مِنْ خِطَابِ اللَّهِ ﷿ لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. (اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ) قَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ" الْعَظِيمِ" رَفْعًا نَعْتًا لِلَّهِ. الْبَاقُونَ بِالْخَفْضِ نَعْتًا لِلْعَرْشِ. وَخُصَّ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ أَعْظَمُ الْمَخْلُوقَاتِ وَمَا عَدَاهُ فِي ضِمْنِهِ وَقَبْضَتِهِ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (سَنَنْظُرُ) مِنَ النَّظَرِ الَّذِي هُوَ التَّأَمُّلُ وَالتَّصَفُّحُ. (أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ) فِي مَقَالَتِكَ. وَ" كُنْتَ" بِمَعْنَى أَنْتَ. وَقَالَ:" سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ" وَلَمْ يَقُلْ سَنَنْظُرُ فِي أَمْرِكَ، لِأَنَّ الْهُدْهُدَ لَمَّا صَرَّحَ بِفَخْرِ الْعِلْمِ فِي قَوْلِهِ:" أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ" صَرَّحَ لَهُ سُلَيْمَانُ بِقَوْلِهِ: سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كَذَبْتَ، فَكَانَ ذَلِكَ [كِفَاءً] لِمَا قَالَهُ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- في قوله:" أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ" دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْإِمَامَ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَقْبَلَ عُذْرَ رَعِيَّتِهِ، وَيَدْرَأَ الْعُقُوبَةَ عَنْهُمْ فِي ظَاهِرِ أَحْوَالِهِمْ بِبَاطِنِ أَعْذَارِهِمْ، لِأَنَّ سُلَيْمَانَ لَمْ يُعَاقِبِ الْهُدْهُدَ حِينَ اعْتَذَرَ إِلَيْهِ. وَإِنَّمَا صَارَ صِدْقُ الْهُدْهُدِ عُذْرًا لِأَنَّهُ أَخْبَرَ بِمَا يَقْتَضِي الْجِهَادَ، وَكَانَ سُلَيْمَانُ ﵇ حُبِّبَ إِلَيْهِ الْجِهَادُ. وَفِي الصَّحِيحِ:" لَيْسَ أَحَدٌ أَحَبَّ إِلَيْهِ الْعُذْرُ مِنَ اللَّهِ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ أَنْزَلَ الْكِتَابَ وَأَرْسَلَ الرُّسُلَ". وَقَدْ قَبِلَ عُمَرُ عُذْرَ النُّعْمَانِ بْنِ عَدِيٍّ وَلَمْ يُعَاقِبْهُ. وَلَكِنْ لِلْإِمَامِ أَنْ يَمْتَحِنَ ذَلِكَ إِذَا تَعَلَّقَ بِهِ حُكْمٌ مِنْ أَحْكَامِ الشَّرِيعَةِ. كَمَا فَعَلَ سُلَيْمَانُ، فَإِنَّهُ لَمَّا قَالَ الْهُدْهُدَ:" إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ" لَمْ يَسْتَفِزُّهُ الطَّمَعُ، وَلَا اسْتَجَرَّهُ حُبُّ الزِّيَادَةِ فِي الْمُلْكِ إِلَى أَنْ يَعْرِضَ لَهُ حَتَّى قَالَ:" وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ" فَغَاظَهُ حِينَئِذٍ مَا سَمِعَ، وَطَلَبَ الِانْتِهَاءَ إِلَى مَا أُخْبِرَ، وَتَحْصِيلَ عِلْمِ مَا غَابَ عَنْهُ مِنْ ذَلِكَ، فَقَالَ:" سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ" وَنَحْوٌ مِنْهُ مَا رَوَاهُ الصَّحِيحُ عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، حِينَ اسْتَشَارَ عُمَرُ النَّاسَ فِي إِمْلَاصِ الْمَرْأَةِ وَهِيَ الَّتِي يُضْرَبُ بَطْنُهَا فَتُلْقِي جَنِينَهَا، فَقَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ: شَهِدْتُ النَّبِيَّ ﷺ قَضَى فِيهِ بِغُرَّةِ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ. قَالَ فَقَالَ عُمَرُ: ايتِنِي بِمَنْ يَشْهَدُ مَعَكَ، قَالَ: فَشَهِدَ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ وَفِي رِوَايَةٍ فَقَالَ: لَا تبرح حتى تأتى بالمخرج
...Allah Azze ve Celle'nin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine hitabındandır. { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } “Allah ki O'ndan başka ilah yoktur; O, büyük Arş'ın Rabbidir.” İbn Muhaysın, Allah'ın sıfatı olarak “el-Azîm” kelimesini merfû (العظيمُ) okumuştur. Diğer kıraat imamları ise Arş'ın sıfatı olarak mecrûr (العظيمِ) okumuşlardır. Arş'ın özellikle zikredilmesi, yaratılmışların en büyüğü olmasından ve onun dışındaki her şeyin onun kapsamında ve tasarrufunda bulunmasındandır. On dördüncü [mesele]- Yüce Allah'ın: { سَنَنْظُرُ } “Bakacağız” buyruğu, iyice düşünüp araştırmak anlamındaki nazar (teemmül ve tefahhüs) kökündendir. { أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın?” yani sözünde [doğru musun]. “Künte” (oldun), “ente” (sen) anlamındadır. “Senin durumuna bakacağız” demeyip: “Doğru mu söyledin, bakacağız” buyurmuştur; zira hüdhüd: “Senin bilmediğin bir şeyi kavradım” sözüyle bilgiyle iftihar ettiğini açıkça belirtince, Süleyman da ona: “Doğru mu söyledin yoksa yalan mı söyledin, bakacağız” diye açıkça mukabelede bulunmuştur. Bu da hüdhüdün söylediğine denk [bir karşılık] olmuştur. On beşinci [mesele]- { أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın?” buyruğunda; yöneticinin tebaasının mazeretini kabul etmesi ve zahirdeki durumlarında, onların bâtındaki (içten gelen) mazeretleri sebebiyle cezayı onlardan savması gerektiğine dair delil vardır. Çünkü Süleyman, hüdhüd kendisine mazeret beyan edince onu cezalandırmamıştır. Hüdhüdün doğruluğunun bir mazeret sayılması ise cihadı gerektiren bir hususu haber vermesinden ötürüdür; zira cihad, Süleyman aleyhisselâm'a sevdirilmişti. Sahîh'te şöyle rivayet edilmiştir: « لَيْسَ أَحَدٌ أَحَبَّ إِلَيْهِ الْعُذْرُ مِنَ اللَّهِ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ أَنْزَلَ الْكِتَابَ وَأَرْسَلَ الرُّسُلَ » «Mazereti Allah'tan daha çok seven hiç kimse yoktur; işte bundan dolayı Kitab'ı indirmiş ve elçiler göndermiştir.» Ömer de Nu'mân b. Adî'nin mazeretini kabul etmiş ve onu cezalandırmamıştır. Fakat şeriat hükümlerinden bir hüküm taalluk ettiğinde yöneticinin bunu sınama ve araştırma hakkı vardır. Nitekim Süleyman da böyle yapmıştır. Zira hüdhüd: “Gerçekten ben, onlara hükümdarlık eden, kendisine her şeyden verilmiş ve büyük bir tahtı olan bir kadın buldum” dediğinde dünya tamahı onu tahrik etmemiş ve hâkimiyet alanını genişletme sevdası onu bu meseleyle ilgilenmeye sürüklememişti. Ne zaman ki hüdhüd: “Onun ve kavminin, Allah'ı bırakıp güneşe secde ettiklerini gördüm” deyince, işte o vakit işittiği bu şey onu öfkelendirdi, kendisine verilen bu haberin hakikatine ulaşmak ve kendisine gizli kalan bu bilginin aslını elde etmek istedi de: “Doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın, bakacağız” dedi. Bunun bir benzeri de Sahîh'te el-Misver b. Mahreme'den rivayet edilen şu olaydır: Ömer, karnına vurulup da ceninini düşüren kadının diyeti (imlâs) hususunda insanlarla istişare ettiğinde Mugîre b. Şu'be: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu konuda bir erkek veya kadın köle verilmesine hükmettiğine şahit oldum” demiştir. [Ravi] der ki: Bunun üzerine Ömer: “Seninle beraber şahitlik edecek birini bana getir” demiştir. [Mugîre] der ki: Bunun üzerine Muhammed b. Mesleme onun lehine şahitlik etmiştir. Bir rivayette ise [Ömer şöyle] demiştir: “Bu işin çıkış yolunu (ispatını) getirinceye kadar buradan ayrılamazsın!”
مِنْ ذَلِكَ، فَخَرَجْتُ فَوَجَدْتُ مُحَمَّدَ بْنَ مَسْلَمَةَ فَجِئْتُ بِهِ فَشَهِدَ. وَنَحْوَهُ حَدِيثُ أَبِي مُوسَى فِي الِاسْتِئْذَانِ وَغَيْرِهِ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (اذْهَبْ بِكِتابِي هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ) قَالَ الزَّجَّاجُ: فِيهَا خَمْسَةُ أَوْجُهٍ" فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ" بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِي اللَّفْظِ. وَبِحَذْفِ الْيَاءِ وَإِثْبَاتِ الْكَسْرَةِ دَالَّةً عَلَيْهَا" فَأَلْقِهِ إِلَيْهِمْ". وَبِضَمِّ الْهَاءِ وَإِثْبَاتِ الْوَاوِ على الأصل" فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ". وَبِحَذْفِ الْوَاوِ وَإِثْبَاتِ الضَّمَّةِ" فَأَلْقِهُ إِلَيْهِمْ". وَاللُّغَةُ الْخَامِسَةُ قَرَأَ بِهَا حَمْزَةُ بِإِسْكَانِ الْهَاءِ" فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ". قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ لَا يَجُوزُ إِلَّا عَلَى حِيلَةٍ بَعِيدَةٍ تَكُونُ: يُقَدَّرُ الْوَقْفُ، وَسَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَقُولُ: لَا تَلْتَفِتْ إِلَى هَذِهِ الْعِلَّةِ، وَلَوْ جَازَ أَنْ يَصِلَ وَهُوَ يَنْوِي الْوَقْفَ لَجَازَ أَنْ يُحْذَفَ الْإِعْرَابُ مِنَ الْأَسْمَاءِ. وَقَالَ:" إِلَيْهِمْ" عَلَى لَفْظِ الْجَمْعِ وَلَمْ يَقُلْ إِلَيْهَا، لِأَنَّهُ قَالَ:" وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ" فَكَأَنَّهُ قَالَ: فَأَلْقِهْ إِلَى الَّذِينَ هَذَا دِينُهُمْ، اهْتِمَامًا مِنْهُ بِأَمْرِ الدِّينِ، وَاشْتِغَالًا بِهِ عَنْ غَيْرِهِ، وَبُنِيَ الْخِطَابُ فِي الْكِتَابِ عَلَى لَفْظِ الْجَمْعِ لِذَلِكَ. وَرُوِيَ فِي قَصَصِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْهُدْهُدَ وَصَلَ فَأَلْفَى دُونَ هَذِهِ الْمَلِكَةِ حُجُبَ جُدْرَانٍ، فَعَمَدَ إِلَى كُوَّةٍ كَانَتْ بِلْقِيسُ صَنَعَتْهَا لِتَدْخُلَ مِنْهَا الشَّمْسُ عِنْدَ طُلُوعِهَا لِمَعْنَى عِبَادَتِهَا إِيَّاهَا، فَدَخَلَ مِنْهَا وَرَمَى الْكِتَابَ عَلَى بِلْقِيسَ وَهِيَ- فِيمَا يُرْوَى- نَائِمَةٌ، فَلَمَّا انْتَبَهَتْ وَجَدَتْهُ فَرَاعَهَا، وَظَنَّتْ أَنَّهُ قَدْ دَخَلَ عَلَيْهَا أَحَدٌ، ثُمَّ قَامَتْ فَوَجَدَتْ حَالَهَا كَمَا عَهِدَتْ، فَنَظَرَتْ إِلَى الْكُوَّةِ تَهَمُّمًا بِأَمْرِ الشَّمْسِ، فَرَأَتِ الْهُدْهُدَ فَعَلِمَتْ. وَقَالَ وَهْبٌ وَابْنُ زَيْدٍ: كَانَتْ لَهَا كُوَّةٌ مُسْتَقْبِلَةً مَطْلِعَ الشَّمْسِ، فَإِذَا طَلَعَتْ سَجَدَتْ، فَسَدَّهَا الْهُدْهُدُ بِجَنَاحِهِ، فَارْتَفَعَتِ الشَّمْسُ وَلَمْ تَعْلَمْ، فَلَمَّا اسْتَبْطَأَتِ الشَّمْسَ قَامَتْ تَنْظُرُ فَرَمَى الصَّحِيفَةَ إِلَيْهَا، فَلَمَّا رَأَتِ الْخَاتَمَ ارْتَعَدَتْ وَخَضَعَتْ، لِأَنَّ مُلْكَ سُلَيْمَانَ ﵇ كَانَ فِي خَاتَمِهِ، فَقَرَأَتْهُ فَجَمَعَتِ الْمَلَأَ مِنْ قَوْمِهَا فَخَاطَبَتْهُمْ بِمَا يَأْتِي بَعْدُ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: حَمَلَ الْهُدْهُدُ الْكِتَابَ بِمِنْقَارِهِ، وَطَارَ حَتَّى وَقَفَ عَلَى رَأْسِ الْمَرْأَةِ وَحَوْلَهَا الْجُنُودُ وَالْعَسَاكِرُ، فَرَفْرَفَ سَاعَةً وَالنَّاسُ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ، فَرَفَعَتِ الْمَرْأَةُ رَأْسَهَا فَأَلْقَى الْكِتَابَ فِي حِجْرِهَا.
[Mugîre dedi ki:] "Bunun üzerine çıktım, Muhammed b. Mesleme'yi buldum, onu getirdim ve o da şahitlik etti." İzin isteme konusundaki Ebû Mûsâ hadisi ve diğerleri de bunun gibidir. On altıncı [mesele]- Yüce Allah'ın: { اذْهَبْ بِكِتابِي هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ } “Bu mektubumu götür, onu kendilerine bırak” buyruğu. ez-Zeccâc demiştir ki: "Fe-elkıh ileyhim" ifadesinde beş vecih vardır: Lafızda yâ'nın sübutu ile "fe-elkıhî ileyhim"; yâ hazfedilip ona delalet eden kesrenin sübutu ile "fe-elkıhı ileyhim"; asıl üzere he harfinin dammesi ve vav'ın sübutu ile "fe-elkıhû ileyhim"; vav hazfedilip dammenin sübutu ile "fe-elkıhu ileyhim". Beşinci lügat ise Hamza'nın he'nin sükûnu ile "fe-elkıh ileyhim" şeklinde okuduğu kıraattir. en-Nehhâs dedi ki: "Bu, nahivcilere göre ancak uzak bir teville caiz olur ki o da vakfın takdir edilmesidir. Ben Ali b. Süleyman'ın şöyle dediğini işittim: Bu illete itibar etme; şayet vakıf niyet edilerek vasıl (geçiş) yapılması caiz olsaydı, isimlerden irabın da hazfedilmesi caiz olurdu." { إِلَيْهِمْ } ifadesini, "ileyhâ" (o kadına) demeyip çoğul lafzıyla getirmesi; hüthütün { وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ } “Onu ve kavmini güneşe secde ederlerken buldum” demiş olmasındandır. Sanki o, din işine verdiği önemden ve başka bir şeyle meşgul olmayıp bununla meşgul olduğundan: "Dini bu olanlara onu bırak" demiştir. Mektuptaki hitap da bundan ötürü çoğul lafzı üzerine bina edilmiştir. Bu ayetin kıssalarında şöyle rivayet edilmiştir: Hüthüt vardı ve bu kraliçenin önünde duvar perdeleri buldu. Bunun üzerine Belkıs'ın güneşe tapınması sebebiyle doğuşu sırasında güneşin içeri girmesi için yaptırmış olduğu bir pencereye yöneldi; oradan girdi ve rivayet edildiğine göre uyumakta olan Belkıs'ın üzerine mektubu bıraktı. Uyanıp onu bulunca korktu ve yanına birinin girdiğini sandı. Sonra kalktı, durumunun her zamanki gibi olduğunu gördü. Güneşin durumuyla ilgilenerek pencereye baktı, hüthütü gördü ve anladı. Vehb ve İbn Zeyd dediler ki: Güneşin doğduğu yöne bakan bir penceresi vardı; güneş doğduğunda secde ederdi. Hüthüt kanadıyla o pencereyi kapattı; güneş yükseldi ama onun haberi olmadı. Güneşin geciktiğini görünce bakmak için kalktı, hüthüt de sahifeyi ona attı. Mührü görünce titredi ve boyun eğdi; çünkü Süleyman'ın (aleyhisselâm) mülkü / hakimiyeti mühründeydi. Mektubu okudu, kavminin ileri gelenlerini topladı ve onlara ileride gelecek olan sözlerle hitap etti. Mukâtil dedi ki: Hüthüt mektubu gagasıyla taşıdı ve uçarak kadının başının üzerine geldi; etrafında askerler ve ordular vardı. İnsanlar ona bakarken bir süre havada kanat çırptı. Kadın başını kaldırınca mektubu kucağına bıraktı.
السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى إِرْسَالِ الْكُتُبِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَتَبْلِيغِهِمُ الدَّعْوَةَ، وَدُعَائِهِمْ إِلَى الْإِسْلَامِ. وَقَدْ كَتَبَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى كِسْرَى وَقَيْصَرَ وَإِلَى كُلِّ جَبَّارٍ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي" آلِ عِمْرَانَ": الثَّامِنَةَ عشرة- (ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ) أَمْرُهُ بِالتَّوَلِّي حُسْنُ أَدَبٍ لِيَتَنَحَّى حَسْبَ مَا يُتَأَدَّبُ بِهِ مَعَ الْمُلُوكِ. بمعنى: وكن قريبا حتى ترى مراجعتهم، قال وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: أَمَرَهُ بِالتَّوَلِّي بِمَعْنَى الرُّجُوعِ إِلَيْهِ، أَيْ أَلْقِهِ وَارْجِعْ. قال وقوله:" فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ" فِي مَعْنَى التَّقْدِيمِ عَلَى قَوْلِهِ:" ثُمَّ تَوَلَّ" وَاتِّسَاقُ رُتْبَةِ الْكَلَامِ أَظْهَرُ، أَيْ أَلْقِهِ ثُمَّ تَوَلَّ، وَفِي خِلَالِ ذَلِكَ فانظر أي انتظر. وقيل: فاعلم، كقوله:"وْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ
On yedinci [mesele]- Bu ayette müşriklere mektup gönderilmesine, tebliğin ulaştırılmasına ve onların İslam'a davet edilmesine delil vardır. Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), daha önce Âl-i İmrân'da geçtiği üzere Kisrâ'ya, Kayser'e ve her bir zorbaya mektup yazmıştır. On sekizinci [mesele]- { ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ } “Sonra onlardan geri çekil” buyruğunda, ona geri çekilmeyi emretmesi, kralların yanında takınılan edep kuralları gereğince kenara çekilmesi için bir edeptir. Vehb b. Münebbih: "Yani onların neye başvuracaklarını görünceye kadar yakın bir yerde dur" manasındadır demiştir. İbn Zeyd ise: "Geri çekilmesini, kendisine dönmesi manasında emretti; yani mektubu bırak ve geri dön" demiştir. Dedi ki: Yüce Allah'ın: "Bak neye başvuracaklar" sözü, "sonra geri çekil" sözünden önce gelme anlamındadır. Sözün akış sırası ise daha açıktır; yani mektubu bırak, sonra geri çekil ve bu esnada bak, yani bekle. { يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ } sözünde olduğu gibi "bil" manasında olduğu da söylenmiştir;
" أَيِ اعْلَمْ مَاذَا يَرْجِعُونَ أَيْ يُجِيبُونَ وَمَاذَا يَرُدُّونَ مِنَ الْقَوْلِ. وَقِيلَ:" فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ" يَتَرَاجَعُونَ بَيْنَهُمْ من الكلام.
... yani ne cevap vereceklerini ve söze ne karşılık döndüreceklerini bil. { فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ } ifadesinin, kendi aralarında ne konuşacaklarına / neyi müzakere edeceklerine bak manasında olduğu da söylenmiştir.
[سورة النمل (٢٧): الآيات ٢٩ الى ٣١]
[Neml Suresi (27), Ayetler 29-31]
قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ (٢٩) إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ (٣٠) أَلاَّ تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣١)
{ قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ (٢٩) إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ (٣٠) أَلاَّ تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣١) } “[Kraliçe] Dedi ki: ‘Ey ileri gelenler! Gerçekten bana çok şerefli bir mektup bırakıldı.’ ‘O, Süleyman’dandır ve o, Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla [başlamakta]dır.’ ‘Bana karşı büyüklük taslamayın ve teslimiyet göstererek bana gelin.’”
فيه ست مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ) فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالْمَعْنَى: فَذَهَبَ فَأَلْقَاهُ إليهم فسمعها وهي تقول:" يا أَيُّهَا الْمَلَؤُا" ثُمَّ وَصَفَتِ الْكِتَابَ بِالْكَرِيمِ إِمَّا لِأَنَّهُ مِنْ عِنْدِ عَظِيمٍ فِي نَفْسِهَا وَنُفُوسِهِمْ فَعَظَّمَتْهُ إِجْلَالًا لِسُلَيْمَانَ ﵇، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ زَيْدٍ. وَإِمَّا أَنَّهَا أَشَارَتْ إِلَى أَنَّهُ مَطْبُوعٌ عَلَيْهِ بالخاتم، فكر أمة الْكِتَابِ خَتْمُهُ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقِيلَ: لِأَنَّهُ بَدَأَ فِيهِ بِ" بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ" وَقَدْ قَالَ ﷺ:" كُلُّ كَلَامٍ لَا يُبْدَأُ فِيهِ بِبَسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فهو أجذم". وقيل: لأنه بدأ
Burada altı mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah’ın: { قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ } “[Kraliçe] Dedi ki: ‘Ey ileri gelenler!’” buyruğunda söz dizimsel bir hazif (düşürülmüş kısım) vardır. Bunun anlamı şudur: [Hüdhüd] gitti, mektubu onlara bıraktı ve onun: “Ey ileri gelenler!” dediğini işitti. Daha sonra mektubu 'kerîm' (şerefli/değerli) diye niteledi. Bu ya hem kendi nazarında hem de onların nazarında ulu bir kimseden geldiği içindir; böylece Süleyman aleyhisselâm'a duyduğu hürmetten ötürü mektubu yüceltmiştir. Bu, İbn Zeyd'in görüşüdür. Yahut da onun mühürle mühürlenmiş olduğuna işaret etmiştir; zira mektubun kerameti (değeri ve şerefi), mühürlenmesindedir. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den de rivayet edilmiştir. Bir diğer görüşe göre [mektubu kerîm diye nitelemesi], mektuba “Bismillâhirrahmânirrahîm” ile başladığı içindir. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « كُلُّ كَلَامٍ لَا يُبْدَأُ فِيهِ بِبَسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فهو أجذم » «Kendisinde Bismillâhirrahmânirrahîm ile başlanmayan her [önemli] söz bereketsizdir (güdüktür).» Bir diğer görüşe göre ise [Süleyman] mektuba...
فِيهِ بِنَفْسِهِ، وَلَا يَفْعَلُ ذَلِكَ إِلَّا الْجُلَّةُ. وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ يُبَايِعُهُ: مِنْ عَبْدِ اللَّهِ لِعَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، إِنِّي أُقِرُّ لَكَ بِالسَّمْعِ وَالطَّاعَةِ مَا اسْتَطَعْتُ، وَإِنَّ بَنِيَّ قَدْ أَقَرُّوا لَكَ بِذَلِكَ. وَقِيلَ: تَوَهَّمَتْ أَنَّهُ كِتَابٌ جَاءَ مِنَ السَّمَاءِ إِذْ كان الموصل طيرا. وقيل:" كَرِيمٌ" حسن، كقول:" وَمَقامٍ كَرِيمٍ" أَيْ مَجْلِسٍ حَسَنٍ. وَقِيلَ: وَصَفَتْهُ بِذَلِكَ، لِمَا تَضَمَّنَ مِنْ لِينِ الْقَوْلِ وَالْمَوْعِظَةِ فِي الدُّعَاءِ إِلَى عِبَادَةِ اللَّهِ ﷿، وَحُسْنِ الِاسْتِعْطَافِ وَالِاسْتِلْطَافِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَتَضَمَّنَ سَبًّا وَلَا لَعْنًا، وَلَا مَا يُغَيِّرُ النَّفْسَ، وَمِنْ غَيْرِ كَلَامٍ نَازِلٍ وَلَا مُسْتَغْلَقٍ، عَلَى عَادَةِ الرُّسُلِ فِي الدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ ﷿، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِ اللَّهِ ﷿ لِنَبِيِّهِ ﷺ:" ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ" وَقَوْلُهُ لموسى وهرون:" فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى ". وَكُلُّهَا وُجُوهٌ حِسَانٌ وَهَذَا أَحْسَنُهَا. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّهُ لَمْ يَكْتُبْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ أَحَدٌ قَبْلَ سُلَيْمَانَ. وَفِي قِرَاءَةِ [عَبْدِ اللَّهِ] " وَإِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ" بِزِيَادَةِ وَاوٍ. الثَّانِيَةُ- الْوَصْفُ بِالْكَرِيمِ فِي الْكِتَابِ غَايَةُ الْوَصْفِ، أَلَا تَرَى قَوْلَهُ تَعَالَى:" إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ" وَأَهْلُ الزَّمَانِ يَصِفُونَ الْكِتَابَ بِالْخَطِيرِ وَبِالْأَثِيرِ وَبِالْمَبْرُورِ، فَإِنْ كَانَ لِمَلِكٍ قَالُوا: الْعَزِيزُ وَأَسْقَطُوا الْكَرِيمَ غَفْلَةً، وَهُوَ أَفْضَلُهَا خَصْلَةً. فَأَمَّا الْوَصْفُ بِالْعَزِيزِ فَقَدْ وُصِفَ بِهِ الْقُرْآنُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ. لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ" فَهَذِهِ عِزَّتُهُ وَلَيْسَتْ لِأَحَدٍ إِلَّا لَهُ، فَاجْتَنِبُوهَا فِي كُتُبِكُمْ، وَاجْعَلُوا بَدَلَهَا الْعَالِي، تَوْفِيَةً لِحَقِ الْوِلَايَةِ، وَحِيَاطَةً لِلدِّيَانَةِ، قال الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ. الثَّالِثَةُ- كَانَ رَسْمُ الْمُتَقَدِّمِينَ إِذَا كَتَبُوا أَنْ يَبْدَءُوا بِأَنْفُسِهِمْ مِنْ فُلَانٍ إِلَى فُلَانٍ، وَبِذَلِكَ جَاءَتِ الْآثَارُ. وَرَوَى الرَّبِيعُ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: مَا كَانَ أَحَدٌ أَعْظَمَ حُرْمَةً مِنَ النَّبِيِّ ﷺ: وَكَانَ أَصْحَابُهُ إِذَا كَتَبُوا بَدَءُوا بِأَنْفُسِهِمْ. وَقَالَ ابْنُ سِيرِينَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" إِنَّ أَهْلَ فَارِسَ إِذَا كَتَبُوا بَدَءُوا بِعُظَمَائِهِمْ فَلَا يَبْدَأِ الرَّجُلُ إِلَّا بنفسه"
[yazanın mektuba] bizzat kendi adıyla başlamış olmasına [işaret etmiştir]; zira bunu ancak büyük şahsiyetler yapar. İbn Ömer’in hadisinde [rivayet edildiğine göre], o, bîat etmek üzere Abdülmelik b. Mervân’a şöyle yazmıştır: "Abdullah’tan Müminlerin Emîri Abdülmelik b. Mervân’a: Gücüm yettiğince seni dinleyeceğimi ve sana itaat edeceğimi ikrar ediyorum; oğullarım da senin için bunu ikrar ettiler." Şöyle de denilmiştir: Ulaştıran bir kuş olduğu için mektubun gökten geldiğini zannetti. Bir diğer görüşe göre "kerîm", güzel demektir; nitekim { وَمَقَامٍ كَرِيمٍ } “ve güzel bir makam” buyruğunda da "güzel bir meclis" kastedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mektubu bu şekilde nitelemesi; Allah azze ve celle’ye ibadete davette yumuşak söz ve nasihat içermesi, sövme, lanet etme ve nefsi incitecek ifadeler barındırmaksızın, aşağılayıcı ve kapalı olmayan bir üslupla, peygamberlerin Allah azze ve celle’ye davetteki usulüne uygun olarak güzel bir şekilde gönül alıcı ve nezaketli olmasındandır. Nitekim Allah azze ve celle’nin Peygamberi’ne sallallâhu aleyhi ve sellem: { ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et” buyruğunu ve Mûsâ ile Hârûn’a: { فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّيِّنًا لَّعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَىٰ } “Ona yumuşak söz söyleyin; belki öğüt alır veya korkar” buyruğunu görmez misin? Bunların hepsi güzel açıklamalardır ve en güzeli de budur. Süleyman’dan önce hiç kimsenin "Bismillâhirrahmânirrahîm" yazmadığı rivayet edilmiştir. Abdullah [b. Mes'ûd]’un kıraatinde ise vâv ziyadesiyle { وَإِنَّهُ مِن سُلَيْمَانَ } şeklindedir. İkinci [Mesele]- Mektubu "kerîm" (şerefli/değerli) diye nitelemek, nitelemenin en üst derecesidir. Yüce Allah’ın: { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ } “Şüphesiz o, şerefli/değerli bir Kur'an'dır” buyurduğunu görmez misin? Çağımızın insanları mektubu "hatîr" (mühim), "esîr" (seçkin) ve "mebrûr" (makbul) gibi ifadelerle nitelerler. Eğer bir hükümdara aitse "azîz" derler ve gafletle, vasıfların en üstünü olan "kerîm" kelimesini terk ederler. "Azîz" sıfatına gelince; Kur'an, Yüce Allah’ın: { وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيزٌ * لَّا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِن بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ } “Şüphesiz o, eşsiz/üstün (azîz) bir kitaptır. Önünden de arkasından da ona batıl gelemez” buyruğunda bu sıfatla anılmıştır. İşte bu, Kur'an'ın izzetidir ve O'ndan başka hiçbir kimseye ait değildir. Dolayısıyla mektuplarınızda bu ifadeyi kullanmaktan sakınınız ve yöneticilik hakkını teslim etmek ve dinî hassasiyeti korumak gayesiyle onun yerine "el-Âlî" (yüce/yüksek) tabirini kullanınız; bunu Kadı Ebû Bekir İbnü’l-Arabî söylemiştir. Üçüncü [Mesele]- Önceki âlim ve idarecilerin adeti, mektup yazdıklarında "Falancadan falancaya" diyerek önce kendi isimleriyle başlamak idi. Rivayetler de bu şekilde gelmiştir. Rebî', Enes’ten şöyle rivayet etmiştir: "Hiç kimse Peygamber’den sallallâhu aleyhi ve sellem daha hürmete layık değildi; buna rağmen ashabı mektup yazdıklarında önce kendi isimleriyle başlarlardı." İbn Sîrîn de Peygamber’in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « إِنَّ أَهْلَ فَارِسَ إِذَا كَتَبُوا بَدَءُوا بِعُظَمَائِهِمْ فَلَا يَبْدَأِ الرَّجُلُ إِلَّا بِنَفْسِهِ » «Farslılar mektup yazdıklarında büyüklerinin adıyla başlarlar; kişi [mektuba] ancak kendi adıyla başlasın.»
قَالَ أَبُو اللَّيْثِ فِي كِتَابِ" الْبُسْتَانِ" لَهُ: وَلَوْ بَدَأَ بِالْمَكْتُوبِ إِلَيْهِ لَجَازَ، لِأَنَّ الْأُمَّةَ قَدِ اجْتَمَعَتْ عَلَيْهِ وَفَعَلُوهُ لِمَصْلَحَةٍ رَأَوْا فِي ذَلِكَ، أَوْ نَسْخِ مَا كَانَ مِنْ قَبْلُ، فَالْأَحْسَنُ فِي زَمَانِنَا هَذَا أَنْ يَبْدَأَ بِالْمَكْتُوبِ إِلَيْهِ، ثُمَّ بِنَفْسِهِ، لِأَنَّ الْبِدَايَةَ بِنَفْسِهِ تُعَدُّ مِنْهُ اسْتِخْفَافًا بِالْمَكْتُوبِ [إِلَيْهِ] وَتَكَبُّرًا عَلَيْهِ، إِلَّا أَنْ يَكْتُبَ إِلَى عَبْدٍ مِنْ عَبِيدِهِ، أَوْ غُلَامٍ مِنْ غِلْمَانِهِ. الرَّابِعَةُ- وَإِذَا وَرَدَ عَلَى إِنْسَانٍ كِتَابٌ بِالتَّحِيَّةِ أَوْ نَحْوِهَا يَنْبَغِي أَنْ يَرُدَّ الْجَوَابَ، لِأَنَّ الْكِتَابَ مِنَ الْغَائِبِ كَالسَّلَامِ مِنَ الْحَاضِرِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يَرَى رَدَّ الْكِتَابِ وَاجِبًا كَمَا يَرَى رَدَّ السَّلَامِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- اتَّفَقُوا عَلَى كَتْبِ" بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ" فِي أَوَّلِ الْكُتُبِ وَالرَّسَائِلِ، وَعَلَى خَتْمِهَا، لِأَنَّهُ أَبْعَدُ مِنَ الرِّيبَةِ، وَعَلَى هَذَا جَرَى الرَّسْمُ، وَبِهِ جَاءَ الْأَثَرُ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ: أَيُّمَا كِتَابٍ لَمْ يَكُنْ مَخْتُومًا فَهُوَ أَغْلَفُ. وَفِي الْحَدِيثِ:" كَرَمُ الْكِتَابِ خَتْمُهُ". وَقَالَ بَعْضُ الْأُدَبَاءِ، هُوَ ابْنُ الْمُقَفَّعِ: مَنْ كَتَبَ إِلَى أَخِيهِ كِتَابًا وَلَمْ يَخْتِمْهُ فَقَدِ اسْتَخَفَّ بِهِ، لِأَنَّ الْخَتْمَ خَتْمٌ. وَقَالَ أَنَسٌ: لَمَّا أَرَادَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَكْتُبَ إلى العجم قيل لَهُ: إِنَّهُمْ لَا يَقْبَلُونَ إِلَّا كِتَابًا عَلَيْهِ خَتْمٌ، فَاصْطَنَعَ خَاتَمًا وَنَقَشَ عَلَى فَصِّهِ" لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ" وَكَأَنِّي أنظر إلى وبيصه وبياضه في كفه. السادس- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ"" وَإِنَّهُ" بِالْكَسْرِ فِيهِمَا أَيْ وَإِنَّ الْكَلَامَ، أَوْ إِنَّ مُبْتَدَأَ الْكَلَامِ" بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ". وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ" أَنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَأَنَّهُ" بِفَتْحِهِمَا جَمِيعًا عَلَى أَنْ يَكُونَا فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بَدَلٌ مِنَ الْكِتَابِ، بِمَعْنَى أُلْقِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ. وَأَجَازَ أَنْ يَكُونَا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى حَذْفِ الْخَافِضِ، أَيْ لِأَنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَلِأَنَّهُ، كَأَنَّهَا عَلَّلَتْ كَرَمَهُ بِكَوْنِهِ مِنْ سُلَيْمَانَ وَتَصْدِيرِهِ بِسْمِ اللَّهِ. وَقَرَأَ الْأَشْهَبُ الْعُقَيْلِيُّ وَمُحَمَّدُ بْنُ السَّمَيْقَعِ" أَلَّا تَغْلُوا" بِالْغَيْنِ الْمُعْجَمَةِ، وَرُوِيَ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ، مِنْ غَلَا يَغْلُو إِذَا تَجَاوَزَ وَتَكَبَّرَ. وَهِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى مَعْنَى قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ." وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ" أي منقادين طائعين مؤمنين.
Ebû’l-Leys, el-Bustân adlı kitabında şöyle demiştir: "Eğer mektup yazılan kişi ile başlansa bu da caiz olurdu. Çünkü ümmet bu hususta icma etmiş ve bunu gördükleri bir maslahat veya daha önceki uygulamanın nesh edilmesi sebebiyle yapmışlardır. Dolayısıyla bizim bu zamanımızda en güzeli, mektup yazılan kişi ile başlamak, sonra kendi adını zikretmektir. Zira kişinin kendi adıyla başlaması, mektup yazılan kişiyi hafife almak ve ona karşı büyüklenmek sayılır; meğerki kölelerinden bir köleye veya hizmetçilerinden bir gence yazıyor olsun." Dördüncü [mesele]- Bir kimseye selam veya benzeri ifadeler içeren bir mektup ulaştığında cevap vermesi gerekir. Çünkü uzaktaki kimseden gelen mektup, hazır bulunan kimsenin selamı gibidir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o, selamı almayı vacip gördüğü gibi mektuba cevap vermeyi de vacip görürdü. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Beşinci [mesele]- Kitapların ve mektupların başına "Bismillâhirrahmânirrahîm" yazılması ve şüpheden daha uzak olduğu için mektubun mühürlenmesi hususunda ittifak etmişlerdir. Âdet de bu şekilde süregelmiştir. Bu hususta Ömer b. el-Hattâb'dan şöyle dediği nakledilmiştir: "Mühürlenmemiş her mektup kılıfsız/örtüsüz gibidir." Hadiste de: « كَرَمُ الْكِتَابِ خَتْمُهُ » «Mektubun değeri mühürlenmesindedir.» buyrulmuştur. Ediplerden biri -ki o İbnü'l-Mukaffa'dır- şöyle demiştir: "Kim kardeşine bir mektup yazar da onu mühürlemezse, onu hafife almış olur; zira mühür, [güvenliğin] nişanesidir." Enes şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Acemlere mektup yazmak istediğinde kendisine: "Onlar ancak üzerinde mühür bulunan mektupları kabul ederler" denildi. Bunun üzerine bir yüzük yaptırdı ve kaşına "Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh" ibaresini nakşettirdi. Sanki onun elindeki parıltısını ve beyazlığını şu an görüyor gibiyim. Altıncı [mesele]- Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “O Süleyman'dandır ve şüphesiz 'Bismillâhirrahmânirrahîm' ile [başlamakta]dır” buyruğunda yer alan { وَإِنَّهُ } lafzı her iki yerde de [hemzenin] kesresi iledir. Yani; şüphesiz söz -veya sözün başı- "Bismillâhirrahmânirrahîm"dir, demektir. el-Ferrâ, mektuptan bedel olarak merfû konumda bulunmak üzere her ikisinin de fetha ile { أَنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَأَنَّهُ } şeklinde okunmasını caiz görmüştür; yani "bana onun Süleyman'dan olduğu atıldı/ulaştırıldı" anlamındadır. Ayrıca harf-i cerrin hazfedilmesi sebebiyle mansûb konumda olmasını da caiz görmüştür; yani "Süleyman'dan olduğu için ve [besmele ile başladığı için]" anlamında olur. Sanki [Belkıs] mektubun değerli oluşunu, Süleyman'dan gelmesi ve besmele ile başlamış olmasıyla gerekçelendirmiştir. el-Eşheb el-Ukaylî ve Muhammed b. es-Semeyka‘ noktalı gayn ile "أَلَّا تَغْلُوا" şeklinde okumuşlardır; bu [kıraat] Vehb b. Münebbih'ten de rivayet edilmiştir. Bu [kelime], haddi aşıp büyüklendiği zaman kullanılan "galâ-yeğlû" (غَلَا يَغْلُو) fiilindendir ve çoğunluğun kıraatinin anlamına dönmektedir. { وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ } “ve bana teslim olarak gelin” buyruğu ise; boyun eğmiş, itaatkâr ve iman etmiş kimseler olarak [gelin], demektir.
[سورة النمل (٢٧): الآيات ٣٢ الى ٣٤]
[Neml Suresi (27), Ayetler 32-34]
قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ (٣٢) قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ (٣٣) قالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ (٣٤)
{ قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ (٣٢) قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ (٣٣) قالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ (٣٤) } “[Kraliçe] Dedi ki: ‘Ey ileri gelenler! Bu işimde bana bir fikir verin; siz yanımda bulunup şahitlik etmedikçe ben hiçbir işi kesin olarak karara bağlamış değilim.’ Onlar dediler ki: ‘Biz hem güç sahibiyiz hem de çetin savaşçılarız; ama emir senindir, artık ne emredeceğine sen bak.’ [Kraliçe] Dedi ki: ‘Şüphesiz krallar bir memlekete girdikleri zaman orayı ifsat ederler ve halkının şereflilerini zelil kılarlar; onlar hep böyle yaparlar.’”
فِيهِ ثَلَاثَ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي) الْمَلَأُ أَشْرَافُ الْقَوْمِ وَقَدْ مَضَى فِي سُورَةِ" الْبَقَرَةِ" الْقَوْلُ فِيهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ مَعَهَا أَلْفُ قَيْلٍ. وَقِيلَ: اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ قَيْلٍ مَعَ كُلِّ قَيْلٍ مِائَةُ أَلْفٍ. وَالْقَيْلُ الْمَلِكُ دُونَ الْمَلِكِ الْأَعْظَمِ. فَأَخَذَتْ فِي حُسْنِ الْأَدَبِ مَعَ قَوْمِهَا، وَمُشَاوَرَتِهِمْ فِي أَمْرِهَا، وَأَعْلَمَتْهُمْ أَنَّ ذَلِكَ مطرد عندها في كل أمر يعرض، بقولها: (مَا كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ) فَكَيْفَ فِي هَذِهِ النَّازِلَةِ الْكُبْرَى. فَرَاجَعَهَا الْمَلَأُ بِمَا يُقِرُّ عَيْنَهَا، مِنْ إِعْلَامِهِمْ إِيَّاهَا بِالْقُوَّةِ وَالْبَأْسِ، ثُمَّ سَلَّمُوا الْأَمْرَ إِلَى نَظَرِهَا، وَهَذِهِ مُحَاوَرَةٌ حَسَنَةٌ مِنَ الْجَمِيعِ. قَالَ قَتَادَةُ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّهُ كَانَ لَهَا ثَلَاثُمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ رَجُلًا هُمْ أَهْلُ مَشُورَتِهَا، كُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ عَلَى عَشَرَةِ آلَافٍ. الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ الْمُشَاوَرَةِ. وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ ﷺ:" وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ" فِي" آلِ عِمْرَانَ" إِمَّا اسْتِعَانَةً بِالْآرَاءِ، وَإِمَّا مُدَارَاةً لِلْأَوْلِيَاءِ. وَقَدْ مَدَحَ اللَّهُ تَعَالَى الْفُضَلَاءَ بِقَوْلِهِ:" وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ". وَالْمُشَاوَرَةُ مِنَ الْأَمْرِ الْقَدِيمِ وَخَاصَّةً فِي الْحَرْبِ، فَهَذِهِ بِلْقِيسُ امْرَأَةٌ جَاهِلِيَّةٌ كَانَتْ تَعْبُدُ الشَّمْسَ:" قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ" لِتَخْتَبِرَ عَزْمَهُمْ عَلَى مُقَاوَمَةِ عَدُوِّهِمْ، وَحَزْمَهُمْ فِيمَا يُقِيمُ أَمْرَهُمْ، وَإِمْضَائَهُمْ عَلَى الطَّاعَةِ لَهَا، بِعِلْمِهَا بِأَنَّهُمْ إِنْ لَمْ يَبْذُلُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَدِمَاءَهُمْ دُونَهَا لَمْ يَكُنْ لَهَا طَاقَةٌ بِمُقَاوَمَةِ عَدُوِّهَا، وَإِنْ لَمْ يَجْتَمِعْ أَمْرُهُمْ وَحَزْمُهُمْ وَجِدُّهُمْ كَانَ ذَلِكَ عَوْنًا لِعَدُوِّهِمْ عَلَيْهِمْ، وَإِنْ لَمْ تَخْتَبِرْ مَا عِنْدَهُمْ، وَتَعْلَمْ قدر عزمهم لم تكن على بصيرة
Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي } “[Kraliçe] Dedi ki: ‘Ey ileri gelenler! Bu işimde bana bir fikir verin.’” buyruğudur. Mele' (الْمَلَأُ), kavmin ileri gelenleridir; buna dair açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Onun yanında bin kayl vardı." Şöyle de denilmiştir: "Her kayl ile birlikte yüz bin kişi olmak üzere on iki bin kayl vardı." Kayl ise en büyük kralın altındaki yerel hükümdar/emir demektir. [Kraliçe] kavmine karşı güzel bir edep takınarak meseleyi kendileriyle istişare etmeye başladı ve { مَا كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ } “Siz yanımda bulunup görüş bildirmedikçe hiçbir işi kestirip atmış değilimdir” sözüyle, ortaya çıkan her meselede bu usulün kendisinde geçerli bir kural olduğunu onlara bildirdi. Hal böyle iken bu büyük hadisede nasıl [istişaresiz hareket edilsin]? Bunun üzerine ileri gelenler, sahip oldukları güç ve çetin kuvveti ona bildirerek gözünü aydınlatacak bir karşılık verdiler; ardından da işi onun takdirine bıraktılar. Bu, her iki taraf açısından da gayet güzel bir diyalog ve istişaredir. Katâde şöyle demiştir: "Bize anlatıldığına göre onun danışma heyetini oluşturan üç yüz on üç adamı vardı ve bu adamlardan her biri on bin kişinin başındaydı." İkincisi: Bu ayette istişarenin meşruiyetine delil vardır. Nitekim Yüce Allah Âl-i İmrân Suresi'nde Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem: { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “İş konusunda onlarla istişare et” buyurmuştur; bu ya görüşlerden yararlanmak ya da dostların gönlünü kazanmak içindir. Yüce Allah fazilet sahiplerini de: { وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ } “Onların işleri aralarında istişare iledir” buyurarak övmüştür. İstişare, özellikle savaş hususunda öteden beri uygulanan kadim bir esastır. Nitekim güneşe tapan Câhiliye mensubu bir kadın olan Belkıs: { قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ } “[Kraliçe] Dedi ki: ‘Ey ileri gelenler! Bu işimde bana bir fikir verin; siz yanımda bulunup görüş bildirmedikçe hiçbir işi kestirip atmış değilimdir’” demiştir. Bunu, düşmanlarına karşı koyma konusundaki azimlerini, işlerini çekip çevirmedeki kararlılıklarını ve kendisine itaat üzere sebatlarını sınamak için yaptı. Çünkü o biliyordu ki, canlarını, mallarını ve kanlarını onun uğrunda feda etmedikçe düşmanına karşı koymaya gücü yetmeyecekti; şayet işlerinde birlik, kararlılık ve ciddiyet göstermezlerse bu durum aleyhlerine düşmanlarına bir destek olacaktı; eğer onların içindekini sınamaz ve azimlerinin derecesini bilmezse basiret üzere hareket edemeyecekti
مِنْ أَمْرِهِمْ، وَرُبَّمَا كَانَ فِي اسْتِبْدَادِهَا بِرَأْيِهَا وَهَنٌ فِي طَاعَتِهَا، وَدَخِيلَةٌ فِي تَقْدِيرِ أَمْرِهِمْ، وَكَانَ فِي مُشَاوَرَتِهِمْ وَأَخْذِ رَأْيِهِمْ عَوْنٌ عَلَى مَا تُرِيدُهُ مِنْ قُوَّةِ شَوْكَتِهِمْ، وَشِدَّةِ مُدَافَعَتِهِمْ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِمْ فِي جَوَابِهِمْ: (نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ مِنْ قُوَّةِ أَحَدِهِمْ أَنَّهُ يَرْكُضُ فَرَسُهُ حَتَّى إِذَا احْتَدَّ ضَمَّ فَخِذَيْهِ فَحَبَسَهُ بِقُوَّتِهِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ) سَلَّمُوا الْأَمْرَ إِلَى نَظَرِهَا مَعَ مَا أَظْهَرُوا لَهَا مِنَ الْقُوَّةِ وَالْبَأْسِ وَالشِّدَّةِ، فَلَمَّا فَعَلُوا ذَلِكَ أَخْبَرَتْ عِنْدَ ذَلِكَ بِفِعْلِ الْمُلُوكِ بِالْقُرَى الَّتِي يَتَغَلَّبُونَ عَلَيْهَا. وَفِي هَذَا الْكَلَامِ خَوْفٌ عَلَى قَوْمِهَا، وَحِيطَةٌ وَاسْتِعْظَامٌ لِأَمْرِ سُلَيْمَانَ ﵇." وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ" قِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ بِلْقِيسَ تَأْكِيدًا لِلْمَعْنَى الَّذِي أَرَادَتْهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ ﷿ مُعَرِّفًا لِمُحَمَّدٍ ﷺ وَأُمَّتِهِ بِذَلِكَ وَمُخْبِرًا بِهِ. وَقَالَ وَهْبٌ: لَمَّا قَرَأَتْ عَلَيْهِمُ الْكِتَابَ لَمْ تَعْرِفِ اسْمَ اللَّهِ، فَقَالَتْ: مَا هَذَا؟! فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ: مَا نَظُنُّ هَذَا إِلَّا عِفْرِيتًا عَظِيمًا مِنَ الْجِنِّ يَقْتَدِرُ بِهِ هَذَا الْمَلِكُ عَلَى مَا يُرِيدُهُ، فَسَكَّتُوهُ. وَقَالَ الْآخَرُ: أَرَاهُمْ ثَلَاثَةً مِنَ الْعَفَارِيتِ، فَسَكَّتُوهُ، فَقَالَ شَابٌّ قَدْ عَلِمَ: يَا سَيِّدَةَ الْمُلُوكِ! إِنَّ سُلَيْمَانَ مَلِكٌ قَدْ أَعْطَاهُ مَلِكُ السَّمَاءِ مُلْكًا عَظِيمًا فَهُوَ لَا يَتَكَلَّمُ بِكَلِمَةٍ إِلَّا بَدَأَ فيها بتسمية إلهه، والله اسم مليك السماء، والرحمن الرَّحِيمُ نُعُوتُهُ، فَعِنْدَهَا قَالَتْ:" أَفْتُونِي فِي أَمْرِي" فقالوا:" نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ" في القتال" وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ" في الحرب واللقاء" وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ" ردوا أمر هم إِلَيْهَا لِمَا جَرَّبُوا عَلَى رَأْيِهَا مِنَ الْبَرَكَةِ" فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ" فَ" قالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً" أَهَانُوا شُرَفَاءَهَا لِتَسْتَقِيمَ لَهُمُ الْأُمُورُ، فَصَدَّقَ اللَّهُ قَوْلَهَا." وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ" قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:" وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً" هَذَا وَقْفٌ تَامٌّ، فَقَالَ اللَّهُ ﷿ تَحْقِيقًا لِقَوْلِهَا:" وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ" وَشَبِيهٌ بِهِ فِي سُورَةِ" الْأَعْرَافِ"" قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ. يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ" تَمَّ الكلام، فقال فرعون:"فَماذا تَأْمُرُونَ". وَقَالَ ابْنُ شَجَرَةَ. هُوَ قَوْلُ بِلْقِيسَ، فَالْوَقْفُ" وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ" أَيْ وَكَذَلِكَ يَفْعَلُ سُلَيْمَانُ إذا دخل بلادنا.
... Kendi başına buyruk davranması itaatte bir gevşekliğe ve durumlarını takdir etmede bir zafiyete yol açabilirdi. Onlarla istişare etmesi ve görüşlerini alması ise onların kuvvetli nüfuzundan ve çetin savunmalarından arzuladığı şeye yardımcı olacaktı. Görmez misin onların verdikleri cevapta: { نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ } “Biz hem güç sahibiyiz hem de çetin savaşçılarız” dediklerini. İbn Abbas dedi ki: Onlardan birinin gücü öyleydi ki, atını koşturur, at hızlandığında uyluklarını sıkarak kendi gücüyle onu durdururdu. Üçüncü [mesele]- Yüce Allah'ın: { وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ } “Ama emir senindir, artık ne emredeceğine sen bak” buyruğu. Ona güçlerini, çetinliklerini ve kuvvetlerini gösterdikten sonra emri onun görüşüne teslim ettiler. Onlar böyle yapınca o da kralların galebe çaldıkları memleketlerdeki icraatlarını haber verdi. Bu sözde kavmi için bir korku, tedbir ve Süleyman'ın (aleyhisselâm) durumunu büyük görme vardır. { وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ } “Onlar hep böyle yaparlar” ifadesinin, kastettiği anlamı tekit etmek üzere Belkıs'ın sözünden olduğu söylenmiştir. İbn Abbas ise bunun, Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ümmetine bunu bildirmek ve haber vermek üzere Allah Azze ve Celle'nin sözü olduğunu söylemiştir. Vehb dedi ki: Onlara mektubu okuduğunda Allah'ın ismini bilmiyordu; "Bu nedir?!" dedi. Topluluktan biri: "Bunun, bu kralın dilediği şeyleri kendisiyle gerçekleştirdiği cinlerden büyük bir ifrit olduğunu sanıyoruz" dedi; onu susturdular. Bir diğeri: "Onları üç ifrit olarak görüyorum" dedi; onu da susturdular. Bunun üzerine [durumu] bilen bir genç: "Ey kralların hanımefendisi! Süleyman bir kraldır, semanın Meliki ona büyük bir mülk vermiştir; o bir söze başladığında mutlaka önce ilahının ismiyle başlar. Allah, semanın Melikinin ismidir; Rahmân ve Rahîm de O'nun sıfatlarıdır" dedi. İşte o zaman: "İşimde bana fikir verin" dedi. Onlar: Savaşta "Biz güç sahibiyiz", harpte ve vuruşmada "çetin savaşçılarız" dediler. { وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ } “Ama emir senindir” diyerek, onun görüşündeki bereketi tecrübe etmiş oldukları için işi ona havale ettiler. "Artık ne emredeceğine sen bak" dediler. Bunun üzerine o: { إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً } “Şüphesiz krallar bir memlekete girdikleri zaman orayı ifsat ederler ve halkının şereflilerini zelil kılarlar” dedi; yani işlerin kendi lehlerine düzelmesi için onların şereflilerini zelil ederler. Allah onun sözünü tasdik etti: { وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ } “Onlar hep böyle yaparlar”. İbnü'l-Enbârî dedi ki: "Halkının şereflilerini zelil kılarlar" ifadesi tam bir vakıftır; Allah Azze ve Celle onun sözünü tasdik etmek üzere: "Onlar hep böyle yaparlar" buyurmuştur. Bunun bir benzeri A'râf Suresi'ndeki şu ayettir: { قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ . يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ } “Firavun kavminin ileri gelenleri dediler ki: ‘Şüphesiz bu, çok bilgili bir büyücüdür. Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor.’” Söz burada tamamlanmış, Firavun da: { فَماذا تَأْمُرُونَ } “O halde ne buyurursunuz?” demiştir. İbn Şecere ise şöyle demiştir: Bu Belkıs'ın sözüdür; vakıf { وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ } “onlar hep böyle yaparlar” ifadesindedir, yani Süleyman da ülkemize girdiği vakit böyle yapacaktır.
[سورة النمل (٢٧): آية ٣٥]
[Neml Suresi (27), Ayet 35]
وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ (٣٥)
{ وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ (٣٥) } “Ben onlara bir hediye göndereyim de elçilerin ne ile döneceklerine bir bakayım.”
فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ) هَذَا مِنْ حُسْنِ نَظَرِهَا وَتَدْبِيرِهَا، أَيْ إِنِّي أُجَرِّبُ هَذَا الرَّجُلَ بِهَدِيَّةٍ، وَأُعْطِيهِ فِيهَا نَفَائِسَ مِنَ الْأَمْوَالِ، وَأُغْرِبُ عَلَيْهِ بِأُمُورِ الْمَمْلَكَةِ، فَإِنْ كَانَ مَلِكًا دُنْيَاوِيًّا أَرْضَاهُ الْمَالُ وَعَمِلْنَا مَعَهُ بِحَسَبِ ذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ نَبِيًّا لَمْ يُرْضِهِ الْمَالُ وَلَازَمَنَا فِي أَمْرِ الدِّينِ، فَيَنْبَغِي لَنَا أَنْ نُؤْمِنَ بِهِ وَنَتَّبِعَهُ عَلَى دِينِهِ، فَبَعَثَتْ إِلَيْهِ بِهَدِيَّةٍ عَظِيمَةٍ أَكْثَرَ النَّاسُ فِي تَفْصِيلِهَا، فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَرْسَلَتْ إِلَيْهِ بِلَبِنَةٍ مِنْ ذَهَبٍ، فَرَأَتِ الرُّسُلُ الْحِيطَانَ مِنْ ذَهَبٍ فَصَغُرَ عِنْدَهُمْ مَا جَاءُوا بِهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَرْسَلَتْ إِلَيْهِ بِمِائَتَيْ غُلَامٍ وَمِائَتِي جَارِيَةٍ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: بِاثْنَتَيْ عَشْرَةَ وَصِيفَةً مُذَكَّرِينَ قَدْ أَلْبَسَتْهُمْ زِيَّ الْغِلْمَانِ، وَاثْنَيْ عَشَرَ غُلَامًا مُؤَنَّثِينَ قَدْ أَلْبَسَتْهُمْ زِيَّ النِّسَاءِ، وَعَلَى يَدِ الْوَصَائِفِ أَطْبَاقُ مِسْكٍ وَعَنْبَرٍ، وَبِاثْنَتَيْ عَشْرَةَ نَجِيبَةً تَحْمِلُ لَبِنَ الذَّهَبِ، وَبِخَرَزَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا غَيْرُ مَثْقُوبَةٍ، والأخرى مثقوبة ثقبا معوجا، وبقدح لا شي فِيهِ، وَبِعَصًا كَانَ يَتَوَارَثُهَا مُلُوكُ حِمْيَرَ، وَأَنْفَذَتِ الْهَدِيَّةَ مَعَ جَمَاعَةٍ مِنْ قَوْمِهَا. وَقِيلَ: كَانَ الرَّسُولُ وَاحِدًا وَلَكِنْ كَانَ فِي صُحْبَتِهِ أَتْبَاعٌ وَخَدَمٌ. وَقِيلَ: أَرْسَلَتْ رَجُلًا مِنْ أَشْرَافِ قَوْمِهَا يُقَالُ لَهُ الْمُنْذِرُ بْنُ عَمْرٍو، وَضَمَّتْ إِلَيْهِ رِجَالًا ذَوِي رَأْيٍ وَعَقْلٍ، وَالْهَدِيَّةُ مِائَةُ وَصِيفٍ وَمِائَةُ وَصِيفَةٍ، وَقَدْ خُولِفَ بَيْنَهُمْ فِي اللِّبَاسِ، وَقَالَتْ لِلْغِلْمَانِ: إِذَا كَلَّمَكُمْ سُلَيْمَانُ فَكَلِّمُوهُ بِكَلَامٍ فِيهِ تَأْنِيثٌ يُشْبِهُ كَلَامَ النِّسَاءِ، وَقَالَتْ لِلْجَوَارِي: كَلِّمْنَهُ بِكَلَامٍ فِيهِ غِلَظٌ يُشْبِهُ كَلَامَ الرِّجَالِ، فَيُقَالُ: إِنَّ الْهُدْهُدَ جَاءَ وَأَخْبَرَ سُلَيْمَانَ بِذَلِكَ كُلِّهِ. وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ أَخْبَرَ سُلَيْمَانَ بِذَلِكَ، فَأَمَرَ سُلَيْمَانُ ﵇ أَنْ يُبْسَطَ مِنْ مَوْضِعِهِ إِلَى تِسْعِ فَرَاسِخَ بِلَبِنَاتِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، ثُمَّ قَالَ: أَيُّ الدَّوَابِّ رَأَيْتُمْ أَحْسَنَ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ؟ قَالُوا: يَا نَبِيَّ اللَّهِ رَأَيْنَا فِي بَحْرِ كَذَا دَوَابَّ مُنَقَّطَةً مُخْتَلِفَةً أَلْوَانُهَا، لَهَا أَجْنِحَةٌ وَأَعْرَافٌ وَنَوَاصِي، فَأَمَرَ بِهَا فَجَاءَتْ فَشُدَّتْ عَلَى يَمِينِ الْمَيْدَانِ وَعَلَى يَسَارِهِ، وَعَلَى لِبَنَاتِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، وَأَلْقَوْا لَهَا عَلُوفَاتِهَا، ثُمَّ قَالَ: لِلْجِنِّ عَلَيَّ بِأَوْلَادِكُمْ، فَأَقَامَهُمْ- أَحْسَنَ مَا يَكُونُ مِنَ الشَّبَابِ- عَنْ يَمِينِ
Bunda altı mesele vardır: Birinci [mesele]- Yüce Allah'ın: { وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ } “Ben onlara bir hediye göndereyim” buyruğu, onun güzel görüş ve tedbirindendir; yani: "Ben bu adamı bir hediye ile sınayacağım, ona değerli mallar vereceğim, krallık işleriyle onu şaşırtıp aciz bırakmaya çalışacağım; şayet dünyalık bir kralsa mal onu razı eder ve biz de onunla buna göre muamele ederiz. Yok eğer bir peygamberse mal onu razı etmez ve din hususunda bize ısrar eder; bu durumda ona iman etmemiz ve onun dinine uymamız gerekir." Böylece ona büyük bir hediye gönderdi. İnsanlar bu hediyenin ayrıntıları hakkında çok şey söylemişlerdir: Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbas'tan naklettiğine göre, ona altın bir tuğla gönderdi; elçiler duvarların altından olduğunu görünce getirdikleri şey gözlerinde küçüldü. Mücâhid: Ona iki yüz köle ve iki yüz cariye gönderdi, demiştir. İbn Abbas'tan şöyle rivayet edilmiştir: Erkek gibi giydirilmiş, oğlan çocuğu kılığına sokulmuş on iki cariye; kadın gibi giydirilmiş on iki köle; cariyelerin ellerinde misk ve amber tabakları; altın tuğlalar taşıyan on iki soylu deve; biri delinmemiş, diğeri ise eğri bir delikle delinmiş iki boncuk; içinde hiçbir şey olmayan bir kadeh ve Himyer krallarının tevarüs ettiği bir asa ile birlikte kavminden bir toplulukla hediyeyi gönderdi. Elçinin tek bir kişi olduğu, ancak yanında maiyeti ve hizmetçilerinin bulunduğu da söylenmiştir. Kavminin eşrafından el-Münzir b. Amr adında bir adamı gönderdiği, yanına görüş ve akıl sahibi adamlar kattığı da söylenmiştir; hediye ise elbiseleri birbirinden farklı kılınmış yüz köle ve yüz cariye idi. Kölelere: "Süleyman sizinle konuştuğunda onunla kadın konuşmasına benzeyen nazik bir dille konuşun" dedi. Cariyelere de: "Onunla erkek konuşmasına benzeyen sert bir dille konuşun" dedi. Denildiğine göre hüthüt gelip Süleyman'a bütün bunları haber verdi. Allah'ın bunu Süleyman'a haber verdiği de söylenmiştir. Bunun üzerine Süleyman (aleyhisselâm) bulunduğu yerden dokuz fersahlık mesafeye altın ve gümüş tuğlalar döşenmesini emretti. Sonra: "Karada ve denizde gördüğünüz en güzel hayvanlar hangileridir?" diye sordu. "Ey Allah'ın peygamberi! Falanca denizde alacalı, rengarenk, kanatları, yeleleri ve perçemleri olan hayvanlar gördük" dediler. Onların getirilmesini emretti; getirildiler ve meydanın sağına, soluna, altın ve gümüş tuğlaların üzerine bağlandılar ve önlerine yemleri atıldı. Sonra cinlere: "Bana çocuklarınızı getirin" dedi; onları gençlerin en güzelleri halinde meydanın sağına...
الْمَيْدَانِ وَيَسَارِهِ. ثُمَّ قَعَدَ سُلَيْمَانُ ﵇ عَلَى كُرْسِيِّهِ فِي مَجْلِسِهِ، وَوُضِعَ لَهُ أَرْبَعَةُ آلَافِ كُرْسِيٍّ مِنْ ذَهَبٍ عَنْ يَمِينِهِ وَمِثْلُهَا عَنْ يَسَارِهِ، وَأَجْلَسَ عَلَيْهَا الْأَنْبِيَاءَ وَالْعُلَمَاءَ، وَأَمَرَ الشَّيَاطِينَ وَالْجِنَّ وَالْإِنْسَ أَنْ يَصْطَفُّوا صُفُوفًا فَرَاسِخَ، وَأَمَرَ السِّبَاعَ وَالْوُحُوشَ وَالْهَوَامَّ وَالطَّيْرَ فَاصْطَفُّوا فَرَاسِخَ عَنْ يَمِينِهِ وَشِمَالِهِ، فَلَمَّا دَنَا الْقَوْمُ مِنَ الْمَيْدَانِ وَنَظَرُوا إِلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ، وَرَأَوُا الدَّوَابَّ الَّتِي لَمْ تَرَ أَعْيُنُهُمْ أَحْسَنَ مِنْهَا تَرُوثُ عَلَى لَبِنَاتِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، تَقَاصَرَتْ إِلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ، وَرَمَوْا مَا مَعَهُمْ مِنَ الْهَدَايَا. وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ: إِنَّ سُلَيْمَانَ لَمَّا أَمَرَهُمْ بِفَرْشِ الْمَيْدَانِ بِلَبِنَاتِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ أَمَرَهُمْ أَنْ يَتْرُكُوا عَلَى طَرِيقِهِمْ مَوْضِعًا عَلَى قَدْرِ مَوْضِعِ بِسَاطٍ مِنَ الْأَرْضِ غَيْرَ مَفْرُوشٍ، فَلَمَّا مَرُّوا بِهِ خَافُوا أَنْ يُتَّهَمُوا بِذَلِكَ فَطَرَحُوا مَا مَعَهُمْ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ، فَلَمَّا رَأَوُا الشَّيَاطِينَ رَأَوْا مَنْظَرًا هَائِلًا فَظِيعًا فَفَزِعُوا وَخَافُوا، فَقَالَتْ لَهُمُ الشَّيَاطِينُ: جُوزُوا لَا بَأْسَ عَلَيْكُمْ، فَكَانُوا يَمُرُّونَ عَلَى كُرْدُوسٍ كُرْدُوسٍ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالْبَهَائِمِ وَالطَّيْرِ وَالسِّبَاعِ وَالْوُحُوشِ حَتَّى وَقَفُوا بَيْنَ يَدَيْ سُلَيْمَانَ، فَنَظَرَ إِلَيْهِمْ سُلَيْمَانُ نَظَرًا حَسَنًا بِوَجْهٍ طَلْقٍ، وَكَانَتْ قَالَتْ لِرَسُولِهَا: إِنْ نَظَرَ إِلَيْكَ نَظَرَ مُغْضَبٍ فَاعْلَمْ أَنَّهُ مَلِكٌ فَلَا يَهُولَنَّكَ مَنْظَرُهُ فَأَنَا أَعَزُّ مِنْهُ، وَإِنْ رَأَيْتَ الرَّجُلَ بَشًّا لطيفا فاعلم أنه نبى مرسل فتفهم قول وَرُدَّ الْجَوَابَ، فَأَخْبَرَ الْهُدْهُدُ سُلَيْمَانَ بِذَلِكَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَكَانَتْ عَمَدَتْ إِلَى حُقَّةٍ مِنْ ذَهَبٍ فَجَعَلَتْ فِيهَا دُرَّةً يَتِيمَةً غَيْرَ مَثْقُوبَةٍ، وَخَرَزَةً مُعْوَجَّةَ الثَّقْبِ، وَكَتَبَتْ كِتَابًا مَعَ رَسُولِهَا تَقُولُ فِيهِ: إِنْ كُنْتَ نَبِيًّا فَمَيِّزْ بَيْنَ الْوُصَفَاءِ وَالْوَصَائِفِ، وَأَخْبِرْ بِمَا فِي الْحُقَّةِ، وَعَرِّفْنِي رَأْسَ الْعَصَا مِنْ أَسْفَلِهَا، وَاثْقُبِ الدُّرَّةَ ثَقْبًا مُسْتَوِيًا، وَأَدْخِلْ خَيْطَ الْخَرَزَةِ، وَامْلَأِ الْقَدَحَ مَاءً مِنْ نَدًى لَيْسَ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا مِنَ السَّمَاءِ، فَلَمَّا وَصَلَ الرَّسُولُ وَوَقَفَ بَيْنَ يَدَيْ سُلَيْمَانَ أَعْطَاهُ كِتَابَ الْمَلِكَةِ فَنَظَرَ فِيهِ، وَقَالَ: أَيْنَ الْحُقَّةُ؟ فَأَتَى بِهَا فَحَرَّكَهَا، فَأَخْبَرَهُ جِبْرِيلُ بِمَا فِيهَا، ثُمَّ أَخْبَرَهُمْ سُلَيْمَانُ. فَقَالَ لَهُ الرَّسُولُ: صَدَقْتَ، فَاثْقُبِ الدُّرَّةَ، وَأَدْخِلِ الْخَيْطَ فِي الْخَرَزَةِ، فَسَأَلَ سُلَيْمَانُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ عَنْ ثَقْبِهَا فَعَجَزُوا، فَقَالَ لِلشَّيَاطِينِ: مَا الرَّأْيُ فِيهَا؟ فَقَالُوا: تُرْسِلُ إِلَى الْأَرَضَةِ، فَجَاءَتِ الْأَرَضَةُ فَأَخَذَتْ شَعْرَةً فِي فِيهَا حَتَّى خَرَجَتْ مِنَ الْجَانِبِ الْآخَرِ، فَقَالَ لَهَا سُلَيْمَانُ: مَا حَاجَتُكِ؟ قَالَتْ: تُصَيِّرُ رِزْقِي فِي الشَّجَرَةِ،
... ve soluna dikti. Sonra Süleyman (aleyhisselâm) meclisindeki tahtına oturdu. Sağına altından dört bin taht, soluna da bir o kadar konuldu; bunların üzerine peygamberleri ve âlimleri oturttu. Şeytanlara, cinlere ve insanlara fersahlarca saf bağlamalarını emretti; yırtıcı hayvanlara, vahşi hayvanlara, haşerelere ve kuşlara da emretti, onlar da sağına ve soluna fersahlarca saf tuttular. Topluluk meydana yaklaşıp Süleyman'ın mülkünü görünce ve gözlerinin daha güzelini görmediği hayvanların altın ve gümüş tuğlalar üzerine pislediğini müşahede edince kendilerini pek küçük gördüler ve yanlarındaki hediyeleri attılar. Bazı rivayetlerde şöyle denir: Süleyman meydanın altın ve gümüş tuğlalarla döşenmesini emrettiğinde, yollarının üzerinde bir yaygı büyüklüğünde döşenmemiş bir yer bırakmalarını emretti. Elçiler oradan geçerken bundan dolayı itham edilmekten korkup yanlarındakileri o yere attılar. Şeytanları gördüklerinde ise dehşetli ve korkunç bir manzara gördüler, ürküp korktular. Şeytanlar onlara: "Geçin, size bir zarar yok" dediler. Cinlerden, insanlardan, hayvanlardan, kuşlardan, yırtıcı ve vahşi hayvanlardan bölük bölük toplulukların yanından geçerek nihayet Süleyman'ın huzurunda durdular. Süleyman onlara güler yüzle, güzel bir nazarla baktı. Kadın elçisine şöyle demişti: "Eğer sana öfkeli bir bakışla bakarsa bil ki o bir kraldır, onun manzarası seni dehşete düşürmesin, zira ben ondan daha güçlüyüm. Eğer adamı güler yüzlü ve nazik görürsen bil ki o gönderilmiş bir peygamberdir; sözünü iyi anla ve cevabı getir." Hüthüt daha önce geçtiği üzere Süleyman'a bunu haber vermişti. Kraliçe, altından bir kutu hazırlamış, içine delinmemiş eşsiz bir inci ve eğri delikli bir boncuk koymuştu. Elçisiyle de bir mektup gönderip şöyle yazmıştı: "Eğer peygambersen kölelerle cariyeleri birbirinden ayırt et; kutunun içinde ne olduğunu haber ver; asanın başını alt tarafından ayırt et; inciyi düzgün bir şekilde del; boncuğa ip geçir ve kadehi ne yerden ne de gökten olan bir çiy suyu ile doldur." Elçi varıp Süleyman'ın huzurunda durunca kraliçenin mektubunu ona verdi. Süleyman ona baktı ve: "Kutu nerede?" dedi. Kutu getirildi, onu salladı; Cebrail içinde ne olduğunu ona haber verdi, sonra Süleyman da onlara bildirdi. Elçi ona: "Doğru söyledin; öyleyse inciyi del ve ipi boncuğa geçir" dedi. Süleyman cinlere ve insanlara onu delmeyi sordu, aciz kaldılar. Şeytanlara: "Bunun hakkındaki görüşünüz nedir?" dedi. Onlar: "Ağaç kurduna (güveye) haber gönder" dediler. Güve geldi, ağzına bir kıl alıp [delikten girdi ve] diğer taraftan çıktı. Süleyman ona: "Dileğin nedir?" dedi. "Rızkımı ağaçta kılmandır" dedi.
فَقَالَ لَهَا: لَكِ ذَلِكَ. ثُمَّ قَالَ سُلَيْمَانُ: مَنْ لِهَذِهِ الْخَرَزَةِ يُسْلِكُهَا الْخَيْطَ
Bunun üzerine [Süleyman] ona: "Bu senindir" dedi. Sonra Süleyman: "Bu boncuğa ipi kim geçirecek?"
؟ فَقَالَتْ دُودَةً بَيْضَاءَ: أَنَا لَهَا يَا نَبِيَّ اللَّهِ، فَأَخَذَتِ الدُّودَةُ الْخَيْطَ فِي فِيهَا وَدَخَلَتِ الثَّقْبَ حَتَّى خَرَجَتْ مِنَ الْجَانِبِ الْآخَرِ، فَقَالَ لَهَا سُلَيْمَانُ: مَا حَاجَتُكِ؟ قَالَتْ تَجْعَلُ رِزْقِي فِي الْفَوَاكِهِ، قَالَ: ذَلِكَ لَكَ. ثُمَّ مَيَّزَ بَيْنَ الْغِلْمَانِ [وَالْجَوَارِي]. قَالَ السُّدِّيُّ: أَمَرَهُمْ بِالْوُضُوءِ، فَجَعَلَ الرَّجُلُ يَحْدُرُ الْمَاءَ عَلَى الْيَدِ وَالرِّجْلِ حَدْرًا، وَجَعَلَ الْجَوَارِيَ يَصْبُبْنَ مِنَ الْيَدِ الْيُسْرَى عَلَى الْيَدِ الْيُمْنَى، وَمِنَ الْيُمْنَى عَلَى الْيُسْرَى، فَمَيَّزَ بَيْنَهُمْ بِهَذَا. وَقِيلَ: كَانَتِ الْجَارِيَةُ تَأْخُذُ الْمَاءَ مِنَ الْآنِيَةِ بِإِحْدَى يَدَيْهَا، ثُمَّ تَحْمِلُهُ عَلَى الْأُخْرَى، ثُمَّ تَضْرِبُ بِهِ عَلَى الْوَجْهِ، وَالْغُلَامُ كَانَ يَأْخُذُ الْمَاءَ مِنَ الْآنِيَّةِ يَضْرِبُ بِهِ فِي الْوَجْهِ، وَالْجَارِيَةُ تَصُبُّ عَلَى بَطْنِ سَاعِدِهَا، وَالْغُلَامُ عَلَى ظَهْرِ السَّاعِدِ، وَالْجَارِيَةُ تَصُبُّ الْمَاءَ صَبًّا، وَالْغُلَامُ يَحْدُرُ عَلَى يَدَيْهِ، فَمَيَّزَ بَيْنَهُمْ بِهَذَا. وَرَوَى يَعْلَى بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: أَرْسَلَتْ بِلْقِيسُ بِمِائَتَيْ وَصِيفَةٍ وَوَصِيفٍ، وَقَالَتْ: إِنْ كَانَ نَبِيًّا فَسَيَعْلَمُ الذُّكُورَ مِنَ الْإِنَاثِ، فَأَمَرَهُمْ فَتَوَضَّئُوا، فَمَنْ تَوَضَّأَ مِنْهُمْ فَبَدَأَ بِمِرْفَقِهِ قَبْلَ كَفِّهِ قَالَ هُوَ مِنَ الْإِنَاثِ، وَمَنْ بَدَأَ بِكَفِّهِ قَبْلَ مِرْفَقِهِ قَالَ هُوَ مِنَ الذُّكُورِ، ثُمَّ أَرْسَلَ الْعَصَا إِلَى الْهَوَاءِ فَقَالَ: أَيُّ الرَّأْسَيْنِ سَبَقَ إِلَى الْأَرْضِ فَهُوَ أَصْلُهَا، وَأَمَرَ بِالْخَيْلِ فَأُجْرِيَتْ حَتَّى عَرِقَتْ وَمَلَأَ الْقَدَحَ مِنْ عَرَقِهَا، ثُمَّ رَدَّ سُلَيْمَانُ الْهَدِيَّةَ، فَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا صَرَفَ الْهَدِيَّةَ إِلَيْهَا وَأَخْبَرَهَا رَسُولُهَا بِمَا شَاهَدَ، قَالَتْ لِقَوْمِهَا: هَذَا أَمْرٌ مِنَ السَّمَاءِ. الثَّانِيَةُ- كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُقَبِّلُ الهدية ويثبت عَلَيْهَا وَلَا يَقْبَلُ الصَّدَقَةَ، وَكَذَلِكَ كَانَ سُلَيْمَانُ ﵇ وَسَائِرُ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ. وَإِنَّمَا جَعَلَتْ بِلْقِيسُ قَبُولَ الْهَدِيَّةِ أَوْ رَدَّهَا عَلَامَةً عَلَى مَا فِي نَفْسِهَا، عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ كَوْنِ سُلَيْمَانَ مَلِكًا أَوْ نَبِيًّا، لِأَنَّهُ قَالَ لَهَا فِي كِتَابِهِ:" أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ" وَهَذَا لَا تُقْبَلُ فِيهِ فِدْيَةٌ، وَلَا يُؤْخَذُ عَنْهُ هَدِيَّةٌ، وَلَيْسَ هَذَا مِنَ الْبَابِ الَّذِي تَقَرَّرَ فِي الشَّرِيعَةِ عَنْ قَبُولِ الْهَدِيَّةِ بِسَبِيلٍ، وَإِنَّمَا هِيَ رِشْوَةٌ وَبَيْعُ الْحَقِّ بِالْبَاطِلِ، وَهِيَ الرِّشْوَةُ الَّتِي لَا تَحِلُّ. وَأَمَّا الْهَدِيَّةُ الْمُطْلَقَةُ لِلتَّحَبُّبِ وَالتَّوَاصُلِ فَإِنَّهَا جَائِزَةٌ مِنْ كُلِّ أَحَدٍ وَعَلَى كُلِّ حَالٍ، وهذا ما لم يكن من مشرك.
dedi. Beyaz bir kurtçuk: "Ey Allah'ın peygamberi, bu işi ben yaparım!" dedi. Kurtçuk ipi ağzına aldı ve deliğe girip diğer taraftan çıktı. Süleyman ona: "Dileğin nedir?" diye sordu. Kurtçuk: "Rızkımı meyvelerde kılmandır" dedi. [Süleyman]: "Bu senindir" dedi. Sonra oğlanlar [ile cariyeleri] birbirinden ayırt etti. es-Süddî dedi ki: Onlara abdest almalarını emretti. Erkek [çocuk], suyu eline ve ayağına hızla döküp akıtmaya başladı; cariyeler ise sol ellerinden sağ ellerine, sağ ellerinden de sol ellerine dökmeye başladılar. Böylece aralarını ayırt etti. Şöyle de denilmiştir: Cariye suyu kaptan bir eliyle alıyor, sonra diğerine aktarıyor, ardından yüzüne vuruyordu. Oğlan ise suyu kaptan alıyor ve doğrudan yüzüne çarpıyordu. Cariye ön kolunun iç tarafına döküyor, oğlan ise ön kolunun dış tarafına döküyordu. Cariye suyu azar azar akıtarak döküyor, oğlan ise ellerine boca ederek döküyordu. Böylece onları birbirinden ayırt etti. Ya'lâ b. Müslim, Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet etti: Belkıs iki yüz cariye ve köle gönderdi ve: "Eğer peygamberse, erkekleri dişilerden ayırt eder" dedi. [Süleyman] onlara emretti, abdest aldılar. Onlardan kim abdest alırken avucundan önce dirseğinden başlarsa onun dişi olduğunu; kim de dirseğinden önce avucundan başlarsa onun erkek olduğunu söyledi. Sonra asayı havaya fırlatıp: "İki ucundan hangisi yere önce ulaşırsa onun kökü odur" dedi. Atların koşturulmasını emretti, atlar koşturuldu ve terleyince kadehi onların teriyle doldurdu. Sonra Süleyman hediyeyi geri çevirdi. Rivayet edildiğine göre, hediyeyi ona geri gönderip elçisi de gördüklerini Belkıs'a haber verince, kavmine: "Bu gökten gelen bir emirdir" dedi. İkinci [mesele]- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hediyeyi kabul eder, ona karşılık verir ve sadaka kabul etmezdi. Süleyman (aleyhisselâm) ve diğer bütün peygamberler -Allah'ın salâtı hepsinin üzerine olsun- de böyleydi. Belkıs hediyenin kabul edilmesini veya reddedilmesini, Süleyman'ın bir hükümdar mı yoksa bir peygamber mi olduğu konusunda daha önce zikrettiğimiz üzere, kendi içindeki [şüpheye] bir işaret kılmıştı. Çünkü o, mektubunda ona: { أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ } “Bana karşı büyüklük taslamayın ve teslimiyet göstererek bana gelin!” demişti. Bu hususta hiçbir fidye kabul edilmez ve karşılığında hediye alınmaz. Bu, şeriatta yerleşik olan hediye kabulü kabilinden kesinlikle değildir; aksine bu bir rüşvettir ve hakkı batılla satmaktır ki bu da helal olmayan rüşvettir. Sevgi ve irtibatı pekiştirmek için verilen mutlak hediyeye gelince, bu herkesten ve her hâlükârda caizdir. Bu da bir müşrikten olmaması durumundadır.
الثَّالِثَةُ- فَإِنْ كَانَتْ مِنْ مُشْرِكٍ فَفِي الْحَدِيثِ" نُهِيتُ عَنْ زَبْدِ الْمُشْرِكِينَ" يَعْنِي رِفْدَهُمْ وَعَطَايَاهُمْ. وَرُوِيَ عَنْهُ ﵇ أَنَّهُ قَبِلَهَا كَمَا فِي حَدِيثِ مَالِكٍ عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ الدِّبْلِيِّ وَغَيْرِهِ، فَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ بِالنَّسْخِ فِيهِمَا، وَقَالَ آخَرُونَ: لَيْسَ فِيهَا نَاسِخٌ وَلَا مَنْسُوخٌ، وَالْمَعْنَى فِيهَا: أَنَّهُ كَانَ لَا يَقْبَلُ هَدِيَّةَ مَنْ يَطْمَعُ بِالظُّهُورِ عَلَيْهِ وَأَخْذِ بَلَدِهِ وَدُخُولِهِ فِي الْإِسْلَامِ، وَبِهَذِهِ الصِّفَةِ كَانَتْ حَالَةُ سُلَيْمَانَ ﵇، فَعَنْ مِثْلِ هَذَا نَهَى أَنْ تُقْبَلَ هَدِيَّتُهُ حَمْلًا عَلَى الْكَفِّ عَنْهُ، وَهَذَا أَحْسَنُ تَأْوِيلٍ لِلْعُلَمَاءِ فِي هَذَا، فَإِنَّهُ جَمْعٌ بَيْنَ الْأَحَادِيثِ. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا. الرَّابِعَةُ- الْهَدِيَّةُ مَنْدُوبٌ إِلَيْهَا، وَهِيَ مِمَّا تُورِثُ الْمَوَدَّةَ وَتُذْهِبُ الْعَدَاوَةَ، رَوَى مَالِكٌ عَنْ عَطَاءِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْخُرَاسَانِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" تَصَافَحُوا يَذْهَبُ الْغِلُّ وَتَهَادُوا تَحَابُّوا وَتَذْهَبُ الشَّحْنَاءُ". وَرَوَى مُعَاوِيَةُ بْنُ الْحَكَمِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" تَهَادُوا فَإِنَّهُ يُضَعِّفُ الْوُدَّ وَيَذْهَبُ بِغَوَائِلِ الصَّدْرِ". وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: تَفَرَّدَ بِهِ ابْنُ بُجَيْرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مَالِكٍ، وَلَمْ يَكُنْ بِالرَّضِيِّ، وَلَا يَصِحُّ عَنْ مَالِكٍ وَلَا عَنِ الزُّهْرِيِّ. وَعَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ: بَلَغَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" تَهَادُوا بَيْنَكُمْ فَإِنَّ الْهَدِيَّةَ تُذْهِبُ السَّخِيمَةَ" قَالَ ابْنُ وَهْبٍ: سَأَلْتُ يُونُسَ عَنِ السَّخِيمَةِ مَا هِيَ فَقَالَ: الْغِلُّ. وَهَذَا الْحَدِيثُ وَصَلَهُ الْوَقَّاصِيُّ عُثْمَانُ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَعَلَى الْجُمْلَةِ: فَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقْبَلُ الْهَدِيَّةَ، وَفِيهِ الْأُسْوَةُ الْحَسَنَةُ. وَمِنْ فَضْلِ الْهَدِيَّةِ مَعَ اتِّبَاعِ السُّنَّةِ أَنَّهَا تُزِيلُ حَزَازَاتِ النُّفُوسِ، وَتُكْسِبُ الْمُهْدِيَ وَالْمُهْدَى إِلَيْهِ رَنَّةً فِي اللِّقَاءِ وَالْجُلُوسِ. وَلَقَدْ أَحْسَنَ مَنْ قَالَ:
Üçüncü [mesele]- Eğer [hediye] bir müşrikten gelirse, hadiste: "Müşriklerin zebdinden (hediyelerinden ve bağışlarından) menedildim" buyrulmuştur. Mâlik'in Sevr b. Zeyd ed-Dîlî'den ve başkalarından rivayet ettiği hadiste olduğu gibi, Peygamber'den (aleyhisselâm) onu kabul ettiği de rivayet edilmiştir. Bu sebeple ulemadan bir grup bu iki rivayette nesh olduğunu söylemiş; diğerleri ise: "Burada nâsih de mensuh da yoktur. Buradaki mana şudur: O, kendisine üstünlük sağlamayı, memleketini almayı ve İslam'a girmesini arzuladığı kimsenin hediyesini kabul etmezdi; Süleyman'ın (aleyhisselâm) durumu da bu vasıftaydı. İşte bundan vazgeçilmesini sağlamak maksadıyla verilen bu gibi hediyelerin kabul edilmesi yasaklanmıştır. Bu, ulemanın bu konudaki en güzel tevilidir; zira hadislerin arasını cem etmektedir" demişlerdir. Bundan başka açıklamalar da yapılmıştır. Dördüncü [mesele]- Hediye menduptur; sevgiyi doğuran ve düşmanlığı gideren şeylerdendir. Mâlik, Atâ b. Abdillâh el-Horasânî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Müsafaha ediniz, kin gider; hediyeleşiniz, birbirinizi seversiniz ve düşmanlık gider." Muâviye b. el-Hakem rivayet ederek dedi ki: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu işittim: "Hediyeleşiniz; çünkü bu sevgiyi katlar ve kalpteki kötü duyguları giderir." ed-Dârekutnî dedi ki: İbn Büceyr bunu babasından, o da Mâlik'ten rivayet ederek tek kalmıştır; o ise güvenilir biri değildir; bu hadis ne Mâlik'ten ne de ez-Zührî'den sahih olarak gelmiştir. İbn Şihâb'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Kendi aranızda hediyeleşiniz; çünkü hediye sahîmeyi (kini) giderir" buyurmuştur. İbn Vehb dedi ki: Yûnus'a "sahîme"nin ne olduğunu sordum, "kin" dedi. Bu hadisi el-Vakkâsî Osman, ez-Zührî'den mevsul olarak rivayet etmiştir ki o zayıftır. Velhasıl: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hediyeyi kabul ettiği sabittir ve bunda güzel bir örnek vardır. Sünnete uymakla birlikte hediyenin faziletlerinden biri de nefislerdeki buruklukları gidermesi, hediye verene ve alana buluşma ve oturmada bir hoşluk / neşe kazandırmasıdır. Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:
هَدَايَا النَّاسِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ ... تُوَلِّدُ فِي قُلُوبِهِمُ الْوِصَالَا
İnsanların birbirlerine hediyeleri... / Kalplerinde bağlılık ve kavuşma doğurur.
وَتَزْرَعُ فِي الضَّمِيرِ هَوًى وَوُدًّا ... وَتُكْسِبُهُمْ إِذَا حَضَرُوا جَمَالَا
Gönülde sevgi ve muhabbet eker... / Bir araya geldiklerinde onlara güzellik kazandırır.
آخَرُ:
Bir başkası [şöyle demiştir]:
إِنَّ الْهَدَايَا لَهَا حَظٌّ إِذَا وَرَدَتْ ... أَحْظَى مِنْ الِابْنِ عِنْدَ الْوَالِدِ الْحَدِبِ
Şüphesiz hediyelerin geldiklerinde öyle bir nasibi vardır ki... / Şefkatli babanın yanındaki evlattan daha nasiplidir.
الْخَامِسَةُ- رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" جُلَسَاؤُكُمْ شُرَكَاؤُكُمْ فِي الْهَدِيَّةِ" وَاخْتُلِفَ فِي مَعْنَاهُ، فَقِيلَ: هُوَ مَحْمُولٌ عَلَى ظَاهِرِهِ. وَقِيلَ: يُشَارِكُهُمْ على وجه
Beşinci [mesele]- Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Meclisinizde oturanlar, hediyede sizin ortaklarınızdır." Bunun manasında ihtilaf edilmiştir: Zahirine hamledildiği söylenmiştir. Onları kerem ve mürüvvet yoluyla...
الْكَرَمِ وَالْمُرُوءَةِ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَلَا يُجْبَرُ عَلَيْهِ. وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: ذَلِكَ فِي الْفَوَاكِهِ وَنَحْوِهَا. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُمْ شُرَكَاؤُهُ فِي السُّرُورِ لَا فِي الْهَدِيَّةِ. وَالْخَبَرُ مَحْمُولٌ فِي أَمْثَالِ أَصْحَابِ الصُّفَّةِ وَالْخَوَانِقِ وَالرِّبَاطَاتِ، أَمَّا إِذَا كَانَ فَقِيهًا مِنَ الْفُقَهَاءِ اخْتُصَّ بِهَا فَلَا شَرِكَةَ فِيهَا لِأَصْحَابِهِ، فَإِنْ أَشْرَكَهُمْ فَذَلِكَ كَرَمٌ وَجُودٌ مِنْهُ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَناظِرَةٌ) أَيْ مُنْتَظِرَةٌ (بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ) قَالَ قَتَادَةُ: يَرْحَمُهَا اللَّهُ إِنْ كَانَتْ لَعَاقِلَةً فِي إِسْلَامِهَا وَشِرْكِهَا، قَدْ عَلِمَتْ أَنَّ الْهَدِيَّةَ تَقَعُ مَوْقِعًا مِنَ النَّاسِ. وَسَقَطَتِ الْأَلِفُ فِي" بِمَ" لِلْفَرْقِ بَيْنَ" مَا" الخبرية. وقد يجوز إثباتها، قال:
... ortak kılacağı, şayet yapmazsa buna zorlanamayacağı söylenmiştir. Ebû Yûsuf: Bu, meyveler ve benzeri şeylerdedir, demiştir. Bazıları da: Onlar hediyede değil, sevinçte onun ortaklarıdır, demişlerdir. Bu haber, Ehl-i Suffe ile tekke ve ribat ehli gibiler hakkında geçerlidir. Şayet fakihlerden bir fakih olup hediye ona tahsis edilmişse, arkadaşlarının onda ortaklığı yoktur; eğer onları ortak ederse bu onun cömertliği ve ihsanındandır. Altıncı [mesele]- Yüce Allah'ın: { فَناظِرَةٌ } “bir bakayım / bekleyeyim”, yani bekleyiciyim; { بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ } “elçilerin ne ile döneceklerine” buyruğu. Katâde dedi ki: Allah ona rahmet etsin, o İslam'ında da şirkinde de ne kadar akıllı bir kadındı; hediyenin insanlar nezdinde bir tesiri olduğunu bilmişti. { بِمَ } ifadesindeki elif, haber edatı olan "mâ" ile soru edatını ayırt etmek için düşmüştür. Sübutu da caiz olabilir; şair şöyle demiştir:
عَلَى مَا قَامَ يَشْتُمُنِي لَئِيمٌ ... كَخِنْزِيرٍ تَمَرَّغَ في رماد
Küllere bulanmış bir domuz gibi olan o alçak adam... / Ne diye kalkıp bana sövüp saydı?
[سورة النمل (٢٧): الآيات ٣٦ الى ٤٠]
[Neml Suresi (27), Ayetler 36-40]
فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ قالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ فَما آتانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ (٣٦) ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِها وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها أَذِلَّةً وَهُمْ صاغِرُونَ (٣٧) قالَ يا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨) قالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩) قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ (٤٠)
{ فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ قالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ فَما آتانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ (٣٦) ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِها وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها أَذِلَّةً وَهُمْ صاغِرُونَ (٣٧) قالَ يا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨) قالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩) قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ (٤٠) } “[Elçi] Süleyman’a geldiğinde [Süleyman] dedi ki: ‘Siz bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz? Oysa Allah’ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır. Bilakis siz, hediyenizle sevinip övünürsünüz.’ ‘Onlara dön! Yemin olsun ki kendilerine karşı koyamayacakları ordularla üzerlerine varırız ve onları oradan zelil ve küçük düşürülmüş olarak mutlaka çıkarırız.’ [Süleyman] Dedi ki: ‘Ey ileri gelenler! Onlar teslimiyet göstererek bana gelmeden önce, onun tahtını hanginiz bana getirebilir?’ Cinlerden bir ifrit: ‘Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm; şüphesiz ben buna karşı güçlü ve güvenilir biriyim’ dedi. Yanında Kitap’tan bir ilim bulunan zat ise: ‘Gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm’ dedi. [Süleyman] tahtı yanında yerleşmiş görünce: ‘Bu, şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak için Rabbimin bir lütfudur. Kim şükrederse ancak kendisi için şükreder; kim de nankörlük ederse şüphesiz Rabbim zengindir, kerem sahibidir’ dedi.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ قالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ) أَيْ جَاءَ الرَّسُولُ سُلَيْمَانَ بِالْهَدِيَّةِ قَالَ:" أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ". قَرَأَ حَمْزَةُ وَيَعْقُوبُ وَالْأَعْمَشُ: بِنُونٍ وَاحِدَةٍ مُشَدَّدَةٍ وياء ثابتة بعدها.
Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ قالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ } “[Elçi] Süleyman'a geldiğinde [Süleyman] dedi ki: «Bana mal ile yardım mı ediyorsunuz?»” buyruğu; yani elçi hediyeyle Süleyman'a geldiğinde [Süleyman]: “Bana mal ile yardım mı ediyorsunuz?” dedi, demektir. Hamza, Ya'kûb ve el-A'meş, şeddeli tek bir nûn ve sonrasında sabit bir yâ ile okumuşlardır.
الْبَاقُونَ بِنُونَيْنِ وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ، لِأَنَّهَا فِي كُلِّ الْمَصَاحِفِ بِنُونَيْنِ. وَقَدْ رَوَى إِسْحَاقُ عَنْ نَافِعٍ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ:" أَتُمِدُّونِ" بِنُونٍ وَاحِدَةٍ مُخَفَّفَةٍ بَعْدَهَا يَاءٌ فِي اللَّفْظِ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: فَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ يَجِبُ فِيهَا إِثْبَاتُ الْيَاءِ عِنْدَ الْوَقْفِ، لِيَصِحَّ لَهَا مُوَافَقَةُ هِجَاءِ الْمُصْحَفِ. وَالْأَصْلُ فِي النُّونِ التَّشْدِيدُ، فَخُفِّفَ التَّشْدِيدُ مِنْ ذَا الْمَوْضِعِ كَمَا خُفِّفَ مِنْ: أَشْهَدُ أَنَكَ عَالِمٌ، وَأَصْلُهُ: أَنَّكَ عَالِمٌ. وَعَلَى هَذَا المعنى بنى الذي قرأ:" يشاقون فيهم"،" أتحاجون فِي اللَّهِ". وَقَدْ قَالَتِ الْعَرَبُ: الرِّجَالُ يَضْرِبُونِ وَيَقْصِدُونِ، وَأَصْلُهُ يَضْرِبُونِّي وَيَقْصِدُونِّي، لِأَنَّهُ إِدْغَامُ يَضْرِبُونَنِي وَيَقْصِدُونَنِي قَالَ الشَّاعِرُ:
Diğerleri ise iki nûn ile [etümiddûnenî] okumuşlardır ki Ebû Ubeyd'in tercihi de budur; zira bütün mushaflarda iki nûn iledir. İshâk, Nâfi'den onun lafızda sonrasında yâ bulunan şeddesiz tek nûn ile "etümiddûnî" okuduğunu rivayet etmiştir. İbnü'l-Enbârî dedi ki: Mushafın imlasına uygunluğunun sıhhati için bu kıraatte vakıf halinde yâ'nın sübutu vaciptir. Nûnda asıl olan şeddeli olmasıdır; aslı "enneke âlimun" iken "eşhedü eneke âlimun" denilerek şeddenin hafifletildiği gibi bu mevkide de şedde hafifletilmiştir. "Yüşâkkûne fîhim" ve "E-tühâccûne fîllâh" şeklinde okuyan da bu mana üzerine bina etmiştir. Araplar: "Er-ricâlü yadribûnî ve yaksıdûnî" derler; aslı ise "yadribûnnî ve yaksıdûnnî"dir, çünkü "yadribûnenî ve yaksıdûnenî"nin idgamıdır. Şair şöyle demiştir:
تَرْهَبِينِ وَالْجِيدُ مِنْكِ لِلَيْلَى ... وَالْحَشَا وَالْبُغَامُ وَالْعَيْنَانِ
Benden korkuyorsun, oysa boynun Leylâ'ya aittir... / [Leylâ'nın] içi, ceylan seslenişi ve iki gözü [sendedir].
وَالْأَصْلُ تَرْهَبِينِي فَخُفِّفَ. وَمَعْنَى" أَتُمِدُّونَنِ" أتزيدونني ما لا إِلَى مَا تُشَاهِدُونَهُ مِنْ أَمْوَالِي. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَما آتانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتاكُمْ) أَيْ فَمَا أَعْطَانِي مِنَ الْإِسْلَامِ وَالْمُلْكِ وَالنُّبُوَّةِ خَيْرٌ مِمَّا أَعْطَاكُمْ، فَلَا أَفْرَحُ بِالْمَالِ. وَ" آتَانِ" وَقَعَتْ فِي كُلِّ الْمَصَاحِفِ بِغَيْرِ يَاءٍ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَنَافِعٌ وَحَفْصٌ:" آتَانِيَ اللَّهُ" بِيَاءٍ مَفْتُوحَةٍ، فَإِذَا وَقَفُوا حَذَفُوا. وَأَمَّا يَعْقُوبُ فَإِنَّهُ يُثْبِتُهَا فِي الْوَقْفِ وَيَحْذِفُ فِي الْوَصْلِ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. الْبَاقُونَ بِغَيْرِ يَاءٍ فِي الْحَالَيْنِ. (بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ) لِأَنَّكُمْ أَهْلُ مُفَاخَرَةٍ وَمُكَاثَرَةٍ فِي الدُّنْيَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ارْجِعْ إِلَيْهِمْ) أَيْ قَالَ سُلَيْمَانُ لِلْمُنْذِرِ بْنِ عَمْرٍو أَمِيرِ الْوَفْدِ، ارْجِعْ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّتِهِمْ. (فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِها) لَامُ قَسَمٍ وَالنُّونُ لَهَا لَازِمَةٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَسَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ بْنَ كَيْسَانَ يَقُولُ: هِيَ لَامُ تَوْكِيدٍ وَكَذَا كَانَ عِنْدَهُ أَنَّ اللَّامَاتِ كُلَّهَا ثَلَاثٌ لَا غَيْرُ، لَامُ تَوْكِيدٍ، وَلَامُ أَمْرٍ، وَلَامُ خَفْضٍ، وَهَذَا قَوْلُ الْحُذَّاقِ مِنَ النَّحْوِيِّينَ، لِأَنَّهُمْ يَرُدُّونَ الشَّيْءَ إِلَى أَصْلِهِ: وَهَذَا لَا يَتَهَيَّأُ إِلَّا لِمَنْ دُرِّبَ فِي الْعَرَبِيَّةِ. وَمَعْنَى" لَا قِبَلَ لَهُمْ بِها" أَيْ لَا طَاقَةَ لَهُمْ عَلَيْهَا. (وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها) أَيْ مِنْ أَرْضِهِمْ (أَذِلَّةً وَهُمْ صاغِرُونَ). وَقِيلَ:" مِنْها" أَيْ مِنْ قَرْيَةِ سَبَأٍ. وَقَدْ سَبَقَ ذِكْرُ الْقَرْيَةِ فِي قَوْلِهِ:" إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها".
Aslı "terhebînî" (تَرْهَبِينِي) idi, hafifletildi. { أَتُمِدُّونَنِ } ifadesinin anlamı: "Gördüğünüz mallarıma [yeni] bir mal mı eklemek istiyorsunuz?" demektir. Yüce Allah'ın: { فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ } “Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır” buyruğu; yani O'nun bana verdiği İslam, mülk ve peygamberlik, size verdiğinden daha hayırlıdır; dolayısıyla ben malla sevinmem, anlamına gelir. { آتَانِ } kelimesi bütün mushaflarda yâ (ي) harfi olmaksızın yer almıştır. Ebû Amr, Nâfi' ve Hafs [vasl halinde] fethalı yâ ile { آتَانِيَ اللَّهُ } şeklinde okumuşlar; vakıf yaptıklarında ise [yâ'yı] hazfetmişlerdir. Ya'kûb ise vakıf halinde [yâ'yı] sabit tutmakta, vasl halinde ise iki sakinin yan yana gelmesinden (iltikâ-i sâkineyn) dolayı hazfetmektedir. Diğerleri ise her iki durumda da yâ olmaksızın okumuşlardır. { بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ } “Aksine siz hediyenizle sevinirsiniz”; çünkü siz dünyada övünme ve çoklukla yarışma ehlisiniz. Yüce Allah'ın: { ارْجِعْ إِلَيْهِمْ } “Onlara dön” buyruğu: Yani Süleyman heyetin başkanı olan Münzir b. Amr'a: "Hediyeleriyle birlikte onlara dön" dedi, demektir. { فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِهَا } “Andolsun biz onlara, karşı koyamayacakları ordularla geleceğiz” [ifadesindeki lâm], kasem lâmıdır; nûn da onun için lâzımdır (vurgu nûnudur). en-Nehhâs dedi ki: Ebu'l-Hasen b. Keysân'ın şöyle dediğini işittim: "O tekit lâmıdır. Onun görüşüne göre lâm harflerinin tamamı sadece üç çeşittir: Tekit lâmı, emir lâmı ve cer lâmı (harf-i cer olan lâm). Bu da dilbilimcilerin mahir olanlarının görüşüdür; zira onlar bir şeyi aslına irca ederler. Bu ise ancak Arapçada uzmanlaşmış kimselerin yapabileceği bir şeydir." { لَا قِبَلَ لَهُمْ بِهَا } ifadesinin anlamı, "ona güç yetiremezler" demektir. { وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهَا } “ve onları oradan” yani yurtlarından { أَذِلَّةً وَهُمْ صَاغِرُونَ } “hor ve hakir olarak çıkaracağız”. { مِنْهَا } ifadesinin "Sebe kasabasından/şehrinden" anlamına geldiği de söylenmiştir. Kasaba/şehir lafzının zikri daha önce [kadının]: { إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا } “Gerçekten krallar bir beldeye girdikleri zaman orayı ifsat ederler” sözünde geçmişti.
" أَذِلَّةً" قَدْ سُلِبُوا مُلْكَهُمْ وَعِزَّهُمْ." وَهُمْ صاغِرُونَ" أَيْ مُهَانُونَ أَذِلَّاءُ مِنَ الصِّغَرِ وَهُوَ الذُّلُّ إِنْ لَمْ يُسْلِمُوا، فَرَجَعَ إِلَيْهَا رَسُولُهَا فَأَخْبَرَهَا، فَقَالَتْ: قَدْ عَرَفْتُ أَنَّهُ لَيْسَ بِمَلِكٍ وَلَا طَاقَةَ لَنَا بِقِتَالِ نَبِيٍّ مِنْ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ. ثُمَّ أَمَرَتْ بِعَرْشِهَا فَجُعِلَ فِي سَبْعَةِ أَبْيَاتٍ بَعْضِهَا فِي جَوْفِ بَعْضٍ، فِي آخِرِ قَصْرٍ مِنْ سَبْعَةِ قُصُورٍ، وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ، وَجَعَلَتِ الْحَرَسَ عَلَيْهِ، وَتَوَجَّهَتْ إِلَيْهِ فِي اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ قَيْلٍ مِنْ مُلُوكِ الْيَمَنِ، تَحْتَ كُلِّ قَيْلٍ مِائَةُ أَلْفٍ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَكَانَ سُلَيْمَانُ مَهِيبًا لَا يُبْتَدَأُ بِشَيْءٍ حَتَّى يَكُونَ هُوَ الَّذِي يَسْأَلُ عَنْهُ، فَنَظَرَ ذَاتِ يَوْمٍ رَهْجًا قَرِيبًا مِنْهُ، فَقَالَ: مَا هَذَا؟ فَقَالُوا: بِلْقِيسُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ. فَقَالَ سُلَيْمَانُ لِجُنُودِهِ- وَقَالَ وَهْبٌ وَغَيْرُهُ لِلْجِنِّ- (أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ) وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَدَّادٍ. كَانَتْ بِلْقِيسُ عَلَى فَرْسَخٍ مِنْ سُلَيْمَانَ لَمَّا قَالَ:" أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها" وَكَانَتْ خَلَّفَتْ عَرْشَهَا بِسَبَأٍ، وَوَكَّلَتْ بِهِ حَفَظَةً. وَقِيلَ: إِنَّهَا لَمَّا بَعَثَتْ بِالْهَدِيَّةِ بَعَثَتْ رُسُلَهَا فِي جُنْدِهَا لِتُغَافِصَ سُلَيْمَانَ ﵇ بِالْقَتْلِ قَبْلَ أَنْ يَتَأَهَّبَ سُلَيْمَانُ لَهَا إِنْ كَانَ طَالِبَ مُلْكٍ، فَلَمَّا عَلِمَ ذَلِكَ قَالَ:" أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها". قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ أَمْرُهُ بِالْإِتْيَانِ بِالْعَرْشِ قَبْلَ أَنْ يَكْتُبَ الْكِتَابَ إِلَيْهَا، وَلَمْ يَكْتُبْ إِلَيْهَا حَتَّى جَاءَهُ الْعَرْشُ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَظَاهِرُ الْآيَاتِ أَنَّ هَذِهِ الْمَقَالَةَ مِنْ سُلَيْمَانَ ﵇ بَعْدَ مَجِيءِ هَدِيَّتِهَا وَرَدِّهِ إِيَّاهَا، وَبَعْثِهِ الْهُدْهُدَ بِالْكِتَابِ، وَعَلَى هَذَا جُمْهُورُ الْمُتَأَوِّلِينَ. واختلفوا في فائد اسْتِدْعَاءِ عَرْشِهَا، فَقَالَ قَتَادَةُ: ذُكِرَ لَهُ بِعِظَمٍ وَجَوْدَةٍ، فَأَرَادَ أَخْذَهُ قَبْلَ أَنْ يَعْصِمَهَا وَقَوْمَهَا الْإِسْلَامُ وَيَحْمِيَ أَمْوَالَهُمْ، وَالْإِسْلَامُ عَلَى هَذَا الدِّينِ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ جُرَيْجٍ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: اسْتَدْعَاهُ لِيُرِيَهَا الْقُدْرَةَ الَّتِي هِيَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَيَجْعَلَهُ دَلِيلًا عَلَى نُبُوَّتِهِ، لِأَخْذِهِ مِنْ بُيُوتِهَا دُونَ جَيْشٍ وَلَا حَرْبٍ، وَ" مُسْلِمِينَ" عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ بِمَعْنَى مُسْتَسْلِمِينَ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ أَيْضًا: أَرَادَ أَنْ يَخْتَبِرَ عَقْلَهَا وَلِهَذَا قَالَ:" نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي". وَقِيلَ: خَافَتِ الْجِنُّ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِهَا سُلَيْمَانُ ﵇ فَيُولَدُ لَهُ مِنْهَا وَلَدٌ، فَلَا يَزَالُونَ فِي السُّخْرَةِ وَالْخِدْمَةِ لنسل سليمان فقالت لسليمان
{ أَذِلَّةً } "aşağılanmışlar olarak": Mülkleri ve izzetleri ellerinden alınmış olarak demektir. { وَهُمْ صاغِرُونَ } “ve onlar alçalmış kimselerdir”: Yani şayet İslam'a girmezlerse 'sıgar'dan (küçüklükten) -ki bu zillet/aşağılanma demektir- ötürü hor ve hakir kılınmış kimseler [olarak çıkarlar]. Elçisi kadına dönüp [durumu] haber verince kadın şöyle dedi: "Ben onun bir hükümdar olmadığını ve Allah'ın peygamberlerinden bir peygamberle savaşmaya gücümüzün yetmeyeceğini anladım." Sonra tahtının getirilmesini emretti; [taht], yedi sarayın sonuncusunda, biri diğerinin içinde yedi odaya konuldu; kapılar kilitlendi ve başına nöbetçiler dikildi. Kendisi de emrinde yüz bin kişi bulunan Yemen hükümdarlarından (kayllerinden) on iki bin kayl ile birlikte ona doğru yöneldi. İbn Abbâs dedi ki: Süleyman o kadar heybetli idi ki, bizzat kendisi sormadıkça ona hiçbir söze başlanmazdı. Bir gün kendisine yakın bir toz bulutu gördü ve: "Bu nedir?" dedi. "Ey Allah'ın peygamberi, Belkıs'tır!" dediler. Bunun üzerine Süleyman ordularına -Vehb ve başkaları ise cinlere demiştir- şöyle dedi: { أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ } “Onlar teslim olup bana gelmeden önce hanginiz bana onun tahtını getirir?” Abdullah b. Şeddâd şöyle demiştir: Süleyman: { أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها } “Hanginiz bana onun tahtını getirir?” buyurduğunda Belkıs, Süleyman'dan bir fersah uzaklıktaydı. Tahtını ise Sebe'de geride bırakmış ve başına bekçiler tayin etmişti. Şöyle de denilmiştir: Kadın hediyeyi gönderdiğinde, şayet o mülk/saltanat peşindeyse Süleyman henüz hazırlık yapmadan önce Süleyman'ı aleyhisselâm gafil avlayıp öldürmeleri için elçilerini ordusunun içinde göndermişti. Süleyman bunu öğrenince: "Hanginiz bana onun tahtını getirir?" dedi. İbn Abbâs dedi ki: Onun tahtın getirilmesini emretmesi, ona mektup yazmasından önce idi; taht kendisine gelinceye kadar da ona mektup yazmadı. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: Ayetlerin zahiri, Süleyman'ın aleyhisselâm bu sözünün, kadının hediyesinin gelmesi, onu geri çevirmesi ve hüthütü mektupla göndermesinden sonra olduğunu göstermektedir; tefsircilerin (müteevvilînin) çoğunluğu da bu görüştedir. Tahtının getirtilmesindeki fayda hususunda ihtilaf etmişlerdir. Katâde şöyle demiştir: [Tahtın] büyüklüğü ve ihtişamı ona anlatılmıştı; o da İslam kadını ve kavmini dokunulmaz kılıp mallarını koruma altına almadan önce onu almayı istedi. Bu takdirde İslam, [İslam] dinidir; İbn Cüreyc'in görüşü de budur. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: [Süleyman] Allah katından olan kudreti ona göstermek ve ordu olmaksızın, savaş yapmaksızın onun evlerinden alarak bunu peygamberliğine bir delil kılmak için onu getirtmiştir. Bu tefsire göre { مُسْلِمِينَ } "teslim olmuş kimseler olarak" anlamındadır; İbn Abbâs'ın görüşü de budur. İbn Zeyd ayrıca şöyle demiştir: [Süleyman] onun aklını sınamak istedi; bu yüzden: { نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي } “Onun tahtını tanınmaz hale getirin; bakalım doğruyu bulabilecek mi?” buyurdu. Şöyle de denilmiştir: Cinler, Süleyman'ın aleyhisselâm onunla evlenip ondan bir çocuğunun olmasından ve böylece Süleyman'ın soyuna angarya ve hizmette kalmaya devam edeceklerinden korktular; bu yüzden Süleyman'a dediler ki...
فِي عَقْلِهَا خَلَلٌ، فَأَرَادَ أَنْ يَمْتَحِنَهَا بِعَرْشِهَا. وَقِيلَ: [أَرَادَ [أَنْ يَخْتَبِرَ صِدْقَ الْهُدْهُدِ فِي قَوْلِهِ:" وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ" قَالَهُ الطَّبَرِيُّ. وَعَنْ قَتَادَةَ: أَحَبَّ أَنْ يَرَاهُ لَمَّا وَصَفَهُ الْهُدْهُدُ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ عَلَيْهِ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ". وَلِأَنَّهَا لَوْ أَسْلَمَتْ لَحُظِرَ عَلَيْهِ مَالُهَا فَلَا يُؤْتَى بِهِ إِلَّا بِإِذْنِهَا. رُوِيَ أَنَّهُ كَانَ مِنْ فِضَّةٍ وَذَهَبٍ مُرَصَّعًا بِالْيَاقُوتِ الْأَحْمَرِ وَالْجَوْهَرِ، وَأَنَّهُ كَانَ فِي جَوْفِ سَبْعَةِ أَبْيَاتٍ عَلَيْهِ سَبْعَةُ أَغْلَاقٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى (قالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ) كَذَا قَرَأَ الْجُمْهُورُ وَقَرَأَ أَبُو رَجَاءٍ وَعِيسَى الثَّقَفِيُّ" عِفْرِيَةٌ" وَرُوِيَتْ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁. وَفِي الْحَدِيثِ:" إِنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ الْعِفْرِيَةَ النِّفْرِيةُ". إِتْبَاعٌ لِعِفْرِيَةٍ. قَالَ قَتَادَةُ: هِيَ الدَّاهِيَةُ قَالَ النَّحَّاسُ: يُقَالُ لِلشَّدِيدِ إِذَا كَانَ مَعَهُ خُبْثٌ وَدَهَاءٌ عِفْرٌ وَعِفْرِيَةٌ وَعِفْرِيتٌ وَعُفَارِيَةٌ. وَقِيلَ:" عِفْرِيتٌ" أَيْ رَئِيسٌ. وَقَرَأَتْ فِرْقَةٌ:" قَالَ عِفْرٌ" بِكَسْرِ الْعَيْنِ، حَكَاهُ ابْنُ عَطِيَّةَ، قَالَ النَّحَّاسُ: مَنْ قَالَ عِفْرِيَةٌ جَمَعَهُ عَلَى عِفَارٍ، وَمَنْ قَالَ: عِفْرِيتٌ كَانَ لَهُ فِي الْجَمْعِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ، إِنْ شَاءَ قَالَ عَفَارِيتُ، وَإِنْ شَاءَ قَالَ عَفَارٌ، لِأَنَّ التَّاءَ زَائِدَةٌ، كَمَا يُقَالُ: طَوَاغٌ فِي جَمْعِ طَاغُوتٍ، وَإِنْ شَاءَ عَوَّضَ مِنَ التَّاءِ يَاءً فَقَالَ عَفَارِي. وَالْعِفْرِيتُ مِنَ الشَّيَاطِينِ الْقَوِيُّ الْمَارِدُ. وَالتَّاءُ زَائِدَةٌ. وَقَدْ قَالُوا: تعفرت الرجل إذا تخلق بخلق الاذاية. وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: اسْمُ هَذَا الْعِفْرِيتِ كُودَنُ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. وَقِيلَ: ذَكْوَانُ، ذَكَرَهُ السُّهَيْلِيُّ. وَقَالَ شُعَيْبٌ الْجُبَّائِيُّ: اسْمُهُ دَعْوَانُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ صَخْرٌ الْجِنِّيُّ. وَمِنْ هَذَا الِاسْمِ قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ:
... kadının aklında noksanlık olduğunu söylediler. O da tahtı vasıtasıyla onu denemek istedi. Taberî'nin belirttiğine göre: Hüthütün: { وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ } “ve onun büyük bir tahtı var” sözündeki doğruluğunu sınamak [istediği] de söylenmiştir. Katâde'den: Hüthüt onu vasfettiğinde onu görmeyi arzu ettiği nakledilmiştir. Âlimlerin çoğunluğunun benimsediği görüş ise birincisidir; zira Yüce Allah: { قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ } “Onlar teslimiyet göstererek bana gelmeden önce” buyurmuştur; ayrıca kadın Müslüman olsaydı malı dokunulmaz olur ve izni olmaksızın getirilemezdi. Tahtın gümüş ve altından yapıldığı, kırmızı yakut ve mücevherlerle süslendiği ve kilitli yedi odanın içinde bulunduğu rivayet edilmiştir. Yüce Allah'ın: { قالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ } “Cinlerden bir ifrit dedi ki” buyruğunda cumhur böyle okumuştur. Ebû Recâ ve Îsâ es-Sekafî ise "ıfriyetün" şeklinde okumuşlardır; bu Ebû Bekr es-Sıddîk'tan (radıyallâhu anh) da rivayet edilmiştir. Hadiste: "Şüphesiz Allah, ifriyetü'n-nifriyetü olan kimseye buğzeder" buyrulmuştur ki "nifriyetü", "ifriyetü"ye tabi kılınmıştır (ittibâdır). Katâde dedi ki: O, kurnaz ve belalı kimsedir. en-Nehhâs dedi ki: Kötülük ve kurnazlıkla birlikte olan güçlü kimseye ıfr, ıfriyet, ifrît ve ufâriyet denir. "İfrît"in reis / elebaşı anlamına geldiği de söylenmiştir. Bir topluluk ayn harfinin kesresi ile "kâle ıfrun" şeklinde okumuştur; bunu İbn Atiyye nakletmiştir. en-Nehhâs der ki: "İfriyet" diyen kimse onun çoğulunu "ıfâr" şeklinde yapar. "İfrît" diyen kimse için ise çoğulda üç vecih vardır: Dilerse "afârît", dilerse tâ harfi zait olduğu için -nâsih tağutun çoğulunda tavâğin denildiği gibi- "ıfâr" der; dilerse tâ harfine bedel olarak yâ getirir ve "afârî" der. Şeytanlardan ifrit, güçlü ve azgın olanıdır; tâ harfi zaittir. Nitekim Araplar: Kişi eziyet etme huyunu edindiğinde "ta'afrate'r-racülü" derler. Vehb b. Münebbih: Bu ifritin adı Kûden idi, demiştir; bunu en-Nehhâs zikretmiştir. es-Süheylî'nin zikrettiğine göre Zekvân olduğu da söylenmiştir. Şuayb el-Cübbâî onun adının Da'vân olduğunu söylemiştir. İbn Abbas'tan onun Sahr el-Cinnî olduğu rivayet edilmiştir. Zü'r-Rumme'nin şu beytinde bu isim geçmektedir:
كَأَنَّهُ كَوْكَبٌ فِي إِثْرِ عِفْرِيَةٍ مُصَوَّبٌ ... فِي سَوَادِ اللَّيْلِ مُنْقَضِبُ
Sanki o, gecenin karanlığında kayıp inen bir ifritin peşi sıra... / Dosdoğru fırlatılmış bir yıldız gibidir.
وَأَنْشَدَ الْكِسَائِيُّ:
el-Kisâî şu beyti okumuştur:
إِذْ قَالَ شَيْطَانُهُمُ الْعِفْرِيتُ ... لَيْسَ لكم ملك ولا تثبيت
Hani onların şeytanı olan o ifrit şöyle demişti: / Ne bir hükümranlığınız vardır artık ne de bir sebatınız!
وَفِي الصَّحِيحُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إن عِفْرِيتًا مِنَ الْجِنِّ جَعَلَ يَفْتِكُ عَلَيَّ الْبَارِحَةَ لِيَقْطَعَ عَلَيَّ الصَّلَاةَ وَإِنَّ اللَّهَ أَمْكَنَنِي مِنْهُ فدعته " وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَفِي الْبُخَارِيِّ" تَفَلَّتَ عَلَيَّ الْبَارِحَةَ" مَكَانَ" جَعَلَ يَفْتِكُ". وَفِي الْمُوَطَّأِ عَنْ يَحْيَى ابن سَعِيدٍ أَنَّهُ قَالَ: أُسْرِيَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَرَأَى عِفْرِيتًا مِنَ الْجِنِّ يَطْلُبُهُ بِشُعْلَةٍ مِنْ نَارٍ، كُلَّمَا الْتَفَتَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَآهُ، فَقَالَ جِبْرِيلُ: أَفَلَا أُعَلِّمُكَ كَلِمَاتٍ تَقُولُهُنَّ إِذَا قُلْتَهُنَّ طُفِئَتْ شُعْلَتُهُ وَخَرَّ لِفِيهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" بَلَى" فَقَالَ:" أَعُوذُ بِاللَّهِ الْكَرِيمِ وَبِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ الَّتِي لَا يُجَاوِزُهُنَّ بَرٌّ وَلَا فَاجِرٌ مِنْ شَرِّ مَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَشَرِّ مَا يَعْرُجُ فِيهَا [وَشَرِّ مَا ذَرَأَ فِي الْأَرْضِ، وَشَرِّ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا] وَمِنْ فِتَنِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَمِنْ طَوَارِقِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِلَّا طَارِقًا يَطْرُقُ بِخَيْرٍ يا رحمان". قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ) يَعْنِي فِي مَجْلِسِهِ الَّذِي يَحْكُمُ فِيهِ. (وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ) أَيْ قَوِيٌّ عَلَى حَمْلِهِ." أَمِينٌ" عَلَى مَا فِيهِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: أَمِينٌ عَلَى فَرْجِ الْمَرْأَةِ، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ. فَقَالَ سُلَيْمَانُ أُرِيدُ أَسْرَعَ مِنْ ذَلِكَ، فَ (- قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ) أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ آصَفُ بْنُ بَرْخِيَا وَهُوَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَكَانَ صِدِّيقًا يَحْفَظُ اسْمُ اللَّهِ الْأَعْظَمِ الَّذِي إِذَا سُئِلَ بِهِ أَعْطَى، وَإِذَا دُعِيَ بِهِ أَجَابَ. وَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ" إِنَّ اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمَ الَّذِي دَعَا بِهِ آصَفُ بْنُ بَرْخِيَا يَا حَيُّ يَا قَيُّومُ" قِيلَ: وَهُوَ بِلِسَانِهِمْ، أَهَيَا شَرَاهِيَا، وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: دُعَاءُ الَّذِي عِنْدَهُ اسْمُ اللَّهِ الْأَعْظَمُ، يا إلهنا واله كل شي إِلَهًا وَاحِدًا لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ ايتِنِي بِعَرْشِهَا، فَمَثَلَ بَيْنَ يَدَيْهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: دَعَا فقال: يا إلهنا واله كل شي يَا ذَا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ. قَالَ السُّهَيْلِيُّ: الَّذِي عنده علم من الكتاب هو آصف ابن بَرْخِيَا ابْنُ خَالَةِ سُلَيْمَانَ، وَكَانَ عِنْدَهُ اسْمُ الله الأعظم من أسماء الله تعالى.
Sahîh'te Ebû Hüreyre'den [rivayet edildiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Cinlerden bir ifrit, namazımı bozdurmak için dün gece bana ansızın saldırmaya çalıştı. Fakat Allah beni ona galip kıldı da ben de onu şiddetle itip boğazını sıktım...» ve hadisi zikretti. Buhârî'de { جَعَلَ يَفْتِكُ } "saldırmaya çalıştı" yerine { تَفَلَّتَ عَلَيَّ الْبَارِحَةَ } "dün gece bana ansızın musallat oldu" lafzı yer almaktadır. el-Muvatta'da Yahyâ b. Saîd'den [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ'ya götürüldüğünde, cinlerden elinde ateşten bir meşale ile kendisini takip eden bir ifrit gördü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her dönüp baktığında onu görüyordu. Bunun üzerine Cibrîl: "Sana söylediğin vakit meşalesini söndürecek ve onu yüzüstü yere serecek kelimeler öğreteyim mi?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Evet» buyurdu. [Cibrîl] şöyle dedi: "Kerîm olan Allah'a ve ne bir iyinin ne de bir kötünün aşamayacağı Allah'ın tastamam kelimelerine; gökten inenin şerrinden, oraya yükselenin şerrinden, [yerde yaratıp yaydığının şerrinden, oradan çıkanın şerrinden], gecenin ve gündüzün fitnelerinden ve hayırla kapı çalan hariç gecenin ve gündüzün kapıyı çalan [bütün musibetlerin]den sığınırım, yâ Rahmân!" Cenâb-ı Hakk'ın: { أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ } “Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm” buyruğu, hüküm verdiği meclisinden [kalkmadan önce] demektir. { وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ } “Şüphesiz ben onu taşımaya güçlü ve güvenilirim”; yani onu taşımaya güç yetiririm; üzerindekiler hususunda da güvenilirim demektir. İbn Abbâs: "Kadının ırzı/mahremiyeti hususunda güvenilirim" demiştir; bunu el-Mehdevî zikretmiştir. Süleyman: "Bundan daha hızlısını istiyorum" dedi. Bunun üzerine { قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ } “Kendisinde Kitap'tan bir ilim bulunan kimse: 'Gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm' dedi”. Müfessirlerin çoğunluğuna göre kendisinde Kitap'tan bir ilim bulunan kimse İsrâiloğulları'ndan Âsaf b. Berhiyâ'dır. O, kendisiyle istenildiğinde verilen, dua edildiğinde icabet edilen İsm-i Âzam'ı bilen sıddîk bir zat idi. Âişe radıyallâhu anhâ'nın bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Âsaf b. Berhiyâ'nın kendisiyle dua ettiği İsm-i Âzam: 'Yâ Hayyu yâ Kayyûm'dur». Bunun onların dilinde "Ehyâ Şerâhiyâ" olduğu da söylenmiştir. ez-Zührî demiştir ki: Yanında İsm-i Âzam bulunan kimsenin duası: "Ey bizim İlahımız ve her şeyin İlahı olan, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan tek bir İlah! Onun tahtını bana getir" şeklindeydi. Bunun üzerine [taht] hemen önünde beliriverdi. Mücâhid ise şöyle dua ettiğini söylemiştir: "Ey bizim İlahımız ve her şeyin İlahı, ey celâl ve ikram sahibi!". es-Süheylî der ki: Kendisinde Kitap'tan bir ilim bulunan zat, Süleyman'ın teyzesinin oğlu Âsaf b. Berhiyâ'dır; yanında Yüce Allah'ın isimlerinden İsm-i Âzam bulunmaktaydı.
وَقِيلَ: هُوَ سُلَيْمَانُ نَفْسُهُ، وَلَا يَصِحُّ فِي سِيَاقِ الْكَلَامِ مِثْلُ هَذَا التَّأْوِيلِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَالَتْ فِرْقَةٌ هُوَ سُلَيْمَانُ ﵇، وَالْمُخَاطَبَةُ فِي هَذَا التَّأْوِيلِ لِلْعِفْرِيتِ لَمَّا قَالَ:" أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ" كَأَنَّ سُلَيْمَانَ اسْتَبْطَأَ ذَلِكَ فَقَالَ لَهُ عَلَى جِهَةِ تَحْقِيرِهِ:" أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ" وَاسْتَدَلَّ قَائِلُو هَذِهِ الْمَقَالَةِ بِقَوْلِ سُلَيْمَانَ:" هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي". قُلْتُ: مَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ قَالَهُ النَّحَّاسُ فِي مَعَانِي الْقُرْآنِ لَهُ، وَهُوَ قَوْلٌ حَسَنٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَالَ بَحْرٌ: هُوَ مَلَكٌ بِيَدِهِ كِتَابُ الْمَقَادِيرِ، أَرْسَلَهُ اللَّهُ عِنْدَ قَوْلِ الْعِفْرِيتِ. قَالَ السُّهَيْلِيُّ: وَذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْمُقْرِئُ أَنَّهُ ضَبَّةُ بْنُ أُدٍّ، وَهَذَا لَا يَصِحُّ الْبَتَّةَ لِأَنَّ ضَبَّةَ هُوَ ابْنُ أُدِّ بْنِ طَابِخَةَ، وَاسْمُهُ عَمْرُو بْنُ إِلْيَاسَ بْنِ مُضَرَ بْنِ نِزَارِ بْنِ مَعْدٍ، وَمَعْدٌ كان في مدة بخت نصر، وَذَلِكَ بَعْدَ عَهْدِ سُلَيْمَانَ بِدَهْرٍ طَوِيلٍ، فَإِذَا لَمْ يَكُنْ مَعْدٌ فِي عَهْدِ سُلَيْمَانَ، فَكَيْفَ ضَبَّةُ بْنُ أُدٍّ وَهُوَ بَعْدَهُ بِخَمْسَةِ آبَاءٍ؟! وَهَذَا بَيِّنٌ لِمَنْ تَأَمَّلَهُ. ابْنُ لَهِيعَةَ: هُوَ الْخَضِرُ ﵇. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ رَجُلٌ صَالِحٌ كَانَ في جزيرة من جزائر الْبَحْرِ، خَرَجَ ذَلِكَ الْيَوْمَ يَنْظُرُ مَنْ سَاكِنُ الْأَرْضِ؟ وَهَلْ يُعْبَدُ اللَّهُ أَمْ لَا؟ فَوَجَدَ سُلَيْمَانَ، فَدَعَا بِاسْمٍ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى فجئ بِالْعَرْشِ. وَقَوْلٌ سَابِعٌ: أَنَّهُ رَجُلٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ اسْمُهُ يَمْلِيخَا كَانَ يَعْلَمُ اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمِ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي بَزَّةَ: الرَّجُلُ الَّذِي كَانَ عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ اسْمُهُ أَسْطُومُ وَكَانَ عَابِدًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، ذَكَرَهُ الْغَزْنَوِيُّ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ: إِنَّمَا هُوَ سُلَيْمَانُ ﵇، أَمَا إِنَّ النَّاسَ يَرَوْنَ أَنَّهُ كَانَ مَعَهُ اسْمٌ وَلَيْسَ ذَلِكَ كَذَلِكَ، إِنَّمَا كَانَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عالم آتَاهُ اللَّهُ عِلْمًا وَفِقْهًا قَالَ:" أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ" قَالَ: هَاتِ. قَالَ: أَنْتَ نَبِيُّ اللَّهِ ابْنُ نَبِيِّ اللَّهِ فَإِنْ دَعَوْتَ اللَّهَ جَاءَكَ بِهِ، فَدَعَا اللَّهَ سُلَيْمَانُ فَجَاءَهُ اللَّهُ بِالْعَرْشِ. وَقَوْلٌ ثَامِنٌ: إِنَّهُ جِبْرِيلُ ﵇، قَالَهُ النَّخَعِيُّ، وَرُوِيَ عن ابن عباس. وعلم الْكِتَابِ عَلَى هَذَا عِلْمُهُ بِكُتُبِ اللَّهِ الْمُنَزَّلَةِ، أَوْ بِمَا فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ. وَقِيلَ: عِلْمُ كِتَابِ سُلَيْمَانَ إِلَى بِلْقِيسَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: والذي
Bunun bizzat Süleyman olduğu da söylenmiştir; ancak sözün akışı içinde böyle bir tevil sahih olmaz. İbn Atiyye dedi ki: Bir topluluk onun Süleyman (aleyhisselâm) olduğunu söylemiştir. Bu tevile göre hitap, ifrit: { أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ } “Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm” dediğinde ona yöneliktir; sanki Süleyman bunu yavaş bularak onu küçümsemek sadedinde: { أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ } “Gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm” demiştir. Bu görüşü savunanlar, Süleyman'ın: { هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي } “Bu Rabbimin lütfundandır” sözünü delil getirmişlerdir. Derim ki: İbn Atiyye'nin zikrettiğini en-Nehhâs da "Meâni'l-Kur'ân" adlı eserinde söylemiştir ve bu, inşâallahu teâlâ güzel bir görüştür. Bahr dedi ki: O, elinde takdirler kitabı bulunan ve ifritin sözü üzerine Allah'ın gönderdiği bir melektir. es-Süheylî dedi ki: Mukri' Muhammed b. el-Hasan onun Dabbe b. Üdd olduğunu zikretmiştir; bu ise kesinlikle sahih olamaz. Çünkü Dabbe, Üdd b. Tâbiha'nın oğludur ve adı Amr b. İlyâs b. Mudar b. Nizâr b. Maadd'dır; Maadd ise Buhtunnasr zamanındaydı ve bu da Süleyman'ın devrinden çok uzun bir zaman sonraydı. Maadd Süleyman'ın devrinde bulunmadığına göre, ondan beş batın sonra gelen Dabbe b. Üdd nasıl bulunabilir?! Bu, düşünen kimse için gayet açıktır. İbn Lehîa: O Hızır'dır (aleyhisselâm), demiştir. İbn Zeyd dedi ki: Yanında Kitap'tan bir ilim bulunan kişi, deniz adalarından bir adada bulunan salih bir adamdı; o gün yeryüzünde kimin oturduğuna ve Allah'a ibadet edilip edilmediğine bakmak için çıkmıştı. Süleyman'ı buldu, Allah Teâlâ'nın isimlerinden bir isimle dua etti ve taht getirildi. Yedinci bir görüş: O, İsrâiloğulları'ndan Yemlîhâ adında İsm-i Âzam'ı bilen bir adamdı; bunu el-Kuşeyrî zikretmiştir. İbn Ebî Bezze dedi ki: Yanında Kitap'tan ilim bulunan adamın adı Astûm idi ve İsrâiloğulları içinde bir âbiddi; bunu el-Gaznevî zikretmiştir. Muhammed b. el-Münkedir dedi ki: O bizzat Süleyman'dır (aleyhisselâm). İnsanlar onda bir isim bulunduğunu sanırlar ama durum öyle değildir; o sadece İsrâiloğulları'ndan Allah'ın kendisine ilim ve anlayış verdiği âlim bir adamdı: "Gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm" dedi. Süleyman: "Hadi getir" dedi. Adam: "Sen Allah'ın peygamberisin, Allah'ın peygamberinin oğlusun; eğer Allah'a dua edersen onu sana getirir" dedi. Bunun üzerine Süleyman Allah'a dua etti ve Allah da tahtı ona getirdi. Sekizinci bir görüş: O Cebrail'dir (aleyhisselâm); bunu en-Nehaî söylemiş ve İbn Abbas'tan da rivayet edilmiştir. Bu görüşe göre Kitap ilmi, Allah'ın indirdiği kitapları veya Levh-i Mahfuz'dakileri bilmesidir. Süleyman'ın Belkıs'a yazdığı mektubun ilmi olduğu da söylenmiştir. İbn Atiyye der ki: İnsanların cumhurunun üzerinde bulunduğu görüş,...
عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ مِنَ النَّاسِ أَنَّهُ رَجُلٌ صَالِحٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ اسْمُهُ آصَفُ بْنُ بَرْخِيَا، رُوِيَ أَنَّهُ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ قَالَ لِسُلَيْمَانَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ امْدُدْ بَصَرَكَ فَمَدَّ بَصَرَهُ نَحْوَ الْيَمَنِ فَإِذَا بِالْعَرْشِ، فَمَا رَدَّ سُلَيْمَانُ بَصَرَهُ إِلَّا وَهُوَ عِنْدَهُ. قَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ إِدَامَةُ النَّظَرِ حَتَّى يَرْتَدَّ طَرْفُهُ خَاسِئًا حَسِيرًا. وَقِيلَ: أَرَادَ مِقْدَارَ مَا يَفْتَحُ عَيْنَهُ ثُمَّ يَطْرِفُ، وَهُوَ كَمَا تَقُولُ: افْعَلْ كَذَا فِي لَحْظَةِ عَيْنٍ، وَهَذَا أَشْبَهُ، لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ الْفِعْلُ مِنْ سُلَيْمَانَ فَهُوَ مُعْجِزَةٌ، وَإِنْ كَانَ مِنْ آصَفَ أَوْ مِنْ غَيْرِهِ مِنْ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ فَهِيَ كَرَامَةٌ، وَكَرَامَةُ الْوَلِيِّ مُعْجِزَةُ النَّبِيِّ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَقَدْ أَنْكَرَ كَرَامَاتِ الْأَوْلِيَاءِ مَنْ قَالَ إِنَّ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ هُوَ سُلَيْمَانُ، قَالَ لِلْعِفْرِيتِ:" أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ". وَعِنْدَ هَؤُلَاءِ مَا فَعَلَ الْعِفْرِيتُ فَلَيْسَ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ وَلَا مِنْ الْكَرَامَاتِ، فَإِنَّ الْجِنَّ يَقْدِرُونَ عَلَى مِثْلِ هَذَا. وَلَا يَقْطَعُ جَوْهَرٌ فِي حَالٍ وَاحِدَةٍ مَكَانَيْنِ، بَلْ يُتَصَوَّرُ ذَلِكَ بِأَنْ يُعْدِمَ اللَّهُ الْجَوْهَرَ فِي أَقْصَى الشَّرْقِ ثُمَّ يُعِيدُهُ فِي الْحَالَةِ الثَّانِيَةِ، وَهِيَ الْحَالَةُ الَّتِي بَعْدَ الْعَدَمِ فِي أَقْصَى الْغَرْبِ أَوْ يُعْدِمُ الْأَمَاكِنَ الْمُتَوَسِّطَةَ ثُمَّ يُعِيدُهَا. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَرَوَاهُ وَهْبٌ عَنْ مالك. وقد قيل: بل جئ بِهِ فِي الْهَوَاءِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَكَانَ بَيْنَ سُلَيْمَانَ وَالْعَرْشِ كَمَا بَيْنَ الْكُوفَةِ وَالْحِيرَةِ. وَقَالَ مَالِكٌ: كَانَتْ بِالْيَمَنِ وَسُلَيْمَانُ ﵇ بِالشَّامِ. وَفِي التَّفَاسِيرِ انْخَرَقَ بِعَرْشِ بِلْقِيسَ مَكَانَهُ الَّذِي هُوَ فِيهِ ثُمَّ نَبَعَ بَيْنَ يَدَيْ سُلَيْمَانَ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَدَّادٍ: وَظَهَرَ الْعَرْشُ مِنْ نَفَقٍ تَحْتَ الْأَرْضِ، فَاللَّهُ أَعْلَمُ أَيُّ ذَلِكَ كَانَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ) أَيْ ثَابِتًا عِنْدَهُ. (قالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي) أَيْ هَذَا النَّصْرُ وَالتَّمْكِينُ مِنْ فَضْلِ رَبِّي. (لِيَبْلُوَنِي) قَالَ الْأَخْفَشُ: الْمَعْنَى لِيَنْظُرَ (أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ). وَقَالَ غَيْرُهُ: مَعْنَى" لِيَبْلُوَنِي" لِيَتَعَبَّدَنِي، وَهُوَ مَجَازٌ. وَالْأَصْلُ فِي الِابْتِلَاءِ الِاخْتِبَارُ أَيْ لِيَخْتَبِرَنِي أَأَشْكُرُ نِعْمَتَهُ أَمْ أَكْفُرُهَا (وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ) أَيْ لَا يَرْجِعُ نَفْعُ ذَلِكَ إِلَّا إِلَى نَفْسِهِ، حَيْثُ اسْتَوْجَبَ بِشُكْرِهِ تَمَامَ النِّعْمَةِ وَدَوَامَهَا وَالْمَزِيدَ مِنْهَا. وَالشُّكْرُ قَيْدُ النِّعْمَةِ الْمَوْجُودَةِ، وَبِهِ تُنَالُ النِّعْمَةُ الْمَفْقُودَةُ. (وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ) أَيْ عَنِ الشكر (كَرِيمٌ) في التفضل.
... onun İsrâiloğulları'ndan Âsaf b. Berhiyâ adında salih bir adam olduğudur. Rivayet edildiğine göre iki rekat namaz kıldı, sonra Süleyman'a: "Ey Allah'ın peygamberi, gözünü dikip bak" dedi. Süleyman bakışını Yemen tarafına uzattı; bir de baktı ki taht karşısında duruyor. Süleyman gözünü henüz geri çevirmemişti ki taht yanında hazır oldu. Mücâhid dedi ki: O, gözün yorulup bitkin bir şekilde geri dönmesine kadar bakışını sürdürmesidir. Gözünü açıp sonra kırpıncaya kadarki süre olduğu da söylenmiştir; nitekim senin: "Bunu bir göz açıp kapayıncaya kadar yap" demen gibidir. Bu daha uygundur; çünkü bu fiil Süleyman'dan sadır olmuşsa mucizedir, şayet Âsaf'tan veya Allah'ın diğer velilerinden sadır olmuşsa keramettir; velinin kerameti ise peygamberin mucizesidir. el-Kuşeyrî dedi ki: Yanında Kitap'tan bir ilim bulunan kişinin ifrite: { أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ } “Gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm” diyen Süleyman olduğunu söyleyen kimse, velilerin kerametlerini inkar etmiştir. Bunlara göre ifritin yaptığı şey mucizelerden de kerametlerden de değildir; zira cinler bunun benzerine güç yetirebilirler. Bir cevher aynı anda iki mekanda bulunamaz; bilakis bu, Allah'ın cevheri en uzak doğuda yok edip sonra ikinci bir halde -ki bu yokluktan sonraki haldir- en uzak batıda yeniden yaratmasıyla veya aradaki mekanları yok edip sonra geri getirmesiyle tasavvur edilir. el-Kuşeyrî der ki: Vehb bunu Mâlik'ten rivayet etmiştir. Bilakis havada getirildiği de söylenmiştir ki bunu Mücâhid söylemiştir. Süleyman ile taht arasında Kûfe ile Hîre arası kadar bir mesafe vardı. Mâlik dedi ki: Kadın Yemen'de, Süleyman (aleyhisselâm) ise Şam'daydı. Tefsirlerde Belkıs'ın tahtının bulunduğu yerin yarıldığı, sonra Süleyman'ın önünden fışkırıp çıktığı yer alır. Abdullah b. Şeddâd: "Taht yerin altındaki bir tünelden belirdi" demiştir; bunlardan hangisinin olduğunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ } “[Süleyman] tahtı yanında yerleşmiş görünce”, yani yanında sabit durur görünce; { قالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي } “dedi ki: ‘Bu, Rabbimin bir lütfudur’”, yani bu zafer ve imkan Rabbimin lütfundandır. { لِيَبْلُوَنِي } “beni sınamak için”. el-Ahfeş dedi ki: Mana, bakması / görmesi içindir: { أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ } “şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim”. Başkası ise: { لِيَبْلُوَنِي } ifadesinin anlamı, "bana ibadet ettirmek içindir" demiştir ki bu mecazdır. İbtilânın aslı ise imtihandır; yani O'nun nimetine şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni denemek içindir. { وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ } “Kim şükrederse ancak kendisi için şükreder”; yani bunun faydası ancak kendisine döner; zira şükrüyle nimetin tamamlanmasını, devamını ve artmasını hak etmiş olur. Şükür, mevcut nimetin bağıdır ve onunla kayıp nimet elde edilir. { وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ } “Kim de nankörlük ederse şüphesiz Rabbim zengindir”, yani şükre muhtaç değildir; { كَرِيمٌ } “kerem sahibidir”, lütufta bulunması boldur.
[سورة النمل (٢٧): الآيات ٤١ الى ٤٣]
[Neml Suresi (27), Ayetler 41-43]
قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ (٤١) فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ (٤٢) وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ (٤٣)
{ قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ (٤١) فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ (٤٢) وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ (٤٣) } “[Süleyman] Dedi ki: ‘Onun tahtını tanınmaz hale getirin; bakalım tanıyacak mı, yoksa tanıyamayanlardan mı olacak?’ [Kraliçe] Gelince: ‘Senin tahtın da böyle miydi?’ denildi. O: ‘Tıpkı o!’ dedi. [Süleyman veya Belkıs dedi ki:] ‘Bize ondan önce ilim verilmişti ve biz teslimiyet göstermiştik.’ Allah’tan başka tapmakta olduğu şeyler onu [imandan] alıkoymuştu. Çünkü o, inkârcı bir kavimdendi.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها) أَيْ غَيِّرُوهُ. قِيلَ: جَعَلَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ، وَأَسْفَلَهُ أَعْلَاهُ. وَقِيلَ: غُيِّرَ بِزِيَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُ: إِنَّمَا أَمَرَ بِتَنْكِيرِهِ لِأَنَّ الشَّيَاطِينَ قَالُوا لَهُ: إِنَّ فِي عَقْلِهَا شَيْئًا فَأَرَادَ أَنْ يَمْتَحِنَهَا. وَقِيلَ: خَافَتِ الْجِنُّ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِهَا سُلَيْمَانُ فَيُولَدُ لَهُ مِنْهَا وَلَدٌ فَيَبْقَوْنَ مُسَخَّرِينَ لِآلِ سُلَيْمَانَ أَبَدًا، فَقَالُوا لِسُلَيْمَانَ: إِنَّهَا ضَعِيفَةُ الْعَقْلِ، وَرِجْلُهَا كَرِجْلِ الْحِمَارِ، فَقَالَ:" نَكِّرُوا لَها عَرْشَها" لِنَعْرِفَ عَقْلَهَا. وَكَانَ لِسُلَيْمَانَ نَاصِحٌ مِنَ الْجِنِّ، فَقَالَ كَيْفَ لِي أَنْ أَرَى قَدَمَيْهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ أَسْأَلَهَا كَشْفَهَا؟ فَقَالَ: أَنَا أَجْعَلُ فِي هَذَا الْقَصْرِ مَاءً، وَأَجْعَلُ فَوْقَ الْمَاءِ زُجَاجًا، تَظُنُّ أَنَّهُ مَاءٌ فَتَرْفَعُ ثَوْبَهَا فَتَرَى قَدَمَيْهَا، فَهَذَا هُوَ الصَّرْحُ الَّذِي أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ. قَوْلُهُ تعالى: (فَلَمَّا جاءَتْ) يريد بلقيس، (قِيلَ) لها (أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ) شَبَّهَتْهُ بِهِ لِأَنَّهَا خَلَّفَتْهُ تَحْتَ الْأَغْلَاقِ، فَلَمْ تُقِرَّ بِذَلِكَ وَلَمْ تُنْكِرْ، فَعَلِمَ سُلَيْمَانُ كَمَالَ عَقْلِهَا. قَالَ عِكْرِمَةُ: كَانَتْ حَكِيمَةً فَقَالَتْ:" كَأَنَّهُ هُوَ". وَقَالَ مُقَاتِلٌ: عَرَفَتْهُ وَلَكِنْ شَبَّهَتْ عَلَيْهِمْ كَمَا شَبَّهُوا عَلَيْهَا، وَلَوْ قِيلَ لَهَا: أَهَذَا عَرْشُكِ لَقَالَتْ نَعَمْ هُوَ، وَقَالَهُ الْحَسَنُ بْنُ الْفَضْلِ أَيْضًا. وَقِيلَ: أَرَادَ سُلَيْمَانُ أَنْ يُظْهِرَ لَهَا أَنَّ الْجِنَّ مُسَخَّرُونَ لَهُ، وَكَذَلِكَ الشَّيَاطِينَ لِتَعْرِفَ أَنَّهَا نُبُوَّةٌ وَتُؤْمِنَ بِهِ. وَقَدْ قِيلَ هَذَا فِي مُقَابَلَةِ تَعْمِيَتِهَا الْأَمْرَ فِي بَابِ الْغِلْمَانِ وَالْجَوَارِي. (وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها) قِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ بِلْقِيسَ، أَيْ أُوتِينَا الْعِلْمَ بِصِحَّةِ نُبُوَّةِ سُلَيْمَانَ مِنْ قَبْلِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْعَرْشِ (وَكُنَّا مُسْلِمِينَ) مُنْقَادِينَ لِأَمْرِهِ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ سُلَيْمَانَ أَيْ أُوتِينَا الْعِلْمَ
Yüce Allah'ın: { قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها } “[Süleyman] Dedi ki: ‘Onun tahtını tanınmaz hale getirin’” buyruğu, yani onu değiştirin demektir. Üstünü altına, altını üstüne getirdiği söylenmiştir. Fazlalık veya eksiltme ile değiştirildiği de söylenmiştir. el-Ferrâ ve başkaları dediler ki: Tahtın tanınmaz hale getirilmesini ancak şeytanların kendisine: "Onun aklında bir noksanlık var" demeleri sebebiyle onu denemek istediği için emretmiştir. Şöyle de denilmiştir: Cinler Süleyman'ın onunla evlenmesinden ve ondan bir çocuğu olup Süleyman hanedanına ebediyen boyun eğdirilip hizmetçi kalmalarından korktular da Süleyman'a: "Onun aklı zayıftır, ayağı da merkep ayağı gibidir" dediler. Bunun üzerine Süleyman: "Onun aklını anlayalım diye tahtını tanınmaz hale getirin" dedi. Süleyman'ın cinlerden bir nasihatçisi vardı; Süleyman: "Ondan açmasını istemeksizin ayaklarını nasıl görebilirim?" deyince o cin: "Ben bu sarayda su yaparım, suyun üstüne de cam koyarım; o su zannederek eteğini kaldırır, sen de ayaklarını görürsün" dedi; işte bu, Yüce Allah'ın haber verdiği billur köşktür (sarhtır). Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا جاءَتْ } “[Kraliçe] Gelince” buyruğu, yani Belkıs gelince; ona { قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ } “‘Senin tahtın da böyle miydi?’ denildi”. { قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ } “O: ‘Tıpkı o!’ dedi”. Onu kilitler altında bıraktığı için [doğrudan "odur" demeyip] ona benzetti; böylece ne kesin olarak kabul etti ne de inkar etti. Bunun üzerine Süleyman onun aklının kemalini anladı. İkrime dedi ki: O hikmetli bir kadındı, bu yüzden "Tıpkı o!" dedi. Mukâtil dedi ki: Onu tanıdı, fakat onlar durumu kendisine muğlak kıldıkları gibi o da onlara muğlak bir cevap verdi. Şayet ona: "Senin tahtın bu mu?" denseydi, "Evet, odur" derdi; el-Hasan b. el-Fadl da böyle demiştir. Süleyman'ın cinlerin ve şeytanların kendi emrine boyun eğdirildiğini ona göstermek, böylece bunun bir peygamberlik olduğunu bilip iman etmesini sağlamak istediği de söylenmiştir. Bunun, kadının köleler ve cariyeler meselesinde durumu muğlak bırakmasına bir karşılık olduğu da söylenmiştir. { وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها } “Bize ondan önce ilim verilmişti” ifadesinin Belkıs'ın sözünden olduğu söylenmiştir; yani taht ile ilgili bu ayetten (mucizeden) önce bize Süleyman'ın peygamberliğinin doğruluğuna dair ilim verilmişti; { وَكُنَّا مُسْلِمِينَ } “ve biz teslimiyet göstermiştik”, onun emrine boyun eğmiştik [demektir]. Bunun Süleyman'ın sözünden olduğu da söylenmiştir; yani bize bu seferden önce...
بِقُدْرَةِ اللَّهِ عَلَى مَا يَشَاءُ مِنْ قَبْلِ هَذِهِ الْمَرَّةِ. وَقِيلَ:" وَأُوتِينَا الْعِلْمَ" بِإِسْلَامِهَا وَمَجِيئِهَا طَائِعَةً مِنْ قَبْلِ مَجِيئِهَا. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ كَلَامِ قَوْمِ سُلَيْمَانَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ) الْوَقْفُ عَلَى" مِنْ دُونِ اللَّهِ" حَسَنٌ، وَالْمَعْنَى: مَنَعَهَا مِنْ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ فَ" مَا" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ. النَّحَّاسُ: الْمَعْنَى، أَيْ صَدَّهَا عِبَادَتُهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَعِبَادَتُهَا إِيَّاهَا عَنْ أَنْ تَعْلَمَ مَا عَلِمْنَاهُ [عَنْ أَنَّ تُسْلِمَ]. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" مَا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، وَيَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَصَدَّهَا سُلَيْمَانُ عَمَّا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ، أَيْ حَالَ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَصَدَّهَا اللَّهُ، أَيْ مَنَعَهَا اللَّهُ عَنْ عِبَادَتِهَا غَيْرَهُ فَحُذِفَتْ" عَنْ" وَتَعَدَّى الْفِعْلُ. نَظِيرُهُ:" وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ" أَيْ مِنْ قومه. وأنشد سيبويه:
... Allah'ın dilediği şeye kadir olduğuna dair ilim verilmişti. { وَأُوتِينَا الْعِلْمَ }, onun gelişinden önce Müslüman olduğuna ve itaat ederek geldiğine dair bize ilim verilmişti, şeklinde de açıklanmıştır. Bunun Süleyman'ın kavminin sözü olduğu da söylenmiştir. Allah en iyisini bilir. Yüce Allah'ın: { وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah’tan başka tapmakta olduğu şeyler onu [imandan] alıkoymuştu” buyruğunda { مِنْ دُونِ اللَّهِ } üzerinde vakıf yapmak güzeldir. Anlamı: Güneşten ve aydan ibadet etmekte olduğu şeyler, onu Allah'a ibadet etmekten alıkoymuştu; dolayısıyla { مَا } ref mevkiindedir. en-Nehhâs der ki: Mana; Allah'tan başka şeylere ibadet etmesi ve onlara tapınması, onu bizim bildiğimizi bilmekten [İslam'a girmekten] alıkoymuştu, demektir. { مَا }'nın nasb mevkiinde olması da caizdir; bu durumda takdir şöyledir: Süleyman onu Allah'tan başka tapmakta olduğu şeylerden alıkoydu, yani onunla onların arasına girdi. Mananın şöyle olması da caizdir: Allah onu alıkoydu; yani Allah onu Kendisinden başkasına ibadet etmekten menetti; bu durumda "an" harf-i cerri hazfedilmiş ve fiil müteaddi olmuştur. Bunun benzeri: { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ } “Mûsâ kavminden seçti” ayetidir; yani "min kavmihî" (kavminden) demektir. Sîbeveyh şu beyti okumuştur:
وَنُبِّئْتُ عَبْدَ اللَّهِ بِالْجَوِّ أَصْبَحَتْ ... كِرَامًا مَوَالِيهَا لَئِيمًا صَمِيمُهَا
Bana Cevv'deki Abdullah'ın öyle bir hale geldiği haber verildi ki... / Efendileri kerîm, asıl soyu ise alçak olmuş.
وَزَعَمَ أَنَّ الْمَعْنَى عِنْدَهُ نُبِّئْتُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ. (إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ) قَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ" أَنَّهَا" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، وَهِيَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِمَعْنَى لِأَنَّهَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنْ" مَا" فَيَكُونُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ إِنْ كَانَتْ" مَا" فَاعِلَةَ الصد. والكسر على الاستئناف.
Sîbeveyh, nezdindeki anlamın "bana Abdullah'tan haber verildi" (nübbi'tü an Abdillâh) şeklinde olduğunu ileri sürmüştür. { إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ } “Çünkü o, inkârcı bir kavimdendi.” Saîd b. Cübeyr hemzenin fethasıyla "ennehâ" okumuştur; bu "çünkü o" anlamında nasb mevkiindedir. { مَا }'dan bedel olması da caizdir; bu takdirde şayet { مَا } engelleme fiilinin faili ise ref mevkiinde olur. Kesre ile okunması ise istînâf (yeni bir başlangıç) cümlesi olması sebebiyledir.
[سورة النمل (٢٧): آية ٤٤]
[Neml Suresi (27), Ayet 44]
قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها قالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٤)
{ قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها قالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٤) } “Ona: ‘Köşke gir!’ denildi. Onu görünce derin bir su sandı ve eteklerini toplayıp bacaklarını açtı. [Süleyman:] ‘Şüphesiz bu, billurdan yapılmış şeffaf bir köşktür’ dedi. [Kraliçe:] ‘Rabbim! Gerçekten ben kendime zulmetmişim. Artık Süleyman’la beraber Âlemlerin Rabbi olan Allah’a teslim oldum’ dedi.”
قوله تعالى: ِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ)
Yüce Allah'ın: { قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ } “Ona: ‘Köşke gir!’ denildi” buyruğu.
التَّقْدِيرُ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ: ادْخُلِي إِلَى الصَّرْحِ فَحُذِفَ إِلَى وَعُدِّيَ الْفِعْلُ. وَأَبُو الْعَبَّاسِ يُغَلِّطُهُ فِي هَذَا، قَالَ: لِأَنَّ دَخَلَ يَدُلُّ عَلَى مَدْخُولٍ. وَكَانَ الصَّرْحُ صَحْنًا مِنْ زُجَاجٍ تَحْتَهُ مَاءٌ وَفِيهِ الْحِيتَانُ، عَمِلَهُ لِيُرِيَهَا مُلْكًا أَعْظَمَ مِنْ ملكها، قاله مجاهد.
Sîbeveyh'e göre ifadenin takdiri { ادْخُلِي إِلَى الصَّرْحِ } “Köşke doğru gir” şeklindedir; 'ilâ' (إِلَى) [harf-i cerri] hazfedilmiş ve fiil [doğrudan] geçişli kılınmıştır. Ebu'l-Abbâs ise bu hususta onu hatalı bularak şöyle demiştir: “Çünkü dehale (دَخَلَ) fiili [zaten] girilen bir mekâna delalet eder.” Mücâhid'in belirttiğine göre es-Sarh (الصَّرْحُ), altında su ve içinde balıklar bulunan camdan bir avlu idi; [Süleyman] bunu, ona kendi mülkünden daha görkemli bir mülk göstermek amacıyla yaptırmıştı.
وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَ مِنْ قَوَارِيرَ خَلْفَهُ مَاءٌ"سِبَتْهُ لُجَّةً
Katâde ise şöyle demiştir: [Köşk] arkasında su bulunan billurdandı. (حَسِبَتْهُ لُجَّةً) "[Onu görünce] derin bir su sandı"
" أَيْ مَاءً. وَقِيلَ: الصَّرْحُ الْقَصْرُ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ. كَمَا قَالَ:
" yani su [sandı]. Ebû Ubeyde'den nakledildiğine göre "es-sarh"ın köşk/saray olduğu da söylenmiştir. Nitekim şair şöyle demiştir:
تَحْسِبُ أَعْلَامَهُنَّ الصُّرُوحَا
Sanırsın ki onların dağları yüksek köşklerdir.
وَقِيلَ: الصَّرْحُ الصَّحْنُ، كَمَا يُقَالُ: هَذِهِ صَرْحَةُ الدَّارِ وَقَاعَتُهَا، بِمَعْنًى. وَحَكَى أَبُو عُبَيْدَةَ فِي الْغَرِيبِ الْمُصَنَّفِ أَنَّ الصَّرْحَ كُلُّ بِنَاءٍ عَالٍ مُرْتَفِعٍ مِنَ الْأَرْضِ، وَأَنَّ الْمُمَرَّدَ الطَّوِيلُ. النَّحَّاسُ: أَصْلُ هَذَا أَنَّهُ يُقَالُ لِكُلِّ بِنَاءٍ عُمِلَ عَمَلًا وَاحِدًا صَرْحٌ، مِنْ قَوْلِهِمْ: لَبَنٌ صَرِيحٌ إِذَا لَمْ يَشُبْهُ مَاءٌ، وَمِنْ قَوْلِهِمْ: صَرَّحَ بِالْأَمْرِ، وَمِنْهُ: عَرَبِيٌّ صَرِيحٌ. وَقِيلَ: عَمِلَهُ لِيَخْتَبِرَ قَوْلَ الْجِنِّ فِيهَا إِنَّ أُمَّهَا مِنَ الْجِنِّ، وَرِجْلَهَا رِجْلُ حِمَارٍ، قَالَهُ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ. فَلَمَّا رَأَتِ اللُّجَّةَ فَزِعَتْ وَظَنَّتْ أَنَّهُ قَصَدَ بِهَا الْغَرَقَ: وَتَعَجَّبَتْ مِنْ كَوْنِ كُرْسِيِّهِ عَلَى الماء، ورأت ما هالها، ولم يكن بد من امتثال الامرَ- كَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها)
Sarh kelimesinin avlu anlamına geldiği de söylenmiştir. Nitekim aynı manada olmak üzere "Bu, evin avlusu ve sahasıdır" denilir. Ebû Ubeyde el-Garîbü'l-Musannef adlı eserinde "sarh"ın yerden yükselen her türlü yüksek yapı olduğunu, "mümərred"in ise uzun anlamına geldiğini nakletmiştir. en-Nehhâs der ki: Bu kelimenin aslı şudur; su katılmamış süte "lebenun sarîhun" (katıksız süt) denilmesinden, yine bir şeyi açıkça bildirmeye "sarraha bi'l-emr" ve soyu karışmamış kişiye "Arabiyyun sarîhun" (saf kan Arap) denilmesinden hareketle tek bir tarzda yapılan her binaya "sarh" denir. Vehb b. Münebbih'in belirttiğine göre; Süleyman bunu cinlerin Belkıs hakkında söyledikleri "Annesi cinlerdendir ve ayakları eşek ayağı gibidir" sözünü sınamak için yapmıştır. Belkıs derin suyu görünce korktu ve Süleyman'ın kendisini boğmak istediğini zannetti. Onun tahtının su üzerinde olmasına şaşırdı, kendisini dehşete düşüren bir manzara gördü; fakat emre uymaktan başka çare bulamayınca { كَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها } “ve bacaklarını açtı”.
فَإِذَا هِيَ أَحْسَنُ النَّاسِ سَاقًا، سَلِيمَةٌ مِمَّا قَالَتِ الْجِنُّ، غَيْرَ أَنَّهَا كَانَتْ كَثِيرَةَ الشَّعْرِ، فَلَمَّا بَلَغَتْ هَذَا الْحَدَّ، قَالَ لَهَا سُلَيْمَانُ بَعْدَ أَنْ صَرَفَ بَصَرَهُ عَنْهَا: ِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ)
Bir de baktı ki o, cinlerin iddia ettiğinden uzak, insanların en güzel bacaklarına sahip; yalnızca bacaklarında çok kıl vardı. Durum bu dereceye varınca, Süleyman gözünü ondan çevirdikten sonra ona şöyle dedi: { إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ } “Şüphesiz bu, billurdan yapılmış şeffaf bir köşktür”.
وَالْمُمَرَّدُ الْمَحْكُوكُ الْمُمَلَّسُ، ومنه الأمرد. وتمرد الرجل إذ أَبْطَأَ خُرُوجُ لِحْيَتِهِ بَعْدَ إِدْرَاكِهِ. قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَمِنْهُ الشَّجَرَةُ الْمَرْدَاءُ الَّتِي لَا وَرَقَ عَلَيْهَا. وَرَمْلَةٌ مَرْدَاءُ إِذَا كَانَتْ لَا تُنْبِتُ. وَالْمُمَرَّدُ أَيْضًا الْمُطَوَّلُ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْحِصْنِ مَارِدٌ. أَبُو صَالِحٍ: طَوِيلٌ عَلَى هَيْئَةِ النَّخْلَةِ. ابْنُ شَجَرَةَ: وَاسِعٌ فِي طُولِهِ وَعَرْضِهِ. قَالَ:
el-Mümərred (الْمُمَرَّدُ); yontulmuş, cilalanmış ve pürüzsüz hale getirilmiş demektir. Henüz sakalı çıkmamış köseye de "el-emred" denilmesi buradan gelir. el-Ferrâ'nın belirttiğine göre, ergenliğe erdiği halde sakalı geç çıkan kimse için de "temerrade'r-racül" denir. Üzerinde yaprak bulunmayan ağaca "eş-şeceretü'l-merdâ" ve üzerinde ot bitmeyen kumluk yere de "ramletün merdâ" denilmesi bundandır. el-Mümərred aynı zamanda boyu uzatılmış demektir; yüksek kaleye "mârid" denilmesi de bundandır. Ebû Sâlih: "Hurma ağacı biçiminde uzundur" demiştir. İbn Şecere ise: "Enine ve boyuna geniştir" demiştir. Şair şöyle demiştir:
غَدَوْتُ صَبَاحًا باكرا فوجدتهم ... قبيل الضحا فِي السَّابِرِيِّ الْمُمَرَّدِ
Sabah erkenden çıktım ve onları buldum... / Kuşluk vaktinden hemen önce, geniş ve düzgün dokunmuş zırhlar içinde.
أَيِ الدُّرُوعِ الْوَاسِعَةِ. وَعِنْدَ ذَلِكَ اسْتَسْلَمَتْ بِلْقِيسُ وَأَذْعَنَتْ وَأَسْلَمَتْ وَأَقَرَّتْ عَلَى نَفْسِهَا بِالظُّلْمِ، عَلَى مَا يَأْتِي. وَلَمَّا رَأَى سُلَيْمَانُ ﵇ قَدَمَيْهَا قَالَ لِنَاصِحِهِ مِنَ الشَّيَاطِينِ: كَيْفَ لِي أَنْ أَقْلَعَ هَذَا الشَّعْرَ مِنْ غَيْرِ مَضَرَّةٍ بِالْجَسَدِ؟ فَدَلَّهُ عَلَى عَمَلِ النَّوْرَةِ، فَكَانَتِ النَّوْرَةُ وَالْحَمَّامَاتُ مِنْ يَوْمِئِذٍ. فَيُرْوَى أَنَّ سُلَيْمَانَ تَزَوَّجَهَا عِنْدَ ذَلِكَ وَأَسْكَنَهَا الشَّامَ، قاله الضحاك.
Yani geniş zırhlar [demektir]. İşte o vakit Belkıs boyun eğip teslim oldu, Müslümanlığı benimsedi ve ileride geleceği üzere kendi aleyhine zulmettiğini itiraf etti. Süleyman (aleyhisselâm) onun ayaklarını görünce şeytanlardan olan danışmanına: «Bedene zarar vermeksizin bu kılları nasıl giderebilirim?» dedi. O da kendisine nûre (tüy dökücü hamam otu) yapımını gösterdi. Nûre ve hamamlar işte o günden itibaren ortaya çıktı. Rivayet edildiğine göre Süleyman bunun üzerine onunla evlendi ve onu Şam'a yerleştirdi; bunu ed-Dahhâk söylemiştir.
وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ فِي كِتَابِ النَّقَّاشِ: تَزَوَّجَهَا وَرَدَّهَا إِلَى مُلْكِهَا: بِالْيَمَنِ، وَكَانَ يَأْتِيهَا عَلَى الرِّيحِ كُلَّ شَهْرٍ مَرَّةً، فَوَلَدَتْ لَهُ غُلَامًا سَمَّاهُ دَاوُدَ مَاتَ فِي زَمَانِهِ. وَفِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" كَانَتْ بِلْقِيسُ مِنْ أَحْسَنِ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ سَاقَيْنِ وَهِيَ مِنْ أَزْوَاجِ سُلَيْمَانَ ﵇ فِي الْجَنَّةِ" فَقَالَتْ عَائِشَةُ: هِيَ أَحْسَنُ سَاقَيْنِ مِنِّي؟ فَقَالَ ﵇:" أَنْتِ أَحْسَنُ سَاقَيْنِ مِنْهَا فِي الْجَنَّةِ" ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ. وَذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ عَنْ أَبِي مُوسَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" أَوَّلُ مَنِ اتَّخَذَ الْحَمَّامَاتِ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ فَلَمَّا أَلْصَقَ ظَهْرَهُ إِلَى الْجِدَارِ فَمَسَّهُ حَرُّهَا قَالَ أَوَّاهُ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ". ثُمَّ أَحَبَّهَا حُبًّا شَدِيدًا وَأَقَرَّهَا عَلَى مُلْكِهَا بِالْيَمَنِ، وَأَمَرَ الْجِنَّ فَبَنَوْا لَهَا ثَلَاثَةَ حُصُونٍ لَمْ يَرَ النَّاسُ مِثْلَهَا ارْتِفَاعًا: سَلْحُونَ وَبَيْنُونَ وَعُمْدَانَ، ثُمَّ كَانَ سُلَيْمَانُ يَزُورُهَا فِي كُلِّ شَهْرٍ مَرَّةً، وَيُقِيمُ عِنْدَهَا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ. وَحَكَى الشَّعْبِيُّ أَنَّ نَاسًا مِنْ حِمْيَرَ حَفَرُوا مَقْبَرَةَ الْمُلُوكِ، فَوَجَدُوا فِيهَا قبرا معقودا فيه امرأة حُلَلٌ مَنْسُوجَةٌ بِالذَّهَبِ، وَعِنْدَ رَأْسِهَا لَوْحُ رُخَامٍ فِيهِ مَكْتُوبٌ:
Saîd b. Abdilazîz, en-Nakkâş'ın kitabında şöyle demiştir: [Süleyman] onunla evlendi ve onu Yemen'deki mülkünün başına geri gönderdi. Her ay bir defa rüzgar üzerinde onun yanına giderdi. Belkıs ona Dâvûd adını verdiği bir erkek çocuk doğurdu ve bu çocuk Süleyman'ın sağlığında vefat etti. Bazı rivayetlerde Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğu yer alır: "Belkıs, âlemlerdeki kadınların en güzel bacaklısıydı ve o, Süleyman (aleyhisselâm)'ın cennetteki eşlerindendir." Bunun üzerine Âişe: "Onun bacakları benden daha mı güzeldi?" deyince Hz. Peygamber (aleyhisselâm): "Sen cennette ondan daha güzel bacaklısın" buyurmuştur. Bunu el-Kuşeyrî zikretmiştir. es-Sa'lebî ise Ebû Mûsâ'dan, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Hamamları ilk yaptıran Dâvûd oğlu Süleyman'dır. Sırtını duvara yaslayıp da sıcaklığı ona dokununca: 'Allah'ın azabından el-aman!' demiştir." Sonra Süleyman onu çok sevdi, Yemen'deki mülkünde bıraktı ve cinlere emrederek onun için insanların benzerini görmediği yükseklikte üç kale yaptırdı: Selhûn, Beynûn ve Umdân. Sonra Süleyman ayda bir kez onu ziyaret eder ve yanında üç gün kalırdı. eş-Şa'bî'nin anlattığına göre Himyerlilerden bazı kimseler kralların mezarlarını kazdıklarında, altınla dokunmuş elbiseler içinde bir kadının bulunduğu kubbeli bir kabir buldular. Başucundaki mermer bir levhada ise şunlar yazılıydı:
يَا أَيُّهَا الْأَقْوَامُ عُوجُوا مَعًا ... وَأَرْبِعُوا فِي مَقْبَرِي الْعِيسَا
Ey insanlar! Hep birlikte yönelin... / Ve boz develeri benim kabrimin başında çökertip durdurun.
لِتَعْلَمُوا أَنِّي تِلْكَ الَّتِي ... قَدْ كُنْتُ أُدْعَى الدَّهْرَ بِلْقِيسَا
Bilesiniz ki ben, o kişiyim ki... / Zamanında Belkıs diye çağrılırdım.
شَيَّدْتُ قَصْرَ الْمُلْكِ فِي حِمْيَرَ ... قَوْمِي وَقِدْمًا كَانَ مَأْنُوسَا
Hükümranlık sarayını kavmim Himyer'de yükselttim... / Ki orası öteden beri cana yakın, mamur bir yerdi.
وَكُنْتُ فِي مُلْكِي وَتَدْبِيرِهِ ... أُرْغِمُ فِي اللَّهِ الْمَعَاطِيسَا
Ve ben mülkümde ve idaremde iken... / Allah uğrunda kibirlilerin burnunu sürterdim.
بَعْلِي سُلَيْمَانُ النَّبِيُّ الَّذِي ... قَدْ كَانَ لِلتَّوْرَاةِ دِرِّيسَا
Eşim peygamber Süleyman idi ki... / O, Tevrat'ı çokça okuyup tedris ederdi.
وَسُخِّرَ الرِّيحُ لَهُ مَرْكَبًا ... تَهُبُّ أَحْيَانًا رَوَامِيسَا
Rüzgar ona bir binek olarak boyun eğdirilmişti... / Kimi zaman izleri silip süpürerek eserdi.
مَعَ ابْنِ دَاوُدَ النَّبِيِّ الَّذِي ... قَدَّسَهُ الرَّحْمَنُ تَقْدِيسَا
O peygamber Dâvûd'un oğlu ile beraberdim ki... / Rahmân onu tertemiz ve mübarek kılmıştı.
وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ وَوَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: لَمْ يَتَزَوَّجْهَا سُلَيْمَانُ، وَإِنَّمَا قَالَ لَهَا: اخْتَارِي زَوْجًا، فَقَالَتْ: مِثْلِي لَا يُنْكَحُ وَقَدْ كَانَ لِي مِنَ الْمُلْكِ مَا كَانَ. فَقَالَ: لَا بُدَّ فِي الْإِسْلَامِ مِنْ ذَلِكَ. فَاخْتَارَتْ ذَا تُبَّعٍ مَلِكَ هَمْدَانَ، فَزَوَّجَهُ إِيَّاهَا وَرَدَّهَا إِلَى الْيَمَنِ، وَأَمَرَ زَوْبَعَةَ أَمِيرَ جِنِّ الْيَمَنِ أَنْ يُطِيعَهُ، فَبَنَى لَهُ الْمَصَانِعَ، وَلَمْ يَزَلْ أَمِيرًا حَتَّى مَاتَ سُلَيْمَانُ. وَقَالَ قَوْمٌ: لَمْ يَرِدْ فِيهِ خَبَرٌ صَحِيحٌ
Muhammed b. İshâk ve Vehb b. Münebbih derler ki: Süleyman onunla evlenmedi; aksine ona: "Kendine bir koca seç" dedi. O da: "Benim gibi birisi evlenmez; zira benim nice büyük bir mülküm vardı" dedi. Süleyman: "İslam'da evlilik kaçınılmazdır" deyince, Hemdân kralı Zü Tûbba'ı seçti. Süleyman da onu onunla evlendirip Yemen'e geri gönderdi ve Yemen cinlerinin reisi Zevbaa'ya ona itaat etmesini emretti. O da onun için kaleler ve köşkler inşa etti; Süleyman vefat edene kadar da hükümdar olarak kaldı. Bir grup âlim ise şöyle demiştir: Bu hususta sahih bir haber gelmemiştir;
لَا فِي أَنَّهُ تَزَوَّجَهَا وَلَا فِي أَنَّهُ زَوَّجَهَا. وَهِيَ بِلْقِيسُ بِنْتُ السَّرْحِ بْنِ الْهُدَاهِدِ بن شراحيل بن أدد ابن حَدَرَ بْنِ السَّرْحِ بْنِ الْحَرْسِ بْنِ قَيْسِ بْنِ صَيْفِيِّ بْنِ سَبَأِ بْنِ يَشْجُبَ بْنِ يَعْرُبَ بْنِ قَحْطَانَ بْنِ عَابِرِ بْنِ شَالِخَ بْنِ أَرْفَخْشَذَ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ. وَكَانَ جَدُّهَا الْهُدَاهِدُ مَلِكًا عَظِيمَ الشَّأْنِ قَدْ وُلِدَ لَهُ أَرْبَعُونَ وَلَدًا كُلُّهُمْ مُلُوكٌ، وَكَانَ مَلِكَ أَرْضِ الْيَمَنِ كُلِّهَا، وَكَانَ أَبُوهَا السَّرْحُ يَقُولُ لِمُلُوكِ الْأَطْرَافِ: لَيْسَ أَحَدٌ مِنْكُمْ كُفْؤًا لِي، وَأَبَى أَنْ يَتَزَوَّجَ مِنْهُمْ، فَزَوَّجُوهُ امْرَأَةً مِنَ الْجِنِّ يُقَالُ لَهَا رَيْحَانَةُ بِنْتُ السَّكَنِ، فَوَلَدَتْ لَهُ بِلُقْمَةَ وَهِيَ بِلْقِيسُ، وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ غَيْرُهَا. وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" كَانَ أَحَدُ أَبَوَيْ بِلْقِيسَ جِنِّيًّا" فَمَاتَ أَبُوهَا، وَاخْتَلَفَ عَلَيْهَا قَوْمُهَا فِرْقَتَيْنِ، وَمَلَّكُوا أَمْرَهُمْ رَجُلًا فَسَاءَتْ سِيرَتُهُ، حَتَّى فَجَرَ بِنِسَاءِ رَعِيَّتِهِ، فَأَدْرَكَتْ بِلْقِيسَ الْغَيْرَةُ، فَعَرَضَتْ عَلَيْهِ نَفْسَهَا فَتَزَوَّجَهَا، فَسَقَتْهُ الْخَمْرَ حَتَّى حَزَّتْ رَأْسَهُ، وَنَصَبَتْهُ عَلَى بَابِ دَارِهَا فَمَلَّكُوهَا. وَقَالَ أَبُو بَكْرَةَ: ذُكِرَتْ بِلْقِيسُ عِنْدَ النَّبِيُّ ﷺ فَقَالَ:" لَا يُفْلِحُ قَوْمٌ وَلَّوْا أَمْرَهُمُ امْرَأَةً". وَيُقَالُ: إِنَّ سَبَبَ تَزَوُّجِ أَبِيهَا مِنَ الْجِنِّ أَنَّهُ كَانَ وَزِيرًا لِمَلِكٍ عَاتٍ يَغْتَصِبُ نِسَاءَ الرَّعِيَّةِ، وَكَانَ الْوَزِيرُ غَيُورًا فَلَمْ يَتَزَوَّجْ، فَصَحِبَ مَرَّةً فِي الطَّرِيقِ رَجُلًا لَا يَعْرِفُهُ، فَقَالَ هَلْ لَكَ مِنْ زَوْجَةٍ؟ فَقَالَ: لَا أَتَزَوَّجُ أَبَدًا، فَإِنَّ مَلِكَ بَلَدِنَا يَغْتَصِبُ النِّسَاءَ مِنْ أَزْوَاجِهِنَّ، فَقَالَ لَئِنْ تَزَوَّجْتَ ابْنَتِي لَا يَغْتَصِبُهَا أَبَدًا. قَالَ: بَلْ يَغْتَصِبُهَا. قَالَ: إِنَّا قَوْمٌ مِنَ الْجِنِّ لَا يَقْدِرُ عَلَيْنَا، فَتَزَوَّجَ ابْنَتَهُ فَوَلَدَتْ لَهُ بِلْقِيسَ، ثُمَّ مَاتَتِ الْأُمُّ وَابْتَنَتْ بِلْقِيسُ قَصْرًا فِي الصَّحْرَاءِ، فَتَحَدَّثَ أَبُوهَا بِحَدِيثِهَا غَلَطًا، فَنَمَى لِلْمَلِكِ خَبَرُهَا فَقَالَ لَهُ: يَا فُلَانُ تَكُونُ عِنْدَكَ هَذِهِ الْبِنْتُ الْجَمِيلَةُ وَأَنْتَ لَا تَأْتِينِي بِهَا، وَأَنْتَ تَعْلَمُ حُبِّي لِلنِّسَاءِ ثُمَّ أَمَرَ بِحَبْسِهِ، فَأَرْسَلَتْ بِلْقِيسُ إِلَيْهِ إِنِّي بَيْنَ يَدَيْكَ، فَتَجَهَّزَ لِلْمَسِيرِ إِلَى قَصْرِهَا، فَلَمَّا هَمَّ بِالدُّخُولِ بِمَنْ مَعَهُ أَخْرَجَتْ إِلَيْهِ الْجَوَارِيَ مِنْ بَنَاتِ الْجِنِّ مِثْلَ صُورَةِ الشَّمْسِ، وَقُلْنَ لَهُ أَلَا تَسْتَحِي؟ تَقُولُ لَكَ سَيِّدَتُنَا أَتَدْخُلُ بِهَؤُلَاءِ الرِّجَالِ مَعَكَ عَلَى أَهْلِكَ! فَأَذِنَ لَهُمْ بِالِانْصِرَافِ وَدَخَلَ وَحْدَهُ، وَأَغْلَقَتْ عَلَيْهِ الْبَابَ وَقَتَلَتْهُ بِالنِّعَالِ، وَقَطَعَتْ رَأْسَهُ وَرَمَتْ بِهِ إِلَى عَسْكَرِهِ، فَأَمَّرُوهَا عَلَيْهِمْ، فَلَمْ تَزَلْ كذلك إلى أن
...ne onunla evlendiğine ne de onu [başkasıyla] evlendirdiğine [dairdir]. O, Belkıs bint es-Serh b. el-Hüdâhid b. Şürâhîl b. Eded b. Hadar b. es-Serh b. el-Hars b. Kays b. Sayfî b. Sebe' b. Yeşcub b. Ya'rub b. Kahtân b. Âbir b. Şâlih b. Erfahşez b. Sâm b. Nûh'tur. Dedesi el-Hüdâhid, hepsi de hükümdar olan kırk çocuğu dünyaya gelmiş, şanı yüce bir hükümdardı ve bütün Yemen topraklarının melikiydi. Babası es-Serh ise çevre hükümdarlara: "Hiçbiriniz bana denk değilsiniz" der ve onlardan evlenmeyi reddederdi. Bunun üzerine onu cinlerden Reyhâne bint es-Seken denilen bir kadınla evlendirdiler; o da ona Bilukme'yi -ki o Belkıs'tır- doğurdu. Ondan başka da çocuğu olmadı. Ebû Hureyre der ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Belkıs'ın anne babasından biri cindi» buyurdu. Sonra babası vefat etti; kavmi onun hakkında iki gruba ayrıldı ve başlarına bir adamı hükümdar yaptılar. Fakat o adamın gidişatı kötüleşti, hatta tebaasının kadınlarına sarkıntılık edip tecavüze kalkıştı. Bunun üzerine Belkıs'ın gayreti (namus duygusu) kabardı ve kendisini ona teklif etti, o da onunla evlendi. Belkıs ona şarap içirdi ve nihayet başını kesti; [kesik] başını da evinin kapısına astı. Bunun üzerine onu kendilerine hükümdar yaptılar. Ebû Bekre der ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında Belkıs'tan bahsedilince şöyle buyurdu: «İşlerini bir kadına tevdi eden bir kavim asla kurtuluşa eremez.» Denildiğine göre babasının cinlerden [biriyle] evlenmesinin sebebi şuydu: O, tebaanın kadınlarını zorla gasbeden zorba bir kralın veziriydi. Vezir ise kıskanç (namusuna düşkün) biri olduğu için evlenmemişti. Bir defasında yolda tanımadığı bir adamla arkadaşlık etti. [Adam]: "Bir eşin var mı?" diye sordu. Vezir: "Asla evlenmem, zira ülkemizin kralı kadınları zorla kocalarından alır" dedi. Adam: "Eğer benim kızımla evlenirsen onu asla gasbedemez" dedi. Vezir: "Bilakis gasbeder" dedi. Adam: "Biz cinlerden bir topluluğuz, o bize güç yetiremez" dedi. Bunun üzerine onun kızıyla evlendi ve kadın ona Belkıs'ı doğurdu. Sonra anne vefat etti ve Belkıs çölde bir köşk yaptırdı. Babası bir yanılgı eseri onun sözünü etti, haber krala ulaştı. Kral vezire: "Ey filan! Yanında bu kadar güzel bir kız var da onu bana getirmiyorsun; üstelik benim kadınlara olan düşkünlüğümü bildiğin halde!" dedi. Ardından onun hapsedilmesini emretti. Bunun üzerine Belkıs ona: "Ben senin emrindeyim" diye haber gönderdi. Kral da onun köşküne gitmek üzere hazırlandı. Beraberindekilerle içeri girmek isteyince Belkıs, cin kızlarından güneş gibi güzel cariyeleri onun karşısına çıkardı. Cariyeler ona: "Hiç utanmıyor musun? Hanımefendimiz sana 'Ailenin yanına beraberinde bu adamlarla mı giriyorsun!' diyor" dediler. Bunun üzerine kral adamlarına dönmelerini emretti ve içeri tek başına girdi. Belkıs da kapıyı üzerine kapattı, onu nallarla vurarak öldürdü, başını kesip ordusuna fırlattı. Bunun üzerine [halk] onu başlarına hükümdar yaptı. Durum...
بَلَّغَ الْهُدْهُدُ خَبَرَهَا سُلَيْمَانَ ﵇. وَذَلِكَ أَنَّ سُلَيْمَانَ لَمَّا نَزَلَ فِي بَعْضِ مَنَازِلِهِ قَالَ الْهُدْهُدَ: إِنَّ سُلَيْمَانَ قَدِ اشْتَغَلَ بِالنُّزُولِ، فَارْتَفَعَ نَحْوَ السَّمَاءِ فَأَبْصَرَ طُولَ الدُّنْيَا وَعَرْضَهَا، فَأَبْصَرَ الدُّنْيَا يَمِينًا وَشِمَالًا، فَرَأَى بُسْتَانًا لِبِلْقِيسَ فِيهِ هُدْهُدٌ، وَكَانَ اسْمُ ذَلِكَ الْهُدْهُدِ عُفَيْرٌ، فَقَالَ عُفَيْرُ الْيَمَنِ لِيَعْفُورِ سُلَيْمَانَ: مِنْ أَيْنَ أَقْبَلْتَ؟ وَأَيْنَ تُرِيدُ؟ قَالَ: أَقْبَلْتُ مِنِ الشَّامِ مَعَ صَاحِبِي سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ. قَالَ: وَمَنْ سُلَيْمَانُ؟ قَالَ: مَلِكُ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالشَّيَاطِينِ وَالطَّيْرِ وَالْوَحْشِ وَالرِّيحِ وَكُلِّ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ. فَمِنْ أَيْنَ أَنْتَ؟ قَالَ: مِنْ هَذِهِ الْبِلَادِ، مليكها امْرَأَةٌ يُقَالُ لَهَا بِلْقِيسُ، تَحْتَ يَدِهَا اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ قَيْلٍ، تَحْتَ يَدِ كُلِّ قَيْلٍ مِائَةُ أَلْفٍ مُقَاتِلٍ مِنْ سِوَى النِّسَاءِ وَالذَّرَارِيِّ، فَانْطَلَقَ مَعَهُ وَنَظَرَ إِلَى بِلْقِيسَ وَمُلْكِهَا، وَرَجَعَ إِلَى سُلَيْمَانَ وَقْتَ الْعَصْرِ، وَكَانَ سُلَيْمَانُ قَدْ فَقَدَهُ وَقْتَ الصَّلَاةِ فَلَمْ يَجِدْهُ، وَكَانُوا عَلَى غَيْرِ مَاءٍ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةٍ: وَقَعَتْ عَلَيْهِ نَفْحَةٌ مِنَ الشَّمْسِ. فَقَالَ لِوَزِيرِ الطَّيْرِ: هَذَا مَوْضِعُ مَنْ؟ قَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ هَذَا مَوْضِعُ الْهُدْهُدِ قَالَ: وَأَيْنَ ذَهَبَ؟ قَالَ: لَا أَدْرِي أَصْلَحَ اللَّهُ الْمَلِكَ. فَغَضِبَ سُلَيْمَانُ وَقَالَ:" لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً" الْآيَةَ. ثُمَّ دَعَا بِالْعُقَابِ سَيِّدِ الطَّيْرِ وَأَصْرَمِهَا وَأَشَدِّهَا بَأْسًا فَقَالَ: مَا تُرِيدُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ؟ فَقَالَ: عَلَيَّ بِالْهُدْهُدِ السَّاعَةَ. فَرَفَعَ الْعُقَابُ نَفْسَهُ دُونَ، السَّمَاءِ حَتَّى لَزِقَ بِالْهَوَاءِ، فَنَظَرَ إِلَى الدُّنْيَا كَالْقَصْعَةِ بَيْنَ يَدَيْ أَحَدِكُمْ، فَإِذَا هُوَ بِالْهُدْهُدِ مُقْبِلًا مِنْ نَحْوِ الْيَمَنِ، فَانْقَضَّ نَحْوَهُ وَأَنْشَبَ فِيهِ مِخْلَبَهُ. فَقَالَ لَهُ الْهُدْهُدُ: أَسْأَلُكَ بِاللَّهِ الَّذِي أَقْدَرَكَ وَقَوَّاكَ عَلَيَّ إِلَّا رَحِمْتَنِي. فَقَالَ لَهُ: الْوَيْلُ لَكَ، وَثَكِلَتْكَ أُمُّكَ! إِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ سُلَيْمَانَ حَلَفَ أَنْ يُعَذِّبَكَ أَوْ يَذْبَحَكَ. ثُمَّ أَتَى بِهِ فَاسْتَقْبَلَتْهُ النُّسُورُ وَسَائِرُ عَسَاكِرِ الطَّيْرِ. وَقَالُوا الْوَيْلُ لَكَ، لَقَدْ تَوَعَّدَكَ نَبِيُّ اللَّهِ. فَقَالَ: وَمَا قَدْرِي وَمَا أَنَا! أَمَا اسْتَثْنَى؟ قَالُوا: بَلَى إِنَّهُ قَالَ:" أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ"" ثُمَّ دَخَلَ عَلَى سُلَيْمَانَ فَرَفَعَ رَأْسَهُ، وَأَرْخَى ذَنَبَهُ وَجَنَاحَيْهِ تَوَاضُعًا لِسُلَيْمَانَ ﵇. فَقَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ: أَيْنَ كُنْتَ عَنْ خِدْمَتِكَ وَمَكَانِكَ؟ لَأُعَذِّبَنَّكَ عَذَابًا شَدِيدًا أَوْ لَأَذْبَحَنَّكَ. فَقَالَ لَهُ الْهُدْهُدَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ اذْكُرْ وُقُوفَكَ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ بِمَنْزِلَةِ وُقُوفِي بَيْنَ يَدَيْكَ. فَاقْشَعَرَّ جِلْدُ سُلَيْمَانَ وَارْتَعَدَ وَعَفَا عَنْهُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: إِنَّمَا صَرَفَ اللَّهُ سُلَيْمَانَ عَنْ ذَبْحِ الْهُدْهُدِ أَنَّهُ
Hüdhüd onun haberini Süleyman (aleyhisselâm)'a ulaştırıncaya kadar devam etti. Şöyle ki: Süleyman konak yerlerinden birine indiğinde Hüdhüd kendi kendine: "Süleyman konaklamakla meşguldür" deyip göğe doğru yükseldi, dünyanın boyunu ve enini gördü; dünyaya sağına ve soluna baktı. Belkıs'a ait içinde bir hüdhüd bulunan bir bahçe gördü. O hüdhüdün adı Ufeyr idi. Yemen'in Ufeyr'i, Süleyman'ın Ya'fûr'una: "Nereden geldin ve nereye gitmek istiyorsun?" dedi. O da: "Şam'dan, sahibim Dâvûd oğlu Süleyman ile birlikte geldim" dedi. Ufeyr: "Süleyman kimdir?" deyince; "Cinlerin, insanların, şeytanların, kuşların, vahşi hayvanların, rüzgarın ve yer ile gök arasındaki her şeyin kralıdır. Peki sen neredensin?" dedi. Ufeyr: "Bu memlekettenim; hükümdarı Belkıs adında bir kadındır. Emri altında on iki bin bey (kayl) vardır; her beyin emrinde kadın ve çocuklar hariç yüz bin savaşçı bulunur" dedi. Ya'fûr onunla birlikte gitti, Belkıs'a ve mülküne baktı; sonra ikindi vakti Süleyman'ın yanına döndü. Süleyman namaz vaktinde onu aramış fakat bulamamıştı; üstelik susuz bir yerde bulunuyorlardı. İbn Abbâs bir rivayette şöyle der: Süleyman'ın üzerine güneşin sıcaklığı vurdu. Kuşların vezirine: "Burası kimin yeri?" dedi. O da: "Ey Allah'ın peygamberi! Burası hüdhüdün yeridir" dedi. Süleyman: "Nereye gitti?" deyince; "Bilmiyorum, Allah hükümdarı ıslah etsin" dedi. Bunun üzerine Süleyman öfkelendi ve: { لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً } “Ona mutlaka şiddetli bir azap edeceğim...” ayetini söyledi. Sonra kuşların efendisi, en keskin ve en güçlüsü olan ukâbı (kartalı) çağırdı. Kartal: "Ne istiyorsun ey Allah'ın peygamberi?" dedi. O da: "Hemen bana hüdhüdü getir" dedi. Kartal havanın boşluğuna yapışacak derecede göğün altına yükseldi; dünyaya baktığında onu birinizin önündeki çanak gibi gördü. Bir de baktı ki hüdhüd Yemen tarafından gelmektedir. Hemen ona doğru süzüldü ve pençesini ona geçirdi. Hüdhüd ona: "Seni bana güçlü ve kadir kılan Allah aşkına bana merhamet et!" dedi. Kartal: "Yazıklar olsun sana, anan ağlasın! Allah'ın peygamberi Süleyman sana azap etmeye veya seni boğazlamaya yemin etti" dedi. Sonra onu getirdi; akbabalar ve diğer kuş orduları onu karşıladı. "Yazıklar olsun sana! Allah'ın peygamberi seni tehdit etti" dediler. Hüdhüd: "Benim değerim nedir ki, ben neyim ki! Hiç istisna yapmadı mı?" dedi. Onlar: "Evet, { أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ } ‘Yahut bana apaçık bir delil getirecektir’ dedi" dediler. Sonra Süleyman'ın huzuruna girdi; Süleyman (aleyhisselâm)'a tevazu göstererek başını kaldırdı, kuyruğunu ve kanatlarını sarkıttı. Süleyman ona: "Hizmetinden ve yerinden neredeydin? Sana mutlaka şiddetli bir azap edeceğim yahut seni boğazlayacağım!" dedi. Hüdhüd ona: "Ey Allah'ın peygamberi! Senin Allah'ın huzurundaki duruşunu, benim senin huzurundaki duruşum gibi hatırla" dedi. Bunun üzerine Süleyman'ın tüyleri ürperdi, titredi ve onu affetti. İkrime der ki: Allah'ın Süleyman'ı hüdhüdü boğazlamaktan vazgeçirmesinin sebebi, onun
كَانَ بَارًّا بِوَالِدَيْهِ، يَنْقُلُ الطَّعَامَ إِلَيْهِمَا فَيَزُقُّهُمَا. ثُمَّ قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ: مَا الَّذِي أَبْطَأَ بِكَ؟ فَقَالَ الْهُدْهُدَ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْ بِلْقِيسَ وَعَرْشِهَا وَقَوْمِهَا حَسْبَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَالْقَوْلُ بِأَنَّ أُمَّ بِلْقِيسَ جِنِّيَّةٌ مُسْتَنْكَرٌ مِنَ الْعُقُولِ لِتَبَايُنِ الْجِنْسَيْنِ، وَاخْتِلَافِ الطَّبْعَيْنِ، وَتَفَارُقِ الْحِسَّيْنِ، لِأَنَّ الْآدَمِيَّ جُسْمَانِيٌّ وَالْجِنَّ رُوحَانِيٌّ، وَخَلَقَ اللَّهُ الْآدَمِيَّ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ، وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ، وَيُمْنَعُ الِامْتِزَاجُ مَعَ هَذَا التَّبَايُنِ، وَيَسْتَحِيلُ التَّنَاسُلُ مَعَ هَذَا الِاخْتِلَافِ. قُلْتُ: قَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذَا، وَالْعَقْلُ لَا يُحِيلُهُ مَعَ مَا جَاءَ مِنَ الْخَبَرِ فِي ذَلِكَ، وَإِذَا نُظِرَ فِي أَصْلِ الْخَلْقِ فَأَصْلُهُ الْمَاءُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ، وَلَا بُعْدَ فِي ذَلِكَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَفِي التَّنْزِيلِ" وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ" وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ تَعَالَى:" لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ" عَلَى مَا يَأْتِي فِي" الرَّحْمَنِ". قَوْلُهُ تَعَالَى: الَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي)
anne babasına çok iyi davranan bir evlat olması, onlara yiyecek taşıyıp ağızlarıyla beslemesiydi. Sonra Süleyman ona: "Seni geciktiren neydi?" dedi. Hüdhüd de daha önce açıklaması geçtiği üzere Allah'ın Belkıs, onun tahtı ve kavmi hakkında haber verdiklerini anlattı. el-Mâverdî der ki: Belkıs'ın annesinin cini olduğu iddiası, iki cinsin birbirinden farklı olması, tabiatlarının uyuşmaması ve duyu yapılarının ayrı olması sebebiyle aklen kabul edilemez. Çünkü insan cismanîdir, cin ise ruhanîdir; Allah insanı pişmiş çamur gibi kuru bir balçıktan yaratmış, cinnânı ise yalın bir ateş alevinden yaratmıştır. Bu zıtlıkla birlikte birleşme engellenir ve bu farklılıkla birlikte üreme imkansızlaşır. Derim ki: Bu husustaki açıklama daha önce geçmişti; bu konuda nakledilen haberlerle birlikte akıl bunu imkansız kılmaz. Yaratılışın aslına bakıldığında ise daha önce açıklandığı üzere asıl sudur; bunda bir uzaklık yoktur, en doğrusunu Allah bilir. Kur'an'da: { وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ } “Mallarda ve çocuklarda onlara ortak ol” buyrulmuştur ve bu daha önce geçmişti. Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: { لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ } “Onlara bunlardan önce ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur”; bu da "er-Rahmân" suresinde gelecektir. Yüce Allah'ın: { قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي } “[Kraliçe:] ‘Rabbim! Gerçekten ben kendime zulmetmişim...’ dedi” buyruğu.
أَيْ بِالشِّرْكِ الَّذِي كَانَتْ عَلَيْهِ، قَالَهُ ابْنُ شَجَرَةَ. وَقَالَ سُفْيَانُ: أَيْ بِالظَّنِّ الَّذِي تَوَهَّمَتْهُ فِي سُلَيْمَانَ، لِأَنَّهَا لَمَّا أُمِرَتْ بِدُخُولِ الصَّرْحِ حَسِبَتْهُ لُجَّةً، وَأَنَّ سُلَيْمَانَ يُرِيدُ تَغْرِيقَهَا فِيهِ. فَلَمَّا بَانَ لَهَا أَنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ عَلِمَتْ أَنَّهَا ظَلَمَتْ نَفْسَهَا بِذَلِكَ الظَّنِّ. وَكُسِرَتْ" إِنَّ" لِأَنَّهَا مُبْتَدَأَةٌ بَعْدَ الْقَوْلِ. وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَفْتَحُهَا فيعمل فيها القول. َ- أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ)
İbn Şecere'nin belirttiğine göre; içinde bulunduğu şirk sebebiyle [zulmetmişim demektir]. Süfyân ise: Süleyman hakkında kapıldığı zannı sebebiyle; çünkü o köşke girmesi emredildiğinde orayı derin bir su sandı ve Süleyman'ın kendisini orada boğmak istediğini zannetti. Oranın billurdan yapılmış şeffaf bir köşk olduğu kendisine açıkça belli olunca, o zannı sebebiyle nefsine zulmettiğini anladı. "Kavl"den (dedi fiilinden) sonra cümle başı olduğu için "inne" kesreli okunmuştur. Araplardan bir kısmı ise "kavl" fiilini amel ettirerek onu fethalı okur. { وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Artık Süleyman’la beraber Âlemlerin Rabbi olan Allah’a teslim oldum.”
. إِذَا سَكَّنْتَ" مَعَ" فَهِيَ حَرْفٌ جَاءَ لِمَعْنًى بِلَا اخْتِلَافٍ بَيْنَ النَّحْوِيِّينَ. وَإِذَا فَتَحْتَهَا فَفِيهَا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ بِمَعْنَى الظَّرْفِ اسْمٌ. وَالْآخَرُ- أَنَّهُ حَرْفٌ خافض مبنى على الفتح، قاله النحاس:
Eğer "ma'a" kelimesini meczum (sükûn ile) okursan, nahivciler arasında ihtilafsız olarak bir mana için gelmiş bir harftir. Eğer onu fethalı okursan bu hususta iki görüş vardır: Birincisi; zarf anlamında bir isimdir. İkincisi ise; fetha üzere mebni bir cerr harfidir; bunu en-Nehhâs söylemiştir.
[سورة النمل (٢٧): الآيات ٤٥ الى ٤٧]
[Neml Suresi (27), Âyetler 45-47]
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ (٤٥) قالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٦) قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (٤٧)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ (٤٥) قالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٦) قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (٤٧) } “Andolsun biz Semûd kavmine de, ‘Yalnızca Allah’a kulluk edin’ [diye tebliğ etmesi için] kardeşleri Sâlih’i gönderdik. Bir de ne görsün, onlar birbiriyle çekişip duran iki fırka oluvermişler! (45) [Sâlih] dedi ki: ‘Ey kavmim! İyilikten önce niçin çarçabuk kötülüğü istiyorsunuz? Merhamet olunasınız diye Allah’tan bağışlanma dileseniz ya!’ (46) Onlar da: ‘Biz senin ve beraberindekilerin yüzünden uğursuzluğa uğradık’ dediler. [Sâlih]: ‘Sizin uğursuzluğunuz [ve kaderiniz] Allah katındadır; bilakis siz sınanmakta olan bir kavimsiniz’ dedi. (47)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ) تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ. (فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ) قَالَ مُجَاهِدٌ: أَيْ مُؤْمِنٌ وَكَافِرٌ، قَالَ: وَالْخُصُومَةُ مَا قَصَّهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ:" أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ" إِلَى قَوْلِهِ:" كافِرُونَ". وَقِيلَ: تَخَاصُمُهُمْ أَنَّ كُلَّ فِرْقَةٍ قَالَتْ: نَحْنُ عَلَى الْحَقِّ دُونَكُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ) قَالَ مُجَاهِدٌ: بِالْعَذَابِ قَبْلَ الرَّحْمَةِ، الْمَعْنَى: لِمَ تُؤَخِّرُونَ الْإِيمَانَ الَّذِي يَجْلِبُ إِلَيْكُمُ الثَّوَابَ، وَتُقَدِّمُونَ الْكُفْرَ الَّذِي يُوجِبُ الْعِقَابَ، فَكَانَ الْكُفَّارُ يَقُولُونَ لِفَرْطِ الْإِنْكَارِ: ايتِنَا بِالْعَذَابِ. وَقِيلَ: أَيْ لِمَ تَفْعَلُونَ مَا تَسْتَحِقُّونَ بِهِ العقاب، لا أنهم التمسوا تعجيل العذاب. (لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ) أَيْ هَلَّا تَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ مِنَ الشِّرْكِ. (لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ) لِكَيْ تُرْحَمُوا، وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ) أي تشاءمنا. والشؤم النحس. ولا شي أَضَرَّ بِالرَّأْيِ وَلَا أَفْسَدَ لِلتَّدْبِيرِ مِنَ اعْتِقَادِ الطِّيَرَةِ. وَمَنْ ظَنَّ أَنَّ خُوَارَ بَقَرَةٍ أَوْ نَعِيقَ غُرَابٍ يَرُدُّ قَضَاءً، أَوْ يَدْفَعُ مَقْدُورًا فَقَدْ جَهِلَ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ } “Andolsun biz Semûd’a da kardeşleri Sâlih’i: ‘Yalnızca Allah’a kulluk edin’ diye gönderdik” buyruğunun manası daha önce geçmişti. { فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ } “Bir de baktın ki onlar birbiriyle çekişen iki fırka olmuşlar.” Mücâhid der ki: Yani mümin ve kâfir olarak. Çekişme ise Yüce Allah'ın: { أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ } “Siz Sâlih'in Rabbi tarafından gönderildiğini biliyor musunuz?” ayetinden { كافِرُونَ } “inkâr edenleriz” ayetine kadar anlattığı şeydir. Çekişmelerinin, her grubun "Biz sizden ayrı olarak hak üzerindeyiz" demesi olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { قالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ } “[Sâlih] dedi ki: ‘Ey kavmim! İyilikten önce niçin çarçabuk kötülüğü istiyorsunuz?’” buyruğu hakkında Mücâhid: "Rahmetten önce azabı [istiyorsunuz]" demiştir. Anlam şudur: Size sevap getirecek olan imanı niçin erteliyorsunuz da cezayı gerektiren küfrü öne alıyorsunuz? Kâfirler aşırı inkârlarından dolayı: "Bize azabı getir" derlerdi. Onların acele azap istemedikleri, bilakis cezayı hak edecek şeyleri niçin işledikleri anlamında olduğu da söylenmiştir. { لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ } “Allah’tan bağışlanma dileseniz ya!” yani şirkten Allah'a tövbe etseniz ya! { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Merhamet olunasınız diye” yani merhamet edilmeniz için; bunun açıklaması daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ } “Dediler ki: ‘Biz senin ve seninle beraber olanların yüzünden uğursuzluğa uğradık’” buyruğu; yani uğursuzluk saydık demektir. Şûm; uğursuzluk/nahslıktır. Görüşe uğursuzluk inancından daha çok zarar veren ve tedbiri ondan daha çok bozan hiçbir şey yoktur. Bir ineğin böğürmesinin veya bir karganın ötmesinin bir kazayı geri çevireceğini yahut takdir edilmiş bir şeyi defedeceğini zanneden kimse gerçekten cahillik etmiştir. Şair şöyle demiştir:
طِيَرَةُ الدَّهْرِ لَا تَرُدُّ قَضَاءً ... فَاعْذُرِ الدَّهْرَ لَا تَشُبْهُ بِلَوْمِ
Zamanın uğursuz sayılması hiçbir kazayı geri çevirmez... / O halde zamana mazeret tanı, onu kınamayla lekeleme.
أَيُّ يَوْمٍ يَخُصُّهُ بِسُعُودٍ ... وَالْمَنَايَا يَنْزِلْنَ فِي كُلِّ يَوْمٍ
Hangi gün vardır ki zaman onu yalnızca mutluluklara tahsis etsin... / Oysa eceller her gün inip durmaktadır.
لَيْسَ يَوْمٌ إِلَّا وَفِيهِ سُعُودٌ ... وَنُحُوسٌ تَجْرِي لِقَوْمٍ فَقَوْمِ
Hiçbir gün yoktur ki içinde mutluluklar olmasın... / Ve bir kavimden diğer kavme akıp giden uğursuzluklar bulunmasın.
وَقَدْ كَانَتِ الْعَرَبُ أَكْثَرَ النَّاسِ طِيَرَةً، وَكَانَتْ إِذَا أَرَادَتْ سَفَرًا نَفَّرَتْ طَائِرًا، فَإِذَا طَارَ يَمْنَةً سَارَتْ وَتَيَمَّنَتْ، وَإِنْ طَارَ شِمَالًا رَجَعَتْ وَتَشَاءَمَتْ، فَنَهَى النَّبِيِّ ﷺ عَنْ ذَلِكَ وَقَالَ:" أَقِرُّوا الطَّيْرَ عَلَى وَكْنَاتِهَا " عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي" الْمَائِدَةِ". (قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ) أَيْ مَصَائِبُكُمْ. (بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ) أَيْ تمتحنون. وقيل: تعذبون بذنوبكم.
Araplar, insanlar arasında kuş uçurarak uğursuzluk çıkarma (tıyeret) âdetine en çok bağlı olanlardı. Bir sefere çıkmak istediklerinde bir kuşu ürkütüp uçururlardı; eğer kuş sağ tarafa doğru uçarsa yollarına devam eder ve bunu uğurlu sayarlardı; şayet sol tarafa doğru uçarsa geri döner ve bunu uğursuzluk sayarlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bundan nehyetti ve daha önce el-Mâide [Sûresi'nde] açıklaması geçtiği üzere: « أَقِرُّوا الطَّيْرَ عَلَى وَكْنَاتِهَا » «Kuşları yuvalarında rahat bırakınız!» buyurdu. { قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ } “[Sâlih], 'Uğursuzluğunuz (başınıza gelecekler) Allah katındadır' dedi” yani musibetleriniz [Allah'tandır]. { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ } “Doğrusu siz imtihana çekilen bir topluluksunuz” yani sınanıyorsunuz. "Günahlarınız sebebiyle azap ediliyorsunuz" şeklinde de açıklanmıştır.
[سورة النمل (٢٧): الآيات ٤٨ الى ٤٩]
[Neml Suresi (27), Âyetler 48-49]
وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (٤٨) قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٤٩)
{ وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (٤٨) قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٤٩) } “O şehirde dokuz kişi (çete) vardı ki yeryüzünde bozgunculuk yapıyorlar, ıslah tarafına hiç yanaşmıyorlardı. (48) Dediler ki: ‘Aramızda Allah adına yeminleşin; geceleyin ona ve ailesine mutlaka baskın yapalım, sonra da velisine: ‘Biz ailesinin helak edilişinde bulunmadık, biz gerçekten doğru söyleyenleriz’ diyelim.’ (49)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ) أَيْ فِي مَدِينَةِ صَالِحٍ وَهِيَ الْحِجْرُ (تِسْعَةُ رَهْطٍ) أَيْ تِسْعَةُ رِجَالٍ مِنْ أَبْنَاءِ أَشْرَافِهِمْ. قَالَ الضَّحَّاكُ. كَانَ هَؤُلَاءِ التِّسْعَةُ عُظَمَاءَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَكَانُوا يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَيَأْمُرُونَ بالفساد، فحلسوا عِنْدَ صَخْرَةٍ عَظِيمَةٍ فَقَلَبَهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: بَلَغَنِي أَنَّهُمْ كَانُوا يُقْرِضُونَ الدَّنَانِيرَ وَالدَّرَاهِمَ، وَذَلِكَ مِنَ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ، وَقَالَهُ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ. وَقِيلَ: فَسَادُهُمْ أَنَّهُمْ يَتَّبِعُونَ عَوْرَاتِ النَّاسِ وَلَا يَسْتُرُونَ عَلَيْهِمْ. وَقِيلَ: غَيْرُ هَذَا. وَاللَّازِمُ مِنَ الْآيَةِ مَا قَالَهُ الضَّحَّاكُ وَغَيْرُهُ أَنَّهُمْ كَانُوا مِنْ أَوْجَهِ الْقَوْمِ وَأَقْنَاهُمْ وَأَغْنَاهُمْ، وَكَانُوا أَهْلَ كُفْرٍ وَمَعَاصٍ جَمَّةٍ، وَجُمْلَةُ أَمْرِهِمْ أَنَّهُمْ يُفْسِدُونَ وَلَا يُصْلِحُونَ. وَالرَّهْطُ اسْمٌ لِلْجَمَاعَةِ، فَكَأَنَّهُمْ كَانُوا رُؤَسَاءُ يَتَّبِعُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ رَهْطٌ. وَالْجَمْعُ أَرْهُطٌ وَأَرَاهِطٌ. قَالَ:
Yüce Allah'ın: { وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ } “O şehirde... vardı” yani Sâlih'in şehri olan el-Hicr'de; { تِسْعَةُ رَهْطٍ } “dokuz kişi (çete)” yani ileri gelenlerinin oğullarından dokuz adam vardı. ed-Dahhâk şöyle demiştir: Bu dokuz kişi şehir halkının ileri gelenleriydi; yeryüzünde bozgunculuk çıkarıyor ve bozgunculuğu emrediyorlardı. Büyük bir kayanın yanında oturdular da Allah o kayayı üzerlerine devirdi. Atâ b. Ebî Rebâh der ki: Bana ulaştığına göre onlar dinarları ve dirhemleri kırparlardı; bu da yeryüzünde fesat çıkarmaktandır; bunu Saîd b. el-Müseyyeb de söylemiştir. Onların fesadının insanların ayıplarını araştırıp onları örtbas etmemeleri olduğu da söylenmiştir; başka açıklamalar da yapılmıştır. Ayetten anlaşılan zorunlu mana ed-Dahhâk ve başkalarının söylediğidir; onlar kavmin en itibarlıları, en zenginleri ve en varlıklıları idiler; küfür ve pek çok günah ehliydiler. İşlerinin özeti fesat çıkarmaları ve hiç ıslah etmemeleriydi. "er-Raht" (الرَّهْطُ) topluluk ismidir; sanki onlar her birinin peşinden bir topluluğun (rahtın) gittiği reisler durumundaydılar. Çoğulu "erhut" ve "erâhit"tir. Şair şöyle demiştir:
يَا بُؤْسٌ لِلْحَرْبِ الَّتِي ... وَضَعَتْ أَرَاهِطَ فَاسْتَرَاحُوا
Yazıklar olsun o savaşa ki... / Toplulukları yerle bir etti de onlar rahata erdi.
وَهَؤُلَاءِ الْمَذْكُورُونَ كَانُوا أَصْحَابَ قُدَارٍ عَاقِرِ النَّاقَةِ، ذَكَرَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. قُلْتُ: وَاخْتُلِفَ فِي أَسْمَائِهِمْ، فَقَالَ الْغَزْنَوِيُّ: وَأَسْمَاؤُهُمْ قُدَارُ بْنُ سَالِفٍ وَمِصْدَعٌ وَأَسْلَمُ وَدَسَمَا وَذُهَيْمٌ وَذِعْمَا وَذِعْيَمٌ وَقِتَالٌ وَصَدَاقٌ. ابْنُ إِسْحَاقَ: رَأْسُهُمْ قُدَارُ بْنُ سَالِفٍ ومصدع ابن مهرع، فَاتَّبَعَهُمْ سَبْعَةٌ، هُمْ بَلَعُ بْنُ مَيْلَعٍ وَدَعِيرُ بْنُ غَنْمٍ وَذُؤَابُ بْنُ مُهَرِّجٍ وَأَرْبَعَةٌ لَمْ تُعْرَفْ أَسْمَاؤُهُمْ. وَذَكَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ أَسْمَاءَهُمْ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ: الْهُذُيْلُ بْنُ عَبْدِ رَبٍّ، غَنْمُ بن غنم، رئاب بْنُ مُهَرِّجٍ، مُصَدِّعُ بْنُ مُهَرِّجٍ، عُمَيْرُ بْنُ كَرْدَبَةَ، عَاصِمُ بْنُ مَخْرَمَةَ، سُبَيْطُ بْنُ صَدَقَةَ، سَمْعَانُ بْنُ صَفِيٍّ، قُدَارُ بْنُ سَالِفٍ، وَهُمُ الَّذِينَ سَعَوْا فِي عَقْرِ النَّاقَةِ، وَكَانُوا عُتَاةَ قَوْمِ صَالِحٍ، وَكَانُوا مِنْ أَبْنَاءِ أَشْرَافِهِمْ. السُّهَيْلِيُّ: ذَكَرَ النَّقَّاشُ التِّسْعَةَ الَّذِينَ كَانُوا يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ، وَسَمَّاهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ، وَذَلِكَ لَا يَنْضَبِطُ بِرِوَايَةٍ، غَيْرَ أَنِّي أَذْكُرُهُ عَلَى وَجْهِ الاجتهاد
İbn Atıyye'nin belirttiğine göre bu zikredilenler, deveyi boğazlayan Kudâr'ın adamları idiler. Derim ki: İsimleri hakkında ihtilaf edilmiştir. el-Gaznevî der ki: İsimleri Kudâr b. Sâlif, Mısda', Eslem, Desmâ, Züheym, Zi'mâ, Zi'yem, Kıtâl ve Sadâk'tır. İbn İshâk ise şöyle der: Başları Kudâr b. Sâlif ve Mısda' b. Mehre' idi. Onlara şu yedi kişi uydu: Bela' b. Meyla', Da'îr b. Ganm, Züâb b. Müherric ve isimleri bilinmeyen dört kişi. ez-Zemahşerî ise Vehb b. Münebbih'ten onların isimlerini şöyle nakleder: el-Hüzeyl b. Abdirabbih, Ganm b. Ganm, Riâb b. Müherric, Musaddı' b. Müherric, Umeyr b. Kerdebe, Âsım b. Mahreme, Sübeyt b. Sadaka, Sem'ân b. Safiyy ve Kudâr b. Sâlif. Deveyi boğazlamak için çaba harcayanlar bunlardı; Sâlih kavminin azgınları ve ileri gelenlerinin oğulları idiler. es-Süheylî der ki: en-Nakkâş yeryüzünde fesat çıkarıp ıslah etmeyen bu dokuz kişiyi zikretmiş ve onları isimleriyle anmıştır. Ancak bu bir rivayetle kesin olarak tespit edilemez; ben bunu yalnızca bir içtihat
وَالتَّخْمِينِ، وَلَكِنْ نَذْكُرُهُ عَلَى مَا وَجَدْنَاهُ فِي كِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ حَبِيبٍ، وَهُمْ: مُصَدَّعُ بْنُ دَهْرٍ. وَيُقَالُ دَهْمٍ، وَقُدَارُ بْنُ سَالِفٍ، وَهُرَيْمٌ وصواب ورئاب وَدَابٌّ وَدَعْمًا وَهَرْمًا وَدُعَيْنُ بْنُ عُمَيْرٍ. قُلْتُ: وَقَدْ ذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ أَسْمَاءَهُمْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ: هُمْ دَعْمَا وَدُعَيْمٌ وَهَرْمَا وَهُرَيْمٌ وَدَابٌّ وصواب ورئاب وَمِسْطَحٌ وَقُدَارٌ، وَكَانُوا بِأَرْضِ الْحِجْرِ وَهِيَ أَرْضُ الشَّامِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ) يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" تَقاسَمُوا" فِعْلًا مُسْتَقْبَلًا وَهُوَ أَمْرٌ، أَيْ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ احْلِفُوا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَاضِيًا فِي مَعْنَى الْحَالِ كَأَنَّهُ قَالَ: قَالُوا مُتَقَاسِمِينَ بِاللَّهِ، وَدَلِيلُ هَذَا التَّأْوِيلِ قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ:" يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ. تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ" وَلَيْسَ فِيهَا" قالُوا""." لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ" قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِالنُّونِ فِيهِمَا وَاخْتَارَهُ أَبُو حَاتِمٍ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: بِالتَّاءِ فِيهِمَا، وَضَمِّ التَّاءِ وَاللَّامِ عَلَى الْخِطَابِ أَيْ أَنَّهُمْ تَخَاطَبُوا بِذَلِكَ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَحُمَيْدٌ بِالْيَاءِ فِيهِمَا، وَضَمِّ الْيَاءِ وَاللَّامِ عَلَى الْخَبَرِ. وَالْبَيَاتُ مُبَاغَتَةُ الْعَدُوِّ لَيْلًا. وَمَعْنَى" لِوَلِيِّهِ" أَيْ لِرَهْطِ صَالِحٍ الَّذِي لَهُ وِلَايَةُ الدَّمِ. (مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ) أَيْ مَا حَضَرْنَا، وَلَا نَدْرِي مَنْ قَتَلَهُ وقتل أهله. (وَإِنَّا لَصادِقُونَ) في إنكارنا لقتله. والمهلك بمعنى الا هلاك، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَوْضِعَ. وَقَرَأَ [عَاصِمٌ] وَالسُّلَمِيُّ (بِفَتْحِ الْمِيمِ وَاللَّامِ) أَيِ الْهَلَاكُ، يُقَالُ: ضَرَبَ يَضْرِبُ مَضْرَبًا أَيْ ضَرْبًا. وَقَرَأَ الْمُفَضَّلُ وَأَبُو بَكْرٍ: (بِفَتْحِ الْمِيمِ وَجَرِّ اللَّامِ) فَيَكُونُ اسْمُ الْمَكَانِ كَالْمَجْلِسِ لِمَوْضِعِ الْجُلُوسِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ" أَيْ رُجُوعُكُمْ.
ve tahmin yoluyla zikrediyorum. Fakat biz bunu Muhammed b. Habîb'in kitabında bulduğumuz şekliyle zikredelim; onlar şunlardır: Musaddı' b. Dehr -Dehm de denilir-, Kudâr b. Sâlif, Hüreym, Savâb, Riâb, Dâbb, Da'mâ, Hermâ ve Du'ayn b. Umeyr. Derim ki: el-Mâverdî de İbn Abbâs'tan onların isimlerini şöyle zikretmiştir: Da'mâ, Du'aym, Hermâ, Hüreym, Dâbb, Savâb, Riâb, Mıstah ve Kudâr. Bunlar Şam toprakları olan el-Hicr bölgesindeydiler. Yüce Allah'ın: { قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ } “Dediler ki: ‘Aramızda Allah adına yeminleşin; geceleyin ona ve ailesine mutlaka baskın yapalım...’” buyruğundaki "tekâsemû" kelimesinin bir emir olarak gelecek zaman fiili olması caizdir; yani birbirlerine "Yemin edin" dediler. Hal anlamında geçmiş zaman fiili olması da caizdir; sanki: "Allah adına yeminleşerek dediler ki" demiş gibidir. Bu yorumun delili Abdullah'ın kıraatidir: "Yeryüzünde bozgunculuk yapıyorlar, ıslah tarafına hiç yanaşmıyorlardı. Allah adına yeminleştiler" şeklinde olup içinde "kâlû" (dediler) yoktur. { لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ } “ona ve ailesine mutlaka baskın yapalım, sonra da velisine... diyelim” kısmını genel kıraat (cumhûr) her iki fiilde de nun ile okumuştur; Ebû Hâtim de bunu tercih etmiştir. Hamza ve el-Kisâî her iki fiili de hitap sigasıyla te ile ve te ile lamı zammeli olarak okumuşlardır; yani birbirlerine bu şekilde hitap ettiler; bunu da Ebû Ubeyd tercih etmiştir. Mücâhid ve Humeyd ise her iki fiili de haber sigasıyla ye ile ve ye ile lamı zammeli olarak okumuşlardır. el-Beyât; düşmana geceleyin ansızın baskın yapmaktır. { لِوَلِيِّهِ } “velisine” ifadesinin manası; Sâlih'in kan davasını gütme hakkına sahip olan akrabalarına demektir. { مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ } “Biz ailesinin helak edilişinde bulunmadık” yani biz orada hazır bulunmadık; onu ve ailesini kimin öldürdüğünü bilmiyoruz. { وَإِنَّا لَصادِقُونَ } “biz gerçekten doğru söyleyenleriz” onu öldürdüğümüzü inkâr etmemizde. "el-Mehlik" helak etmek anlamındadır; mekan ismi olması da caizdir. Âsım ve es-Sülemî mimin ve lamın fethasıyla [mehleke] okumuşlardır; yani helak olmak manasındadır, nitekim "darabe yadribu madraben" yani darben (vurmak) denilir. el-Mufaddal ve Ebû Bekr ise mimin fethası ve lamın kesresiyle [mehlike] okumuşlardır; bu durumda oturulan yer için "el-meclis" denildiği gibi mekan ismi olur. Yüce Allah'ın: { إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ } “Dönüşünüz O’nadır” yani rucû'ukum manasında olduğu gibi masdar olması da caizdir.
[سورة النمل (٢٧): الآيات ٥٠ الى ٥٣]
[Neml Suresi (27), Âyetler 50-53]
وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٠) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ (٥١) فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥٢) وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٣)
{ وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Onlar bir tuzak kurdular, biz de onlar farkında olmadan bir tuzak kurduk.” (50) { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ } “Bak işte, onların tuzaklarının akıbeti nasıl oldu! Biz onları da kavimlerini de toptan helak ettik.” (51) { فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “İşte zulümleri yüzünden çökmüş, ıpıssız kalmış evleri! Şüphesiz bunda bilen bir topluluk için bir ibret vardır.” (52) { وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ } “İman edip [kötülüklerden] sakınanları ise kurtardık.” (53)
(وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ) مَكْرُهُمْ مَا رُوِيَ أَنَّ هَؤُلَاءِ التِّسْعَةَ لَمَّا كَانَ فِي صَدْرِ الثَّلَاثَةِ الْأَيَّامِ بَعْدَ عَقْرِ النَّاقَةِ، وَقَدْ أَخْبَرَهُمْ صَالِحٌ بِمَجِيءِ الْعَذَابِ، اتَّفَقُوا وَتَحَالَفُوا عَلَى أَنْ يَأْتُوا دَارَ صَالِحٍ لَيْلًا وَيَقْتُلُوهُ وَأَهْلَهُ الْمُخْتَصِّينَ بِهِ، قَالُوا: فَإِذَا كَانَ كَاذِبًا فِي وَعِيدِهِ أَوْقَعْنَا بِهِ مَا يَسْتَحِقُّ، وَإِنْ كَانَ صَادِقًا كُنَّا عَجَّلْنَاهُ قَبْلَنَا، وَشَفَيْنَا نُفُوسَنَا، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرْسَلَ اللَّهُ تَعَالَى الْمَلَائِكَةَ تِلْكَ اللَّيْلَةَ، فَامْتَلَأَتْ بِهِمْ دَارُ صَالِحٍ، فَأَتَى التِّسْعَةُ دَارَ صَالِحٍ شاهرين سيوفهم، فقتلهم الْمَلَائِكَةُ رَضْخًا بِالْحِجَارَةِ فَيَرَوْنَ الْحِجَارَةَ وَلَا يَرَوْنَ مَنْ يَرْمِيهَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: خَرَجُوا مُسْرِعِينَ إِلَى صَالِحٍ، فَسُلِّطَ عَلَيْهِمْ مَلَكٌ بِيَدِهِ صَخْرَةٌ فَقَتَلَهُمْ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: نَزَلُوا عَلَى جُرُفٍ مِنَ الْأَرْضِ، فَانْهَارَ بِهِمْ فَأَهْلَكَهُمُ اللَّهُ تَحْتَهُ. وَقِيلَ: اخْتَفَوْا فِي غَارٍ قَرِيبٍ مِنْ دَارِ صَالِحٍ، فَانْحَدَرَتْ عَلَيْهِمْ صَخْرَةٌ شَدَخَتْهُمْ جَمِيعًا، فَهَذَا مَا كَانَ مِنْ مَكْرِهِمْ. وَمَكْرُ اللَّهِ مُجَازَاتُهُمْ عَلَى ذَلِكَ. (فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ) أَيْ بِالصَّيْحَةِ الَّتِي أَهْلَكَتْهُمْ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَلَاكَ الْكُلِّ كَانَ بِصَيْحَةِ جِبْرِيلَ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّ التِّسْعَةَ هَلَكُوا بِعَذَابٍ مُفْرَدٍ، ثُمَّ هَلَكَ الْبَاقُونَ بِالصَّيْحَةِ وَالدَّمْدَمَةِ. وَكَانَ الْأَعْمَشُ وَالْحَسَنُ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ يَقْرَءُونَ:" أَنَّا" بِالْفَتْحِ، وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: فَعَلَى هَذَا الْمَذْهَبِ لَا يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى" عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ" لِأَنَّ" أَنَّا دَمَّرْناهُمْ" خَبَرُ كَانَ. وَيَجُوزُ أَنْ تَجْعَلَهَا فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى الْإِتْبَاعِ لِلْعَاقِبَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَجْعَلَهَا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ مِنْ قَوْلِ الْفَرَّاءِ، وَخَفْضٍ مِنْ قَوْلِ الْكِسَائِيِّ عَلَى مَعْنَى: بِأَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَلِأَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ. وَيَجُوزُ أَنْ تَجْعَلَهَا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْإِتْبَاعِ لِمَوْضِعِ" كَيْفَ" فَمِنْ هَذِهِ الْمَذَاهِبِ لَا يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى" مَكْرِهِمْ". وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو:" إِنَّا دَمَّرْنَاهُمْ" بِكَسْرِ الْأَلِفِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، فَعَلَى هَذَا الْمَذْهَبِ يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى" مَكْرِهِمْ". قَالَ النَّحَّاسُ: وَيَجُوزُ أَنْ تُنْصَبَ" عاقِبَةُ" عَلَى خَبَرِ" كانَ" وَيَكُونُ" إِنَّا" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهَا اسْمُ" كانَ". وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ تَبْيِينًا لِلْعَاقِبَةِ، وَالتَّقْدِيرُ: هِيَ إِنَّا دَمَّرْنَاهُمْ، قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَفِي حَرْفِ أُبَيٍّ" أَنْ دَمَّرْنَاهُمْ" تَصْدِيقًا لفتحها.
{ وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Onlar bir tuzak kurdular, biz de onlar farkında olmadan bir tuzak kurduk.” Onların tuzağı şöyle rivayet edilmiştir: Bu dokuz kişi, devenin boğazlanmasından sonraki üç günün başında Sâlih kendilerine azabın geleceğini haber verince, geceleyin Sâlih'in evine gelip onu ve yakın ailesini öldürmek üzere anlaşıp yeminleştiler. Şöyle dediler: "Eğer tehdidinde yalancıysa ona hak ettiğini yaparız; yok eğer doğru söylüyorsa bizden önce onun işini bitirmiş ve nefsimizi tatmin etmiş oluruz"; bunu Mücâhid ve başkaları söylemiştir. İbn Abbâs der ki: Yüce Allah o gece melekleri gönderdi, melekler Sâlih'in evini doldurdular. Dokuz kişi kılıçlarını çekmiş vaziyette Sâlih'in evine gelince melekler onları taş yağmuruna tutarak öldürdü; taşları görüyorlar fakat atanları göremiyorlardı. Katâde ise şöyle demiştir: Hızlıca Sâlih'e doğru çıktılar; üzerlerine elinde kaya bulunan bir melek musallat kılındı ve onları öldürdü. es-Süddî der ki: Bir toprak yarığının üzerine indiler, yarık üzerlerine çöktü ve Allah onları onun altında helak etti. Sâlih'in evine yakın bir mağarada gizlendikleri, üzerlerine bir kayanın yuvarlanıp hepsini ezdiği de söylenmiştir. İşte onların kurduğu tuzak buydu. Allah'ın tuzağı ise buna karşılık onları cezalandırmasıdır. { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ } “Bak işte, onların tuzaklarının akıbeti nasıl oldu! Biz onları da kavimlerini de toptan helak ettik” yani onları helak eden o korkunç ses (sayha) ile. Hepsinin helakinin Cibrîl'in sayhasıyla olduğu söylenmiştir. Daha açık olan ise dokuz kişinin özel bir azapla helak olması, geri kalanların ise sayha ve yerin sarsılmasıyla helak olmasıdır. el-A'meş, el-Hasan, İbn Ebî İshâk, Âsım, Hamza ve el-Kisâî fetha ile "ennehâ" okurlardı. İbnü'l-Enbârî şöyle der: Bu mezhebe (okuyuşa) göre { عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ } üzerinde durmak (vakıf yapmak) güzel olmaz; çünkü { أَنَّا دَمَّرْناهُمْ } ifadesi "kâne"nin haberidir. Onu "el-âkıbe"ye tebâiyyetle ref mevkiinde kılman da caizdir. el-Ferrâ'nın görüşüne göre nasb mevkiinde kılman, el-Kisâî'nin görüşüne göre ise "bi-ennâ demmernâhüm" (onları helak etmemizle) ve "li-ennâ demmernâhüm" (onları helak ettiğimiz için) manasında cerr mevkiinde kılman caizdir. Onu "keyfe"nin mahalline tebâiyyetle nasb mevkiinde kılman da caizdir; bu mezheplere göre "mekrihim" üzerinde durmak uygun değildir. İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr ise istînâf (yeni bir başlangıç) olarak elifin kesresiyle "İnnâ demmernâhüm" okumuşlardır; bu mezhebe göre ise "mekrihim" üzerinde durmak güzel olur. en-Nehhâs der ki: "Âkıbetü" kelimesinin "kâne"nin haberi olarak mensub kılınması ve "İnnâ"nın "kâne"nin ismi olarak ref mevkiinde olması da caizdir. Âkıbetin açıklaması olmak üzere mahzuf bir mübtedânın haberi olarak ref mevkiinde olması da caizdir; takdiri: "Hiye innâ demmernâhüm" (O, bizim onları helak etmemizdir) şeklindedir. Ebû Hâtim der ki: Übeyy'in Mushafında fethalı okunuşu doğrulayan "en demmernâhüm" şeklindedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِالنَّصْبِ عَلَى الْحَالِ عِنْدَ الْفَرَّاءِ وَالنَّحَّاسِ، أَيْ خَالِيَةً عَنْ أَهْلِهَا خَرَابًا لَيْسَ بِهَا سَاكِنٌ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ:" خَاوِيَةً" نُصِبَ عَلَى الْقَطْعِ، مَجَازُهُ: فَتِلْكَ بُيُوتُهُمُ الْخَاوِيَةُ، فَلَمَّا قُطِعَ مِنْهَا الْأَلِفُ وَاللَّامُ نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، كَقَوْلِهِ:" وَلَهُ الدِّينُ واصِباً". وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ وَنَصْرُ بْنُ عَاصِمٍ وَالْجَحْدَرِيُّ: بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهَا خَبَرٌ عَنْ" تِلْكَ" وَ" بُيُوتُهُمْ" بَدَلٌ مِنْ" تِلْكَ". وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ" بُيُوتُهُمْ" عَطْفُ بَيَانٍ وَ" خاوِيَةً" خَبَرٌ عَنْ" تِلْكَ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ رُفِعُ" خاوِيَةً" عَلَى أَنَّهَا خَبَرُ ابْتِدَاءٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ هِيَ خَاوِيَةٌ، أَوْ بَدَلٌ مِنْ" بُيُوتُهُمْ" لِأَنَّ النَّكِرَةَ تُبْدَلُ مِنَ الْمَعْرِفَةِ. (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ. وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا) بِصَالِحٍ (وَكانُوا يَتَّقُونَ) اللَّهَ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ. قِيلَ: آمَنَ بِصَالِحٍ قَدْرُ أَرْبَعَةِ آلَافِ رَجُلٍ. وَالْبَاقُونَ خَرَجَ بِأَبْدَانِهِمْ- فِي قَوْلِ مُقَاتِلٍ وَغَيْرِهِ- خُرَّاجٌ مِثْلَ الْحِمَّصِ، وَكَانَ فِي الْيَوْمِ الْأَوَّلِ أَحْمَرَ، ثُمَّ صَارَ مِنَ الْغَدِ أَصْفَرَ، ثُمَّ صَارَ فِي الثَّالِثِ أَسْوَدَ. وَكَانَ عَقْرُ النَّاقَةِ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءَ، وَهَلَاكُهُمْ يَوْمَ الْأَحَدِ. قَالَ مُقَاتِلٌ: فُقِعَتْ تِلْكَ الْخُرَّاجَاتُ، وَصَاحَ جِبْرِيلُ بِهِمْ خِلَالَ ذَلِكَ صَيْحَةً فَخَمَدُوا، وَكَانَ ذَلِكَ ضَحْوَةً. وَخَرَجَ صَالِحٌ بِمَنْ آمَنَ مَعَهُ إِلَى حَضْرَمَوْتَ، فَلَمَّا دَخَلَهَا مَاتَ صَالِحٌ، فَسُمِّيَتْ حَضْرَمَوْتُ. قَالَ الضَّحَّاكُ: ثُمَّ بَنَى الْأَرْبَعَةُ الْآلَافِ مَدِينَةً يُقَالُ لَهَا حَاضُورًا، عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي قِصَّةِ أصحاب الرس.
Yüce Allah'ın: { فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا } “İşte zulümleri yüzünden çökmüş, ıpıssız kalmış evleri!” buyruğundaki "hâviyeten" kelimesini genel kıraat (cumhûr), el-Ferrâ ve en-Nehhâs'a göre hal olarak nasb ile okumuştur; yani halkından boşalmış, içinde oturan kimsesi olmayan harabeler demektir. el-Kisâî ve Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: "Hâviyeten" kat' sebebiyle mensub kılınmıştır; mecazı: "fe-tilke büyûtühümü'l-hâviyetü" şeklindedir; başından harf-i tarif (el-) kesilip atılınca { وَلَهُ الدِّينُ واصِباً } “Din de sürekli olarak yalnız O'nundur” ayetinde olduğu gibi hal olarak mensub olmuştur. Îsâ b. Ömer, Nasr b. Âsım ve el-Cahderî ise "tilke"nin haberi olarak ref ile okumuşlardır; "büyûtühüm" ise "tilke"den bedeldir. "Büyûtühüm"ün atf-ı beyân ve "hâviyetün"ün "tilke"nin haberi olması da caizdir. "Hâviyetün"ün ref ile okunması mahzuf bir mübtedânın haberi olması sebebiyle de caizdir; yani "hiye hâviyetün" (onlar boştur) takdirindedir; yahut "büyûtühüm"den bedeldir, çünkü belirsiz (nekre) isim belirli (ma'rife) isimden bedel olabilir. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ. وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz bunda bilen bir kavim için bir ibret vardır. İman edenleri ise kurtardık” yani Sâlih'e iman edenleri; { وَكانُوا يَتَّقُونَ } “ve takva sahibi olanları” yani Allah'tan sakınan ve O'nun azabından korkanları. Denildiğine göre Sâlih'e yaklaşık dört bin adam iman etmişti. Geri kalanların ise -Mukâtil ve başkalarının ifadesine göre- bedenlerinde nohut büyüklüğünde çıbanlar çıktı; birinci gün kırmızı, ertesi gün sarı, üçüncü gün ise siyah oldu. Devenin boğazlanması çarşamba günü, helak olmaları ise pazar günü gerçekleşti. Mukâtil der ki: O çıbanlar patladı ve Cibrîl bu esnada onlara öyle bir çığlık attı ki hemen sönüp yok oldular; bu da kuşluk vaktinde oldu. Sâlih beraberindeki müminlerle birlikte Hadramut'a gitti; oraya girdiğinde vefat etti, bu yüzden oraya Hadramut (ölüm geldi) adı verildi. ed-Dahhâk der ki: Sonra o dört bin kişi, Ashâb-ı Ress kıssasında daha önce açıklandığı üzere Hâdûrâ denilen bir şehir kurdular.
[سورة النمل (٢٧): الآيات ٥٤ الى ٦١]
[Neml Suresi (27), Âyetler 54-61]
وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ (٥٤) أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (٥٥) فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٥٦) فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ (٥٧) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (٥٨)
{ وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ (٥٤) أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (٥٥) فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٥٦) فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ (٥٧) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (٥٨) } “Lût’u da [gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti: ‘Siz göz göre göre o çirkin hayasızlığı mı yapıyorsunuz? (54) Siz kadınları bırakıp da şehvetle erkeklere mi varıyorsunuz? Doğrusu siz cahillik eden bir kavimsiniz.’ (55) Kavminin cevabı sadece şöyle demekten ibaret oldu: ‘Lût ailesini memleketinizden çıkarın; çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!’ (56) Bunun üzerine biz de onu ve geride kalanlardan olmasını takdir ettiğimiz karısı dışındaki ailesini kurtardık. (57) Ve üzerlerine öyle bir [taş] yağmuru yağdırdık ki! Uyarılanların [o korkunç] yağmuru ne kötü oldu! (58)”
قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ (٥٩) أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (٦٠) أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٦١)
{ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ (٥٩) أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (٦٠) أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٦١) } “De ki: ‘Hamd olsun Allah’a, selam olsun O’nun seçtiği kullarına! Allah mı daha hayırlı yoksa O’na ortak koştukları şeyler mi? (59) Yoksa gökleri ve yeri yaratan, sizin için gökten su indiren mi? Öyle ki biz onunla gönül açıcı güzel bahçeler bitirdik; siz onun bir ağacını bile bitiremezdiniz! Allah ile beraber başka bir ilah mı var? Hayır, onlar haktan sapan bir kavimdir. (60) Yoksa yeryüzünü yerleşmeye elverişli kılan, aralarında ırmaklar akıtan, onun için sağlam dağlar yerleştiren ve iki deniz arasına bir engel koyan mı? Allah ile beraber başka bir ilah mı var? Hayır, onların çoğu bilmezler.’ (61)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ) أَيْ وَأَرْسَلْنَا لُوطًا، أَوِ اذْكُرْ لُوطًا." إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ" وهم أهل سدوم. وقال لقومه: (أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ) الْفَعْلَةَ الْقَبِيحَةَ الشَّنِيعَةَ. (وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ) أَنَّهَا فَاحِشَةٌ، وَذَلِكَ أَعْظَمُ لِذُنُوبِكُمْ. وَقِيلَ: يَأْتِي بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ إِلَيْهِ. وَكَانُوا لَا يستترون عتوا منهم وتمردا. (أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ) أَعَادَ ذكرها لفرط قبحها وشنعتها. (بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ) إِمَّا أَمْرَ التَّحْرِيمِ أَوِ الْعُقُوبَةَ. وَاخْتِيَارُ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ تَخْفِيفُ الْهَمْزَةِ الثانية من" أإنكم" فَأَمَّا الْخَطُّ فَالسَّبِيلُ فِيهِ أَنْ يُكْتَبَ بِأَلِفَيْنِ عَلَى الْوُجُوهِ كُلِّهَا، لِأَنَّهَا هَمْزَةٌ مُبْتَدَأَةٌ دَخَلَتْ عَلَيْهَا أَلِفُ الِاسْتِفْهَامِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ) أَيْ عَنْ أَدْبَارِ الرِّجَالِ. يَقُولُونَ ذَلِكَ اسْتِهْزَاءً مِنْهُمْ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَقَالَ قَتَادَةُ: عَابُوهُمْ وَاللَّهِ بِغَيْرِ عَيْبٍ بِأَنَّهُمْ يَتَطَهَّرُونَ مِنْ أَعْمَالِ السُّوءِ. (فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ) وَقَرَأَ عَاصِمٌ:" قَدَرْنَا" مُخَفَّفًا وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. يُقَالُ قَدْ قَدَرْتُ الشَّيْءَ قَدْرًا وَقَدَرًا وَقَدَّرْتُهُ. (وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ) أَيْ مَنْ أُنْذِرَ فَلَمْ يَقْبَلِ الْإِنْذَارَ. وَقَدْ مَضَى بَيَانُ هَذَا في" الأعراف" و" هود".
Yüce Allah'ın: { وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ } “Lût’u da [gönderdik/hatırla]; hani o kavmine şöyle demişti...” buyruğunun anlamı; "Lût'u da peygamber olarak gönderdik" veya "Lût'u da hatırla" demektir. { إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ } “Hani kavmine şöyle demişti...” Bunlar Sedûm halkıdır. Kavmine şöyle demişti: { أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ } “Göz göre göre o çirkin hayasızlığı mı yapıyorsunuz?” yani son derece çirkin ve iğrenç olan o fiili mi işliyorsunuz? { وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ } “Göz göre göre” yani onun çirkin bir hayasızlık olduğunu bilip gördüğünüz halde [mi bunu yapıyorsunuz]? Bu da günahınızı daha da büyütmektedir. Bir diğer görüşe göre: Siz birbirinize bakıp dururken, biriniz diğeriyle [bu çirkin fiili] işliyor [demektir]. Nitekim onlar azgınlıkları ve isyankârlıkları sebebiyle gizlenmiyorlardı bile. { أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ } “Gerçekten siz, kadınları bırakıp şehvetle erkeklere mi varıyorsunuz?” Aşırı derecede çirkin ve yüz kızartıcı bir fiil olmasından ötürü bunu tekrar zikretmiştir. { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } “Doğrusu siz, cahillik eden bir kavimsiniz!” Ya haram kılınma emrini ya da bunun cezasını bilmiyorsunuz / cahillik ediyorsunuz demektir. el-Halîl ve Sîbeveyh'in tercihi { أَإِنَّكُمْ } “Gerçekten siz... mi?” lafzındaki ikinci hemzenin teshîl ile (yumuşatılarak) okunmasıdır. Yazı (hat) bakımından ise bütün vecihlerde iki elifle yazılması esastır; zira bu, başına istifham (soru) elifi dahil olmuş kelime başı bir hemzedir. Yüce Allah'ın: { فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ } “Kavminin cevabı ise sadece: ‘Lût ailesini memleketinizden çıkarın; çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!’ demekten ibaret oldu” buyruğu, yani "erkeklerin arkalarından yanaşmaktan kendilerini temiz tutan kimselerdir" demektir. Mücâhid, onların bunu alay etmek maksadıyla söylediklerini belirtmiştir. Katâde ise şöyle demiştir: "Allah'a yemin olsun ki, onları kötü amellerden temizlendikleri için kusur olmayan bir meziyetle ayıpladılar." { فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ } “Bunun üzerine Biz de onu ve ailesini kurtardık; ancak karısı müstesna. Onu geride kalanlardan takdir ettik.” Âsım, [şeddesiz olarak] "kader-nâ" (قَدَرْنَا) şeklinde okumuştur, mana birdir. Arapçada: "Kaderte'ş-şey'e kadran ve kaderan ve kaddertuhu" denir [hepsi de bir şeyi takdir ve tayin ettim anlamına gelir]. { وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ } “Üzerlerine bir [azap] yağmuru yağdırdık. Uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu!” Yani uyarılmış olup da uyarıyı kabul etmeyenlerin [yağmuru ne kötüdür]! Bunun açıklaması daha önce el-A'râf ve Hûd surelerinde geçmişti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى) قَالَ الْفَرَّاءُ قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: قِيلَ لِلُوطٍ" قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ" عَلَى هَلَاكِهِمْ. وَخَالَفَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ الْفَرَّاءَ فِي هَذَا وَقَالُوا: هُوَ مُخَاطَبَةٌ لِنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ، أَيْ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى هَلَاكِ كُفَّارِ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا أَوْلَى، لِأَنَّ الْقُرْآنَ مُنَزَّلٌ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَكُلُّ مَا فِيهِ فَهُوَ مُخَاطَبٌ بِهِ ﵇ إِلَّا مَا لَمْ يَصِحَّ مَعْنَاهُ إِلَّا لِغَيْرِهِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى، أَيْ" قُلِ" يَا مُحَمَّدُ" الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى " يَعْنِي أُمَّتَهُ ﵇. قَالَ الْكَلْبِيُّ: اصْطَفَاهُمُ اللَّهُ بِمَعْرِفَتِهِ وَطَاعَتِهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسُفْيَانُ: هُمْ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَقِيلَ: أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَتْلُوَ هَذِهِ الْآيَاتِ النَّاطِقَةَ بِالْبَرَاهِينِ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَقُدْرَتِهِ على كل شي وَحِكْمَتِهِ، وَأَنْ يَسْتَفْتِحَ بِتَحْمِيدِهِ وَالسَّلَامِ عَلَى أَنْبِيَائِهِ وَالْمُصْطَفَيْنَ مِنْ عِبَادِهِ. وَفِيهِ تَعْلِيمٌ حَسَنٌ، وَتَوْقِيفٌ عَلَى أَدَبٍ جَمِيلٍ، وَبَعْثٍ عَلَى التَّيَمُّنِ بِالذِّكْرَيْنِ وَالتَّبَرُّكِ بِهِمَا، وَالِاسْتِظْهَارِ بِمَكَانِهِمَا عَلَى قَبُولِ مَا يُلْقَى إِلَى السَّامِعِينَ وَإِصْغَائِهِمْ إِلَيْهِ، وَإِنْزَالِهِ مِنْ قُلُوبِهِمُ الْمَنْزِلَةَ الَّتِي يَبْغِيهَا الْمُسْتَمِعُ. وَلَقَدْ تَوَارَثَ الْعُلَمَاءُ وَالْخُطَبَاءُ وَالْوُعَّاظُ كَابِرًا عَنْ كَابِرٍ هَذَا الْأَدَبَ، فَحَمِدُوا اللَّهَ وَصَلَّوْا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَمَامَ كُلِّ عِلْمٍ مُفَادٍ، وَقَبْلَ كُلِّ عِظَةٍ وَفِي مُفْتَتَحِ كُلِّ خُطْبَةٍ، وَتَبِعَهُمُ الْمُتَرَسِّلُونَ فَأَجْرَوْا عَلَيْهِ أَوَائِلَ كُتُبِهِمْ فِي الْفُتُوحِ وَالتَّهَانِي، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْحَوَادِثِ الَّتِي لَهَا شَأْنٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" الَّذِينَ اصْطَفى " اخْتَارَ، أَيْ لِرِسَالَتِهِ وَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ ﵈، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ". (آللَّهُ خَيْرٌ) وأجاز أبو حاتم" أَأَللَّهُ خَيْرٌ" بِهَمْزَتَيْنِ. النَّحَّاسُ: وَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا تَابَعَهُ عَلَى ذَلِكَ، لِأَنَّ هَذِهِ الْمَدَّةَ إِنَّمَا جئ بِهَا فَرْقًا بَيْنَ الِاسْتِفْهَامِ وَالْخَبَرِ، وَهَذِهِ أَلِفُ التَّوْقِيفِ، وَ" خَيْرٌ" هَاهُنَا لَيْسَ بِمَعْنَى أَفْضَلَ منك، وإنما هو مثل قول الشاعر: أَتَهْجُوهُ وَلَسْتَ لَهُ بِكُفْءٍ فَشَرُّكُمَا لِخَيْرِكُمَا الْفِدَاءُ فَالْمَعْنَى فَالَّذِي فِيهِ الشَّرُّ مِنْكُمَا لِلَّذِي فِيهِ الْخَيْرُ الْفِدَاءُ. وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى مِنْ لِأَنَّكَ إِذَا قُلْتَ: فُلَانٌ شَرٌّ مِنْ فُلَانٍ فَفِي كُلٍّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا شَرٌّ. وَقِيلَ: المعنى، الخير في هذا
Yüce Allah'ın: { قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى } “De ki: Hamd Allah'a mahsustur; selâm da O'nun seçtiği kullarınadır” buyruğu hakkında el-Ferrâ: “Meânî ehli; Lût'a, onların helâk edilmelerine karşılık ‘{ الْحَمْدُ لِلَّهِ } Hamd Allah'a mahsustur [de]’ denildiğini söylemiştir” demiştir. Bir grup âlim ise bu hususta el-Ferrâ'ya muhalefet etmiş ve şöyle demişlerdir: "Bu, Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitaptır; yani geçmiş ümmetlerin kâfirlerinin helâk edilmesi üzerine ‘Allah'a hamdolsun’ de, demektir." en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu [görüş] daha uygundur; çünkü Kur'ân Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilmiştir ve onda yer alan her hitabın muhatabı -manası ancak başkası için sahih olanlar müstesna- bizzat aleyhisselâmdır." Şöyle de denilmiştir: Mana; "Ey Muhammed! { الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى } ‘Hamd Allah'a mahsustur; selâm da O'nun seçtiği kullarınadır’ [de]" şeklindedir ki bundan kasıt onun aleyhisselâm ümmetidir. el-Kelbî: "Allah onları Kendisini tanımak ve Kendisine itaat etmekle seçkin kılmıştır" demiştir. İbn Abbâs ve Süfyân ise: "Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır" demişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, O'nun birliğine, her şeye gücünün yettiğine ve hikmetine delalet eden delilleri içeren bu ayetleri okuması ve [söze] O'na hamdederek, peygamberlerine ve kulları arasından seçtiklerine selâm vererek başlaması emredilmiştir. Bunda güzel bir öğretim, latif bir edebe yönlendirme, bu iki zikri bereket ve uğur saymaya teşvik, aktarılan şeylerin dinleyenlerce kabul görüp can kulağıyla dinlenmesi ve bunların kalplerde dinleyenin arzuladığı konuma erişmesi hususunda bu iki zikrin tesirinden güç alma gayesi vardır. Gerçekten de âlimler, hatipler ve vaizler bu edebi nesilden nesile tevârüs etmişler; aktarılan her ilmin önünde, her vaazdan önce ve her hutbenin başında Allah'a hamdetmiş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât ü selâm getirmişlerdir. Kâtipler de onlara tâbi olarak fetihler, tebrikler ve bunlara benzer önemli hadiseler hakkındaki mektuplarının başlangıcında bu usulü uygulamışlardır. Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ اصْطَفى } “Seçtiği [kulları]” buyruğu; seçtiği, yani peygamberliği için seçtiği kimseler demektir ki onlar peygamberlerdir aleyhimüsselâm. Bunun delili Yüce Allah'ın: { وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ } “Peygamberlere selâm olsun” buyruğudur. { آللَّهُ خَيْرٌ } “Allah mı daha hayırlıdır...” ifadesini Ebû Hâtim iki hemze ile "أَأَللَّهُ خَيْرٌ" (Eallâhu hayrun) şeklinde caiz görmüştür. en-Nehhâs: "Bu hususta ona tâbi olan bir kimse bilmiyoruz; zira bu med (uzatma), sadece soru ile haber arasındaki farkı belirtmek için getirilmiştir ve bu tevkîf (dikkat çekme) elifidir. Buradaki 'hayr' (خَيْرٌ) ise 'senden daha üstündür' manasında değildir; bilakis şairin şu sözü gibidir: 'Sen ona denk olmadığın halde onu hicvediyorsun öyle mi? / Hâlbuki ikinizden kötü olanı, hayırlı olanına fedadır!' Buna göre mana: 'İkinizden içinde kötülük olan kimse, içinde hayır bulunana fedadır' demektir. Bunun [karşılaştırma bildiren] -den/-dan daha manasında olması caiz değildir; zira 'Falan falandan daha şerlidir' dersen, her ikisinde de kötülük var demektir." Şöyle de denilmiştir: Mana; hayır bunda mıdır...
أَمْ فِي هَذَا الَّذِي تُشْرِكُونَهُ فِي الْعِبَادَةِ! وَحَكَى سِيبَوَيْهِ: السَّعَادَةُ أَحَبُّ إِلَيْكَ أَمِ الشَّقَاءُ، وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ السَّعَادَةَ أَحَبُّ إِلَيْهِ. وَقِيلَ: هُوَ عَلَى بَابِهِ مِنَ التَّفْضِيلِ، وَالْمَعْنَى: آللَّهُ خَيْرٌ أَمْ مَا تُشْرِكُونَ، أَيْ أَثَوَابُهُ خَيْرٌ أَمْ عِقَابُ مَا تُشْرِكُونَ. وَقِيلَ: قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ فِي عِبَادَةِ الأصنام خير فَخَاطَبَهُمُ اللَّهُ ﷿ عَلَى اعْتِقَادِهِمْ. وَقِيلَ: اللَّفْظُ لَفْظُ الِاسْتِفْهَامِ وَمَعْنَاهُ الْخَبَرُ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ:" يُشْرِكُونَ" بِيَاءٍ عَلَى الْخَبَرِ. الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ وَأَبِي حَاتِمٍ، فَكَانَ النَّبِيِّ ﷺ إِذَا قَرَأَ هَذِهِ [الْآيَةَ] يَقُولُ:" بَلِ اللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى وَأَجَلُّ وَأَكْرَمُ". قَوْلُهُ تعالى: (أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ) قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: تَقْدِيرُهُ، آلِهَتُكُمْ خَيْرٌ أَمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَمَعْنَاهُ: قَدَرَ عَلَى خَلْقِهِنَّ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى، أَعِبَادَةُ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ أَوْثَانِكُمْ خَيْرٌ أَمْ عِبَادَةُ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ؟. فَهُوَ مَرْدُودٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ مِنَ الْمَعْنَى، وَفِيهِ مَعْنَى التَّوْبِيخِ لَهُمْ، وَالتَّنْبِيهِ عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ ﷿ وَعَجْزِ آلِهَتِهِمْ. (فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ) الْحَدِيقَةُ الْبُسْتَانُ الَّذِي عَلَيْهِ حَائِطٌ. وَالْبَهْجَةُ الْمَنْظَرُ الْحَسَنُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْحَدِيقَةُ الْبُسْتَانُ الْمُحْظَرُ عَلَيْهِ حَائِطٌ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ حَائِطٌ فَهُوَ الْبُسْتَانُ وَلَيْسَ بِحَدِيقَةٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ: الْحَدَائِقُ النَّخْلُ ذَاتُ بَهْجَةٍ، وَالْبَهْجَةُ الزِّينَةُ وَالْحُسْنُ، يُبْهَجُ بِهِ مَنْ رَآهُ. (مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها) " مَا" لِلنَّفْيِ. وَمَعْنَاهُ الْحَظْرُ وَالْمَنْعُ مِنْ فِعْلِ هَذَا، أَيْ مَا كَانَ لِلْبَشَرِ، وَلَا يتهيأ لهم تَحْتَ قُدْرَتِهِمْ، أَنْ يُنْبِتُوا شَجَرَهَا، إِذْ هُمْ عَجَزَةٌ عَنْ مِثْلِهَا، لِأَنَّ ذَلِكَ إِخْرَاجُ الشَّيْءِ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ. قُلْتُ: وَقَدْ يُسْتَدَلُّ من هذا على منع تصوير شي سَوَاءٌ كَانَ لَهُ رُوحٌ أَمْ لَمْ يَكُنْ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ. وَيُعَضِّدُهُ قَوْلُهُ ﷺ:" قَالَ اللَّهُ ﷿ وَمَنْ أَظْلَمَ مِمَّنْ ذَهَبَ يَخْلُقُ خَلْقًا كَخَلْقِي فَلْيَخْلُقُوا ذَرَّةً أَوْ لِيَخْلُقُوا حَبَّةً أَوْ لِيَخْلُقُوا شَعِيرَةً" رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" قَالَ اللَّهُ ﷿" فَذَكَرَهُ، فَعَمَّ بِالذَّمِّ وَالتَّهْدِيدِ وَالتَّقْبِيحِ كُلَّ مَنْ تعاطى تصوير شي مِمَّا خَلَقَهُ اللَّهُ وَضَاهَاهُ فِي التَّشْبِيهِ فِي خلقه
yoksa ibadette O'na ortak koştuğunuz bu şeylerde midir? Sîbeveyh şunu nakletmiştir: Bir kimse, karşısındakinin mutluluğu daha çok sevdiğini bildiği halde ona: "Mutluluk mu sana daha sevimlidir yoksa bedbahtlık mı?" der. Bunun تفضيل (üstünlük) kalıbı üzere kendi asıl manasında olduğu da söylenmiştir; manası: "Allah mı daha hayırlıdır yoksa ortak koştuklarınız mı?" yani O'nun vereceği sevap mı daha hayırlıdır yoksa ortak koştuklarınızın cezası mı? Şöyle de denilmiştir: Onlara böyle denilmesinin sebebi, putlara tapınmada bir hayır olduğuna inanmalarıydı; bu yüzden Allah (azze ve celle) onlara kendi inançlarına göre hitap etti. Lafzın soru lafzı, manasının ise haber olduğu da söylenmiştir. Ebû Amr, Âsım ve Ya'kûb haber sigasıyla ye ile "yüşrikûn" okumuşlardır. Geri kalanlar ise hitap sigasıyla te ile okumuşlardır; Ebû Ubeyd ile Ebû Hâtim'in tercihi de budur. Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu [ayeti] okuduğunda: "Bilakis Allah daha hayırlı, daha baki, daha yüce ve daha kerîmdir" buyururdu. Yüce Allah'ın: { أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Yoksa gökleri ve yeri yaratan mı?” buyruğu hakkında Ebû Hâtim şöyle der: Cümlenin takdiri; "İlahlarınız mı hayırlı yoksa gökleri ve yeri yaratan mı?" şeklindedir ve bunun açıklaması daha önce geçmiştir. Manası: Onları yaratmaya güç yetiren demektir. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: "Taptığınız putlara ibadet etmek mi daha hayırlıdır yoksa gökleri ve yeri yaratana ibadet etmek mi?" Bu cümle kendisinden önceki anlama racidir; içinde onlara yönelik bir kınama, Allah (azze ve celle)'nin kudretine ve ilahlarının acziyetine dikkat çekme manası vardır. { فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ } “Öyle ki biz onunla gönül açıcı güzel bahçeler bitirdik” el-Hadîka (الْحَدِيقَةُ); etrafı duvarla çevrili bahçedir. el-Behce (الْبَهْجَةُ) ise güzel manzaradır. el-Ferrâ der ki: Hadîka, etrafı duvarla çevrilmiş bahçedir; şayet etrafında duvar yoksa o bustândır, hadîka değildir. Katâde ve İkrime: "Hadâik; güzel görünümlü hurmalıklardır, behce ise süs ve güzelliktir; onu gören kimse sevinip ferahlar" demişlerdir. { مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها } “siz onun bir ağacını bile bitiremezdiniz!” Buradaki "mâ" nefy (olumsuzluk) içindir. Manası; bunu yapmanın beşere yasak ve imkansız olmasıdır. Yani insanlar için böyle bir şey mümkün değildir, onların kudreti dahilinde de değildir ki onun ağaçlarını bitirebilsinler; zira onlar benzerini yapmaktan acizdirler, çünkü bu bir şeyi yokluktan varlığa çıkarmaktır. Derim ki: Bundan hareketle ister canlı (ruh sahibi) olsun ister olmasın herhangi bir şeyin suretini/resmini yapmanın yasak olduğuna delil getirilmiştir ki bu Mücâhid'in görüşüdür. Müslim'in Sahih'inde Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu hadis de bunu destekler; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu işittim: "Allah (azze ve celle) buyurdu ki: Benim yarattığım gibi yaratmaya yeltenenden daha zalim kim olabilir? Haydi bir zerre yaratsınlar yahut bir buğday tanesi yaratsınlar veya bir arpa tanesi yaratsınlar!" Böylece Allah'ın yarattığı şeylerden birinin suretini yapmaya kalkışan ve yaratışında O'na benzetme cüretinde bulunan herkesi
فِيمَا انْفَرَدَ بِهِ سُبْحَانَهُ مِنَ الْخَلْقِ وَالِاخْتِرَاعِ هَذَا وَاضِحٌ. وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ تَصْوِيرَ مَا لَيْسَ فِيهِ رُوحٌ يَجُوزُ هُوَ وَالِاكْتِسَابُ به. وقد قال ابن عباس للذي سأل أَنْ يَصْنَعَ الصُّوَرَ: إِنْ كُنْتَ لَا بُدَّ فَاعِلًا فَاصْنَعِ الشَّجَرَ وَمَا لَا نَفْسَ لَهُ خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا. وَالْمَنْعُ أَوْلَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ لِمَا ذَكَرْنَا. وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي" سَبَأٍ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى ثُمَّ قَالَ عَلَى جِهَةِ التَّوْبِيخِ:" أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ" أَيْ هَلْ مَعْبُودٌ مَعَ اللَّهِ يُعِينُهُ عَلَى ذَلِكَ. (بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ) بِاللَّهِ غَيْرَهُ. وَقِيلَ:" يَعْدِلُونَ" عَنِ الْحَقِّ وَالْقَصْدِ، أَيْ يَكْفُرُونَ. وَقِيلَ:" إِلهٌ" مَرْفُوعٌ بِ" مَعَ" تَقْدِيرُهُ أَمَعَ اللَّهِ وَيْلَكُمْ إِلَهٌ. وَالْوَقْفُ عَلَى" مَعَ اللَّهِ" حَسَنٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً) أَيْ مُسْتَقَرًّا. (وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً) أَيْ وَسَطَهَا مِثْلَ" وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً". (وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ) يَعْنِي جِبَالًا ثَوَابِتَ تُمْسِكُهَا وَتَمْنَعُهَا مِنَ الْحَرَكَةِ. (وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً) مَانِعًا مِنْ قُدْرَتِهِ لِئَلَّا يَخْتَلِطَ الْأُجَاجُ بِالْعَذْبِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سُلْطَانًا مِنْ قُدْرَتِهِ فَلَا هَذَا يُغَيِّرُ ذَاكَ وَلَا ذَاكَ يُغَيِّرُ هَذَا. وَالْحَجْزُ الْمَنْعُ. (أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ) أَيْ إِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى هَذَا غَيْرُهُ فَلِمَ يَعْبُدُونَ مَا لَا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ. (بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ) يَعْنِي كَأَنَّهُمْ يَجْهَلُونَ اللَّهَ فَلَا يَعْلَمُونَ مَا يجب له من الوحدانية.
Sübhân olan Allah'ın yaratma ve yoktan var etmede tek olduğu hususlarda genel bir kınama, tehdit ve çirkin görme ile kapsamına almıştır; bu gayet açıktır. Cumhur ise cansız (ruh taşımayan) varlıkların suretini yapmanın ve bundan kazanç sağlamanın caiz olduğu görüşüne varmıştır. Nitekim İbn Abbâs kendisine resim yapmayı soran kimseye: "Eğer mutlaka yapacaksan ağaç resmi ve canlı olmayan şeylerin resmini yap" demiştir; bunu da Müslim rivayet etmiştir. Belirttiğimiz gerekçelerden dolayı yasaklayıcı görüş daha evladır, en doğrusunu Allah bilir. Bu konunun geniş açıklaması inşâallahu teâlâ Sebe' suresinde gelecektir. Sonra azarlama amacıyla şöyle buyurmuştur: { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ } “Allah ile beraber başka bir ilah mı var?” yani Allah ile beraber bu işte O'na yardım eden bir mabud mu var? { بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ } “Hayır, onlar haktan sapan bir kavimdir” yani başkalarını Allah'a denk tutarlar. "Ya'dilûn"; haktan ve doğruluktan sapıyorlar, yani inkâr ediyorlar şeklinde de açıklanmıştır. "İlâhun" kelimesinin "ma'a" ile merfû olduğu da söylenmiştir; takdiri: "Yazıklar olsun size, Allah ile beraber bir ilah mı var?" şeklindedir. { مَعَ اللَّهِ } üzerinde durmak (vakıf yapmak) güzeldir. Yüce Allah'ın: { أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً } “Yoksa yeryüzünü yerleşmeye elverişli kılan mı?” yani yerleşilecek bir mekan kılan. { وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً } “aralarında ırmaklar akıtan” yani ortasında; nitekim { وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً } “ikisinin arasından bir ırmak fışkırttık” ayetinde de böyledir. { وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ } “onun için sağlam dağlar yerleştiren” yani onu tutan ve sarsılmasını engelleyen sabit dağlar. { وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً } “ve iki deniz arasına bir engel koyan mı?” acı suyun tatlı suya karışmaması için kudretinden bir engel kılan. İbn Abbâs der ki: Kudretinden bir hakimiyet koymuştur ki ne bu diğeri bozar ne de diğeri bunu bozar. el-Hacz; engellemek demektir. { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ } “Allah ile beraber başka bir ilah mı var?” yani bunu O'ndan başkasının yapamayacağı sabit olduğuna göre ne diye zarar da fayda da veremeyen şeylere tapıyorlar? { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Hayır, onların çoğu bilmezler” yani sanki Allah'ı hiç tanımıyorlar da O'nun vahdaniyetine dair vacip olan şeyleri bilmiyorlar.
[سورة النمل (٢٧): الآيات ٦٢ الى ٦٤]
[Neml Suresi (27), Âyetler 62-64]
أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلاً مَا تَذَكَّرُونَ (٦٢) أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٣) أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٦٤)
{ أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلاً مَا تَذَكَّرُونَ (٦٢) أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٣) أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٦٤) } “Yoksa darda kalan kendisine yalvardığı zaman ona karşılık veren, sıkıntıyı gideren ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan mı? Allah ile beraber başka bir ilah mı var? Ne kadar da az düşünüyorsunuz! (62) Yoksa karanın ve denizin karanlıklarında size yol gösteren ve rüzgarları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen mi? Allah ile beraber başka bir ilah mı var? Allah, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir, yücedir! (63) Yoksa yaratmayı ilk defa başlatan, sonra onu tekrar edecek olan ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran mı? Allah ile beraber başka bir ilah mı var? De ki: ‘Eğer doğru sözlüler iseniz kesin delilinizi getirin!’ (64)”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ ذُو الضَّرُورَةِ الْمَجْهُودُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: الَّذِي لَا حَوْلَ لَهُ وَلَا قُوَّةَ. وَقَالَ ذُو النُّونِ: هُوَ الَّذِي قَطَعَ الْعَلَائِقَ عَمَّا دُونَ اللَّهِ. وَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ وَأَبُو عُثْمَانَ النَّيْسَابُورِيُّ هو المفلس. وقال سهل ابن عَبْدِ اللَّهِ: هُوَ الَّذِي إِذَا رَفَعَ يَدَيْهِ إِلَى اللَّهِ دَاعِيًا لَمْ يَكُنْ لَهُ وَسِيلَةٌ مِنْ طَاعَةٍ قَدَّمَهَا. وَجَاءَ رَجُلٌ إِلَى مَالِكِ بن دينار فقال: أنا أسألك با لله أَنْ تَدْعُوَ لِي فَأَنَا مُضْطَرٌّ، قَالَ: إِذًا فَاسْأَلْهُ فَإِنَّهُ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ } “Yoksa darda kalan kendisine yalvardığı zaman ona karşılık veren... mi?” buyruğu hakkında İbn Abbâs: "O, çaresiz kalmış ve takati tükenmiş kimsedir" demiştir. es-Süddî: "Hiçbir güç ve kuvveti kalmayan kimsedir" demiştir. Zünnûn: "Allah'tan başka her şeyle bağlarını koparmış kimsedir" demiştir. Ebû Ca'fer ve Ebû Osmân en-Nîsâbûrî: "O, müflis (her şeyini yitirmiş) kimsedir" demişlerdir. Sehl b. Abdillâh ise: "O, dua etmek için ellerini Allah'a kaldırdığında daha önce takdim ettiği hiçbir taati vesile edinemeyen kimsedir" demiştir. Bir adam Mâlik b. Dînâr'a gelerek: "Allah için bana dua etmeni istiyorum, zira ben darda kalmış biriyim" deyince Mâlik: "O halde bizzat O'na yalvar; çünkü darda kalan kendisine yalvardığı zaman O karşılık verir" demiştir. Şair şöyle demiştir: