretme konusunda ittifak etmiş olmalarıdır. { أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ } “Ölçüyü tam yapın ve eksiltenlerden olmayın” yani ölçüyü noksan yapanlardan [olmayın].