Binûn

Şuarâ Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْوَزْنِ. (وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ) أَيْ أَعْطُوا الْحَقَّ. وقد مضي في" سبحان" وغيرها. (وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ) تَقَدَّمَ فِي" هود" وَغَيْرِهَا. (وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ) قَالَ مُجَاهِدٌ: الْجِبِلَّةُ هِيَ الْخَلِيقَةُ. وَجُبِلَ فُلَانٌ عَلَى كَذَا أَيْ خُلِقَ، فَالْخُلُقُ جِبِلَّةٌ وَجُبُلَّةٌ وَجِبْلَةٌ وَجُبْلَةٌ وَجَبْلَةٌ ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ فِي" مَعَانِي الْقُرْآنِ"." وَالْجِبِلَّةَ" عُطِفَ عَلَى الْكَافِ وَالْمِيمِ. قَالَ الْهَرَوِيُّ: الْجِبِلَّةُ وَالْجُبُلَّةُ وَالْجِبِلُّ وَالْجُبُلُّ وَالْجَبْلُ لُغَاتٌ، وَهُوَ الْجَمْعُ ذُو الْعَدَدِ الْكَثِيرِ مِنَ النَّاسِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" جِبِلًّا كَثِيراً". قَالَ النَّحَّاسُ فِي كِتَابِ" إِعْرَابِ الْقُرْآنِ" لَهُ: وَيُقَالُ جِبِلَّةٌ وَالْجَمْعُ فِيهِمَا جَبَّالٌ، وَتُحْذَفُ الضَّمَّةُ وَالْكَسْرَةُ مِنَ الْبَاءِ، وَكَذَلِكَ التَّشْدِيدُ مِنَ اللَّامِ، فَيُقَالُ: جُبْلَةٌ وَجُبَلٌ، وَيُقَالُ: جِبلَةٌ وَجِبَالٌ، وَتُحْذَفُ الْهَاءُ مِنْ هَذَا كُلِّهِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِاخْتِلَافٍ عَنْهُ:" وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ" بِضَمِّ الْجِيمِ وَالْبَاءِ، وَرُوِيَ عَنْ شَيْبَةَ وَالْأَعْرَجِ. الْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ. قَالَ:

ve tartıyı [eksik tutmayın]. { وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ } “ve doğru terazi ile tartın” yani hakkı verin. Bu [açıklama] “Sübhân” (el-İsrâ) sûresinde ve diğer yerlerde geçmişti. { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “İnsanların hakları olan şeyleri eksiltmeyin ve yeryüzünde bozguncular olarak karışıklık çıkarmayın” buyruğunun açıklaması Hûd sûresinde ve diğer yerlerde geçmişti. { وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ } “Sizi ve önceki nesilleri yaratandan sakının” [ayetiyle ilgili olarak] Mücâhid şöyle demiştir: Cibillet (الْجِبِلَّةُ), yaratılmışlar (yaratılış) demektir. "Falan kişi şunun üzerine cubile (جُبِلَ)" denir ki, 'yaratıldı' demektir. Dolayısıyla yaratılış (tabiat/nesil) manasında cibille (جِبِلَّةٌ), cubulle (جُبُلَّةٌ), cible (جِبْلَةٌ), cuble (جُبْلَةٌ) ve ceble (جَبْلَةٌ) denir; bunu en-Nehhâs Meâni'l-Kur'ân'da zikretmiştir. “el-Cibillete” lafzı, [halakakum'daki] kâf ve mîm zamirine atfedilmiştir. el-Herevî şöyle demiştir: el-Cibille, el-cubulle, el-cibill, el-cubull ve el-cebl farklı lehçelerdir; bu ise insanlardan meydana gelen çok sayıdaki topluluktur. Nitekim Yüce Allah'ın: “cibillen kesîran (جِبِلًّا كَثِيراً)” kavli de bundandır. en-Nehhâs kendisine ait İ'râbu'l-Kur'ân adlı kitabında şöyle demiştir: 'Cibille' de denir ve her ikisinin çoğulu 'cebbâl'dir; bâ harfinden zamme ve kesre atılır, aynı şekilde lâm harfinden de şedde atılır; böylece 'cuble' ve 'cubel', 'cible' ve 'cibâl' denir. Bütün bunlardan hâ harfi de hazfedilebilir. el-Hasan'dan gelen farklı bir rivayette o: “ve'l-cubullete'l-evvelîn” şeklinde cîm ve bâ harflerinin zammesiyle okumuştur. Bu kıraat Şeybe ve el-A'rec'den de rivayet edilmiştir. Diğerleri ise kesre ile okumuşlardır. Şair şöyle demiştir:

وَالْمَوْتُ أَعْظَمُ حَادِثٍ ... فِيمَا يَمُرُّ عَلَى الْجِبِلَّهْ

Ölüm, en büyük olaydır ... İnsanların (yaratılmışların) başına gelenler arasında.

(قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ) الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. (وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ) أَيْ مَا نَظُنُّكَ إِلَّا مِنَ الْكَاذِبِينَ فِي أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ تَعَالَى. (فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ) أَيْ جَانِبًا مِنَ السَّمَاءِ وَقِطْعَةً مِنْهُ، فَنَنْظُرُ إِلَيْهِ، كَمَا قَالَ:" وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحابٌ مَرْكُومٌ". وَقِيلَ: أَرَادُوا أَنْزِلْ عَلَيْنَا الْعَذَابَ. وَهُوَ مُبَالَغَةٌ فِي التَّكْذِيبِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْكِسْفُ جَمْعُ كِسْفَةٍ مِثْلَ سِدْرٍ وَسِدْرَةٍ. وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ وَحَفْصٌ" كِسَفاً" جَمْعُ كِسْفَةٍ أَيْضًا وَهِيَ الْقِطْعَةُ وَالْجَانِبُ تَقْدِيرُهُ كِسْرَةٌ وَكِسْرٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْكِسْفَةُ الْقِطْعَةُ مِنَ الشَّيْءِ، يُقَالُ أَعْطِنِي كِسْفَةً مِنْ ثَوْبِكَ وَالْجَمْعُ كِسَفٌ وَكِسْفٌ. وَيُقَالُ: الْكِسْفُ وَالْكِسْفَةُ وَاحِدٌ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: مَنْ قَرَأَ:" كِسْفًا" جَعَلَهُ وَاحِدًا وَمَنْ قَرَأَ" كِسَفاً" جَعَلَهُ جَمْعًا. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي سُورَةِ" سُبْحَانَ" وَقَالَ الْهَرَوِيُّ: وَمَنْ قَرَأَ" كِسْفًا" عَلَى التَّوْحِيدِ فَجَمْعُهُ أَكْسَافٌ وَكُسُوفٌ، كَأَنَّهُ قَالَ أو تسقطه علينا طبقا واحدا،

{ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } “Dediler ki: Sen ancak büyülenmişlerdensin”; daha önce geçtiği üzere yiyip içenlerdensin [demektir]. { وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ } “Ve biz seni ancak yalancılardan sanıyoruz” yani biz senin Allah Teâlâ'nın elçisi olduğun hususunda kesinlikle yalancılardan biri olduğunu düşünüyoruz. { فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ } “Eğer doğru sözlülerden isen, gökten üzerimize parçalar düşür” yani [ona] bakalım diye göğün bir tarafını ve bir parçasını [üzerimize düşür]; nitekim [Allah Teâlâ şöyle] buyurmuştur: { وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحابٌ مَرْكُومٌ } “Gökten düşen bir kütle/parça görseler: 'Üst üste yığılmış bir buluttur' derler.” Şöyle de denilmiştir: [Bununla] "Üzerimize azabı indir" demek istemişlerdir. Bu da yalanlamada aşırı gitmektir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'el-Kisf' (الْكِسْف), 'sidr' (سِدْر) ve 'sidre' (سِدْرَة) kelimelerinde olduğu gibi 'kısfe'nin (كِسْفَة) çoğuludur. es-Sülemî ve Hafs ise "kisefen" (كِسَفاً) şeklinde okumuştur; bu da parça ve taraf anlamına gelen 'kısfe'nin çoğuludur ve takdiri 'kisre' (كِسْرَة) ile 'kiser' (كِسَر) gibidir. el-Cevherî şöyle demiştir: 'el-Kısfe' (الْكِسْفَة), bir şeyin parçasıdır; "Bana elbisenden bir parça (kısfe) ver" denilir; çoğulu ise 'kisef' (كِسَف) ve 'kisf' (كِسْف) gelir. 'el-Kisf' ve 'el-kısfe'nin aynı tekil manada olduğu da söylenmiştir. el-Ahfeş şöyle demiştir: Kim "kisfen" (كِسْفاً) şeklinde okumuşsa onu tekil kabul etmiş, kim de "kisefen" (كِسَفاً) şeklinde okumuşsa çoğul kabul etmiştir. Bu açıklama "Sübhân" (el-İsrâ) sûresinde geçmişti. el-Herevî de şöyle demiştir: "Kisfen" (كِسْفاً) lafzını tekil olarak okuyan kimseye göre bunun çoğulu 'eksâf' (أَكْسَاف) ve 'küsûf' (كُسُوف) gelir; sanki o: "Veya üzerimize onu tek bir tabaka halinde düşür" demiştir,

وَهُوَ مِنْ كَسَفْتُ الشَّيْءَ كَسْفًا إِذَا غَطَّيْتُهُ. (إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ. قالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ) تهديد، أَيْ إِنَّمَا عَلَيَّ التَّبْلِيغُ وَلَيْسَ الْعَذَابُ الَّذِي سألتم وَهُوَ يُجَازِيكُمْ. (فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَصَابَهُمْ حَرٌّ شَدِيدٌ، فَأَرْسَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ سحَابَةً فَهَرَبُوا إِلَيْهَا لِيَسْتَظِلُّوا بِهَا، فَلَمَّا صَارُوا تَحْتَهَا صِيحَ بِهِمْ فَهَلَكُوا. وَقِيلَ: أقامها الله فوق رؤوسهم، وَأَلْهَبَهَا حَرًّا حَتَّى مَاتُوا مِنَ الرَّمْدِ. وَكَانَ مِنْ أَعْظَمِ يَوْمٍ فِي الدُّنْيَا عَذَابًا. وَقِيلَ: بَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ سَمُومًا فَخَرَجُوا إِلَى الْأَيْكَةِ يَسْتَظِلُّونَ بِهَا فَأَضْرَمَهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ نَارًا فَاحْتَرَقُوا. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَغَيْرِهِ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَتَحَ عَلَيْهِمْ بَابًا مِنْ أَبْوَابِ جَهَنَّمَ، وأرسل عليهم هدة وحرا شديدا فأخذ بأنفاسهم، فَدَخَلُوا بُيُوتَهُمْ فَلَمْ يَنْفَعْهُمْ ظِلٌّ وَلَا مَاءٌ فَأَنْضَجَهُمُ الْحَرُّ، فَخَرَجُوا هَرَبًا إِلَى الْبَرِّيَّةِ، فَبَعَثَ اللَّهُ ﷿ سَحَابَةً فَأَظَلَّتْهُمْ فَوَجَدُوا لَهَا بَرْدًا وَرَوْحًا وَرِيحًا طَيِّبَةً، فَنَادَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا، فلما اجتمعوا تحت السحابة أهبها اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ نَارًا، وَرَجَفَتْ بِهِمُ الْأَرْضُ، فَاحْتَرَقُوا كَمَا يَحْتَرِقُ الْجَرَادُ فِي الْمَقْلَى، فَصَارُوا رَمَادًا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ:" فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ. كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها" وَقَوْلُهُ:" فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كانَ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ". وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَبَسَ عَنْهُمُ الرِّيحَ سَبْعَةَ أَيَّامٍ، وَسَلَّطَ عَلَيْهِمُ الْحَرَّ حَتَّى أَخَذَ بِأَنْفَاسِهِمْ، وَلَمْ يَنْفَعْهُمْ ظِلٌّ وَلَا مَاءٌ فَكَانُوا يَدْخُلُونَ الْأَسْرَابَ، لِيَتَبَرَّدُوا فِيهَا فَيَجِدُوهَا أَشَدَّ حَرًّا مِنَ الظَّاهِرِ، فَهَرَبُوا إِلَى الْبَرِّيَّةِ، فَأَظَلَّتْهُمْ سَحَابَةٌ وَهِيَ الظُّلَّةُ، فَوَجَدُوا لَهَا بَرْدًا وَنَسِيمًا، فَأَمْطَرَتْ عَلَيْهِمْ نَارًا فَاحْتَرَقُوا. وَقَالَ يَزِيدُ الْجُرَيْرِيُّ: سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْحَرَّ سَبْعَةَ أَيَّامٍ وَلَيَالِيَهُنَّ ثُمَّ رُفِعَ لَهُمْ جَبَلٌ مِنْ بَعِيدٍ فَأَتَاهُ رَجُلٌ فَإِذَا تَحْتَهُ أَنْهَارٌ وَعُيُونٌ وَشَجَرٌ وَمَاءٌ بَارِدٌ، فَاجْتَمَعُوا كُلُّهُمْ تَحْتَهُ، فَوَقَعَ عَلَيْهِمُ الْجَبَلُ وَهُوَ الظُّلَّةُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: بَعَثَ اللَّهُ شُعَيْبًا إِلَى أُمَّتَيْنِ: أَصْحَابِ مَدْيَنَ وَأَصْحَابِ الْأَيْكَةِ فَأَهْلَكَ اللَّهُ أَصْحَابَ الْأَيْكَةِ بِالظُّلَّةِ، وَأَمَّا أَصْحَابُ مَدْيَنَ فَصَاحَ بِهِمْ جِبْرِيلُ صَيْحَةً فَهَلَكُوا أَجْمَعِينَ. (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ) قِيلَ: آمن بشعيب من الفئتين تسعمائة نفر.

Bu da bir şeyi örttüğün zaman söylediğin "keseftü'ş-şey'e kesfen" ifadesinden gelir. { إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ. قالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ } “Eğer doğru sözlülerden isen. [Şuayb] dedi ki: Rabbim yaptıklarınızı en iyi bilendir” [ifadesi] bir tehdittir; yani bana düşen sadece tebliğdir, istediğiniz azap benim elimde değildir ve size karşılığınızı O verecektir. { فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ } “Bunun üzerine onu yalanladılar; derken onları o gölgelik gününün azabı yakalayıverdi”. İbn Abbâs şöyle demiştir: Başlarına şiddetli bir sıcak geldi, Allah Teâlâ da bir bulut gönderdi; onlar da onun altında gölgelenmek için ona doğru koştular. Altına girdiklerinde üzerlerine bir çığlık koptu ve helak oldular. Şöyle de denilmiştir: Allah o bulutu başlarının üstünde tuttu ve sıcağını alevlendirdi, nihayet aşırı sıcaktan öldüler. Bu, dünyadaki azap günlerinin en büyüğü idi. Şöyle de denilmiştir: Allah onların üzerine sam yeli (yakıcı rüzgâr) gönderdi, onlar da Eyke'ye (ağaçlık yere) çıkıp gölgelenmek istediler. Allah da üzerlerine ateşi tutuşturdu ve yandılar. Yine İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edildiğine göre: Allah Teâlâ onlara cehennem kapılarından bir kapı açtı ve üzerlerine bir uğultu ile nefeslerini kesen şiddetli bir sıcak saldı. Evlerine girdiler fakat ne gölge ne de su fayda verdi; sıcak onları kavurdu. Bunun üzerine kıra kaçtılar. Yüce Allah da bir bulut gönderdi, bulut onları gölgeledi. Onda bir serinlik, ferahlık ve hoş bir koku buldular. Birbirlerine seslendiler. Bulutun altında toplandıklarında Allah Teâlâ o buluttan üzerlerine ateş püskürttü, yer onları sarstı; tavada çekirgelerin kavrulduğu gibi kavruldular ve kül haline geldiler. İşte bu durum Yüce Allah'ın: “Yurtlarında diz üstü çöke kaldılar. Sanki orada hiç yaşamamışlardı” ve: “Derken onları o gölgelik gününün azabı yakalayıverdi. Şüphesiz o, büyük bir günün azabı idi” buyruklarında anlatılandır. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ yedi gün boyunca onlardan rüzgârı kesti ve nefeslerini tıkayacak derecede üzerlerine sıcağı musallat etti; ne bir gölge ne de bir su onlara fayda vermedi. Serinlemek için yer altı dehlizlerine giriyorlar, fakat oraları dışarıdan daha sıcak buluyorlardı. Kırlara kaçtılar, üzerlerine bir bulut gölge saldı ki zulle (gölgelik) budur. Onda bir serinlik ve meltem buldular; derken bulut üzerlerine ateş yağdırdı ve yandılar. Yezîd el-Cüreyrî şöyle demiştir: Allah üzerlerine yedi gün yedi gece sıcağı musallat etti, sonra uzaktan onlara bir dağ göründü. Bir adam oraya gitti; bir de baktı ki altında nehirler, pınarlar, ağaçlar ve soğuk su var. Hepsi onun altında toplandılar; bunun üzerine dağ üzerlerine düştü ki bu zulle idi. Katâde şöyle demiştir: Allah Şuayb'ı iki ümmete; Medyen halkına ve Eyke halkına gönderdi. Allah Eyke halkını zulle (gölgelik) ile helak etti; Medyen halkına gelince, Cebrâil onlara tek bir çığlık savurdu da hepsi helak oldular. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir”. İki gruptan Şuayb'a dokuz yüz kişinin iman ettiği söylenmiştir.

[سورة الشعراء (٢٦): الآيات ١٩٢ الى ١٩٦]

[Şuarâ Sûresi (26), 192-196. Âyetler]

وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٩٢) نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ (١٩٣) عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ (١٩٤) بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ (١٩٥) وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ (١٩٦)

{ وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٩٢) نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ (١٩٣) عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ (١٩٤) بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ (١٩٥) وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ (١٩٦) } “Muhakkak ki o (Kur'ân), âlemlerin Rabbinin indirmesidir. (192) Onu Rûhu'l-Emîn (Cebrâil) indirmiştir, (193) Uyaranlardan olasın diye senin kalbine; (194) Apaçık Arapça bir lisan ile. (195) Şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır. (196)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ) عَادَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ مِنْ إِعْرَاضِ الْمُشْرِكِينَ عَنِ الْقُرْآنِ. (نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ) " نَزَلَ" مُخَفَّفًا قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو. الْبَاقُونَ:" نَزَّلَ" مُشَدَّدًا" بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ" نَصْبًا وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبِي عُبَيْدٍ لِقَوْلِهِ:" وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ" وَهُوَ مَصْدَرُ نَزَّلَ، وَالْحُجَّةُ لِمَنْ قَرَأَ بِالتَّخْفِيفِ أَنْ يَقُولَ لَيْسَ هَذَا بِمُقَدَّرٍ، لِأَنَّ الْمَعْنَى وَإِنَّ الْقُرْآنَ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ نَزَلَ بِهِ جِبْرِيلُ إِلَيْكَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ" أَيْ يَتْلُوهُ عَلَيْكَ فَيَعِيهُ قلبك. وقيل: ليثبت قَلْبِكَ. (لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ) أَيْ لِئَلَّا يَقُولُوا لَسْنَا نَفْهَمُ مَا تَقُولُ. (وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ) أَيْ وَإِنَّ ذِكْرَ نُزُولِهِ لَفِي كُتُبِ الْأَوَّلِينَ يَعْنِي الْأَنْبِيَاءَ. وَقِيلَ: أَيْ إِنَّ ذِكْرَ مُحَمَّدٍ ﵇ فِي كُتُبِ الْأَوَّلِينَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ" والزبر الْكُتُبُ الْوَاحِدُ زَبُورٌ كَرَسُولٍ وَرُسُلٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ.

Yüce Allah'ın: { وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Muhakkak ki o, âlemlerin Rabbinin indirmesidir” buyruğu ile, sûrenin başında geçen müşriklerin Kur'ân'dan yüz çevirmeleri konusuna dönülmüştür. { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ } “Onu Rûhu'l-Emîn senin kalbine indirmiştir” [ayetinde]; Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr “nezele (نَزَلَ)” şeklinde şeddesiz okumuşlardır. Diğerleri ise: “nezzele (نَزَّلَ)” şeklinde şeddeli ve “bihi'r-rûha'l-emîne (بِهِ الرُّوحَ الْأَمِينَ)” şeklinde mansub okumuşlardır. Ebû Hâtim ve Ebû Ubeyd'in tercihi de budur; çünkü âyette: “ve innehû letenzîlü (وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ)” buyrulmaktadır ki bu, “nezzele” fiilinin masdarıdır. Şeddesiz okuyanların delili ise şöyle demeleridir: Bu [kıraat] mukadder (takdiri bir izah gerektiren) bir şey değildir; çünkü mana: 'Şüphesiz Kur'ân âlemlerin Rabbinin indirmesidir, Cebrail onu sana indirmiştir' şeklindedir. Nitekim Yüce Allah: “De ki: Kim Cebrâil'e düşman ise, bilsin ki o, onu senin kalbine indirmiştir” buyurmuştur; yani onu sana okur, kalbin de onu beller (kavrar). Şöyle de denilmiştir: Kalbini pekiştirip sebat ettirsin diye. { لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ } “Uyaranlardan olasın diye apaçık Arapça bir lisan ile” yani 'söylediğini anlamıyoruz' demesinler diye. { وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ } “Şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır” yani onun indirileceği haberi öncekilerin yani peygamberlerin kitaplarında da mevcuttur. Şöyle de denilmiştir: Muhammed aleyhisselâm'ın zikri öncekilerin kitaplarında vardır; nitekim Yüce Allah: “Onu yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı bulurlar” buyurmuştur. ez-Zübûr (الزُّبُرُ) kitaplar demektir; tekili, tıpkı rasûl-rusul gibi zebûrdur (زَبُورٌ) ve daha önce geçmişti.

[سورة الشعراء (٢٦): الآيات ١٩٧ الى ٢٠٣]

[Şuarâ Sûresi (26), 197-203. Âyetler]

أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٩٧) وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ (١٩٨) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ (١٩٩) كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠) لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٢٠١)

{ أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٩٧) وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ (١٩٨) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ (١٩٩) كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠) لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٢٠١) } “İsrâiloğulları bilginlerinin onu bilmesi onlar için bir delil değil miydi? (197) Eğer biz onu Arapça bilmeyen (yabancı) birine indirseydik, (198) O da bunu kendilerine okusaydı, yine ona inanmazlardı. (199) İşte biz onu suçluların kalplerine böyle soktuk. (200) Onlar acıklı azabı görünceye kadar ona inanmazlar. (201)”

فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٢٠٢) فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ (٢٠٣)

{ فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٢٠٢) فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ (٢٠٣) } “O azap kendilerine hiç farkında olmadıkları bir sırada ansızın geliverir. (202) O vakit: Bize mühlet verilir mi acaba? derler. (203)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ) قَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي عَبْدَ الله ابن سَلَامٍ وَسَلْمَانَ وَغَيْرَهُمَا مِمَّنْ أَسْلَمَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بَعَثَ أَهْلُ مَكَّةَ إِلَى الْيَهُودِ وَهُمْ بالمدينة

Yüce Allah'ın: { أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrâiloğulları bilginlerinin onu bilmesi onlar için bir delil değil miydi?” buyruğu hakkında Mücâhid: Abdullah b. Selâm, Selmân ve diğer Müslüman olanlar kastedilmektedir demiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Mekke halkı, Medine'de bulunan Yahudilere haber göndererek

يَسْأَلُونَهُمْ عَنْ مُحَمَّدٍ ﵇، فَقَالُوا: إِنَّ هَذَا لَزَمَانُهُ، وَإِنَّا لَنَجِدُ فِي التَّوْرَاةِ نَعْتَهُ وَصِفَتَهُ. فَيَرْجِعُ لَفْظُ الْعُلَمَاءِ إِلَى كُلِّ مَنْ كَانَ لَهُ عِلْمٌ بِكُتُبِهِمْ أَسْلَمَ أَوْ لَمْ يسلم على هذ الْقَوْلِ. وَإِنَّمَا صَارَتْ شَهَادَةُ أَهْلِ الْكِتَابِ حُجَّةً عَلَى الْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَرْجِعُونَ فِي أَشْيَاءَ مِنْ أُمُورِ الدِّينِ إِلَى أَهْلِ الْكِتَابِ، لِأَنَّهُمْ مَظْنُونٌ بِهِمْ عِلْمٌ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ" أَوَلَمْ تَكُنْ لَهُمْ آيَةٌ". الْبَاقُونَ" أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً" بِالنَّصْبِ عَلَى الْخَبَرِ وَاسْمُ يَكُنْ" أَنْ يَعْلَمَهُ" والتقدير أو لم يَكُنْ لَهُمْ عِلْمُ عُلَمَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا آيَةً وَاضِحَةً. وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى اسْمُ كَانَ" آيَةً" وَالْخَبَرُ" أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ". وَقَرَأَ عَاصِمٌ الْجَحْدَرِيُّ" أَنْ تَعْلَمُهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ. (وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ) أَيْ عَلَى رَجُلٍ لَيْسَ بِعَرَبِيِّ اللِّسَانِ (فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ) بِغَيْرِ لُغَةِ الْعَرَبِ لَمَا آمَنُوا وَلَقَالُوا لَا نَفْقَهُ. نَظِيرُهُ:" وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا" الْآيَةَ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى رَجُلٍ لَيْسَ مِنَ الْعَرَبِ لَمَا آمَنُوا بِهِ أَنَفَةً وَكِبْرًا. يُقَالُ: رَجُلٌ أَعْجَمُ وَأَعْجَمِيٌّ إِذَا كَانَ غَيْرَ فَصِيحٍ وَإِنْ كَانَ عَرَبِيًّا، وَرَجُلٌ عَجَمِيٌّ وَإِنْ كَانَ فَصِيحًا يُنْسَبُ إِلَى أَصْلِهِ، إِلَّا أَنَّ الْفَرَّاءُ أَجَازَ أَنْ يُقَالَ رَجُلٌ عَجَمِيٌّ بِمَعْنَى أَعْجَمِيٍّ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِيِّينَ" مُشَدَّدَةً بِيَاءَيْنِ جَعَلَهُ نِسْبَةً. وَمَنْ قَرَأَ" الْأَعْجَمِينَ" فَقِيلَ: إِنَّهُ جَمْعُ أَعْجَمَ. وَفِيهِ بُعْدٌ، لِأَنَّ مَا كَانَ مِنَ الصِّفَاتِ الَّذِي مُؤَنَّثُهُ فَعْلَاءُ لَا يُجْمَعُ بِالْوَاوِ وَالنُّونِ، وَلَا بِالْأَلِفِ وَالتَّاءِ، لَا يُقَالُ أَحْمَرُونَ وَلَا حَمْرَاوَاتِ. وَقِيلَ: إِنَّ أَصْلَهُ الْأَعْجَمِينَ كَقِرَاءَةِ الْجَحْدَرِيِّ ثُمَّ حُذِفَتْ يَاءُ النَّسَبِ، وَجُعِلَ جَمْعُهُ بِالْيَاءِ وَالنُّونِ دَلِيلًا عَلَيْهَا. قَالَهُ أَبُو الْفَتْحِ عُثْمَانُ بْنُ جِنِّيٍّ. وَهُوَ مَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَذلِكَ سَلَكْناهُ) يَعْنِي الْقُرْآنَ أَيِ الْكُفْرَ بِهِ (فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ. لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ). وَقِيلَ: سَلَكْنَا التَّكْذِيبَ فِي قُلُوبِهِمْ، فَذَلِكَ الَّذِي مَنَعَهُمْ مِنَ الْإِيمَانِ، قَالَهُ يَحْيَى بْنُ سَلَامٍ وَقَالَ عِكْرِمَةُ: الْقَسْوَةُ. وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ وَقَدْ مَضَى فِي" الْحِجْرِ" وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ الْجَزْمَ فِي" لَا يُؤْمِنُونَ"، لِأَنَّ فِيهِ مَعْنَى الشَّرْطِ وَالْمُجَازَاةِ. وَزَعَمَ أَنَّ مِنْ شَأْنِ الْعَرَبِ إِذَا وَضَعَتْ لَا مَوْضِعَ كَيْ لَا فِي مِثْلِ هَذَا رُبَّمَا جَزَمَتْ مَا بَعْدَهَا وَرُبَّمَا رَفَعَتْ، فتقول: ربطت

Muhammed aleyhisselâm hakkında soru sormuşlardı. Onlar da: "Şüphesiz onun zamanı gelmiştir ve biz Tevrat'ta onun niteliğini ve vasfını bulmaktayız" dediler. Bu görüşe göre "ulemâ" lafzı, Müslüman olsun ya da olmasın, kendi kitapları hakkında bilgisi olan herkesi kapsamaktadır. Ehl-i kitabın şahitliğinin müşriklere karşı bir delil haline gelmesi ise, müşriklerin din işlerinden bazı hususlarda ehl-i kitaba müracaat etmelerindendir; zira onların bir ilme sahip oldukları düşünülmekteydi. İbn Âmir: { أَوَلَمْ تَكُنْ لَهُمْ آيَةٌ } şeklinde [müennes ve merfû olarak] okumuştur. Diğer kıraat imamları ise { أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً } şeklinde, [âyeten kelimesini] haber olmak üzere nasb ile okumuşlardır. Bu takdirde "yekün"ün ismi { أَنْ يَعْلَمَهُ } lafzıdır. Takdiri ise şöyledir: İsrâiloğulları bilginlerinden Müslüman olanların bunu bilmesi, onlar için açık bir delil olmadı mı? İlk kıraate göre ise "kâne"nin ismi "âyetün", haberi ise { أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ } ifadesidir. Âsım el-Cahderî ise: { أَنْ تَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ } şeklinde okumuştur. { وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ } “Eğer biz onu yabancı dille konuşanlardan birine indirseydik” -yani dili Arapça olmayan bir kimseye- { فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ } “o da bunu kendilerine okusaydı” -Arapçadan başka bir dille okusaydı- yine iman etmezler ve: "Biz anlamıyoruz" derlerdi. Bunun bir benzeri: { وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا } “Eğer biz onu yabancı dilde bir Kur'an kılsaydık...” ayetidir. Bir diğer görüşe göre bunun anlamı: "Biz onu Arap olmayan bir adama indirseydik, gurur ve kibirlerinden ötürü yine ona iman etmezlerdi" şeklindedir. Arap da olsa meramını düzgün ifade edemeyen kişiye "a'cem" (أَعْجَم) ve "a'cemiyy" (أَعْجَمِيّ) denir; fasih konuşsa bile soyu Arap olmayana ise aslına nisbetle "acemiyy" (عَجَمِيّ) denir. Ancak Ferrâ, "acemiyy" kelimesinin "a'cemiyy" anlamında kullanılmasını da caiz görmüştür. Hasan[-ı Basrî] iki ya ile şeddeli olarak { عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِيِّينَ } şeklinde okumuş ve bunu nisbet yapmıştır. { الْأَعْجَمِينَ } şeklinde okuyanlara gelince, bunun "a'cem"in çoğulu olduğu söylenmiştir. Fakat bu uzak bir ihtimaldir; çünkü müennesi "fa'lâ" (فَعْلَاء) vezninde gelen sıfatlar vav-nûn ile de elif-tâ ile de çoğul yapılmaz; nitekim "ahmerûn" (أَحْمَرُونَ) ve "hamrâvât" (حَمْرَاوَات) denmez. Bir görüşe göre ise bunun aslı, Cahderî'nin kıraatindeki gibi "el-a'cemiyyîn" olup nisbet yâ'sı hazfedilmiş ve yâ-nûn ile cem yapılması da buna delalet etmesi için bırakılmıştır. Bunu Ebu'l-Feth Osman b. Cinnî söylemiştir; bu aynı zamanda Sîbeveyh'in de görüşüdür. Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ سَلَكْناهُ } “İşte onu böyle soktuk” yani Kur'an'ı -yahut onu inkâr etmeyi- { فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ. لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ } “suçluların kalplerine [böyle soktuk]. Onlar buna iman etmezler” buyruğu hakkında: "Onların kalplerine yalanlamayı soktuk; işte onları imandan alıkoyan da budur" denilmiştir. Bunu Yahyâ b. Sellâm söylemiştir. İkrime ise: "Katılığı [soktuk]" demiştir. Anlamlar birbirine yakındır ve bu husus Hicr Suresi'nde geçmişti. Ferrâ, { لَا يُؤْمِنُونَ } lafzında cezm yapılmasını caiz görmüştür; çünkü onda şart ve ceza anlamı vardır. O, Arapların bu gibi yerlerde "key lâ" (كَيْ لَا - ...masın diye) yerine "lâ" (لَا) getirdiklerinde, ondan sonra gelen fiili bazen cezm, bazen de ref ettiklerini ileri sürmüş ve şöyle demiştir: [Araplar] "Bağladım..."

الْفَرَسَ لَا يَنْفَلِتُ بِالرَّفْعِ وَالْجَزْمِ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ إِنْ لَمْ أَرْبِطْهُ يَنْفَلِتُ، وَالرَّفْعُ بِمَعْنَى كَيْلَا يَنْفَلِتَ. وَأَنْشَدَ لِبَعْضِ بَنِي عُقَيْلٍ:

“Atı bağladım kaçmasın diye” derken ref ve cezm ile 'lâ yenfelitu/yenfelit' denir; çünkü bunun anlamı: 'Eğer onu bağlamazsam kaçar' demektir. Ref hali ise 'kaçmasın diye' anlamındadır. Ferrâ, Benî Ukayl'den birine ait şu beyti inşâd etmiştir:

وَحَتَّى رَأَيْنَا أَحْسَنَ الْفِعْلِ بَيْنَنَا ... مُسَاكَنَةً لَا يَقْرَفُ الشَّرُّ قَارِفُ

Ve nihayet aramızdaki en güzel işin ... Hiçbir suçlunun kötülük işlemediği bir barış içinde yaşamak olduğunu gördük.

بِالرَّفْعِ لَمَّا حَذَفَ كَيْ. وَمِنَ الْجَزْمِ قَوْلُ الْآخَرِ:

'Key' edatını hazfettiği için ref ile okumuştur. Cezme örnek ise bir başkasının şu sözüdür:

لَطَالَمَا حَلَّأْتُمَاهَا لَا تَرِدْ ... فَخَلِّيَاهَا وَالسِّجَالَ تَبْتَرِدْ

Nice zamandır suya varmasın diye onu menettiniz ... Artık onu kovalarla serbest bırakın da serinlesin.

قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا كُلُّهُ فِي" يُؤْمِنُونَ" خَطَأٌ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، وَلَا يَجُوزُ الْجَزْمُ بلا جازم، ولا يكون شي يَعْمَلُ عَمَلًا فَإِذَا حُذِفَ عَمِلَ عَمَلًا أَقْوَى، مِنْ عَمَلِهِ وَهُوَ مَوْجُودٌ، فَهَذَا احْتِجَاجٌ بَيِّنٌ (حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ. فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً) أَيِ الْعَذَابُ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ:" فَتَأْتِيَهُمْ" بِالتَّاءِ، وَالْمَعْنَى: فَتَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً فَأُضْمِرَتْ لِدَلَالَةِ الْعَذَابِ الْوَاقِعِ فِيهَا، وَلِكَثْرَةِ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ ذِكْرِهَا. وَقَالَ رَجُلٌ لِلْحَسَنِ وَقَدْ قَرَأَ:" فَتَأْتِيَهُمْ": يَا أَبَا سعيد إنما يأتيهم العذاب بغتة. فانتهزه وَقَالَ: إِنَّمَا هِيَ السَّاعَةُ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً أَيْ فَجْأَةً. (وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ) بِإِتْيَانِهَا. (فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ) أَيْ مُؤَخَّرُونَ وَمُمْهَلُونَ. يَطْلُبُونَ الرَّجْعَةَ هُنَالِكَ فَلَا يُجَابُونَ إِلَيْهَا. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَقَوْلُهُ:" فَيَأْتِيَهُمْ" لَيْسَ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ:" حَتَّى يَرَوُا" بَلْ هُوَ جَوَابُ قَوْلِهِ:" لَا يُؤْمِنُونَ" فَلَمَّا كَانَ جَوَابًا لِلنَّفْيِ انْتَصَبَ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ:" فَيَقُولُوا".

en-Nehhâs şöyle demiştir: Bütün bunlar Basralılara göre “yü'minûn” fiilinde hatadır. Cezm edatı olmadan cezm caiz olmaz; bir amil varken bir amel edip de hazfedildiğinde mevcut halinden daha kuvvetli amel etmesi mümkün değildir; bu apaçık bir delillendirmedir. { حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ. فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً } “Acıklı azabı görünceye kadar. O azap kendilerine ansızın geliverir”. el-Hasan tâ ile “fe-te'tiyehüm (فَتَأْتِيَهُمْ)” şeklinde okumuştur; mana şöyledir: Kıyamet onlara ansızın gelir; azabın o vakitte gerçekleşeceğine delalet etmesi ve Kur'ân'da onun zikrinin çokluğu sebebiyle zamir kapalı tutulmuştur. Bir adam el-Hasan'a “fe-te'tiyehüm” okuduğunda: 'Ey Ebû Saîd, onlara ansızın gelecek olan azaptır' deyince ona sert çıkmış ve: 'Onlara ansızın gelecek olan ancak kıyamettir' yani apansızın [gelecektir] demiştir. { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Onlar hiç farkında değillerken” onun gelişini hissetmezler. { فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ } “O vakit: Bize mühlet verilir mi acaba? derler” yani geciktirilir ve ertelenir miyiz [derler]. O anda geri dönüşü talep ederler fakat talepleri kabul edilmez. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: “fe-ye'tiyehüm” kavli “hattâ yerav” kavline matuf değildir; aksine “lâ yü'minûne” kavlinin cevabıdır. Olumsuzluğun cevabı olduğu için mensûb olmuştur; “fe-yekûlû” kavli de böyledir.

[سورة الشعراء (٢٦): الآيات ٢٠٤ الى ٢٠٩]

[Şuarâ Sûresi (26), 204-209. Âyetler]

أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (٢٠٤) أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ (٢٠٥) ثُمَّ جاءَهُمْ مَا كانُوا يُوعَدُونَ (٢٠٦) مَا أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يُمَتَّعُونَ (٢٠٧) وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ لَها مُنْذِرُونَ (٢٠٨)

{ أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (٢٠٤) أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ (٢٠٥) ثُمَّ جاءَهُمْ مَا كانُوا يُوعَدُونَ (٢٠٦) مَا أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يُمَتَّعُونَ (٢٠٧) وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ لَها مُنْذِرُونَ (٢٠٨) } “Şimdi onlar bizim azabımızın çarçabuk gelmesini mi istiyorlar? (204) Gördün ya, eğer biz onları yıllarca yaşatıp faydalandırsak, (205) Sonra kendilerine vadedilen başlarına gelse, (206) O faydalandırıldıkları şeyler kendilerine ne yarar sağlar? (207) Biz hiçbir ülkeyi uyarıcıları olmaksızın helak etmedik. (208)”

ذِكْرى وَما كُنَّا ظالِمِينَ (٢٠٩)

{ ذِكْرى وَما كُنَّا ظالِمِينَ (٢٠٩) } “Bir öğüt olarak. Biz asla zalimler değiliz. (209)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ) قَالَ مُقَاتِلٌ: قَالَ الْمُشْرِكُونَ لِلنَّبِيِّ ﷺ يَا مُحَمَّدُ إِلَى مَتَى تَعِدُنَا بِالْعَذَابِ وَلَا تَأْتِي به! فنزلت" أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ".

Yüce Allah'ın: { أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ } “Şimdi onlar bizim azabımızın çarçabuk gelmesini mi istiyorlar?” buyruğu hakkında Mukâtil şöyle demiştir: Müşrikler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Ey Muhammed! Bizi ne zamana kadar azapla tehdit edip duracaksın da o azap bir türlü gelmeyecek!” dediler. Bunun üzerine { أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ } “Şimdi onlar bizim azabımızın çarçabuk gelmesini mi istiyorlar?” [ayeti] indi.

(أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ) يَعْنِي فِي الدُّنْيَا وَالْمُرَادُ أَهْلُ مَكَّةَ فِي قَوْلِ الضَّحَّاكِ وَغَيْرِهِ. (ثُمَّ جاءَهُمْ مَا كانُوا يُوعَدُونَ) مِنَ الْعَذَابِ وَالْهَلَاكِ (مَا أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يُمَتَّعُونَ)." مَا" الْأُولَى اسْتِفْهَامٌ مَعْنَاهُ التَّقْرِيرُ، وَهُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ" أَغْنى " وَ" مَا" الثَّانِيَةُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الثَّانِيَةُ نَفْيًا لَا مَوْضِعَ لَهَا. وَقِيلَ:" مَا" الْأُولَى حَرْفُ نَفْيٍ، وَ" مَا" الثَّانِيَةُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِ" أَغْنى " وَالْهَاءُ الْعَائِدَةُ مَحْذُوفَةٌ. وَالتَّقْدِيرُ: مَا أَغْنَى عَنْهُمُ الزَّمَانُ الَّذِي كَانُوا يُمَتَّعُونَهُ. وَعَنِ الزُّهْرِيِّ: أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ كَانَ إِذَا أَصْبَحَ أَمْسَكَ بِلِحْيَتِهِ ثُمَّ قَرَأَ" أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ. ثُمَّ جاءَهُمْ مَا كانُوا يُوعَدُونَ. مَا أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يُمَتَّعُونَ" ثُمَّ يَبْكِي وَيَقُولُ:

{ أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ } “Gördün ya, eğer biz onları yıllarca yaşatıp faydalandırsak” yani dünyada; Dahhâk ve diğerlerine göre kastedilenler Mekke halkıdır. { ثُمَّ جاءَهُمْ مَا كانُوا يُوعَدُونَ } “Sonra kendilerine vadedilen [azap ve helak] başlarına gelse” { مَا أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يُمَتَّعُونَ } “O faydalandırıldıkları şeyler kendilerine ne yarar sağlar?”. Birinci “mâ (مَا)” takrîr anlamında bir istifhamdır ve “ağnâ (أَغْنى)” fiili ile nasb mahallindedir. İkinci “mâ” ise ref mahallindedir; ikinci “mâ”nın irapta mahalli olmayan bir nefy edatı olması da caizdir. Şöyle de denilmiştir: Birinci “mâ” nefy harfidir, ikinci “mâ” ise “ağnâ” fiilinin faili olarak ref mahallindedir ve ona dönen zamir hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: 'Faydalandırıldıkları zaman onlara hiçbir fayda sağlamadı'. ez-Zührî'den rivayet edildiğine göre Ömer b. Abdülazîz sabahladığında sakalını tutar, ardından: { أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ. ثُمَّ جاءَهُمْ مَا كانُوا يُوعَدُونَ. مَا أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يُمَتَّعُونَ } “Gördün ya, eğer biz onları yıllarca yaşatıp faydalandırsak, sonra kendilerine vadedilen başlarına gelse, o faydalandırıldıkları şeyler kendilerine ne yarar sağlar?” [ayetlerini] okur, sonra ağlayarak şöyle derdi:

نَهَارُكَ يَا مَغْرُورُ سَهْوٌ وَغَفْلَةٌ ... وَلَيْلُكَ نَوْمٌ وَالرَّدَى لَكَ لَازِمُ

Gündüzün ey aldanmış kişi, unutkanlık ve gaflettir ... Gecen ise uykudur; helak ise senin ayrılmaz parçandır.

فَلَا أَنْتَ فِي الْأَيْقَاظِ يَقْظَانُ حَازِمُ ... وَلَا أَنْتَ فِي النُّوَّامِ نَاجٍ فَسَالِمُ

Ne uyanıklar arasında uyanık ve tedbirlisin ... Ne de uyuyanlar arasında kurtulup esenliktesin.

تُسَرُّ بِمَا يَفْنَى وَتَفْرَحُ بِالْمُنَى ... كَمَا سُرَّ بِاللَّذَّاتِ فِي النَّوْمِ حَالِمُ

Yok olup gidecek şeylerle sevinir, kuruntularla ferahlarsın ... Tıpkı uykusunda lezzetlerle sevinen bir rüya gören gibi.

وَتَسْعَى إِلَى مَا سَوْفَ تَكْرَهُ غبه ... كذلك في الدنيا تعيش البهائم

Ve sonunu hoş görmeyeceğin şeylere doğru koşarsın ... İşte böyle yaşar dünyada hayvanlar.

قوله تعالى: (وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ) " مِنْ" صِلَةٌ، الْمَعْنَى: وَمَا أَهْلَكْنَا قَرْيَةً. (إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ) أَيْ رُسُلٌ. (ذِكْرى) قَالَ الْكِسَائِيُّ:" ذِكْرى " فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. النَّحَّاسُ: وَهَذَا لَا يَحْصُلُ، وَالْقَوْلُ فِيهِ قَوْلُ الْفَرَّاءِ وَأَبِي إِسْحَاقَ أَنَّهَا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْمَصْدَرِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ يَذْكُرُونَ ذِكْرَى، وَهَذَا قَوْلٌ صَحِيحٌ، لِأَنَّ مَعْنَى" إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ" إِلَّا لَهَا مُذَكِّرُونَ. وَ" ذِكْرى " لَا يَتَبَيَّنُ فِيهِ الْإِعْرَابُ، لِأَنَّ فِيهَا أَلِفًا مَقْصُورَةً. وَيَجُوزُ" ذِكْرًى" بِالتَّنْوِينِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" ذِكْرى " فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: أَيْ إِنْذَارُنَا ذِكْرَى. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ ذَلِكَ ذِكْرَى، وَتِلْكَ ذِكْرَى. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: لَيْسَ فِي" الشُّعَرَاءِ" وَقْفٌ تَامٌّ إِلَّا قَوْلُهُ" إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ" وَهَذَا عِنْدَنَا وَقْفٌ حَسَنٌ، ثُمَّ يَبْتَدِئُ" ذِكْرَى" عَلَى مَعْنَى هِيَ ذِكْرَى أَيْ يُذَكِّرُهُمْ ذِكْرَى، وَالْوَقْفُ عَلَى" ذِكْرى " أَجْوَدُ. (وَما كُنَّا ظالِمِينَ) فِي تَعْذِيبِهِمْ حَيْثُ قَدَّمْنَا الحجة عليهم وأعذرنا إليهم:

Yüce Allah'ın: { وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ } “Biz hiçbir ülkeyi helak etmedik” buyruğunda geçen “min (مِنْ)” zaidedir (pekiştirme içindir); anlamı: 'Biz hiçbir ülkeyi helak etmedik' şeklindedir. { إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ } “Uyarıcıları olmaksızın” yani peygamberleri [olmaksızın]. { ذِكْرى } “Bir öğüt olarak”. el-Kisâî şöyle demiştir: “Zikrâ (ذِكْرى)” hal olarak nasb mahallindedir. en-Nehhâs ise: Bu doğru bir izah değildir; bu husustaki doğru söz el-Ferrâ ve Ebû İshâk'ın sözüdür ki o da mef'ûl-i mutlak (masdar) olarak nasb mahallinde olduğudur demiştir. Ferrâ: Yani 'öğüt ile hatırlatırlar' [anlamındadır] demiştir. Bu sahih bir sözdür; çünkü: { إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ } kavlinin manası 'onları hatırlatan kimseler olmaksızın' demektir. “Zikrâ” kelimesinde irap açıkça görünmez; çünkü onda maksur elif vardır. Tenvin ile “zikran (ذِكْرًى)” şeklinde olması da caizdir. “Zikrâ” kelimesinin gizli bir mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olması da caizdir. Ebû İshâk: Yani 'bizim uyarmamız bir öğüttür' demiştir. Ferrâ ise: Yani 'bu bir öğüttür' veya 'şu bir öğüttür' [anlamındadır] demiştir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Bazı müfessirler: 'Şuarâ sûresinde { إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ } buyruğu dışında tam vakıf yoktur' demişlerdir. Bu bize göre hasen bir vakıftır; sonra 'o bir öğüttür' yani 'onlara bir öğüt olarak hatırlatır' manasında { ذِكْرى } lafzıyla başlanır; “zikrâ” üzerinde vakıf yapmak ise daha uygundur. { وَما كُنَّا ظالِمِينَ } “Biz asla zalimler değiliz” kendilerine karşı hücceti ikame edip mazeretlerini ortadan kaldırmışken onlara azap etme hususunda [asla zalim olmadık].

[سورة الشعراء (٢٦): الآيات ٢١٠ الى ٢١٣]

[Şuarâ Sûresi (26), Âyetler 210-213]

وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ (٢١٠) وَما يَنْبَغِي لَهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ (٢١١) إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ (٢١٢) فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ (٢١٣)

{ وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ (٢١٠) وَما يَنْبَغِي لَهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ (٢١١) إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ (٢١٢) فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ (٢١٣) } “Onu şeytanlar indirmedi. (210) Bu onlara hem yaraşmaz hem de buna güçleri yetmez. (211) Şüphesiz onlar vahyi işitmekten kesinlikle uzak tutulmuşlardır. (212) Öyleyse sakın Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarma; sonra azap edilenlerden olursun! (213)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ) يَعْنِي الْقُرْآنَ بَلْ يَنْزِلُ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ. (وَما يَنْبَغِي لَهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ. إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ) أَيْ بِرَمْيِ الشُّهُبِ كَمَا مَضَى فِي سُورَةِ" الْحِجْرِ" بَيَانُهُ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَمُحَمَّدُ بْنُ السَّمَيْقَعِ:" وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ" قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ فِي الْعَرَبِيَّةِ وَمُخَالِفٌ لِلْخَطِّ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا غَلَطٌ عِنْدَ جَمِيعِ النَّحْوِيِّينَ، وَسَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَقُولُ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَزِيدَ يَقُولُ: هَذَا غَلَطٌ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ، إِنَّمَا يَكُونُ بِدُخُولِ شُبْهَةٍ، لَمَّا رَأَى الْحَسَنُ فِي آخِرِهِ يَاءً وَنُونًا وَهُوَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ اشْتَبَهَ عَلَيْهِ بِالْجَمْعِ الْمُسَلَّمِ فَغَلَطَ، وَفِي الْحَدِيثِ:" احْذَرُوا زَلَّةَ الْعَالِمِ" وَقَدْ قَرَأَ هُوَ مَعَ النَّاسِ" وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ" وَلَوْ كَانَ هَذَا بِالْوَاوِ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ لَوَجَبَ حَذْفُ النُّونِ لِلْإِضَافَةِ. وَقَالَ الثَّعْلَبِيُّ: قَالَ الْفَرَّاءُ: غَلِطَ الشَّيْخُ- يَعْنِي الْحَسَنَ- فَقِيلَ ذَلِكَ لِلنَّضْرِ بْنِ شُمَيْلٍ فَقَالَ: إِنْ جَازَ أَنْ يُحْتَجَّ بِقَوْلِ رُؤْبَةَ وَالْعَجَّاجِ وَذَوِيهِمَا، جَازَ أَنْ يُحْتَجَّ بِقَوْلِ الْحَسَنِ وَصَاحِبِهِ مَعَ أَنَّا نَعْلَمُ أَنَّهُمَا لَمْ يَقْرَآ بِذَلِكَ إِلَّا وَقَدْ سَمِعَا فِي ذَلِكَ شَيْئًا، وَقَالَ الْمُؤَرِّجُ: إِنْ كَانَ الشَّيْطَانُ مِنْ شَاطَ يَشِيطُ كَانَ لِقِرَاءَتِهِمَا وَجْهٌ. وَقَالَ يُونُسُ بْنُ حَبِيبٍ: سَمِعْتُ أَعْرَابِيًّا يَقُولُ دَخَلْنَا بَسَاتِينَ مِنْ وَرَائِهَا بَسَاتُونَ، فَقُلْتُ: مَا أَشْبَهَ هَذَا بِقِرَاءَةِ الْحَسَنِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ) قيل: المعنى قل لمن كفرا هذا. وقيل: هو مخاطبة له عليه لسلام وَإِنْ كَانَ لَا يَفْعَلُ هَذَا، لِأَنَّهُ مَعْصُومٌ مُخْتَارٌ وَلَكِنَّهُ خُوطِبَ بِهَذَا وَالْمَقْصُودُ غَيْرُهُ. وَدَلَّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ:" وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ" أَيْ لَا يَتَّكِلُونَ عَلَى نَسَبِهِمْ وَقَرَابَتِهِمْ فَيَدَعُونَ مَا يجب عليهم.

Yüce Allah'ın: { وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ } “Onu şeytanlar indirmedi” âyeti, yani Kur'ân'ı [onlar indirmedi]; bilakis onu Rûhu'l-Emîn (Cebrâîl) indirmektedir [demektir]. { وَما يَنْبَغِي لَهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ. إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ } “Bu onlara hem yaraşmaz hem de buna güçleri yetmez. Şüphesiz onlar vahyi işitmekten kesinlikle uzak tutulmuşlardır” âyetindeki [uzak tutulma], Hicr Sûresi'nde açıklaması geçtiği üzere kayan yıldızlarla (şihablarla) taşlanarak [gerçekleşmektedir]. el-Hasen ve Muhammed b. es-Semeyka' ise: { وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ } şeklinde [merfû olarak "eş-Şeyâtûn" lafzıyla] okumuşlardır. el-Mehdevî der ki: "Bu, Arap dili açısından caiz değildir ve mushafın hattına da aykırıdır." en-Nahhâs da şöyle demiştir: "Bu, bütün dilbilimcilere göre bir hatadır. Ben Ali b. Süleymân'ın şöyle dediğini duydum: Muhammed b. Yezîd'in şöyle dediğini işittim: 'Bu, âlimlere göre bir hatadır ve ancak bir şüphenin/yanılgının araya girmesiyle vuku bulmuştur. el-Hasen, kelimenin ref konumunda olmasına rağmen sonunda yâ ve nûn harfini görünce, bunu kurallı eril çoğulla (cem-i müzekker sâlimle) karıştırdı da yanılgıya düştü. Bir hadiste şöyle buyrulmuştur: « احْذَرُوا زَلَّةَ الْعَالِمِ » «Âlimin zellesinden (hatasından) sakınınız!» Zira kendisi de bütün insanlarla birlikte [Bakara Sûresi'ndeki]: { وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ } [âyetini] okumuştur. Şayet bu kelime ref konumunda vâv ile olsaydı, tamlama (izâfet) dolayısıyla nûn harfinin düşmesi gerekirdi.'" es-Sa'lebî der ki: el-Ferrâ: "Şeyh -yani el-Hasen- yanılmıştır" dedi. Bu durum Nadr b. Şümeyl'e söylenince o: "Eğer Ru'be, el-Accâc ve onların benzerlerinin sözleriyle delil getirmek caiz oluyorsa, el-Hasen ve arkadaşının sözüyle de delil getirmek caizdir. Üstelik biz biliyoruz ki onlar bu hususta bir şey işitmiş olmasalardı böyle okumazlardı" dedi. el-Müerric ise: "Şayet şeytan kelimesi 'şâte - yeşîtu' kökünden geliyorsa, onların kıraatinin bir açıklaması/vechi bulunur" demiştir. Yûnus b. Habîb de şöyle anlatmıştır: Bir bedevînin şöyle dediğini işittim: 'Biz öyle bahçelere girdik ki, arkalarında başka bahçeler vardı (dehalnâ besâtîne min verâihâ besâtûne).' Bunun üzerine ben: 'Bu, el-Hasen'in kıraatine ne kadar da benziyor!' dedim. Yüce Allah'ın: { فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ } “Öyleyse sakın Allah ile beraber başka bir ilâha yalvarıp yakarma; sonra azap edilenlerden olursun” âyeti hakkında: Bunun anlamının, "Bunu inkâr eden kimseye şöyle de..." şeklinde olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise bu hitap -kendisi bunu asla yapmayacak olsa da- Peygamber aleyhisselâm'adır; çünkü o korunmuş (mâsum) ve seçilmiştir. Fakat bu hitap ona yöneltilmiş olup maksat başkasıdır. Buna da O'nun: { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “Önce en yakın akrabanı uyar” âyeti delalet etmektedir; yani soylarına ve yakınlıklarına güvenip de üzerlerine düşen görevleri terk etmesinler.

[سورة الشعراء (٢٦): الآيات ٢١٤ الى ٢٢٠]

[Şuarâ Sûresi (26), 214-220. Âyetler]

وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ (٢١٤) وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢١٥) فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢١٦) وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (٢١٧) الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨)

{ وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ (٢١٤) وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢١٥) فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢١٦) وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (٢١٧) الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨) } “Önce en yakın akrabanı uyar. (214) Sana uyan müminlere kanadını indir (şefkat göster). (215) Şayet sana karşı gelirlerse: Ben sizin yaptıklarınızdan kesinlikle uzağım de. (216) Sen o mutlak galip ve çok merhametli olana tevekkül et, (217) Ki O, [namaza] kalktığın zaman seni görür. (218)”

وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (٢١٩) إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٢٢٠)

{ وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (٢١٩) إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٢٢٠) } “Ve secde edenler arasındaki dolaşmanı da (görür). (219) Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (220)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ" خَصَّ عَشِيرَتَهُ الْأَقْرَبِينَ بِالْإِنْذَارِ، لِتَنْحَسِمَ أَطْمَاعُ سَائِرِ عَشِيرَتِهِ وَأَطْمَاعُ الْأَجَانِبِ فِي مُفَارَقَتِهِ إِيَّاهُمْ عَلَى الشِّرْكِ. وَعَشِيرَتُهُ الْأَقْرَبُونَ قُرَيْشٌ. وَقِيلَ: بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ. وَوَقَعَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ:" وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ وَرَهْطَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ". وَظَاهِرُ هَذَا أَنَّهُ كَانَ قُرْآنًا يُتْلَى وَأَنَّهُ نُسِخَ، إِذْ لَمْ يَثْبُتْ نَقْلُهُ فِي الْمُصْحَفِ وَلَا تَوَاتَرَ. وَيَلْزَمُ عَلَى ثُبُوتِهِ إِشْكَالٌ، وَهُوَ أَنَّهُ كَانَ يَلْزَمُ عَلَيْهِ أَلَّا يُنْذِرَ إِلَّا مَنْ آمَنَ مِنْ عَشِيرَتِهِ، فَإِنَّ الْمُؤْمِنِينَ هُمُ الَّذِينَ يُوصَفُونَ بِالْإِخْلَاصِ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ وَفِي حُبِّ النَّبِيِّ ﷺ لَا الْمُشْرِكُونَ، لأنهم ليسوا على شي مِنْ ذَلِكَ، وَالنَّبِيُّ ﷺ دَعَا عَشِيرَتَهُ كُلَّهُمْ مُؤْمِنَهُمْ وَكَافِرَهُمْ، وَأَنْذَرَ جَمِيعَهُمْ وَمَنْ مَعَهُمْ وَمَنْ يَأْتِي بَعْدَهُمْ ﷺ، فَلَمْ يَثْبُتْ ذَلِكَ نَقْلًا وَلَا مَعْنًى. وَرَوَى مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ" وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ" دَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قُرَيْشًا فَاجْتَمَعُوا فَعَمَّ وَخَصَّ فَقَالَ:" يَا بَنِي كَعْبِ بْنِ لُؤَيٍّ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ يَا بَنِي مُرَّةَ بْنِ كَعْبٍ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ يَا بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ، يَا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ يَا بَنِي هَاشِمٍ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ يَا فَاطِمَةُ أَنْقِذِي نَفْسَكِ مِنَ النَّارِ فَإِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا غَيْرَ أَنَّ لكم رحما سابلها ببلالها ".

Yüce Allah'ın: { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabanı uyar” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabanı uyar” buyruğu: [Allah], diğer akrabalarının ve yabancıların, şirk üzere bulunmalarına rağmen kendilerini kayırıp kollayacağına dair besleyebilecekleri umutları kökten kesmek için en yakın akrabalarını uyarmayı tahsis etmiştir. Onun en yakın akrabaları ise Kureyş'tir. Bir görüşe göre de Benî Abdümenâf'tır. Sahîh-i Müslim'de: { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ وَرَهْطَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “En yakın akrabanı ve onlardan ihlaslı/samimi olan hısımlarını uyar” şeklinde geçmektedir. Bunun zahiri, tilavet olunan bir Kur'an olduğu ve daha sonra neshedildiğidir; zira mushafta nakli sabit olmamış ve tevatür derecesine ulaşmamıştır. Bunun sabit kabul edilmesi halinde şöyle bir müşkil de ortaya çıkar: O zaman sadece akrabalarından iman etmiş olanları uyarması gerekirdi. Çünkü İslâm dininde ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sevgisinde ihlasla nitelenenler müşrikler değil, müminlerdir; zira müşriklerin bunda hiçbir payı yoktur. Oysa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem akrabalarının hepsini, müminlerini de kâfirlerini de davet etmiş, hepsini, onlarla beraber olanları ve onlardan sonra gelecek olanları uyarmıştır -sallallâhu aleyhi ve sellem-. Dolayısıyla bu [ifade] ne nakil bakımından ne de mana bakımından sabit olmamıştır. Müslim, Ebû Hüreyre'nin hadisinden şöyle rivayet etmiştir: { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabanı uyar” ayeti nazil olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş'i çağırdı, onlar da toplandılar. O da genel ve özel hitaplarda bulunarak şöyle buyurdu: « يَا بَنِي كَعْبِ بْنِ لُؤَيٍّ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ يَا بَنِي مُرَّةَ بْنِ كَعْبٍ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ يَا بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ، يَا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ يَا بَنِي هَاشِمٍ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ يَا فَاطِمَةُ أَنْقِذِي نَفْسَكِ مِنَ النَّارِ فَإِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا غَيْرَ أَنَّ لكم رحما سابلها ببلالها » «Ey Kâ'b b. Lüey oğulları! Kendinizi ateşten kurtarın. Ey Mürre b. Kâ'b oğulları! Kendinizi ateşten kurtarın. Ey Abdüşems oğulları! Kendinizi ateşten kurtarın. Ey Abdümenâf oğulları! Kendinizi ateşten kurtarın. Ey Hâşim oğulları! Kendinizi ateşten kurtarın. Ey Abdülmuttalib oğulları! Kendinizi ateşten kurtarın. Ey Fâtıma! Kendini ateşten kurtar. Çünkü ben Allah'tan gelecek hiçbir şeyi sizden savmaya güç yetiremem; şu kadar var ki sizinle bir akrabalık bağım vardır, ben onu ıslaklığıyla ıslatacağım (layıkıyla gözeteceğim).»

الثَّانِيَةُ- فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَالْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْقُرْبَ فِي الْأَنْسَابِ لَا يَنْفَعُ مَعَ الْبُعْدِ فِي الْأَسْبَابِ، وَدَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ صِلَةِ الْمُؤْمِنَ الْكَافِرَ وَإِرْشَادِهِ وَنَصِيحَتِهِ، لِقَوْلِهِ:" إِنَّ لَكُمْ رَحِمًا سَأَبُلُّهَا بِبِلَالِهَا" وَقَوْلُهُ ﷿:" لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ" الْآيَةَ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ هُنَاكَ قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ" الْحِجْرِ" وَ" سُبْحَانَ" يُقَالُ: خَفَضَ جَنَاحَهُ إِذَا لَانَ. (فَإِنْ عَصَوْكَ) أي خالفوا أمرك. (فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ) أي برئ مِنْ مَعْصِيَتِكُمْ إِيَّايَ، لِأَنَّ عِصْيَانَهُمْ إِيَّاهُ عِصْيَانٌ لِلَّهِ ﷿، لِأَنَّهُ ﵇ لَا يَأْمُرُ إِلَّا بِمَا يَرْضَاهُ، وَمَنْ تَبَرَّأَ مِنْهُ فَقَدْ تَبَرَّأَ اللَّهُ مِنْهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ) أَيْ فَوِّضْ أَمْرَكَ إِلَيْهِ فَإِنَّهُ الْعَزِيزُ الَّذِي لَا يُغَالَبُ، الرَّحِيمُ الَّذِي لَا يَخْذُلُ أَوْلِيَاءَهُ. وَقَرَأَ الْعَامَّةُ" وَتَوَكَّلْ" بِالْوَاوِ وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِهِمْ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ:" فَتَوَكَّلْ" بِالْفَاءِ وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ. (الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ)

İkincisi- Bu hadiste ve âyette, amellerdeki (sebeplerdeki) uzaklıkla beraber neseplerdeki yakınlığın fayda vermeyeceğine delil vardır. Ayrıca: “Sizinle bir akrabalık bağım vardır ki, ben onu lâyık olduğu şekilde gözeteceğim” buyruğundan ve Yüce Allah'ın -ileride açıklanacağı üzere-: “Allah, din konusunda sizinle savaşmayanlara karşı [iyilik etmenizi] yasaklamaz...” âyetinden dolayı, müminin kâfir olan akrabasını gözetmesinin, ona yol göstermesinin ve nasihat etmesinin caiz olduğuna delil vardır. Yüce Allah'ın: { وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Sana uyan müminlere kanadını indir” buyruğu el-Hicr ve “Sübhân” sûrelerinde geçmişti. 'Yumuşak davrandı' anlamında 'kanadını indirdi' denir. { فَإِنْ عَصَوْكَ } “Şayet sana karşı gelirlerse” yani senin emrine muhalefet ederlerse, { فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ } “Ben sizin yaptıklarınızdan kesinlikle uzağım de” yani bana karşı gelmenizden uzağım; çünkü onların Peygamber'e isyan etmeleri Yüce Allah'a isyandır. Zira o aleyhisselâm ancak Allah'ın razı olduğu şeyleri emreder; kim ondan berî olursa, Allah da ondan berî olur. Yüce Allah'ın: { وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ } “Sen o mutlak galip ve çok merhametli olana tevekkül et” buyruğu, yani işini O'na havale et; çünkü O, asla mağlup edilemeyen el-Azîz'dir, dostlarını yardımsız bırakmayan er-Rahîm'dir demektir. Cumhûr vâv ile “ve tevekkel (وَتَوَكَّلْ)” şeklinde okumuştur ve onların mushaflarında da böyledir. Nâfi' ve İbn Âmir ise fâ ile “fe-tevekkel (فَتَوَكَّلْ)” şeklinde okumuşlardır; Medine ve Şam mushaflarında da böyledir. { الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ } “Ki O, kalktığın zaman seni görür”

أَيْ حِينَ تَقُومُ إِلَى الصَّلَاةِ فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ: ابْنِ عَبَّاسِ وَغَيْرِهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي حِينَ تَقُومُ حَيْثُمَا كُنْتَ. (وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ) قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: فِي الْمُصَلِّينَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ فِي أَصْلَابِ الْآبَاءِ، آدَمَ وَنُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ حَتَّى أَخْرَجَهُ نَبِيًّا. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: يَرَاكَ قَائِمًا وَرَاكِعًا وَسَاجِدًا، وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى، إِنَّكَ تَرَى بِقَلْبِكَ فِي صَلَاتِكَ مَنْ خَلْفَكَ كَمَا تَرَى بِعَيْنِكَ مَنْ قُدَّامَكَ. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ وَالثَّعْلَبِيُّ. وَكَانَ ﵇ يَرَى مَنْ خَلْفهُ كَمَا يَرَى مَنْ بَيْنَ يَدَيْهِ، وَذَلِكَ ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ وَفِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ بَعِيدٌ. (إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) تقدم.

Müfessirlerin çoğunluğu olan İbn Abbâs ve diğerlerinin görüşüne göre: Namaza kalktığın zaman seni görür demektir. Mücâhid ise: Nerede olursan ol kalktığın zaman demektir, demiştir. { وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ } “Ve secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür]” [ayeti hakkında] Mücâhid ve Katâde: 'Namaz kılanlar arasındaki [dolaşmanı]' demişlerdir. İbn Abbâs ise: 'Onu bir peygamber olarak çıkarıncaya kadar Âdem, Nûh ve İbrâhim gibi babaların sulblerindeki dolaşmanı' demiştir. İkrime: 'Seni ayakta, rükûda ve secdede görür' demiştir; bunu İbn Abbâs da söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, 'gözünle önündekini gördüğün gibi, namazında arkandakini de kalbinle görürsün' demektir. Bu Mücâhid'den rivayet edilmiş olup el-Mâverdî ve es-Sa'lebî tarafından zikredilmiştir. Peygamber aleyhisselâm önündekileri gördüğü gibi arkasındakileri de görürdü; bu husus Sahîh'te sabittir, fakat âyetin tefsirinde [bu mana] uzaktır. { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” ifadesi daha önce geçmişti.

[سورة الشعراء (٢٦): الآيات ٢٢١ الى ٢٢٣]

[Şuarâ Sûresi (26), 221-223. Âyetler]

هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ (٢٢١) تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ (٢٢٢) يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ (٢٢٣)

{ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ (٢٢١) تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ (٢٢٢) يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ (٢٢٣) } “Şeytanların kime ineceğini size haber vereyim mi? (221) Onlar günaha dadanmış her yalancıya inerler. (222) Bunlar (şeytanlara) kulak verirler ve onların çoğu yalancıdırlar. (223)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ. تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ) إِنَّمَا قَالَ:" تَنَزَّلُ" لِأَنَّهَا أَكْثَرُ مَا تَكُونُ فِي الْهَوَاءِ، وَأَنَّهَا تَمُرُّ فِي الرِّيحِ. (يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ) تَقَدَّمَ فِي" الْحِجْرِ". فَ" يُلْقُونَ السَّمْعَ" صفة الشياطين" وَأَكْثَرُهُمْ" يرجع إلى الكهنة. وقيل: إلى الشياطين.

Yüce Allah'ın: { هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ. تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ } “Şeytanların kime ineceğini size haber vereyim mi? Onlar günaha dadanmış her yalancıya inerler” buyruğunda “inerler” buyurması, onların çoğunlukla havada bulunmaları ve rüzgârla geçip gitmelerindendir. { يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ } “Bunlar kulak verirler ve onların çoğu yalancıdırlar” buyruğu el-Hicr sûresinde geçmişti. { يُلْقُونَ السَّمْعَ } ifadesi şeytanların sıfatıdır; { وَأَكْثَرُهُمْ } ifadesi ise kâhinlere râcidir. Şeytanlara râci olduğu da söylenmiştir.

[سورة الشعراء (٢٦): الآيات ٢٢٤ الى ٢٢٧]

[Şuarâ Sûresi (26), 224-227. Âyetler]

وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ (٢٢٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥) وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ (٢٢٦) إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ (٢٢٧)

{ وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ (٢٢٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥) وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ (٢٢٦) إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ (٢٢٧) } “Şairlere ise ancak azgınlar uyar. (224) Görmez misin ki onlar her vadide şaşkın şaşkın dolaşırlar? (225) Ve yapmadıkları şeyleri söylerler. (226) Ancak iman edip salih ameller işleyenler, Allah'ı çokça zikredenler ve haksızlığa uğradıktan sonra haklarını savunanlar müstesnadır. Zulmedenler ise yakında nasıl bir inkılapla devrileceklerini (hangi akıbete döneceklerini) bileceklerdir! (227)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ) فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالشُّعَراءُ" جَمْعُ شَاعِرٍ مِثْلُ جَاهِلٍ وَجُهَلَاءَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمُ الْكُفَّارُ" يَتَّبِعُهُمُ" ضُلَّالُ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ. وَقِيلَ" الْغاوُونَ" الزَّائِلُونَ عن الحق، ودل بهذا الشُّعَرَاءَ أَيْضًا غَاوُونَ، لِأَنَّهُمْ لَوْ لَمْ يَكُونُوا غَاوِينَ مَا كَانَ أَتْبَاعُهُمْ كَذَلِكَ. وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ" النُّورِ" أَنَّ مِنَ الشِّعْرِ مَا يَجُوزُ إِنْشَادُهُ، وَيُكْرَهُ، وَيَحْرُمُ. رَوَى مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: رَدِفْتُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ [يَوْمًا] فَقَالَ:" هَلْ مَعَكَ مِنْ شِعْرِ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ شَيْءٌ" قُلْتُ: نَعَمْ. قَالَ" هِيهِ" فَأَنْشَدْتُهُ بَيْتًا. فَقَالَ" هِيهِ" ثُمَّ أَنْشَدْتُهُ بَيْتًا. فَقَالَ" هِيهِ" حَتَّى أَنْشَدْتُهُ مِائَةَ بَيْتٍ. هَكَذَا صَوَابُ هَذَا السَّنَدِ وَصَحِيحُ رِوَايَتِهِ. وَقَدْ وَقَعَ لِبَعْضِ رُوَاةِ كِتَابِ مُسْلِمٍ: عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ عَنِ الشَّرِيدِ أَبِيهِ، وَهُوَ وَهْمٌ، لِأَنَّ الشَّرِيدَ هُوَ الَّذِي أَرْدَفَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. وَاسْمُ أَبِي الشَّرِيدِ سُوَيْدٌ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى حِفْظِ الْأَشْعَارِ وَالِاعْتِنَاءِ بِهَا إِذَا تَضَمَّنَتِ الْحِكَمَ وَالْمَعَانِيَ الْمُسْتَحْسَنَةَ شَرْعًا وَطَبْعًا، وَإِنَّمَا اسْتَكْثَرَ النَّبِيُّ ﷺ من شعر أمية، لأنه

Yüce Allah'ın: { وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ } “Şairlere ise ancak azgınlar uyar” buyruğunda altı mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: “eş-Şuarâ” (وَالشُّعَراءُ) lafzı; câhil (جَاهِل) kelimesinin çoğulunun cühelâ (جُهَلَاء) gelmesi gibi, şâir (شَاعِر) kelimesinin çoğuludur. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Onlar kâfirlerdir; { يَتَّبِعُهُمُ } ‘onlara uyar’, cinlerin ve insanların sapkınları demektir.” el-Ğâvûn (الْغاوُونَ) kelimesinin haktan sapanlar olduğu da söylenmiştir. Bu [ifade], şairlerin de azgın/sapkın kimseler olduğuna delalet etmektedir; çünkü şayet kendileri azgın olmasalardı, onlara uyanlar da böyle olmazdı. Daha önce Nûr Sûresi'nde şiirin okunması caiz olanı, mekruh olanı ve haram olanı bulunduğunu belirtmiştik. Müslim, Amr b. eş-Şerîd'in babasından rivayet ettiği şu hadisi nakletmiştir: [Babası] şöyle dedi: Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in terkisine binmiştim. Şöyle buyurdu: « هَلْ مَعَكَ مِنْ شِعْرِ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ شَيْءٌ » «Yanında Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şiirlerinden bir şey var mı?» Ben: “Evet” dedim. « هِيهِ » «Devam et!» buyurdu. Bunun üzerine ona bir beyit okudum. O yine: « هِيهِ » «Devam et!» buyurdu; sonra ona bir beyit daha okudum. O yine: « هِيهِ » «Devam et!» buyurdu; nihayet ona yüz beyit okudum. Bu senedin doğrusu ve sahih rivayeti böyledir. Müslim'in kitabını rivayet eden bazı kimselerin rivayetinde: “Amr b. eş-Şerîd'den, o da babası eş-Şerîd'den” şeklinde geçmiş olup bu bir vehimdir (yanılgıdır). Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in terkisine bindirdiği kişi [bizzat] eş-Şerîd'dir. Eş-Şerîd'in babasının adı ise Süveyd'dir. Bunda; şer'an ve aklen/fıtraten güzel kabul edilen hikmetleri ve manaları içerdiği takdirde şiirleri ezberlemenin ve onlara önem vermenin [caiz olduğuna] bir delil vardır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ümeyye'nin şiirinden çokça [okunmasını] istemesi sadece onun,

كَانَ حَكِيمًا، أَلَا تَرَى قَوْلَهُ ﵇:" وَكَادَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ أَنْ يُسْلِمَ" فَأَمَّا مَا تَضَمَّنَ ذِكْرَ اللَّهِ وَحَمْدَهُ وَالثَّنَاءَ عَلَيْهِ فَذَلِكَ مَنْدُوبٌ إِلَيْهِ، كَقَوْلِ الْقَائِلِ:

hikmetli bir şair olmasından dolayıdır. Nitekim o aleyhisselâm'ın: “Ümeyye b. Ebi's-Salt neredeyse Müslüman olacaktı” buyurduğunu görmez misin? Allah'ı zikretmeyi, O'na hamdetmeyi ve O'nu övmeyi içeren şiirlere gelince, bunlar menduptur (teşvik edilmiştir); nitekim şair şöyle demiştir:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْمَنَّانِ ... صَارَ الثَّرِيدُ فِي رُءُوسِ الْعِيدَانِ

Hamdolsun yüce ve ihsanı bol olan Allah'a ... Tirit aşı dalların tepesine ulaştı.

أَوْ ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَوْ مَدْحِهُ كَقَوْلِ الْعَبَّاسِ:

Yahut Resûlullah ﷺ'i zikretmeyi veya onu övmeyi [içeren şiirler de böyledir]; nitekim Abbâs şöyle demiştir:

مِنْ قبلها طبت في الظلال وفى مستودع ... حَيْثُ يَخْصِفُ الْوَرَقُ

Ondan (dünyadan) önce sen gölgelerde ve emanet yurdunda tertemizdin ... Hani yaprakların üst üste örtüldüğü yerde (cennette).

ثُمَّ هَبَطْتَ الْبِلَادَ لَا بشر أنت ... وَلَا مُضْغَةٌ وَلَا عَلَقُ

Sonra yeryüzüne indin, ne bir beşerdin ... Ne bir et parçası ne de bir kan pıhtısı.

بَلْ نُطْفَةٌ تَرْكَبُ السفين وقد الجم ... نَسْرًا وَأَهْلَهُ الْغَرَقُ

Aksine sen gemiye binen bir nutfe idin, hani boğulma ... Nesr putunu ve ehlini gem vurup yutmuşken.

تُنْقَلُ مِنْ صَالِبٍ إِلَى رَحِمٍ ... إِذَا مَضَى عَالَمٌ بَدَا طَبَقُ

Sert bellerden temiz rahimlere aktarılıp durdun ... Bir âlem (nesil) geçip gittiğinde yeni bir tabaka beliriverdi.

فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ:" لَا يَفْضُضِ اللَّهُ فَاكَ". أَوِ الذَّبِّ عَنْهُ كَقَوْلِ حَسَّانَ:

Bunun üzerine Peygamber ﷺ ona: “Allah ağzını bozmasın (dişlerini dökmesin)” buyurdu. Yahut onu savunmayı [içeren şiirler de böyledir]; nitekim Hassân'ın şöyle demesi gibi:

هَجَوْتَ مُحَمَّدًا فَأَجَبْتُ عَنْهُ ... وَعِنْدَ اللَّهِ فِي ذَاكَ الْجَزَاءُ

Sen Muhammed'i hicvettin, ben de ona cevap verdim ... Bunun karşılığı da Allah katındadır.

وَهِيَ أَبْيَاتٌ ذَكَرَهَا مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ وَهِيَ فِي السِّيَرِ أَتَمُّ. أَوِ الصَّلَاةُ عَلَيْهِ، كَمَا رَوَى زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، خَرَجَ عُمَرُ لَيْلَةً يَحْرُسُ فَرَأَى مِصْبَاحًا فِي بَيْتٍ، وَإِذَا عَجُوزٌ تَنْفُشُ صُوفًا وَتَقُولُ:

Bunlar Müslim'in Sahih'inde zikrettiği beyitlerdir; siyer kitaplarında ise daha tamdır. Yahut ona salât getirmeyi [içeren şiirler de böyledir]; nitekim Zeyd b. Eslem'in rivayet ettiğine göre Ömer [radıyallâhu anh] bir gece bekçilik (devriye) yapmak üzere çıkmıştı. Bir evde lamba gördü; bir de baktı ki yaşlı bir kadın yün eğiriyor ve şöyle diyordu:

عَلَى مُحَمَّدٍ صَلَاةُ الْأَبْرَارْ ... صَلَّى عَلَيْهِ الطَّيِّبُونَ الْأَخْيَارْ

Muhammed'in üzerine olsun iyilerin salâtı ... Tertemiz ve hayırlı kimseler salât etsin ona.

قَدْ كُنْتَ قَوَّامًا بُكًا بِالْأَسْحَارْ ... يَا لَيْتَ شِعْرِي وَالْمَنَايَا أَطْوَارْ

Sen seher vakitlerinde çokça kıyamda durup ağlardın ... Ah bilseydim, ölümler türlü türlü hallerle gelirken;

هَلْ يَجْمَعَنِّي وَحَبِيبِي الدَّارْ يَعْنِي النَّبِيَّ

O [ebedî] yurt beni ve sevgilimi bir araya getirecek mi? -Peygamber

ﷺ، فَجَلَسَ عُمَرُ يَبْكِي. وَكَذَلِكَ ذِكْرُ أَصْحَابِهِ وَمَدَحُهُمْ ﵃، وَلَقَدْ أَحْسَنَ مُحَمَّدُ بْنُ سَابِقٍ حَيْثُ قَالَ:

ﷺ'i kastediyor-. Bunun üzerine Ömer oturup ağladı. Aynı şekilde onun ashabını anmak ve onları övmek [radıyallâhu anhum] de [böyledir]. Muhammed b. Sâbık ne güzel söylemiştir:

إِنِّي رَضِيتُ عَلِيًّا لِلْهُدَى عَلَمًا ... كَمَا رَضِيْتُ عَتِيقًا صَاحِبَ الْغَارِ

Ben hidayet için Ali'yi bir sancak olarak benimsedim ... Nitekim mağara arkadaşı olan Atîk'i (Ebû Bekir'i) de benimsediğim gibi.

وَقَدْ رَضِيْتُ أَبَا حَفْصٍ وَشِيعَتَهُ ... وَمَا رَضِيْتُ بِقَتْلِ الشَّيْخِ فِي الدَّارِ

Ebû Hafs'ı (Ömer'i) ve onun taraftarlarını da benimsedim ... O yaşlı zatın (Osman'ın) evinde öldürülmesine ise asla rıza göstermedim.

كُلُّ الصَّحَابَةِ عِنْدِي قُدْوَةٌ عَلَمٌ ... فَهَلْ عَلَيَّ بِهَذَا الْقَوْلِ مِنْ عَارِ

Bütün sahâbe benim nezdimde önder ve sancaktır ... Bu sözümden dolayı bana bir ayıp var mıdır?

إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنِّي لَا أُحِبُّهُمْ ... إِلَّا مِنْ أجلك فأعتقني من النار

[Rabbim!] Eğer benim onları sırf senin rızan için sevdiğimi biliyorsan ... beni cehennem ateşinden âzâd eyle!

وَقَالَ آخَرُ فَأَحْسَنَ:

Bir başkası da ne güzel söylemiştir:

حُبُّ النَّبِيِّ رَسُولِ اللَّهِ مُفْتَرَضٌ ... وَحُبُّ أَصْحَابِهِ نُورٌ بِبُرْهَانِ

Allah'ın elçisi Peygamber'in sevgisi farzdır ... Ashabının sevgisi ise delilli bir nurdur.

مَنْ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ خَالِقُهُ ... لَا يَرْمِيَنَّ أَبَا بَكْرٍ بِبُهْتَانِ

Kim Allah'ın kendisini yarattığını biliyorsa ... Ebû Bekir'e asla bühtan (iftira) atmasın.

وَلَا أَبَا حَفْصٍ الْفَارُوقَ صَاحِبَهُ ... وَلَا الْخَلِيفَةَ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانِ

Ne arkadaşı el-Fârûk Ebû Hafs'a ... Ne de Halife Osman b. Affân'a.

أَمَّا عَلِيٌّ فَمَشْهُورٌ فَضَائِلُهُ ... وَالْبَيْتُ لَا يَسْتَوِي إِلَّا بِأَرْكَانِ

Ali'ye gelince onun faziletleri meşhurdur ... Ev de ancak sütunlarıyla ayakta durur.

قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَمَّا الِاسْتِعَارَاتُ فِي التَّشْبِيهَاتِ فَمَأْذُونٌ فِيهَا وَإِنِ اسْتَغْرَقَتِ الْحَدَّ وَتَجَاوَزَتِ الْمُعْتَادَ، فَبِذَلِكَ يَضْرِبُ الْمَلَكُ الْمُوَكَّلُ بِالرُّؤْيَا الْمَثَلَ، وَقَدْ أَنْشَدَ كَعْبُ بْنُ زُهَيْرٍ النَّبِيَّ ﷺ:

İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Teşbihlerdeki (benzetmelerdeki) istiareler, sınırı aşıp alışılmışın dışına çıksa bile bunlara izin verilmiştir. Nitekim rüya ile görevli melek de darbımeseli böyle getirir. Ka'b b. Züheyr Peygamber ﷺ'e şu şiiri okumuştur:

بَانَتْ سُعَادُ فَقَلْبِي الْيَوْمَ مَتْبُولُ ... مُتَيَّمٌ إِثْرَهَا لَمْ يُفْدَ مَكْبُولُ

Suâd ayrılıp gitti, bugün kalbim kırıktır ... Ardından divane olmuş, fidyesi ödenmemiş bir tutsaktır.

وَمَا سُعَادُ غَدَاةَ الْبَيْنِ إِذْ رَحَلُوا ... إِلَّا أَغَنُّ غَضِيضُ الطَّرْفِ مَكْحُولُ

Ayrılık sabahı göçtüklerinde Suâd, ancak ... Gözleri sürmeli, bakışları süzgün, sesi genizden gelen [bir ceylan] gibiydi.

تَجْلُو عَوَارِضَ ذِي ظَلْمٍ إِذَا ابْتَسَمَتْ ... كَأَنَّهُ مَنْهَلٌ بِالرَّاحِ مَعْلُولُ

Tebessüm ettiğinde parıldayan ön dişlerini gösterir ... Sanki o, şarapla ilk ve ikinci kez sulanmış [bir pınar] gibidir.

فَجَاءَ فِي هَذِهِ الْقَصِيدَةِ مِنَ الِاسْتِعَارَاتِ وَالتَّشْبِيهَاتِ بِكُلِّ بَدِيعٍ، وَالنَّبِيُّ ﷺ يَسْمَعُ وَلَا يُنْكِرُ فِي تَشْبِيهِهِ رِيقِهَا بِالرَّاحِ. وَأَنْشَدَ أَبُو بَكْرٍ ﵁:

Bu kasidede birbirinden güzel ve eşsiz istiareler ve teşbihler getirmiştir; Peygamber ﷺ de dinlemiş ve onun sevgilisinin tükürüğünü şaraba benzetmesine karşı çıkmamıştır. Ebû Bekir radıyallâhu anh da şu şiiri okumuştur:

فَقَدْنَا الْوَحَيَ إِذْ وَلَّيْتَ عَنَّا ... وَوَدَّعَنَا مِنَ اللَّهِ الْكَلَامَ

Sen aramızdan ayrılınca vahyi kaybettik ... Allah'tan gelen kelam da bize veda etti.

سِوَى مَا قَدْ تَرَكْتَ لَنَا رَهِينًا ... تَوَارَثَهُ الْقَرَاطِيسُ الْكِرَامُ

Bize rehin (emanet) olarak bıraktığın müstesna ... Ki onu değerli sahifeler nesilden nesile miras almıştır.

فَقَدْ أَوْرَثْتَنَا مِيرَاثَ صِدْقٍ ... عَلَيْكَ بِهِ التَّحِيَّةُ وَالسَّلَامُ

Bize gerçekten doğru bir miras bıraktın ... Bundan ötürü sana selâm ve esenlik olsun.

فَإِذَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَسْمَعُهُ وَأَبُو بَكْرٍ يُنْشِدُهُ، فَهَلْ لِلتَّقْلِيدِ وَالِاقْتِدَاءِ مَوْضِعٌ أَرْفَعُ مِنْ هَذَا. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَلَا يُنْكِرُ الْحَسَنَ مِنَ الشِّعْرِ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَلَا مِنْ أُولِي النُّهَى، وَلَيْسَ أَحَدٌ مِنْ كِبَارِ الصَّحَابَةِ وَأَهْلِ الْعِلْمِ وَمَوْضِعِ الْقُدْوَةِ إِلَّا وَقَدْ قَالَ الشِّعْرَ، أَوْ تَمَثَّلَ بِهِ أَوْ سَمِعَهُ فَرَضِيَهُ مَا كَانَ حِكْمَةً أَوْ مُبَاحًا، وَلَمْ يَكُنْ فِيهِ فُحْشٌ وَلَا خَنَا وَلَا لِمُسْلِمٍ أَذًى، فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ وَالْمَنْثُورُ مِنَ الْقَوْلِ سَوَاءٌ لَا يَحِلُّ سَمَاعُهُ وَلَا قَوْلُهُ، وَرَوَى أبو هريرة قال

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu dinliyor ve Ebû Bekir de onu terennüm ediyorsa, örnek alma ve uyma hususunda bundan daha yüce bir mertebe var mıdır? Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: İlim ehlinden ve akıl sahiplerinden hiç kimse şiirin güzel olanını reddetmez. Büyük sahâbîlerden, ilim ehlinden ve örnek şahsiyetlerden hiç kimse yoktur ki; hikmet veya mubah olduğu, içinde çirkinlik, edepsizlik ve bir Müslümana eziyet bulunmadığı müddetçe şiir söylemiş, şiirle temessülde bulunmuş (örnek vermiş) veya onu dinleyip beğenmiş olmasın. Eğer böyle [çirkin ve edepsizce] olursa, o takdirde o da [kötü olan] mensur (düz yazı) söz gibidir; onu dinlemek de söylemek de helal olmaz. Ebû Hüreyre rivayet edip şöyle dedi:

سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَلَى الْمِنْبَرِ يَقُولُ:" أَصْدَقُ كَلِمَةٍ- أَوْ أَشْعَرُ كَلِمَةٍ- قَالَتْهَا الْعَرَبُ قَوْلُ لَبِيدٍ:

Resûlullah ﷺ'i minber üzerinde şöyle derken işittim: “Arapların söylediği en doğru söz -yahut en şairane söz- Lebîd'in şu sözüdür:

أَلَا كُلُّ شي مَا خَلَا اللَّهُ بَاطِلُ

Haberiniz olsun, Allah'tan başka her şey batıldır (yok olucudur).

" أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ وَزَادَ" وَكَادَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ أَنْ يُسْلِمَ" وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ أَنَّهُ أَنْشَدَ شِعْرًا فَقَالَ لَهُ بَعْضُ جُلَسَائِهِ: مِثْلُكَ يُنْشِدُ الشِّعْرَ يَا أَبَا بَكْرٍ. فَقَالَ: وَيْلَكَ يَا لُكَعٍ! وَهَلِ الشِّعْرُ إِلَّا كَلَامٌ لَا يُخَالِفُ سَائِرَ الْكَلَامِ إِلَّا فِي الْقَوَافِي، فَحَسَنُهُ حَسَنٌ وَقَبِيحُهُ قَبِيحٌ! قَالَ: وَقَدْ كَانُوا يَتَذَاكَرُونَ الشِّعْرَ. قَالَ: وَسَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ يُنْشِدُ:

” Bunu Müslim rivayet etmiş ve şu ziyadeyi eklemiştir: “Ümeyye b. Ebi's-Salt neredeyse Müslüman olacaktı.” İbn Sîrîn'den de bir şiir okuduğu rivayet edilmiştir. Meclisinde oturanlardan biri ona: “Senin gibi biri şiir mi okur ey Ebû Bekir?” deyince, o şöyle demiştir: “Yazıklar olsun sana ey alçak adam! Şiir de kafiyeleri hariç diğer sözlerden farksız bir sözden başka nedir ki? Güzeli güzel, çirkini de çirkindir!” [Râvi] dedi ki: Onlar birbirlerine şiir okuyup hatırlatırlardı. [Râvi yine] dedi ki: İbn Ömer'i şu şiiri okurken işittim:

يُحِبُّ الْخَمْرَ مِنْ مَالِ النَّدَامَى ... وَيَكْرَهُ أَنْ يُفَارِقَهُ الْغَلُوسُ

İçki arkadaşının malından içkiyi sever ... Yanından sabah alacakaranlığının ayrılmasını istemez.

وَكَانَ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَحَدُ فُقَهَاءِ الْمَدِينَةِ الْعَشَرَةِ ثُمَّ الْمَشْيَخَةِ السَّبْعَةِ شَاعِرًا مُجِيدًا مُقَدَّمًا فِيهِ. وَلِلزُّبَيْرِ بْنِ بَكَّارٍ الْقَاضِي فِي أَشْعَارِهِ كِتَابٌ، وَكَانَتْ لَهُ زَوْجَةٌ حَسَنَةٌ تُسَمَّى عَثْمَةُ فَعَتَبَ عَلَيْهَا فِي بَعْضِ الْأَمْرِ فَطَلَّقَهَا، وَلَهُ فِيهَا أَشْعَارٌ كَثِيرَةٌ، مِنْهَا قَوْلُهُ:

Medine'nin on fukahasından, sonra da yedi fakihinden (fukahâ-i seb'a) biri olan Ubeydullah b. Abdillâh b. Utbe b. Mes'ûd usta ve bu alanda önde gelen bir şairdi. Kadı Zübeyr b. Bekkâr'ın onun şiirleri hakkında bir kitabı vardır. Onun Asme adında güzel bir hanımı vardı; bir meseleden ötürü ona darılıp onu boşadı ve onun hakkında pek çok şiir söyledi. Bunlardan biri de şu sözüdür:

تَغَلْغَلَ حُبُّ عَثْمَةَ فِي فُؤَادِي ... فَبَادِيهِ مَعَ الْخَافِي يَسِيرُ

Asme'nin sevgisi gönlüme öyle işledi ki ... Açığa vuranı, gizli kalanı yanında pek azdır.

تَغَلْغَلَ حَيْثُ لَمْ يَبْلُغْ شَرَابٌ ... وَلَا حُزْنٌ وَلَمْ يَبْلُغْ سُرُورُ

Öyle bir yere işledi ki oraya ne bir içecek ... Ne bir hüzün ne de bir sevinç ulaşamamıştır.

أَكَادُ إِذَا ذَكَرْتُ الْعَهْدَ مِنْهَا ... أَطِيرُ لَوَ انَّ إِنْسَانًا يَطِيرُ

Onunla olan ahdi hatırladığımda neredeyse ... Şayet bir insan uçabilseydi uçup gidecektim.

وَقَالَ ابْنُ شِهَابٍ: قُلْتُ لَهُ تَقُولُ الشِّعْرَ فِي نُسُكِكَ وَفَضْلِكَ! فَقَالَ: إِنَّ الْمَصْدُورَ إِذَا نَفَثَ بَرَأَ. الثَّانِيَةُ- وَأَمَّا الشِّعْرُ الْمَذْمُومُ الَّذِي لَا يَحِلُّ سَمَاعُهُ وَصَاحِبُهُ مَلُومٌ، فَهُوَ الْمُتَكَلِّمُ بِالْبَاطِلِ حَتَّى يُفَضِّلُوا أَجْبَنَ النَّاسِ عَلَى عَنْتَرَةَ، وَأَشَحَّهُمْ عَلَى حَاتِمٍ، وإن يبهتوا البرئ وَيُفَسِّقُوا التَّقِيَّ، وَأَنْ يُفْرِطُوا فِي الْقَوْلِ بِمَا لَمْ يَفْعَلْهُ الْمَرْءُ، رَغْبَةً فِي تَسْلِيَةِ النَّفْسِ وَتَحْسِينِ الْقَوْلِ، كَمَا رُوِيَ عَنِ الْفَرَزْدَقِ أَنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ عَبْدِ الْمَلِكِ سَمِعَ قَوْلَهُ:

İbn Şihâb dedi ki: Ona; “Zühdüne ve faziletine rağmen şiir mi söylüyorsun?” dedim. O da: “Göğsü daralan kişi içini dökünce ferahlar” dedi. İkinci Mesele: Dinlenilmesi helal olmayan ve sahibi kınanan yerilmiş şiire gelince; o, insanların en korkağını Antere'den üstün kılacak, en cimrisini Hâtim'den cömert gösterecek derecede batıl konuşan, suçsuz kimseye iftira atan, takva sahibini fasık ilan eden, nefsi eğlendirmek ve sözü süslemek arzusuyla kişinin yapmadığı şeyleri aşırı derecede iddia eden şiirdir. Nitekim Ferezdak'tan rivayet edildiğine göre Süleyman b. Abdilmelik onun şu sözünü işitmişti:

فَبِتْنَ بجانبي مصرعات ... وبت أفض أغلاق الختام

Onlar yanı başımda [sarhoşça] yere serilmiş bir halde gecelediler ... Ben de mühürlerin kilitlerini açarak geceledim.

فَقَالَ: قَدْ وَجَبَ عَلَيْكَ الْحَدُّ. فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ دَرَأَ اللَّهُ عَنِّي الْحَدَّ بِقَوْلِهِ:" وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ". وَرُوِيَ أَنَّ النُّعْمَانَ بْنَ عَدِيِّ بْنِ نَضْلَةَ كَانَ عَامِلًا لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ فَقَالَ:

Bunun üzerine [Süleyman]: “Sana had cezası vacip oldu” dedi. [Ferezdak] ise şöyle dedi: “Ey Müminlerin Emîri! Allah: { وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ } “Ve onlar yapmadıkları şeyleri söylerler” buyruğuyla benden had cezasını düşürmüştür.” Nu'mân b. Adiy b. Nadle'nin Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ın valisi olduğu ve şu şiiri söylediği rivayet edilmiştir:

مَنْ مُبْلِغُ الْحَسْنَاءِ أَنَّ حَلِيلَهَا ... بِمَيْسَانَ يُسْقَى فِي زُجَاجٍ وَحَنْتَمِ

O güzele kim haber verir ki kocasına ... Meysân'da sırça kadehler ve yeşil testilerle [şarap] sunulmaktadır?

إِذَا شِئْتُ غَنَّتْنِي دَهَاقِينُ قَرْيَةٍ ... وَرَقَّاصَةٌ تَجْذُو عَلَى كُلِّ مَنْسِمِ

Dilediğimde köyün ağaları bana şarkı söyler ... Ve her ayak ucuna basarak oynayan dansöz.

فَإِنْ كُنْتَ نَدْمَانِي فَبِالْأَكْبَرِ اسْقِنِي ... وَلَا تَسْقِنِي بِالْأَصْغَرِ الْمُتَثَلِّمِ

Eğer benim içki arkadaşımsan bana büyük kadehle sun ... Kertilmiş küçük kadehle sunma.

لَعَلَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ يَسُوءُهُ ... تَنَادُمُنَا بِالْجَوْسَقِ الْمُتَهَدِّمِ

Belki de Müminlerin Emîri'ni üzer ... O yıkık köşkte birbirimize kadeh sunmamız.

فَبَلَغَ ذَلِكَ عُمَرَ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ بِالْقُدُومِ عَلَيْهِ. وَقَالَ: إِي وَاللَّهِ إِنِّي لَيَسُوءُنِي ذَلِكَ. فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا فَعَلْتُ شَيْئًا مِمَّا قُلْتُ، وَإِنَّمَا كَانَتْ فَضْلَةً مِنَ الْقَوْلِ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ. أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ. وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ" فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: أَمَّا عُذْرُكَ فَقَدْ دَرَأَ عَنْكَ الْحَدَّ، وَلَكِنْ لَا تَعْمَلُ لِي عَمَلًا أَبَدًا وَقَدْ قُلْتَ مَا قُلْتَ. وَذَكَرَ الزُّبَيْرُ بْنُ بَكَّارٍ قَالَ: حَدَّثَنِي مُصْعَبُ بْنُ عُثْمَانَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ لَمَّا وَلِيَ الْخِلَافَةَ لَمْ يَكُنْ لَهُ هَمٌّ إِلَّا عُمَرُ بْنُ أَبِي رَبِيعَةَ وَالْأَحْوَصُ فَكَتَبَ إِلَى عَامِلِهِ عَلَى الْمَدِينَةِ: إِنِّي قَدْ عَرَفْتُ عُمَرَ وَالْأَحْوَصَ بِالشَّرِّ وَالْخُبْثِ فَإِذَا أَتَاكَ كِتَابِي هَذَا فَاشْدُدْ عَلَيْهِمَا وَاحْمِلْهُمَا إِلَيَّ. فَلَمَّا أَتَاهُ الْكِتَابُ حَمَلَهُمَا إِلَيْهِ، فَأَقْبَلَ عَلَى عُمَرَ، فَقَالَ: هِيهِ!

Bu durum Ömer'e ulaşınca ona huzuruna gelmesini emretti ve: “Evet vallahi, bu beni üzer!” dedi. [Nu'mân]: “Ey Müminlerin Emîri! Söylediklerimden hiçbirini yapmadım, bu sadece fazladan söylenmiş bir laftı. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ. أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ. وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ } “Şairlere ise azgınlar uyar. Görmedin mi onlar her vadide şaşkınca dolaşırlar ve gerçekten onlar yapmadıkları şeyleri söylerler”” dedi. Bunun üzerine Ömer ona şöyle dedi: “Özrüne gelince, o senden had cezasını düşürmüştür; fakat sen bu söylediklerini söyledikten sonra artık asla benim adıma bir işte çalışamazsın.” Zübeyr b. Bekkâr'ın zikrettiğine göre Mus'ab b. Osmân şöyle anlatmıştır: Ömer b. Abdilazîz hilafete geçtiğinde Ömer b. Ebî Rebîa ve el-Ahvas'tan başka bir derdi yoktu. Medine valisine şöyle yazdı: “Ben Ömer ile el-Ahvas'ı şer ve fesatlarıyla tanıdım; bu mektubum sana ulaştığında onların üzerine sıkı git ve onları bana gönder.” Mektup valiye ulaşınca ikisini ona gönderdi. Ömer b. Ebî Rebîa'ya yönelerek: “Oku bakalım!” dedi:

فَلَمْ أَرَ كالتجمير منظر ناظر ... ولا كلئالي الْحَجِّ أَفْلَتْنَ ذَا هَوَى

Taşlama yeri gibisini bir bakanın manzarası olarak görmedim ... Ne de hevesli birini ellerinden kaçıran hac incileri gibisini.

وَكَمْ مَالِئٍ عَيْنَيْهِ من شي غَيْرِهِ ... إِذَا رَاحَ نَحْوَ الْجَمْرَةِ الْبِيضِ كَالدُّمَى

Kuklalar gibi beyaz kadınlara doğru, cemreye gittiğinde ... Gözlerini kendisinden başkasıyla dolduran nice kimseler vardır!

أَمَا وَاللَّهِ لَوِ اهْتَمَمْتَ بِحَجِّكَ لَمْ تَنْظُرْ إلى شي غَيْرِكَ، فَإِذَا لَمْ يُفْلِتِ النَّاسُ مِنْكَ فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ فَمَتَى يُفْلِتُونَ! ثُمَّ أَمَرَ بِنَفْيِهِ. فقال: يا أمير المؤمنين! أو خير مِنْ ذَلِكَ؟ فَقَالَ: مَا هُوَ؟ قَالَ: أُعَاهِدُ اللَّهَ أَنِّي لَا أَعُودُ إِلَى مِثْلِ هَذَا الشِّعْرِ، وَلَا أَذْكُرُ النِّسَاءَ فِي شِعْرٍ أَبَدًا، وأجدد توبة، فقال: أو تفعل؟ قَالَ: نَعَمْ، فَعَاهَدَ اللَّهَ عَلَى تَوْبَتِهِ وَخَلَّاهُ، ثُمَّ دَعَا بِالْأَحْوَصِ، فَقَالَ هِيهِ!

[Ömer b. Abdilazîz]: “Haberin olsun ki vallahi eğer haccını dert edinseydin kendinden başkasına bakmazdın. İnsanlar bu [mübarek] günlerde bile senin elinden kurtulamıyorsa ne zaman kurtulacaklar!” dedi. Sonra onun sürgün edilmesini emretti. Bunun üzerine [Ömer b. Ebî Rebîa]: “Ey Müminlerin Emîri! Bundan daha hayırlısı olmaz mı?” dedi. O: “Nedir o?” diye sordu. O da: “Böyle bir şiire bir daha dönmeyeceğime, şiirde asla kadınları anmayacağıma dair Allah'a söz veriyorum ve tevbemi yeniliyorum” dedi. [Ömer b. Abdilazîz]: “Bunu gerçekten yapar mısın?” dedi. O: “Evet” dedi. Bunun üzerine tövbesi hususunda Allah'a söz verdi ve onu serbest bıraktı. Sonra el-Ahvas'ı çağırdı ve: “Oku bakalım!” dedi:

اللَّهُ بَيْنِي وبين قيمها ... يفر منى بها وأتبع

Allah benimle onun koruyucusu arasındadır... O, onu benden kaçırıyor, ben ise peşinden gidiyorum.

بَلِ اللَّهُ بَيْنَ قَيِّمِهَا وَبَيْنَكَ! ثُمَّ أَمَرَ بِنَفْيِهِ، فَكَلَّمَهُ فِيهِ رِجَالٌ مِنِ الْأَنْصَارِ فَأَبَى، وَقَالَ: وَاللَّهِ لَا أَرُدُّهُ مَا كَانَ لِي سُلْطَانٌ، فَإِنَّهُ فَاسِقٌ مُجَاهِرٌ. فَهَذَا حُكْمُ الشِّعْرِ الْمَذْمُومِ وَحُكْمُ صَاحِبِهِ، فَلَا يَحِلُّ سَمَاعُهُ وَلَا إنشاده في مسجد وفى غَيْرِهِ، كَمَنْثُورِ الْكَلَامِ الْقَبِيحِ وَنَحْوِهِ. وَرَوَى إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْنٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" حَسَنُ الشَّعْرِ كَحَسَنِ الْكَلَامِ وَقَبِيحُهُ كَقَبِيحِ الْكَلَامِ" رَوَاهُ إِسْمَاعِيلُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الشَّامِيِّ وَحَدِيثُهُ عَنْ أَهْلِ الشَّامِ صَحِيحٌ فِيمَا قَالَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَغَيْرُهُ. وَرَوَى عَبْدُ اللَّهِ ابن عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" الشِّعْرُ بِمَنْزِلَةِ الْكَلَامِ حَسَنُهُ كَحَسَنِ الْكَلَامِ وَقَبِيحُهُ كَقَبِيحِ الْكَلَامِ" الثَّالِثَةُ- رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَأَنْ يَمْتَلِئَ جَوْفُ أَحَدِكُمْ قَيْحًا حَتَّى يَرِيَهُ خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَمْتَلِئَ شِعْرًا" وَفِي الصَّحِيحِ أَيْضًا عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: بَيْنَا نَحْنُ نَسِيرُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذْ عَرَضَ شَاعِرٌ يُنْشِدُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" خُذُوا الشَّيْطَانَ- أَوْ أَمْسِكُوا الشَّيْطَانَ- لَأَنْ يَمْتَلِئَ جَوْفُ رَجُلٍ قَيْحًا خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَمْتَلِئَ شِعْرًا" قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَإِنَّمَا فِعْلُ النَّبِيِّ ﷺ هَذَا مَعَ هَذَا الشَّاعِرِ لَمَّا عَلِمَ مِنْ حَالِهِ، فَلَعَلَّ هَذَا الشَّاعِرَ كَانَ مِمَّنْ قَدْ عُرِفَ مِنْ حَالِهِ أَنَّهُ قَدِ اتَّخَذَ الشِّعْرَ طَرِيقًا لِلتَّكَسُّبِ، فَيُفْرِطُ فِي الْمَدْحِ إِذَا أُعْطِيَ، وَفِي الْهَجْوِ وَالذَّمِّ إِذَا مُنِعَ، فَيُؤْذِي النَّاسَ فِي أَمْوَالِهِمْ وَأَعْرَاضِهِمْ. وَلَا خِلَافَ فِي أَنَّ مَنْ كَانَ عَلَى مِثْلِ هَذِهِ الْحَالَةِ فَكُلُّ مَا يَكْتَسِبُهُ بِالشِّعْرِ حَرَامٌ. وَكُلُّ مَا يَقُولُهُ مِنْ ذَلِكَ حَرَامٌ عَلَيْهِ، وَلَا يَحِلُّ الْإِصْغَاءُ إِلَيْهِ، بَلْ يجب الإنكار عليه، فإن لم يكن ذَلِكَ لِمَنْ خَافَ مِنْ لِسَانِهِ قَطْعًا تَعَيَّنَ عَلَيْهِ أَنْ يُدَارِيَهُ بِمَا اسْتَطَاعَ، وَيُدَافِعَهُ بِمَا أَمْكَنَ، وَلَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يُعْطِيَ شَيْئًا ابْتِدَاءً، لِأَنَّ ذَلِكَ عَوْنٌ عَلَى الْمَعْصِيَةِ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ مِنْ ذَلِكَ بُدًّا أَعْطَاهُ بِنِيَّةِ وِقَايَةِ الْعِرْضِ، فَمَا وَقَى بِهِ الْمَرْءُ عِرْضَهُ كتب له به صدقة. قَوْلُهُ:" لَأَنْ يَمْتَلِئَ جَوْفُ أَحَدِكُمْ قَيْحًا حَتَّى يَرِيَهُ" الْقَيْحُ الْمِدَّةُ يُخَالِطُهَا دَمٌ. يُقَالُ مِنْهُ: قَاحَ الْجُرْحُ يَقِيحُ وَتَقَيَّحَ وَقَيَّحَ. وَ" يَرِيهُ" قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: هُوَ مِنَ الْوَرْيِ عَلَى

[Ömer b. Abdilazîz]: “Aksine Allah onun koruyucusu ile senin arandadır!” dedi. Sonra onun sürgün edilmesini emretti. Ensardan bazı kişiler onun hakkında aracı oldularsa da o kabul etmedi ve: “Vallahi üzerimde bir otorite olduğu sürece onu geri döndürmem; çünkü o, günahını açıkça işleyen bir fasıktır” dedi. İşte yerilmiş şiirin ve sahibinin hükmü budur; onu dinlemek de mescitte ve başka yerde okumak da çirkin nesir söz ve benzeri gibi helal değildir. İsmâil b. Ayyâş, Abdullah b. Avn'dan, o Muhammed b. Sîrîn'den, o da Ebû Hureyre'den Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Şiirin güzeli sözün güzeli gibidir, çirkini de sözün çirkini gibidir.” İsmâil bunu Abdullah eş-Şâmî'den rivayet etmiştir; Yahyâ b. Maîn ve başkalarının belirttiğine göre onun Şam ehlinden rivayeti sahihtir. Abdullah b. Amr b. el-Âs da Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Şiir söz konumundadır; güzeli sözün güzeli gibi, çirkini de sözün çirkini gibidir.” Üçüncü Mesele: Müslim, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Sizden birinizin içinin kendisini helak edecek derecede irinle dolması, şiirle dolmasından daha hayırlıdır.” Yine Sahih'te Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle rivayet edilmiştir: Biz Resûlullah ﷺ ile birlikte yürürken karşımıza şiir okuyan bir şair çıktı. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ: “Şu şeytanı yakalayın -yahut şu şeytanı tutun-; bir adamın içinin irinle dolması, şiirle dolmasından daha hayırlıdır” buyurdu. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Peygamber ﷺ'in bu şaire böyle davranması, onun durumunu bildiği içindir. Muhtemelen bu şair, şiiri kazanç kapısı edindiği bilinen, kendisine verildiğinde övgüde aşırıya kaçan, verilmediğinde ise hiciv ve yergide aşırı giderek insanların mallarına ve namuslarına dil uzatan kimselerdendi. Şüphesiz bu durumda olan kimsenin şiirle kazandığı her şey haramdır. Söylediği bu tür sözler de kendisine haramdır; onu dinlemek helal olmayıp aksine ona karşı çıkmak vaciptir. Dilinden kesin olarak korktuğu için bunu yapamayan kimseye ise gücü yettiğince onu idare etmesi ve mümkün mertebe savuşturması gerekir. Başlangıçta ona bir şey vermesi helal değildir; çünkü bu, günaha yardım etmektir. Şayet bundan başka bir çare bulamazsa namusunu koruma niyetiyle verir; nitekim kişinin namusunu koruduğu şey kendisi için sadaka olarak yazılır. Hadisteki: “Sizden birinizin içinin kendisini helak edecek derecede irinle dolması (hattâ yerîyeh)” ifadesine gelince: el-Kayh (irin), kanla karışık cerahattir. Bundan dolayı yaranın irin toplamasına kâha'l-curhu yekīhu, tekayyeha ve kayyeha denir. “Yerîyeh” kelimesine gelince Asmaî şöyle demiştir: Bu,

مِثَالِ الرَّمْيِ وَهُوَ أَنْ يَدْوَى جَوْفُهُ، يُقَالُ مِنْهُ: رَجُلٌ مَوْرِيٌّ مُشَدَّدٌ غَيْرُ مَهْمُوزٍ. وَفِي الصحاح: وروي الْقَيْحُ جَوْفَهُ يَرِيهِ وَرْيًا إِذَا أَكَلَهُ. وَأَنْشَدَ الْيَزِيدِيُّ:

er-remy (الرَّمْي) vezninde el-very (الْوَرْي) kökünden olup karnının/iç organlarının hastalanıp çürümesidir. Bundan dolayı içi çürüyüp hastalanan adama şeddeli ve hemzesiz olarak raculün mevrîyyun (رَجُلٌ مَوْرِيٌّ) denir. es-Sıhâh'ta şöyle geçer: İrin iç organlarını yiyip çürüttüğü zaman verya'l-kayhu cevfehû yerîhi veryen denir. Yezîdî şu beyti okumuştur:

قَالَتْ لَهُ وَرْيًا إِذَا تَنَحْنَحَا

Öksürüp boğazını temizlediğinde ona: ‘İçin çürüsün (helak ol)!’ dedi.

وَهَذَا الْحَدِيثُ أَحْسَنَ مَا قِيلَ فِي تَأْوِيلِهِ: إِنَّهُ الَّذِي قَدْ غَلَبَ عَلَيْهِ الشِّعْرُ، وَامْتَلَأَ صَدْرُهُ منه دون علم سواه ولا شي مِنَ الذِّكْرِ مِمَّنْ يَخُوضُ بِهِ فِي الْبَاطِلِ، وَيَسْلُكُ بِهِ مَسَالِكَ لَا تُحْمَدُ لَهُ، كَالْمُكْثِرِ مِنَ اللَّغَطِ وَالْهَذَرِ وَالْغِيبَةِ وَقَبِيحِ الْقَوْلِ. وَمَنْ كان الغالب عليه الشعر لزمته هذه لأوصاف الْمَذْمُومَةُ الدَّنِيَّةُ، لِحُكْمِ الْعَادَةِ الْأَدَبِيَّةِ. وَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ لَمَّا بَوَّبَ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ" بَابُ مَا يُكْرَهُ أَنْ يَكُونَ الْغَالِبُ عَلَى الْإِنْسَانِ الشِّعْرَ". وَقَدْ قِيلَ فِي تَأْوِيلِهِ: إِنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ الشَّعْرُ الَّذِي هُجِيَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ أَوْ غَيْرُهُ. وَهَذَا لَيْسَ بِشَيْءٍ، لِأَنَّ الْقَلِيلَ مِنْ هَجْوِ النَّبِيِّ ﷺ وَكَثِيرَهُ سَوَاءٌ فِي أَنَّهُ كُفْرٌ وَمَذْمُومٌ، وَكَذَلِكَ هَجْوُ غَيْرِ النَّبِيِّ ﷺ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مُحَرَّمٌ قَلِيلُهُ وَكَثِيرُهُ، وَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ لِتَخْصِيصِ الذَّمِّ بِالْكَثِيرِ مَعْنًى. الرَّابِعَةُ- قَالَ الشَّافِعِيُّ: الشِّعْرُ نَوْعٌ مِنَ الْكَلَامِ حسنه كحسن الكلام وقبيح كَقَبِيحِ الْكَلَامِ، يَعْنِي أَنَّ الشِّعْرَ لَيْسَ يُكْرَهُ لِذَاتِهِ وَإِنَّمَا يُكْرَهُ لِمُضَمَّنَاتِهِ، وَقَدْ كَانَ عِنْدَ الْعَرَبِ عَظِيمُ الْمَوْقِعِ. قَالَ الْأَوَّلُ مِنْهُمْ:

Bu hadisin tevili hakkında söylenen en güzel açıklama şudur: Bu, başka hiçbir ilim ve zikir olmaksızın şiirin kendisine galebe çaldığı ve göğsünü doldurduğu; şiirle batıla dalan, çokça gürültü, boş söz, gıybet ve çirkin laf eden kimseler gibi övülmeyen yollara sapan kimsedir. Şiirin kendisine galebe çaldığı kimseye edebi alışkanlık gereği bu yerilmiş ve aşağılık sıfatlar yapışır. Buhârî'nin Sahih'inde bu hadise: “İnsana Şiirin Galebe Çalmasının Kerih Görülmesi Bâbı” şeklinde başlık koyarken işaret ettiği mana da budur. Hadisin tevili hakkında: “Bundan kastedilen, Peygamber ﷺ'in veya başkasının hicvedildiği şiirdir” de denilmiştir. Fakat bu bir şey ifade etmez; çünkü Peygamber ﷺ'i hicvetmenin azı da çoğu da küfür ve yerilmiş olma bakımından eşittir. Aynı şekilde Peygamber ﷺ dışındaki Müslümanların hicvedilmesinin de azı ve çoğu haramdır; bu durumda yerginin çoğa tahsis edilmesinin bir anlamı kalmazdı. Dördüncü Mesele: Şâfiî şöyle demiştir: Şiir bir tür sözdür; güzeli sözün güzeli gibi, çirkini de sözün çirkini gibidir. Yani şiir bizzat kendisi için değil, ihtiva ettiği manalar sebebiyle kerih görülür. Nitekim şiir Arapların nezdinde çok büyük bir yere sahipti. Onların öncekilerinden biri şöyle demiştir:

وَجُرْحُ اللِّسَانِ كَجُرْحِ الْيَدِ

Dil yarası el yarası gibidir.

وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِي الشِّعْرِ الَّذِي يَرُدُّ بِهِ حَسَّانُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ:" إِنَّهُ لَأَسْرَعُ فِيهِمْ مِنْ رَشْقِ النَّبْلِ" أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ دَخَلَ مَكَّةَ فِي عُمْرَةِ الْقَضَاءِ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ يَمْشِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَيَقُولُ:

Peygamber ﷺ Hassân'ın müşriklere cevap verdiği şiiri hakkında: “Şüphesiz bu, onlara ok yağdırmaktan daha tesirlidir (daha hızlı işler)” buyurmuştur. Bunu Müslim rivayet etmiştir. Tirmizî'nin rivayet edip sahih olduğunu belirttiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Peygamber ﷺ Umretü'l-Kazâ'da Mekke'ye girdi; Abdullah b. Revâha da onun önünde yürüyüp şöyle diyordu: