خَلُّوا بَنِي الْكُفَّارِ عَنْ سَبِيلِهِ ... الْيَوْمَ نَضْرِبُكُمْ عَلَى تَنْزِيلِهِ
Bırakın kâfirlerin oğulları, onun yolunu açın! ... Bugün biz size onun indirilişi [hakkı] üzerine vururuz,
ضَرْبًا يُزِيلُ الْهَامَ عَنْ مَقِيلِهِ ... وَيُذْهِلُ الْخَلِيلَ عَنْ خَلِيلِهِ
Öyle bir vuruş ki başları yerinden koparır ... Ve dostu dostuna unutturur.
فَقَالَ عُمَرُ: يا بن رَوَاحَةَ! فِي حَرَمِ اللَّهِ وَبَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ! فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" خَلِّ عَنْهُ يَا عُمَرُ فَلَهُوَ أَسْرَعُ فِيهِمْ مِنْ نَضْحِ النبل".
Bunun üzerine Ömer: “Ey İbn Revâha! Allah'ın Hareminde ve Resûlullah ﷺ'in huzurunda [mı şiir söylüyorsun]!” dedi. Resûlullah ﷺ ise: “Onu bırak ey Ömer! Şüphesiz bu [şiir], onlara ok yağdırmaktan daha hızlı tesir eder” buyurdu.
الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ" لَمْ يَخْتَلِفِ الْقُرَّاءُ فِي رَفْعِ" وَالشُّعَراءُ" فِيمَا عَلِمْتُ. وَيَجُوزُ النَّصْبُ عَلَى إِضْمَارِ فِعْلٍ يُفَسِّرُهُ" يَتَّبِعُهُمُ" وبه قرأ عيسى ابن عُمَرَ، قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: كَانَ الْغَالِبُ عَلَيْهِ حُبَّ النَّصْبِ، قَرَأَ" وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ" وَ" حَمَّالَةَ الْحَطَبِ" وَ" سُورَةٌ أَنْزَلْناها". وَقَرَأَ نَافِعٌ وَشَيْبَةُ وَالْحَسَنُ وَالسُّلَمِيُّ:" يَتْبَعُهُمْ" مُخَفَّفًا. الْبَاقُونَ" يَتَّبِعُهُمُ". وَقَالَ الضَّحَّاكُ: تَهَاجَى رَجُلَانِ أَحَدُهُمَا أَنْصَارِيٌّ وَالْآخَرُ مُهَاجِرِيٌّ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَعَ كُلِّ وَاحِدٍ غُوَاةُ قَوْمِهِ وَهُمُ السُّفَهَاءُ فَنَزَلَتْ، وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَعَنْهُ هُمُ الرُّوَاةُ لِلشِّعْرِ. وَرَوَى عَنْهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ أَنَّهُمْ هُمُ الْكُفَّارُ يَتَّبِعُهُمْ ضُلَّالَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ. وَرَوَى غُضَيْفٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" مَنْ أَحْدَثَ هِجَاءً فِي الْإِسْلَامِ فَاقْطَعُوا لِسَانَهُ" وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا افْتَتَحَ مَكَّةَ رَنَّ إِبْلِيسُ رَنَّةً وَجَمَعَ إِلَيْهِ ذُرِّيَّتَهُ، فَقَالَ ايئَسُوا أَنْ تُرِيدُوا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ عَلَى الشِّرْكِ بَعْدَ يَوْمِكُمْ هَذَا، وَلَكِنْ أَفْشُوا فيهما- يعنى مكة والمدينة- الشعر. السادسة- قوله تعالى: (أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ) يَقُولُ: فِي كُلِّ لَغْوٍ يَخُوضُونَ، وَلَا يَتَّبِعُونَ سُنَنَ الْحَقِّ، لِأَنَّ مَنِ اتَّبَعَ الْحَقَّ وَعَلِمَ أَنَّهُ يُكْتَبُ عَلَيْهِ مَا يَقُولُهُ تَثَبَّتَ، وَلَمْ يَكُنْ هَائِمًا يَذْهَبُ عَلَى وَجْهِهِ لَا يُبَالِي مَا قَالَ. نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزِّبَعْرَى وَمُسَافِعِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ وَأُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ. (وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ) يَقُولُ: أَكْثَرُهُمْ يَكْذِبُونَ، أَيْ يَدُلُّونَ بِكَلَامِهِمْ عَلَى الْكَرَمِ وَالْخَيْرِ وَلَا يَفْعَلُونَهُ. وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي أَبِي عَزَّةَ الْجُمَحِيِّ حَيْثُ قَالَ:
Beşinci Mesele: Yüce Allah'ın: “Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar” buyruğunda, bildiğim kadarıyla kıraat imamları “eş-Şuarâ” (وَالشُّعَراءُ) kelimesinin merfû (ötreli) okunmasında ihtilaf etmemiştir. [Bununla birlikte] “yettebiuhum” (يَتَّبِعُهُمُ) fiilinin açıkladığı gizli bir fiil takdiriyle mensûb (üstünlü) okunması da caizdir; Îsâ b. Ömer de böyle okumuştur. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: “Onda üstünlü okuma sevgisi galipti; ‘es-Sârika ve’s-sârika’, ‘hammâlete’l-hatab’ ve ‘sûreten enzelnâhâ’ şeklinde okumuştur.” Nâfi‘, Şeybe, el-Hasan ve es-Sülemî ise şeddesiz olarak “yetbeuhum” (يَتْبَعُهُمْ) şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise “yettebiuhum” (يَتَّبِعُهُمُ) şeklinde okumuşlardır. Dahhâk şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ döneminde biri Ensârdan, diğeri Muhâcirlerden iki adam birbirlerini hicvettiler. Her birinin yanında kavminin azgınları -ki onlar beyinsizlerdir- vardı; bunun üzerine [bu ayet] indi. İbn Abbâs da böyle demiştir. Yine ondan gelen bir rivayette: “Onlar, şiir rivayet edenlerdir” denilmiştir. Ali b. Ebî Talha’nın ondan rivayet ettiğine göre onlar kâfirlerdir; cin ve insanların sapkınları da onlara uyar; bunu daha önce zikretmiştik. Gudayf, Peygamber ﷺ’den şöyle rivayet etmiştir: “İslam’da kim hiciv uydurursa onun dilini kesin!” İbn Abbâs’tan rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ Mekke’yi fethettiğinde İblis acı bir çığlık attı ve zürriyetini yanına toplayıp şöyle dedi: “Bugünden sonra Muhammed’in ümmetini şirke yöneltmekten ümidinizi kesin; fakat o ikisinde -yani Mekke ve Medine’de- şiiri yayın!” Altıncı Mesele: Yüce Allah’ın: (Görmedin mi onlar her vadide şaşkın şaşkın dolaşırlar) buyruğu: “Her türlü boş söze dalarlar ve hakkın yoluna uymazlar” demektir. Çünkü hakka uyan ve söylediği şeyin aleyhine yazıldığını bilen kimse temkinli davranır; ne söylediğine aldırmaksızın başını alıp giden şaşkın biri gibi olmaz. Bu ayet Abdullah b. ez-Ziba‘râ, Müsâfi‘ b. Abdimenâf ve Ümeyye b. Ebi’s-Salt hakkında inmiştir. (Ve gerçekten onlar yapmadıkları şeyleri söylerler) buyruğu: “Onların çoğu yalan söyler; yani sözleriyle cömertliğe ve hayra işaret ederler de bunu yapmazlar” demektir. Bunun Ebû Azze el-Cumahî hakkında indiği de söylenmiştir; nitekim o şöyle demiştir:
أَلَا أَبْلِغَا عَنِّي النَّبِيَّ مُحَمَّدًا ... بِأَنَّكَ حَقٌّ وَالْمَلِيكُ حَمِيدُ
Haber verin benden Peygamber Muhammed’e: ... Şüphesiz sen haksın ve Melîk (hükümran olan Allah) övgüye layıktır.
وَلَكِنْ إِذَا ذُكِّرْتُ بَدْرًا وَأَهْلَهُ ... تَأَوَّهَ مِنِّي أَعْظُمٌ وَجُلُودُ
Fakat bana Bedir ve ehli hatırlatıldığında ... Kemiklerim ve derilerim acıyla inler.
ثُمَّ اسْتَثْنَى شِعْرَ الْمُؤْمِنِينَ: حَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ وَكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ وَكَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ وَمَنْ كَانَ عَلَى طَرِيقِهِمْ مِنَ الْقَوْلِ الْحَقِّ، فَقَالَ: (إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً) فِي كَلَامِهِمْ (وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا) وإنما يكون الانتصار بالحق،
Daha sonra müminlerin şiirini istisna etti: Hassân b. Sâbit, Abdullah b. Revâha, Ka‘b b. Mâlik, Ka‘b b. Züheyr ve hak söz hususunda onların yolunda olanları [istisna ederek] şöyle buyurdu: { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler, Allah'ı çokça zikredenler” -sözlerinde- { وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا } “ve haksızlığa uğradıktan sonra haklarını savunanlar müstesnadır.” Hak aramak (intisâr) ancak hak ile olur,
ومما حَدَّهُ اللَّهُ ﷿، فَإِنْ تَجَاوَزَ ذَلِكَ فَقَدِ انْتَصَرَ بِالْبَاطِلِ. وَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ الْمُبَرِّدُ: لَمَّا نَزَلَتْ:" وَالشُّعَراءُ" جَاءَ حَسَّانُ وَكَعْبُ بْنُ مَالِكٍ وَابْنُ رَوَاحَةَ يَبْكُونَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالُوا: يَا نَبِيَّ اللَّهِ! أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، وَهُوَ تَعَالَى يَعْلَمُ أَنَّا شُعَرَاءُ؟ فَقَالَ:" اقْرَءُوا مَا بَعْدَهَا" إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ"- الْآيَةَ- أَنْتُمْ" وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا" أَنْتُمْ" أَيْ بِالرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ. قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" انْتَصِرُوا وَلَا تَقُولُوا إِلَّا حَقًّا وَلَا تَذْكُرُوا الْآبَاءَ وَالْأُمَّهَاتِ" فَقَالَ حَسَّانُ لِأَبِي سُفْيَانَ:
Ve Allah Azze ve Celle'nin belirlediği sınırlar çerçevesinde olur. Eğer bunu aşarsa batılla hakkını aramış olur. Ebu'l-Hasan el-Müberred şöyle demiştir: “Şairler...” [ayeti] indiğinde Hassân, Ka‘b b. Mâlik ve İbn Revâha ağlayarak Peygamber ﷺ'e geldiler ve: “Ey Allah'ın Peygamberi! Yüce Allah bizim şair olduğumuzu bildiği halde bu ayeti indirdi?” dediler. Bunun üzerine [Resûlullah ﷺ]: “Ondan sonrasını okuyun: ‘Ancak iman edip salih ameller işleyenler...’ -ayetin sonuna kadar- [işte] sizsiniz. ‘Ve zulme uğradıktan sonra haklarını savunanlar’ [işte] sizsiniz” buyurdu; yani müşriklere cevap vermek suretiyle. Peygamber ﷺ: “Hakkınızı savunun; ancak haktan başkasını söylemeyin ve babaları, anaları [kötüleyerek] anmayın” buyurdu. Bunun üzerine Hassân, Ebû Süfyân'a şöyle dedi:
هَجَوْتَ مُحَمَّدًا فَأَجَبْتُ عَنْهُ ... وَعِنْدَ اللَّهِ فِي ذَاكَ الْجَزَاءُ
Sen Muhammed'i hicvettin, ben de ona cevap verdim ... Bunun mükâfatı ise Allah katındadır.
وَإِنَّ أَبِي وَوَالِدَتِي وَعِرْضِي ... لِعَرْضِ مُحَمَّدٍ مِنْكُمْ وِقَاءُ
Şüphesiz benim babam, annem ve onurum ... Muhammed'in onuru için sizden koruyucu bir kalkandır.
أَتَشْتُمُهُ وَلَسْتَ لَهُ بِكُفْءٍ ... فَشَرُّكُمَا لِخَيْرِكُمَا الْفِدَاءُ
Ona denk olmadığın halde ona sövüyor musun? ... İkinizden şerli olanı, hayırlı olanına feda olsun!
لِسَانِي صَارِمٌ لَا عَيْبَ فِيهِ ... وَبَحْرِي لَا تُكَدِّرُهُ الدِّلَاءُ
Benim dilim keskin bir kılıçtır, onda hiçbir kusur yoktur ... Benim [şiir] denizimi kovalar bulandıramaz.
وَقَالَ كَعْبٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَنْزَلَ فِي الشِّعْرِ مَا قَدْ عَلِمْتَ فَكَيْفَ تَرَى فِيهِ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" إِنَّ الْمُؤْمِنَ يُجَاهِدُ بِنَفْسِهِ وَسَيْفِهِ وَلِسَانِهِ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لِكَأَنَّ مَا تَرْمُونَهُمْ بِهِ نَضْحُ النَّبْلِ". وَقَالَ كَعْبٌ:
Ka‘b: “Ey Allah'ın Resûlü! Allah şiir hakkında bildiğin ayetleri indirdi; bu hususta ne buyurursun?” dedi. Peygamber ﷺ şöyle buyurdu: “Şüphesiz mümin canıyla, kılıcıyla ve diliyle cihad eder. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, onlara attığınız [bu şiirler] sanki ok yağdırmaktır.” Ka‘b da şöyle demiştir:
جَاءَتْ سَخِينَةُ كَي تُغَالِبَ رَبَّهَا ... وَلَيُغْلَبَنَّ مُغَالِبُ الْغَلَّابِ
Sahîne [Kureyş], Rabbine galip gelmek için geldi ... Oysa her şeye galip gelen [Allah]'a üstün gelmek isteyen mutlaka mağlup olacaktır.
فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" لَقَدْ مَدَحَكَ اللَّهُ يَا كَعْبُ فِي قَوْلِكَ هَذَا". وَرَوَى الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ" مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ:" إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ". قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَفِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ. (وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ) فِي هَذَا تهديد لمن انتصر بظلم [أي] سَيَعْلَمُ الظَّالِمُونَ كَيْفَ يُخَلَّصُونَ مِنْ بَيْنِ يَدَيِ اللَّهِ ﷿، فَالظَّالِمُ يَنْتَظِرُ الْعِقَابَ، وَالْمَظْلُومُ يَنْتَظِرُ النُّصْرَةَ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" أَيَّ مُنْفَلَتٍ ينفلتون" بالفاء والتاء ومعناهما واحد الثَّعْلَبِيُّ: وَمَعْنَى" أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ" أَيَّ مَصِيرٍ يَصِيرُونَ وَأَيَّ مَرْجِعٍ يَرْجِعُونَ، لِأَنَّ مَصِيرَهُمْ إِلَى
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Ka‘b! Allah bu sözünden ötürü seni kesinlikle övmüştür» buyurdu. ed-Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, Yüce [Allah]'ın: { وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ } “Şairlere gelince, onlara da sapıklar uyar” kavlinin, { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesnadır” kavliyle neshedildiğini söylemiştir. el-Mehdevî şöyle dedi: Sahih rivayette İbn Abbâs'tan gelen [görüş], bunun bir istisna olduğudur. { وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ } “Zulmedenler hangi akıbete döneceklerini yakında bileceklerdir” [kavli]; zulümle öç alan kimse için bir tehdittir. [Yani] zalimler, aziz ve celil olan Allah'ın huzurundan nasıl kurtulacaklarını pek yakında bileceklerdir; zalim cezayı bekler, mazlum ise zaferi bekler. İbn Abbâs ise [bu kelimeyi] fâ ve tâ harfleriyle { أَيَّ مُنْفَلَتٍ يَنْفَلِتُونَ } şeklinde okumuştur; ikisinin anlamı birdir. es-Sa‘lebî şöyle demiştir: “{ أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ } kavlinin anlamı; hangi akıbete varacakları ve nereye dönecekleridir. Çünkü onların varış yeri...
النَّارِ، وَهُوَ أَقْبَحُ مَصِيرٍ، وَمَرْجِعُهُمْ إِلَى الْعِقَابِ وَهُوَ شَرُّ مَرْجِعٍ. وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْمُنْقَلَبِ وَالْمَرْجِعِ أَنَّ الْمُنْقَلَبَ الِانْتِقَالُ إِلَى ضِدِّ مَا هُوَ فِيهِ، وَالْمَرْجِعُ الْعَوْدُ مِنْ حَالٍ هُوَ فِيهَا إِلَى حَالٍ كَانَ عَلَيْهَا فَصَارَ كُلُّ مَرْجِعٍ مُنْقَلَبًا، وَلَيْسَ كُلُّ مُنْقَلَبٍ مَرْجِعًا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَ" أَيَّ" مَنْصُوبٌ بِ" يَنْقَلِبُونَ" وَهُوَ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا بِ" سَيَعْلَمُ" لِأَنَّ أَيًّا وَسَائِرَ أَسْمَاءِ الِاسْتِفْهَامِ لَا يَعْمَلُ فِيهَا مَا قَبْلَهَا فِيمَا ذَكَرَ النَّحْوِيُّونَ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَحَقِيقَةُ الْقَوْلِ فِي ذَلِكَ أَنَّ الِاسْتِفْهَامَ مَعْنًى وَمَا قَبْلَهُ مَعْنًى آخَرُ فَلَوْ عَمِلَ فِيهِ مَا قَبْلَهُ لَدَخَلَ بعض المعاني في بعض.
Ateştir ki bu en çirkin varış yeridir; dönüşleri de cezayadır ki bu en kötü dönüş yeridir. Münkaleb ile mercii arasındaki fark şudur: Münkaleb, kişinin içinde bulunduğu durumun zıddına intikal etmesidir; mercii ise kişinin içinde bulunduğu halden daha önce üzerinde bulunduğu hale geri dönmesidir. Böylece her mercii bir münkalep olur, fakat her münkalep bir mercii olmaz -en doğrusunu Allah bilir-. Bunu el-Mâverdî zikretmiştir. “Eyy” (أَيَّ) kelimesi “yenkalibûn” (يَنْقَلِبُونَ) fiili ile mensûbtur ve mastar anlamındadır; “se-ya‘lemu” (سَيَعْلَمُ) fiili ile mensûb olması ise caiz değildir. Çünkü nahivcilerin belirttiğine göre “eyy” ve diğer istifham (soru) isimleri üzerinde kendilerinden önceki kelimeler amel etmez. en-Nehhâs şöyle demiştir: “Bu husustaki sözün hakikati şudur: İstifham bir manadır, ondan önceki ise başka bir manadır. Şayet ondan önceki kelime onda amel etseydi manalar birbirine karışırdı.”