وَإِنِّي لَأَدْعُوُ اللَّهَ وَالْأَمْرُ ضَيِّقٌ ... عَلَيَّ فَمَا يَنْفَكُّ أَنْ يَتَفَرَّجَا
İşler üzerime daraldığında Allah'a dua ederim de, / Çok geçmeden feraha eriverir.
وَرُبَّ أَخٍ سُدَّتْ عَلَيْهِ وُجُوهُهُ ... أَصَابَ لَهَا لَمَّا دَعَا اللَّهَ مخرجا
Nice kardeş vardır ki bütün yolları tıkanmışken, / Allah'a dua ettiğinde bir çıkış yolu buluvermiştir.
الثانية- وفي مسند أبى داو الطَّيَالِسِيِّ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي دُعَاءِ الْمُضْطَرِّ:" اللَّهُمَّ رَحْمَتَكَ أَرْجُو فَلَا تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي طَرْفَةَ عَيْنٍ وَأَصْلِحْ لِي شَأْنِي كُلَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ". الثَّالِثَةُ- ضَمِنَ اللَّهُ تَعَالَى إِجَابَةَ الْمُضْطَرِّ إِذَا دَعَاهُ، وَأَخْبَرَ بِذَلِكَ عَنْ نَفْسِهِ، وَالسَّبَبُ فِي ذَلِكَ أَنَّ الضَّرُورَةَ إِلَيْهِ بِاللِّجَاءِ يَنْشَأُ عَنِ الْإِخْلَاصِ، وَقَطْعِ الْقَلْبِ عَمَّا سِوَاهُ، وَلِلْإِخْلَاصِ عِنْدَهُ سُبْحَانَهُ مَوْقِعٌ وَذِمَّةٌ، وُجِدَ مِنْ مُؤْمِنٍ أَوْ كَافِرٍ، طَائِعٍ أَوْ فَاجِرٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ" وَقَوْلُهُ:" فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ" فَأَجَابَهُمْ عِنْدَ ضَرُورَتِهِمْ وَوُقُوعِ إِخْلَاصِهِمْ، مَعَ عِلْمِهِ أَنَّهُمْ يَعُودُونَ إِلَى شِرْكِهِمْ وَكُفْرِهِمْ. وَقَالَ تَعَالَى:" فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ" فَيُجِيبُ الْمُضْطَرَّ لِمَوْضِعِ اضْطِرَارِهِ وَإِخْلَاصِهِ. وَفِي الْحَدِيثِ:" ثَلَاثُ دَعَوَاتٍ مُسْتَجَابَاتٍ لَا شَكَّ فِيهِنَّ دَعْوَةُ الْمَظْلُومِ وَدَعْوَةُ الْمُسَافِرِ وَدَعْوَةُ الْوَالِدِ عَلَى وَلَدِهِ" ذَكَرَهُ صَاحِبُ الشِّهَابِ، وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ لِمُعَاذٍ لَمَّا وَجَّهَهُ إِلَى أَرْضِ الْيَمَنِ" وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فَلَيْسَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ"
İkincisi- Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'nin Müsned'inde Ebû Bekre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem darda kalanın duası hakkında şöyle buyurmuştur: “Allah'ım! Senin rahmetini umarım. Beni göz açıp kapayıncaya kadar bile olsa nefsimle baş başa bırakma ve bütün işlerimi ıslah eyle. Senden başka hiçbir ilah yoktur.” Üçüncüsü- Yüce Allah, darda kalan kendisine yalvardığı zaman ona icabet edeceğini garanti etmiş ve bunu bizzat kendisi hakkında haber vermiştir. Bunun sebebi, O'na sığınma zaruretinin ihlastan ve kalbi O'ndan başkasından tamamen koparmaktan kaynaklanmasıdır. İhlasın ise O'nun (sübhânehû) katında -ister müminden ister kâfirden, ister itaatkârdan ister günahkârdan sadır olsun- büyük bir yeri ve teminatı vardır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “Nihayet siz gemide bulunduğunuz ve gemiler de onları hoş bir rüzgarla akıtıp götürdüğü ve onlar da bununla neşelendikleri bir sırada, ona şiddetli bir fırtına gelip çatar, her taraftan dalgalar onları sarar ve çepeçevre kuşatıldıklarını anlarlar da dini yalnız Allah'a has kılarak: ‘Andolsun, eğer bizi bundan kurtarırsan mutlaka şükredenlerden olacağız’ diye Allah'a dua ederler” ve devamında: { فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ } “Fakat O onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşarlar” buyurmuştur. Böylece onların tekrar şirklerine ve küfürlerine döneceklerini bildiği halde, darda kalmaları ve ihlaslarının gerçekleşmesi anında dualarına icabet etmiştir. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: { فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Gemiye bindikleri zaman, dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar”. Dolayısıyla [Allah] darda kalana, darda kalmış olması ve ihlası sebebiyle icabet eder. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Şüphe götürmeyen, kabul edilen üç dua vardır: Mazlumun duası, yolcunun duası ve babanın evladına bedduası.” Bunu Şihâb sahibi zikretmiştir ve bu sahih bir hadistir. Sahîh-i Müslim'de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Muâz'ı Yemen diyarına gönderirken ona şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Mazlumun duasından sakın; çünkü onunla Allah arasında hiçbir perde yoktur.”
وَفِي كِتَابِ الشِّهَابِ:" اتَّقُوا دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فَإِنَّهَا تُحْمَلُ عَلَى الْغَمَامِ فَيَقُولُ اللَّهُ ﵎ وَعِزَّتِي وَجَلَالِي لَأَنْصُرَنَّكِ وَلَوْ بَعْدَ حِينٍ" وَهُوَ صَحِيحٌ أَيْضًا. وَخَرَّجَ الْآجُرِّيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" فَإِنِّي لَا أَرُدُّهَا وَلَوْ كَانَتْ مِنْ فَمِ كَافِرٍ" فَيُجِيبُ الْمَظْلُومَ لِمَوْضِعِ إِخْلَاصِهِ بِضَرُورَتِهِ بِمُقْتَضَى كرمه، وإجابة لا خلاصه وَإِنْ كَانَ كَافِرًا، وَكَذَلِكَ إِنْ كَانَ فَاجِرًا فِي دِينِهِ، فَفُجُورُ الْفَاجِرِ وَكُفْرُ الْكَافِرِ لَا يَعُودُ مِنْهُ نَقْصٌ وَلَا وَهَنٌ عَلَى مَمْلَكَةِ سَيِّدِهِ، فَلَا يَمْنَعُهُ مَا قَضَى لِلْمُضْطَرِّ مِنْ إِجَابَتِهِ. وَفَسَّرَ إِجَابَةَ دَعْوَةِ الْمَظْلُومِ بِالنُّصْرَةِ عَلَى ظَالِمِهِ بِمَا شَاءَ سُبْحَانَهُ مِنْ قَهْرٍ لَهُ، أَوِ اقْتِصَاصٍ مِنْهُ، أَوْ تَسْلِيطِ ظَالِمٍ آخَرَ عَلَيْهِ يَقْهَرُهُ كَمَا قَالَ ﷿:" وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً
Kitâbu'ş-Şihâb'da da şöyle yer almaktadır: “Mazlumun duasından sakının; çünkü o bulutların üzerine kaldırılır da Allah celle celâluhu: ‘İzzetime ve celalime yemin olsun ki, bir süre sonra da olsa mutlaka sana yardım edeceğim’ buyurur.” Bu da sahihtir. el-Âcurrî de Ebû Zerr'in Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği şu hadisi tahric etmiştir: “Çünkü bir kâfirin ağzından çıksa dahi Ben onu geri çevirmem.” Dolayısıyla [Allah], kereminin bir gereği olarak ve ihlasına bir karşılık olmak üzere -kâfir de olsa- darda kalmışlığından ötürü ihlası sebebiyle mazluma icabet eder. Aynı şekilde dininde facir/günahkâr olsa da durum böyledir; zira günahkârın günahı ve kâfirin küfrü, Rabbinin mülküne hiçbir eksiklik ve zafiyet getirmez; dolayısıyla bu durum, darda kalana icabet etme hususundaki takdirine engel olmaz. Mazlumun duasına icabet edilmesi; zâlimi dilediği şekilde kahretmek, ondan intikam almak veya üzerine onu kahredecek başka bir zâlimi musallat etmek suretiyle mazluma yardım edilmesi şeklinde tefsir edilmiştir; nitekim O azze ve celle: { وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً } “İşte biz, kazanmakta oldukları şeyler sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böyle musallat ederiz”
" وَأَكَّدَ سُرْعَةَ إِجَابَتِهَا بقول:" تُحْمَلُ عَلَى الْغَمَامِ" وَمَعْنَاهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ ﷿ يُوَكِّلُ مَلَائِكَتَهُ بِتَلَقِّي دَعْوَةِ الْمَظْلُومِ وَبِحَمْلِهَا عَلَى الْغَمَامِ، فَيَعْرُجُوا بِهَا إِلَى السَّمَاءِ، وَالسَّمَاءُ قِبْلَةُ الدُّعَاءِ لِيَرَاهَا الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ، فَيَظْهَرُ مِنْهُ مُعَاوَنَةُ الْمَظْلُومِ، وَشَفَاعَةً مِنْهُمْ لَهُ فِي إِجَابَةِ دَعَوْتِهِ، رَحْمَةً لَهُ. وَفِي هَذَا تَحْذِيرٌ مِنَ الظُّلْمِ جُمْلَةً، لِمَا فِيهِ مِنْ سَخَطِ اللَّهِ وَمَعْصِيَتِهِ وَمُخَالَفَةِ أَمْرِهِ، حَيْثُ قَالَ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ:" يَا عِبَادِي إِنِّي حَرَّمْتُ الظُّلْمَ عَلَى نَفْسِي وَجَعَلْتُهُ بَيْنَكُمْ مُحَرَّمًا فَلَا تَظَالَمُوا" الْحَدِيثَ. فَالْمَظْلُومُ مُضْطَرٌّ، وَيَقْرُبُ مِنْهُ الْمُسَافِرُ، لِأَنَّهُ مُنْقَطِعٌ عَنِ الْأَهْلِ وَالْوَطَنِ مُنْفَرِدٌ عَنِ الصَّدِيقِ وَالْحَمِيمِ، لَا يَسْكُنُ قَلْبُهُ إِلَى مُسْعِدٍ وَلَا مُعِينٍ لِغُرْبَتِهِ. فَتَصْدُقُ ضَرُورَتُهُ إِلَى الْمَوْلَى، فَيُخْلِصُ إِلَيْهِ فِي اللجإ، وَهُوَ الْمُجِيبُ لِلْمُضْطَرِّ إِذَا دَعَاهُ، وَكَذَلِكَ دَعْوَةُ الْوَالِدِ عَلَى وَلَدِهِ، لَا تَصْدُرُ مِنْهُ مَعَ مَا يُعْلَمُ مِنْ حَنَّتِهِ عَلَيْهِ وَشَفَقَتِهِ، إِلَّا عِنْدَ تَكَامُلِ عَجْزِهِ عَنْهُ، وَصِدْقِ ضَرُورَتِهِ، وَإِيَاسِهِ عَنْ بِرِّ وَلَدِهِ، مَعَ وُجُودِ أَذِيَّتِهِ، فَيُسْرِعُ الْحَقُّ إِلَى إِجَابَتِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى (وَيَكْشِفُ السُّوءَ) أَيِ الضُّرَّ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: الْجَوْرُ. (وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ) أَيْ سُكَّانَهَا يُهْلِكُ قَوْمًا وَيُنْشِئُ آخَرِينَ. وَفِي كِتَابِ النَّقَّاشِ: أَيْ وَيَجْعَلُ أَوْلَادَكُمْ خَلَفًا مِنْكُمْ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: خَلَفًا مِنَ الْكُفَّارِ يَنْزِلُونَ أَرْضَهُمْ، وَطَاعَةَ اللَّهِ بَعْدَ كُفْرِهِمْ. (أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ) عَلَى جِهَةِ التَّوْبِيخِ، كَأَنَّهُ قَالَ أَمَعَ اللَّهِ وَيْلَكُمْ إِلَهٌ، فَ" إِلهٌ" مَرْفُوعٌ بِ" مَعَ".
buyurmuştur. “Bulutların üzerine kaldırılır” buyruğuyla onun kabulünün süratini tekit etmiştir. Bunun anlamı -en doğrusunu Allah bilir- şudur: Allah azze ve celle mazlumun duasını karşılamak ve onu bulutların üzerine kaldırmak için meleklerini görevlendirir; onlar da onu semaya yükseltirler. Sema duanın kıblesidir; meleklerin hepsi onu görsün, böylece mazluma yardım ve ona bir rahmet olarak duasının kabulü hususunda meleklerden bir şefaat tezahür etsin diye [oraya yükseltilir]. Bunda, Allah'ın gazabını celbetmesi, O'na isyan ve emrine muhalefet olması sebebiyle zulmün bütününe karşı bir sakındırma vardır. Nitekim O, Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde Peygamberinin lisanıyla şöyle buyurmuştur: “Ey kullarım! Ben zulmü kendime haram kıldım ve onu sizin aranızda da haram kıldım; öyleyse birbirinize zulmetmeyin...” Hadis. Mazlum darda kalmış bir kimsedir; yolcu da ona yakındır, zira o ailesinden ve vatanından ayrı kalmış, dostundan ve yakınından tek başına kalmıştır; gurbetinden dolayı kalbi hiçbir yardımcıya ve destekçiye güvenip sükûnet bulamaz. Dolayısıyla Mevlâ'ya olan ihtiyacı ve zarureti samimi olur, O'na sığınmada ihlas gösterir; O da darda kalan kendisine yalvardığı zaman icabet edendir. Aynı şekilde babanın evladına bedduası da, ona karşı bilinen şefkat ve merhametine rağmen, ancak ona karşı acziyetinin tam kemale ermesi, çaresizliğinin kesinleşmesi, evladının eziyeti sürerken onun iyiliğinden ümidini kesmesi anında sadır olur; dolayısıyla el-Hak Teâlâ onun duasına icabette acele eder. Yüce Allah'ın: { وَيَكْشِفُ السُّوءَ } “Sıkıntıyı gideren” buyruğu, yani zararı gideren demektir. el-Kelbî: Haksızlığı gideren, demiştir. { وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ } “Ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan” yani bir topluluğu helak edip diğerlerini var ederek sizi onun sakinleri kılan [mı?]. en-Nakkâş'ın kitabında: Yani çocuklarınızı sizin yerinize geçen halefler kılan, [demektir]. el-Kelbî ise: Onların küfründen sonra Allah'a itaat ederek onların yurtlarına yerleşen kâfirlerin yerine halefler [kılan], demiştir. { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ } “Allah ile beraber başka bir ilah mı var?” buyruğu azarlama ve kınama gayelidir; sanki: “Yazıklar olsun size, Allah ile beraber başka bir ilah mı var?” demiştir. Bu durumda { إِلهٌ } kelimesi { مَعَ } zarfı ile merfûdur.
ويجوز أن يكون مرفوعا بإضمار أإله مَعَ اللَّهِ يَفْعَلُ ذَلِكَ فَتَعْبُدُوهُ. وَالْوَقْفُ عَلَى" مَعَ اللَّهِ" حَسَنٌ. (قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ) قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَهِشَامٌ وَيَعْقُوبُ:" يَذَّكَّرُونَ" بِالْيَاءِ عَلَى الخبر، كقول:" بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ" وَ" تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ" فَأَخْبَرَ فِيمَا قَبْلَهَا وَبَعْدَهَا، وَاخْتَارَهُ أَبُو حَاتِمٍ. الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ خِطَابًا لِقَوْلِهِ:" وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ) أَيْ يُرْشِدُكُمُ الطَّرِيقَ (فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ) إِذَا سَافَرْتُمْ إِلَى الْبِلَادِ الَّتِي تَتَوَجَّهُونَ إِلَيْهَا بِاللَّيْلِ والنهار. وقيل: وجعل مفاوز الَّتِي لَا أَعْلَامَ لَهَا، وَلُجَجَ الْبِحَارِ كَأَنَّهَا ظُلُمَاتٌ، لِأَنَّهُ لَيْسَ لَهَا عَلَمٌ يُهْتَدَى بِهِ. (وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ) أَيْ قُدَّامَ الْمَطَرِ بِاتِّفَاقِ أَهْلِ
Bunun, gizli bir ifade ile: “Allah ile beraber bunu yapacak bir ilah mı var ki ona kulluk edesiniz?” takdiriyle merfû olması da caizdir. { مَعَ اللَّهِ } üzerinde vakıf yapmak güzeldir (hasendir). { قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ } “Ne kadar da az düşünüyorsunuz!” buyruğunu Ebû Amr, Hişâm ve Ya'kûb, haber kipi olarak yâ ile: “يَذَّكَّرُونَ” şeklinde okumuşlardır; tıpkı: { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Hayır, onların çoğu bilmezler” ve { تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir” buyruklarında olduğu gibi; nitekim [ayet] öncesinde ve sonrasında haber vermiştir; Ebû Hâtim de bu kıraati tercih etmiştir. Diğer kurrâ ise: { وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ } “Ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan” buyruğu sebebiyle hitap olarak tâ ile [تَذَكَّرُونَ] okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ } “Yoksa size yol gösteren... mi?” buyruğu, yani yolu gösteren { فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Karanın ve denizin karanlıklarında” gece ve gündüz yöneldiğiniz beldelere yolculuk yaptığınız zaman. Bir görüşe göre de: İşaretleri bulunmayan çölleri ve denizlerin derinliklerini, kendisiyle hidayet bulunacak bir işaret olmadığı için adeta karanlıklar gibi kılmıştır. { وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } “Ve rüzgarları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen mi?” yani tevil ehlinin ittifakıyla yağmurun önünde [gönderen].
التَّأْوِيلِ. (أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ) يَفْعَلُ ذَلِكَ وَيُعِينُهُ عَلَيْهِ. (تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ) مِنْ دُونِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ) كَانُوا يُقِرُّونَ أَنَّهُ الْخَالِقُ الرازق فألزمهم الإعادة، أي إذا قدر الِابْتِدَاءِ فَمِنْ ضَرُورَتِهِ الْقُدْرَةُ عَلَى الْإِعَادَةِ، وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ. (أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ) يَخْلُقُ وَيَرْزُقُ وَيُبْدِئُ وَيُعِيدُ: (قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ) أَيْ حُجَّتَكُمْ أَنَّ لِي شَرِيكًا، أَوْ حُجَّتَكُمْ فِي أَنَّهُ صَنَعَ أَحَدٌ شَيْئًا مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ غَيْرَ الله (إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ).
{ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ } “Allah ile beraber başka bir ilah mı var?” bunu yapan ve bu hususta O'na yardım eden. { تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir, yücedir!” O'ndan başka [ortak koştuklarından]. Yüce Allah'ın: { أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “Yoksa yaratmayı ilk defa başlatan, sonra onu tekrar edecek olan... mı?” buyruğu: Onlar O'nun Yaratıcı ve Rızık Verici olduğunu ikrar ediyorlardı; bu sebeple [Allah] onları yeniden diriltmeyi ikrara mecbur kıldı. Yani ilk defa yaratmaya güç yetirdiğine göre, zorunlu olarak onu tekrar etmeye de gücü yeter; üstelik bu O'nun için daha kolaydır. { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ } “Allah ile beraber başka bir ilah mı var?” yaratan, rızık veren, ilk defa var eden ve tekrar dirilten? { قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ } “De ki: Delilinizi getirin!” yani Benim bir ortağım olduğuna dair delilinizi veya Allah'tan başka birinin bu şeylerden herhangi birini yaptığına dair hüccetinizi [getirin], { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlüler iseniz”.
[سورة النمل (٢٧): الآيات ٦٥ الى ٦٦]
[Neml Suresi (27), Âyetler 65-66]
قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٦٥) بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ (٦٦)
{ قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٦٥) بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ (٦٦) } “De ki: Göklerde ve yerde Allah'tan başka hiç kimse gaybı bilmez. Onlar ne zaman diriltileceklerinin de farkında değillerdir. (65) Hayır, onların ahirete dair bilgileri peş peşe toplanıp tükendi/yetersiz kaldı; hayır, onlar ondan şüphe içindedirler; hayır, onlar ona karşı kördürler. (66)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ) وَعَنْ بَعْضِهِمْ: أَخْفَى غَيْبَهُ عَلَى الْخَلْقِ، وَلَمْ يَطَّلِعْ عَلَيْهِ أَحَدٌ لِئَلَّا يَأْمَنَ أَحَدٌ مِنْ عَبِيدِهِ مَكْرَهُ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْمُشْرِكِينَ حِينَ سَأَلُوا النَّبِيَّ ﷺ عَنْ قِيَامِ السَّاعَةِ. وَ" مَنْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، وَالْمَعْنَى: قُلْ لَا يَعْلَمُ أَحَدٌ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ، فَإِنَّهُ بدل من" مَنْ" قاله الزجاج.
Yüce Allah'ın: { قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ } “De ki: Göklerde ve yerde Allah'tan başka hiç kimse gaybı bilmez” buyruğuna dair bazı [âlim]lerden şöyle rivayet edilmiştir: Kullarından hiç kimse O'nun mekrinden emin olmasın diye gaybını yaratılmışlardan gizlemiş ve ona hiç kimseyi muttali kılmamıştır. Bu âyetin, müşriklerin Peygamber’e sallallâhu aleyhi ve sellem kıyametin ne zaman kopacağını sordukları sırada indiği de söylenmiştir. { مَنْ } lafzı ref mahallindedir. Mana ise: “De ki: Allah'tan başka hiç kimse gaybı bilmez” şeklindedir. Zira [lafza-i celâl olan] { اللَّهُ }, { مَنْ } lafzından bedeldir. Bunu ez-Zeccâc söylemiştir.
الْفَرَّاءُ: وَإِنَّمَا رُفِعَ مَا بَعْدَ" إِلَّا" لِأَنَّ مَا قَبْلَهَا جَحْدٌ، كَقَوْلِهِ: مَا ذَهَبَ أَحَدٌ إِلَّا أَبُوكَ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَمَنْ نَصَبَ نَصَبَ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ، يَعْنِي فِي الْكَلَامِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَسَمِعْتُهُ يَحْتَجُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَنْ صَدَّقَ مُنَجِّمًا، وَقَالَ: أَخَافُ أَنْ يَكْفُرَ بِهَذِهِ الْآيَةِ. قُلْتُ: وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" الْأَنْعَامِ" مُسْتَوْفًى. وَقَالَتْ عَائِشَةُ: مَنْ زَعَمَ أَنَّ مُحَمَّدًا يَعْلَمُ مَا فِي غَدٍ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ:" قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ" خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وَرُوِيَ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى الْحَجَّاجِ مُنَجِّمٌ فَاعْتَقَلَهُ الْحَجَّاجُ، ثُمَّ أَخَذَ حَصَيَاتٍ فَعَدَّهُنَّ، ثُمَّ قَالَ: كَمْ فِي يَدِي مِنْ حَصَاةٍ؟ فَحَسَبَ الْمُنَجِّمُ ثُمَّ قَالَ: كَذَا، فَأَصَابَ. ثُمَّ اعْتَقَلَهُ فَأَخَذَ حَصَيَاتٍ لَمْ يَعُدُّهُنَّ فَقَالَ: كَمْ فِي يَدِي؟ فَحَسَبَ فَأَخْطَأَ ثُمَّ حَسَبَ فَأَخْطَأَ، ثُمَّ قَالَ: أَيُّهَا الْأَمِيرُ أَظُنُّكَ لَا تَعْرِفُ عَدَدَهَا، قَالَ: لَا. قَالَ: فَإِنِّي لَا أُصِيبُ. قَالَ: فَمَا الْفَرْقُ؟ قَالَ: إِنَّ ذَلِكَ أَحْصَيْتَهُ فَخَرَجَ عَنْ حَدِّ الْغَيْبِ، وَهَذَا لَمْ تُحْصِهِ فَهُوَ غَيْبٌ وَ" لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ" وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" آلِ عِمْرَانَ" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ) هَذِهِ قِرَاءَةُ أَكْثَرِ النَّاسِ مِنْهُمْ عَاصِمٌ وَشَيْبَةُ وَنَافِعٌ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحُمَيْدٌ:" بَلْ أَدْرَكَ" مِنَ الْإِدْرَاكِ. وَقَرَأَ عَطَاءُ بْنُ يَسَارٍ وَأَخُوهُ سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ وَالْأَعْمَشُ " بَلْ ادَّرَكَ" غَيْرَ مَهْمُوزٍ مُشَدَّدًا. وَقَرَأَ ابن محيصن:" بل أأدرك" عَلَى الِاسْتِفْهَامِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" بَلَى" بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ" أَدَّارَكَ" بِهَمْزَةِ قَطْعٍ وَالدَّالُ مُشَدَّدَةٌ وَأَلِفٌ بَعْدَهَا، قَالَ النَّحَّاسُ: وَإِسْنَادُهُ إِسْنَادٌ صَحِيحٌ، هُوَ مِنْ حَدِيثِ شُعْبَةَ يَرْفَعُهُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ. وزعم هرون الْقَارِئُ أَنَّ قِرَاءَةَ أُبَيٍّ" بَلْ تَدَارَكَ عِلْمُهُمْ" الْقِرَاءَةُ الْأُولَى وَالْأَخِيرَةُ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ، لِأَنَّ أَصْلَ" ادَّارَكَ" تدارك، أدغمت الدال في التاء وجئ بِأَلِفِ الْوَصْلِ، وَفِي مَعْنَاهُ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّ الْمَعْنَى بَلْ تَكَامَلَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ، لِأَنَّهُمْ رَأَوْا كُلَّ مَا وُعِدُوا بِهِ مُعَايَنَةً فَتَكَامَلَ علمهم
el-Ferrâ şöyle demiştir: “إِلَّا” (illâ) edatından sonra gelen lafzın merfû kılınması, ondan öncesinin olumsuzluk bildirmesinden ötürüdür; tıpkı: “مَا ذَهَبَ أَحَدٌ إِلَّا أَبُوكَ” (Baban dışında kimse gitmedi) sözü gibi. İkisinin manası aynıdır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Mensûb okuyan ise kelamda istisna üzere mensûb kılmıştır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Onun (ez-Zeccâc'ın), müneccimi doğrulayan kimseye karşı bu ayetle delil getirdiğini ve: “Onun bu ayeti inkâr ederek kâfir olmasından korkarım” dediğini işittim. Ben [Kurtubî] derim ki: Bu husus el-En'âm Suresi'nde eksiksiz olarak geçmişti. Âişe [radıyallâhu anhâ] şöyle demiştir: “Kim Muhammed'in yarın ne olacağını bildiğini iddia ederse, Allah'a büyük bir iftira atmış olur. Zira Yüce Allah: { قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ } “De ki: Göklerde ve yerde Allah'tan başka hiç kimse gaybı bilmez” buyurmaktadır.” Bunu Müslim tahric etmiştir. Rivayet edildiğine göre el-Haccâc'ın yanına bir müneccim girdi. el-Haccâc onu alıkoydu, sonra birkaç çakıl taşı alıp onları saydı. Ardından: “Elimde kaç tane çakıl taşı var?” dedi. Müneccim hesap yaptı ve: “Şu kadar” dedi; doğru bildi. Sonra onu [tekrar] alıkoyup bu defa saymadığı çakıl taşları aldı ve: “Elimde kaç tane var?” dedi. Müneccim hesap yaptı fakat yanıldı; bir daha hesap yaptı, yine yanıldı. Sonra: “Ey Emîr! Sanırım sen de bunların sayısını bilmiyorsun” dedi. [el-Haccâc]: “Hayır [bilmiyorum]” dedi. [Müneccim]: “O halde ben isabet ettiremem” dedi. [el-Haccâc]: “Peki [ikisi arasındaki] fark nedir?” diye sorunca, [müneccim] şöyle dedi: “Öncekini sen saymıştın, dolayısıyla gayb olma sınırından çıkmıştı. Bunu ise saymadın, bu sebeple o gaybdır. { لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ } “Göklerde ve yerde Allah'tan başka hiç kimse gaybı bilmez”.” Bu husus Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti, Allah'a hamdolsun. Yüce Allah'ın: { بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ } “Hayır, onların ahirete dair bilgileri peş peşe geldi” buyruğuna gelince; bu, Âsım, Şeybe, Nâfi‘, Yahyâ b. Vessâb, el-A‘meş, Hamza ve el-Kisâî'nin de aralarında bulunduğu kurrânın çoğunun kıraatidir. Ebû Ca‘fer, İbn Kesîr, Ebû Amr ve Humeyd “idrâk” kökünden olmak üzere “بَلْ أَدْرَكَ” (Bel edrake) şeklinde okumuşlardır. Atâ b. Yesâr, kardeşi Süleyman b. Yesâr ve el-A‘meş hemzesiz ve şeddeli olarak “بَلْ ادَّرَكَ” (Beli'd-derake) şeklinde okumuşlardır. İbn Muhaysın istifham (soru) edatıyla “بَلْ أَأَدْرَكَ” (Bel e-edrake) şeklinde okumuştur. İbn Abbâs ise yâ harfini sabit tutarak “بَلَى” (belâ), katı‘ hemzesi, şeddeli dâl ve ardından gelen elif ile “أَدَّارَكَ” (eddârake) şeklinde okumuştur. en-Nehhâs: “Bunun isnadı sahih bir isnaddır; Şu‘be'nin İbn Abbâs'a ulaştırdığı rivayettendir” demiştir. Karî Hârûn ise Übeyy'in kıraatinin “بَلْ تَدَارَكَ عِلْمُهُمْ” (Bel tedârake ilmuhum) şeklinde olduğunu ileri sürmüştür. İlk ve son kıraatlerin manası birdir; çünkü “ادَّارَكَ” kelimesinin aslı “تَدَارَكَ”dir. Tâ harfi dâl harfine idgam edilmiş ve vasıl hemzesi getirilmiştir. Bunun manası hakkında iki görüş vardır: Birincisi, mananın “Bilakis onların ahirete dair bilgileri kemale erdi” şeklinde olduğudur; zira kendilerine vadedilen her şeyi bizzat görerek müşahede etmişler ve böylece bilgileri kemale ermiştir...
بِهِ. وَالْقَوْلُ الْآخَرُ أَنَّ الْمَعْنَى: بَلْ تَتَابَعَ عِلْمُهُمُ الْيَوْمَ فِي الْآخِرَةِ، فَقَالُوا تَكُونُ وَقَالُوا لا تكون. القراءة الثانية فيها قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّ مَعْنَاهُ كَمُلَ فِي الْآخِرَةِ، وَهُوَ مِثْلُ الْأَوَّلِ، قَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ يُدْرَكُ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَيَعْلَمُونَهَا إِذَا عَايَنُوهَا حِينَ لَا يَنْفَعُهُمْ عِلْمُهُمْ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي الدُّنْيَا مُكَذِّبِينَ. وَالْقَوْلُ الْآخَرُ أَنَّهُ عَلَى مَعْنَى الْإِنْكَارِ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَبِي إِسْحَاقَ، وَاسْتَدَلَّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ بِأَنَّ بَعْدَهُ" بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ" أَيْ لَمْ يُدْرِكْ عِلْمُهُمْ عِلْمَ الْآخِرَةِ. وَقِيلَ: بَلْ ضَلَّ وَغَابَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ فَلَيْسَ لَهُمْ فِيهَا عِلْمٌ. وَالْقِرَاءَةُ الثَّالِثَةُ:" بَلِ أدرك" فهي بمعنى" بَلِ ادَّارَكَ" وقد يجئ افْتَعَلَ وَتَفَاعَلَ بِمَعْنًى، وَلِذَلِكَ صُحِّحَ ازْدَوَجُوا حِيْنَ كَانَ بِمَعْنَى تَزَاوَجُوا. الْقِرَاءَةُ الرَّابِعَةُ: لَيْسَ فِيهَا إِلَّا قَوْلٌ وَاحِدٌ يَكُونُ فِيهِ مَعْنَى الْإِنْكَارِ، كَمَا تَقُولُ: أَأَنَا قَاتَلْتُكَ؟! فَيَكُونُ الْمَعْنَى لَمْ يُدْرِكْ، وَعَلَيْهِ تَرْجِعُ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ ابن عباس:" بلى ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ" أَيْ لَمْ يُدْرِكْ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَهُوَ قَوْلٌ حَسَنٌ كَأَنَّهُ وَجَّهَهُ إِلَى الِاسْتِهْزَاءِ بِالْمُكَذِّبِينَ بِالْبَعْثِ، كَقَوْلِكَ لِرَجُلٍ تُكَذِّبُهُ: بَلَى لَعَمْرِي قَدْ أَدْرَكْتَ السَّلَفَ فَأَنْتَ تَرْوِي مَا لَا أَرْوِي وَأَنْتَ تُكَذِّبُهُ. وَقِرَاءَةٌ سَابِعَةٌ:" بَلَ ادَّرَكَ" بِفَتْحِ اللَّامِ، عَدَلَ إِلَى الْفَتْحَةِ لِخِفَّتِهَا. وَقَدْ حُكِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنْ قُطْرُبٍ فِي" قُمِ اللَّيْلَ" فَإِنَّهُ عَدَلَ إِلَى الْفَتْحِ. وَكَذَلِكَ وَ (بِعَ الثَّوْبَ) وَنَحْوَهُ. وَذَكَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ في الكتاب: وقرى" بل أأدرك" بهمزتين" بل آأدرك" بِأَلِفٍ بَيْنَهُمَا" بَلَى أَأَدَّرَكَ"" أَمْ تَدَارَكَ"" أَمْ أَدَّرَكَ" فَهَذِهِ ثِنْتَا عَشْرَةَ قِرَاءَةً، ثُمَّ أَخَذَ يُعَلِّلُ وُجُوهَ الْقِرَاءَاتِ وَقَالَ: فَإِنْ قُلْتَ فَمَا وجه قراءة" بل أأدرك" عَلَى الِاسْتِفْهَامِ؟ قُلْتُ: هُوَ اسْتِفْهَامٌ عَلَى وَجْهِ الْإِنْكَارِ لِإِدْرَاكِ عِلْمِهِمْ، وَكَذَلِكَ مَنْ قَرَأَ" أَمْ أَدَّرَكَ" وَ" أَمْ تَدَارَكَ" لِأَنَّهَا أَمِ الَّتِي بِمَعْنَى بَلْ وَالْهَمْزَةِ، وَأَمَّا مَنْ قَرَأَ" بَلَى أَأَدَّرَكَ" عَلَى الِاسْتِفْهَامِ فَمَعْنَاهُ بَلَى يَشْعُرُونَ مَتَى يُبْعَثُونَ، ثُمَّ أَنْكَرَ عِلْمَهُمْ بِكَوْنِهَا، وَإِذَا أَنْكَرَ عِلْمَهُمْ بِكَوْنِهَا لَمْ يَتَحَصَّلْ لَهُمْ شُعُورٌ وَقْتَ كَوْنِهَا، لِأَنَّ الْعِلْمَ بِوَقْتِ الْكَائِنِ تَابِعٌ لِلْعِلْمِ بِكَوْنِ الْكَائِنِ." فِي الْآخِرَةِ" فِي شَأْنِ الْآخِرَةِ وَمَعْنَاهَا. (بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها) أَيْ فِي الدُّنْيَا. (بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ) أَيْ بقلوبهم واحدهم عموم. وَقِيلَ: عَمٍ، وَأَصْلُهُ عَمْيُونَ حُذِفَتِ الْيَاءُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ وَلَمْ يَجُزْ تَحْرِيكُهَا لِثِقَلِ الْحَرَكَةِ فِيهَا.
Diğer görüş ise mananın şöyledir: Bilakis bugün onların ahiret hakkındaki bilgileri peş peşe geldi; bir kısmı ‘olacak’ dedi, bir kısmı ‘olmayacak’ dedi. İkinci kıraatte iki görüş vardır: Biri, manasının ahirette kemale erdiğidir ki bu birinci görüş gibidir. Mücâhid şöyle demiştir: Manası, ahirette bilgileri erişir ve bilgileri kendilerine fayda vermeyeceği o anda onu bizzat gördüklerinde bilirler; çünkü onlar dünyada yalanlamaktaydılar. Diğer görüş ise bunun inkâr manasında olduğudur; bu Ebû İshak'ın mezhebidir. O, bu görüşün doğruluğuna ardından gelen: { بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ } “Hayır, onlar ona karşı kördürler” ifadesini delil getirmiştir; yani onların bilgisi ahiret bilgisine erişmemiştir. Bir görüşe göre de: Bilakis ahiret hakkındaki bilgileri kaybolup gitmiş ve yok olmuştur, dolayısıyla onda hiçbir bilgileri yoktur. Üçüncü kıraat: “بَلِ ادَّرَكَ” olup “بَلِ ادَّارَكَ” manasındadır. Bazen ifte'ale ile tefâ'ale aynı manada gelir; nitekim tezeveccû manasında olduğunda izdevecû denilmesi sahih görülmüştür. Dördüncü kıraatte ise inkâr manası taşıyan tek bir görüş vardır; tıpkı senin: “Ben mi seninle savaştım?!” demen gibi. Bu durumda mana “erişmedi/idrak etmedi” olur ve İbn Abbâs'ın kıraati de buna racidir. İbn Abbâs: “بَلَى ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ” yani erişmedi, demiştir. el-Ferrâ şöyle der: Bu güzel bir görüştür, sanki bunu yeniden dirilişi yalanlayanlarla alay etme manasına yöneltmiştir; tıpkı kendisini yalanladığın bir adama alay ederek: “Evet, ömrüme andolsun ki sen selefe yetiştin de benim rivayet etmediğim şeyleri rivayet ediyorsun!” demen gibidir. Yedinci bir kıraat ise lâm harfinin fethasıyla: “بَلَ ادَّرَكَ” şeklindedir; hafifliğinden ötürü fethaya meyletmiştir. Buna benzer bir durum Kutrub'dan: “قُمِ اللَّيْلَ” hakkında da nakledilmiştir, zira o fethaya meyletmiştir. Aynı şekilde “بِعَ الثَّوْبَ” ve benzeri kullanımlarda da böyledir. ez-Zemahşerî el-Keşşâf'ta şöyle zikretmiştir: İki hemze ile “بَلْ أَأَدْرَكَ”, aralarında bir elif ile “بَلْ آأَدْرَكَ”, “بَلَى أَأَدَّرَكَ”, “أَمْ تَدَارَكَ”, “أَمْ أَدَّرَكَ” şeklinde de okunmuştur. İşte bunlar on iki kıraattir. Sonra kıraatlerin vecihlerini açıklamaya girişip şöyle demiştir: Eğer: “İstifham üzere olan ‘بَلْ أَأَدْرَكَ’ kıraatinin vechi nedir?” dersen, derim ki: Bu, onların bilgilerinin idrakine yönelik inkâr kabilinden bir istifhamdır. Aynı şekilde “أَمْ أَدَّرَكَ” ve “أَمْ تَدَارَكَ” okuyanlarınki de böyledir; zira buradaki em, bel ve hemze manasındadır. İstifham üzere “بَلَى أَأَدَّرَكَ” okuyana gelince, bunun manası: “Evet, ne zaman diriltileceklerini hissediyorlar [mı?]” olup sonra onun meydana geleceğine dair bilgilerini inkâr etmiştir. Onun meydana geleceğine dair bilgilerini inkâr edince de, onun meydana geliş vaktine dair bir hisleri/bilgileri de gerçekleşmemiştir; çünkü var olanın vaktine dair bilgi, bizzat o şeyin varlığına dair bilgiye tabidir. { فِي الْآخِرَةِ } ahiret işi ve onun manası hakkındadır. { بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها } “Hayır, onlar ondan şüphe içindedirler” yani dünyada. { بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ } “Hayır, onlar ona karşı kördürler” yani kalpleriyle [kördürler]. Tekili amûn kelimesidir. Âmin olduğu da söylenmiştir; aslı a'myûne olup iki sakinin karşılaşmasından ötürü yâ hazfedilmiştir, üzerindeki harekenin ağırlığından ötürü harekelenmesi de caiz olmamıştır.
[سورة النمل (٢٧): الآيات ٦٧ الى ٦٨]
[Neml Suresi (27), Âyetler 67-68]
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ (٦٧) لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٦٨)
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ (٦٧) لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) } “İnkar edenler dediler ki: ‘Biz ve babalarımız toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi [kabirlerimizden] çıkarılacakmışız? (67) Andolsun, bu bize de daha önce babalarımıza da vadedilmişti. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.’ (68)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا) يَعْنِي مُشْرِكِي مَكَّةَ. (إِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ) هَكَذَا يَقْرَأُ نَافِعٌ هُنَا وَفِي سُورَةِ" الْعَنْكَبُوتِ". وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِاسْتِفْهَامَيْنِ إِلَّا أَنَّهُ خَفَّفَ الْهَمْزَةَ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ أَيْضًا بِاسْتِفْهَامَيْنِ إِلَّا أَنَّهُمَا حَقَّقَا الْهَمْزَتَيْنِ، وَكُلُّ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي السُّورَتَيْنِ جَمِيعًا وَاحِدٌ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَابْنُ عامر ورويس ويعقوب" أَإِذا" بهمزتين" إِنَّنَا" بِنُونَيْنِ عَلَى الْخَبَرِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَفِي سُورَةِ" الْعَنْكَبُوتِ" بِاسْتِفْهَامَيْنِ، قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: الْقِرَاءَةُ" إِذَا كُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا أَئِنَّا لَمُخْرَجُونَ" مُوَافَقَةٌ لِلْخَطِّ حَسَنَةٌ، وَقَدْ عَارَضَ فِيهَا أَبُو حَاتِمٍ فَقَالَ وَهَذَا مَعْنَى كَلَامِهِ:" إِذا" ليس باستفهام و" أئنا" اسْتِفْهَامٌ وَفِيهِ" إِنَّ" فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَعْمَلَ مَا فِي حَيِّزِ الِاسْتِفْهَامِ فِيمَا قَبْلَهُ؟! وَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَعْمَلَ مَا بَعْدَ" إِنَّ" فِيمَا قَبْلَهَا؟! وَكَيْفَ يَجُوزُ غَدًا إِنَّ زَيْدًا خَارِجٌ؟! فَإِذَا كَانَ فِيهِ اسْتِفْهَامٌ كَانَ أَبْعَدَ، وَهَذَا إِذَا سُئِلَ عَنْهُ كَانَ مُشْكِلًا لِمَا ذَكَرَهُ. وَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ الْوَلِيدِ يَقُولُ: سَأَلْنَا أَبَا الْعَبَّاسِ عَنْ آيَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ صَعْبَةٍ مُشْكِلَةٍ، وَهِيَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى:" وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ" فَقَالَ: إِنْ عَمِلَ فِي" إِذا"" يُنَبِّئُكُمْ" كَانَ مُحَالًا، لِأَنَّهُ لَا يُنَبِّئُهُمْ ذَلِكَ الْوَقْتَ، وَإِنْ عَمِلَ فِيهِ مَا بَعْدَ" إِنَّ" كَانَ الْمَعْنَى صَحِيحًا وَكَانَ خَطَأً فِي الْعَرَبِيَّةِ أَنْ يَعْمَلَ مَا قَبْلَ" إِنَّ" فِيمَا بَعْدَهَا، وهذا سؤال بين رأيت أيذكر فِي السُّورَةِ الَّتِي هُوَ فِيهَا، فَأَمَّا أَبُو عُبَيْدٍ فَمَالَ إِلَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَرَدَّ عَلَى مَنْ جَمَعَ بَيْنَ اسْتِفْهَامَيْنِ، وَاسْتَدَلَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ" وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ" وَهَذَا الرد على أبى عمرو وعاصم وحمزة
Yüce Allah'ın: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler dediler ki” buyruğu, Mekke müşriklerini kastetmektedir. { إِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ } [ifadesini] Nâfi‘, burada ve el-Ankebût Sûresi'nde bu şekilde [ilkinde istifhamsız, ikincisinde istifhamla] okumuştur. Ebû Amr ise hemzeyi teshil ederek (yumuşatarak) iki istifhamla (soru edatıyla) okumuştur. Âsım ve Hamza da her iki hemzeyi tahkik ederek (açıkça telaffuz ederek) iki istifhamla okumuşlardır. Zikrettiğimiz bu durumların hepsi her iki sûrede de aynıdır. el-Kisâî, İbn Âmir, Ruveys ve Ya‘kûb ise bu sûrede iki hemzeyle “e-izâ” (أَإِذا) ve haber sîgasında iki nûn ile “innenâ” (إِنَّنَا) şeklinde; el-Ankebût Sûresi'nde ise iki istifhamla okumuşlardır. Ebû Ca‘fer en-Nehhâs şöyle demiştir: “İzâ künnâ türâben ve âbâünâ einnâ lemührecûn” (إِذَا كُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا أَئِنَّا لَمُخْرَجُونَ) kıraati Mushaf hattına uygundur ve güzeldir. Ebû Hâtim ise buna itiraz etmiş ve -sözünün özeti şudur- şöyle demiştir: “'İzâ' (إِذا) istifham değildir; 'einnâ' (أئنا) ise istifhamdır ve içinde 'inne' (إِنَّ) vardır. İstifhamın etki alanındaki [bir lafzın] kendisinden öncekinde amel etmesi (onu etkilemesi) nasıl caiz olabilir?! 'İnne'den sonra gelenin, ondan öncekinde amel etmesi nasıl caiz olabilir?! 'Yarın şüphesiz Zeyd çıkacaktır' (غَدًا إِنَّ زَيْدًا خَارِجٌ) [demek] nasıl caiz olabilir?! [Cümlede bir de] istifham bulunursa [bu durum kuraldan] daha da uzak olur. Zikrettiği bu gerekçeden ötürü bu mesele sorulduğunda müşkil (çözümü zor) bir durum arz eder.” Ebû Ca‘fer dedi ki: Muhammed b. el-Velîd'in şöyle dediğini işittim: Ebû'l-Abbâs'a Kur'an'dan zor ve müşkil bir âyet hakkında, yani Yüce Allah'ın: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } “İnkâr edenler dediler ki: ‘Tamamen parçalanıp dağıtıldığınız zaman sizin kesinlikle yeni bir yaratılış içinde olacağınızı size haber veren bir adamı gösterelim mi?’” buyruğu hakkında sorduk. Şöyle dedi: “Şayet 'yünebbiüküm' (يُنَبِّئُكُمْ) [fiili] 'izâ' (إِذا) zarfında amel etse bu imkânsız olurdu; zira o vakitte onlara haber vermiyor. Eğer 'inne'den sonra gelen [lafız] onda amel ederse anlam doğru olur; ancak 'inne'den önce gelenin ondan sonra gelende amel etmesi Arapça kurallarına göre yanlıştır.” Bu açık bir sorudur; bulunduğu sûrede zikredilmesini uygun gördüm. Ebû Ubeyd'e gelince; o, Nâfi‘in kıraatine meyletmiş ve iki istifhamı bir arada toplayan kimselere reddiyede bulunarak Yüce Allah'ın: { أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } “Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?” ve Yüce Allah'ın: { أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ } “Şimdi sen ölürsen onlar ebedî mi kalacaklar?” buyruklarını delil getirmiştir. Bu ise Ebû Amr, Âsım ve Hamza'ya yönelik bir reddiyedir.
وطلحة والأعرج لا يلزم منه شي، وَلَا يُشْبِهُ مَا جَاءَ بِهِ مِنَ الْآيَةِ شَيْئًا، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَنَّ الشَّرْطَ وَجَوَابَهُ بِمَنْزِلَةِ شي وَاحِدٍ، وَمَعْنَى:" أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ" أَفَإِنْ مِتَّ خُلِّدُوا. وَنَظِيرُ هَذَا: أَزَيْدٌ مُنْطَلِقٌ، وَلَا يقال: أزيد أمنطلق، لأنها بمنزلة شي وَاحِدٍ وَلَيْسَ كَذَلِكَ الْآيَةُ، لِأَنَّ الثَّانِي جُمْلَةٌ قَائِمَةٌ بِنَفْسِهَا فَيَصْلُحُ فِيهَا الِاسْتِفْهَامُ، وَالْأَوَّلُ كَلَامٌ يَصْلُحُ فِيهِ الِاسْتِفْهَامِ، فَأَمَّا مَنْ حَذَفَ الِاسْتِفْهَامَ مِنَ الثَّانِي وَأَثْبَتَهُ فِي الْأَوَّلِ فَقَرَأَ:" أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا إِننَّا" فَحَذَفَهُ مِنَ الثَّانِي، لِأَنَّ فِي الْكَلَامِ دَلِيلًا عَلَيْهِ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ) تقدم في سورة" المؤمنين". وكانت الأنبياء يقربون أمر البعث مبالغة فِي التَّحْذِيرِ، وَكُلُّ مَا هُوَ آتٍ فَقَرِيبٌ.
Talha ve el-A'rec'e yönelik bu reddiye hiçbir şekilde geçerli değildir ve onun ayetten getirdiği delil bu duruma hiç benzememektedir. İkisi arasındaki fark şudur: Şart ve cevabı tek bir şey mesabesindedir; “Eğer sen ölürsen onlar ebedi mi kalacaklar?” sözünün manası: “Sen ölürsen onlar ebedileştirildiler mi?” demektir. Bunun benzeri: “Zeyd gidiyor mu?” sözüdür; “Zeyd mi gidiyor mu?” denilmez; çünkü bu tek bir şey mesabesindedir. Oysa ayet böyle değildir; çünkü ikinci cümle kendi başına bağımsız bir cümledir ve onda istifham bulunması uygundur; birinci cümle de istifhamın bulunmasına uygun bir kelamdır. İkinciden istifhamı hazfedip birincide sabit kılan ve: “أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا إِننَّا” şeklinde okuyan kimseye gelince, o bunu ikinciden hazfetmiştir; çünkü sözün akışında inkâr manasında ona delalet eden bir karine vardır. Yüce Allah'ın: { لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Andolsun, bu bize de daha önce babalarımıza da vadedilmişti. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir” buyruğu daha önce el-Mü'minûn Suresi'nde geçmişti. Peygamberler, sakındırmada mübalağa olsun diye yeniden dirilme işini yakın gösterirlerdi; zaten gelecek olan her şey yakındır.
[سورة النمل (٢٧): الآيات ٦٩ الى ٧١]
[Neml Suresi (27), Âyetler 69-71]
قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩) وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٧١)
{ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩) وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٧١) } “De ki: ‘Yeryüzünde gezip dolaşın da günahkarların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!’ (69) Onlara karşı üzülme ve kurdukları tuzaklardan ötürü bir sıkıntı içinde olma! (70) Ve derler ki: ‘Eğer doğru sözlüler iseniz bu vaad ne zaman?’ (71)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ) أَيْ" قُلْ" لِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ" سِيرُوا" فِي بِلَادِ الشَّامِ وَالْحِجَازِ وَالْيَمَنِ. (فَانْظُرُوا) أَيْ بِقُلُوبِكُمْ وَبَصَائِرِكُمْ (كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ) الْمُكَذِّبِينَ لِرُسُلِهِمْ. (وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ) أَيْ عَلَى كُفَّارِ مَكَّةَ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا (وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ) في حرج (مِمَّا يَمْكُرُونَ) نزلت في المستهزئين الذين اقتسموا عقاب مكة وقد تقدم ذكرهم. وقرى" فِي ضِيقٍ" بِالْكَسْرِ وَقَدْ مَضَى فِي آخِرِ" النحل". (وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ) أي يجيئنا العذاب بتكذيبنا (إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ).
Yüce Allah'ın: { قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ } “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın” buyruğu; yani bu kâfirlere: Şam, Hicaz ve Yemen topraklarında “gezip dolaşın” [de], demektir. { فَانْظُرُوا } “Bakın”; yani kalpleriniz ve basiretlerinizle [bakıp düşünün], { كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ } “günahkârların sonunun nasıl olduğuna”, [yani] peygamberlerini yalanlayanların [akıbetine]. { وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ } “Onlara karşı üzülme”, yani iman etmedikleri takdirde Mekke kâfirlerine [üzülme]. { وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ } “Ve sıkıntı içinde olma”, [yani] bir darlıkta [olma], { مِمَّا يَمْكُرُونَ } “kurdukları tuzaklardan ötürü”. Bu ayet, Mekke'nin dağ yollarını aralarında taksim eden o müstehzîler (alaycılar) hakkında inmiştir; onların bahsi daha önce geçmişti. [Kelime] kesre ile “ فِي ضِيقٍ ” şeklinde de okunmuştur; buna dair açıklama da Nahl Suresi'nin sonunda geçmişti. { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ } “Ve derler ki: ‘Bu vaad ne zaman?’”, yani yalanlamamız sebebiyle azap bize ne zaman gelecek, { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenler iseniz?”.
[سورة النمل (٢٧): الآيات ٧٢ الى ٧٥]
[Neml Suresi (27), Âyetler 72-75]
قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢) وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٧٤) وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٧٥)
{ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢) وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٧٤) وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٧٥) } “De ki: ‘Acele istediğiniz şeyin bir kısmı belki de hemen peşinize takılmıştır/yaklaşmıştır.’ (72) Şüphesiz senin Rabbin insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler. (73) Ve şüphesiz senin Rabbin, onların göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da kesinlikle bilir. (74) Gökten ve yerden hiçbir gayb (gizli şey) yoktur ki, apaçık bir kitapta bulunmasın. (75)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ) أَيِ اقْتَرَبَ لَكُمْ وَدَنَا مِنْكُمْ" بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ" أَيْ مِنَ الْعَذَابِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَهُوَ مِنْ رَدِفَهُ إِذَا تَبِعَهُ وَجَاءَ فِي أَثَرِهِ، وَتَكُونُ اللَّامُ أُدْخِلَتْ لِأَنَّ الْمَعْنَى اقْتَرَبَ لَكُمْ وَدَنَا لَكُمْ. أَوْ تَكُونُ مُتَعَلِّقَةً بِالْمَصْدَرِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ مَعَكُمْ. وَقَالَ ابْنُ شَجَرَةَ: تَبِعَكُمْ، وَمِنْهُ رِدْفُ الْمَرْأَةِ، لِأَنَّهُ تَبَعٌ لَهَا مِنْ خَلْفِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي ذُؤَيْبٍ:
Yüce Allah'ın: { قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ } “De ki: Belki de size yaklaşmıştır” buyruğu; yani size yaklaşmış ve erişmiştir, { بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ } “Acele istediğiniz şeyin bir kısmı” yani azaptan, demiştir İbn Abbâs. Bu, birini takip edip izinden geldiğinde kullanılan “radifehu” fiilindendir; lâm harfinin dahil olması ise mananın “size yaklaştı ve erişti” şeklinde olmasındandır. Yahut lâm harfi masdara mütealliktir. Manasının “sizinle beraber” olduğu da söylenmiştir. İbn Şecere ise: Sizi takip etti, demiştir; kadının kalçasına (arkasından takip ettiği için) “ridf” denilmesi de bundandır. Ebû Züeyb'in şu sözü de bu kabildendir:
عَادَ السَّوَادُ بَيَاضًا فِي مَفَارِقِهِ ... لَا مَرْحَبًا بِبَيَاضِ الشَّيْبِ إِذْ رَدِفَا
Saç ayırımlarında siyahlık yerini beyazlığa bıraktı... / Ardı sıra gelip takılan yaşlılık beyazlığına merhaba olmasın!
قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وأردفه أَمْرٌ لُغَةٌ فِي رَدِفَهُ، مِثْلُ تَبِعَهُ وَأَتْبَعَهُ بِمَعْنًى، قَالَ خُزَيْمَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ نَهْدٍ:
el-Cevherî şöyle der: Bir işin onu takip etmesi anlamında “erdefehu” demek “radifehu” anlamında bir lügattir; tıpkı aynı manada olan “tebi'ahu” ve “etba'ahu” gibi. Huzeyme b. Mâlik b. Nehd şöyle demiştir:
إِذَا الْجَوْزَاءُ أَرْدَفَتِ الثُّرَيَّا ... ظَنَنْتُ بِآلِ فَاطِمَةَ الظُّنُونَا
Cevzâ (İkizler) yıldızı Süreyyâ'nın (Ülker) peşine takılıp geldiğinde, / Fâtıma ailesi hakkında türlü zannlara kapıldım.
يَعْنِي فَاطِمَةَ بِنْتَ يَذْكُرَ بْنِ عَنَزَةَ أَحَدَ الْقَارِظِينَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ:" رَدِفَ لَكُمْ" دَنَا لَكُمْ وَلِهَذَا قَالَ" لَكُمْ". وَقِيلَ: رَدِفَهُ وَرَدِفَ لَهُ بِمَعْنًى فَتُزَادُ اللَّامُ لِلتَّوْكِيدِ، عَنِ الْفَرَّاءِ أَيْضًا. كَمَا تَقُولُ نَقَدْتُهُ وَنَقَدْتُ لَهُ، وَكِلْتُهُ وَوَزَنْتُهُ، وَكِلْتُ لَهُ وَوَزَنْتُ لَهُ، وَنَحْوَ ذَلِكَ." بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ" مِنَ الْعَذَابِ فَكَانَ ذَلِكَ يَوْمَ بَدْرٍ. وَقِيلَ: عَذَابُ الْقَبْرِ. (وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ) فِي تَأْخِيرِ الْعُقُوبَةِ وَإِدْرَارِ الرِّزْقِ (وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ) فَضْلَهُ وَنِعَمَهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ) أي تخفى صدورهم (وَما يُعْلِنُونَ) يظهرون في الأمور. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَحُمَيْدٍ:" مَا تَكُنُّ" مِنْ كَنَنْتُ الشَّيْءَ إِذَا سَتَرْتُهُ هُنَا. وَفِي" الْقَصَصِ" تَقْدِيرُهُ: مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ عَلَيْهِ، وَكَأَنَّ الضَّمِيرَ الذي في الصدور كالجسم الساتر. وَمَنْ قَرَأَ:" تُكِنُّ" فَهُوَ الْمَعْرُوفُ، يُقَالُ: أَكْنَنْتُ الشَّيْءَ إِذَا أَخْفَيْتَهُ فِي نَفْسِكَ.
Kastettiği, iki Kâriz'den biri olan Yezkür b. Aneze'nin kızı Fâtıma'dır. el-Ferrâ: “رَدِفَ لَكُمْ” size yaklaştı demektir ve bu yüzden “لَكُمْ” demiştir, demiştir. Yine el-Ferrâ'dan nakledildiğine göre “radifehu” ile “radife lehu” aynı manadadır ve lâm tekit için ziyade kılınmıştır; tıpkı “nakadtühü” ve “nakadtü lehu” (ona peşin ödedim), “kiltühü ve vezentühü” ve “kiltü lehu ve vezentü lehu” (ona ölçtüm ve tarttım) ve benzeri ifadelerde olduğu gibi. { بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ } “Acele istediğiniz şeyin bir kısmı” azaptan olan bu kısım Bedir günü gerçekleşmiştir. Kabir azabı olduğu da söylenmiştir. { وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } “Ve şüphesiz senin Rabbin insanlara karşı lütuf sahibidir” cezayı ertelemesinde ve rızkı bol bol akıtmasında [lütuf sahibidir], { وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ } “Fakat onların çoğu şükretmezler” O'nun lütfuna ve nimetlerine. Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ } “Ve şüphesiz senin Rabbin, onların göğüslerinin gizlediğini... kesinlikle bilir” yani sinelerinin sakladıklarını [bilir], { وَما يُعْلِنُونَ } “Ve açığa vurduklarını” işlerden izhar ettiklerini de. İbn Muhaysın ve Humeyd burada: “مَا تَكُنُّ” şeklinde okumuşlardır ki bu, bir şeyi örttüğünde kullanılan “kənəntü'ş-şey'e” fiilindendir. el-Kasas Suresi'nde bunun takdiri: “Göğüslerinin üzerine örttüğü şeyler” şeklinde olup sanki göğüslerdeki zamir örten cisim gibidir. “تُكِنُّ” şeklinde okuyan kimsenin kıraati ise meşhur olandır; bir şeyi içinde gizlediğinde “eknentü'ş-şey'e” denilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ) قَالَ الْحَسَنُ: الْغَائِبَةُ هُنَا الْقِيَامَةُ. وَقِيلَ: مَا غَابَ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، حَكَاهُ النَّقَّاشُ. وَقَالَ ابْنُ شَجَرَةَ: الْغَائِبَةُ هُنَا جَمِيعُ مَا أَخْفَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ خَلْقِهِ وَغَيَّبَهُ عَنْهُمْ، وَهَذَا عَامٌّ. وَإِنَّمَا دَخَلَتِ الْهَاءُ فِي" غَائِبَةِ" إِشَارَةً إِلَى الْجَمْعِ، أَيْ. مَا مِنْ خَصْلَةٍ غَائِبَةٍ عَنِ الْخَلْقِ إِلَّا وَاللَّهُ عَالِمٌ بِهَا قَدْ أَثْبَتَهَا فِي أُمِّ الْكِتَابِ عِنْدَهُ، فَكَيْفَ يَخْفَى عَلَيْهِ مَا يُسِرُّ هَؤُلَاءِ وَمَا يُعْلِنُونَهُ. وَقِيلَ: أي كل شي هُوَ مُثْبَتٌ فِي أُمِّ الْكِتَابِ يُخْرِجُهُ لِلْأَجَلِ الْمُؤَجَّلِ لَهُ، فَالَّذِي يَسْتَعْجِلُونَهُ مِنَ الْعَذَابِ لَهُ أَجَلٌ مَضْرُوبٌ لَا يَتَأَخَّرُ عَنْهُ وَلَا يَتَقَدَّمُ عَلَيْهِ. وَالْكِتَابُ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ أَثْبَتَ اللَّهُ فِيهِ مَا أَرَادَ لِيُعْلِمَ بِذَلِكَ مَنْ يَشَاءُ مِنْ ملائكته.
Yüce Allah'ın: { وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “Gökten ve yerden hiçbir gayb (gizli şey) yoktur ki, apaçık bir kitapta bulunmasın” buyruğu hakkında el-Hasan: Buradaki ğâibe (gizli şey), kıyamettir demiştir. en-Nakkâş'ın naklettiğine göre: Semadan ve yerden onlara gizli kalan azaptır, da denilmiştir. İbn Şecere ise: Buradaki ğâibe, Yüce Allah'ın mahlukatından gizlediği ve onlara gayb kıldığı her şeydir, demiştir ki bu umumidir. “Ğâibe” kelimesindeki tâ (hâ) harfi cins/topluluk bildirmek içindir; yani yaratılmışlara gizli kalan hiçbir haslet/şey yoktur ki Allah onu bilmesin ve katındaki Ümmü'l-Kitâb'da (Ana Kitap'ta) tesbit etmiş olmasın. Böyle iken bunların gizledikleri ve açığa vurdukları şeyler O'na nasıl gizli kalabilir? Bir görüşe göre de: Yani her şey Ümmü'l-Kitâb'da tesbit edilmiştir; onu kendisi için belirlenmiş vakti geldiğinde ortaya çıkarır. Dolayısıyla azaptan acele istedikleri şeyin de belirlenmiş bir vakti vardır; ondan ne geri kalır ne de öne geçer. Kitap ise Levh-i Mahfûz'dur; meleklerinden dilediğine bunu bildirmek için Allah dilediği şeyleri onda tesbit etmiştir.
[سورة النمل (٢٧): الآيات ٧٦ الى ٨١]
[Neml Suresi (27), Âyetler 76-81]
إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٧٦) وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ (٧٨) فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ (٧٩) إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٨٠)
{ إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٧٦) وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ (٧٨) فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ (٧٩) إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٨٠) } “Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına hakkında ihtilaf edegeldikleri şeylerin çoğunu anlatmaktadır. (76) Ve şüphesiz o, müminler için bir hidayet ve bir rahmettir. (77) Şüphesiz senin Rabbin, onların arasında hükmüyle karar verecektir. O, mutlak galiptir, her şeyi bilendir. (78) O halde Allah'a tevekkül et; şüphesiz sen apaçık hak üzeresin. (79) Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti duyuramazsın. (80)”
وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٨١)
{ وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٨١) } “Körleri de sapıklıklarından vazgeçirip hidayete erdirecek değilsin. Sen ancak ayetlerimize inanıp teslim olanlara işittirebilirsin. (81)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ) وَذَلِكَ أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ حَتَّى لَعَنَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فَنَزَلَتْ. وَالْمَعْنَى: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يُبَيِّنُ لَهُمْ مَا اخْتَلَفُوا فِيهِ لَوْ أَخَذُوا بِهِ، وَذَلِكَ مَا حَرَّفُوهُ مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، وَمَا سَقَطَ مِنْ كُتُبِهِمْ مِنَ الْأَحْكَامِ. (وَإِنَّهُ) يَعْنِي الْقُرْآنَ (لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ) خَصَّ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِهِ. (إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ) أَيْ يَقْضِي بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ فِي الْآخِرَةِ، فَيُجَازِي الْمُحِقَّ وَالْمُبْطِلَ. وَقِيلَ: يَقْضِي بَيْنَهُمْ فِي الدُّنْيَا فَيُظْهِرُ مَا حَرَّفُوهُ. (وَهُوَ الْعَزِيزُ) الْمَنِيعُ الْغَالِبُ الَّذِي لَا يُرَدُّ أَمْرُهُ (الْعَلِيمُ) الَّذِي لَا يخفى عليه شي.
Yüce Allah'ın: { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına hakkında ihtilaf edegeldikleri şeylerin çoğunu anlatmaktadır” buyruğu: Şöyle ki, onlar pek çok şeyde ihtilafa düştüler, hatta birbirlerine lanet ettiler; bunun üzerine bu ayet indi. Manası: Eğer sarılsalardı, şüphesiz bu Kur'an onlara ihtilaf ettikleri şeyleri açıklığa kavuştururdu; bu da Tevrat ve İncil'den tahrif ettikleri ve kitaplarından düşen hükümlerdir. { وَإِنَّهُ } yani Kur'an { لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Müminler için bir hidayet ve bir rahmettir”. Müminleri tahsis etti; çünkü ondan istifade edenler sadece onlardır. { إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ } “Şüphesiz senin Rabbin, onların arasında hükmüyle karar verecektir” yani ahirette İsrailoğullarının ihtilaf ettikleri hususlarda aralarında hükmedecek, haklıya da haksıza da karşılığını verecektir. Dünyada aralarında hükmedip tahrif ettikleri şeyleri açığa çıkarır, da denilmiştir. { وَهُوَ الْعَزِيزُ } hiçbir emri geri çevrilemeyen mutlak galip ve yenilmezdir, { الْعَلِيمُ } O'na hiçbir şey gizli kalmayandır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ) أَيْ فَوِّضْ إِلَيْهِ أَمْرَكَ وَاعْتَمِدْ عَلَيْهِ، فَإِنَّهُ نَاصِرُكَ. (إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ) أَيِ الظَّاهِرُ. وَقِيلَ: الْمُظْهِرُ لمن تدبر وَجْهَ الصَّوَابِ. (إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى) يَعْنِي الْكُفَّارَ لِتَرْكِهِمُ التَّدَبُّرَ، فَهُمْ كَالْمَوْتَى لَا حِسَّ لَهُمْ وَلَا عَقْلَ. وَقِيلَ: هَذَا فِيمَنْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ. (وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ) يَعْنِي الْكُفَّارَ الَّذِينَ هُمْ بِمَنْزِلَةِ الصُّمِّ عَنْ قَبُولِ الْمَوَاعِظِ، فَإِذَا دُعُوا إِلَى الْخَيْرِ أَعْرَضُوا وَوَلَّوْا كَأَنَّهُمْ لَا يَسْمَعُونَ، نَظِيرُهُ" صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ" كَمَا تَقَدَّمَ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَحُمَيْدٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَعَبَّاسٌ عَنْ أَبِي عَمْرٍو" وَلَا يَسْمَعُ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْمِيمِ" الصُّمُّ" رَفْعًا عَلَى الْفَاعِلِ. الْبَاقُونَ" تُسْمِعُ" مُضَارِعُ أَسْمَعْتَ" الصُّمَّ" نَصْبًا. مَسْأَلَةٌ: وَقَدِ احْتَجَّتْ عَائِشَةُ ﵂ فِي إِنْكَارِهَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَسْمَعَ مَوْتَى بَدْرٍ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَنَظَرَتْ فِي الْأَمْرِ بِقِيَاسٍ عَقْلِيٍّ وَوَقَفَتْ مَعَ هَذِهِ الْآيَةِ. وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ مِنْهُمْ" قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فَيُشْبِهُ أَنَّ قِصَّةَ بَدْرٍ خَرْقُ عَادَةٍ لِمُحَمَّدٍ ﷺ فِي أَنْ رَدَّ اللَّهُ إِلَيْهِمْ إِدْرَاكًا سَمِعُوا بِهِ مَقَالَهُ وَلَوْلَا أَخْبَارَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِسَمَاعِهِمْ لَحَمَلْنَا نِدَاءَهُ إِيَّاهُمْ عَلَى مَعْنَى التَّوْبِيخِ لِمَنْ بَقِيَ مِنَ الْكَفَرَةِ، وَعَلَى مَعْنَى شِفَاءِ صُدُورِ الْمُؤْمِنِينَ. قُلْتُ: رَوَى الْبُخَارِيُّ ﵁، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ سَمِعَ رَوْحَ بْنَ عُبَادَةَ قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: ذَكَرَ لَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ عَنْ أَبِي طَلْحَةَ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ أَمَرَ يَوْمَ بَدْرٍ بِأَرْبَعَةٍ وَعِشْرِينَ رَجُلًا مِنْ صَنَادِيدِ قُرَيْشٍ فَقُذِفُوا فِي طَوِيٍّ مِنْ أَطْوَاءِ بَدْرٍ خَبِيثٍ مُخْبَثٍ، وَكَانَ إِذَا ظَهَرَ عَلَى قَوْمٍ أَقَامَ بِالْعَرْصَةِ ثَلَاثَ لَيَالٍ، فَلَمَّا كَانَ بِبَدْرٍ الْيَوْمُ الثَّالِثُ أَمَرَ بِرَاحِلَتِهِ فَشُدَّ عَلَيْهَا رَحْلَهَا ثُمَّ مَشَى وَتَبِعَهُ أَصْحَابُهُ، قَالُوا: مَا نَرَى يَنْطَلِقُ إِلَّا لِبَعْضِ حَاجَتِهِ، حَتَّى قَامَ عَلَى شَفِيرِ الرَّكِيِّ، فَجَعَلَ يُنَادِيهِمْ بِأَسْمَائِهِمْ وَأَسْمَاءِ آبَائِهِمْ يَا فُلَانُ بْنَ فُلَانٍ وَيَا فُلَانُ بْنَ فُلَانٍ أَيَسُرُّكُمْ أَنَّكُمْ أَطَعْتُمُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، فَإِنَّا قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا، قَالَ فَقَالَ عُمَرُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَا تُكَلِّمُ مِنْ أَجْسَادٍ لَا أَرْوَاحَ لَهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ لِمَا أَقُولُ مِنْهُمْ" قَالَ قَتَادَةُ: أَحْيَاهُمُ اللَّهُ حَتَّى أَسْمَعَهُمْ قَوْلَهُ تَوْبِيخًا وَتَصْغِيرًا وَنِقْمَةً وَحَسْرَةً وَنَدَمًا. خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ
Yüce Allah'ın: { فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “O halde Allah'a tevekkül et” buyruğu, yani işini O'na havale et ve O'na dayan; zira O senin yardımcındır. { إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ } “Şüphesiz sen apaçık hak üzeresin” yani zahir/ortada olan hak üzeresin. Düşünüp taşınan kimseye doğru yolu açıkça gösteren [hak üzeresin], de denilmiştir. { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” yani düşünüp ibret almayı terk etmelerinden ötürü kâfirlere [işittiremezsin]; zira onlar ölüler gibidir, ne bir hisleri ne de bir akılları vardır. İman etmeyeceği bilinen kimseler hakkındadır, da denilmiştir. { وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ } “Sağırlara da daveti duyuramazsın” yani öğütleri kabul etme hususunda sağırlar mesabesinde olan kâfirlere [duyuramazsın]; onlar hayra çağrıldıklarında sanki hiç işitmiyorlarmış gibi yüz çevirip arkalarını dönerler; bunun benzeri daha önce geçtiği üzere “sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler” ayetidir. İbn Muhaysın, Humeyd, İbn Kesîr, İbn Ebî İshak ve Ebû Amr'dan rivayetle Abbâs, yâ ve mîm harflerinin fethasıyla “وَلَا يَسْمَعُ”, fâil olarak ref ile “الصُّمُّ” şeklinde okumuşlardır. Diğer kurrâ ise “esma'te” fiilinin muzarisi olarak “تُسْمِعُ”, mef'ûl olarak nasb ile “الصُّمَّ” okumuşlardır. Mesele: Âişe radıyallâhu anhâ, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bedir ölülerine işittirdiğini inkâr ederken bu ayeti delil getirmiş, meseleye akli bir kıyasla bakmış ve bu ayette durmuştur. Oysa Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den: “Siz onlardan daha iyi işitir değilsiniz” buyurduğu sahih olarak sabit olmuştur. İbn Atiyye şöyle der: Anlaşılan o ki Bedir kıssası, Allah'ın onların sözünü işitecekleri bir idraki kendilerine iade etmesi suretiyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için harikulade bir mucizedir (hârik-ı âdedir). Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların işittiğine dair haberi olmasaydı, onun kendilerine seslenişini geride kalan kâfirlere bir kınama ve müminlerin gönüllerine şifa verme manasına hamlederdik. Derim ki: Buhârî radıyallâhu anh rivayet edip şöyle dedi: Bana Abdullah b. Muhammed anlattı, o Ravh b. Ubâde'den işitti, o dedi ki: Bize Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den anlattı; o dedi ki: Enes b. Mâlik bize Ebû Talha'dan zikrettiğine göre Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü Kureyş'in ileri gelenlerinden yirmi dört adam hakkında emir verdi ve onlar Bedir kuyularından pis, kokuşmuş bir kuyuya atıldılar. O bir kavme galip geldiğinde o meydanda üç gece ikamet ederdi. Bedir'de üçüncü gün olunca devesinin getirilmesini emretti, semeri bağlandı, sonra yürüdü, ashabı da peşinden gitti ve: “Herhalde bir ihtiyacı için gidiyor” dediler. Nihayet kuyunun kenarında durdu ve onlara kendi isimleriyle ve babalarının isimleriyle: “Ey filan oğlu filan! Ve ey filan oğlu filan! Allah'a ve Resûlüne itaat etmiş olsaydınız bu sizi sevindirir miydi? Doğrusu biz Rabbimizin bize vadettiğini hak bulduk; siz de Rabbinizin size vadettiğini hak buldunuz mu?” diye seslenmeye başladı. Ömer: “Ey Allah'ın Resûlü! Ruhları olmayan cesetlere ne diye konuşuyorsun?” deyince Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: “Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, söylediklerimi siz onlardan daha iyi işitir değilsiniz!” buyurdu. Katâde dedi ki: “Allah onları bir kınama, küçük düşürme, intikam, hasret ve pişmanlık olsun diye sözünü kendilerine işittirinceye kadar diriltti.” Bunu Müslim de tahric etmiştir.
أَيْضًا. قَالَ الْبُخَارِيُّ: حَدَّثَنَا عُثْمَانُ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدَةُ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: وَقَفَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى قَلِيبِ بَدْرٍ فَقَالَ:" هَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا" ثُمَّ قَالَ:" إِنَّهُمُ الْآنَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّ الَّذِي كُنْتُ أَقُولُ لَهُمْ هُوَ الْحَقُّ" ثُمَّ قَرَأَتْ " إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى " حَتَّى قَرَأَتِ الْآيَةَ. وَقَدْ عُورِضَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِقِصَّةِ بَدْرٍ وَبِالسَّلَامِ عَلَى الْقُبُورِ، وَبِمَا رُوِيَ فِي ذَلِكَ مِنْ أَنَّ الْأَرْوَاحَ تَكُونُ عَلَى شَفِيرِ الْقُبُورِ فِي أَوْقَاتٍ، وَبِأَنَّ الْمَيِّتَ يَسْمَعُ قَرْعَ النِّعَالِ إِذَا انْصَرَفُوا عَنْهُ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، فَلَوْ لَمْ يَسْمَعِ الْمَيِّتُ لَمْ يُسَلَّمْ عَلَيْهِ. وَهَذَا وَاضِحٌ وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي كِتَابٍ" التَّذْكِرَةِ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ) أَيْ كُفْرِهِمْ، أَيْ لَيْسَ فِي وُسْعِكَ خَلْقُ الْإِيمَانِ فِي قُلُوبِهِمْ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ:" وَمَا أَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ" كَقَوْلِهِ:" أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ". الْبَاقُونَ:" بِهادِي الْعُمْيِ" وَهِيَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ وَأَبِي حَاتِمٍ وَفِي" الرُّومِ" مِثْلُهُ. وَكُلُّهُمْ وَقَفَ عَلَى" بِهادِي" بِالْيَاءِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَبِغَيْرِ يَاءٍ فِي" الرُّومِ" اتِّبَاعًا لِلْمُصْحَفِ، إِلَّا يَعْقُوبَ فَإِنَّهُ وَقَفَ فِيهِمَا جَمِيعًا بِالْيَاءِ. وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ وَأَبُو حَاتِمٍ:" وَما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ" وَهِيَ الْأَصْلُ. وَفِي حَرْفِ عَبْدِ اللَّهِ" وَمَا أَنْ تَهْدِيَ الْعُمْيَ
Buhârî şöyle dedi: Bize Osmân anlattı, dedi ki: Bize Abde, Hişâm'dan, o babasından, o da İbn Ömer'den anlattı; o dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir çukurunun başında durdu ve: “Rabbinizin size vadettiğini hak buldunuz mu?” dedi; sonra da: “Onlar kendilerine söylediğimin hak olduğunu şu anda kesinlikle biliyorlar” buyurdu. Sonra Âişe ayetin sonuna kadar: { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” ayetini okudu. Bu ayet Bedir kıssasıyla, kabirlere selam verilmesiyle, ruhların belirli vakitlerde kabirlerin kenarında bulunduğuna dair rivayetlerle ve dönüp gittiklerinde ölünün ayakkabı seslerini işittiğine dair nakillerle karşılanıp tevil edilmiştir; zira şayet ölü işitmeseydi ona selam verilmezdi. Bu açıktır ve bunu et-Tezkira adlı kitabımızda beyan ettik. Yüce Allah'ın: { وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ } “Körleri de sapıklıklarından vazgeçirip hidayete erdirecek değilsin” yani küfürlerinden vazgeçirecek değilsin; yani onların kalplerinde imanı yaratmak senin gücün dahilinde değildir. Hamza: { أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ } “Körleri sen mi hidayete erdireceksin?” buyruğunda olduğu gibi: “وَمَا أَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ” şeklinde okumuştur. Diğer kurrâ ise: { بِهادِي الْعُمْيِ } okumuşlardır ki bu, Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim'in tercihidir; er-Rûm Suresi'nde de böyledir. Mushaf'a uyarak hepsi bu surede { بِهادِي } kelimesi üzerinde yâ ile, er-Rûm Suresi'nde ise yâ olmaksızın vakıf yapmışlardır; yalnız Ya'kûb müstesnadır, o her iki surede de yâ ile vakıf yapmıştır. el-Ferrâ ve Ebû Hâtim, asıl olan şekliyle: “وَما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ” okunuşuna da cevaz vermişlerdir. Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde ise “وَمَا أَنْ تَهْدِيَ الْعُمْيَ”
". (إِنْ تُسْمِعُ) أَيْ مَا تُسْمِعُ. (إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ إِلَّا مَنْ خلقته للسعادة فهم مخلصون في التوحيد.
şeklindedir. { إِنْ تُسْمِعُ } yani işittiremezsin. { إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا } “Sen ancak ayetlerimize inananlara işittirebilirsin”. İbn Abbâs: Yani ancak kendisini saadet/cennet için yarattığım kimseye [işittirebilirsin], onlar tevhidde ihlaslı kimselerdir, demiştir.
[سورة النمل (٢٧): الآيات ٨٢ الى ٨٦]
[Neml Suresi (27), Âyetler 82-86]
وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ (٨٢) وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا فَهُمْ يُوزَعُونَ (٨٣) حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨٤) وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ (٨٥) أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٨٦)
{ وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ } “O söz başlarına geldiği zaman, onlar için yerden bir dâbbe çıkarırız da insanlara, ayetlerimize kesin olarak inanmadıklarını söyler.” (82) { وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا فَهُمْ يُوزَعُونَ } “Her ümmetten ayetlerimizi yalanlayanlardan birer cemaati toplayacağımız gün, onlar [bir arada tutulup] sevk edilirler.” (83) { حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Nihayet geldiklerinde [Allah] buyurur: ‘Ayetlerimi ilmen ihata etmediğiniz / tam olarak kavramadığınız halde yalanladınız mı, yoksa ne yapıyordunuz?’” (84) { وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ } “Zulmetmeleri sebebiyle o söz başlarına gelmiştir; artık onlar konuşamazlar.” (85) { أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Görmediler mi ki, biz geceyi içinde sükûn bulsunlar diye [karanlık], gündüzü de [önlerini] aydınlatıcı kıldık. Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için elbette ayetler vardır.” (86)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ) اخْتُلِفَ فِي مَعْنَى وَقَعَ الْقَوْلُ وَفِي الدَّابَّةِ، فَقِيلَ: مَعْنَى" وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ" وَجَبَ الْغَضَبُ عَلَيْهِمْ، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَيْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ ﵄: إِذَا لَمْ يَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَجَبَ السَّخَطُ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: وَقْعُ الْقَوْلِ يَكُونُ بِمَوْتِ الْعُلَمَاءِ، وَذَهَابِ الْعِلْمِ، وَرَفْعِ الْقُرْآنِ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: أَكْثِرُوا تِلَاوَةَ الْقُرْآنِ قَبْلَ أَنْ يُرْفَعَ، قَالُوا هَذِهِ الْمَصَاحِفُ تُرْفَعُ فَكَيْفَ بِمَا فِي صُدُورِ الرِّجَالِ؟ قَالَ: يُسْرَى عَلَيْهِ لَيْلًا فَيُصْبِحُونَ مِنْهُ قَفْرًا، وَيَنْسَوْنَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَيَقَعُونَ فِي قَوْلِ الْجَاهِلِيَّةِ وَأَشْعَارِهِمْ، وَذَلِكَ حِينَ يَقَعُ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ. قُلْتُ: أَسْنَدَهُ أَبُو بَكْرٍ الْبَزَّارُ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ الثَّقَفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَجِيدِ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ عَنِ ابْنٍ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ قَالَ: أَكْثِرُوا مِنْ زِيَارَةِ هَذَا الْبَيْتِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُرْفَعَ وَيَنْسَى النَّاسُ مَكَانَهُ، وَأَكْثِرُوا تِلَاوَةَ الْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُرْفَعَ، قَالُوا: يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ هَذِهِ الْمَصَاحِفُ تُرْفَعُ فَكَيْفَ بِمَا فِي صُدُورِ الرِّجَالِ؟ قَالَ: فَيُصْبِحُونَ فَيَقُولُونَ كُنَّا نَتَكَلَّمُ بِكَلَامٍ وَنَقُولُ قَوْلًا فَيَرْجِعُونَ إِلَى شِعْرِ الْجَاهِلِيَّةِ وَأَحَادِيثِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَذَلِكَ حِينَ يَقَعُ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ. وَقِيلَ: الْقَوْلُ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ" فَوُقُوعُ الْقَوْلِ وُجُوبُ الْعِقَابِ عَلَى هَؤُلَاءِ، فَإِذَا صَارُوا إِلَى حَدٍّ لَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُمْ وَلَا يُولَدُ لَهُمْ وَلَدٌ مُؤْمِنٌ فَحِينَئِذٍ تَقُومُ الْقِيَامَةُ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ. وَقَوْلٌ سَادِسٌ: قَالَتْ حَفْصَةُ بِنْتُ سِيرِينَ سَأَلْتُ أَبَا الْعَالِيَةِ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ" فَقَالَ: أَوْحَى اللَّهُ إِلَى نُوحٍ" أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ" وَكَأَنَّمَا كَانَ عَلَى وَجْهِي غِطَاءٌ فَكُشِفَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مِنْ حَسَنِ الْجَوَابِ، لِأَنَّ النَّاسَ مُمْتَحَنُونَ وَمُؤَخَّرُونَ لِأَنَّ فِيهِمْ مُؤْمِنِينَ وَصَالِحِينَ، وَمَنْ قَدْ عَلِمَ اللَّهُ ﷿ أَنَّهُ سَيُؤْمِنُ وَيَتُوبُ، فَلِهَذَا أُمْهِلُوا وَأُمِرْنَا بِأَخْذِ الْجِزْيَةِ، فَإِذَا زَالَ هَذَا وَجَبَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ، فَصَارُوا كَقَوْمِ نُوحٍ حِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ".
Yüce Allah'ın: { وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ } “O söz başlarına geldiği zaman, onlar için yerden bir dâbbe çıkarırız da o kendilerine söyler” buyruğunda geçen “sözün vuku bulması” ve “dâbbe” hakkında ihtilaf edilmiştir: Katâde: “Sözün başlarına gelmesi”, gazabın onlara vacip olması demektir demiştir. Mücâhid: Yani inanmayacaklarına dair sözün kesinleşmesidir, demiştir. İbn Ömer ve Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anhümâ ise: İyiliği emredip kötülükten nehyetmedikleri zaman azap ve gazap onlara vacip olur, demişlerdir. Abdullah b. Mes'ûd: Sözün vuku bulması alimlerin ölümü, ilmin yok olması ve Kur'an'ın kaldırılmasıyla olur, demiştir. Abdullah şöyle demiştir: “Kur'an kaldırılmadan önce onu çokça okuyun.” “Şu mushaflar kaldırılır, peki insanların göğüslerindekiler nasıl olacak?” dediler. O da şöyle dedi: “Geceleyin bir seferde alınıp götürülür de sabahleyin ondan tamamen mahrum kalırlar; ‘Lâ ilâhe illallâh’ sözünü unutur ve cahiliye sözlerine ve şiirlerine düşerler; işte bu, o sözün başlarına geldiği andır.” Derim ki: Bunu Ebû Bekr el-Bezzâr müsned olarak rivayet edip şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Yûsuf es-Sekafî anlattı, bize Abdülmecîd b. Abdilazîz, Mûsâ b. Ubeyde'den, o Safvân b. Süleym'den, o Abdullah b. Mes'ûd'un radıyallâhu anh bir oğlundan, o da babasından naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Bu Beyt'i, kaldırılmadan ve insanlar onun yerini unutmadan önce çokça ziyaret edin. Kur'an'ı da kaldırılmadan önce çokça okuyun.” Dediler ki: “Ey Ebû Abdirrahmân! Bu mushaflar kaldırılır, peki insanların göğüslerindekiler nasıl olacak?” O da şöyle dedi: “Sabahladıklarında ‘Biz bir söz söyler, bir şeyler konuşurduk’ derler ve cahiliye şiirine ve cahiliye anlatılarına dönerler; işte bu, o sözün başlarına geldiği andır.” Bir görüşe göre de buradaki “söz”, Yüce Allah'ın: “Fakat benden: ‘Cehennemi mutlaka dolduracağım’ sözü hak olmuştur” buyruğudur; dolayısıyla sözün vuku bulması, bunlara azabın vacip olmasıdır. Artık tevbelerinin kabul edilmeyeceği ve kendilerinden mümin bir evladın doğmayacağı bir sınıra vardıklarında işte o vakit kıyamet kopar; bunu el-Kuşeyrî zikretmiştir. Altıncı bir görüş: Hafsa bnt. Sîrîn dedi ki: Ebü'l-Âliye'ye Yüce Allah'ın: “O söz başlarına geldiği zaman, onlar için yerden bir dâbbe çıkarırız da o kendilerine söyler” buyruğunu sordum; o da şöyle dedi: “Allah Nûh'a: ‘Kavminden, daha önce inanmış olanlardan başka hiç kimse asla inanmayacaktır’ diye vahyetti. Sanki yüzümde bir örtü vardı da açılıverdi.” en-Nehhâs şöyle dedi: Bu güzel bir cevaptır; çünkü insanlar aralarında müminler, salihler ve Allah'ın azze ve celle ileride iman edip tevbe edeceğini bildiği kimseler bulunduğu için imtihan edilmekte ve ertelenmektedirler. İşte bu sebeple kendilerine mühlet verilmiş ve bize cizye almak emredilmiştir. Bu durum ortadan kalktığında o söz onlara vacip olur ve Yüce Allah'ın: ‘Kavminden, daha önce inanmış olanlardan başka hiç kimse asla inanmayacaktır’ buyurduğu zamanki Nûh kavmi gibi olurlar.
قُلْتُ: وَجَمِيعُ الْأَقْوَالِ عِنْدَ التَّأَمُّلِ تَرْجِعُ إِلَى مَعْنًى وَاحِدٍ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ آخِرُ الْآيَةِ" أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لا يُوقِنُونَ" وقرى" أَنَّ" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَسَيَأْتِي. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" ثَلَاثٌ إِذَا خَرَجْنَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا [لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ في إيمانها خير] طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا وَالدَّجَّالُ وَدَابَّةُ الْأَرْضِ" وَقَدْ مَضَى. وَاخْتُلِفَ فِي تَعْيِينِ هَذِهِ الدَّابَّةِ وَصِفَتِهَا وَمِنْ أَيْنَ تَخْرُجُ اخْتِلَافًا كَثِيرًا، قَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ" وَنَذْكُرُهُ هُنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى مُسْتَوْفًى. فَأَوَّلُ الْأَقْوَالِ أَنَّهُ فَصِيلُ نَاقَةِ صَالِحٍ وَهُوَ أَصَحُّهَا- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- لِمَا ذَكَرَهُ أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ فِي مُسْنَدِهِ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ: ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الدَّابَّةَ فَقَالَ:" لَهَا ثَلَاثُ خَرْجَاتٍ مِنَ الدَّهْرِ فَتَخْرُجُ فِي أَقْصَى الْبَادِيَةِ وَلَا يَدْخُلُ ذِكْرُهَا الْقَرْيَةَ- يَعْنِي مَكَّةَ- ثُمَّ تكمن زمانا طويلا ثم تحرج خَرْجَةً أُخْرَى دُونَ ذَلِكَ فَيَفْشُو ذِكْرُهَا فِي الْبَادِيَةِ وَيَدْخُلُ ذِكْرُهَا الْقَرْيَةَ" يَعْنِي مَكَّةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" ثُمَّ بَيْنَمَا النَّاسُ فِي أَعْظَمِ الْمَسَاجِدِ عَلَى اللَّهِ حُرْمَةً خَيْرِهَا وَأَكْرَمِهَا عَلَى اللَّهِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ لَمْ يَرُعْهُمْ إِلَّا وَهِيَ تَرْغُو بَيْنَ الرُّكْنِ وَالْمَقَامِ تَنْفُضُ عَنْ رَأْسِهَا التُّرَابَ فَارْفَضَّ النَّاسُ منها شتى ومعا وثبتت عصابة من المؤمنين وعرفوا أنهم لم يُعْجِزُوا اللَّهَ فَبَدَأَتْ بِهِمْ فَجَلَتْ وُجُوهَهُمْ حَتَّى جَعَلَتْهَا كَأَنَّهَا الْكَوْكَبُ الدُّرِّيُّ وَوَلَّتْ فِي الْأَرْضِ لَا يُدْرِكُهَا طَالِبٌ وَلَا يَنْجُو مِنْهَا هَارِبٌ حَتَّى إِنَّ الرَّجُلَ لَيَتَعَوَّذُ مِنْهَا بِالصَّلَاةِ فَتَأْتِيهِ مِنْ خَلْفِهِ فَتَقُولُ يَا فُلَانُ الْآنَ تُصَلِّي فَتُقْبِلُ عَلَيْهِ فَتَسِمُهُ فِي وَجْهِهِ ثُمَّ تَنْطَلِقُ وَيَشْتَرِكُ النَّاسُ فِي الْأَمْوَالِ وَيَصْطَلِحُونَ فِي الْأَمْصَارِ يُعْرَفُ الْمُؤْمِنُ مِنَ الْكَافِرِ حَتَّى إِنَّ الْمُؤْمِنَ يَقُولُ يَا كَافِرُ اقْضِ حَقِّي". وَمَوْضِعُ الدَّلِيلِ من هذا الحديث أنه الفصيل قول:" وَهِيَ تَرْغُو" وَالرُّغَاءُ إِنَّمَا هُوَ لِلْإِبِلِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْفَصِيلَ لَمَّا قُتِلَتِ النَّاقَةُ هَرَبَ فَانْفَتَحَ لَهُ حَجَرٌ فَدَخَلَ فِي جَوْفِهِ ثُمَّ انْطَبَقَ عَلَيْهِ، فَهُوَ فِيهِ حَتَّى يَخْرُجَ بِإِذْنِ اللَّهِ ﷿. وَرُوِيَ أَنَّهَا دَابَّةٌ مُزَغَّبَةٌ شَعْرَاءُ، ذَاتُ قَوَائِمَ طُولُهَا سِتُّونَ ذِرَاعًا، وَيُقَالُ
Derim ki: Düşünüldüğünde bütün bu görüşler tek bir manaya racidir. Bunun delili ise ayetin sonundaki: { أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لا يُوقِنُونَ } “İnsanların ayetlerimize kesin olarak inanmadıklarını” buyruğudur. Hemzenin fethasıyla “أَنَّ” şeklinde de okunmuştur ki ileride gelecektir. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Üç şey çıktığı zaman, daha önce iman etmemiş veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye imanı fayda vermez: Güneşin batıdan doğması, Deccâl ve Dâbbetü'l-arz.” Bu daha önce geçmişti. Bu Dâbbe'nin kimliği, sıfatı ve nereden çıkacağı konusunda çok sayıda ihtilaf edilmiştir; bunu et-Tezkira adlı kitabımızda zikretmiştik; inşallah burada da etraflıca zikredeceğiz. Bu görüşlerin birincisi: Onun Sâlih'in devesinin yavrusu (fasîli) olduğudur ki en sahih olanı budur -en doğrusunu Allah bilir-. Zira Ebû Dâvûd et-Tayâlisî Müsned'inde Huzeyfe'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Dâbbe'yi zikredip şöyle buyurmuştur: “Onun zamana yayılmış üç çıkışı vardır: Çölün en uzak noktasında çıkar, fakat onun haberi köye -yani Mekke'ye- girmez. Sonra uzun bir zaman gizlenir. Ardından bundan daha yakın bir çıkış daha yapar ve haberi çölde yayılıp köye -yani Mekke'ye- girer.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devamla buyurdu ki: “Sonra insanlar Allah katında hürmeti en büyük, Allah katında en hayırlı ve en şerefli mescidde, Mescid-i Harâm'da bulundukları sırada, Rükn ile Makam arasında başındaki toprağı silkeleyerek böğürdüğünü görüp ansızın irkilirler. İnsanlar ondan kimi tek tek, kimi topluca kaçışırlar; müminlerden bir grup ise sebat eder ve Allah'ı aciz bırakamayacaklarını bilirler. [Dâbbe] onlardan başlar ve yüzlerini pırıl pırıl parlatarak adeta inci gibi parlayan bir yıldız haline getirir. Sonra yeryüzünde yol alır; ne arayan ona yetişebilir ne de kaçan ondan kurtulabilir. Hatta bir adam ondan korunmak için namaza sığınır; o da arkasından gelip: ‘Ey filan! Şimdi mi namaz kılıyorsun?’ der ve ona yönelip yüzünü damgalar, sonra da gider. İnsanlar mallara ortak olurlar, şehirlerde birbirleriyle muaşeret ederler; mümin kâfirden öyle ayırt edilir ki, mümin: ‘Ey kâfir! Hakkımı öde!’ der.” Bu hadisten onun yavru deve olduğuna delil olan yer “ve o böğürür” ifadesidir; çünkü böğürmek (ruğâ) sadece develere aittir. Zira deve öldürüldüğünde o yavru deve kaçmış, onun için bir kaya açılmış, o da onun içine girmiş ve sonra kaya üzerine kapanmıştır; Allah'ın azze ve celle izniyle çıkıncaya kadar onun içindedir. Onun tüylü, kıllı, altmış zira boyunda ayakları olan bir canlı olduğu da rivayet edilmiştir. Denildiğine göre
إِنَّهَا الْجَسَّاسَةُ، وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهَا عَلَى خِلْقَةِ الْآدَمِيِّينَ، وَهِيَ فِي السَّحَابِ وَقَوَائِمُهَا فِي الْأَرْضِ. وروي أنها جمعت من خلق
Onun Cessâse olduğu da [söylenmiştir]. Bu, Abdullah b. Ömer'in görüşüdür. İbn Ömer'den onun insan yaratılışında olduğu, kendisi bulutlarda iken ayaklarının yerde bulunduğu da rivayet edilmiştir. [Yine] onun her
كُلِّ حَيَوَانٍ. وَذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ وَالثَّعْلَبِيُّ رَأْسُهَا رَأْسُ ثَوْرِ، وَعَيْنُهَا عَيْنُ خِنْزِيرٍ، وَأُذُنُهَا أُذُنُ فِيلِ، وَقَرْنُهَا قَرْنُ أِيْلٍ، وَعُنُقُهَا عُنُقُ نَعَامَةٍ، وَصَدْرُهَا صَدْرُ أَسَدٍ، وَلَوْنُهَا لَوْنُ نَمِرٍ، وَخَاصِرَتُهَا خَاصِرَةُ هِرٍّ، وَذَنَبُهَا ذَنَبُ كَبْشٍ، وَقَوَائِمُهَا قَوَائِمُ بَعِيرٍ بَيْنَ كُلِّ مِفْصَلٍ وَمِفْصَلٍ اثْنَا عَشَرَ ذِرَاعًا- الزَّمَخْشَرِيُّ: بِذِرَاعِ آدَمَ ﵇ وَيَخْرُجُ مَعَهَا عَصَا مُوسَى وَخَاتَمُ سُلَيْمَانَ، فَتَنْكُتُ فِي وَجْهِ الْمُسْلِمِ بِعَصَا مُوسَى نُكْتَةً بَيْضَاءَ فَيَبْيَضُّ وَجْهُهُ، وَتَنْكُتُ فِي وَجْهِ الْكَافِرِ بِخَاتَمِ سُلَيْمَانَ ﵇ فَيَسْوَدُّ وَجْهُهُ، قَالَهُ ابْنُ الزُّبَيْرِ ﵄. وَفِي كِتَابِ النَّقَّاشِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّ الدَّابَّةَ الثُّعْبَانُ الْمُشْرِفُ عَلَى جِدَارِ الْكَعْبَةِ الَّتِي اقْتَلَعَتْهَا الْعُقَابُ حِينَ أَرَادَتْ قُرَيْشُ بِنَاءَ الْكَعْبَةِ. وَحَكَى الْمَاوَرْدِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الدَّابَّةِ فَقَالَ: أَمَا وَاللَّهِ مَا لَهَا ذَنَبٌ وَإِنَّ لَهَا لَلِحْيَةً. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَفِي هَذَا الْقَوْلِ مِنْهُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهَا مِنَ الْإِنْسِ وَإِنْ لَمْ يُصَرِّحْ بِهِ. قُلْتُ: وَلِهَذَا- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- قَالَ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ الْأَقْرَبَ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الدَّابَّةُ إِنْسَانًا مُتَكَلِّمًا يُنَاظِرُ أَهْلَ الْبِدَعِ وَالْكُفْرِ وَيُجَادِلُهُمْ لِيَنْقَطِعُوا، فَيَهْلِكُ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ: وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ. قَالَ شَيْخُنَا الْإِمَامُ أَبُو الْعَبَّاسِ أَحْمَدُ بْنُ عُمَرَ الْقُرْطُبِيُّ فِي كِتَابِ الْمُفْهِمِ له: وإنما كَانَ عِنْدَ هَذَا الْقَائِلِ الْأَقْرَبُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" تُكَلِّمُهُمْ" وَعَلَى هَذَا فَلَا يَكُونُ فِي هَذِهِ الدَّابَّةِ آيَةٌ خَاصَّةٌ خَارِقَةٌ لِلْعَادَةِ، وَلَا يَكُونُ مِنَ الْعَشْرِ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْحَدِيثِ، لِأَنَّ وُجُودَ الْمُنَاظِرِينَ وَالْمُحْتَجِّينَ عَلَى أَهْلِ الْبِدَعِ كَثِيرٌ، فَلَا آيَةٌ خَاصَّةٌ بِهَا فَلَا يَنْبَغِي أَنْ تُذْكَرَ مَعَ الْعَشْرِ، وَتَرْتَقِعُ خُصُوصِيَّةُ وُجُودِهَا إِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ، ثُمَّ فِيهِ الْعُدُولُ عَنْ تَسْمِيَةِ هَذَا الْإِنْسَانِ الْمُنَاظِرِ الْفَاضِلِ الْعَالِمِ الَّذِي عَلَى أَهْلِ الْأَرْضِ أَنْ يُسَمُّوهُ بِاسْمِ الْإِنْسَانِ أَوْ بِالْعَالِمِ أَوْ بِالْإِمَامِ إِلَى أَنْ يُسَمَّى بِدَابَّةٍ، وَهَذَا خُرُوجٌ عَنْ عَادَةِ الْفُصَحَاءِ، وَعَنْ تَعْظِيمِ الْعُلَمَاءِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ دَأْبَ الْعُقَلَاءِ، فَالْأَوْلَى مَا قَالَهُ أَهْلُ التَّفْسِيرِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَقَائِقِ الْأُمُورِ. قُلْتُ: قَدْ رَفَعَ الْإِشْكَالَ فِي هَذِهِ الدَّابَّةِ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ حَدِيثِ حُذَيْفَةَ فَلْيُعْتَمَدْ عَلَيْهِ. وَاخْتُلِفَ مِنْ أَيِّ مَوْضِعٍ تَخْرُجُ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: تَخْرُجُ مِنْ جَبَلِ الصَّفَا بِمَكَّةَ، يَتَصَدَّعُ فَتَخْرُجُ مِنْهُ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ ابن عَمْرٍو نَحْوَهُ وَقَالَ: لَوْ شِئْتُ أَنْ أَضَعَ قَدَمِي عَلَى مَوْضِعِ خُرُوجِهَا
hayvanın yaratılışından toplandığı da rivayet edilmiştir. el-Mâverdî ve es-Sa'lebî şöyle zikretmişlerdir: Başı öküz başı, gözü domuz gözü, kulağı fil kulağı, boynuzu dağ keçisi boynuzu, boynu devekuşu boynu, göğsü aslan göğsü, rengi kaplan rengi, böğrü kedi böğrü, kuyruğu koç kuyruğu, bacakları deve bacağıdır; her iki eklemi arası on iki arşındır -ez-Zemahşerî: Âdem'in aleyhisselâm arşınıyla, demiştir-. Yanında Mûsâ'nın asası ve Süleymân'ın mührü ile çıkar; Mûsâ'nın asasıyla müslümanın yüzüne beyaz bir nokta vurur ve yüzü bembeyaz olur; Süleymân'ın aleyhisselâm mührüyle kâfirin yüzüne vurur ve yüzü simsiyah kesilir; bunu İbnu'z-Zübeyr radıyallâhu anhümâ söylemiştir. en-Nakkâş'ın kitabında İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ nakledildiğine göre: Bu Dâbbe, Kureyş Kâbe'yi inşa etmek istediğinde kartalın kapıp götürdüğü, Kâbe duvarına bakan yılandır. el-Mâverdî, Muhammed b. Ka'b'dan, o da Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre ona Dâbbe sorulduğunda şöyle demiştir: “Allah'a yemin olsun ki onun kuyruğu yoktur, fakat sakalı vardır.” el-Mâverdî şöyle der: Onun bu sözünde, açıkça söylemese de onun insan cinsinden olduğuna bir işaret vardır. Derim ki: Bundan dolayıdır ki -en doğrusunu Allah bilir- müfessirlerden bazı müteahhir âlimler şöyle demişlerdir: “En yakın ihtimal, bu Dâbbe'nin bidat ve küfür ehline karşı delil getirip tartışan ve onları susturmak için münazara eden, böylece ‘helak olanın apaçık bir delille helak olması, yaşayanın da apaçık bir delille yaşaması’ için konuşan bir insan olmasıdır.” Hocamız İmam Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Ömer el-Kurtubî el-Müfhim adlı kitabında şöyle demiştir: “Bu görüşü savunan kimseye göre en yakın ihtimal olmasının sebebi Yüce Allah'ın: ‘Onlarla konuşur’ buyruğudur. Buna göre bu Dâbbe'de harikulade özel bir mucize/ayet olmaz ve hadiste zikredilen on büyük alametten biri de sayılmaz. Çünkü bidat ehline karşı münazara ve istidlalde bulunan kimseler pek çoktur; dolayısıyla ona has özel bir alamet kalmaz ve on alametle birlikte zikredilmesi uygun düşmez; ayrıca ‘söz vuku bulduğu zaman’ onun varlığına dair hususiyet de ortadan kalkar. Üstelik yeryüzü ehlinin ‘insan’, ‘âlim’ veya ‘imam’ diye isimlendirmesi gereken bu faziletli, âlim ve münazaracı insanı ‘dâbbe’ (canlı/hayvan) diye isimlendirmeye yönelmek söz konusudur ki bu, fesahat ehlinin üslubundan ve âlimleri tazimden uzaktır; akıl sahiplerinin adeti de bu değildir. Dolayısıyla tefsir ehlinin söylediği görüş daha evladır; işlerin hakikatini en iyi Allah bilir.” Derim ki: Bu Dâbbe hakkındaki müşkilliyi Huzeyfe'den rivayet ettiğimiz hadis ortadan kaldırmıştır; dolayısıyla ona itimat edilmelidir. Nereden çıkacağı hususunda da ihtilaf edilmiştir: Abdullah b. Ömer: “Mekke'deki Safâ tepesinden çıkar; Safâ yarılır ve oradan çıkar” demiştir. Abdullah b. Amr da buna benzer söylemiş ve: “İsteseydim ayağımı onun çıkacağı yerin üzerine koyardım” demiştir.
لَفَعَلْتُ وَرُوِيَ فِي خَبَرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" أَنَّ الْأَرْضَ تَنْشَقُّ عَنِ الدَّابَّةِ وَعِيسَى ﵇ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ وَمَعَهُ الْمُسْلِمُونَ مِنْ نَاحِيَةِ الْمَسْعَى وَإِنَّهَا تَخْرُجُ مِنِ الصَّفَا فَتَسِمُ بَيْنَ عَيْنَيِ الْمُؤْمِنِ هُوَ مُؤْمِنٌ سِمَةً كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ وَتَسِمُ بَيْنَ عَيْنَيِ الْكَافِرِ نُكْتَةً سَوْدَاءَ كَافِرٌ" وَذُكِرَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهَا ذَاتُ وَبَرٍ وَرِيشٍ، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا تَخْرُجُ مِنْ شِعْبٍ فَتَمَسُّ رَأْسُهَا السَّحَابَ وَرِجْلَاهَا فِي الْأَرْضِ لَمْ تَخْرُجَا، وَتَخْرُجُ وَمَعَهَا عَصَا مُوسَى وَخَاتَمُ سُلَيْمَانَ ﵉. وَعَنْ حُذَيْفَةَ: تَخْرُجُ ثَلَاثَ خَرْجَاتٍ، خَرْجَةً فِي بَعْضِ الْبَوَادِي ثُمَّ تَكْمُنُ، وَخَرْجَةً فِي الْقُرَى يَتَقَاتَلُ فِيهَا الْأُمَرَاءُ حَتَّى تَكْثُرَ الدِّمَاءُ، وَخَرْجَةً مِنْ أَعْظَمِ الْمَسَاجِدِ وَأَكْرَمِهَا وَأَشْرَفِهَا وَأَفْضَلِهَا الزَّمَخْشَرِيُّ: تَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الرُّكْنِ حِذَاءَ دَارِ بَنِي مَخْزُومٍ عَنْ يَمِينِ الْخَارِجِ مِنَ الْمَسْجِدِ، فَقَوْمٌ يَهْرُبُونَ، وَقَوْمٌ يَقِفُونَ نَظَّارَةً. وَرُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ أَنَّهَا تَخْرُجُ فِي تِهَامَةَ. وَرُوِيَ أَنَّهَا تَخْرُجُ مِنْ مَسْجِدِ الْكُوفَةِ مِنْ حَيْثُ فَارَ تَنُّورُ نُوحٍ ﵇. وَقِيلَ: مِنْ أَرْضِ الطَّائِفِ، قَالَ أَبُو قَبِيلٍ: ضَرَبَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو أَرْضَ الطَّائِفِ بِرِجْلِهِ وَقَالَ: مِنْ هُنَا تَخْرُجُ الدَّابَّةُ الَّتِي تُكَلِّمُ النَّاسَ. وَقِيلَ: من بعض أودية تهامة، قال ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: مِنْ صَخْرَةٍ مِنْ شِعْبِ أجياد، قال عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو. وَقِيلَ: مِنْ بَحْرِ سَدُومَ، قَالَهُ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ. ذَكَرَ هَذِهِ الْأَقْوَالَ الثَّلَاثَةَ الْأَخِيرَةَ الْمَاوَرْدِيُّ فِي كِتَابِهِ. وَذَكَرَ الْبَغَوِيُّ أَبُو الْقَاسِمُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ قَالَ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ الرَّقَاشِيِّ الْأَغَرِّ- وسيل عَنْهُ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ فَقَالَ ثِقَةٌ- عَنْ عَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ تَخْرُجُ الدَّابَّةُ مِنْ صَدْعٍ فِي الْكَعْبَةِ كَجَرْيِ الْفَرَسِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ لَا يَخْرُجُ ثُلُثُهَا. قُلْتُ: فَهَذِهِ أقوال الصحابة والتابعي فِي خُرُوجِ الدَّابَّةِ وَصِفَتِهَا، وَهِيَ تَرُدُّ قَوْلَ مَنْ قَالَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ الدَّابَّةَ إِنَّمَا هِيَ إِنْسَانٌ مُتَكَلِّمٌ يُنَاظِرُ أَهْلَ الْبِدَعِ وَالْكُفْرَ وَقَدْ رَوَى أَبُو أُمَامَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" تَخْرُجُ الدَّابَّةُ فَتَسِمُ النَّاسَ عَلَى خَرَاطِيمِهِمْ" ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ." تُكَلِّمُهُمْ" بِضَمِّ
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen bir haberde şöyle rivayet edilmiştir: “İsa aleyhisselâm ve beraberindeki müslümanlar Mes'â tarafından Beyt'i tavaf ederlerken yer Dâbbe sebebiyle yarılır. O, Safâ'dan çıkar ve müminin iki gözü arasına sanki parlayan bir yıldız gibi ‘o mümindir’ diye bir damga vurur; kâfirin iki gözü arasına da ‘kâfirdir’ diye siyah bir nokta damgalar.” Haberde onun tüylü ve telekli olduğu da zikredilmiştir; bunu el-Mehdevî kaydetmiştir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o bir dağ yolundan çıkar; başı bulutlara değer, iki ayağı ise henüz yerden çıkmamış durumdadır; beraberinde Mûsâ'nın asası ve Süleymân'ın aleyhimesselâm mührü ile çıkar. Huzeyfe'den: Üç defa çıkar: Bir çıkışı bazı çöllerde olur sonra gizlenir; bir çıkışı emirlerin birbiriyle savaşıp kanların çoğaldığı köylerde/şehirlerde olur; bir çıkışı da mescidlerin en büyüğünden, en şereflisinden, en yücesinden ve en faziletlisinden olur. ez-Zemahşerî: Mescidden çıkan kimsenin sağına düşen Benî Mahzûm yurdunun hizasındaki Rükn arasından çıkar; bunun üzerine bir grup kaçar, bir grup da seyirci olarak durur. Katâde'den Tihâme'de çıkacağı rivayet edilmiştir. Kûfe Mescidi'nden, Nûh'un aleyhisselâm tandırının kaynadığı yerden çıkacağı da rivayet edilmiştir. Tâif arazisinden çıkacağı da söylenmiştir; Ebû Kabîl dedi ki: Abdullah b. Amr ayağıyla Tâif toprağına vurdu ve: “İnsanlarla konuşacak olan Dâbbe işte buradan çıkacaktır” dedi. Tihâme vadilerinin birinden çıkacağı da söylenmiştir; bunu İbn Abbâs demiştir. Ecyâd dağ yolundaki bir kayadan çıkacağı da söylenmiştir; bunu Abdullah b. Amr demiştir. Sedûm denizinden çıkacağı da söylenmiştir; bunu Vehb b. Münebbih demiştir. Bu son üç görüşü el-Mâverdî kitabında zikretmiştir. el-Begavî Ebü'l-Kâsım Abdullah b. Muhammed b. Abdilazîz zikredip dedi ki: Bize Ali b. el-Ca'd, Fudayl b. Merzûk er-Rakkâşî el-Eğarr'dan -ki Yahyâ b. Maîn'e o sorulmuş ve ‘sika/güvenilirdir’ demiştir-, o Atıyye el-Avfî'den, o da İbn Ömer'den anlattı; o dedi ki: “Dâbbe Kâbe'deki bir yarıktan atın üç günlük koşusu hızıyla çıkar, [bu sürede] henüz üçte biri bile çıkmış olmaz.” Derim ki: İşte bunlar Dâbbe'nin çıkışı ve sıfatı hakkında sahabe ve tâbiîn sözleridir; bunlar müfessirlerden: “Dâbbe ancak bidat ve küfür ehliyle münazara eden konuşan bir insandır” diyen kimsenin sözünü reddetmektedir. Ebû Ümâme'den rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: “Dâbbe çıkar ve insanları burunları üzerinden damgalar” buyurmuştur; bunu el-Mâverdî zikretmiştir. { تُكَلِّمُهُمْ } kelimesi tâ harfinin zammesi
التَّاءِ وَشَدِّ اللَّامِ الْمَكْسُورَةِ- مِنَ الْكَلَامِ- قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ أُبَيٍّ" تُنَبِّئُهُمْ". وَقَالَ السُّدِّيُّ: تُكَلِّمُهُمْ بِبُطْلَانِ الْأَدْيَانِ سِوَى
ve lâm harfinin kesreli şeddesiyle -kelâm (konuşmak) kökünden- cumhurun kıraatidir; Übeyy'in “تُنَبِّئُهُمْ” (onlara haber verir) kıraati de buna delalet eder. es-Süddî: Onlara
دِينِ الْإِسْلَامِ. وَقِيلَ: تُكَلِّمُهُمْ بِمَا يَسُوءُهُمْ. وَقِيلَ: تكلمهم بلسان ذلق فتقول بصوت يسمعه عن قَرُبَ وَبَعُدَ" أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ" أَيْ بِخُرُوجِي، لِأَنَّ خُرُوجَهَا مِنَ الْآيَاتِ. وَتَقُولُ: أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ. وَقَرَأَ أَبُو زُرْعَةَ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَأَبُو رَجَاءٍ:" تَكْلِمُهُمْ" بِفَتْحِ التَّاءِ مِنَ الْكَلْمِ وَهُوَ الْجَرْحُ قَالَ عِكْرِمَةُ: أَيْ تَسِمُهُمْ. وَقَالَ أَبُو الْجَوْزَاءِ: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ" تُكَلِّمُهُمْ" أو" تكلمهم"؟ فقال: هي والله تكلمهم وتكلمهم، تُكَلِّمُ الْمُؤْمِنَ وَتَكْلِمُ الْكَافِرَ وَالْفَاجِرَ أَيْ تَجْرَحُهُ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ:" تُكَلِّمُهُمْ" كَمَا تَقُولُ تُجَرِّحُهُمْ، يَذْهَبُ إِلَى أَنَّهُ تَكْثِيرٌ مِنْ" تَكْلِمُهُمْ". (أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ) وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَيَحْيَى:" أَنَّ" بِالْفَتْحِ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْحَرَمَيْنِ وَأَهْلُ الشَّامِ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ:" إِنَّ" بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ. قَالَ النَّحَّاسُ: فِي الْمَفْتُوحَةِ قَوْلَانِ وَكَذَا الْمَكْسُورَةُ، قَالَ الْأَخْفَشُ: الْمَعْنَى بِأَنَّ وَكَذَا قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ" بِأَنَّ" وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَوْضِعُهَا نَصْبٌ بِوُقُوعِ الْفِعْلِ عَلَيْهَا، أَيْ تُخْبِرُهُمْ أَنَّ النَّاسَ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ:" إِنَّ النَّاسَ" بِالْكَسْرِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ وَقَالَ الْأَخْفَشُ: هِيَ بِمَعْنَى تَقُولُ إِنَّ النَّاسَ، يَعْنِي الْكُفَّارَ." بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ" يَعْنِي بِالْقُرْآنِ وَبِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَذَلِكَ حِيْنَ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ مِنْ كَافِرٍ إِيمَانًا وَلَمْ يَبْقَ إِلَّا مُؤْمِنُونَ وَكَافِرُونَ فِي عِلْمِ اللَّهِ قَبْلَ خُرُوجِهَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً) أَيْ زُمْرَةً وَجَمَاعَةً. (مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا) يَعْنِي بِالْقُرْآنِ وَبِأَعْلَامِنَا الدَّالَّةِ عَلَى الْحَقِّ. (فَهُمْ يُوزَعُونَ) أَيْ يُدْفَعُونَ وَيُسَاقُونَ إِلَى مَوْضِعِ الْحِسَابِ. قَالَ الشَّمَّاخُ:
İslam dini dışındaki dinlerin batıl olduğunu söyler, demiştir. Kendilerini üzecek şeyleri söyler, da denilmiştir. Açık ve fasih bir dille onlarla konuşur ve yakından uzaktan herkesin işiteceği bir sesle: { أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ } “İnsanlar ayetlerimize kesin olarak inanmıyorlardı” der, yani benim çıkışıma inanmıyorlardı; çünkü onun çıkışı da ayetlerdendir, denilmiştir. Yine o: “Haberiniz olsun, Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir!” der. Ebû Zür'a, İbn Abbâs, el-Hasan ve Ebû Recâ: Yaralamak manasındaki kelm kökünden tâ harfinin fethasıyla: “تَكْلِمُهُمْ” şeklinde okumuşlardır; İkrime: Yani onları damgalar/yaralar, demiştir. Ebü'l-Cevzâ dedi ki: İbn Abbâs'a bu ayeti sordum: “تُكَلِّمُهُمْ (onlarla konuşur mu) yoksa تَكْلِمُهُمْ (onları yaralar mı)?” diye; o da: “Allah'a yemin olsun ki o hem onlarla konuşur hem de onları yaralar; müminle konuşur, kâfiri ve günahkârı ise yaralar/damgalar” dedi. Ebû Hâtim: “تُكَلِّمُهُمْ” tıpkı onları yaralarsın demen gibidir; bunun “تَكْلِمُهُمْ” kelimesinin çokluk (teksîr) kipi olduğu görüşündedir, demiştir. { أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ } Kûfeliler, İbn Ebî İshak ve Yahyâ hemzenin fethasıyla: “أَنَّ” şeklinde okumuşlardır. Haremeyn, Şam ve Basra ehli ise hemzenin kesrasıyla: “إِنَّ” şeklinde okumuşlardır. en-Nehhâs şöyle der: Fethalı okuyuşta iki görüş vardır, kesreli okuyuşta da böyledir: el-Ahfeş: Mana “بِأَنَّ” (olduğu için/diye) demektir; nitekim İbn Mes'ûd da “بِأَنَّ” şeklinde okumuştur, dedi. Ebû Ubeyde ise: Fiilin onun üzerine vaki olması sebebiyle irap mahalli nasbdır, yani onlara insanların [inanmadığını] haber verir, demiştir. el-Kisâî ve el-Ferrâ ise istînâf (yeni başlangıç) olarak: “إِنَّ النَّاسَ” şeklinde kesre ile okumuşlardır; el-Ahfeş de: Bu, ‘şüphesiz insanlar -yani kâfirler- ayetlerimize inanmıyorlardı der’ manasındadır, demiştir. { بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ } yani Kur'an'a ve Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem inanmıyorlardı; bu da Allah'ın hiçbir kâfirden imanı kabul etmeyeceği ve onun çıkışından önce Allah'ın ilminde sadece müminler ile kâfirlerin kalacağı bir vakittedir; en doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً } “Her ümmetten birer cemaati toplayacağımız gün” yani birer fırka ve topluluğu [toplayacağımız gün]. { مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayanlardan” yani Kur'an'ı ve hakka delalet eden delillerimizi [yalanlayanlardan]. { فَهُمْ يُوزَعُونَ } “Onlar sevk edilirler” yani itilip kakılırlar ve hesap yerine sürülürler. eş-Şemmâh şöyle demiştir:
وَكَمْ وَزَعْنَا مِنْ خَمِيسٍ جَحْفَلٍ ... وَكَمْ حَبَوْنَا مِنْ رَئِيسٍ مِسْحَلِ
Nice büyük ve kalabalık orduları durdurup geri püskürttük... / Ve nice fasih dilli lidere ihsanlarda bulunduk!
وَقَالَ قَتَادَةُ:" يُوزَعُونَ" أَيْ يُرَدُّ أَوَّلُهُمْ عَلَى آخِرِهِمْ. (حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ) أي قال اللَّهُ (أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي) الَّتِي أَنْزَلْتُهَا عَلَى رُسُلِي، وَبِالْآيَاتِ الَّتِي أَقَمْتُهَا دَلَالَةً عَلَى تَوْحِيدِي. (وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً) أَيْ بِبُطْلَانِهَا حَتَّى تُعْرِضُوا عنها، بل كذبتهم جاهلين غير مستدلين. (أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) تَقْرِيعٌ وَتَوْبِيخٌ أَيْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ حِيْنَ لَمْ تَبْحَثُوا عَنْهَا وَلَمْ تَتَفَكَّرُوا
Katâde: “يُوزَعُونَ” yani öndekiler arkadakilerin yetişmesi için durdurulup bir araya getirilirler, demiştir. { حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ } “Nihayet geldikleri zaman [Allah] der ki”; yani Allah buyurur ki: { أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي } “Ayetlerimi yalanladınız mı?” peygamberlerime indirdiğim ayetleri ve birliğime delil olarak koyduğum alametleri [yalanladınız mı?]. { وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً } “Onları ilmen kavramadığınız halde” yani onların batıl olduğunu kesin bir bilgiyle bilmediğiniz halde onlardan yüz mü çevirdiniz? Bilakis hiçbir delile dayanmaksızın cahilce yalanladınız. { أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yoksa ne yapıyordunuz?” bir azarlama ve kınamadır; yani onları araştırmadığınız ve içindekileri etraflıca düşünmediğiniz zaman
مَا فِيهَا. (وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا) أَيْ وَجَبَ الْعَذَابُ عَلَيْهِمْ بِظُلْمِهِمْ أَيْ بِشِرْكِهِمْ. (فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ) أَيْ لَيْسَ لَهُمْ عُذْرٌ وَلَا حُجَّةٌ. وَقِيلَ: يُخْتَمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ فَلَا يَنْطِقُونَ، قَالَهُ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ) أَيْ يَسْتَقِرُّونَ فَيَنَامُونَ. (وَالنَّهارَ مُبْصِراً) أَيْ يُبْصَرُ فِيهِ لِسَعْيِ الرِّزْقِ. (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ) بِاللَّهِ. ذَكَرَ الدَّلَالَةَ عَلَى إِلَهِيَّتِهِ وَقُدْرَتِهِ أي ألم يعلموا كمال قدرتنا فيؤمنوا.
siz ne işle meşguldünüz? { وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا } “Yaptıkları zulüm sebebiyle o söz başlarına gelir” yani zulümleri, yani şirk koşmaları sebebiyle azap onlara vacip olur. { فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ } “Artık onlar konuşamazlar” yani ileri sürecek hiçbir mazeretleri ve delilleri yoktur. Ağızları mühürlenir de artık konuşamazlar, da denilmiştir; müfessirlerin çoğu böyle demiştir. Yüce Allah'ın: { أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ } “Dinlensinler diye geceyi var ettiğimizi görmediler mi?” buyruğu; yani sükûn bulup uyusunlar diye. { وَالنَّهارَ مُبْصِراً } “Ve gündüzü aydınlatıcı [kıldığımızı]” yani rızık temini için çalışılsın diye içinde görülür kıldığımızı [görmediler mi?]. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için elbette ibretler vardır” Allah'a inanan kimseler için. İlâhlığına ve kudretine dair delili zikretti; yani kudretimizin kemalini bilip de iman etmezler mi?
[سورة النمل (٢٧): الآيات ٨٧ الى ٩٠]
[Neml Suresi (27), Âyetler 87-90]
وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ (٨٧) وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ (٨٨) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (٨٩) وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠)
{ وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ (٨٧) وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ (٨٨) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (٨٩) وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠) } “Sûr'a üflendiği gün, Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde ve yerde bulunanlar dehşete kapılırlar; hepsi boyun büküp küçülmüş olarak O'na gelirler. (87) Dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçip giderler. Bu, her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır. Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (88) Kim bir iyilikle gelirse ona bundan daha hayırlısı vardır ve onlar o günün dehşetinden güvendedirler. (89) Kim de bir kötülükle gelirse, artık yüzükoyun ateşe atılırlar. ‘Yaptıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız?’ (90)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ) أَيْ وَاذْكُرْ يَوْمَ أَوْ ذَكِّرْهُمْ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ. وَمَذْهَبُ الْفَرَّاءِ أَنَّ الْمَعْنَى: وَذَلِكُمْ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ، وَأَجَازَ فِيهِ الْحَذْفَ وَالصَّحِيحُ فِي الصُّورِ أَنَّهُ قَرْنٌ مِنْ نُورٍ يَنْفُخُ فِيهِ إِسْرَافِيلُ قَالَ مُجَاهِدٌ: كَهَيْئَةِ الْبُوقِ وَقِيلَ: هُوَ الْبُوقُ بِلُغَةِ أَهْلِ الْيَمَنِ وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَنْعَامِ" بَيَانُهُ وَمَا لِلْعُلَمَاءِ فِي ذَلِكَ. (فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ) قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" إِنَّ اللَّهَ لَمَّا فَرَغَ مِنْ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ خَلَقَ الصُّوْرَ فَأَعْطَاهُ إِسْرَافِيلَ فَهُوَ وَاضِعُهُ عَلَى فِيهِ شَاخِصٌ بِبَصَرِهِ إِلَى الْعَرْشِ يَنْتَظِرُ مَتَى يُؤْمَرُ بِالنَّفْخَةِ" قُلْتُ: يَا رسول الله ما الصور؟ قال:
Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûra üfleneceği günü [hatırla]” buyruğu; sûra üfleneceği günü hatırla veya onlara hatırlat, demektir. el-Ferrâ'nın görüşüne göre ise anlamı şöyledir: “İşte bu, sûra üfleneceği gündür.” O, burada hazfi caiz görmüştür. Sûr hakkında sahih olan görüş; onun nurdan bir boru (boynuz) olduğu ve ona İsrâfîl'in üfleyeceğidir. Mücâhid: “Boru biçimindedir” demiştir. Yemenlilerin lügatinde bizzat boru anlamına geldiği de söylenmiştir. Buna dair açıklama ve âlimlerin bu husustaki görüşleri el-En‘âm [suresinde] geçmişti. { فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde ve yerde olanlar dehşete kapılır” [buyruğu hakkında] Ebû Hureyre şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إِنَّ اللَّهَ لَمَّا فَرَغَ مِنْ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ خَلَقَ الصُّوْرَ فَأَعْطَاهُ إِسْرَافِيلَ فَهُوَ وَاضِعُهُ عَلَى فِيهِ شَاخِصٌ بِبَصَرِهِ إِلَى الْعَرْشِ يَنْتَظِرُ مَتَى يُؤْمَرُ بِالنَّفْخَةِ » «Şüphesiz Allah, göklerin yaratılışını tamamlayınca Sûr'u yarattı ve onu İsrâfîl'e verdi. O da Sûr'u ağzına dayamış, gözlerini Arş'a dikmiş halde kendisine ne zaman üfleme emri verileceğini beklemektedir.» Ben: “Ey Allah'ın Resûlü, Sûr nedir?” dedim. Şöyle buyurdu:
" قَرْنٌ وَاللَّهِ عَظِيمٌ وَالَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ إِنَّ عُظْمَ دَارَةٍ فِيهِ كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَيَنْفُخُ فِيهِ ثَلَاثَ نَفَخَاتٍ النَّفْخَةُ الْأُولَى نَفْخَةُ الْفَزَعِ والثانية نفحة الصَّعْقِ وَالثَّالِثَةُ نَفْخَةُ الْبَعْثِ وَالْقِيَامِ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ" وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. ذَكَرَهُ عَلِيُّ بْنُ مَعْبَدٍ وَالطَّبَرِيُّ وَالثَّعْلَبِيُّ وَغَيْرُهُمْ، وَصَحَّحَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَقَدْ ذَكَرْتُهُ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ" وَتَكَلَّمْنَا عَلَيْهِ هُنَالِكَ، وَأَنَّ الصَّحِيحَ فِي النَّفْخِ فِي الصُّوَرِ أَنَّهُمَا نَفْخَتَانِ لَا ثَلَاثَ، وَأَنَّ نَفْخَةَ الْفَزَعِ إِنَّمَا تَكُونُ رَاجِعَةً إِلَى نَفْخَةِ الصَّعْقِ لِأَنَّ الْأَمْرَيْنِ لَا زَمَانَ لَهُمَا، أَيْ فَزِعُوا فَزَعًا مَاتُوا مِنْهُ، أَوْ إِلَى نَفْخَةِ الْبَعْثِ وَهُوَ اخْتِيَارُ الْقُشَيْرِيِّ وَغَيْرِهِ، فَإِنَّهُ قَالَ فِي كَلَامِهِ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ: وَالْمُرَادُ النَّفْخَةُ الثَّانِيَةُ أَيْ يَحْيَوْنَ فَزِعِينَ يَقُولُونَ:" مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا"، وَيُعَايِنُونَ مِنَ الْأُمُورِ مَا يَهُولُهُمْ وَيُفْزِعُهُمْ، وَهَذَا النَّفْخُ كَصَوْتِ الْبُوقِ لِتَجْتَمِعَ الْخَلْقُ فِي أَرْضِ الْجَزَاءِ. قَالَهُ قَتَادَةُ وَقَالَ الْمَاوَرْدِيُّ:" وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ" هُوَ يَوْمُ النُّشُورِ مِنَ الْقُبُورِ، قَالَ وَفِي هَذَا الْفَزَعِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ الْإِسْرَاعُ وَالْإِجَابَةُ إِلَى النِّدَاءِ مِنْ قَوْلِهِمْ: فَزِعْتُ إِلَيْكَ فِي كَذَا إِذَا أَسْرَعْتُ إِلَى نِدَائِكَ فِي مَعُونَتِكَ وَالْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ الْفَزَعَ هُنَا هُوَ الْفَزَعُ الْمَعْهُودُ مِنَ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ، لِأَنَّهُمْ أُزْعِجُوا مِنْ قبورهم وَخَافُوا. وَهَذَا أَشْبَهُ الْقَوْلَيْنِ. قُلْتُ: وَالسُّنَّةُ الثَّابِتَةُ مِنْ حَدِيثِ أَبَى هُرَيْرَةَ وَحَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمَا نَفْخَتَانِ لَا ثَلَاثَ، خَرَّجَهُمَا مُسْلِمٌ وَقَدْ ذَكَرْنَاهُمَا فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ" وَهُوَ الصَّحِيحُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُمَا نَفْخَتَانِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ" فَاسْتَثْنَى هُنَا كَمَا اسْتَثْنَى فِي نَفْخَةِ الْفَزَعِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُمَا وَاحِدَةٌ. وَقَدْ رَوَى ابْنُ الْمُبَارَكِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ أَرْبَعُونَ سَنَةً الْأُولَى يُمِيتُ اللَّهُ بِهَا كُلَّ حَيٍّ وَالْأُخْرَى يُحْيِي اللَّهُ بِهَا كُلَّ مَيِّتٍ" فَإِنْ قِيلَ: فَإِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ" إِلَى أَنْ قَالَ:" فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ" وَهَذَا يَقْتَضِي بِظَاهِرِهِ أَنَّهَا ثَلَاثٌ قِيلَ لَهُ: لَيْسَ كَذَلِكَ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ بِالزَّجْرَةِ النَّفْخَةُ الثَّانِيَةِ الَّتِي يَكُونُ عَنْهَا خُرُوجُ الْخَلْقِ مِنْ قُبُورِهِمْ، كَذَلِكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ
“Allah'a yemin olsun ki pek büyük bir borudur (boynuzdur)! Beni hak ile gönderene yemin olsun ki, onun dairesinin büyüklüğü göklerin ve yerin genişliği gibidir. Ona üç defa üfler: Birinci üfleyiş dehşet (feza') üflemesidir, ikinci üfleyiş bayılma/ölüm (sa'k) üflemesidir, üçüncü üfleyiş ise yeniden dirilme ve Âlemlerin Rabbi için ayağa kalkma (ba's) üflemesidir...” diyerek hadisi zikretti. Bunu Ali b. Ma'bed, et-Taberî, es-Sa'lebî ve diğerleri zikretmiş, İbnu'l-Arabî de sahih görmüştür. Ben de bunu et-Tezkira adlı kitabımda zikrettim ve orada bunu açıkladık; Sûr'a üflemede sahih olanın üç değil iki üfleyiş olduğu, dehşet üflemesinin ise ya ölüm üflemesine raci olduğu -çünkü iki iş arasında bir zaman fasılası yoktur, yani öyle bir dehşete kapılırlar ki bundan ötürü ölürler- ya da yeniden diriliş üflemesine raci olduğu belirtilmiştir. Bu da el-Kuşeyrî ve diğerlerinin tercihidir; nitekim o bu ayeti açıklarken şöyle demiştir: “Burada kastedilen ikinci üflemedir; yani dehşet içinde dirilirler de: { مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } ‘Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?’ derler ve kendilerini dehşete düşüren, korkutan şeyleri bizzat görürler.” Bu üfleyiş, mahlukat ceza yurdunda toplansın diye çalınan boru sesi gibidir; bunu Katâde söylemiştir. el-Mâverdî şöyle demiştir: { وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } kabirlerden diriliş günüdür; o bu dehşet (feza') hakkında iki görüş olduğunu belirtmiştir: Birincisi: Çağrıya süratle icabet etmektir; nitekim birinin çağrısına yardım için aceleyle gittiğinde ‘filan konuda sana koştum (fezi'tü)’ denilir. İkinci görüş: Buradaki dehşet, korku ve hüzünden kaynaklanan bilinen manadaki dehşettir; çünkü onlar kabirlerinden rahatsız edilip çıkarılmış ve korkmuşlardır. En kuvvetli olanı da bu iki görüşten ikincisidir. Derim ki: Ebû Hüreyre'nin ve Abdullah b. Amr'ın sabit sünnetteki hadisleri, üfleyişin üç değil iki olduğuna delalet eder; bunları Müslim tahric etmiştir ve biz de et-Tezkira adlı kitabımızda zikretmiştik. İnşallah Teâlâ sahih olan, bunların iki üfleyiş olduğudur; Yüce Allah: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ } “Sûr'a üflenir de, Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde ve yerde bulunanlar çarpılıp ölür” buyurarak dehşet üflemesinde istisna yaptığı gibi burada da istisna yapmıştır; bu da ikisinin aynı şey olduğuna delalet eder. İbnu'l-Mübârek, el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İki üfleyiş arasında kırk yıl vardır; birincisiyle Allah bütün canlıları öldürür, diğeriyle de bütün ölüleri diriltir.” Eğer denilirse ki: Yüce Allah'ın: { يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ } “O gün sarsan sarsar, peşinden de onu bir diğeri takip eder” buyruğundan devamla: { فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ } “O ancak tek bir haykırıştır” buyruğuna kadar geçen ayetler zahiri itibariyle bunların üç olduğunu gerektirmez mi? Ona şöyle cevap verilir: Durum öyle değildir; buradaki tek haykırıştan (zecre) maksat, ardından mahlukatın kabirlerinden çıkacağı ikinci üfleyiştir; nitekim İbn Abbâs ve Mücâhid de böyle demiştir.
وَعَطَاءٌ وَابْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُهُمْ. قَالَ مُجَاهِدٌ: هُمَا صيحتان أما الاولى فتميت كل شي بإذن الله، وأما الأخرى فتحيي كل شي بِإِذْنِ اللَّهِ. وَقَالَ عَطَاءٌ:" الرَّاجِفَةُ" الْقِيَامَةُ وَ" الرَّادِفَةُ" الْبَعْثُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ:" الرَّاجِفَةُ" الْمَوْتُ وَ" الرَّادِفَةُ" السَّاعَةُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ." إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ" ثم اخْتُلِفَ فِي هَذَا الْمُسْتَثْنَى مَنْ هُمْ. فَفِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُمُ الشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ إِنَّمَا يَصِلُ الْفَزَعُ إِلَى الْأَحْيَاءِ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهُمُ الشُّهَدَاءُ مُتَقَلِّدُو السُّيُوفَ حَوْلَ الْعَرْشِ وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: الْأَنْبِيَاءُ دَاخِلُونَ فِي جُمْلَتِهِمْ، لِأَنَّ لَهُمُ الشَّهَادَةَ مَعَ النُّبُوَّةِ وَقِيلَ: الْمَلَائِكَةُ. قَالَ الْحَسَنُ: اسْتَثْنَى طَوَائِفَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يَمُوتُونَ بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ. قَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ وَإِسْرَافِيلَ وَمَلَكَ الْمَوْتِ. وَقِيلَ: الْحُورُ الْعِينُ. وَقِيلَ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ عَقِبَ هَذَا:" مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ". وَقَالَ بَعْضُ عُلَمَائِنَا: وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ لَمْ يَرِدْ فِي تَعْيِينِهِمْ خَبَرٌ صَحِيحٌ وَالْكُلُّ مُحْتَمَلٌ. قُلْتُ: خَفِيَ عَلَيْهِ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ وَقَدْ صَحَّحَهُ القاضي أبو بكر الْعَرَبِيِّ فَلْيُعَوَّلْ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ نَصٌّ فِي التَّعْيِينِ وَغَيْرُهُ اجْتِهَادٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا مَا يَأْتِي فِي" الزُّمَرِ ". وَقَوْلُهُ" فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ" مَاضٍ وَ" يُنْفَخُ" مُسْتَقْبَلٌ فَيُقَالُ: كَيْفَ عُطِفَ مَاضٍ عَلَى مُسْتَقْبَلٍ؟ فَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى، لِأَنَّ الْمَعْنَى: إِذَا نُفِخَ فِي الصُّوَرِ فَفَزِعَ." إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ" نُصِبَ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ. (وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ) قرأ أبو عمر وَعَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ وَنَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَابْنُ كَثِيرٍ:" آتُوهُ" جَعَلُوهُ فِعْلًا مُسْتَقْبَلًا. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَيَحْيَى وَحَمْزَةُ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ:" وَكُلٌّ أَتَوْهُ" مَقْصُورًا عَلَى الْفِعْلِ الْمَاضِي، وَكَذَلِكَ قَرَأَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَعَنْ قَتَادَةَ" وَكُلٌّ أَتَاهُ دَاخِرِينَ" قَالَ النَّحَّاسُ: وَفِي كِتَابِي عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي الْقِرَاءَاتِ مَنْ [قَرَأَ] " وَكُلٌّ أَتَوْهُ" وَحَّدَهُ عَلَى لَفْظِ" كُلٌّ" وَمَنْ قَرَأَ" أَتُوهُ" جَمَعَ عَلَى مَعْنَاهَا، وَهَذَا الْقَوْلُ غَلَطٌ قَبِيحٌ، لِأَنَّهُ إِذَا قَالَ:" وَكُلٌّ أَتَوْهُ" فلم يوحد وإنما جمع،
...ve Atâ, İbn Zeyd ile başkaları [da böyle demiştir]. Mücâhid şöyle demiştir: Bunlar iki çığlıktır (sayha). Birincisi Allah'ın izniyle her şeyi öldürür, diğeri ise Allah'ın izniyle her şeyi diriltir. Atâ: “er-Râcife (sarsan)” kıyamet, “er-Râdife (onu izleyen)” ise yeniden diriliştir (ba's), demiştir. İbn Zeyd ise: “er-Râcife” ölüm, “er-Râdife” ise kıyamet vaktidir (es-Sâat), demiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. { إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ } “Allah'ın diledikleri müstesna” [buyruğuna gelince], daha sonra bu istisna edilenlerin kimler olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Ebû Hureyre'nin [rivayet ettiği] hadiste, bunların Rableri katında rızıklandırılan şehitler olduğu belirtilmiştir; zira dehşet (feza') ancak hayatta olanlara ulaşır. Saîd b. Cübeyr'in görüşü de bunların Arş'ın etrafında kılıçlarını kuşanmış şehitler olduğu yönündedir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Peygamberler de onların kapsamına dahildir; çünkü nübüvvetle birlikte şehitlik mertebesi onlarda da vardır. Bunların melekler olduğu da söylenmiştir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: İki üfleme arasında ölecek olan bazı melek zümrelerini istisna etmiştir. Mukâtil: [Bununla] Cebrâîl, Mîkâîl, İsrâfîl ve Ölüm Meleği kastedilmektedir, demiştir. Bunların hûr-i în (iri gözlü cennet kadınları) olduğu da söylenmiştir. Yine bunların müminler olduğu söylenmiştir; çünkü Yüce Allah bunun hemen ardından: { مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır ve onlar o günün dehşetinden güvendedirler” buyurmuştur. Bazı âlimlerimiz şöyle demiştir: Sahih olan, onların kimler olduğunu belirleme hususunda sahih bir haberin gelmediği ve tüm bu ihtimallerin mümkün olduğudur. Derim ki: [Bu âlim] Ebû Hureyre hadisinden gafil kalmıştır; hâlbuki Kādî Ebû Bekr İbnü'l-Arabî bu hadisi sahih kabul etmiştir. Dolayısıyla ona dayanılmalıdır; çünkü o kim olduklarını açıkça belirten bir nastır (hükümdür), diğerleri ise içtihattan ibarettir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Bundan başka görüşler de ileri sürülmüştür ki bunlar Zümer suresinde gelecektir. Yüce Allah'ın { فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ } “Göklerde bulunanlar dehşete kapıldı” buyruğu mazi (geçmiş zaman), { يُنْفَخُ } “üflenir” buyruğu ise muzari (gelecek zaman) kipindedir. Bu durumda: “Geçmiş zaman kipi gelecek zaman kipine nasıl atfedilmiştir?” denilirse; el-Ferrâ bunun manaya hamledildiğini ileri sürmüştür; zira mana: “Sûr'a üflendiğinde dehşete kapıldı” demektir. { إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ } “Allah'ın diledikleri müstesna” ifadesi istisna olduğu için mansubdur. { وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ } “ve hepsi boyun bükmüş olarak O'na gelirler” [kısmına gelince]; Ebû Amr, Âsım, el-Kisâî, Nâfi', İbn Âmir ve İbn Kesîr: [Gelecek zaman fiili yaparak] “âtûhû” (آتُوهُ) şeklinde okumuşlardır. el-A'meş, Yahyâ, Hamza ve Âsım'dan [rivayetle] Hafs ise [mâzî/geçmiş zaman fiiliyle sınırlı olarak]: “Ve küllün etevhû” (وَكُلٌّ أَتَوْهُ) şeklinde okumuşlardır; İbn Mes'ûd da böyle okumuştur. Katâde'den ise: “Ve küllün etâhu dâhirîn” (وَكُلٌّ أَتَاهُ دَاخِرِينَ) rivayeti gelmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: “Ebû İshak'tan kıraatler konusunda bana ulaşan kitapta: ‘Kim [«Ve küllün etevhû» diye okursa] bunu «küllün» lafzına göre tekil kılmıştır, kim de «etevhû» okursa bunun anlamına göre çoğul yapmıştır’ denilmektedir. Bu söz çirkin bir hatadır; zira «Ve küllün etevhû» dediğinde tekil kılmamış, bilakis çoğul yapmıştır.”
وَلَوْ وَحَّدَ لَقَالَ:" أَتَاهُ" وَلَكِنْ مَنْ قَالَ:" أَتَوْهُ" جَمَعَ عَلَى الْمَعْنَى وَجَاءَ بِهِ مَاضِيًا لأنه رده إلى" فَزَعٍ" وَمَنْ قَرَأَ" وَكُلٌّ آتَوْهُ" حَمَلَهُ عَلَى الْمَعْنَى أَيْضًا وَقَالَ:" آتُوهُ" لِأَنَّهَا جُمْلَةٌ مُنْقَطِعَةٌ مِنَ الأول قال ابن نصر: حُكِيَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ﵀ مَا لَمْ يَقُلْهُ، وَنَصُّ أَبِي إِسْحَاقَ:" وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ" وَيُقْرَأُ" آتُوهُ" فَمَنْ وَحَّدَ فَلِلَفْظِ" كُلٌّ" وَمَنْ جَمَعَ فَلِمَعْنَاهَا. يُرِيدُ مَا أَتَى فِي الْقُرْآنِ أَوْ غَيْرِهِ مِنْ تَوْحِيدِ خَبَرِ" كُلِّ" فَعَلَى اللَّفْظِ أَوْ جَمْعٍ فَعَلَى الْمَعْنَى، فَلَمْ يَأْخُذْ أَبُو جَعْفَرٍ هَذَا الْمَعْنَى قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَمَنْ قَرَأَ" وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ" فَهُوَ فِعْلٌ مِنَ الْإِتْيَانِ وَحُمِلَ عَلَى مَعْنَى" كُلِّ" دُونِ لَفْظِهَا، وَمَنْ قَرَأَ" وَكُلٌّ آتُوهُ دَاخِرِينَ" فَهُوَ اسْمُ الْفَاعِلِ مِنْ أَتَى. يَدُلُّكَ عَلَى ذَلِكَ قول تَعَالَى:" وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً" وَمَنْ قَرَأَ" وَكُلٌّ أَتَاهُ" حَمَلَهُ عَلَى لَفْظِ" كُلِّ" دُونِ مَعْنَاهَا وَحَمَلَ" داخِرِينَ" عَلَى الْمَعْنَى، وَمَعْنَاهُ صَاغِرِينَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ. وَقَدْ مَضَى فِي" النَّحْلِ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ قَائِمَةً وَهِيَ تَسِيرُ سَيْرًا حَثِيثًا. قال القتبي: وذلك أن الجال تُجْمَعُ وَتُسَيَّرُ، فَهِيَ فِي رُؤْيَةِ الْعَيْنِ كَالْقَائِمَةِ وَهِيَ تَسِيرُ، وَكَذَلِكَ كُلُّ شَيٍّ عَظِيمٍ وَجَمْعٌ كَثِيرٌ يَقْصُرُ عَنْهُ النَّظَرُ، لِكَثْرَتِهِ وَبُعْدِ مَا بَيْنَ أَطْرَافِهِ، وَهُوَ فِي حُسْبَانِ النَّاظِرِ كَالْوَاقِفِ وَهُوَ يَسِيرُ. قَالَ النَّابِغَةُ فِي وَصْفِ جَيْشٍ:
Eğer tekil yapsaydı “etâhu” derdi; fakat “etevhû” diyen kimse anlama göre çoğul yapmış ve bunu “fezia” (فَزَعٍ) fiiline döndürdüğü için geçmiş zaman kipiyle getirmiştir. “Ve küllün âtûhû” şeklinde okuyan kimse de bunu yine anlama hamletmiş ve öncesinden bağımsız yeni bir cümle olduğu için “âtûhû” demiştir. İbn Nasr şöyle demiştir: Ebû İshak'tan rahimehullâh söylemediği bir şey nakledilmiştir; Ebû İshak'ın asıl ifadesi şöyledir: “{ وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ } ‘Âtûhû’ şeklinde de okunur; kim tekil yaparsa ‘küll’ kelimesinin lafzı içindir, kim de çoğul yaparsa anlamı içindir.” O, Kur'ân'da veya başka yerlerde “küll” kelimesinin haberinin tekil gelmesinin lafza, çoğul gelmesinin ise anlama göre olduğunu kastetmiştir; ancak Ebû Ca'fer bu anlamı kavrayamamıştır. Mehdevî şöyle demiştir: “Ve küllün etevhû dâhirîn” şeklinde okuyan kimseye göre bu, 'ityân' (gelmek) kökünden bir fiildir ve lafzına değil “küll” kelimesinin anlamına hamledilmiştir. “Ve küllün âtûhû dâhirîn” şeklinde okuyan kimseye göre ise bu, 'etâ' fiilinden türemiş ism-i fâildir. Yüce Allah'ın: { وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً } “Ve kıyamet günü onların hepsi O'na tek başına gelecektir” buyruğu da buna delalet eder. “Ve küllün etâhu” şeklinde okuyan kimse ise fiili anlamına değil “küll” kelimesinin lafzına hamletmiş, “dâhirîn” kelimesini ise anlama hamletmiştir. İbn Abbâs ve Katâde'den nakledildiğine göre dâhirîn (داخِرِينَ), küçülmüş/boyun eğmiş kimseler demektir. Bu, Nahl Suresi'nde geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ } “Dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; hâlbuki onlar bulutların geçişi gibi geçerler” buyruğuna dair İbn Abbâs: “Yani sabit duruyor [sanırsın], hâlbuki onlar hızlı bir şekilde hareket etmektedir” demiştir. Kutebî şöyle demiştir: Bunun sebebi, dağların toplanıp yürütülmesidir; dolayısıyla gözün görmesinde hareket ettiği hâlde duruyor gibidir. Gözün çokluğundan ve uç noktaları arasındaki mesafenin uzaklığından ötürü ihata edemediği her büyük şey ve büyük kalabalık da böyledir; hareket ettiği hâlde bakanın zannında duruyor gibidir. Nâbığa bir orduyu vasfederken şöyle demiştir:
بِأَرْعَنَ مِثْلَ الطَّوْدِ تَحْسَبُ أَنَّهُمْ ... وُقُوفٌ لِحَاجٍ وَالرِّكَابُ تُهَمْلِجُ
Dağ gibi heybetli [bir ordunun içinde] onları, bir ihtiyaç için durmuş sanırsın; oysa binekler hızlı hızlı yürümektedir.
قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَهَذَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، أَيْ هِيَ لِكَثْرَتِهَا كَأَنَّهَا جَامِدَةٌ أَيْ وَاقِفَةٌ فِي مَرْأَى الْعَيْنِ وَإِنْ كَانَتْ فِي أَنْفُسِهَا تَسِيرُ سَيْرَ السَّحَابِ، وَالسَّحَابُ الْمُتَرَاكِمُ يُظَنُّ أَنَّهَا وَاقِفَةٌ وَهِيَ تَسِيرُ، أَيْ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ حتى لا يبقى منها شي، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَسُيِّرَتِ الْجِبالُ فَكانَتْ سَراباً" وَيُقَالُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَ الْجِبَالَ بِصِفَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ تَرْجِعُ كُلُّهَا إِلَى تَفْرِيغِ الْأَرْضِ مِنْهَا، وَإِبْرَازِ مَا كَانَتْ تُوَارِيهِ، فَأَوَّلُ الصِّفَاتِ الِانْدِكَاكُ وَذَلِكَ قَبْلَ الزَّلْزَلَةِ، ثُمَّ تَصِيرُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ، وَذَلِكَ إِذَا صَارَتِ السَّمَاءُ كَالْمُهْلِ، وَقَدْ جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمَا فَقَالَ:" يَوْمَ تَكُونُ السَّماءُ كَالْمُهْلِ وَتَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ"
Kuşeyrî şöyle demiştir: Bu, kıyamet günündedir. Yani dağlar büyüklüklerinden ötürü gözün görüşünde sanki donuk/hareketsiz, yani duruyormuş gibi görünür; oysa gerçekte kendileri bulutların yürüyüşü gibi yürümektedir. Nitekim üst üste yığılmış bulutlar da duruyor sanılır, halbuki yürümektedir; yani kendilerinden geriye hiçbir şey kalmayıncaya kadar bulutların geçişi gibi geçip giderler. Nitekim Allah Teâlâ: { وَسُيِّرَتِ الْجِبالُ فَكانَتْ سَراباً } “Dağlar yürütülmüş, serap oluvermiştir” buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ dağları, tamamı yeryüzünün onlardan boşaltılmasına ve onların örttüğü şeylerin açığa çıkarılmasına varan muhtelif niteliklerle vasfetmiştir. Bu niteliklerin ilki, sarsıntıdan önce olan ufalanıp un ufak olma (indikâk) hâlidir. Sonra atılmış renkli yün gibi olurlar; bu da göğün erimiş maden gibi olduğu zamandır. Nitekim Allah her ikisini bir arada zikrederek şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ تَكُونُ السَّماءُ كَالْمُهْلِ وَتَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ } “O gün gökyüzü erimiş maden gibi olur, dağlar da atılmış yün gibi olur.”
وَالْحَالَةُ الثَّالِثَةُ أَنْ تَصِيرَ كَالْهَبَاءِ وَذَلِكَ أَنْ تنقطع بَعْدَ أَنْ كَانَتْ كَالْعِهْنِ. وَالْحَالَةُ الرَّابِعَةُ أَنْ تُنْسَفَ لِأَنَّهَا مَعَ الْأَحْوَالِ الْمُتَقَدِّمَةِ قَارَّةٌ فِي مَوَاضِعِهَا وَالْأَرْضُ تَحْتَهَا غَيْرُ بَارِزَةٍ فَتُنْسَفُ عَنْهَا لِتَبْرُزَ، فَإِذَا نُسِفَتْ فَبِإِرْسَالِ الرِّيَاحِ عَلَيْهَا. وَالْحَالَةُ الْخَامِسَةُ أَنَّ الرِّيَاحَ تَرْفَعُهَا عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ فَتُظْهِرُهَا شُعَاعًا فِي الْهَوَاءِ كَأَنَّهَا غُبَارٌ، فَمَنْ نَظَرَ إِلَيْهَا مِنْ بُعْدٍ حَسِبَهَا لِتَكَاثُفِهَا أَجْسَادًا جَامِدَةً، وَهِيَ بِالْحَقِيقَةِ مَارَّةٌ إِلَّا إِنَّ مُرُورَهَا مِنْ وَرَاءِ الرِّيَاحِ كَأَنَّهَا مُنْدَكَّةٌ مُتَفَتِّتَةٌ. وَالْحَالَةُ السَّادِسَةُ أَنْ تَكُونَ سَرَابًا فَمَنْ نَظَرَ إِلَى مَوَاضِعِهَا لَمْ يَجِدْ فِيهَا شَيْئًا مِنْهَا كَالسَّرَابِ قَالَ مُقَاتِلٌ: تَقَعُ عَلَى الْأَرْضِ فَتُسَوَّى بِهَا. ثم قيل هذا مثل. قال الماوردي: وفيما ضُرِبَ لَهُ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا أَنَّهُ مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِلدُّنْيَا يَظُنُّ النَّاظِرُ إِلَيْهَا أَنَّهَا وَاقِفَةٌ كَالْجِبَالِ، وَهِيَ آخِذَةٌ بِحَظِّهَا مِنَ الزَّوَالِ كَالسَّحَابِ، قَالَهُ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ. الثَّانِي: أَنَّهُ مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِلْإِيمَانِ تَحْسَبُهُ ثَابِتًا فِي الْقَلْبِ وَعَمَلُهُ صَاعِدٌ إِلَى السَّمَاءِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِلنَّفْسِ عِنْدَ خروج الروح والروح تسير إلى العرش. (صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ) أَيْ هذا من فعل الله، و [ما] هو فعل منه فهو متقن. وَ" تَرَى" مِنْ رُؤْيَةِ الْعَيْنِ وَلَوْ كَانَتْ مِنْ رُؤْيَةِ الْقَلْبِ لَتَعَدَّتْ إِلَى مَفْعُولَيْنِ. وَالْأَصْلُ تُرْأَى فَأُلْقِيَتْ حَرَكَةُ الْهَمْزَةِ عَلَى الرَّاءِ فَتَحَرَّكَتِ الرَّاءُ وَحُذِفَتِ الْهَمْزَةُ، وَهَذَا سَبِيلُ تَخْفِيفِ الْهَمْزَةِ إِذَا كَانَ قَبْلَهَا سَاكِنٌ، إِلَّا أَنَّ التَّخْفِيفَ لازم لترى. وَأَهْلُ الْكُوفَةِ يَقْرَءُونَ:" تَحْسَبُها" بِفَتْحِ السِّينِ وَهُوَ الْقِيَاسُ، لِأَنَّهُ مِنْ حَسِبَ يَحْسَبُ إِلَّا أَنَّهُ قَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ خِلَافُهَا أَنَّهُ قَرَأَ بِالْكَسْرِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، فَتَكُونُ عَلَى فَعِلَ يَفْعَلُ مِثْلَ نَعِمَ يَنْعَمُ وَبَئِسَ يَبْئَسُ وَحُكِيَ يَئِسَ يَيْئِسُ مِنَ السَّالِمِ، لَا يُعْرَفُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ غَيْرَ هَذِهِ الْأَحْرُفِ" وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ" تَقْدِيرُهُ مَرًّا مِثْلَ مَرِّ السَّحَابِ، فَأُقِيمَتِ الصِّفَةُ مَقَامَ الْمَوْصُوفِ وَالْمُضَافُ مَقَامَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، فَالْجِبَالُ تُزَالُ مِنْ أَمَاكِنِهَا مِنْ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ وَتُجْمَعُ وَتُسَيَّرُ كَمَا تُسَيَّرُ السَّحَابِ، ثُمَّ تُكْسَرُ فَتَعُودُ إِلَى الْأَرْضِ كَمَا قَالَ:" وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا". (صُنْعَ اللَّهِ) عِنْدَ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ، لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ ﷿:" وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ" دَلَّ عَلَى أَنَّهُ قَدْ صَنَعَ ذَلِكَ صُنْعًا وَيَجُوزُ النَّصْبُ عَلَى الْإِغْرَاءِ، أَيِ انْظُرُوا صُنْعَ اللَّهِ. فَيُوقَفُ
Üçüncü durum, toz duman (hebâ) hâline gelmeleridir; bu da atılmış yün gibi olduktan sonra parçalanmalarıdır. Dördüncü durum ise savrulup kökünden sökülmeleridir (nesf); çünkü önceki durumlarla birlikte onlar yerlerinde sabit durmakta ve altlarındaki yeryüzü açığa çıkmamaktadır, dolayısıyla yeryüzü açılsın diye üzerlerinden savrulurlar; savrulmaları ise üzerlerine rüzgârların gönderilmesiyle olur. Beşinci durum, rüzgârların onları yeryüzü üzerinden kaldırarak sanki bir toz bulutuymuş gibi havada bir ışık huzmesi şeklinde göstermesidir; uzaktan bakan kimse yoğunluğundan ötürü onları donuk kütleler sanır, hâlbuki gerçekte hareket etmektedirler; ancak onların hareketi rüzgârların ardından parçalanıp ufalanmış gibidir. Altıncı durum ise serap olmalarıdır; onların bulunduğu yerlere bakan kimse orada serap gibi onlardan hiçbir şey bulamaz. Mukâtil: “Yere düşer ve yerle bir edilirler” demiştir. Sonra bunun bir mesel olduğu da söylenmiştir. Mâverdî şöyle demiştir: Kendisi için darb-ı mesel yapılan şey hakkında üç görüş vardır: Birincisi: Bu, Yüce Allah'ın dünya için verdiği bir meseldir; bakan kimse dağlar gibi sabit durduğunu zanneder, hâlbuki o bulutlar gibi yok oluştan payını almaktadır; bunu Sehl b. Abdullah söylemiştir. İkincisi: Bu, Allah'ın iman için verdiği bir meseldir; onu kalpte sabit sanırsın, oysa ameli göğe yükselmektedir. Üçüncüsü: Bu, ruhun çıkışı esnasında nefis için Allah'ın verdiği bir meseldir; nefis [bedende duruyor sanılırken] ruh Arş'a doğru akıp gitmektedir. { صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ } “Her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır”; yani bu Allah'ın fiilindendir ve O'ndan olan fiiller [zaten] sapasağlamdır. { تَرَى } gözle görmektir; şayet kalple görme (bilme) anlamında olsaydı iki mef'ûle geçerdi. Kelimenin aslı 'tur'e' (تُرْأَى) şeklindedir; hemzenin harekesi râ harfine aktarılmış, böylece râ harekeli kılınıp hemze hazfedilmiştir. Kendisinden önce sakin bir harf bulunduğunda hemzeyi hafifletmenin yolu budur; ne var ki bu hafifletme 'terâ' (تَرَى) fiilinde zorunludur. Kûfe ehli { تَحْسَبُها } kelimesini sîn harfinin fethasıyla okurlar ki kıyas olan da budur; çünkü 'hasibe-yahsebu' babındandır. Ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun aksine muzâri kipi esre ile okuduğu rivayet edilmiştir; bu takdirde 'na'ime-yen'imu' ve 'be'ise-yeb'isu' gibi 'fe'ile-yef'ilu' babından olur; sâlim fiillerden 'yeise-yey'isu' şeklinde de nakledilmiştir ve Arap kelâmında bu harflerden başkası bilinmemektedir. { وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ } ifadesinin takdiri “bulutların geçişi gibi bir geçişle geçerler” şeklindedir; sıfat mevsûfun, muzaf da muzafun ileyhin yerine geçirilmiştir. Dolayısıyla dağlar yeryüzündeki yerlerinden sökülür, toplanır ve bulutların yürütüldüğü gibi yürütülür; sonra parçalanarak Yüce Allah'ın: { وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا } “Dağlar ufalandıkça ufalandığı [zaman]” buyurduğu gibi yeryüzüne geri dönerler. { صُنْعَ اللَّهِ } Halîl ve Sîbeveyh'e göre masdar olarak nasb edilmiştir; zira Yüce [ve] Azîz olan Allah: { وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ } buyurunca, bunu bir sanatla varettiğine delalet etmiştir. İğrâ (teşvik) üzere nasb edilmesi de caizdir; yani “Allah'ın sanatına bakınız!” anlamındadır. Buna göre,
عَلَى هَذَا عَلَى" السَّحابِ" وَلَا يُوقَفُ عَلَيْهِ عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ. وَيَجُوزُ رَفْعُهُ عَلَى تَقْدِيرِ ذَلِكَ صُنْعُ اللَّهِ." الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ" أَيْ أَحْكَمَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ:" رَحِمَ اللَّهُ مَنْ عَمِلَ عَمَلًا فأتقنه". وقال قتادة: معناه أحسن كل شي وَالْإِتْقَانُ الْإِحْكَامُ، يُقَالُ رَجُلٌ تِقْنٌ أَيْ حَاذِقٌ بِالْأَشْيَاءِ وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: أَصْلُهُ مِنِ ابْنِ تِقْنٍ، وَهُوَ رَجُلٌ مِنْ عَادٍ لَمْ يَكُنْ يَسْقُطُ لَهُ سَهْمٌ فَضُرِبَ بِهِ الْمَثَلُ، يُقَالُ: أَرْمَى مِنِ ابْنِ تِقْنٍ ثُمَّ يُقَالُ لِكُلِّ حَاذِقٍ بالأشياء تقن. (إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ) بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَهِشَامٌ بِالْيَاءِ. قَوْلُهُ تعالى: (مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها) قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: الْحَسَنَةُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَقَالَ أَبُو مَعْشَرٍ: كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَحْلِفُ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَلَا يَسْتَثْنِي أَنَّ الْحَسَنَةَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ ﵃: غَزَا رَجُلٌ فَكَانَ إِذَا خَلَا بِمَكَانٍ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، فَبَيْنَمَا هُوَ فِي أَرْضِ الرُّومِ فِي أَرْضِ جُلَفَاءَ وَبَرَدَى رَفَعَ صَوْتَهُ فَقَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ فَخَرَجَ عَلَيْهِ رَجُلٌ عَلَى فَرَسٍ عَلَيْهِ ثِيَابٌ بِيضٌ فَقَالَ لَهُ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّهَا الْكَلِمَةُ الَّتِي قَالَ اللَّهُ تعالى" ومن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا" وَرَوَى أَبُو ذَرٍّ قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِي. قَالَ:" اتَّقِ اللَّهَ وَإِذَا عَمِلْتَ سَيِّئَةً فَأَتْبِعْهَا حَسَنَةً تَمْحُهَا" قَالَ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمِنَ الْحَسَنَاتِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ؟ قَالَ:" مِنْ أَفْضَلِ الْحَسَنَاتِ" وَفِي رِوَايَةٍ قَالَ:" نَعَمْ هِيَ أَحْسَنُ الْحَسَنَاتِ" ذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ، وَقَالَ قَتَادَةُ:" مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ" بِالْإِخْلَاصِ وَالتَّوْحِيدِ. وَقِيلَ: أَدَاءُ الْفَرَائِضِ كُلِّهَا. قُلْتُ: إِذَا أَتَى بِلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ عَلَى حَقِيقَتِهَا وَمَا يَجِبُ لَهَا- عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ- فَقَدْ أَتَى بِالتَّوْحِيدِ وَالْإِخْلَاصِ وَالْفَرَائِضِ." فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ وَصَلَ إِلَيْهِ الْخَيْرُ مِنْهَا، وَقَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَقِيلَ: فَلَهُ الْجَزَاءُ الْجَمِيلُ وَهُوَ الْجَنَّةُ. وَلَيْسَ" خَيْرٌ" لِلتَّفْضِيلِ. قَالَ عِكْرِمَةُ وَابْنُ جُرَيْجٍ
{ السَّحابِ } kelimesi üzerinde durulur (vakıf yapılır), birinci takdire göre ise üzerinde durulmaz. “Bu, Allah'ın sanatıdır” takdiriyle merfû kılınması da caizdir. { الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ } “O ki her şeyi muhkem kılmıştır”; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Allah bir iş yapıp da onu sağlam yapan kimseye rahmet etsin” buyruğu da bu köktendir. Katâde: “Bunun anlamı, her şeyi en güzel şekilde yapmasıdır” demiştir. İtkân (إتقان), sağlam ve muhkem kılmak demektir; işleri iyi bilen kimseye “racülün tiknün” (رَجُلٌ تِقْنٌ) denir. Zührî şöyle demiştir: Bunun aslı, Âd kavminden oku asla boşa gitmeyen İbn Tikn adındaki bir adama dayanır; onunla mesel vurulmuş ve “İbn Tikn'den daha keskin nişancı” denilmiştir, sonrasında ise işleri iyi bilen her mahir kimseye 'tikn' denmiştir. { إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ } “Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğundaki fiil, cumhurun kıraatinde muhatap kipi olarak tâ harfiyle okunmuştur; İbn Kesîr, Ebû Amr ve Hişâm ise yâ harfiyle [gayb kipi olarak] okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır” buyruğu hakkında İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “İyilik (hasene), Lâ ilâhe illallâh'tır” demişlerdir. Ebû Ma'şer şöyle demiştir: İbrâhim, kendisinden başka ilah olmayan Allah'a hiçbir istisna yapmaksızın hasenenin “Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh” olduğuna yemin ederdi. Ali b. el-Hüseyn b. Ali radıyallâhu anhümâ şöyle anlatmıştır: Bir adam gazaya çıkmıştı; tenhada kaldığı her yerde “Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh” derdi. Rum diyarında Cülefâ ve Beradâ denilen bölgedeyken sesini yükselterek “Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh” dedi. Bunun üzerine beyaz elbiseli ve atlı bir adam karşısına çıkarak ona şöyle dedi: “Nefsim elinde olan Allah'a yemin ederim ki bu, Yüce Allah'ın: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها } buyurduğu kelimedir.” Ebû Zer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'a: “Ey Allah'ın Resûlü, bana tavsiyede bulun” dedim. O da: “Allah'tan kork; bir kötülük işlediğinde arkasından onu silecek bir iyilik yap” buyurdu. Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü, 'Lâ ilâhe illallâh' da iyiliklerden (hasenât) midir?” Şöyle buyurdu: “İyiliklerin en faziletlisindendir.” Bir rivayette ise: “Evet, o iyiliklerin en güzelidir” buyurmuştur; bunu Beyhakî zikretmiştir. Katâde: “{ مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ } ihlas ve tevhid ile gelen kimsedir” demiştir. Bütün farzların edası olduğu da söylenmiştir. Derim ki: İbrâhim Suresi'nde açıklandığı üzere 'Lâ ilâhe illallâh'ı hakikatiyle ve gerektirdikleriyle yerine getiren kimse tevhidi, ihlası ve farzları yerine getirmiş olur. { فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها } hakkında İbn Abbâs: “Yani ondan kendisine hayır ulaşmıştır” demiştir; Mücâhid de böyle söylemiştir. Ona güzel bir karşılık vardır ki o da Cennettir, denilmiştir. Buradaki { خَيْرٌ } kelimesi üstünlük (tafdîl) bildirmek için değildir. İkrime ve İbn Cüreyc şöyle demişlerdir:
: أَمَّا أَنْ يَكُونَ لَهُ خَيْرٌ مِنْهَا يَعْنِي مِنَ الْإِيمَانِ فَلَا، فَإِنَّهُ ليس شي خَيْرًا مِمَّنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَلَكِنْ لَهُ مِنْهَا خَيْرٌ وَقِيلَ:" فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا" لِلتَّفْضِيلِ أَيْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ عَمَلِ الْعَبْدِ وَقَوْلِهِ وَذِكْرِهِ، وَكَذَلِكَ رِضْوَانُ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْعَبْدِ مِنْ فِعْلِ الْعَبْدِ،
Ona bundan yani imandan daha hayırlı bir şeyin olması söz konusu değildir; zira “Lâ ilâhe illallâh” diyenden daha hayırlı hiçbir şey yoktur, ancak onun için bu kelimeden ötürü büyük bir hayır vardır. { فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها } ifadesinin tafdîl için olduğu da söylenmiştir; yani Allah'ın mükâfatı, kulun amelinden, sözünden ve zikrinden daha hayırlıdır; aynı şekilde Allah'ın rızası da kul için kulun kendi fiilinden daha hayırlıdır;
قاله ابن عباس. وقيل: ويرجع هَذَا إِلَى الْإِضْعَافِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُعْطِيهُ بِالْوَاحِدَةِ عَشْرًا، وَبِالْإِيمَانِ فِي مُدَّةٍ يَسِيرَةٍ الثَّوَابَ الْأَبَدِيَّ، قَالَهُ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدٍ. (وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ) قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" فَزَعِ يَوْمِئِذٍ" بِالْإِضَافَةِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَهَذَا أَعْجَبُ إِلَيَّ لِأَنَّهُ أَعَمُّ التَّأْوِيلَيْنِ أَنْ يَكُونَ الْأَمْنُ مِنْ جَمِيعِ فَزَعِ ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَإِذَا قَالَ:" مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ" صَارَ كَأَنَّهُ فَزَعٌ دُونَ فَزَعٍ. قَالَ القشيري: وقرى" مِنْ فَزَعٍ" بِالتَّنْوِينِ ثُمَّ قِيلَ يَعْنِي بِهِ فَزَعًا وَاحِدًا كَمَا قَالَ:" لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ". وَقِيلَ: عَنَى الْكَثْرَةَ لِأَنَّهُ مَصْدَرُ وَالْمَصْدَرُ صَالِحٌ لِلْكَثْرَةِ. قُلْتُ: فَعَلَى هَذَا تَكُونُ الْقِرَاءَتَانِ بِمَعْنًى. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَمَنْ قَرَأَ:" مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ" بِالتَّنْوِينِ انْتَصَبَ" يَوْمَئِذٍ" بِالْمَصْدَرِ الَّذِي هُوَ" فزع" ويجوز أن يكون صفة لفزع وَيَكُونُ مُتَعَلِّقًا بِمَحْذُوفٍ، لِأَنَّ الْمَصَادِرَ يُخْبَرُ عَنْهَا بِأَسْمَاءِ الزَّمَانِ وَتُوصَفُ بِهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِاسْمِ الْفَاعِلِ الَّذِي هُوَ" آمِنُونَ". وَالْإِضَافَةُ عَلَى الِاتِّسَاعِ فِي الظُّرُوفِ، وَمَنْ حَذَفَ التَّنْوِينَ وَفَتَحَ الْمِيمَ بَنَاهُ لِأَنَّهُ ظَرْفُ زَمَانٍ، وَلَيْسَ الْإِعْرَابُ فِي ظَرْفِ الزَّمَانِ مُتَمَكِّنًا، فَلَمَّا أُضِيفَ إِلَى غَيْرِ مُتَمَكِّنٍ وَلَا مُعْرَبٍ بُنِيَ. وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:
Bunu İbn Abbâs söylemiştir. Bunun kat kat mükâfata râci olduğu da söylenmiştir; zira Yüce Allah bire on vermekte, kısa bir süredeki imana karşılık ebedî sevap bahşetmektedir; bunu Muhammed b. Ka'b ve Abdurrahman b. Zeyd söylemiştir. { وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ } “Ve onlar o günün dehşetinden güvendedirler” buyruğunu Âsım, Hamza ve Kisâî tamlama yaparak “fezei yevmeizin” (فَزَعِ يَوْمِئِذٍ) şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Bu benim daha çok hoşuma gitmektedir; zira iki yorumdan daha kapsamlı olanıdır, yani o günün bütün dehşetinden güvende olmalarıdır. “Min fezein yevmeizin” dendiğinde ise sanki bir dehşetten [güvendedirler], başka bir dehşetten değilmiş gibi olur. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: { مِنْ فَزَعٍ } tenvin ile de okunmuştur; sonra bununla Yüce Allah'ın: { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz” buyruğunda olduğu gibi tek bir dehşetin kastedildiği söylenmiştir. Çoğul anlamın kastedildiği de söylenmiştir; çünkü o masdardır ve masdar çokluğa elverişlidir. Derim ki: Buna göre her iki kıraat de aynı anlama gelir. Mehdevî şöyle demiştir: “Min fezein yevmeizin” şeklinde tenvin ile okuyan kimseye göre “yevmeiz” kelimesi, “feza'” masdarı ile nasb edilmiştir; “feza'” için sıfat olması ve mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caizdir; zira masdarlar zaman isimleriyle haber verilir ve onlarla nitelenir. “Âminûn” ism-i fâiline taalluk etmesi de mümkündür. İzafet ise zarflardaki genişletme (ittisâ') kuralına göredir; tenvini hazfedip mîm harfini fethalayan kimse ise onu mebnî kılmıştır, çünkü o zaman zarfıdır ve zaman zarflarında irap tam yerleşmiş değildir; dolayısıyla mütemekkin ve mu'reb olmayan bir kelimeye muzaf kılındığında mebnî kılınmıştır. Sîbeveyh şu beyti inşad etmiştir:
عَلَى حِينِ أَلْهَى النَّاسَ جُلُّ أُمُورِهِمْ ... فَنَدْلًا زُرَيْقُ الْمَالَ نَدْلَ الثَّعَالِبِ
İnsanları işlerinin pek çoğu meşgul ettiği bir sırada, ey Züreyk, tilkilerin kapışı gibi malı kapıver!
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ) أَيْ بِالشِّرْكِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالنَّخَعِيُّ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَمُجَاهِدٌ وَقَيْسُ بْنُ سَعْدٍ وَالْحَسَنُ، وَهُوَ إِجْمَاعٌ مِنْ أَهْلِ التَّأْوِيلِ فِي أَنَّ الْحَسَنَةَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنَّ السَّيِّئَةَ الشِّرْكُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. (فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أُلْقِيَتْ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: طُرِحَتْ، وَيُقَالُ كَبَبْتُ الْإِنَاءَ أَيْ قَلَبْتُهُ على وجهه، واللازم من أَكَبَّ، وَقَلَّمَا يَأْتِي هَذَا فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. (هَلْ تُجْزَوْنَ) أَيْ يُقَالُ لَهُمْ هَلْ تُجْزَوْنَ. ثُمَّ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ. (إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) أَيْ إِلَّا جَزَاءَ أَعْمَالِكُمْ.
Yüce Allah'ın: { وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ } “Kim de kötülükle gelirse” buyruğu, yani şirk ile [gelirse] demektir. Bunu İbn Abbâs, en-Nehaî, Ebû Hureyre, Mücâhid, Kays b. Sa'd ve el-Hasan söylemiştir. Bu ayette 'hasene'nin (iyilik) "Lâ ilâhe illallâh", 'seyyie'nin (kötülük) ise "şirk" olduğu hususunda tevil ehlinin icmâı vardır. { فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ } “Artık yüzleri ateşe sürtülüp atılır” buyruğu hakkında İbn Abbâs: "[Ateşe] atılırlar" demiştir. ed-Dahhâk ise: "Fırlatılıp atılırlar" demiştir. [Arapçada] 'Kebbetü'l-inâe' (كَبَبْتُ الْإِنَاءَ) yani "Kabı yüzüstü çevirdim" denilir. Bunun lâzım (geçişsiz) şekli 'ekebbe'dir (أَكَبَّ); Arap kelamında [sülâsîsi müteaddî, if'âl babı lâzım olarak] bunun gelişi pek azdır. { هَلْ تُجْزَوْنَ } “Cezalandırılır mısınız?” buyruğu, yani onlara: "Siz cezalandırılır mısınız?" denir, demektir. Daha sonra bunun Allah'ın sözü olması caiz olduğu gibi meleklerin sözü olması da caizdir. { إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yaptıklarınızdan başkasıyla [mı]?” yani yaptıklarınızın karşılığından başkasıyla [cezalandırılmazsınız].
[سورة النمل (٢٧): الآيات ٩١ الى ٩٣]
[Neml Suresi (27), Ayet 91-93]
إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩١) وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (٩٢) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَها وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٣)
{ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩١) وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (٩٢) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَها وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٣) } “(91) Ben ancak bu beldenin, onu hürmetli kılan ve her şey Kendisinin olan Rabbine ibadet etmekle emrolundum ve bana Müslümanlardan olmam emredildi. (92) Ve Kur'ân'ı okumam [emredildi]. Artık kim doğru yolu bulursa, o ancak kendi nefsi için doğru yolu bulmuş olur; kim de saparsa de ki: ‘Ben ancak uyarıcılardanım.’ (93) Ve de ki: ‘Hamd Allah'a mahsustur; O size ayetlerini gösterecek, siz de onları tanıyacaksınız. Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir.’”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها) يَعْنِي مَكَّةَ الَّتِي عَظَّمَ اللَّهُ حُرْمَتَهَا، أَيْ جَعَلَهَا حَرَمًا آمِنًا، لَا يُسْفَكُ فِيهَا دَمٌ، وَلَا يُظْلَمُ فِيهَا أَحَدٌ، وَلَا يُصَادُ فِيهَا صَيْدٌ، وَلَا يُعَضَّدُ فِيهَا شَجَرٌ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" الَّتِي حَرَّمَهَا" نَعْتًا لِلْبَلْدَةِ. وَقِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ" الَّذِي" وَهُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ نَعْتٌ لِ" رَبِّ" وَلَوْ كَانَ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ لَقُلْتَ الْمُحَرِّمَهَا، فَإِنْ كَانَتْ نَعْتًا لِلْبَلْدَةِ قُلْتَ الْمُحَرِّمَهَا هُوَ، لَا بُدَّ مِنْ إِظْهَارِ الْمُضْمَرِ مَعَ الْأَلِفِ وَاللَّامِ، لِأَنَّ الْفِعْلَ جَرَى عَلَى غَيْرِ مَنْ هول، فَإِنْ قُلْتَ الَّذِي حَرَّمَهَا لَمْ تَحْتَجْ أَنْ تَقُولَ هُوَ. (وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ) خَلْقًا وَمِلْكًا. (وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ) أَيْ مِنَ المنقادين لأمره، الموحدين له. (وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ) أَيْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ، أَيْ أقرأه. (فَمَنِ اهْتَدى) فله ثواب هدايته. (وَمَنْ ضَلَّ) فليس على إلا البلاغ، نسختها آيه القتال. قال النحاس." وَأَنْ أَتْلُوَا" نصب بأن. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَفِي إِحْدَى الْقِرَاءَتَيْنِ" وَأَنِ اتْلُ" وَزَعَمَ أَنَّهُ فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ بِالْأَمْرِ فَلِذَلِكَ حُذِفَ مِنْهُ الْوَاوَ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا نَعْرِفُ أَحَدًا قَرَأَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ، وَهِيَ مُخَالِفَةٌ لِجَمِيعِ الْمَصَاحِفِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ) أَيْ عَلَى نِعَمِهِ وَعَلَى مَا هَدَانَا (سَيُرِيكُمْ آياتِهِ) أَيْ فِي أَنْفُسِكُمْ وَفِي غَيْرِكُمْ كَمَا قَالَ:" سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ". (فَتَعْرِفُونَها) أَيْ دَلَائِلَ قُدْرَتِهِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ فِي أَنْفُسِكُمْ وَفِي السَّمَاوَاتِ وَفِي الْأَرْضِ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ. وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ". (وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ)
Yüce Allah'ın: { إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها } “Ben ancak bu beldenin, onu hürmetli kılan Rabbine ibadet etmekle emrolundum” buyruğunda kastedilen, Allah'ın hürmetini yücelttiği Mekke'dir; yani daha önce pek çok yerde açıklandığı üzere içinde kan dökülmeyen, kimseye zulmedilmeyen, avı avlanmayan ve ağacı kesilmeyen emin bir harem kıldığı yerdir. İbn Abbâs beldenin sıfatı olarak: “Elletî harremehâ” şeklinde okumuştur. Cemaatin kıraati ise { الَّذِي } şeklindedir ve { رَبِّ } kelimesinin nasb mahallindeki sıfatıdır. Şayet harf-i tarif ile olsaydı “el-Muharrimuhâ” derdin; eğer beldenin sıfatı olsaydı “el-Muharrimuhâ hüve” derdin; harf-i tarif ile birlikte zamirin açıkça zikredilmesi zorunludur, çünkü fiil ait olduğu kimseden başkası üzerine cereyan etmiştir; şayet “ellezî harremehâ” dersen “hüve” demeye ihtiyaç duymazsın. { وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ } “ve her şey Kendisinindir”; yaratılış ve mülkiyet bakımından. { وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “ve bana Müslümanlardan olmam emredildi”; yani O'nun emrine boyun eğenlerden ve O'nu birleyenlerden olmam. { وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ } “Ve Kur'ân'ı okumam [emredildi]”; yani onu tilavet etmem. { فَمَنِ اهْتَدى } “Artık kim doğru yolu bulursa”; hidayetinin mükâfatı kendisinedir. { وَمَنْ ضَلَّ } “kim de saparsa”; bana düşen sadece tebliğdir; bu hükmü kılıç ayeti neshetmiştir. Nehhâs şöyle demiştir: { وَأَنْ أَتْلُوَا } kelimesi “en” ile nasb edilmiştir. Ferrâ: “İki kıraatten birinde ‘ve enitlü’ (وَأَنِ اتْلُ) şeklindedir” demiş ve onun emir sebebiyle cezm mahallinde olduğunu, bu yüzden vâv harfinin hazfedildiğini ileri sürmüştür. Nehhâs ise şöyle demiştir: Biz bu kıraatle okuyan hiç kimseyi bilmiyoruz ve bu bütün mushaflara aykırıdır. Yüce Allah'ın: { وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Ve de ki: Hamd Allah'a mahsustur” buyruğu; yani nimetlerine ve bizi hidayete erdirmesine karşılık. { سَيُرِيكُمْ آياتِهِ } “O size ayetlerini gösterecektir”; yani Yüce Allah'ın: { سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ } “Onlara ufuklarda ve kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz” buyurduğu gibi kendi nefislerinizde ve başkalarında. { فَتَعْرِفُونَها } “siz de onları tanıyacaksınız”; yani kendi nefislerinizde, göklerde ve yerde O'nun kudretinin ve birliğinin delillerini [tanıyacaksınız]. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ. وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Kesin olarak inananlar için yeryüzünde ayetler vardır. Kendi nefislerinizde de; görmüyor musunuz?” { وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir.”
قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَهْلُ الشَّامِ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، لِقَوْلِهِ:" سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَها" فَيَكُونُ الْكَلَامُ عَلَى نَسَقٍ وَاحِدٍ. الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ عَلَى أَنْ يُرَدَّ إِلَى مَا قَبْلَهُ" فَمَنِ اهْتَدَى" فَأَخْبَرَ عَنْ تِلْكَ الْآيَةِ. كَمُلَتِ السُّورَةُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ، وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ وَسَلَّمَ.
Medine ehli, Şam ehli ve Âsım'dan nakille Hafs, sözün tek bir uyum üzere olması için { سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَها } “O size ayetlerini gösterecek, siz de onları tanıyacaksınız” buyruğundan dolayı muhatap kipi olarak tâ ile okumuşlardır. Diğerleri ise kendisinden önceki { فَمَنِ اهْتَدى } “Artık kim doğru yolu bulursa” ifadesine döndürülerek o ayetten haber verildiği için yâ ile okumuşlardır. Sure tamamlandı; Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Allah Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashâbına salât ve selâm eylesin.