Binûn

Kasas Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأَلْقَى عَلَى قَيْسٍ مِنَ النَّارِ جِذْوَةً ... شَدِيدًا عَلَيْهَا حَمْيُهَا ولهيبها

Ve Kays'ın üzerine ateşten öyle bir kor bıraktı ki... Harareti ve alevi onun üzerinde pek şiddetliydi.

[سورة القصص (٢٨): آية ٣٠]

[Kasas Suresi (28), Âyet 30]

فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَا مُوسى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٣٠)

{ فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَا مُوسى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Oraya vardığında, o kutlu yerdeki vadinin sağ yamacındaki ağaçtan şöyle seslenildi: Ey Mûsâ! Şüphesiz Ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'ım!” (30)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا أَتاها) يَعْنِي الشَّجَرَةَ قُدِّمَ ضميرها عليها. (نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ) " مِنْ" الْأُولَى وَالثَّانِيَةُ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، أَيْ أَتَاهُ النِّدَاءُ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِي مِنْ قِبَلِ الشَّجَرَةِ. وَ" مِنَ الشَّجَرَةِ" بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ" مِنْ شاطِئِ الْوادِ" بَدَلُ الِاشْتِمَالِ، لِأَنَّ الشَّجَرَةَ كَانَتْ نَابِتَةً عَلَى الشَّاطِئِ، وَشَاطِئُ الْوَادِي وَشَطُّهُ جَانِبُهُ، وَالْجَمْعُ شُطَّانٌ وشواطئ، ذكره الْقُشَيْرِيُّ، وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَيُقَالُ شَاطِئُ الْأَوْدِيَةِ وَلَا يُجْمَعُ. وَشَاطَأْتُ الرَّجُلَ إِذَا مَشَيْتُ عَلَى شَاطِئٍ

Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا أَتاها } “Oraya vardığında” buyruğunda [kastedilen], ağaçtır; ağacın zamiri kendisinden önce getirilmiştir. { نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ } “Vadinin yamacından seslenildi” ifadesindeki birinci ve ikinci “min” (مِنْ) edatları ibtidâ-i gâye (başlangıç bildirmek) içindir; yani sesleniş ona vadinin yamacından, ağaç tarafından geldi. { مِنَ الشَّجَرَةِ } “Ağaçtan” ifadesi ise, { مِنْ شاطِئِ الْوادِ } “Vadinin yamacından” ifadesinden bedel-i iştimaldir; çünkü ağaç vadinin yamacında bitmişti. Vadinin şâtı'ı (شاطئ) ve şattı (شط), onun kenarı/kıyısı demektir; çoğulu ise el-Kuşeyrî'nin belirttiğine göre “şuttân” (شطآن) ve “şevâtı'” (شواطئ) gelir. el-Cevherî ise şöyle demiştir: “Şâtıu'l-evdiye (vadi kıyıları) denilir ve [şâtı' kelimesi] çoğul yapılmaz.” Bir kimseyle karşılıklı iki ayrı kıyıda yüründüğünde ise “Şâta'tü'r-racüle” (شَاطَأْتُ الرَّجُلَ) denir ki bu, [ben bir kıyıda yürüdüğümde...

وَمَشَى هُوَ عَلَى شَاطِئٍ آخَرَ. (الْأَيْمَنِ) أَيْ عَنْ يَمِينِ مُوسَى. وَقِيلَ: عَنْ يَمِينِ الْجَبَلِ. (فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ) وَقَرَأَ الْأَشْهَبُ الْعُقَيْلِيُّ" فِي الْبُقْعَةِ" بِفَتْحِ الْبَاءِ. وَقَوْلِهِمْ بِقَاعٍ يَدُلُّ عَلَى بَقْعَةٍ، كَمَا يُقَالُ جَفْنَةٌ وَجِفَانٌ. وَمَنْ قَالَ بُقْعَةً قَالَ بُقَعٌ مِثْلَ غُرْفَةٍ وَغُرَفٍ. (مِنَ الشَّجَرَةِ) أَيْ مِنْ نَاحِيَةِ الشَّجَرَةِ. قِيلَ كَانَتْ شَجَرَةَ الْعُلَّيْقِ. وَقِيلَ سَمُرَةٌ وَقِيلَ عَوْسَجٌ. وَمِنْهَا كَانَتْ عَصَاهُ، ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ وَقِيلَ: عُنَّابٌ، وَالْعَوْسَجُ إِذَا عَظُمَ يُقَالُ لَهُ الْغَرْقَدُ. وَفِي الْحَدِيثِ: إِنَّهُ مِنْ شَجَرِ الْيَهُودِ فَإِذَا نَزَلَ عِيسَى وَقَتَلَ الْيَهُودَ الَّذِينَ مَعَ الدَّجَّالِ فَلَا يَخْتَفِي أَحَدٌ مِنْهُمْ خَلْفَ شَجَرَةٍ إِلَّا نَطَقَتْ وَقَالَتْ يَا مُسْلِمُ هَذَا يَهُودِيٌّ وَرَائِي تَعَالَ فَاقْتُلْهُ إِلَّا الْغَرْقَدَ فَإِنَّهُ مِنْ شَجَرِ الْيَهُودِ فَلَا يَنْطِقُ. خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَكَلَّمَ اللَّهُ تَعَالَى مُوسَى ﵇ مِنْ فَوْقِ عَرْشِهِ وَأَسْمَعَهُ كَلَامَهُ مِنَ الشَّجَرَةِ عَلَى مَا شَاءَ. وَلَا يَجُوزُ أَنْ يوصف الله تَعَالَى بِالِانْتِقَالِ وَالزَّوَالِ وَشِبْهِ ذَلِكَ مِنْ صِفَاتِ الْمَخْلُوقِينَ. قَالَ أَبُو الْمَعَالِي: وَأَهْلُ الْمَعَانِي وَأَهْلُ الْحَقِّ يَقُولُونَ مَنْ كَلَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَخَصَّهُ بِالرُّتْبَةِ الْعُلْيَا وَالْغَايَةِ الْقُصْوَى، فَيُدْرِكُ كَلَامَهُ الْقَدِيمَ المتقدس عَنْ مُشَابَهَةِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ وَالْعِبَارَاتِ وَالنَّغَمَاتِ وَضُرُوبِ اللُّغَاتِ، كَمَا أَنَّ مَنْ خَصَّهُ اللَّهُ بِمَنَازِلِ الْكَرَامَاتِ وَأَكْمَلَ عَلَيْهِ نِعْمَتَهُ، وَرَزَقَهُ رُؤْيَتَهُ يَرَى اللَّهَ سُبْحَانَهُ مُنَزَّهًا عَنْ مُمَاثَلَةِ الْأَجْسَامِ وَأَحْكَامِ الْحَوَادِثِ، وَلَا مِثْلَ لَهُ سُبْحَانَهُ فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ، وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ الرَّبَّ تَعَالَى خَصَّصَ مُوسَى ﵇ وَغَيْرَهُ مِنَ الْمُصْطَفَيْنَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ بِكَلَامِهِ. قَالَ الْأُسْتَاذُ أَبُو إِسْحَاقَ: اتَّفَقَ أَهْلُ الْحَقِّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ فِي مُوسَى ﵇ مَعْنًى مِنَ الْمَعَانِي أَدْرَكَ بِهِ كَلَامَهُ كَانَ اخْتِصَاصُهُ فِي سَمَاعِهِ، وَأَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى مِثْلِهِ فِي جَمِيعِ خَلْقِهِ. وَاخْتَلَفُوا فِي نَبِيِّنَا ﵇ هَلْ سَمِعَ لَيْلَةَ الْإِسْرَاءِ كَلَامَ اللَّهِ، وَهَلْ سَمِعَ جِبْرِيلُ كَلَامَهُ عَلَى قَوْلَيْنِ، وَطَرِيقُ أَحَدِهِمَا النَّقْلُ الْمَقْطُوعُ بِهِ وَذَلِكَ مَفْقُودٌ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ سَمَاعَ الْخَلْقِ لَهُ عِنْدَ قِرَاءَةَ الْقُرْآنِ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُمْ سَمِعُوا الْعِبَارَةَ الَّتِي عَرَفُوا بِهَا مَعْنَاهُ دُونَ سَمَاعِهِ لَهُ فِي عَيْنِهِ. وَقَالَ عبد الله. ابن سَعْدِ بْنُ كِلَابٍ: إِنَّ مُوسَى ﵇ فَهِمَ كَلَامَ اللَّهِ الْقَدِيمَ مِنْ أَصْوَاتٍ مَخْلُوقَةٍ أَثْبَتَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي بَعْضِ الْأَجْسَامِ. قَالَ أَبُو الْمَعَالِي: وَهَذَا مَرْدُودٌ، بَلْ يَجِبُ اخْتِصَاصُ موسى

o da diğer kıyıda yürüdüğü zaman söylenir. { الْأَيْمَنِ } “Sağ”, yani Mûsâ'nın sağ tarafındaki [yamaçtan]. Dağın sağ tarafından olduğu da söylenmiştir. { فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ } “O kutlu yerde” ifadesini el-Eşheb el-Ukaylî bâ harfinin fethasıyla "fi'l-bek'ati" şeklinde okumuştur. Arapların "bikâ'" (بقاع) demeleri, "cenfe" (جفنة) ve "cifân" (جفان) denildiği gibi tekilinin "bek'a" (بقعة) olduğuna delalet eder. "Buk'a" diyen ise "gurfe" (غرفة) ve "guref" (غرف) gibi "buka'" (بقع) der. { مِنَ الشَّجَرَةِ } “Ağaçtan”, yani ağaç cihetinden [seslenildi]. Bunun bir böğürtlen (ulleyk) ağacı olduğu söylenmiştir. Semüre (seyyal) ağacı olduğu veya avsec (yaban mersini/çalı) olduğu da söylenmiştir. Mûsâ'nın asâsı da bu ağaçtandı; bunu ez-Zemahşerî zikretmiştir. Hünnap ağacı olduğu da söylenmiştir. Avsec ağacı büyüyüp boylandığı zaman ona garkad denir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Şüphesiz o, Yahudilerin ağacıdır. İsa indiğinde ve Deccal ile birlikte olan Yahudileri öldürdüğünde, onlardan hiçbiri bir ağacın arkasına saklanmayacak ki, ağaç dile gelip: 'Ey Müslüman! İşte arkamdaki bir Yahudidir, gel onu öldür!' demesin; ancak garkad ağacı müstesnadır, zira o Yahudilerin ağacıdır ve konuşmaz.» Bunu Müslim rivayet etmiştir. el-Mehdevî şöyle der: 'Yüce Allah Mûsâ aleyhisselâm ile arşının üzerinden konuştu ve dilediği şekilde kelâmını ona ağaçtan işittirdi. Yüce Allah bir mekândan diğerine intikal etmek, zeval bulmak ve yaratılmışların bunlara benzer sıfatlarıyla nitelenmekten münezzehtir.' Ebu'l-Meâlî şöyle demiştir: 'Ehl-i maânî ve ehl-i hak şöyle derler: Yüce Allah kime hitap etmiş ve onu en yüce mertebeye ve en son gayeye tahsis etmişse, O'nun harflerden, seslerden, ibarelerden, nağmelerden ve dil çeşitlerine benzemekten münezzeh ve mukaddes olan kadîm kelâmını idrak eder; tıpkı Allah'ın kendisine keramet konaklarını tahsis ettiği, üzerindeki nimetini tamamladığı ve Kendisini görmeyi rızıklandırdığı kimsenin, Yüce Allah'ı cisimlere benzemekten ve sonradan yaratılanların hükümlerinden tenzih edilmiş olarak görmesi gibi. O'nun zâtında ve sıfatlarında hiçbir benzeri yoktur. Ümmet, Yüce Rabb'in Mûsâ'yı aleyhisselâm ve meleklerden seçtiği diğerlerini kelâmıyla özel kıldığı hususunda icmâ etmiştir.' Üstat Ebû İshak şöyle demiştir: 'Ehl-i hak, Yüce Allah'ın Mûsâ'da aleyhisselâm kelâmını idrak ettiği bir mâna yarattığı, onun ayrıcalığının bu kelâmı işitmesinde olduğu ve Allah'ın bütün yaratılmışlarında da bunun bir benzerini yaratmaya kādir olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Peygamberimiz'in aleyhisselâm İsrâ gecesinde Allah'ın kelâmını işitip işitmediği ve Cibrîl'in O'nun kelâmını işitip işitmediği hususunda ise iki farklı görüş belirtmişlerdir; bunlardan birinin yolu kesin nakildir ki bu nakil mevcut değildir. Yaratılmışların Kur'an okunduğunda kelâmı işitmelerinin, kelâmın bizzat kendisini işitmek şeklinde değil, onun vasıtasıyla mânasını anladıkları ibareyi işitmeleri mânasında olduğu hususunda ittifak etmişlerdir.' Abdullah b. Saîd b. Küllâb şöyle demiştir: 'Mûsâ aleyhisselâm Allah'ın kadîm kelâmını, Yüce Allah'ın bazı cisimlerde yarattığı yaratılmış seslerden anlamıştır.' Ebu'l-Meâlî ise şöyle der: 'Bu görüş reddedilmiştir; bilakis Mûsâ'nın

عَلَيْهِ السَّلَامُ بِإِدْرَاكِ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى خَرْقًا لِلْعَادَةِ، وَلَوْ لَمْ يَقُلْ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لِمُوسَى ﵇ اخْتِصَاصٌ بِتَكْلِيمِ اللَّهِ إِيَّاهُ. وَالرَّبُّ تَعَالَى أَسْمَعَهُ كَلَامَهُ الْعَزِيزَ، وَخَلَقَ لَهُ عِلْمًا ضَرُورِيًّا، حَتَّى عَلِمَ أَنَّ مَا سَمِعَهُ كَلَامُ اللَّهِ، وَأَنَّ الَّذِي كَلَّمَهُ وَنَادَاهُ هُوَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ. وَقَدْ وَرَدَ فِي الْأَقَاصِيصِ أَنَّ مُوسَى ﵇ قَالَ: سَمِعْتُ كَلَامَ رَبِّي بِجَمِيعِ جَوَارِحِي، وَلَمْ أَسْمَعْهُ مِنْ جِهَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ جِهَاتِي وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْبَقَرَةِ" مُسْتَوْفًى. (أَنْ يَا مُوسى) " أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِحَذْفِ حَرْفِ الْجَرِّ أَيْ بِ" أَنْ يَا مُوسى ". (إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ) نَفْيٌ لِرُبُوبِيَّةِ غَيْرِهِ سُبْحَانَهُ. وَصَارَ بِهَذَا الْكَلَامِ مِنْ أَصْفِيَاءِ اللَّهِ ﷿ لَا مِنْ رُسُلِهِ، لِأَنَّهُ لَا يَصِيرُ رَسُولًا إِلَّا بَعْدَ أَمْرِهِ بِالرِّسَالَةِ، وَالْأَمْرُ بِهَا إِنَّمَا كان بعد هذا الكلام.

aleyhisselâm âdeti aşan (hârikulâde) bir şekilde Yüce Allah'ın kelâmını idrak etmeye tahsis edilmiş olması vaciptir. Şayet böyle denilmezse, Mûsâ'nın aleyhisselâm Allah'ın kendisiyle konuşması hususunda hiçbir ayrıcalığı kalmazdı. Yüce Rab ona aziz kelâmını işittirdi ve onda zarurî bir ilim yarattı; öyle ki işittiği şeyin Allah'ın kelâmı olduğunu ve kendisiyle konuşup seslenenin âlemlerin Rabbi olan Allah olduğunu bildi.' Kıssalarda rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm şöyle demiştir: 'Rabbimin kelâmını bütün organlarımla işittim; onu sadece tek bir cihetimden işitmedim.' Bu mâna daha önce Bakara Suresi'nde etraflıca geçmişti. { أَنْ يَا مُوسى } “Ey Mûsâ! [diye seslenildi]” ifadesinde "en" (أن), cer harfinin hazfedilmesi sebebiyle nasb mahallindedir; yani "bi-en yâ Mûsâ" (Ey Mûsâ diye) demektir. { إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Şüphesiz Ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'ım!” buyruğu, O'ndan başkasının rabliğini nefyetmektir. Mûsâ bu hitapla Yüce Allah'ın seçkin kullarından (asfiyâ) oldu, henüz resullerinden olmadı; zira bir kimse ancak risaletle emrolunduktan sonra resul olur, risalet emri ise ancak bu kelâmdan sonra vuku bulmuştur.

[سورة القصص (٢٨): آية ٣١]

[Kasas Suresi (28), Âyet 31]

وَأَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَلَمْ يُعَقِّبْ يَا مُوسى أَقْبِلْ وَلا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ (٣١)

{ وَأَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَلَمْ يُعَقِّبْ يَا مُوسى أَقْبِلْ وَلا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ } “Ve: 'Asânı at!' [diye seslenildi]. Onu çevik bir yılan gibi hareket eder görünce arkasına bakmadan dönüp kaçtı. 'Ey Mûsâ! Beri gel, korkma; çünkü sen güvende olanlardansın'” (31)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْ أَلْقِ عَصاكَ) عُطِفَ عَلَى" أَنْ يَا مُوسى " وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي هَذَا فِي" النَّمْلِ" وَ" طه". وَ (مُدْبِراً) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ وَكَذَلِكَ مَوْضِعُ قَوْلِهِ: (وَلَمْ يُعَقِّبْ) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ أَيْضًا. (يَا مُوسى أَقْبِلْ وَلا تَخَفْ) قَالَ وَهْبٌ: قِيلَ لَهُ ارْجِعْ إِلَى حَيْثُ كُنْتَ. فَرَجَعَ فَلَفَّ دُرَّاعَتَهُ عَلَى يَدِهِ، فَقَالَ لَهُ الْمَلَكُ: أَرَأَيْتَ إِنْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَكَ بِمَا تُحَاذِرُ أَيَنْفَعُكَ لَفُّكَ يَدَكَ؟ قَالَ: لَا وَلَكِنِّي ضَعِيفٌ خُلِقْتُ مِنْ ضَعْفٍ. وَكَشَفَ يَدَهُ فَأَدْخَلَهَا فِي فَمِ الْحَيَّةِ فَعَادَتْ عَصًا. (إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ) أَيْ مِمَّا تُحَاذِرُ.

Yüce Allah'ın: { وَأَنْ أَلْقِ عَصاكَ } “Asânı at!” buyruğu, { أَنْ يَا مُوسى } “Ey Mûsâ!” ifadesine matuftur. Buna dair açıklama daha önce Neml ve Tâhâ surelerinde geçmişti. { مُدْبِراً } “Dönüp kaçarak” kelimesi hal olarak mansuptur; aynı şekilde { وَلَمْ يُعَقِّبْ } “Arkasına bakmadan” ifadesinin mahalli de hal olarak mansuptur. { يَا مُوسى أَقْبِلْ وَلا تَخَفْ } “Ey Mûsâ! Beri gel, korkma” buyruğu hakkında Vehb şöyle demiştir: 'Ona: Bulunduğun yere geri dön, denildi. O da geri döndü ve cübbesini eline sardı. Melek ona: Ne dersin, eğer Allah seni sakındığın şeyle imtihan etmek isteseydi elini sarman sana fayda verir miydi? dedi. Mûsâ: Hayır, fakat ben zayıfım, zayıflıktan yaratıldım, dedi. Elini açtı ve yılanın ağzına soktu, o da tekrar asâya dönüştü.' { إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ } “Çünkü sen güvende olanlardansın”, yani sakındığın şeyden emniyettesin.

[سورة القصص (٢٨): الآيات ٣٢ الى ٣٥]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 32-35]

اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ (٣٢) قالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ (٣٣) وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ (٣٤) قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما بِآياتِنا أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ (٣٥)

{ اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ } “Elini koynuna sok, kusursuz bembeyaz çıksın ve korkudan ötürü kanadını [kollarını] kendine doğru çek. İşte bunlar, Firavun ve ileri gelenlerine Rabbinden iki kesin delildir (bürhân). Şüphesiz onlar yoldan çıkmış fâsık bir topluluktur.” (32) { قالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Doğrusu ben onlardan bir cana kıydım; bu yüzden beni öldürmelerinden korkuyorum.” (33) { وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ } “Kardeşim Hârûn'un dili benden daha düzgündür [daha fasîhtir]. Bu sebeple beni tasdik edecek bir yardımcı [destekçi] olarak onu benimle beraber gönder; çünkü ben onların beni yalanlamalarından korkuyorum.'” (34) { قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما بِآياتِنا أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Pazını kardeşinle güçlendireceğiz ve ikinize öyle bir güç/hâkimiyet vereceğiz ki, mucizelerimiz sayesinde size erişemeyecekler. Siz ve size uyanlar üstün geleceksiniz.'” (35)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ) الْآيَةَ، تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ. (وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ) " مِنْ" مُتَعَلِّقَةٌ بِ" وَلَّى" أَيْ وَلَّى مُدْبِرًا مِنَ الرَّهْبِ. وَقَرَأَ حَفْصٌ وَالسُّلَمِيُّ وَعِيسَى بْنُ عَمْرٍو وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ" مِنَ الرَّهْبِ" بِفَتْحِ الرَّاءِ وَإِسْكَانِ الْهَاءِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ والكوفيون إلا حفص بِضَمِّ الرَّاءِ وَجَزْمِ الْهَاءِ. الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الرَّاءِ وَالْهَاءِ. وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً" وَكُلُّهَا لُغَاتٌ وَهُوَ بِمَعْنَى الْخَوْفِ. وَالْمَعْنَى إِذَا هَالَكَ أَمْرُ يَدِكَ وَشُعَاعُهَا فَأَدْخِلْهَا فِي جَيْبِكَ وَارْدُدْهَا إِلَيْهِ تَعُدْ كَمَا كَانَتْ. وَقِيلَ: أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَضُمَّ يَدَهُ إِلَى صَدْرِهِ فَيَذْهَبُ عَنْهُ خَوْفُ الْحَيَّةِ. عَنْ مُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِ وَرَوَاهُ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَيْسَ مِنْ أَحَدٍ يَدْخُلُهُ رُعْبٌ بَعْدَ مُوسَى ﵇، ثُمَّ يُدْخِلُ يَدَهُ فَيَضَعُهَا عَلَى صَدْرِهِ إِلَّا ذَهَبَ عَنْهُ الرُّعْبُ. وَيُحْكَى عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ﵀ أَنَّ كَاتِبًا كَانَ يَكْتُبُ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَانْفَلَتَتْ مِنْهُ فَلْتَةُ رِيحٍ فَخَجِلَ وَانْكَسَرَ، فَقَامَ وَضَرَبَ بِقَلَمِهِ الْأَرْضَ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: خُذْ قَلَمَكَ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ، وَلْيُفْرِخْ رَوْعُكَ فَإِنِّي مَا سَمِعْتُهَا مِنْ أَحَدٍ أَكْثَرَ مِمَّا سَمِعْتُهَا مِنْ نَفْسِي. وَقِيلَ: الْمَعْنَى اضْمُمْ يَدَكَ إِلَى صَدْرِكَ لِيُذْهِبَ اللَّهُ مَا فِي صَدْرِكَ مِنَ الْخَوْفِ. وَكَانَ مُوسَى يَرْتَعِدُ خَوْفًا إِمَّا مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ وَإِمَّا مِنَ الثُّعْبَانِ. وَضَمُّ الْجَنَاحِ هُوَ السُّكُونُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ" يُرِيدُ الرِّفْقَ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ:" وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ" أَيِ ارْفُقْ بِهِمْ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَرَادَ بِالْجَنَاحِ عَصَاهُ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْمَعَانِي: الرَّهْبُ الْكُمُّ بِلُغَةِ حِمْيَرَ وَبَنِي حَنِيفَةَ قَالَ مُقَاتِلٌ: سَأَلَتْنِي أَعْرَابِيَّةٌ شَيْئًا وَأَنَا آكُلُ فَمَلَأْتُ الكف وأومأت إليها

Yüce Allah'ın: { اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ } “Elini koynuna sok” ayeti hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. { وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ } “Korkudan ötürü kanadını kendine doğru çek” ifadesindeki "min" (من) harfi, "vellâ" (arkasını dönüp kaçtı) fiiline müteallıktır; yani korkudan ötürü arkasını dönüp kaçtı, demektir. Hafs, es-Sülemî, Îsâ b. Amr ve İbn Ebî İshak: { مِنَ الرَّهْبِ } ifadesini râ'nın fethası ve he'nin sükûnu ile ('er-rahb') okumuşlardır. İbn Âmir ve Hafs müstesna Kûfeliler râ'nın zammesi ve he'nin cezmi ile ('er-ruhb') okumuşlardır. Geri kalanlar ise râ ve he harflerinin fethası ile ('er-raheb') okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim, Yüce Allah'ın: { وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً } “Bize umarak ve korkarak dua ederlerdi” buyruğundan ötürü bu kıraati tercih etmişlerdir. Bunların hepsi birer lehçedir ve korku mânasındadır. Anlamı şudur: Elinin durumu ve onun ışıltısı seni dehşete düşürdüğünde onu koynuna sokup geri koy, eski haline döner. Mücâhid ve başkalarından nakledildiğine göre: Allah ona elini göğsüne bastırmasını emretti ki böylece yılan korkusu ondan gitsin. ed-Dahhâk bunu İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Mûsâ'dan aleyhisselâm sonra içine korku düşen herhangi bir kimse elini koyup göğsünün üzerine koyarsa mutlaka korkusu gider.' Ömer b. Abdülazîz'den rahmetullâhi aleyh şöyle nakledilir: Önünde yazı yazan bir kâtibinden istemsizce bir yellenme sesi çıktı, kâtip utandı ve ezilip büzüldü; ayağa kalkıp kalemini yere vurdu. Ömer ona: 'Kalemini al, kanadını kendine çek (sakinleş) ve korkun yatışsın; zira ben bu sesi kimseden kendi nefsimden duyduğumdan daha fazla duymuş değilim' dedi. Şöyle de denilmiştir: Mânası, Allah göğsündeki korkuyu gidersin diye elini göğsüne bastır, demektir. Mûsâ ya Firavun hanedanından ya da ejderhadan dolayı korkudan titriyordu. Kanadı toplamak (dammü'l-cenâh), sükûnet bulmaktır; nitekim Yüce Allah'ın: { وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ } “Onlara merhametle tevazu kanadını indir” buyruğunda şefkat ve nezaket kastedilmiştir; aynı şekilde: { وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden sana uyanlara kol kanat ger” buyruğu da 'onlara lütufkâr davran' demektir. el-Ferrâ: 'Kanat ile asâsını kastetti' demiştir. Ehl-i maânîden bazıları ise şöyle demiştir: Rahb (الرَّهْب), Himyer ve Benû Hanîfe lügatinde kol yenidir. Mukâtil şöyle demiştir: 'Ben yemek yerken bir bedevî kadın benden bir şey istedi; avucumu doldurup ona uzattım,

فقالت: ها هنا فِي رَهْبِي. تُرِيدُ فِي كُمِّي. وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: سَمِعْتُ أَعْرَابِيًّا يَقُولُ لِآخَرَ أَعْطِنِي رَهْبَكَ. فَسَأَلْتُهُ عَنِ الرَّهْبِ فَقَالَ: الْكُمُّ، فَعَلَى هَذَا يَكُونُ مَعْنَاهُ اضْمُمْ إِلَيْكَ يَدَكَ وَأَخْرِجْهَا مِنَ الْكُمِّ، لِأَنَّهُ تَنَاوَلَ الْعَصَا وَيَدُهُ فِي كُمِّهِ وَقَوْلُهُ:" اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ" يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا الْيَدُ الْيُمْنَى، لِأَنَّ الْجَيْبَ عَلَى الْيَسَارِ. ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ قُلْتُ: وَمَا فَسَّرُوهُ مِنْ ضَمِّ الْيَدِ إِلَى الصَّدْرِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجَيْبَ مَوْضِعُهُ الصَّدْرُ. وَقَدْ مَضَى فِي سُورَةِ" النُّورِ" بَيَانُهُ. الزَّمَخْشَرِيُّ: وَمِنْ بِدَعِ التَّفَاسِيرِ أَنَّ الرَّهْبَ الْكُمُّ بِلُغَةِ حِمْيَرَ وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ أَعْطِنِي مِمَّا فِي رَهْبِكَ، وَلَيْتَ شِعْرِي كَيْفَ صِحَّتُهُ فِي اللُّغَةِ! وَهَلْ سُمِعَ مِنَ الْأَثْبَاتِ الثِّقَاتِ الَّذِينَ تُرْتَضَى عَرَبِيَّتُهُمْ، ثُمَّ لَيْتَ شِعْرِي كَيْفَ مَوْقِعُهُ فِي الْآيَةِ، وَكَيْفَ تَطْبِيقُهُ الْمُفَصَّلُ كَسَائِرِ كَلِمَاتِ التَّنْزِيلِ، على أن موسى صلوات عَلَيْهِ مَا كَانَ عَلَيْهِ لَيْلَةَ الْمُنَاجَاةِ إِلَّا زُرْمَانِقَةً مِنْ صُوفٍ لَا كُمَّيْنِ لَهَا. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَقَوْلُهُ:" وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ" يُرِيدُ الْيَدَيْنِ إِنْ قُلْنَا أَرَادَ الْأَمْنَ مِنْ فَزَعِ الثُّعْبَانِ. وَقِيلَ:" وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ" أَيْ شَمِّرْ وَاسْتَعِدَّ لِتَحَمُّلِ أَعْبَاءِ الرِّسَالَةِ. قُلْتُ: فَعَلَى هَذَا قِيلَ:" إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ" أَيْ مِنَ الْمُرْسَلِينَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنِّي لَا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ" قَالَ ابْنُ بَحْرٍ: فَصَارَ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ رَسُولًا بهذا القول. وقيل إنما صار رسولا بقول: (فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ) والبرهان الْيَدُ وَالْعَصَا وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ بِتَشْدِيدِ النُّونِ وَخَفَّفَهَا الْبَاقُونَ. وَرَوَى أَبُو عُمَارَةَ عَنْ أَبِي الْفَضْلِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ،" فَذَانِّيكَ" بِالتَّشْدِيدِ وَالْيَاءِ. وَعَنْ أَبِي عَمْرٍو أَيْضًا قَالَ لُغَةُ هُذَيْلٍ" فَذَانِيكَ" بِالتَّخْفِيفِ وَالْيَاءِ. وَلُغَةُ قُرَيْشٍ" فَذانِكَ" كَمَا قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ. وَفِي تَعْلِيلِهِ خَمْسَةُ أَقْوَالٍ: قِيلَ شَدَّدَ النُّونَ عِوَضًا مِنَ الْأَلِفِ السَّاقِطَةِ فِي ذَانِكَ الَّذِي هُوَ تَثْنِيَةُ ذَا الْمَرْفُوعِ، وَهُوَ رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَأَلِفُ ذَا مَحْذُوفَةٌ لِدُخُولِ أَلِفِ التَّثْنِيَةِ عَلَيْهَا، وَلَمْ يَلْتَفِتْ إِلَى الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، لِأَنَّ أصله فذاانك فَحُذِفَ الْأَلِفُ الْأُولَى عِوَضًا مِنَ النُّونِ الشَّدِيدَةِ. وقيل:

[Kadın:] "İşte burada, rahbimde" demiştir; yani "yenimde" demek istemiştir. el-Asmaî şöyle demiştir: Bir bedevînin diğerine "Bana rahbini ver" dediğini işittim. Ona rahbin ne olduğunu sorduğumda, "Yen (elbise kolu)" dedi. Buna göre ifadenin anlamı: "Elini kendine doğru çek ve onu yenden çıkar" olur; zira o, eli yeninin içindeyken asayı tutmuştu. Yüce Allah'ın: { اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ } “Elini koynuna sok” buyruğu, bunun sağ el olduğuna delalet eder; çünkü cep/yaka açıklığı sol taraftadır. Bunu el-Kuşeyrî zikretmiştir. Ben derim ki: Onların "elin göğse bitiştirilmesi" şeklindeki tefsirleri de cebin yerinin göğüs olduğuna delalet eder. Bunun açıklaması Nûr Sûresi'nde geçmişti. ez-Zemahşerî şöyle der: "Tefsirdeki bidatlerden biri de, Himyer lügatinde rahbin (رَهْب) yen anlamına geldiği ve onların 'Bana rahbindekinden ver' dedikleri iddiasıdır. Keşke bilseydim, bunun lügatteki sıhhati nasıldır! Acaba Arapçası makbul ve muteber olan güvenilir, sağlam kişilerden işitilmiş midir? Sonra keşke bilseydim, bunun ayetteki konumu nedir ve Kur'an'ın diğer kelimeleri gibi tafsilatlı uygulaması nasıl olur? Kaldı ki Mûsâ'nın -salavâtullahi aleyh- münacat gecesinde üzerinde iki kolu olmayan yün bir zürmânikadan başka bir şey yoktu." el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ } “Kanadını kendine doğru çek” buyruğu, eğer yılanın korkusundan emin olmayı kastettiğini söylersek, iki eli kastetmektedir. Şöyle de denilmiştir: { وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ } “Kanadını kendine doğru çek”, yani kollarını sıva ve peygamberlik yüklerini taşımaya hazırlan, demektir. Ben derim ki: Buna göre [ona]: "Şüphesiz sen güvende olanlardansın" denilmesi; Yüce Allah'ın: { إِنِّي لَا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ } “Şüphesiz peygamberler benim katımda korkmazlar” buyruğundan ötürü "peygamberlerdensin" anlamındadır. İbn Bahr: "Bu tefsire göre Mûsâ bu sözle peygamber olmuştur" demiştir. Onun ancak Yüce Allah'ın: { فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ } “İşte bu ikisi, Rabbinden Firavun ve onun ileri gelenlerine [gönderilen] iki kesin delildir” buyruğu ile peygamber olduğu da söylenmiştir. İki delil (el-bürhânân), el ile asadır. İbn Kesîr nûn harfini şeddeli (fe-zânnike) okumuş, diğer [kıraat imamları] ise şeddesiz (fe-zânike) okumuştur. Ebû Umâre; Ebü'l-Fadl'dan, o Ebû Bekr'den, o da İbn Kesîr'den [bu kelimeyi] şeddeli ve yâ ile "fe-zânnîke" (فَذَانِّيكَ) şeklinde rivayet etmiştir. Ebû Amr'dan da şöyle dediği rivayet edilmiştir: Hüzeyl lügatinde şeddesiz ve yâ ile "fe-zânîke" (فَذَانِيكَ) şeklindedir. Kureyş lügatinde ise Ebû Amr ve İbn Kesîr'in okuduğu gibi "fe-zânike" (فَذانِكَ) şeklindedir. Bunun gerekçelendirilmesinde beş görüş vardır: [Birincisi:] Merfû haldeki "zâ" (ذا) kelimesinin tesniyesi olan "zânike" (ذَانِكَ) lafzında düşen elifin yerine nûn harfi şeddelenmiştir denilmiştir. Bu kelime mübteda olmakla merfûdur; tesniye elifi dahil olduğu için "zâ"nın elifi hazfedilmiştir ve iki sakinin bir araya gelmesine itibar edilmemiştir. Zira aslı "fe-zâânike" (فذاانك) idi; şeddeli nûna karşılık birinci elif hazfedilmiştir. Şöyle de denilmiştir:

التَّشْدِيدُ لِلتَّأْكِيدِ كَمَا أَدْخَلُوا اللَّامَ فِي ذَلِكَ. مَكِّيٌّ: وَقِيلَ إِنَّ مَنْ شَدَّدَ إِنَّمَا بَنَاهُ عَلَى لُغَةِ مَنْ قَالَ فِي الْوَاحِدِ ذَلِكَ، فَلَمَّا بَنَى أَثْبَتَ اللَّامَ بَعْدَ نُونِ التَّثْنِيَةِ، ثُمَّ أَدْغَمَ اللَّامَ فِي النُّونِ عَلَى حُكْمِ إِدْغَامِ الثَّانِي فِي الْأَوَّلِ، وَالْأَصْلُ أَنْ يُدْغَمَ الْأَوَّلُ أَبَدًا فِي الثَّانِي، إِلَّا أَنْ يَمْنَعَ مِنْ ذَلِكَ عِلَّةٌ فَيُدْغَمُ الثَّانِي فِي الْأَوَّلِ، وَالْعِلَّةُ الَّتِي مَنَعَتْ فِي هَذَا أَنْ يُدْغَمَ الْأَوَّلُ فِي الثَّانِي أَنَّهُ لَوْ فُعِلَ ذَلِكَ لَصَارَ فِي مَوْضِعِ النُّونِ الَّتِي تَدُلُّ عَلَى التَّثْنِيَةِ لَامٌ مُشَدَّدَةٌ فَيَتَغَيَّرُ لَفْظُ التَّثْنِيَةِ فَأُدْغِمَ الثَّانِي فِي الْأَوَّلِ لِذَلِكَ، فَصَارَ نُونًا مُشَدَّدَةً. وقد قيل: إنه لما تنأ في ذَلِكَ أُثْبِتَ اللَّامُ قَبْلَ النُّونِ ثُمَّ أُدْغِمَ الْأَوَّلُ فِي الثَّانِي عَلَى أُصُولُ الْإِدْغَامِ فَصَارَ نُونًا مُشَدَّدَةً. وَقِيلَ: شُدِّدَتْ فَرْقًا بَيْنَهَا وَبَيْنَ الظاهر التي تسقط لاضافة نُونَهُ، لِأَنَّ ذَانِ لَا يُضَافُ. وَقِيلَ: لِلْفَرْقِ بَيْنَ الِاسْمِ الْمُتَمَكِّنِ وَبَيْنَهَا. وَكَذَلِكَ الْعِلَّةُ فِي تَشْدِيدِ النُّونِ فِي" اللَّذَانِّ" وَ" هَذَانِّ". قَالَ أَبُو عَمْرٍو: إِنَّمَا اخْتَصَّ أَبُو عَمْرٍو هَذَا الْحَرْفَ بِالتَّشْدِيدِ دُونَ كُلِّ تَثْنِيَةٍ مِنْ جِنْسِهِ لقلة حروفه فقرأه بِالتَّثْقِيلِ. وَمَنْ قَرَأَ:" فَذَانِيكَ" بِيَاءٍ مَعَ تَخْفِيفِ النُّونِ فَالْأَصْلُ عِنْدَهُ" فَذَانِّكَ" بِالتَّشْدِيدِ فَأَبْدَلَ مِنَ النُّونِ الثَّانِيَةِ يَاءً كَرَاهِيَةَ التَّضْعِيفِ، كَمَا قَالُوا: لَا أَمْلَاهُ فِي لَا أَمَلُّهُ فَأَبْدَلُوا اللَّامَ الثَّانِيَةَ أَلِفًا. وَمَنْ قَرَأَ بِيَاءٍ بَعْدَ النُّونِ الشَّدِيدَةِ فَوَجْهُهُ أَنَّهُ أَشْبَعَ كَسْرَةَ النُّونِ فَتَوَلَّدَتْ عَنْهَا الْيَاءُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً) يَعْنِي مُعِينًا مُشْتَقٌّ مِنْ أَرْدَأْتُهُ أَيْ أَعَنْتُهُ. وَالرِّدْءُ الْعَوْنُ قَالَ الشَّاعِرُ:

Şeddeleme, 'zâlike' kelimesine lâm harfini dahil ettikleri gibi pekiştirme (te'kid) içindir. Mekkî şöyle der: Şeddeleyen kimsenin bunu, tekil için 'zâlike' diyen kimsenin lügati üzerine bina ettiği söylenmiştir; tesniye kalıbını kurduğunda tesniye nûnundan sonra lâmı sabit tutmuş, ardından ikincinin birinciye idğâmı kuralı uyarınca lâmı nûna idğâm etmiştir. Asıl olan her zaman birincinin ikinciye idğâm edilmesidir; meğerki buna engel bir illet bulunsun ve ikinci birinciye idğâm edilsin. Burada birincinin ikinciye idğâm edilmesini engelleyen illet şudur: Şayet böyle yapılsaydı tesniyeye delalet eden nûnun yerinde şeddeli bir lâm olurdu ve tesniye lafzı değişirdi; bu sebeple ikinci birinciye idğâm edilmiş ve şeddeli bir nûn olmuştur. Şöyle de denilmiştir: 'Zâlike' kelimesinde pekiştirme yapıldığında nûndan önce lâm sabit tutulmuş, sonra idğâm kuralları uyarınca birinci ikinciye idğâm edilmiş ve şeddeli nûn olmuştur. Bir diğer görüşe göre: İzafet sebebiyle nûnu düşen zahir isim ile bunun arasını ayırmak için şeddelenmiştir; çünkü 'zâni' izafe edilmez. Mütemekkin (i'râb alan) isim ile bunun arasını ayırmak için olduğu da söylenmiştir. Aynı şekilde { اللَّذَانِّ } ve { هَذَانِّ } kelimelerindeki nûnun şeddelenmesinin illeti de budur. Ebû Amr şöyle demiştir: Ebû Amr'ın kendi cinsinden her tesniyeyi değil de sadece bu kelimeyi şeddeyle okumaya tahsis etmesi, harflerinin azlığından ötürüdür; bu yüzden onu şeddeyle okumuştur. Nûnu şeddesiz olarak yâ ile 'fe-zânîke' şeklinde okuyanın indinde kelimenin aslı şeddeli olarak 'fe-zânnike'dir; şeddeli harfin ağırlığından kaçınarak ikinci nûnu yâ harfine tebdil etmiştir; nitekim 'lâ emellühû' yerine 'lâ emlâhû' deyip ikinci lâmı elife dönüştürmüşlerdir. Şeddeli nûndan sonra yâ ile okuyan kimsenin gerekçesi ise, nûnun kesresini işbâ ile (uzatarak) okuması ve bundan yâ harfinin türemiş olmasıdır. Yüce Allah'ın: { فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً } “Onu da benimle yardımcı olarak gönder” buyruğundaki "rid'en" (رِدْءاً), yardımcı demektir; 'erda'tühû' (أردأته) yani 'ona yardım ettim' ifadesinden türemiştir. Rid' (الرِّدْءُ) yardım demektir; şair şöyle demiştir:

أَلَمْ تَرَ أَنَّ أَصْرَمَ كَانَ رِدْئِي ... وَخَيْرُ النَّاسِ فِي قُلٍّ وَمَالِ

Görmedin mi, Asrem benim yardımcımdı... Hem darlıkta hem de varlıkta insanların en hayırlısıydı.

النَّحَّاسُ: وَقَدْ أَرْدَأَهُ وَرَدَّاهُ أَيْ أَعَانَهُ، وَتَرَكَ هَمْزَهُ تَخْفِيفًا. وَبِهِ قَرَأَ نَافِعٌ: وَهُوَ بِمَعْنَى الْمَهْمُوزِ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَرْكُ الْهَمْزِ مِنْ قَوْلِهِمْ أَرْدَى عَلَى الْمِائَةِ أَيْ زَادَ عَلَيْهَا، وَكَأَنَّ الْمَعْنَى أَرْسِلْهُ مَعِيَ زِيَادَةً فِي تَصْدِيقِي. قَالَهُ مُسْلِمُ بْنُ جُنْدُبٍ. وَأَنْشَدَ قَوْلَ الشَّاعِرِ:

en-Nehhâs şöyle der: "Erde'ehû" ve "reddâhû" yani 'ona yardım etti' denir; teshil amacıyla hemzesi terk edilmiştir. Nâfi' de bu şekilde hemzesiz okumuştur ve bu hemzeli mânasındadır. el-Mehdevî şöyle der: Hemzenin terk edilmesi, 'yüzün üzerine ziyade etti/aştı' anlamındaki "erdâ ale'l-mie" sözünden gelmiş olması da mümkündür; bu durumda sanki mânası: 'Beni tasdik etmede bir ziyadelik (artı güç) olsun diye onu benimle gönder' şeklinde olur. Bunu Müslim b. Cündeb söylemiş ve şairin şu beytini okumuştur:

وَأَسْمَرُ خَطِّيًّا كَأَنَّ كُعُوبَهُ ... نَوَى الْقَسْبِ قَدْ أَرْدَى ذِرَاعًا عَلَى الْعَشْرِ

Ve esmer, Hattî yapımı bir mızrak ki boğumları sanki... Sert hurmanın çekirdekleri gibidir; boyu on zirâın üzerine bir zirâ daha ziyade etmiştir.

كَذَا أَنْشَدَ الْمَاوَرْدِيُّ هَذَا الْبَيْتَ: قَدْ أَرْدَى. وَأَنْشَدَهُ الْغَزْنَوِيُّ وَالْجَوْهَرِيُّ فِي الصِّحَاحِ قَدْ أَرْمَى، قَالَ: وَالْقَسْبُ الصُّلْبُ، وَالْقَسْبُ تَمْرٌ يَابِسٌ يَتَفَتَّتُ في الفم صلب النواة. قال

el-Mâverdî bu beyti bu şekilde: "Kad erdâ" (قَدْ أَرْدَى) olarak inşâd etmiştir. el-Gaznevî ile es-Sıhâh'ta el-Cevherî ise "Kad ermâ" (قَدْ أَرْمَى) şeklinde inşâd etmiştir. [Cevherî] şöyle demiştir: el-Kasb (الْقَسْبُ), sert demektir. Kasb (الْقَسْبُ); ağızda ufalanan, çekirdeği sert, kuru bir hurmadır. [Şair] şöyle

يَصِفُ رُمْحًا: وَأَسْمَرُ. الْبَيْتُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: رَدُؤَ الشيء يردؤ رداءة فهو ردئ أَيْ فَاسِدٌ، وَأَرْدَأْتُهُ أَفْسَدْتُهُ، وَأَرْدَأْتُهُ أَيْضًا بِمَعْنَى أَعَنْتُهُ، تَقُولُ: أَرْدَأْتُهُ بِنَفْسِي أَيْ كُنْتُ لَهُ رِدْءًا وَهُوَ الْعَوْنُ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي". قَالَ النَّحَّاسُ: وَقَدْ حَكَى رَدَأْتُهُ: رِدْءًا وَجَمْعُ رِدْءٍ أَرْدَاءُ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ" يُصَدِّقُنِي" بِالرَّفْعِ. وَجَزَمَ الْبَاقُونَ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي حَاتِمٍ عَلَى جَوَابِ الدُّعَاءِ. وَاخْتَارَ الرَّفْعَ أَبُو عُبَيْدٍ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْهَاءِ فِي" فَأَرْسِلْهُ" أَيْ أَرْسِلْهُ رِدْءًا مُصَدِّقًا حَالَةَ التَّصْدِيقِ، كَقَوْلِهِ:" أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ تَكُونُ" أَيْ كَائِنَةً، حَالٌ صُرِفَ إِلَى الِاسْتِقْبَالِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً لِقَوْلِهِ:" رِدْءاً". (إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ) إِذَا لَمْ يَكُنْ لِي وَزِيرٌ وَلَا مُعِينٌ، لِأَنَّهُمْ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ عَنِّي، فَ" (قالَ) الله ﷿ له (سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ) أَيْ نُقَوِّيكَ بِهِ، وَهَذَا تَمْثِيلٌ، لِأَنَّ قُوَّةَ الْيَدِ بِالْعَضُدِ. قَالَ طَرَفَةُ:

'Ve esmer...' beytini söylemiştir. el-Cevherî şöyle der: Bir şey bozulduğunda "redüe'ş-şey'ü yerdöü redâeten fe-hüve redî'ün" denir; yani bozuktur, kötüdür. "Erde'tühû" onu bozdum demektir. "Erde'tühû" aynı zamanda ona yardım ettim mânasına da gelir. 'Ona bizzat yardım ettim' anlamında "Erde'tühû bi-nefsî" dersin; yani ona rid' (yardımcı) oldum, rid' ise yardımdır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي } “Beni tasdik eden bir yardımcı olarak onu da benimle gönder”. en-Nehhâs şöyle der: 'Rede'tühû: Rid'en' kullanımı nakledilmiştir, rid' kelimesinin çoğulu erdâ' (أَرْدَاءُ) gelir. Âsım ve Hamza: { يُصَدِّقُنِي } kelimesini ref ile ("yüsaddikunî") okumuşlardır. Geri kalanlar ise cezm ile okumuşlardır; Ebû Hâtim'in tercihi duanın cevabı olması dolayısıyla cezm iledir. Ebû Ubeyd ise { فَأَرْسِلْهُ } lafzındaki zamirden hâl kılarak ref ile okumayı tercih etmiştir; yani 'onu tasdik edici bir yardımcı, tasdik hâlinde gönder' mânasında olur; nitekim: { أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ تَكُونُ } “Bize gökten bir sofra indir ki [bizim için bir bayram] olsun” âyetindeki 'tekûnü' geleceğe yönlendirilmiş bir haldir. { رِدْءاً } kelimesinin sıfatı olması da caizdir. { إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ } “Çünkü beni yalanlamalarından korkuyorum”, şayet bir vezirim ve yardımcım olmazsa; zira onlar benim sözümü neredeyse hiç anlamıyorlar. Bunun üzerine Allah azze ve celle ona: { قالَ } “[Allah] buyurdu ki”, { سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ } “Senin pazını kardeşinle güçlendireceğiz”, yani onunla sana kuvvet vereceğiz. Bu bir temsildir; çünkü elin kuvveti pazu iledir. Tarafe şöyle demiştir:

بَنِي لُبَيْنَى لَسْتُمُ بِيَدٍ ... إِلَّا يَدًا لَيْسَتْ لَهَا عَضُدُ

Ey Lübeynâ oğulları! Siz hiçbir el olamazsınız... Pazusu olmayan bir el müstesna!

وَيُقَالُ فِي دُعَاءِ الْخَيْرِ: شَدَّ اللَّهُ عَضُدَكَ. وَفِي ضِدِّهِ: فَتَّ اللَّهُ فِي عَضُدِكَ. (وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً) أَيْ حُجَّةً وَبُرْهَانًا. (فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما) بِالْأَذَى (بِآياتِنا) أَيْ تَمْتَنِعَانِ مِنْهُمْ" بِآياتِنا" فَيَجُوزُ أَنْ يُوقَفَ عَلَى" إِلَيْكُما" وَيَكُونُ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ. وَقِيلَ: التَّقْدِيرُ" أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ" بآياتنا. قاله الْأَخْفَشُ وَالطَّبَرِيُّ قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَفِي هَذَا تَقْدِيمُ الصِّلَةِ عَلَى الْمَوْصُولِ، إِلَّا أَنْ يُقَدَّرَ أَنْتُمَا غَالِبَانِ بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ. وَعَنَى بالآيات سائر معجزاته.

Hayırlı duada: 'Allah pazını güçlendirsin' (Şedde'llâhu adudek) denir. Zıddında ise: 'Allah pazını kırsın/kuvvetini yok etsin' (Fette'llâhu fî adudik) denir. { وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً } “Ve ikinize bir yetki vereceğiz”, yani hüccet ve bürhan vereceğiz. { فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما } “Size erişemeyecekler”, yani eziyetle [erişemeyecekler]. { بِآياتِنا } “Mucizelerimiz sayesinde”, yani mucizelerimiz vesilesiyle onlardan korunursunuz. Buna göre { إِلَيْكُما } lafzı üzerinde durulması ve sözde bir takdim-tehir bulunması caizdir. Şöyle de denilmiştir: Cümlenin takdiri, mucizelerimiz sayesinde { أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ } “Siz ve size uyanlar galip geleceksiniz” şeklindedir; bunu el-Ahfeş ve et-Taberî söylemiştir. el-Mehdevî şöyle der: 'Bu takdirde sılanın mevsûlden öne geçirilmesi söz konusu olur; meğerki 'Siz ikiniz ayetlerimizle galipsiniz, siz ve size uyanlar galiplerdir' şeklinde takdir edilsin.' Âyetler ile diğer bütün mucizelerini kastetmiştir.

[سورة القصص (٢٨): الآيات ٣٦ الى ٤٢]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 36-42]

فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُفْتَرىً وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ (٣٦) وَقالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٣٧) وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ

{ فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُفْتَرىً وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ (٣٦) وَقالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٣٧) وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ } “Mûsâ onlara apaçık ayetlerimizle gelince: 'Bu, uydurulmuş bir büyüden başka bir şey değildir. Biz geçmiş atalarımız arasında böyle bir şey işitmedik' dediler. Mûsâ: 'Rabbim, kendi katından kimin hidayet getirdiğini ve bu yurdun [hayırlı] akıbetinin kime ait olacağını en iyi bilendir. Şüphesiz zâlimler kurtuluşa eremezler' dedi. Firavun ise şöyle dedi: 'Ey ileri gelenler! Sizin için [benden başka bir ilah] olduğunu bilmiyorum...'”

مِنْ إِلهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ (٣٨) وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لَا يُرْجَعُونَ (٣٩) فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٤٠)

{ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ (٣٨) وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لَا يُرْجَعُونَ (٣٩) فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٤٠) } “Mûsâ onlara apaçık delillerimizle gelince: 'Bu, uydurulmuş bir büyüden başka bir şey değildir. Biz geçmiş atalarımızdan böyle bir şey işitmedik' dediler. Mûsâ: 'Rabbim, kendi katından kimin hidayet getirdiğini ve bu yurdun sonunun [hayırlı akıbetin] kime ait olacağını en iyi bilendir. Şüphesiz zâlimler kurtuluşa eremezler' dedi. Firavun dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum. Ey Hâmân! Benim için çamur üzerinde ateş yakıp [tuğla pişir ve] bana yüksek bir kule yap; belki Mûsâ'nın ilahına çıkarım. Doğrusu ben onun yalancılardan olduğunu sanıyorum.' O ve askerleri, yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve bize döndürülmeyeceklerini sandılar. Biz de onu ve askerlerini yakalayıp denize fırlatıverdik. Bak işte, o zâlimlerin sonu nasıl oldu!” (36-40)

وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لَا يُنْصَرُونَ (٤١) وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ (٤٢)

{ وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لَا يُنْصَرُونَ (٤١) وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ (٤٢) } “Biz onları ateşe çağıran önderler kıldık. Kıyamet gününde de yardım görmeyeceklerdir. Bu dünyada arkalarına lânet taktık; kıyamet gününde ise onlar nefretle kovulmuş kimselerden olacaklardır” (41-42)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ) أَيْ ظَاهِرَاتٍ وَاضِحَاتٍ (قالُوا مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرىً) مَكْذُوبٌ مُخْتَلَقٌ (وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ). وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ وَمَا احْتَجَّ بِهِ مُوسَى فِي إِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ مِنَ الْحُجَجِ الْعَقْلِيَّةِ. وَقِيلَ: هِيَ مُعْجِزَاتُهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ مُوسى) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِالْوَاوِ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ" قَالَ" بِلَا وَاوٍ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مُصْحَفِ أَهْلِ مَكَّةَ (رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى) أَيْ بِالرَّشَادِ. (مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ) قَرَأَ الْكُوفِيُّونَ إِلَّا عَاصِمًا" يَكُونُ" بِالْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا. (عاقِبَةُ الدَّارِ) أَيْ دَارِ الْجَزَاءِ. (إِنَّهُ) الْهَاءُ ضَمِيرُ الْأَمْرِ وَالشَّأْنِ (لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ). قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ قَوْلِهِ:" أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى " أَرْبَعُونَ سَنَةً، وَكَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ بَلْ عَلِمَ أَنَّ لَهُ ثَمَّ رَبًّا هُوَ خالقه وخالق قومه" ولين سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ". قَالَ: (فَأَوْقِدْ لِي يَا هامانُ عَلَى الطِّينِ) أَيِ اطْبُخْ لِي الْآجُرَّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ أَوَّلُ مَنْ صَنَعَ الْآجُرَّ وَبَنَى بِهِ. وَلَمَّا أَمَرَ فِرْعَوْنُ وَزِيرَهُ هَامَانَ بِبِنَاءِ الصَّرْحِ جَمَعَ هَامَانُ الْعُمَّالَ- قِيلَ خَمْسِينَ أَلْفَ بَنَّاءٍ سِوَى الْأَتْبَاعِ وَالْأُجَرَاءِ- وَأَمَرَ بِطَبْخِ الْآجُرِّ وَالْجِصِّ، وَنَشْرِ الْخَشَبِ

Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ } “Mûsâ onlara apaçık delillerimizle gelince”, yani açık ve aşikâr [delillerle geldiğinde]; { قالُوا مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرىً } “'Bu, uydurulmuş bir büyüden başka bir şey değildir' dediler”, yalan ve uydurmadır, [dediler]; { وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ } “Biz geçmiş atalarımızdan böyle bir şey işitmedik”. Bu âyetlerin Mûsâ'nın tevhidi ispat sadedinde aklî delillerle öne sürdüğü hüccetler olduğu söylenmiştir. Bunların onun mucizeleri olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { وَقالَ مُوسى } “Mûsâ dedi ki” buyruğu genel kıraatte vâv ile okunmuştur. Mücâhid, İbn Kesîr ve İbn Muhaysın vâv harfi olmaksızın "kâle" (قال) şeklinde okumuşlardır; Mekke ehlinin mushafında da böyledir. { رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى } “Rabbim, kimin hidayet getirdiğini en iyi bilendir”, yani doğru yolu [kimin getirdiğini]; { مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ } “Kendi katından ve kime ait olacağını” ifadesini Âsım dışındaki Kûfeliler yâ ile ("yekûnü"), diğerleri ise tâ ile okumuşlardır; bu daha önce geçmişti. { عاقِبَةُ الدَّارِ } “Bu yurdun sonunun”, yani mükâfat yurdunun; { إِنَّهُ } “Şüphesiz” ifadesindeki zamir şe'n ve kıssa zamiridir; { لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Zâlimler kurtuluşa eremezler”. Yüce Allah'ın: { وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “Firavun dedi ki: Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Bu sözü ile onun: { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } “Ben sizin en yüce Rabbinizim” sözü arasında kırk yıl vardı.' Allah'ın düşmanı yalan söylemiştir; bilakis kendisini ve kavmini yaratan bir Rabbin var olduğunu pekâlâ biliyordu: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka 'Allah' derler”. Şöyle dedi: { فَأَوْقِدْ لِي يَا هامانُ عَلَى الطِّينِ } “Ey Hâmân! Benim için çamur üzerinde ateş yak”, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ gelen rivayete göre: 'Yani bana tuğla pişir' demektir. Katâde ise: 'O, tuğla imal eden ve onunla bina yapan ilk kimsedir' demiştir. Firavun veziri Hâmân'a kuleyi inşa etmesini emrettiğinde, Hâmân işçileri topladı -hizmetçiler ve ücretliler dışında elli bin inşaat ustası topladığı söylenir- tuğla ve alçı pişirilmesini, tahtaların biçilmesini,

وَضَرْبِ الْمَسَامِيرِ، فَبَنَوْا وَرَفَعُوا الْبِنَاءَ وَشَيَّدُوهُ بِحَيْثُ لم يبلغه بنيان منذ خلق الله السموات وَالْأَرْضَ، فَكَانَ الْبَانِي لَا يَقْدِرُ أَنْ يَقُومَ عَلَى رَأْسِهِ، حَتَّى أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَفْتِنَهُمْ فِيهِ. فَحَكَى السُّدِّيُّ أَنَّ فِرْعَوْنَ صَعِدَ السَّطْحَ وَرَمَى بِنُشَّابَةٍ نَحْوَ السَّمَاءِ، فَرَجَعَتْ مُتَلَطِّخَةً بِدِمَاءٍ، فَقَالَ قَدْ قَتَلْتُ إِلَهَ مُوسَى. فَرُوِيَ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ بَعَثَهُ اللَّهُ تَعَالَى عِنْدَ مَقَالَتِهِ، فَضَرَبَ الصَّرْحَ بِجَنَاحِهِ فَقَطَعَهُ ثَلَاثَ قِطَعٍ، قِطْعَةٍ عَلَى عَسْكَرِ فِرْعَوْنَ قَتَلَتْ مِنْهُمْ أَلْفَ أَلْفٍ، وَقِطْعَةٍ فِي الْبَحْرِ، وَقِطْعَةٍ فِي الْغَرْبِ، وَهَلَكَ كُلُّ مَنْ عَمِلَ فِيهِ شَيْئًا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِصِحَّةِ ذَلِكَ. (وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ) الظَّنُّ هُنَا شَكٌّ، فَكَفَرَ عَلَى الشَّكِّ، لِأَنَّهُ قَدْ رَأَى مِنَ الْبَرَاهِينِ مَا لَا يُخِيلُ عَلَى ذِي فِطْرَةٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاسْتَكْبَرَ) أَيْ تعظم (هُوَ وَجُنُودُهُ) أي عَنِ الْإِيمَانِ بِمُوسَى. (فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ) أَيْ بِالْعُدْوَانِ، أَيْ لَمْ تَكُنْ لَهُ حُجَّةٌ تَدْفَعُ مَا جَاءَ بِهِ مُوسَى (وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لَا يُرْجَعُونَ) أَيْ تَوَهَّمُوا أَنَّهُ لَا مَعَادَ وَلَا بَعْثَ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَشَيْبَةُ وَحُمَيْدٌ وَيَعْقُوبُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" لَا يَرْجِعُونَ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْجِيمِ عَلَى أَنَّهُ مُسَمَّى الْفَاعِلِ. الْبَاقُونَ" يُرْجَعُونَ" عَلَى الْفِعْلِ الْمَجْهُولِ. وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ، وَالْأَوَّلُ اخْتِيَارُ أَبِي حَاتِمٍ. (فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ) وَكَانُوا أَلْفَيْ أَلْفٍ وَسِتَّمِائَةِ أَلْفٍ. (فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ) أَيْ طَرَحْنَاهُمْ فِي الْبَحْرِ الْمَالِحِ. قَالَ قَتَادَةُ: بَحْرٌ مِنْ وَرَاءِ مِصْرَ يُقَالُ لَهُ إِسَافٌ أَغْرَقَهُمُ اللَّهُ فِيهِ. وَقَالَ وَهْبٌ وَالسُّدِّيُّ: الْمَكَانُ الَّذِي أَغْرَقَهُمُ اللَّهُ فِيهِ بِنَاحِيَةِ الْقُلْزُمِ يُقَالُ لَهُ بَطْنُ مُرَيْرَةَ، وَهُوَ إِلَى الْيَوْمِ غَضْبَانُ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي نَهْرَ النِّيلِ. وَهَذَا ضَعِيفٌ وَالْمَشْهُورُ الْأَوَّلُ. (فَانْظُرْ) يَا مُحَمَّدُ (كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ) أَيْ آخِرُ أَمْرِهِمْ. (وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً) أَيْ جَعَلْنَاهُمْ زُعَمَاءَ يُتَّبَعُونَ عَلَى الْكُفْرِ، فَيَكُونُ عَلَيْهِمْ وِزْرُهُمْ وَوِزْرُ مَنِ اتَّبَعَهُمْ حَتَّى يَكُونَ عِقَابُهُمْ أَكْثَرَ. وَقِيلَ: جَعَلَ اللَّهُ الْمَلَأَ مِنْ قَوْمِهِ رُؤَسَاءَ السَّفَلَةِ مِنْهُمْ، فَهُمْ يَدْعُونَ إِلَى جَهَنَّمَ. وَقِيلَ: أَئِمَّةٌ يَأْتَمُّ بِهِمْ ذَوُو الْعِبَرِ وَيَتَّعِظُ بِهِمْ أَهْلُ الْبَصَائِرِ. (يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ) أَيْ إِلَى عَمَلِ أَهْلِ

... ve çiviler çakılması [gibi hazırlıkları emretti]. Böylece inşaata başlayıp yapıyı yükselttiler ve onu, Allah gökleri ve yeri yarattığından beri hiçbir yapının ulaşamadığı bir yüksekliğe eriştirdiler; öyle ki inşaatı yapan usta tepesinde durmaya takat getiremiyordu. Nihayet Allah onları bu hususta bir imtihan ve fitneye düşürmek istedi. es-Süddî'nin anlattığına göre Firavun en üst kata çıkıp göğe doğru bir ok attı; ok kana bulanmış olarak geri döndü. Bunun üzerine: "Mûsâ'nın ilâhını öldürdüm!" dedi. Rivayet edildiğine göre onun bu sözü üzerine Yüce Allah Cebrâîl aleyhisselâm'ı gönderdi. O da kanadıyla kuleye vurup onu üç parçaya böldü: Bir parçası Firavun'un ordusu üzerine düştü ve onlardan bir milyon kişiyi öldürdü; bir parçası denize, bir parçası da batıya düştü. O kulede çalışan kim varsa hepsi helâk oldu. Bunun doğruluğunu en iyi Allah bilir. { وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Gerçekten ben onun yalancılardan olduğunu sanıyorum”. Buradaki zan, şüphe demektir; dolayısıyla o, şüphe üzere kâfir olmuştur. Çünkü o, fıtrat sahibi kimseye kapalı kalmayacak / şüphe vermeyecek delilleri görmüştü. Yüce Allah'ın: { وَاسْتَكْبَرَ } “Büyüklük tasladı”, yani büyüklendi; { هُوَ وَجُنُودُهُ } “o ve askerleri”, yani Mûsâ'ya iman etmekten [kaçınıp büyüklendiler]; { فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “yeryüzünde haksız yere”, yani düşmanlıkla/azgınlıkla; yani Mûsâ'nın getirdiği şeyleri bertaraf edecek hiçbir delili yokken; { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لَا يُرْجَعُونَ } “ve bize döndürülmeyeceklerini sandılar”, yani bir dönüşün ve yeniden dirilişin olmayacağını vehmettiler. Nâfi', İbn Muhaysın, Şeybe, Humeyd, Ya'kûb, Hamza ve el-Kisâî, fâili zikredilmiş (etken) fiil olarak yâ harfinin fethası ve cîm harfinin kesresiyle "لَا يَرْجِعُونَ" şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise meçhul (edilgen) fiil olarak "يُرْجَعُونَ" şeklinde okumuşlardır. Bu, Ebû Ubeyd'in tercihidir; birincisi ise Ebû Hâtim'in tercihidir. { فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ } “Biz de onu ve askerlerini yakaladık”. Onların sayısı iki milyon altı yüz bin idi. { فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ } “Onları denize atıverdik”, yani onları tuzlu denize fırlatıp attık. Katâde şöyle demiştir: "Mısır'ın ardında İsâf denilen bir deniz vardır ki Allah onları orada boğmuştur." Vehb ve es-Süddî ise şöyle demiştir: "Allah'ın onları boğduğu yer Kulzüm tarafında Batn-ı Mureyre denilen bir yerdir ve orası bugüne kadar dalgalı ve öfkelidir." Mukâtil ise: "Nil nehrini kastetmektedir" demiştir. Ancak bu zayıf bir görüştür; meşhur olan ise birinci görüştür. { فَانْظُرْ } “Bak” [ey Muhammed!]; { كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ } “zâlimlerin sonu nasıl oldu?”, yani onların işlerinin sonu [neye vardı]. { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً } “Biz onları önderler kıldık”, yani küfürde kendilerine uyulan liderler kıldık ki, hem kendi günahları hem de kendilerine uyanların günahları onların üzerine olsun ve böylece cezaları daha da katlansın. Şöyle de denilmiştir: Allah, kavminin ileri gelenlerini aşağı tabakadan olanların reisleri kıldı; onlar da [insanları] cehenneme çağırırlar. Şöyle de denilmiştir: [Onlar] ibret alanların kendilerinden ibret aldığı ve basiret sahiplerinin kendilerinden öğüt aldığı önderlerdir. { يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “Ateşe çağırırlar”, yani cehennem ehlinin ameline...

النَّارِ (وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لَا يُنْصَرُونَ). (وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً) أَيْ أَمَرْنَا الْعِبَادَ بِلَعْنِهِمْ فَمَنْ ذَكَرَهُمْ لَعَنَهُمْ. وَقِيلَ: أَيْ أَلْزَمْنَاهُمُ اللَّعْنَ أَيِ الْبُعْدَ عَنِ الْخَيْرِ. (وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ) أي مِنَ الْمُهْلَكِينَ الْمَمْقُوتِينَ. قَالَهُ ابْنُ كَيْسَانِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُشَوَّهِينَ الْخِلْقَةِ بِسَوَادِ الْوُجُوهِ وَزُرْقَةِ الْعُيُونِ وَقِيلَ: مِنَ الْمُبْعَدِينَ. يُقَالُ: قَبَّحَهُ اللَّهُ أَيْ نَحَّاهُ مِنْ كُلِّ خَيْرٍ، وَقَبَحَهُ وَقَبَّحَهُ إِذَا جَعَلَهُ قَبِيحًا. وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو قَبَحْتُ وَجْهَهُ بِالتَّخْفِيفِ مَعْنَاهُ قَبَّحْتُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

{ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لَا يُنْصَرُونَ } “Kıyamet gününde de yardım görmeyeceklerdir”. { وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً } “Bu dünyada arkalarına lânet taktık”, yani kullara onlara lânet etmelerini emrettik; onları anan herkes onlara lânet eder. Şöyle de denilmiştir: Onlara lâneti, yani hayırdan uzaklaştırılmayı ayrılmaz bir durum kıldık. { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ } “Kıyamet gününde ise onlar nefretle kovulmuş kimselerden olacaklardır”, yani helak edilmiş ve nefret edilmiş kimselerdendirler; bunu İbn Keysân ve Ebû Ubeyde söylemiştir. İbn Abbâs: 'Yüzlerin kararması ve gözlerin gövermesiyle şekilleri çirkinleştirilmiş olanlardır' demiştir. Uzaklaştırılmış kimselerden oldukları da söylenmiştir. 'Allah onu her türlü hayırdan uzaklaştırdı' mânasında "Kabbahahullâh" (قَبَّحَهُ اللَّهُ) denir; onu çirkinleştirdiğinde hem hafif hem şeddeli olarak "kabehahû ve kabbahahû" denir. Ebû Amr: 'Yüzünü hafif okunuşla "kabahtü vechehû" dedim, mânası onu çirkin kıldım/ayıpladım demektir' demiştir. Şair şöyle demiştir:

أَلَا قَبَحَ اللَّهُ الْبَرَاجِمَ كُلَّهَا ... وَقَبَّحَ يربوعا وقبح دارما

Haberiniz olsun, Allah bütün Berâcim kabilesini lânetleyip kahretsin... Yerbû'u da Dârim'i de rezil ve rüsvay eylesin!

وانتصب يوما عَلَى الْحَمْلِ عَلَى مَوْضِعٍ" فِي هَذِهِ الدُّنْيَا" وَاسْتُغْنِيَ عَنْ حَرْفِ الْعَطْفِ فِي قَوْلِهِ:" مِنَ الْمَقْبُوحِينَ" كَمَا اسْتُغْنِيَ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ:" سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَامِلُ فِي" يَوْمَ" مُضْمَرًا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:" هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ" فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ:" يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلائِكَةَ لَا بُشْرى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَامِلُ فِي" يَوْمَ" قَوْلُهُ:" هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ" وَإِنْ كَانَ الظَّرْفُ مُتَقَدِّمًا وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا عَلَى السَّعَةِ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هذه الدنيا لعنة ولعنة يوم القيامة.

{ يَوْمَ } “Gününde” kelimesi, { فِي هذِهِ الدُّنْيا } lafzının mahalline hamledilerek nasb edilmiştir. { سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ } “'Üç kişidirler, dördüncüleri köpekleridir' diyecekler” âyetinde atıf harfine ihtiyaç duyulmadığı gibi, { مِنَ الْمَقْبُوحِينَ } buyruğunda da atıf harfine ihtiyaç duyulmamıştır. { يَوْمَ } kelimesindeki âmilin, { هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ } ifadesinin delalet ettiği gizli bir fiil olması da caizdir; bu durumda: { يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلائِكَةَ لَا بُشْرى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ } “Melekleri görecekleri gün, o gün suçlulara hiçbir müjde yoktur” âyeti gibi olur. Zarf öne geçmiş olsa bile { يَوْمَ } kelimesindeki âmilin { هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ } ifadesi olması da caizdir. Genişletme yoluyla mef'ûl olması da caizdir; sanki şöyle demiştir: 'Biz onlara bu dünyada bir lânet taktık, kıyamet gününde de bir lânet taktık.'

[سورة القصص (٢٨): آية ٤٣]

[Kasas Suresi (28), Âyet 43]

وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى بَصائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٣)

{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى بَصائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Andolsun ki biz, ilk nesilleri helak ettikten sonra, insanlar için basiretler, bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere Mûsâ'ya o Kitab'ı verdik; belki düşünüp öğüt alırlar diye” (43)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ) يَعْنِي التَّوْرَاةَ، قَالَهُ قَتَادَةُ. قَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ: هُوَ أَوَّلُ كِتَابٍ- يَعْنِي التَّوْرَاةَ- نَزَلَتْ فِيهِ الْفَرَائِضُ وَالْحُدُودُ وَالْأَحْكَامُ. وَقِيلَ: الْكِتَابُ هُنَا سِتٌّ مِنَ الْمَثَانِي السَّبْعِ الَّتِي أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مُحَمَّدٍ ﷺ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَرَوَاهُ مَرْفُوعًا. (مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى) قَالَ أَبُو سعيد الخدري قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" مَا أَهْلَكَ اللَّهُ قَوْمًا وَلَا قَرْنًا وَلَا أُمَّةً وَلَا أَهْلَ قَرْيَةٍ بِعَذَابٍ مِنَ السَّمَاءِ وَلَا مِنَ الْأَرْضِ مُنْذُ أَنْزَلَ اللَّهُ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى غَيْرَ الْقَرْيَةِ الَّتِي مُسِخَتْ قِرَدَةً أَلَمْ تَرَ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى "

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Andolsun ki Mûsâ'ya o Kitab'ı verdik” buyruğu: Yani Tevrat'ı verdik; bunu Katâde söylemiştir. Yahyâ b. Sellâm şöyle der: 'O -yani Tevrat- içinde farzların, cezaların ve hükümlerin indirildiği ilk kitaptır.' Buradaki Kitab'ın, Allah'ın Resulü Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirdiği Seb'u'l-Mesânî'den altısı olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Abbâs merfû olarak rivayet etmiştir. { مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى } “İlk nesilleri helak ettikten sonra” buyruğu hakkında Ebû Saîd el-Hudrî şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah, Tevrat'ı Mûsâ'ya indirdiğinden beri maymuna dönüştürülen o şehir halkı müstesna, hiçbir kavmi, hiçbir nesli, hiçbir ümmeti ve hiçbir şehir halkını gökten veya yerden gelen genel bir azapla helak etmemiştir. Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى } ayetini görmedin mi?»

أَيْ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ. وَقِيلَ: أَيْ مِنْ بَعْدِ مَا أَغْرَقْنَا فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ وَخَسَفْنَا بِقَارُونَ. (بَصائِرَ لِلنَّاسِ) أَيْ آتَيْنَاهُ الْكِتَابَ بَصَائِرَ. أَيْ لِيَتَبَصَّرُوا (وَهُدىً) أَيْ مِنَ الضَّلَالَةِ لِمَنْ عَمِلَ بِهَا (وَرَحْمَةً) لِمَنْ آمَنَ بِهَا (لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ) أَيْ لِيَذْكُرُوا هَذِهِ النِّعْمَةَ فيقموا عَلَى إِيمَانِهِمْ فِي الدُّنْيَا، وَيَثِقُوا بِثَوَابِهِمْ فِي الآخرة.

Yani Nûh kavminden, Âd ve Semûd'dan sonra [helak ettik]. Şöyle de denilmiştir: Yani Firavun ve kavmini boğduktan, Kārûn'u yere batırdıktan sonra. { بَصائِرَ لِلنَّاسِ } “İnsanlar için basiretler olmak üzere”, yani Kitab'ı basiretler (deliller) olarak verdik; yani ibret alıp görsünler diye. { وَهُدىً } “Ve bir hidayet”, yani onunla amel edenler için sapıklıktan kurtaran bir rehber; { وَرَحْمَةً } “Ve bir rahmet”, ona iman edenler için bir rahmet; { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Belki düşünüp öğüt alırlar diye”, yani bu nimeti hatırlasınlar da dünyada imanları üzere sebat etsinler ve ahiretteki mükâfatlarına güvensinler diye.

[سورة القصص (٢٨): الآيات ٤٤ الى ٤٥]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 44-45]

وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٤٤) وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَما كُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَلكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ (٤٥)

{ وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٤٤) وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَما كُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَلكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ (٤٥) } “Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman sen batı tarafında değildin; [olayı] görenlerden de değildin. Fakat biz nice nesiller varettik de onların üzerinden uzun ömürler geçti. Sen Medyen halkı arasında oturup da onlara âyetlerimizi okuyor da değildin; lâkin [onları sana haber veren] elçiler gönderen bizdik” (44-45)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما كُنْتَ) أَيْ مَا كُنْتَ يَا مُحَمَّدُ (بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ) أَيْ بِجَانِبِ الْجَبَلِ الْغَرْبِيِّ قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { وَما كُنْتَ } “Sen değildin”, yani sen değildin ey Muhammed; { بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ } “Batı tarafında”, yani batıdaki dağın yanında değildin. Şair şöyle demiştir:

أَعْطَاكَ مَنْ أَعْطَى الْهُدَى النَّبِيَّا ... نُورًا يُزَيِّنُ الْمِنْبَرَ الْغَرْبِيَّا

O Peygamber'e hidayeti veren Zât, sana öyle bir nur verdi ki batıdaki minberi süsler.

(إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ) إِذْ كَلَّفْنَاهُ أَمْرَنَا وَنَهْيَنَا، وَأَلْزَمْنَاهُ عَهْدَنَا وَقِيلَ: أَيْ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى أَمْرَكَ وَذَكَرْنَاكَ بِخَيْرِ ذِكْرٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" إِذْ قَضَيْنا" أَيْ أَخْبَرْنَا أَنَّ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ خَيْرُ الْأُمَمِ. (وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ) أَيْ مِنَ الحاضرين. قوله تعالى: (وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً) أَيْ مِنْ بَعْدِ مُوسَى (فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ) حَتَّى نَسُوا ذِكْرَ اللَّهِ أَيْ عَهْدَهُ وَأَمْرَهُ. نَظِيرُهُ:" فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ". وَظَاهِرُ هَذَا يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ جَرَى لِنَبِيِّنَا ﵇ ذِكْرٌ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَأَنَّ اللَّهَ سَيَبْعَثُهُ، وَلَكِنْ طَالَتِ الْمُدَّةُ، وَغَلَبَتِ الْقَسْوَةُ، فَنَسِيَ الْقَوْمُ ذَلِكَ وَقِيلَ: آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَأَخَذْنَا عَلَى قَوْمِهِ الْعُهُودَ، ثُمَّ تَطَاوَلَ الْعَهْدُ فَكَفَرُوا، فَأَرْسَلْنَا مُحَمَّدًا مُجَدِّدًا لِلدِّينِ وداعيا الخلق إليه. قوله تعالى: (وَما كُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ) أَيْ مُقِيمًا كَمُقَامِ مُوسَى وَشُعَيْبٍ بَيْنَهُمْ. قَالَ الْعَجَّاجُ:

{ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ } “Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman”, yani ona emir ve yasağımızı yüklediğimiz, ahdimizi bağlayıcı kıldığımız zaman. Şöyle de denilmiştir: Mûsâ'ya senin işini vahyettiğimiz ve seni en güzel övgüyle andığımız zaman. İbn Abbâs şöyle demiştir: { إِذْ قَضَيْنا } ifadesi; Muhammed'in ümmetinin en hayırlı ümmet olduğunu bildirdiğimiz zaman, demektir. { وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ } “[Olayı] görenlerden de değildin”, yani orada hazır bulunanlardan değildin. Yüce Allah'ın: { وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً } “Fakat biz nice nesiller varettik”, yani Mûsâ'dan sonra nice nesiller yarattık; { فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ } “Onların üzerinden uzun ömürler geçti”, öyle ki Allah'ın zikrini, yani O'nun ahdini ve emrini unuttular. Bunun bir benzeri: { فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ } “Onların üzerinden uzun zaman geçti de kalpleri katılaştı” âyetidir. Bunun zâhiri, o vakitte Peygamberimiz aleyhisselâm hakkında bir zikrin geçmiş olmasını ve Allah'ın onu peygamber olarak göndereceğinin bildirilmiş olduğunu; ancak aradan uzun zaman geçip kalpler katılaşınca o kavmin bunu unuttuğunu iktiza eder. Şöyle de denilmiştir: Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve kavminden kesin sözler aldık; sonra zaman uzadı ve kâfir oldular; bunun üzerine dini yenileyen ve insanları ona davet eden biri olarak Muhammed'i gönderdik. Yüce Allah'ın: { وَما كُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ } “Sen Medyen halkı arasında oturuyor değildin”, yani Mûsâ ve Şuayb'ın onların arasındaki ikameti gibi mukim değildin. el-Accâc şöyle demiştir:

فَبَاتَ حَيْثُ يَدْخُلُ الثَّوِيُّ

Mukim misafirin girdiği yerde geceledi.

أَيِ الضَّيْفُ الْمُقِيمُ. وقوله: (تَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا) أَيْ تُذَكِّرُهُمْ بِالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ. (وَلكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ) أَيْ أَرْسَلْنَاكَ فِي أَهْلِ مَكَّةَ، وَآتَيْنَاكَ كِتَابًا فِيهِ هَذِهِ الْأَخْبَارُ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لما علمتها.

Yani mukim misafir demektir. Yüce Allah'ın: { تَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا } “Onlara âyetlerimizi okuyor [değildin]” buyruğu, yani onlara vaad ve vaîdi (müjde ve tehdidi) hatırlatıyor değildin. { وَلكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ } “Lâkin elçiler gönderen bizdik”, yani seni Mekke halkına peygamber olarak gönderdik ve sana bu haberlerin yer aldığı bir kitap verdik; şayet bu olmasaydı sen bunları bilemezdin.

[سورة القصص (٢٨): آية ٤٦]

[Kasas Suresi (28), Âyet 46]

وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٦)

{ وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Seslendiğimiz zaman da Tûr'un yanında değildin. Fakat senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı gelmemiş bir kavmi uyarman için Rabbinden bir rahmet olarak [seni gönderdik]; belki düşünüp öğüt alırlar diye” (46)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا) أَيْ كَمَا لَمْ تَحْضُرْ جَانِبَ الْمَكَانِ الْغَرْبِيِّ إِذْ أَرْسَلَ اللَّهُ مُوسَى إِلَى فِرْعَوْنَ، فَكَذَلِكَ لَمْ تَحْضُرْ جَانِبَ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا مُوسَى لَمَّا أَتَى الْمِيقَاتَ مَعَ السَّبْعِينَ. وَرَوَى عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ يَرْفَعُهُ قَالَ:" نُودِيَ يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ أَجَبْتُكُمْ قَبْلَ أَنْ تَدْعُونِي وَأَعْطَيْتُكُمْ قَبْلَ أَنْ تَسْأَلُونِي" فَذَلِكَ قَوْلُهُ:" وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا". وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ- وَفِي رِوَايَةٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ- إِنَّ اللَّهَ قَالَ:" يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ قَدْ أَجَبْتُكُمْ قَبْلَ أَنْ تَدْعُونِي وَأَعْطَيْتُكُمْ قَبْلَ أَنْ تَسْأَلُونِي وَغَفَرْتُ لَكُمْ قَبْلَ أَنْ تَسْتَغْفِرُونِي وَرَحِمْتُكُمْ قَبْلَ أَنْ تَسْتَرْحِمُونِي" قَالَ وَهْبٌ: وَذَلِكَ أَنَّ مُوسَى لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ لَهُ فَضْلَ مُحَمَّدٍ وَأُمَّتِهِ قَالَ: يَا رَبِّ أَرِنِيهِمْ. فَقَالَ اللَّهُ:" إِنَّكَ لَنْ تُدْرِكَهُمْ وإن شِئْتَ نَادَيْتُهُمْ فَأَسْمَعْتُكَ صَوْتَهُمْ" قَالَ: بَلَى يَا رَبِّ. فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ" فَأَجَابُوا مِنْ أَصْلَابِ آبَائِهِمْ. فَقَالَ:" قَدْ أَجَبْتُكُمْ قَبْلَ أَنْ تَدْعُوَنِي" وَمَعْنَى الْآيَةِ عَلَى هَذَا مَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ كَلَّمْنَا مُوسَى فَنَادَيْنَا أُمَّتَكَ وَأَخْبَرْنَاهُ بِمَا كَتَبْنَاهُ لَكَ وَلِأُمَّتِكَ مِنَ الرَّحْمَةِ إِلَى آخِرِ الدُّنْيَا. (وَلكِنْ) فَعَلْنَا ذَلِكَ (رَحْمَةً) مِنَّا بِكُمْ. قَالَ الْأَخْفَشُ:" رَحْمَةً" نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ أَيْ وَلَكِنْ رَحِمْنَاكَ رَحْمَةً. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ مَفْعُولٌ مِنْ أَجْلِهِ أَيْ فَعَلَ ذَلِكَ بِكَ لِأَجْلِ الرَّحْمَةِ. النَّحَّاسُ: أَيْ لَمْ تَشْهَدْ قَصَصَ الْأَنْبِيَاءِ، وَلَا تُلِيَتْ عَلَيْكَ، وَلَكِنَّا بَعَثْنَاكَ وَأَوْحَيْنَاهَا إِلَيْكَ لِلرَّحْمَةِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: عَلَى خَبَرِ كَانَ، التَّقْدِيرُ: وَلَكِنْ كَانَ رَحْمَةً. قَالَ: وَيَجُوزُ الرَّفْعُ بِمَعْنَى هِيَ رَحْمَةٌ. الزَّجَّاجُ: الرَّفْعُ بِمَعْنَى وَلَكِنْ فِعْلُ ذَلِكَ رَحْمَةٌ. (لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ) يَعْنِي الْعَرَبَ، أَيْ لَمْ تُشَاهِدْ تِلْكَ الْأَخْبَارَ، وَلَكِنْ أَوْحَيْنَاهَا إِلَيْكَ رَحْمَةً بِمَنْ أُرْسِلْتَ إِلَيْهِمْ لتنذرهم بها (لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ).

Yüce Allah'ın: { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا } “Seslendiğimiz zaman da Tûr'un yanında değildin” buyruğu: Yani Allah Mûsâ'yı Firavun'a gönderdiğinde batı tarafındaki mekânda hazır bulunmadığın gibi, Mûsâ yetmiş kişiyle birlikte tayin edilen vakte geldiğinde ona seslendiğimiz zaman da Tûr'un yanında hazır bulunmadın. Amr b. Dînâr merfû olarak şöyle rivayet etmiştir: «'Ey Muhammed ümmeti! Bana dua etmeden önce duanızı kabul ettim ve Benden istemeden önce size verdim' diye seslenildi.» İşte Yüce Allah'ın: { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا } buyruğu budur. Ebû Hureyre -ve İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette- Allah'ın şöyle buyurduğunu nakletmiştir: «Ey Muhammed ümmeti! Bana dua etmeden önce duanızı kabul ettim, Benden istemeden önce size verdim, Benden mağfiret dilemeden önce sizi bağışladım ve Benden rahmet dilemeden önce size merhamet ettim.» Vehb şöyle demiştir: 'Bu durum şundan ötürüdür: Allah Mûsâ'ya Muhammed'in ve ümmetinin faziletini zikredince Mûsâ: 'Ey Rabbim! Onları bana göster' dedi. Allah: «Sen onlara yetişemezsin; fakat dilersen onlara seslenirim ve onların sesini sana işittiririm» buyurdu. Mûsâ: 'Evet ey Rabbim!' dedi. Yüce Allah: «Ey Muhammed ümmeti!» diye seslendi; onlar da babalarının bellerinden icabet ettiler. Bunun üzerine Allah: «Bana dua etmeden önce duanızı kabul ettim» buyurdu.' Bu açıklamaya göre âyetin mânası: 'Biz Mûsâ ile konuştuğumuzda, senin ümmetine seslendiğimizde ve dünyanın sonuna kadar sana ve ümmetine yazdığımız rahmeti ona haber verdiğimizde sen Tûr'un yanında değildin' şeklinde olur. { وَلكِنْ } “Fakat”, biz bunu { رَحْمَةً } “Bir rahmet olarak”, yani bizden size bir rahmet olsun diye yaptık. el-Ahfeş: "Rahmeten" kelimesi masdar olarak mansuptur; yani 'Fakat biz sana tam bir rahmetle merhamet ettik' demektir. ez-Zeccâc ise: Mef'ûlün leh'tir; yani 'Rahmetten ötürü bunu senin için yaptı' mânasındadır, demiştir. en-Nehhâs şöyle der: Yani sen peygamberlerin kıssalarına şahit olmadın, bunlar sana okunmuş da değildi; fakat bir rahmet olsun diye seni gönderdik ve bunları sana vahyettik. el-Kisâî: Kâne'nin haberi üzerine mansuptur; takdiri: 'Lâkin bu bir rahmet idi' şeklindedir, demiştir. Ayrıca: 'O bir rahmettir' mânasında merfû okunmasının da caiz olduğunu söylemiştir. ez-Zeccâc: Merfû olması, 'Fakat bunu yapmak bir rahmettir' mânasındadır, demiştir. { لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ } “Senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı gelmemiş bir kavmi uyarman için”, Arapları kastetmektedir; yani sen o haberleri bizzat görmedin; fakat kendilerine gönderildiğin kimseleri bu haberlerle uyarasın diye onları sana rahmet olarak vahyettik; { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Belki düşünüp öğüt alırlar diye”.

[سورة القصص (٢٨): الآيات ٤٧ الى ٤٨]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 47-48]

وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧) فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ قالُوا سِحْرانِ تَظاهَرا وَقالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ (٤٨)

{ وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧) فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ قالُوا سِحْرانِ تَظاهَرا وَقالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ (٤٨) } “Kendi ellerinin işledikleri yüzünden başlarına bir felaket gelip de: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de âyetlerine uyup müminlerden olsaydık' demeselerdi [seni göndermezdik]. Fakat katımızdan kendilerine hak gelince: 'Mûsâ'ya verilenlerin benzeri ona da verilseydi ya!' dediler. Daha önce Mûsâ'ya verileni de inkâr etmemişler miydi? 'Birbirini destekleyen iki büyü!' dediler ve: 'Doğrusu biz hepsini inkâr edenleriz' dediler” (47-48)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ) يُرِيدُ قُرَيْشًا. وَقِيلَ: الْيَهُودَ. (مُصِيبَةٌ) أَيْ عُقُوبَةٌ وَنِقْمَةٌ (بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ) مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي. وَخَصَّ الْأَيْدِي بِالذِّكْرِ، لِأَنَّ الْغَالِبَ مِنَ الْكَسْبِ إِنَّمَا يَقَعُ بِهَا. وَجَوَابُ" لَوْلَا" مَحْذُوفٌ أَيْ لَوْلَا أَنْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ بِسَبَبِ معاصيهم المتقدمة (فَيَقُولُوا رَبَّنا لَوْلا) أَيْ هَلَّا (أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا) لَمَا بَعَثْنَا الرُّسُلَ. وَقِيلَ: لَعَاجَلْنَاهُمْ بِالْعُقُوبَةِ وَبَعْثُ الرُّسُلِ إِزَاحَةٌ لِعُذْرِ الْكُفَّارِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي" سِبْحَانَ" وَآخِرِ" طه". (فَنَتَّبِعَ آياتِكَ) نصب على جواب التخصيص. (وَنَكُونَ) عُطِفَ عَلَيْهِ. (مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) مِنَ الْمُصَدِّقِينَ. وَقَدِ احْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْعَقْلَ يُوجِبُ الْإِيمَانَ وَالشُّكْرَ، لِأَنَّهُ قَالَ:" بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ" وذلك موجب للعقاب إذا تَقَرَّرَ الْوُجُوبُ قَبْلَ بَعْثِهِ الرُّسُلِ، وَإِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ بِالْعَقْلِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَالصَّحِيحُ أَنَّ الْمَحْذُوفَ لَوْلَا كَذَا لَمَا احْتِيجَ إِلَى تَجْدِيدِ الرُّسُلِ. أَيْ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ غَيْرُ مَعْذُورِينَ إِذْ بَلَغَتْهُمُ الشَّرَائِعُ السَّابِقَةُ وَالدُّعَاءُ إِلَى التَّوْحِيدِ، وَلَكِنْ تَطَاوَلَ الْعَهْدُ، فَلَوْ عَذَّبْنَاهُمْ فَقَدْ يَقُولُ قَائِلٌ مِنْهُمْ طَالَ الْعَهْدُ بِالرُّسُلِ، وَيَظُنُّ أَنَّ ذَلِكَ عُذْرٌ وَلَا عُذْرَ لَهُمْ بَعْدَ أَنْ بَلَغَهُمْ خَبَرُ الرُّسُلِ، وَلَكِنْ أَكْمَلْنَا إِزَاحَةَ الْعُذْرِ، وَأَكْمَلْنَا الْبَيَانَ فَبَعَثْنَاكَ يَا مُحَمَّدُ إِلَيْهِمْ. وَقَدْ حَكَمَ اللَّهُ بِأَنَّهُ لَا يُعَاقِبُ عَبْدًا إِلَّا بَعْدَ إِكْمَالِ الْبَيَانِ وَالْحُجَّةِ وَبَعْثَةِ الرُّسُلِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا) يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ (قالُوا) يَعْنِي كُفَّارَ مَكَّةَ (لَوْلا) أَيْ هَلَّا (أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى) مِنَ الْعَصَا وَالْيَدِ الْبَيْضَاءِ،

Yüce Allah'ın: { وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ } “Başlarına gelmeseydi” buyruğunda Kureyş kastedilmektedir; Yahudiler olduğu da söylenmiştir. { مُصِيبَةٌ } “Bir felaket”, yani ceza ve intikam; { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “Ellerinin işledikleri küfür ve günahlar yüzünden”. Kazancın ekserisi ellerle gerçekleştiği için özellikle eller zikredilmiştir. "Levlâ" şart edatının cevabı hazfedilmiştir; yani geçmiş günahları sebebiyle başlarına bir azap gelip de { فَيَقُولُوا رَبَّنا لَوْلا } “'Rabbimiz, gönderseydin ya!' demeselerdi”, yani { أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً } “Bize bir elçi”, peygamberleri göndermezdik. Şöyle de denilmiştir: Onları hemen cezalandırırdık; peygamberlerin gönderilmesi ise İsrâ Suresi'nde ve Tâhâ Suresi'nin sonunda geçtiği üzere kâfirlerin mazeretini ortadan kaldırmak içindir. { فَنَتَّبِعَ آياتِكَ } “Âyetlerine uysaydık” ifadesi tahsisin (talep/soru) cevabı olarak mansuptur. { وَنَكُونَ } “Ve olsaydık” kelimesi ona matuftur; { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden”, yani tasdik edenlerden. Aklın imanı ve şükrü vacip kıldığını söyleyenler bu âyeti delil getirmişlerdir; çünkü: { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “Ellerinin işledikleri yüzünden” buyurmuştur, bu ise peygamberlerin gönderilmesinden önce vücûbiyetin sübut bulması durumunda cezayı gerektirir ve bu da ancak akılla olur. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: 'Doğru olan şudur: Hazfedilen ifade, 'şayet böyle olmasaydı peygamberlerin yeniden gönderilmesine ihtiyaç kalmazdı' takdirindedir. Yani bu kâfirler mazur değildirler; zira önceki şeriatlar ve tevhide davet onlara ulaşmıştır; ancak aradan uzun zaman geçmiştir. Şayet onları cezalandırsaydık, içlerinden biri: 'Peygamberlerin üzerinden uzun zaman geçti' diyebilir ve bunun bir mazeret olduğunu zannedebilirdi. Halbuki peygamberlerin haberi kendilerine ulaştıktan sonra onlar için hiçbir mazeret yoktur; fakat Biz mazereti tamamen ortadan kaldırdık ve açıklamayı kemâle erdirdik de ey Muhammed, seni onlara gönderdik. Allah bir kula ancak açıklamayı, delili ve peygamber göndermeyi tamamladıktan sonra azap edeceğine hükmetmiştir.' Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا } “Fakat katımızdan kendilerine hak gelince”, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gelince; { قالُوا } “Dediler”, yani Mekke kâfirleri; { لَوْلا } “Verilseydi ya!”, yani { أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى } “Mûsâ'ya verilenlerin benzeri ona da”, asâ ve beyaz el gibi mucizeler,

وَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنَ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَالتَّوْرَاةِ، وَكَانَ بَلَغَهُمْ ذَلِكَ مِنْ أَمْرِ مُوسَى قَبْلَ مُحَمَّدٍ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ قالُوا) سَاحِرَانِ (تَظاهَرا) أَيْ موسى ومحمد تعاونا على السحر. قال الْكَلْبِيُّ: بَعَثَتْ قُرَيْشٌ إِلَى الْيَهُودِ وَسَأَلُوهُمْ عَنْ بَعْثِ مُحَمَّدٍ وَشَأْنِهِ فَقَالُوا: إِنَّا نَجِدُهُ فِي التَّوْرَاةِ بِنَعْتِهِ وَصِفَتِهِ. فَلَمَّا رَجَعَ الْجَوَابُ إِلَيْهِمْ" قَالُوا سَاحْرَانِ تَظَاهَرَا". وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ الْيَهُودَ عَلَّمُوا الْمُشْرِكِينَ، وَقَالُوا قُولُوا لِمُحَمَّدٍ لَوْلَا أُوتِيتَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى، فَإِنَّهُ أُوتِيَ التَّوْرَاةَ دَفْعَةً وَاحِدَةً. فَهَذَا الِاحْتِجَاجُ وَارِدٌ عَلَى الْيَهُودِ، أي أو لم يَكْفُرْ هَؤُلَاءِ الْيَهُودُ بِمَا أُوتِيَ مُوسَى حِينَ قالوا في موسى وهارون هما ساحران و (إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ) أَيْ وَإِنَّا كَافِرُونَ بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ:" سِحْرانِ" بِغَيْرِ أَلِفٍ، أَيِ الْإِنْجِيلُ وَالْقُرْآنُ. وَقِيلَ: التَّوْرَاةُ وَالْفُرْقَانُ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَقِيلَ: التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ. قَالَهُ أَبُو رُزَيْنٍ. الْبَاقُونَ" سَاحِرَانِ" بِأَلِفٍ. وَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَقَاوِيلَ: أَحَدُهَا- مُوسَى وَمُحَمَّدٌ ﵉. وَهَذَا قَوْلُ مُشْرِكِي الْعَرَبِ. وَبِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ. الثَّانِي- مُوسَى وهرون. وَهَذَا قَوْلُ الْيَهُودِ لَهُمَا فِي ابْتِدَاءِ الرِّسَالَةِ. وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ وَابْنُ زَيْدٍ. فَيَكُونُ الْكَلَامُ احْتِجَاجًا عَلَيْهِمْ. وَهَذَا يَدُلُّ على أن المحذوف في قوله:" لَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ" لَمَا جَدَّدْنَا بَعْثَةَ الرُّسُلِ، لِأَنَّ الْيَهُودَ اعْتَرَفُوا بِالنُّبُوَّاتِ وَلَكِنَّهُمْ حَرَّفُوا وَغَيَّرُوا وَاسْتَحَقُّوا الْعِقَابَ، فَقَالَ: قَدْ أَكْمَلْنَا إِزَاحَةَ عُذْرِهِمْ بِبَعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. الثَّالِثُ- عِيسَى وَمُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِمَا وَسَلَّمَ. وَهَذَا قَوْلُ الْيَهُودِ الْيَوْمَ. وَبِهِ قَالَ قَتَادَةُ. وَقِيلَ: أو لم يَكْفُرْ جَمِيعُ الْيَهُودِ بِمَا أُوتِيَ مُوسَى فِي التَّوْرَاةِ مِنْ ذِكْرِ الْمَسِيحِ، وَذِكْرِ الْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ، فرأوا موسى ومحمدا ساحرين والكتابين سحرين.

ve Tevrat gibi Kur'an'ın da ona toptan indirilmesi gibi. Mûsâ'nın bu durumu Muhammed'den önce onlara ulaşmıştı. Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu: { أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ قالُوا سِحْرانِ تَظاهَرا } “Daha önce Mûsâ'ya verileni de inkâr etmemişler miydi? 'Birbirini destekleyen iki büyü!' dediler”; yani Mûsâ ve Muhammed sihir hususunda yardımlaştılar, [dediler]. el-Kelbî şöyle demiştir: Kureyş Yahudilere haber gönderip Muhammed'in peygamberliği ve durumu hakkında sordu. Yahudiler: 'Biz onu sıfatı ve vasıflarıyla Tevrat'ta buluyoruz' dediler. Cevap kendilerine dönünce: 'Birbirini destekleyen iki büyücü/büyü' dediler. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Yahudiler müşriklere akıl verip: 'Muhammed'e: Mûsâ'ya verilenin bir benzeri sana da verilseydi ya, o Tevrat'ı bir defada toptan almıştı, deyin' dediler. Dolayısıyla bu hüccet Yahudilere yöneliktir; yani bu Yahudiler Mûsâ ve Hârûn hakkında: 'Onlar iki büyücüdür' deyip { وَقالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ } “Ve: 'Doğrusu biz hepsini inkâr edenleriz' dedikleri zaman”, yani 'Biz her ikisini de inkâr ediyoruz' dediklerinde daha önce Mûsâ'ya verileni de inkâr etmiş olmadılar mı? Kûfeliler elif olmaksızın: { سِحْرانِ } “İki büyü” şeklinde okumuşlardır; yani İncil ve Kur'an [demektir]. Tevrat ve Furkân olduğu da söylenmiştir; bunu el-Ferrâ söylemiştir. Tevrat ve İncil olduğu da söylenmiştir; bunu Ebû Rezîn söylemiştir. Geri kalanlar ise elif ile "sâhirân" (سَاحِرَانِ) şeklinde okumuşlardır. Bunda üç görüş vardır: Birincisi: Mûsâ ve Muhammed aleyhimesselâm'dır; bu Arap müşriklerinin görüşüdür, İbn Abbâs ve el-Hasan da bu görüştedir. İkincisi: Mûsâ ve Hârûn'dur; bu Yahudilerin risaletin başlangıcında o ikisine söyledikleri sözdür, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid ve İbn Zeyd bu görüştedir. Buna göre söz onlara karşı bir hüccet olur. Bu durum, { لَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ } buyruğundaki hazfedilen ifadenin 'peygamberlerin gönderilmesini yenilemezdik' takdirinde olduğuna delalet eder; çünkü Yahudiler peygamberlikleri kabul ettiler, fakat tahrif edip değiştirdiler ve cezayı hak ettiler; böylece Allah: Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesiyle onların mazeretlerini bütünüyle ortadan kaldırdık, buyurmuş oldu. Üçüncüsü: Îsâ ve Muhammed sallallâhu aleyhimâ ve sellem'dir; bu bugünkü Yahudilerin sözüdür, Katâde de bu görüştedir. Şöyle de denilmiştir: Bütün Yahudiler Tevrat'ta Mesîh'in, İncil'in ve Kur'an'ın zikrinin yer aldığı hususunda Mûsâ'ya verileni inkâr edip Mûsâ ile Muhammed'i iki büyücü, iki kitabı da iki büyü olarak görmediler mi?

[سورة القصص (٢٨): الآيات ٤٩ الى ٥١]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 49-51]

قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٩) فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥٠) وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥١)

{ قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “De ki: 'Eğer doğru sözlü kimseler iseniz, Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin de ben ona uyayım.'” (49) { فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Eğer sana cevap veremezlerse, bil ki onlar sırf heveslerine uymaktadırlar. Allah'tan bir hidayet olmaksızın kendi hevesine uyandan daha sapık kim olabilir? Şüphesiz Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.” (50) { وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Andolsun ki düşünüp öğüt alsınlar diye sözü birbiri ardınca ulaştırdık.” (51)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ) أَيْ قُلْ يا محمد إذا كَفَرْتُمْ مَعَاشِرَ الْمُشْرِكِينَ بِهَذَيْنِ الْكِتَابَيْنِ" فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ" لِيَكُونَ ذَلِكَ عُذْرًا لَكُمْ فِي الْكُفْرِ (إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ) فِي أَنَّهُمَا سِحْرَانِ. أَوْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ هُوَ أَهْدَى مِنْ كِتَابَي مُوسَى وَمُحَمَّدٍ ﵉. وَهَذَا يُقَوِّي قِرَاءَةَ الْكُوفِيِّينَ" سِحْرانِ"." أَتَّبِعْهُ" قَالَ الْفَرَّاءُ: بِالرَّفْعِ، لِأَنَّهُ صِفَةٌ لِلْكِتَابِ وَكِتَابٌ نَكِرَةٌ. قَالَ: وَإِذَا جَزَمْتَ- وَهُوَ الْوَجْهُ- فَعَلَى الشَّرْطِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ) يا محمد أن يَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ (فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ) أَيْ آرَاءَ قُلُوبِهِمْ وَمَا يَسْتَحْسِنُونَهُ وَيُحَبِّبُهُ لَهُمُ الشَّيْطَانُ، وَإِنَّهُ لَا حُجَّةَ لَهُمْ. (وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ) أَيْ لَا أَحَدَ أَضَلُّ مِنْهُ (إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ). قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ) أَيْ أَتْبَعْنَا بَعْضَهُ بَعْضًا، وَبَعَثْنَا رَسُولًا بَعْدَ رَسُولٍ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" وَصَلْنَا" مُخَفَّفًا وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْأَخْفَشُ: مَعْنَى" وَصَّلْنا" أَتْمَمْنَا كَصِلَتِكَ الشَّيْءَ. وَقَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ وَالسُّدِّيُّ: بَيَّنَّا. وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: فَصَّلْنَا. وَكَذَلِكَ كَانَ يَقْرَؤُهَا. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: وَصَلْنَا لَهُمْ خَبَرَ الدُّنْيَا بِخَبَرِ الْآخِرَةِ حَتَّى كَأَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ فِي الدُّنْيَا. وَقَالَ. أَهْلُ الْمَعَانِي: وَالَيْنَا وَتَابَعْنَا وَأَنْزَلْنَا الْقُرْآنَ تَبِعَ بَعْضُهُ بَعْضًا: وَعْدًا وَوَعِيدًا وَقَصَصًا وَعِبَرًا وَنَصَائِحَ وَمَوَاعِظَ إِرَادَةَ أَنْ يَتَذَكَّرُوا فَيُفْلِحُوا. وَأَصْلُهَا مِنْ وَصْلِ الْحِبَالِ بَعْضِهَا بِبَعْضٍ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ } “De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin de ben ona uyayım.'” buyruğu şu anlama gelir: Ey Muhammed, de ki: Ey müşrikler topluluğu, bu iki kitabı inkâr ettiğinize göre, bu inkârınızda bir mazeretiniz olsun diye, { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru sözlü iseniz” -yani o ikisinin iki büyü olduğu iddianızda doğruysanız- Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin de ben ona uyayım. Ya da: Mûsâ ve Muhammed aleyhimesselâm'ın iki kitabından daha doğru yol gösteren bir kitap getirin. Bu durum, Kûfelilerin { سِحْرانِ } okuyuşunu kuvvetlendirir. { أَتَّبِعْهُ } ifadesi hakkında el-Ferrâ şöyle demiştir: [Kelime] ref' ile [okunmuştur]; çünkü o, { كِتَابٍ } kelimesinin sıfatıdır ve { كِتَابٌ } da nekredir. Şöyle demiştir: Cezmettiğin zaman ise -ki tercih edilen vecih budur- şart [cevabı] üzere olur. Yüce Allah'ın: { فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ } “Eğer sana cevap veremezlerse” yani ey Muhammed, Allah katından bir kitap getirme hususunda [sana cevap veremezlerse], { فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ } “bil ki onlar sırf heveslerine uymaktadırlar” yani kalplerinin görüşlerine, güzel gördükleri ve şeytanın kendilerine sevdirdiği şeylere uymaktadırlar; onların hiçbir delili yoktur. { وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir yol gösterici olmaksızın kendi hevesine uyandan daha sapık kim olabilir?” Yani ondan daha sapık hiç kimse yoktur. { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz Allah, zâlimler topluluğunu doğru yola iletmez.” Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ } “Andolsun ki biz, düşünüp öğüt alsınlar diye sözü ardı ardına ulaştırdık [bağlantılı kıldık]” buyruğu şu anlama gelir: Yani birbiri ardınca getirdik ve peygamber ardınca peygamber gönderdik. el-Hasan şeddesiz olarak [şeddesiz sâd ile] "vasalnâ" (وَصَلْنَا) şeklinde okumuştur. Ebû Ubeyde ve el-Ahfeş şöyle demişlerdir: { وَصَّلْنا }'nın anlamı, bir şeyi bitiştirip bağlaman gibi 'tamamladık' demektir. İbn Uyeyne ve es-Süddî: "Açıkladık" demişlerdir; bunu İbn Abbâs da söylemiştir. Mücâhid: "Ayrıntılı olarak açıkladık (fassalnâ)" demiştir; nitekim kendisi de öyle okurdu. İbn Zeyd şöyle demiştir: Dünyada iken sanki ahiretteymiş gibi olsunlar diye, dünya haberini ahiret haberine ulaştırdık. Meâni ehli şöyle demiştir: Düşünüp öğüt alsınlar da kurtuluşa ersinler diye Kur'an'ı vaat, tehdit, kıssalar, ibretler, nasihatler ve öğütler birbirini izleyecek şekilde peş peşe ve ardı ardına indirdik. Kelimenin aslı, iplerin birbirine bağlanmasından (vasl) gelir. Şair şöyle demiştir:

فَقُلْ لِبَنِي مَرْوَانَ مَا بَالُ ذِمَّةٍ ... وَحَبْلٍ ضَعِيفٍ مَا يَزَالُ يُوَصَّلُ

Mervanoğullarına de ki: Sürekli eklenip duran bir ahdin ... ve zayıf bir ipin hâli nedir?

وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

İmruü'l-Kays da şöyle demiştir:

دَرِيرٍ كخذروف الوليد أمره ... تقلب كفيه بخيط موصل

[O at], çocuğun birbirine eklenmiş bir iple iki elini evirip çevirerek hızla döndürdüğü fırıldak (topaç) gibi süratle koşandır.

وَالضَّمِيرُ فِي" لَهُمُ" لِقُرَيْشٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ وَقِيلَ: هُوَ لِلْيَهُودِ. وَقِيلَ: هُوَ لَهُمْ جَمِيعًا. وَالْآيَةُ رَدٌّ عَلَى مَنْ قَالَ هَلَّا أُوتِيَ مُحَمَّدٌ الْقُرْآنَ جُمْلَةً وَاحِدَةً. (لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَتَذَكَّرُونَ مُحَمَّدًا فَيُؤْمِنُوا بِهِ. وَقِيلَ: يَتَذَكَّرُونَ فَيَخَافُوا أَنْ يَنْزِلَ بِهِمْ مَا نَزَلَ بِمَنْ قَبْلَهُمْ، قَالَهُ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى. وَقِيلَ: لَعَلَّهُمْ يَتَّعِظُونَ بِالْقُرْآنِ عَنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ. حَكَاهُ النَّقَّاشُ.

{ لَهُمُ } ifadesindeki zamir, Mücâhid'den nakledildiğine göre Kureyş'e aittir. Yahudilere ait olduğu da söylenmiştir. Hepsine ait olduğu da söylenmiştir. Bu ayet, 'Muhammed'e Kur'an bir defada toptan indirilseydi ya!' diyenlere bir reddiyedir. { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “düşünüp öğüt alsınlar diye” buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Muhammed'i hatırlayıp ona iman etsinler diye. Kendilerinden öncekilerin başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesinden korkup ibret alsınlar diye, şeklinde de açıklanmıştır; bunu Ali b. Îsâ söylemiştir. Kur'an ile putlara tapmaktan vazgeçip öğüt alsınlar diye, şeklinde de açıklanmıştır; bunu en-Nakkâş nakletmiştir.

[سورة القصص (٢٨): الآيات ٥٢ الى ٥٣]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 52-53]

الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ (٥٢) وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ (٥٣)

{ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ (٥٢) وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ (٥٣) } “Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz var ya, işte onlar buna da iman ederler. Kendilerine [Kur'an] okunduğu zaman: 'Ona iman ettik; şüphesiz o, Rabbimizden gelen haktır. Esasen biz ondan önce de müslümanlar idik' derler” (52-53)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ) أَخْبَرَ أَنَّ قَوْمًا مِمَّنْ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ قَبْلِ الْقُرْآنِ يُؤْمِنُونَ بِالْقُرْآنِ، كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَّامٍ وَسَلْمَانَ. وَيَدْخُلُ فِيهِ مَنْ أَسْلَمَ مِنْ عُلَمَاءِ النَّصَارَى، وَهُمْ أَرْبَعُونَ رَجُلًا، قَدِمُوا مَعَ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ الْمَدِينَةَ، اثْنَانِ وثلاثون رجلا من الحبشة، وثمانية نفرا أَقْبَلُوا مِنَ الشَّامِ وَكَانُوا أَئِمَّةَ النَّصَارَى: مِنْهُمْ بحيراء الرَّاهِبُ وَأَبْرَهَةُ وَالْأَشْرَفُ وَعَامِرٌ وَأَيْمَنُ وَإِدْرِيسُ وَنَافِعٌ. كَذَا سَمَّاهُمِ الْمَاوَرْدِيُّ. وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةَ وَالَّتِي بَعْدَهَا" أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا" قَالَهُ قَتَادَةُ. وَعَنْهُ أَيْضًا: أنها أنزلت فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَتَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَالْجَارُودِ الْعَبْدِيِّ وَسَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ، أَسْلَمُوا فَنَزَلَتْ فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَعَنْ رِفَاعَةَ الْقُرَظِيِّ: نَزَلَتْ فِي عَشَرَةٍ أَنَا أَحَدُهُمْ. وَقَالَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ: نَزَلَتْ فِي النَّجَاشِيِّ وَأَصْحَابِهِ وَوَجَّهَ بِاثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا فَجَلَسُوا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ، وَكَانَ أَبُو جَهْلٍ وَأَصْحَابُهُ قَرِيبًا مِنْهُمْ، فَآمَنُوا بِالنَّبِيِّ ﷺ، فَلَمَّا قَامُوا مِنْ عِنْدِهِ تَبِعَهُمْ أَبُو جَهْلٍ وَمَنْ مَعَهُ، فَقَالَ لَهُمْ: خَيَّبَكُمُ اللَّهُ مِنْ رَكْبٍ، وقبحكم من وفد، لم تَلْبَثُوا أَنْ صَدَّقْتُمُوهُ، وَمَا رَأَيْنَا رَكْبًا أَحْمَقَ مِنْكُمْ وَلَا أَجْهَلَ، فَقَالُوا:" سَلامٌ عَلَيْكُمْ" لَمْ نَأْلُ أَنْفُسَنَا رُشْدًا" لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ" وقد تقدم هذا في" المائدة"

Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ } “Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz var ya, işte onlar buna da iman ederler” buyruğu hakkında; [Cenâb-ı Hak], Kur'an'dan önce İsrâiloğulları'ndan kendilerine kitap verilenlerden bir topluluğun -Abdullah b. Selâm ve Selmân gibi- Kur'an'a iman ettiğini haber vermiştir. Ca'fer b. Ebî Tâlib ile birlikte Medine'ye gelen ve Hristiyan âlimlerinden Müslüman olan kırk kişi de buna dâhildir. [Bunların] otuz iki kişisi Habeşistan'dan, sekiz kişisi de Şam'dan gelmişti ve onlar Hristiyanların önderleriydi. Bunlar arasında Rahip Bahîrâ, Ebrehe, el-Eşref, Âmir, Eymen, İdrîs ve Nâfi' de vardı. Mâverdî onların isimlerini böyle zikretmiştir. Katâde der ki: Yüce Allah onlar hakkında bu ayeti ve peşinden gelen { أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا } “İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki defa verilecektir” [ayetini] indirmiştir. Yine ondan [nakledildiğine göre] bu ayet; Abdullah b. Selâm, Temîm ed-Dârî, el-Cârûd el-Abdî ve Selmân-ı Fârisî hakkında inmiştir. Onlar Müslüman olunca haklarında bu ayet nazil olmuştur. Rifâa el-Kurazî'den: “[Bu ayet] on kişi hakkında indi, ben de onlardan biriyim” dediği nakledilmiştir. Urve b. ez-Zübeyr şöyle demiştir: [Bu ayet] Necâşî ve adamları hakkında indi. [Necâşî] on iki adam göndermişti; onlar gelip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile oturdular. Ebû Cehil ve arkadaşları da onların yakınındaydı. Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman ettiler. Yanından kalktıklarında Ebû Cehil ve yanındakiler arkalarından gidip kendilerine: “Allah sizin gibi kafilenin belasını versin, sizin gibi heyetin yüzünü kara çıkarsın! Hemen onu tasdik ediverdiniz. Biz sizden daha ahmak ve daha cahil bir kafile görmedik!” dedi. Onlar da: “{ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } ‘Size selâm olsun!’ Kendimiz için doğru yolu bulma hususunda kusur etmedik; { لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ } ‘Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size’ dediler. Bu husus, Mâide [Suresi'nde]

عِنْدَ قَوْلِهِ" وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ" مُسْتَوْفًى. وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: هَؤُلَاءِ قَوْمٌ آمَنُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ قَبْلَ أَنْ يُبْعَثَ وَقَدْ أَدْرَكَهُ بَعْضُهُمْ. (مِنْ قَبْلِهِ) أَيْ مِنْ قَبْلِ الْقُرْآنِ. وَقِيلَ: مِنْ قَبْلِ مُحَمَّدٍ ﵇ (هُمْ بِهِ) أَيْ بِالْقُرْآنِ أَوْ بِمُحَمَّدٍ ﵇ (يُؤْمِنُونَ). (وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا) أَيْ إِذَا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ قَالُوا صَدَّقْنَا بِمَا فِيهِ (إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ) أَيْ مِنْ قَبْلِ نُزُولِهِ، أَوْ مِنْ قَبْلِ بَعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﵇ (مُسْلِمِينَ) أَيْ مُوَحِّدِينَ، أَوْ مُؤْمِنِينَ بِأَنَّهُ سَيُبْعَثُ مُحَمَّدٌ وَيَنْزِلُ عَلَيْهِ القرآن.

{ وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ } buyruğunun tefsirinde eksiksiz olarak geçmişti. Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: Bunlar, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmeden önce ona iman eden bir topluluktur; nitekim bir kısmı ona yetişmiştir. { مِنْ قَبْلِهِ } yani Kur'an'dan önce. Muhammed aleyhisselâm'dan önce olduğu da söylenmiştir. { هُمْ بِهِ } yani Kur'an'a veya Muhammed aleyhisselâm'a, { يُؤْمِنُونَ } “iman ederler”. { وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا } “Kendilerine [Kur'an] okunduğu zaman: 'Ona iman ettik; şüphesiz o, Rabbimizden gelen haktır' dediler” yani kendilerine Kur'an okunduğunda, onun içindekileri tasdik ettik dediler. { إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ } “Esasen biz ondan önce de” yani onun inişinden önce veya Muhammed aleyhisselâm'ın gönderilmesinden önce, { مُسْلِمِينَ } “müslümanlar idik” yani muvahhidlerdik veya Muhammed'in gönderileceğine ve ona Kur'an indirileceğine inanan kimselerdik.

[سورة القصص (٢٨): الآيات ٥٤ الى ٥٥]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 54-55]

أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤) وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ (٥٥)

{ أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤) وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ (٥٥) } “İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki kat verilir. Onlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler. Boş sözü işittikleri zaman da ondan yüz çevirirler ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir. Size selâm olsun! Biz cahilleri aramayız [onlarla ilgilenmeyiz]' derler” (54-55)

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا) ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي مُوسَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" ثَلَاثَةٌ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمَنَ بِنَبِيِّهِ وَأَدْرَكَ النَّبِيَّ- ﷺ فَآمَنَ بِهِ وَاتَّبَعَهُ وَصَدَّقَهُ فَلَهُ أَجْرَانِ وَعَبْدٌ مَمْلُوكٌ أَدَّى حَقَّ اللَّهِ ﷿ وَحَقَّ سَيِّدِهِ فَلَهُ أَجْرَانِ وَرَجُلٌ كَانَتْ لَهُ أَمَةٌ فَغَذَّاهَا فَأَحْسَنَ غِذَاءَهَا ثُمَّ أدبها فأحسن أَدَّبَهَا ثُمَّ أَعْتَقَهَا وَتَزَوَّجَهَا فَلَهُ أَجْرَانِ" قَالَ الشعبي للخراساني: خذا هذا الحديث بغير شي، فَقَدْ كَانَ الرَّجُلُ يَرْحَلُ فِيمَا دُونَ هَذَا إِلَى الْمَدِينَةِ. وَخَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ أَيْضًا. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: لَمَّا كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ مُخَاطَبًا بِأَمْرَيْنِ مِنْ جِهَتَيْنِ اسْتَحَقَّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَجْرَيْنِ، فَالْكِتَابِيُّ كَانَ مُخَاطَبًا مِنْ جِهَةِ نَبِيِّهِ، ثُمَّ إِنَّهُ خُوطِبَ مِنْ جِهَةِ نَبِيِّنَا فَأَجَابَهُ وَاتَّبَعَهُ فَلَهُ أَجْرُ الْمِلَّتَيْنِ، وَكَذَلِكَ الْعَبْدُ هُوَ مَأْمُورٌ مِنْ جِهَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَمِنْ جِهَةِ سَيِّدِهِ، وَرَبُّ الْأَمَةِ لَمَّا قَامَ بِمَا خُوطِبَ بِهِ مِنْ تَرْبِيَتِهِ أَمَتَهُ وَأَدَبِهَا فَقَدْ أَحْيَاهَا إِحْيَاءَ التَّرْبِيَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا أَعْتَقَهَا وَتَزَوَّجَهَا أَحْيَاهَا إِحْيَاءَ الْحُرِّيَّةِ الَّتِي أَلْحَقَهَا فِيهِ بِمَنْصِبِهِ، فقد قام

Bunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا } “İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki kat verilir” buyruğudur. Sahîh-i Müslim'de Ebû Mûsâ'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sabittir: “Üç kişi vardır ki mükâfatları iki kat verilir: Ehl-i kitaptan bir kimse kendi peygamberine iman etmiş, sonra da Peygamber'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- yetişip ona inanmış, tâbi olmuş ve onu tasdik etmişse, ona iki mükâfat vardır. Hem Allah Azze ve Celle'nin hakkını hem de efendisinin hakkını eda eden köleye iki mükâfat vardır. Bir de yanında bir cariyesi olup onu besleyen, bakımını güzel yapan, sonra terbiye edip terbiyesini güzelce veren, ardından onu âzât edip onunla evlenen kimseye iki mükâfat vardır.” eş-Şa'bî Horasanlı adama: "Bu hadisi karşılıksız olarak al! Kişi bundan daha azı için Medine'ye yolculuk yapardı" demiştir. Hadisi el-Buhârî de tahric etmiştir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bunlardan her biri iki cihetten iki şeyle muhatap olduğu için her biri iki mükâfata hak kazanmıştır. Ehl-i kitap olan kişi kendi peygamberi tarafından muhatap alınmıştı; ardından Peygamberimiz tarafından muhatap alınınca ona icabet edip uydu; dolayısıyla ona iki dinin mükâfatı vardır. Aynı şekilde köle de hem Yüce Allah tarafından hem de efendisi tarafından emredilmiştir. Cariyenin sahibi de cariyesini yetiştirip terbiye etme hususunda emrolunduğu şeyi yerine getirince onu terbiye ile ihya etmiş; ardından onu âzât edip onunla evlenince de onu kendi konumuna eriştiren hürriyet ihyasıyla ihya etmiş olur. Böylece

بِمَا أُمِرَ فِيهَا، فَأَجْرُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَجْرَيْنِ. ثُمَّ إِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَجْرَيْنِ مُضَاعَفٌ فِي نَفْسِهِ، الْحَسَنَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا فَتَتَضَاعَفُ الْأُجُورُ. وَلِذَلِكَ قِيلَ: إِنَّ الْعَبْدَ الَّذِي يَقُومُ بِحَقِ سَيِّدِهِ وَحَقِّ اللَّهِ تَعَالَى أَفْضَلُ مِنَ الْحُرِّ، وَهُوَ الَّذِي ارْتَضَاهُ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ وَغَيْرُهُ. وَفِي الصَّحِيحُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لِلْعَبْدِ الْمَمْلُوكِ الْمُصْلِحِ أَجْرَانِ" وَالَّذِي نَفْسُ أَبِي هُرَيْرَةَ بِيَدِهِ لَوْلَا الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْحَجُّ وَبِرُّ أُمِّي لَأَحْبَبْتُ أَنْ أَمُوتَ وَأَنَا مَمْلُوكٌ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ: وَبَلَغَنَا أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ لَمْ يَكُنْ يَحُجُّ حَتَّى مَاتَتْ أُمُّهُ لِصُحْبَتِهَا. وَفِي الصَّحِيحُ أَيْضًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" نِعِمَّا لِلْمَمْلُوكِ أَنْ يُتَوَفَّى يُحْسِنُ عِبَادَةَ اللَّهِ وَصَحَابَةَ سَيِّدِهِ نِعِمَّا لَهُ". الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى (بِما صَبَرُوا) عَامٌّ فِي صَبْرِهِمْ عَلَى مِلَّتِهِمْ، ثُمَّ عَلَى هَذِهِ وَعَلَى الْأَذَى الَّذِي يَلْقَوْنَهُ مِنَ الْكُفَّارِ وَغَيْرِ ذلك. الثالثة- قوله تعالى: (وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ) أَيْ يَدْفَعُونَ دَرَأْتُ إِذَا دَفَعْتُ، وَالدَّرْءُ الدَّفْعُ. وَفِي الْحَدِيثِ" ادْرَءُوا الْحُدُودَ بِالشُّبُهَاتِ". قِيلَ: يَدْفَعُونَ بِالِاحْتِمَالِ وَالْكَلَامِ الْحَسَنِ الْأَذَى. وَقِيلَ: يَدْفَعُونَ بِالتَّوْبَةِ وَالِاسْتِغْفَارِ الذُّنُوبَ، وَعَلَى الْأَوَّلِ فَهُوَ وَصْفٌ لِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، أَيْ مَنْ قَالَ لَهُمْ سوءا لا ينوه وَقَابَلُوهُ مِنَ الْقَوْلِ الْحَسَنِ بِمَا يَدْفَعُهُ فَهَذِهِ آيَةُ مُهَادَنَةٍ، وَهِيَ مِنْ صَدْرِ الْإِسْلَامِ، وَهِيَ مِمَّا نَسَخَتْهَا آيَةُ السَّيْفِ وَبَقِيَ حُكْمُهَا فِيمَا دُونَ الْكُفْرِ يَتَعَاطَاهُ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﵇ لِمُعَاذٍ:" وَأَتْبِعِ السَّيِّئَةَ الْحَسَنَةَ تَمْحُهَا وَخَالِقْ النَّاسَ بِخُلُقٍ حَسَنٍ" وَمِنَ الْخُلُقِ الْحَسَنِ دَفْعُ الْمَكْرُوهِ وَالْأَذَى، وَالصَّبْرُ عَلَى الْجَفَا بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُ وَلِينِ الْحَدِيثِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ) أَثْنَى عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ يُنْفِقُونَ مِنْ أَمْوَالِهِمْ فِي الطَّاعَاتِ وَفِي رَسْمِ الشَّرْعِ، وَفِي ذَلِكَ حَضٌّ عَلَى الصَّدَقَاتِ. وَقَدْ يَكُونُ الْإِنْفَاقُ مِنَ الْأَبْدَانِ بِالصَّوْمِ وَالصَّلَاةِ، ثُمَّ مَدَحَهُمْ أَيْضًا عَلَى إِعْرَاضِهِمْ عَنِ اللَّغْوِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً" أَيْ إِذَا سَمِعُوا مَا قَالَ لَهُمُ الْمُشْرِكُونَ مِنَ الْأَذَى والشتم أعرضوا

onun hakkında emredildiği şeyi yerine getirmiştir; dolayısıyla her birinin mükâfatı iki kattır. Ayrıca bu iki mükâfatın her biri kendi içinde de katlanır; bir iyiliğe on misli verilir ve böylece mükâfatlar katlanır. Bundan dolayı efendisinin hakkını ve Yüce Allah'ın hakkını yerine getiren kölenin hür kimseden daha faziletli olduğu söylenmiştir; Ebû Ömer b. Abdilberr ve diğerlerinin tercih ettiği görüş de budur. Sahih'te Ebû Hureyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu nakledilmiştir: “Salih köle için iki mükâfat vardır. Ebû Hureyre'nin canı elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, Allah yolunda cihad, hac ve anneme iyilik olmasaydı köle olarak ölmeyi isterdim.” Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Ebû Hureyre, annesinin yanında kalıp ona hizmet etmek için o vefat edene kadar hacca gitmemiştir. Yine Sahih'te Ebû Hureyre'den nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah'a ibadetini ve efendisine hizmetini güzelce yerine getirmiş olarak vefat eden bir köle ne güzel bir durumdadır, ona ne mutlu!” İkincisi: Yüce Allah'ın: { بِما صَبَرُوا } “sabretmelerinden ötürü” buyruğudur. Bu, onların kendi dinleri üzerindeki sabırlarını, ardından bu [İslam] din üzerindeki sabırlarını, inkârcılardan gördükleri eziyetlere ve diğer hususlara karşı sabırlarını genel olarak ifade eder. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ } “Onlar kötülüğü iyilikle savarlar” buyruğudur. Yani defederler. Bir şeyi savıp uzaklaştırdığımda “dera'tu” (دَرَأْتُ) denir, der' (الدَّرْءُ) ise defetmek demektir. Hadiste: “Şüphelerle had cezalarını savınız” buyrulmuştur. Tahammül göstererek ve güzel sözle eziyeti savarlar, denilmiştir. Tövbe ve istiğfar ile günahları savarlar, denilmiştir. Birinci görüşe göre bu, güzel ahlakın bir niteliğidir; yani kendilerine kötü bir söz söyleyene yumuşak davranırlar ve o sözü savacak güzel bir sözle karşılık verirler. Bu barış/uzlaşma bildiren bir ayettir ve İslam'ın ilk dönemindendir; kılıç ayeti ile neshedilen ayetlerdendir, ancak küfürden daha hafif meselelerdeki hükmü kıyamet gününe kadar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin uygulayacağı bir esas olarak kalmıştır. Aleyhisselâm'ın Muâz'a: “Kötülüğün ardından bir iyilik yap ki onu silsin ve insanlara güzel ahlakla muamele et” buyruğu da bu kabildendir. Hoşlanılmayan şeyi ve eziyeti savmak, yüz çevirerek ve tatlı dille kabalığa sabretmek de güzel ahlaktandır. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” buyruğudur. Mallarını taat yolunda ve şeriatın belirlediği çerçevede harcadıkları için onları övmüştür; bunda sadaka vermeye teşvik vardır. İnfak oruç ve namaz ile bedenlerden de olabilir. Ardından boş sözden yüz çevirmelerinden ötürü de onları övmüştür; nitekim Yüce Allah: “Boş sözle karşılaştıklarında vakarla geçip giderler” buyurmuştur; yani müşriklerin kendilerine söyledikleri eziyet ve hakaret sözlerini işittiklerinde ondan yüz çevirirler,

عَنْهُ، أَيْ لَمْ يَشْتَغِلُوا بِهِ (وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ) أَيْ مُتَارَكَةٌ، مثل قول:" وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً" أَيْ لَنَا دِينُنَا وَلَكُمْ دِينُكُمْ. (سَلامٌ عَلَيْكُمْ) أَيْ أَمْنًا لَكُمْ مِنَّا فَإِنَّا لَا نُحَارِبُكُمْ، وَلَا نُسَابُّكُمْ، وليس من التحية في شي. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهَذَا قَبْلَ الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ. (لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ) أَيْ لَا نَطْلُبُهُمْ لِلْجِدَالِ وَالْمُرَاجَعَةِ والمشاتمة.

yani onunla meşgul olmazlar. { وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir. Size selâm olsun!' derler” yani terk etmek ve ilişiği kesmek kabilindendir; { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } “Cahiller kendilerine hitap ettiği zaman: 'Selâm!' derler” buyruğunda olduğu gibi; yani bizim dinimiz bize, sizin dininiz de sizedir. { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Size selâm olsun” yani bizden yana size emniyet olsun; çünkü biz sizinle savaşmayız ve size sövmeyiz demektir; bunun selamlaşmayla bir ilgisi yoktur. ez-Zeccâc: Bu, savaş emrinden öncedir, demiştir. { لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ } “Biz cahilleri aramayız [onlarla ilgilenmeyiz]” yani tartışmak, karşılıklı laf yetiştirmek ve sövüşmek için onları aramayız.

[سورة القصص (٢٨): آية ٥٦]

[Kasas Suresi (28), Âyet 56]

إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦)

{ إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦) } “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi doğru yola iletemezsin; fakat Allah dilediğini doğru yola iletir. O, doğru yola girecekleri en iyi bilendir” (56)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ) قَالَ الزَّجَّاجُ: أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي أَبِي طَالِبٍ. قُلْتُ: وَالصَّوَابُ أَنْ يُقَالَ أَجْمَعَ جُلُّ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي شَأْنِ أَبِي طَالِبٍ عَمِّ النَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ نَصُّ حَدِيثِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ، وَقَدْ تقدم الكلام ذَلِكَ فِي" بَرَاءَةٌ". وَقَالَ أَبُو رَوْقٍ قَوْلُهُ: (وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ) إِشَارَةٌ إِلَى الْعَبَّاسِ. وَقَالَهُ قَتَادَةُ. (وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ) قَالَ مُجَاهِدٌ: لِمَنْ قُدِّرَ لَهُ أَنْ يَهْتَدِيَ. وَقِيلَ: مَعْنَى" مَنْ أَحْبَبْتَ" أَيْ مَنْ أَحْبَبْتَ أَنْ يَهْتَدِيَ. وَقَالَ جُبَيْرُ بْنُ مُطْعِمٍ: لَمْ يَسْمَعْ أَحَدٌ الْوَحْيَ يُلْقَى عَلَى النَّبِيِّ ﷺ إِلَّا أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ فَإِنَّهُ سَمِعَ جِبْرِيلَ وَهُوَ يَقُولُ: يَا مُحَمَّدُ اقْرَأْ" إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ".

Yüce Allah'ın: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi doğru yola iletemezsin” buyruğu hakkında ez-Zeccâc şöyle demiştir: Müslümanlar bunun Ebû Tâlib hakkında indiği hususunda icmâ etmişlerdir. Ben derim ki: Doğrusu şöyle denilmesidir: Müfessirlerin ekseriyeti, bunun Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcası Ebû Tâlib hakkında indiği hususunda icmâ etmiştir; nitekim Buhârî ve Müslim'in hadis metni de böyledir. Buna dair açıklama daha önce Berâe (Tevbe) Suresi'nde geçmişti. Ebû Ravk, { وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “fakat Allah dilediğini doğru yola iletir” buyruğunun el-Abbâs'a işaret olduğunu söylemiştir; Katâde de böyle demiştir. { وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “O, doğru yola girecekleri en iyi bilendir” buyruğu hakkında Mücâhid: "Hidayete ereceği takdir edilmiş olan kimseyi [en iyi bilendir]" demiştir. { مَنْ أَحْبَبْتَ } ifadesinin anlamının "hidayete ermesini arzu ettiğin kişi" olduğu da söylenmiştir. Cübeyr b. Mut'ım şöyle demiştir: Ebû Bekir es-Sıddîk dışında hiç kimse Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyedilen vahyi işitmemiştir; zira o, Cebrâîl'i şöyle derken işitmiştir: "Ey Muhammed! Oku: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } 'Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi doğru yola iletemezsin; fakat Allah dilediğini doğru yola iletir'."

[سورة القصص (٢٨): الآيات ٥٧ الى ٥٨]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 57-58]

وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٧) وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ (٥٨)

{ وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Dediler ki: «Eğer seninle beraber doğru yola uyarsak, yurdumuzdan kapılıp atılırız.» Biz onları, katımızdan bir rızık olarak her türlü ürünün getirilip toplandığı güvenli bir dokunulmaz bölgeye (harem) yerleştirmedik mi? Fakat onların çoğu bilmezler.” (57) { وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ } “Biz, geçimiyle şımarmış nice şehri helak ettik. İşte onların kendilerinden sonra pek az oturulabilmiş meskenleri! Ve [onlara] vâris olanlar Biz idik.” (58)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا) هَذَا قَوْلُ مُشْرِكِي مَكَّةَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَائِلُ ذَلِكَ مِنْ قُرَيْشٍ الْحَارِثُ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ الْقُرَشِيُّ، قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَكَ حَقٌّ، وَلَكِنْ يَمْنَعُنَا أَنْ نَتَّبِعَ الْهُدَى مَعَكَ، وَنُؤْمِنَ بِكَ، مَخَافَةُ أَنْ يَتَخَطَّفَنَا الْعَرَبُ مِنْ أَرْضِنَا- يَعْنِي مَكَّةَ- لِاجْتِمَاعِهِمْ عَلَى خِلَافِنَا، وَلَا طَاقَةَ لَنَا بِهِمْ. وَكَانَ هَذَا مِنْ تَعَلُّلَاتِهِمْ، فَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَمَّا اعْتَلَّ بِهِ فَقَالَ: (أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً) أَيْ ذَا أَمْنٍ. وَذَلِكَ أَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُغِيرُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، وَيَقْتُلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَأَهْلُ مَكَّةَ آمِنُونَ حَيْثُ كَانُوا بِحُرْمَةِ الْحَرَمِ، فَأَخْبَرَ أَنَّهُ قَدْ أَمَّنَهُمْ بِحُرْمَةِ الْبَيْتِ، وَمَنَعَ عَنْهُمْ عَدُوَّهُمْ، فَلَا يَخَافُونَ أَنْ تَسْتَحِلَّ الْعَرَبُ حُرْمَةً فِي قِتَالِهِمْ. وَالتَّخَطُّفُ الِانْتِزَاعُ بِسُرْعَةٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ يَقُولُ: كُنْتُمْ آمِنِينَ فِي حَرَمِي، تَأْكُلُونَ رِزْقِي، وَتَعْبُدُونَ غَيْرِي، أَفَتَخَافُونَ إِذَا عَبَدْتُمُونِي وَآمَنْتُمْ بِي. (يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ) أَيْ يُجْمَعُ إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ أَرْضٍ وَبَلَدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. يُقَالُ: جَبَى الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ أَيْ جَمَعَهُ. وَالْجَابِيَةُ الْحَوْضُ الْعَظِيمُ. وَقَرَأَ نَافِعٌ:" تُجْبَى" بِالتَّاءِ، لِأَجْلِ الثَّمَرَاتِ. والياقوت بِالْيَاءِ، لِقَوْلِهِ:" كُلِّ شَيْءٍ" وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ. قَالَ: لِأَنَّهُ حَالَ بَيْنَ الِاسْمِ الْمُؤَنَّثِ وَبَيْنَ فِعْلِهِ حَائِلٌ وَأَيْضًا فَإِنَّ الثَّمَرَاتِ جَمْعٌ، وَلَيْسَ بتأنيث حقيقي. (رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا) أي من عندنا. (وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ) أي لا يعقلون، أي هم غافلون عن الاستدلال، وأن من رزقهم وأمنهم فيما مضى حال كفرهم يرزقهم لو أسلموا، ويمنع الكفار عنهم في إسلامهم." رِزْقاً" نصب على المفعول من أجله. ويجوز نصبه على المصدر بالمعنى، لان معنى" تجبى" ترزق. وقرى" تجبني" بالنون من الجنا، وتعديته بإلى كَقَوْلِكَ يَجْنِي إِلَى فِيهِ وَيُجْنَى إِلَى الْخَافَّةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها) بَيَّنَ لِمَنْ تَوَهَّمَ أَنَّهُ لَوْ آمَنَ لَقَاتَلَتْهُ الْعَرَبُ أَنَّ الْخَوْفَ فِي تَرْكِ الْإِيمَانِ أَكْثَرُ، فَكَمْ مِنْ قَوْمٍ كَفَرُوا ثُمَّ حَلَّ بهم البوار، والبطر

Yüce Allah'ın: { وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا } “Ve dediler ki: 'Eğer seninle beraber doğru yola uyarsak, yurdumuzdan koparılıp kapılırız.'” buyruğu: Bu, Mekke müşriklerinin sözüdür. İbn Abbâs der ki: Kureyş'ten bunu söyleyen kişi, el-Hâris b. Osmân b. Nevfel b. Abdimenâf el-Kureşî'dir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demiştir: "Biz senin sözünün hak olduğunu elbette biliyoruz; fakat seninle beraber hidayete uymaktan ve sana iman etmekten bizi alıkoyan şey, Arapların bize muhalefette birleşip yurdumuzdan -yani Mekke'den- bizi çekip koparmaları korkusudur; zira bizim onlara karşı gücümüz yetmez." Bu onların ileri sürdüğü bahanelerdendi. Yüce Allah, onun ileri sürdüğü bu mazerete cevap vererek şöyle buyurdu: { أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً } “Biz onları güvenli bir Harem'e yerleştirmedik mi?” Yani güvenlik sahibi [bir yere]. Bu da şöyledir: Cahiliye döneminde Araplar birbirlerine baskın yapar, birbirlerini öldürürlerdi; Mekke ehli ise Harem'in hürmeti sayesinde bulundukları her yerde güvendeydiler. [Allah Teâlâ], Beyt'in hürmetiyle onları güvende kıldığını ve düşmanlarını onlardan uzak tuttuğunu haber vermektedir; dolayısıyla Arapların onlarla savaşmak suretiyle [Harem'in] hürmetini çiğnemesinden korkmazlar. et-Tahatruf (التَّخَطُّفُ), süratle çekip koparmak demektir; bunun açıklaması daha önce geçmişti. Yahyâ b. Sellâm der ki: [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: "Benim Haremimde güvende idiniz, rızkımı yiyip Benden başkasına kulluk ediyordunuz. Şimdi Bana ibadet edip Bana iman ettiğinizde mi korkuyorsunuz?" { يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ } “Oraya her şeyin ürünleri toplanıp getirilir” yani her yerin ve memleketin ürünleri oraya toplanır; bu İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edilmiştir. Havuzda suyu topladı anlamında: “جَبَى الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ” denir. el-Câbiye (الجَابِيَةُ) ise büyük havuz demektir. Nâfi‘, "ürünler" (semarât) lafzı sebebiyle te ile "tücbâ" (تُجْبَى) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise "her şey" (külli şey') buyruğundan ötürü ye ile ["yücbâ" şeklinde] okumuştur; Ebû Ubeyd de bunu tercih etmiştir. O şöyle demiştir: Çünkü müennes isim ile fiili arasına bir engel girmiştir; ayrıca "semarât" (ürünler) lafzı çoğul olup hakiki müennes değildir. { رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا } “Tarafımızdan bir rızık olarak” yani katımızdan. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” yani akıl erdirmezler; delil getirmekten gafildirler. Geçmişte küfür halindeyken kendilerini rızıklandıran ve güvende kılan zatın, Müslüman olduklarında da kendilerini rızıklandıracağını ve İslam üzere olduklarında kâfirleri onlardan defedeceğini [düşünmezler]. { رِزْقاً } lafzı mef'ûlün lieclih olarak nasbedilmiştir. Anlam bakımından masdar olarak nasbedilmesi de caizdir; çünkü "tücbâ/yücbâ" (toplanıp getirilir) ifadesinin anlamı "turzaku" (rızıklandırılır) demektir. Bir kıraatte el-cenâ (meyve devşirmek) kökünden nûn ile "tücnâ" (تُجْنَى) şeklinde okunmuştur; bunun 'ilâ' (إِلَى) harf-i ceriyle geçişli kılınması ise senin: "Ağzına toplar" ve "Dağarcığa toplanır" demen gibidir. Yüce Allah'ın: { وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها } “Geçimiyle şımarmış nice memleketleri helâk ettik” buyruğu: İman ettiği takdirde Arapların kendisiyle savaşacağını zanneden kimseye, imanı terk etmekteki korkunun daha büyük olduğunu açıklamıştır. Zira nice topluluklar inkâr etmiş, ardından başlarına helak gelip çatmıştır; el-batar ise...

وَالطُّغْيَانُ بِالنِّعْمَةِ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ" مَعِيشَتَها" أَيْ فِي مَعِيشَتِهَا فَلَمَّا حُذِفَ (فِي) تَعَدَّى الْفِعْلُ، قَالَهُ الْمَازِنِيُّ. الزَّجَّاجُ كَقَوْلِهِ:" وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا". الْفَرَّاءُ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى التَّفْسِيرِ. قَالَ كَمَا تَقُولُ: أَبَطَرْتَ مَالَكَ وَبَطِرْتَهُ. وَنَظِيرُهُ عِنْدَهُ" إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ" وَكَذَا عِنْدَهُ" فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً" وَنَصْبُ الْمَعَارِفِ عَلَى التَّفْسِيرِ مُحَالٌ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، لِأَنَّ مَعْنَى التَّفْسِيرِ وَالتَّمْيِيزِ أَنْ يَكُونَ وَاحِدًا نَكِرَةً يَدُلُّ عَلَى الْجِنْسِ. وَقِيلَ: انْتَصَبَ بِ" بَطِرَتْ" وَمَعْنَى" بَطِرَتْ" جَهِلَتْ، فَالْمَعْنَى: جَهِلَتْ شُكْرَ مَعِيشَتَهَا. (فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا) أَيْ لَمْ تُسْكَنْ بَعْدَ إِهْلَاكِ أَهْلِهَا إِلَّا قَلِيلًا مِنَ الْمَسَاكِنِ وَأَكْثَرُهَا خَرَابٌ. وَالِاسْتِثْنَاءُ يرجع الْمَسَاكِنِ أَيْ بَعْضُهَا يُسْكَنُ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَاعْتُرِضَ عَلَيْهِ، فَقِيلَ: لَوْ كَانَ الِاسْتِثْنَاءُ يَرْجِعُ إِلَى الْمَسَاكِنِ لَقَالَ إِلَّا قَلِيلٌ، لِأَنَّكَ تَقُولُ: الْقَوْمُ لَمْ تَضْرِبْ إِلَّا قَلِيلٌ، تَرْفَعُ إِذَا كَانَ الْمَضْرُوبُ قَلِيلًا، وَإِذَا نَصَبْتَ كَانَ الْقَلِيلُ صِفَةً لِلضَّرْبِ، أَيْ لَمْ تَضْرِبْ إِلَّا ضَرْبًا قَلِيلًا، فَالْمَعْنَى إِذًا: فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ يَسْكُنْهَا إِلَّا الْمُسَافِرُونَ وَمَنْ مَرَّ بِالطَّرِيقِ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ، أَيْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا سُكُونًا قَلِيلًا. وَكَذَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمْ يَسْكُنْهَا إِلَّا الْمُسَافِرُ أَوْ مَارُّ الطَّرِيقِ يَوْمًا أَوْ سَاعَةً. (وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ) أَيْ لِمَا خلفوا بعد هلاكهم.

nimet sebebiyle azgınlaşmaktır; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. { مَعِيشَتَها } yani 'geçiminde (fî maişetihâ)' demektir; 'fî' (فِي) harfi hazfedilince fiil doğrudan geçişli olmuştur, bunu el-Mâzinî söylemiştir. ez-Zeccâc'a göre bu, Yüce Allah'ın: “Mûsâ, kavminden yetmiş adam seçti” buyruğu gibidir. el-Ferrâ'ya göre ise bu kelime tefsir [temyiz] olarak nasbedilmiştir. O şöyle demiştir: Nitekim sen 'malını şımarttın' ve 'malına şımardın' dersin. Ona göre bunun benzeri: “Nefsini sefih kılan müstesna” ayetidir; aynı şekilde ona göre: “Eğer ondan bir kısmını gönül rızasıyla size bırakırlarsa” ayeti de böyledir. Belirli (marife) kelimelerin tefsir [temyiz] olarak nasbedilmesi Basralılara göre imkânsızdır; çünkü tefsir ve temyizin anlamı, cinse delalet eden tekil ve nekre bir kelime olmasıdır. Kelimenin { بَطِرَتْ } fiili ile nasbedildiği de söylenmiştir; { بَطِرَتْ } kelimesinin anlamı 'bilmedi/cahillik etti' demektir, yani geçiminin şükrünü bilmedi manasındadır. { فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا } “İşte onların meskenleri! Kendilerinden sonra pek azı dışında oralarda oturulmadı” yani halkı helak edildikten sonra o meskenlerin pek azı hariç oturulmadı, çoğu ise haraptır. İstisna meskenlere döner, yani bazılarında oturulur; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. Buna itiraz edilip şöyle denilmiştir: Eğer istisna meskenlere dönseydi 'illâ kalîlün' (إِلَّا قَلِيلٌ) [ref' ile] derdi; çünkü sen 'topluluğu pek azı dışında kimse vurmadı' derken, vurulan kimse az olduğunda ref' yaparsın. Nasbettiğin zaman ise 'kalîl' vurma fiilinin sıfatı olur; yani 'ancak az bir vuruşla vurdun' demek olur. O halde mana şöyledir: İşte onların meskenleri! Oralarda ancak yolcular ve yoldan geçenler bir gün yahut günün bir kısmında konaklamışlardır; yani kendilerinden sonra orada pek az bir oturuş dışında oturulmamıştır. İbn Abbâs da böyle demiştir: Oralarda yolcu veya yoldan geçen kişi dışında bir gün yahut bir saat kimse oturmamıştır. { وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ } “Onlara biz vâris olduk” yani helak olmalarından sonra geride bıraktıklarına biz vâris olduk.

[سورة القصص (٢٨): الآيات ٥٩ الى ٦١]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 59-61]

وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولاً يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلاَّ وَأَهْلُها ظالِمُونَ (٥٩) وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٠) أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١)

{ وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولاً يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلاَّ وَأَهْلُها ظالِمُونَ (٥٩) وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٠) أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١) } “Rabbin, kendilerine ayetlerimizi okuyan bir peygamberi ana yerleşim merkezlerine göndermedikçe beldeleri helak edici değildir. Biz, halkı zâlim olan beldelerden başkasını helak ediciler de değiliz. Size verilen her şey, dünya hayatının geçimliği ve süsüdür. Allah katında olan ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? Kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse, dünya hayatının geçimliğinden yararlandırdığımız, sonra kıyamet gününde [hesap için] huzura getirilenler arasında bulunacak kimse gibi midir?” (59-61)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى) أَيِ القرى الكافرة. (حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها) قُرِئَ بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَكَسْرِهَا لِإِتْبَاعِ الْجَرِّ يَعْنِي مَكَّةَ وَ (رَسُولًا) يَعْنِي مُحَمَّدًا صَلَّى اللَّهُ

Yüce Allah'ın: { وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى } “Rabbin ... beldeleri helak edici değildir” buyruğu, yani inkârcı beldeleri [demektir]. { حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها } “kendilerine ... ana yerleşim merkezlerine göndermedikçe” ifadesi, cerre tâbi kılınarak hemzenin dammesiyle ve kesresiyle okunmuştur; yani Mekke'ye [göndermedikçe demektir]; { رَسُولاً } “bir peygamber” yani Muhammed sallallâhu

عَلَيْهِ وَسَلَّمَ. وَقِيلَ:" فِي أُمِّها" يَعْنِي فِي أعظمها" رَسُولًا" ينذرهم. وَقَالَ الْحَسَنُ: فِي أَوَائِلِهَا قُلْتُ: وَمَكَّةُ أَعْظَمُ الْقُرَى لِحُرْمَتِهَا وَأَوَّلُهَا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ" وَخُصَّتْ بِالْأَعْظَمِ لِبَعْثَةِ الرَّسُولِ فِيهَا، لِأَنَّ الرُّسُلَ تُبْعَثُ إِلَى الْأَشْرَافِ وَهُمْ يَسْكُنُونَ الْمَدَائِنَ وَهِيَ أُمُّ مَا حَوْلَهَا. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي آخِرِ سُورَةِ" يُوسُفَ". (يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا) " يَتْلُوا" فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ أَيْ تَالِيًا أَيْ يُخْبِرُهُمْ أَنَّ الْعَذَابَ يَنْزِلُ بِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا. (وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى) سَقَطَتِ النُّونُ لِلْإِضَافَةِ مثل" ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ" (إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ) أي لم أهلكهم إلا وقد استحقوا الا هلاك لِإِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ بَعْدَ الْإِعْذَارِ إِلَيْهِمْ. وَفِي هَذَا بَيَانٌ لِعَدْلِهِ وَتَقَدُّسِهِ عَنِ الظُّلْمِ. أَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّهُ لَا يُهْلِكُهُمْ إِلَّا إِذَا اسْتَحَقُّوا الا هلاك بِظُلْمِهِمْ، وَلَا يُهْلِكُهُمْ مَعَ كَوْنِهِمْ ظَالِمِينَ إِلَّا بَعْدَ تَأْكِيدِ الْحُجَّةِ وَالْإِلْزَامِ بِبَعْثَةِ الرُّسُلِ، وَلَا يَجْعَلُ عِلْمَهُ بِأَحْوَالِهِمْ حُجَّةً عَلَيْهِمْ. وَنَزَّهَ ذَاتَهُ أَنْ يُهْلِكَهُمْ وَهُمْ غَيْرُ ظَالِمِينَ، كَمَا قَالَ عَزَّ مِنْ قَائِلٍ:" وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ" فَنَصَّ فِي قَوْلِهِ" بِظُلْمٍ" عَلَى أَنَّهُ لَوْ أَهْلَكَهُمْ وَهُمْ مُصْلِحُونَ لَكَانَ ذَلِكَ ظُلْمًا لَهُمْ مِنْهُ، وَإِنَّ حَالَهُ فِي غِنَاهُ وَحِكْمَتَهُ مُنَافِيَةٌ لِلظُّلْمِ، دَلَّ عَلَى ذَلِكَ بِحَرْفِ النَّفْيِ مَعَ لَامِهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ) يَا أَهْلَ مَكَّةَ (فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها) أَيْ تَتَمَتَّعُونَ بِهَا مُدَّةَ حَيَاتِكُمْ، أَوْ مُدَّةً فِي حَيَاتِكُمْ، فَإِمَّا أَنْ تَزُولُوا عَنْهَا أَوْ تَزُولَ عَنْكُمْ. (وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى) أَيْ أَفْضَلُ وَأَدْوَمُ، يُرِيدُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَهِيَ الْجَنَّةُ. (أَفَلا تَعْقِلُونَ) أَنَّ الْبَاقِيَ أَفْضَلُ مِنَ الْفَانِي. قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو" يَعْقِلُونَ" بِالْيَاءِ. الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ وَهُوَ الِاخْتِيَارُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَما أُوتِيتُمْ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ) يَعْنِي الْجَنَّةَ وَمَا فِيهَا مِنَ الثَّوَابِ (كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا) فأعطى منها بعض ما أراد. (ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ) أي في النار. ونظيره قوله:" وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ"

[aleyhi ve sellem]'dir. [Bir görüşe] göre de: { فِي أُمِّها } yani onların en büyüğünde, onları uyaracak { رَسُولاً } “bir peygamber” [demektir]. el-Hasan: "Onların ilkinde [demektir]" demiştir. Ben derim ki: Mekke, hürmetinden ötürü beldelerin en büyüğü ve Yüce Allah'ın: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev...” buyruğundan dolayı da onların ilkidir. Peygamberin orada gönderilmesi için [şehirlerin] en büyüğü tahsis edilmiştir; zira peygamberler soylu kimselere gönderilir, onlar da şehirlerde yaşarlar ve o [şehir], çevresindekilerin anasıdır (merkezidir). Bu anlam, Yûsuf suresinin sonunda geçmişti. { يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا } “kendilerine ayetlerimizi okuyan” [ifadesindeki] { يَتْلُوا } kelimesi sıfat konumundadır; yani [ayetleri] okuyan [demektir]. Yani iman etmedikleri takdirde azabın başlarına ineceğini onlara haber veren [bir peygamber demektir]. { وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى } “Biz beldeleri helak edici de değildik” [kısmında], { ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } “kendilerine zulmedenler” ifadesinde olduğu gibi nun harfi izafetten (tamlamadan) dolayı düşmüştür. { إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ } “halkı zalim olmadıkça” yani kendilerine mazeret kapısı bırakılmayacak şekilde uyarı yapıldıktan sonra küfürde ısrar etmeleri sebebiyle helaki hak etmedikçe onları helak etmedim [demektir]. Bunda O'nun adaletinin ve zulümden münezzeh olduğunun beyanı vardır. Yüce Allah, zulümleri sebebiyle helaki hak etmedikçe onları helak etmeyeceğini, zalim olsalar bile peygamberler göndermek suretiyle hücceti pekiştirip [sorumluluk altına] bağlamadıkça onları helak etmeyeceğini ve onların hallerini bilmesini aleyhlerine bir delil kılmayacağını haber vermiştir. Ayrıca zalim değillerken onları helak etmekten zâtını tenzih etmiştir; nitekim söyleyenlerin en yücesi olan [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ } “Halkı ıslah eden kimseler iken Rabbin o beldeleri haksız yere helak edecek değildi”. { بِظُلْمٍ } “haksız yere” buyruğunda açıkça belirtmiştir ki şayet onlar ıslah ediciler iken kendilerini helak etseydi bu, O'nun tarafından onlara yapılan bir haksızlık (zulüm) olurdu. Oysa O'nun [hiçbir şeye muhtaç olmama anlamındaki] gınâsı ve hikmeti zulme manidir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” buyruğunda olduğu gibi nefy (olumsuzluk) harfiyle birlikte gelen lâm harfi buna delalet etmiştir. Yüce Allah'ın: { وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Size verilen her şey” -ey Mekkeliler-, { فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها } “dünya hayatının bir geçimliği ve onun süsüdür” buyruğu, yani hayatınız boyunca veya hayatınızdaki bir süre zarfında ondan faydalanırsınız; sonunda ya siz ondan ayrılıp yok olursunuz ya da o sizden yok olup gider [demektir]. { وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى } “Allah katında olan ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır” yani daha üstün ve daha süreklidir; âhiret yurdunu, yani cenneti kastetmektedir. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” yani baki olanın fani olandan daha üstün olduğunu [anlamıyor musunuz?] Ebû Amr, [gayb sigasıyla] yâ harfi ile { يَعْقِلُونَ } şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise hitap olarak tâ harfi ile okumuşlardır; Yüce Allah'ın { وَما أُوتِيتُمْ } “Size verilen...” buyruğundan ötürü tercih edilen de budur. Yüce Allah'ın: { أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ } “Şu halde kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse” -yani cennet ve oradaki sevap [vaat edilen kimse]-, { كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatının geçimliğinden faydalandırdığımız kimse gibi midir?” buyruğu; [böylece] ona dilediğinin bir kısmı verilmiştir. { ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } “sonra kıyamet gününde [azap için] hazır bulundurulanlardan olan kimse gibi midir?” yani cehennemde [hazır bulundurulanlardan]. Bunun benzeri O'nun şu buyruğudur: { وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } “Rabbimin nimeti olmasaydı, ben de [azap için] hazır bulundurulanlardan olurdum”.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَفِي أَبِي جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: نَزَلَتْ فِي النَّبِيِّ ﷺ وَأَبِي جَهْلٍ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ. نَزَلَتْ فِي حَمْزَةَ وَعَلِيٍّ، وَفِي أَبِي جَهْلٍ وَعِمَارَةَ بْنِ الْوَلِيدِ. وَقِيلَ: فِي عَمَّارٍ وَالْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، قَالَهُ السُّدِّيُّ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَالصَّحِيحُ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ عَلَى التَّعْمِيمِ. الثَّعْلَبِيُّ: وَبِالْجُمْلَةِ فَإِنَّهَا نَزَلَتْ فِي كُلِّ كَافِرٍ مُتِّعَ فِي الدُّنْيَا بِالْعَافِيَةِ وَالْغِنَى وَلَهُ فِي الْآخِرَةِ النَّارُ، وَفِي كُلِّ مُؤْمِنٍ صَبَرَ عَلَى بَلَاءِ الدُّنْيَا ثِقَةً بِوَعْدِ اللَّهِ وَلَهُ في الآخرة الجنة.

İbn Abbâs şöyle demiştir: Hamza b. Abdilmuttalib ile Ebû Cehl b. Hişâm hakkında inmiştir. Mücâhid: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Cehl hakkında inmiştir, demiştir. Muhammed b. Ka'b: Hamza ve Ali ile Ebû Cehl ve Umâre b. el-Velîd hakkında inmiştir, demiştir. Ammâr ile el-Velîd b. el-Muğîre hakkında [indiği] de söylenmiştir; bunu es-Süddî söylemiştir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Doğru olan, genel anlamda mümin ve kâfir hakkında inmiş olmasıdır. es-Sa'lebî şöyle demiştir: Özetle bu ayet, dünyada afiyet ve zenginlikle faydalandırılan ve ahirette kendisi için cehennem ateşi olan her kâfir ile Allah'ın vaadine güvenerek dünya belasına sabreden ve ahirette kendisi için cennet olan her mümin hakkında inmiştir.

[سورة القصص (٢٨): الآيات ٦٢ الى ٦٧]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 62-67]

وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢) قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ مَا كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ (٦٣) وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤) وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَساءَلُونَ (٦٦)

{ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢) قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ مَا كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ (٦٣) وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤) وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَساءَلُونَ (٦٦) } “O gün [Allah] onlara seslenir ve: 'İddia edip durduğunuz ortaklarım nerede?' der. Haklarında azap sözü kesinleşenler derler ki: 'Rabbimiz! İşte azdırdığımız kimseler bunlar! Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık. [Onlardan uzaklaşıp] sana sığındık; onlar zaten bize tapmıyorlardı.' 'Ortaklarınızı çağırın!' denilir; onlar da çağırırlar ama kendilerine cevap veremezler ve azabı görürler. Ne olurdu onlar doğru yolu bulmuş olsalardı! O gün onlara seslenir ve: 'Peygamberlere ne cevap verdiniz?' der. O gün haberler onlara kapkaranlık olmuştur [bütün delilleri tükenmiştir]; artık birbirlerine de bir şey soramazlar” (62-66)

فَأَمَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ (٦٧)

{ فَأَمَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ (٦٧) } “Fakat tövbe eden, iman edip salih amel işleyen kimseye gelince; onun kurtuluşa erenlerden olması umulur” (67)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ) أَيْ يُنَادِي اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ (فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ) بِزَعْمِكُمْ أَنَّهُمْ يَنْصُرُونَكُمْ وَيَشْفَعُونَ لَكُمْ. (قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ) أَيْ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ وَهُمُ الرُّؤَسَاءُ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هم الشياطين. (رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا) أَيْ دَعَوْنَاهُمْ إِلَى الْغَيِّ. فَقِيلَ لَهُمْ: أَغْوَيْتُمُوهُمْ؟ قَالُوا: (أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا). يَعْنُونَ أَضْلَلْنَاهُمْ كَمَا كنا ضالين. (تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ) أَيْ تَبَرَّأَ بَعْضُنَا مِنْ بَعْضٍ، وَالشَّيَاطِينُ يَتَبَرَّءُونَ مِمَّنْ أَطَاعَهُمْ، وَالرُّؤَسَاءُ يَتَبَرَّءُونَ مِمَّنْ قَبِلَ مِنْهُمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ".

Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ } “O gün [Allah] onlara seslenir” yani kıyamet gününde Allah bu müşriklere seslenir, { فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ } “ve: '... ortaklarım nerede?' der” yani size yardım edeceklerini ve size şefaat edeceklerini iddia ettiğiniz [ortaklarım nerede der]. { قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } “Haklarında azap sözü kesinleşenler derler ki” yani üzerlerine azap kelimesi hak olanlar; el-Kelbî'nin belirttiğine göre bunlar önderlerdir. Katâde ise: Onlar şeytanlardır, demiştir. { رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا } “'Rabbimiz! İşte azdırdığımız kimseler bunlar!'” yani onları azgınlığa davet ettik. Kendilerine: Onları siz mi azdırdınız? denilince şöyle derler: { أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا } “'Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık.'” Yani biz sapkın olduğumuz gibi onları da saptırdık demek isterler. { تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ } “'[Onlardan uzaklaşıp] sana sığındık'” yani birbirimizden teberri ettik/uzaklaştık. Şeytanlar kendilerine itaat edenlerden uzaklaşır, önderler de sözlerini kabul edenlerden uzaklaşır; nitekim Yüce Allah: “O gün takva sahipleri hariç, dostlar birbirine düşmandır” buyurmuştur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقِيلَ) أَيْ لِلْكُفَّارِ (ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ) أَيِ اسْتَغِيثُوا بِآلِهَتِكُمُ الَّتِي عَبَدْتُمُوهَا فِي الدُّنْيَا لِتَنْصُرَكُمْ وَتَدْفَعَ عَنْكُمْ. (فَدَعَوْهُمْ) أَيِ اسْتَغَاثُوا بِهِمْ. (فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ) أَيْ فَلَمْ يُجِيبُوهُمْ وَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِهِمْ. (وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ) قَالَ الزَّجَّاجُ: جَوَابُ" لَوْ" مَحْذُوفٌ، وَالْمَعْنَى: لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ لَأَنْجَاهُمُ الْهُدَى، وَلَمَا صَارُوا إِلَى الْعَذَابِ. وَقِيلَ: أَيْ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ مَا دَعَوْهُمْ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَدُّوا حِينَ رَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ فِي الدُّنْيَا إِذَا رَأَوُا الْعَذَابَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. (مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ) أَيْ يَقُولُ اللَّهُ لَهُمْ مَا كَانَ جَوَابُكُمْ لِمَنْ أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ مِنَ النَّبِيِّينَ لَمَّا بَلَّغُوكُمْ رِسَالَاتِي. (فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ) أَيْ خَفِيَتْ عَلَيْهِمُ الْحُجَجُ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ، لِأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْذَرَ إِلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا فَلَا يَكُونُ لَهُمْ عُذْرٌ وَلَا حُجَّةٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَ" الْأَنْباءُ" الْأَخْبَارُ، سَمَّى حُجَجَهُمْ أَنْبَاءً لِأَنَّهَا أَخْبَارٌ يُخْبِرُونَهَا. (فَهُمْ لَا يَتَساءَلُونَ) أَيْ لَا يَسْأَلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا عَنِ الْحُجَجِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَدْحَضَ حُجَجَهُمْ، قَالَهُ الضَّحَّاكُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" لَا يَتَساءَلُونَ" أَيْ لَا يَنْطِقُونَ بِحُجَّةٍ. وَقِيلَ:" لَا يَتَساءَلُونَ" فِي تِلْكَ السَّاعَةِ، وَلَا يَدْرُونَ مَا يُجِيبُونَ بِهِ مِنْ هَوْلِ تِلْكَ السَّاعَةِ، ثُمَّ يُجِيبُونَ بَعْدَ ذَلِكَ كَمَا أَخْبَرَ عَنْ قَوْلِهِمْ:" وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ". وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لَا يَتَسَاءَلُونَ بِالْأَنْسَابِ. وَقِيلَ: لَا يَسْأَلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا أَنْ يَحْمِلَ مِنْ ذنوبه شيئا، حكاه بن عِيسَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَمَّا مَنْ تابَ) أَيْ مِنَ الشِّرْكِ (وَآمَنَ) أَيْ صَدَّقَ (وَعَمِلَ صالِحاً) أَدَّى الْفَرَائِضَ وَأَكْثَرَ مِنَ النَّوَافِلِ (فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ) أَيْ مِنَ الْفَائِزِينَ بِالسَّعَادَةِ. وعسى من الله واجبة.

Yüce Allah'ın: { وَقِيلَ } “Ve denilir” yani kâfirlere [denilir]: { ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ } “'Ortaklarınızı çağırın!'” yani dünyada kendilerine taptığınız ilahlarınızdan yardım isteyin ki size yardım etsinler ve sizden [azabı] savsınlar. { فَدَعَوْهُمْ } “onlar da çağırırlar” yani onlardan yardım isterler. { فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } “ama kendilerine cevap veremezler” yani onlara icabet etmezler ve onlara bir fayda sağlamazlar. { وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ } “ve azabı görürler. Ne olurdu onlar doğru yolu bulmuş olsalardı!” ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Lev” (لَوْ) edatının cevabı mahzuftur; anlamı şöyledir: Eğer hidayete ermiş olsalardı, hidayet onları kurtarır ve azaba sürüklenmezlerdi. Şöyle de denilmiştir: Yani hidayete ermiş olsalardı onları çağırmazlardı. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Kıyamet gününde azabı gördüklerinde, keşke dünyada iken hidayete ermiş olsalardı diye arzu ettiler. { مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ } “'Peygamberlere ne cevap verdiniz?'” yani Allah onlara: Peygamberlerden size gönderilenler mesajlarımı tebliğ ettiklerinde onlara cevabınız ne oldu? der. { فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ } “O gün haberler onlara kapkaranlık olmuştur” yani Mücâhid'in belirttiğine göre deliller onlara gizli kalır; zira Allah dünyada iken onların mazeretlerini ortadan kaldırmıştır; dolayısıyla kıyamet gününde hiçbir mazeretleri ve delilleri kalmaz. el-Enbâ (الْأَنْباءُ) haberler demektir; bildirdikleri haberler olduğu için delillerine enbâ adı verilmiştir. { فَهُمْ لَا يَتَساءَلُونَ } “artık birbirlerine de bir şey soramazlar” yani ed-Dahhâk'ın belirttiğine göre deliller hakkında birbirlerine bir şey soramazlar; çünkü Yüce Allah onların delillerini boşa çıkarmıştır. İbn Abbâs: { لَا يَتَساءَلُونَ } “Hiçbir delil öne süremezler” demiştir. O dehşetli anda birbirlerine bir şey soramazlar ve o anın dehşetinden ötürü ne cevap vereceklerini bilemezler; daha sonra ise Yüce Allah'ın onların: “Rabbimiz olan Allah'a yemin ederiz ki biz müşriklerden değildik” sözünü haber verdiği gibi cevap verirler, şeklinde de açıklanmıştır. Mücâhid: Soy soplarını birbirlerine soramazlar, demiştir. Birbirlerinden günahlarından bir kısmını yüklenmesini isteyemezler, şeklinde de açıklanmıştır; bunu İbn Îsâ nakletmiştir. Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا مَنْ تابَ } “Fakat tövbe eden” yani şirkten tövbe eden, { وَآمَنَ } “iman edip” yani tasdik eden, { وَعَمِلَ صالِحاً } “ve salih amel işleyen kimseye gelince” farzları yerine getirip nafileleri çoğaltan [kimseye gelince], { فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ } “onun kurtuluşa erenlerden olması umulur” yani mutlulukla kazananlardan olması [umulur]. Allah tarafından olan "asâ" (عَسَى) kesinlik ifade eder.

[سورة القصص (٢٨): الآيات ٦٨ الى ٧٠]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 68-70]

وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٨) وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٦٩) وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٧٠)

{ وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٨) وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٦٩) وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٧٠) } “Rabbin dilediğini yaratır ve seçer. Onların ise seçim hakkı yoktur. Allah, onların koştukları ortaklardan münezzehtir ve yücedir. Rabbin, onların göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da bilir. O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır. İlkinde [dünyada] da sonuncusunda [ahirette] de hamd O'nadır. Hüküm yalnızca O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz” (68-70)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ) هذا متصل بذكر الشركاء اعبدوهم وَاخْتَارُوهُمْ لِلشَّفَاعَةِ، أَيِ الِاخْتِيَارُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي الشُّفَعَاءِ لَا إِلَى الْمُشْرِكِينَ. وَقِيلَ هُوَ جواب الوليد بن المغيرة حين قال:" لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ" يَعْنِي نَفْسَهُ زَعَمَ، وَعُرْوَةَ بْنَ مَسْعُودٍ الثَّقَفِيَّ مِنَ الطَّائِفِ. وَقِيلَ: هُوَ جَوَابُ الْيَهُودِ إِذْ قَالُوا لَوْ كَانَ الرَّسُولُ إِلَى مُحَمَّدٍ غير جبريل لآمنا به. قال ابْنُ عَبَّاسٍ: وَالْمَعْنَى، وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ مِنْ خَلْقِهِ وَيَخْتَارُ مِنْهُمْ مَنْ يَشَاءُ لِطَاعَتِهِ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ: وَالْمَعْنَى، وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ مِنْ خَلْقِهِ وَيَخْتَارُ مَنْ يَشَاءُ لِنُبُوَّتِهِ. وَحَكَى النَّقَّاشُ: أَنَّ الْمَعْنَى وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ مِنْ خَلْقِهِ يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ، وَيَخْتَارُ الْأَنْصَارَ لِدِينِهِ. قُلْتُ: وَفِي كِتَابِ الْبَزَّارِ مَرْفُوعًا صَحِيحًا عَنْ جَابِرٍ" إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى اخْتَارَ أَصْحَابِي عَلَى الْعَالَمِينَ سِوَى النَّبِيِّينَ وَالْمُرْسَلِينَ وَاخْتَارَ لِي مِنْ أَصْحَابِي أَرْبَعَةً- يَعْنِي أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيًّا- فَجَعَلَهُمْ أَصْحَابِي وَفِي أَصْحَابِي كُلِّهِمْ خَيْرٌ وَاخْتَارَ أُمَّتِي عَلَى سَائِرِ الْأُمَمِ وَاخْتَارَ لِي مِنْ أُمَّتِي أَرْبَعَةَ قُرُونٍ". وَذَكَرَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ عَنْ أَبِيهِ فِي قَوْلِهِ ﷿:" وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ" قَالَ مِنَ النَّعَمِ الضَّأْنُ، وَمِنَ الطَّيْرِ الْحَمَامُ. وَالْوَقْفُ التَّامُّ" وَيَخْتارُ". وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ: هَذَا وَقْفُ التَّمَامِ وَلَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ" مَا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ" يَخْتارُ" لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ في موضع نصب لم يعد عليها شي. قَالَ وَفِي هَذَا رَدٌّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ. قَالَ النَّحَّاسُ: التَّمَامُ" وَيَخْتارُ" أَيْ وَيَخْتَارُ الرُّسُلَ. (مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ) أَيْ لَيْسَ يُرْسِلُ مَنِ اخْتَارُوهُ هُمْ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ:" وَيَخْتارُ" هَذَا الْوَقْفُ التَّامُّ الْمُخْتَارُ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ" مَا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ" يَخْتارُ" وَيَكُونُ الْمَعْنَى وَيَخْتَارُ الَّذِي كَانَ لَهُمْ فِيهِ الْخِيَرَةُ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: الصَّحِيحُ الْأَوَّلُ لِإِطْبَاقِهِمْ [عَلَى] الْوَقْفِ عَلَى قَوْلِهِ" وَيَخْتارُ". قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَهُوَ أَشْبَهُ بِمَذْهَبِ أَهْلِ السُّنَّةِ وَ" مَا" مِنْ قَوْلِهِ:" مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ" نَفْيٌ عَامٌّ لِجَمِيعِ الْأَشْيَاءِ أن يكون للعبد فيها شي سِوَى اكْتِسَابِهِ بِقُدْرَةِ اللَّهِ ﷿. الزَّمَخْشَرِيُّ:" مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ" بَيَانٌ لِقَوْلِهِ:" وَيَخْتارُ" لِأَنَّ مَعْنَاهُ يَخْتَارُ مَا يَشَاءُ، وَلِهَذَا لَمْ يدخل العاطف، والمعنى، وإن الخيرة الله تعالى في أفعاله وهو أعلم بوجوده الْحِكْمَةِ فِيهَا أَيْ لَيْسَ لِأَحَدٍ

Yüce Allah'ın: { وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ } “Rabbin dilediğini yaratır ve seçer” buyruğu, onların tapındıkları ve şefaat için seçtikleri ortakların zikredilmesiyle bağlantılıdır; yani şefaatçiler hususundaki seçim müşriklere değil, Yüce Allah'a aittir. el-Velîd b. el-Muğîre'nin -kendi iddiasına göre kendisini ve Tâif'ten Urve b. Mes'ûd es-Sekafî'yi kastederek- "Bu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?" dediği andaki sözüne bir cevaptır da denilmiştir. Yahudilerin, 'Muhammed'e gelen melek Cebrail'den başkası olsaydı ona iman ederdik' dedikleri zamanki sözlerine cevaptır da denilmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Anlamı şudur: Rabbin yarattıklarından dilediğini yaratır ve onlardan dilediğini de kendisine itaat için seçer. Yahyâ b. Sellâm şöyle demiştir: Anlamı şudur: Rabbin yarattıklarından dilediğini yaratır ve peygamberliği için dilediğini seçer. en-Nakkâş şunu nakletmiştir: Anlamı, Rabbin yarattıklarından dilediğini yaratır -yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i- ve dini için Ensar'ı seçer, demektir. Derim ki: el-Bezzâr'ın kitabında Câbir'den merfû ve sahih olarak şu rivayet yer alır: “Şüphesiz Yüce Allah nebiler ve resuller dışında ashâbımı bütün âlemlere üstün kılıp seçti; ashâbımdan da benim için dört kişiyi -yani Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali'yi- seçti ve onları bana ashâb kıldı; ashâbımın hepsinde hayır vardır. Ümmetimi de diğer bütün ümmetlere üstün kılıp seçti ve ümmetimden de benim için dört asrı seçti.” Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o da Vehb b. Münebbih'ten, o da babasından naklettiğine göre, Azze ve Celle'nin: { وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ } buyruğu hakkında şöyle demiştir: Davarlardan koyunu, kuşlardan ise güvercini [seçti]. Tam vakıf [durağı], { وَيَخْتارُ } lafzındadır. Ali b. Süleymân şöyle demiştir: Bu tam vakıftır; { مَا } edatının { يَخْتارُ } fiili ile nasb mahallinde olması caiz değildir; çünkü eğer nasb mahallinde olsaydı ona dönen bir şey bulunmazdı. O, bunda Kaderiyye'ye bir reddiye vardır, demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Tam olan durak { وَيَخْتارُ } lafzıdır; yani peygamberleri seçer demektir. { مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ } “Onların ise seçim hakkı yoktur” yani onların seçtiği kimseyi gönderecek değildir. Ebû İshâk şöyle demiştir: { وَيَخْتارُ } ifadesi tercih edilen tam vakıftır; { مَا } edatının { يَخْتارُ } fiili ile nasb mahallinde olması ve anlamın 'onlar için hayır ve tercih konusu olanı seçer' şeklinde olması da caizdir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Doğru olan birincisidir; zira { وَيَخْتارُ } buyruğu üzerinde vakıf yapma hususunda icma etmişlerdir. el-Mehdevî şöyle demiştir: Bu, Ehl-i Sünnet mezhebine daha uygundur; { مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ } buyruğundaki { مَا }, kulun Allah Azze ve Celle'nin kudretiyle olan kesbi/kazanımı dışında hiçbir şeyde bir yetkisi olmadığını genel olarak nefyetmektedir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: { مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ } ifadesi { وَيَخْتارُ } buyruğunun bir açıklamasıdır; çünkü bunun anlamı dilediğini seçer demektir, bu yüzden atıf harfi girmemiştir. Anlam şudur: Fiillerinde seçim Yüce Allah'a aittir ve O, fiillerindeki hikmetin vecihlerini en iyi bilendir; yani

مِنْ خَلْقِهِ أَنْ يَخْتَارَ عَلَيْهِ وَأَجَازَ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ أَنْ تَكُونَ" مَا" مَنْصُوبَةٌ بِ" يَخْتارُ". وَأَنْكَرَ الطَّبَرِيُّ أَنْ تَكُونَ" مَا" نَافِيةً، لِئَلَّا يَكُونَ الْمَعْنَى إِنَّهُمْ لَمْ تَكُنْ لَهُمُ الْخِيَرَةُ فِيمَا مَضَى وَهِيَ لَهُمْ فِيمَا يُسْتَقْبَلُ، وَلِأَنَّهُ لَمْ يَتَقَدَّمْ كَلَامٌ بِنَفْيٍ. قَالَ الْمَهْدِيُّ: وَلَا يَلْزَمُ ذَلِكَ، لِأَنَّ" مَا" تَنْفِي الْحَالَ وَالِاسْتِقْبَالَ كليس وَلِذَلِكَ عَمِلَتْ عَمَلَهَا، وَلِأَنَّ الْآيَ كَانَتْ تَنْزِلُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ عَلَى مَا يُسْأَلُ عَنْهُ، وَعَلَى مَا هُمْ مُصِرُّونَ عَلَيْهِ مِنَ الْأَعْمَالِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ فِي النَّصِّ. وَتَقْدِيرُ الْآيَةِ عِنْدَ الطَّبَرِيِّ: وَيَخْتَارُ لِوِلَايَتِهِ الْخِيَرَةَ مِنْ خَلْقِهِ، لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَخْتَارُونَ خِيَارَ أَمْوَالِهِمْ فَيَجْعَلُونَهَا لِآلِهَتِهِمْ، فَقَالَ اللَّهُ ﵎:" وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ" لِلْهِدَايَةِ مِنْ خَلْقِهِ مَنْ سَبَقَتْ لَهُ السَّعَادَةُ فِي عِلْمِهِ، كَمَا اخْتَارَ الْمُشْرِكُونَ خِيَارَ أَمْوَالِهِمْ لِآلِهَتِهِمْ، فَ" مَا" عَلَى هَذَا لِمَنْ يَعْقِلُ وهي بمعنى الذي و" الْخِيَرَةُ" رفع بالابتداءو" لَهُمُ" الخبر والجملة خبر" كانَ". وشبهه بقولك: كان زيد أبوه منطلق وفيه ضعف، إذا لَيْسَ فِي الْكَلَامِ عَائِدٌ يَعُودُ عَلَى اسْمِ كَانَ إِلَّا أَنْ يُقَدَّرَ فِيهِ حَذْفٌ فَيَجُوزُ عَلَى بُعْدٍ. وَقَدْ رُوِيَ مَعْنَى مَا قَالَهُ الطبري عن ابن عباس قال الثعلبي:" مَا" نَفْيٌ أَيْ لَيْسَ لَهُمُ الِاخْتِيَارُ عَلَى اللَّهِ. وَهَذَا أَصْوَبُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ". قَالَ مَحْمُودُ الْوَرَّاقِ:

yaratılmışlarından hiçbir kimsenin O'na karşı bir seçim hakkı yoktur. ez-Zeccâc ve başkaları { مَا } edatının { يَخْتارُ } fiili ile nasbedilmiş olmasını caiz görmüşlerdir. et-Taberî, anlamın geçmişte seçim hakkına sahip olmayıp gelecekte sahip olacakları şeklinde anlaşılmaması ve daha önce olumsuzluk bildiren bir söz geçmediği gerekçesiyle { مَا }'nın olumsuzluk edatı olmasını kabul etmemiştir. el-Mehdevî şöyle demiştir: Bu gerekmez; çünkü { مَا }, "leyse" (لَيْسَ) gibi şimdiki zamanı ve gelecek zamanı nefyeder, bu sebeple de onun amelini yapmıştır; ayrıca ayetler, metinde açıkça yer almasa bile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hakkında soru sorulan hususlar ve onların üzerinde ısrar ettikleri ameller üzerine iniyordu. et-Taberî'ye göre ayetin takdiri şöyledir: 'Ve velayeti için yaratıklarının en hayırlısını seçer'; zira müşrikler mallarının en hayırlılarını seçip ilahlarına ayırırlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ } yani müşriklerin mallarının hayırlılarını ilahlarına seçtikleri gibi, Allah da yaratıklarından ilminde kendisi için saadet takdir edilmiş olanı hidayet için seçer. Buna göre { مَا } akıl sahipleri içindir ve "ellezî" (الَّذِي) anlamındadır; { الْخِيَرَةُ } ise mübteda olarak merfûdur, { لَهُمُ } haberdir ve cümle { كانَ }'nin haberidir. Bunu 'Zeyd babası gidendir' sözüne benzetmiştir ki bunda bir zayıflık vardır; zira kânenin ismine dönen bir ait zamir cümlede yoktur; ancak takdirde bir hazif öngörülürse uzak bir ihtimal olarak caiz olabilir. et-Taberî'nin söylediği anlam İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. es-Sa'lebî şöyle demiştir: { مَا } nefy içindir; yani Allah'a karşı onların hiçbir seçim hakkı yoktur demektir. Yüce Allah'ın: “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, hiçbir mümin erkek ve mümin kadına işlerinde seçim hakkı yoktur” buyruğu gibi en isabetli olanı da budur. Mahmûd el-Varrâk şöyle demiştir:

تَوَكَّلْ عَلَى الرَّحْمَنِ فِي كُلِّ حَاجَةٍ ... أَرَدْتَ فَإِنَّ اللَّهَ يَقْضِي وَيَقْدِرُ

İstediğin her ihtiyaçta Rahmân'a tevekkül et, ... Zira Allah hükmeder ve takdir eder.

إِذَا مَا يُرِدْ ذُو الْعَرْشِ أَمْرًا بِعَبْدِهِ ... يُصِبْهُ وَمَا لِلْعَبْدِ مَا يَتَخَيَّرُ

Arş'ın Sahibi kulu hakkında bir iş dilediğinde ... o iş kulun başına gelir; kulun seçip tercih etme hakkı yoktur.

وَقَدْ يَهْلِكُ الإنسان ومن وَجْهِ حِذْرِهِ ... وَيَنْجُو بِحَمْدِ اللَّهِ مِنْ حَيْثُ يَحْذَرُ

İnsan bazen sakındığı yönden helak olur, ... bazen de Allah'a hamdolsun ki korkup sakındığı cihetten kurtulur.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

الْعَبْدُ ذُو ضَجَرٍ وَالرَّبُّ ذُو قَدَرٍ ... وَالدَّهْرُ ذُو دُوَلٍ وَالرِّزْقُ مَقْسُومُ

Kul sabırsızdır, Rab ise takdir sahibidir; ... Zaman devran sahibidir, rızık ise taksim edilmiştir.

والخير أجمع فيها اخْتَارَ خَالِقُنَا ... وَفِي اخْتِيَارِ سِوَاهُ اللَّوْمُ وَالشُّومُ

Bütün hayır Yaratıcımızın seçtiğindedir; ... O'ndan başkasının seçtiğinde ise kınanma ve uğursuzluk vardır.

قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يقدر عَلَى أَمْرٍ مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا حَتَّى يَسْأَلَ اللَّهَ الْخِيَرَةَ فِي ذَلِكَ بِأَنْ يُصَلِّيَ رَكْعَتَيْنِ صَلَاةَ الِاسْتِخَارَةِ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَةِ الْأُولَى بَعْدَ الفاتحة" قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ"

Bazı ilim ehli şöyle demiştir: Hiç kimsenin, iki rekât istihare namazı kılıp birinci rekâtında Fâtiha'dan sonra { قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ } “De ki: Ey kâfirler!” [suresini] okuyarak Allah'tan o konuda hayırlı olanı istemedikçe dünya işlerinden herhangi bir işe girişmesi uygun olmaz.

فِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ" قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ". وَاخْتَارَ بَعْضُ الْمَشَايِخِ أَنْ يَقْرَأَ فِي الرَّكْعَةِ الْأُولَى" وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ" الْآيَةَ، وَفِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ" وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ" وَكُلٌّ حَسَنٌ. ثُمَّ يَدْعُو بِهَذَا الدُّعَاءِ بَعْدَ السَّلَامِ، وَهُوَ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ من صَحِيحِهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُعَلِّمُنَا الِاسْتِخَارَةَ فِي الْأُمُورِ كُلِّهَا، كَمَا يُعَلِّمُنَا السُّورَةَ فِي الْقُرْآنِ، يَقُولُ:" إِذَا هَمَّ أَحَدُكُمْ بِالْأَمْرِ فَلْيَرْكَعْ رَكْعَتَيْنِ غَيْرَ الْفَرِيضَةِ ثُمَّ لْيَقُلْ اللَّهُمَّ إني أستخيرك بعلمك وأستقدرك بقدوتك وَأَسْأَلُكَ مِنْ فَضْلِكَ الْعَظِيمِ فَإِنَّكَ تَقْدِرُ وَلَا أَقْدِرُ وَتَعْلَمُ وَلَا أَعْلَمَ وَأَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ خَيْرٌ لِي فِي دِينِي وَمَعَاشِي وَعَاقِبَةِ أَمْرِي- أَوْ قَالَ فِي عَاجِلِ أَمْرِي وَآجِلِهِ- فَاقْدُرْهُ لِي وَيَسِّرْهُ لِي ثُمَّ بَارِكْ لِي فِيهِ اللَّهُمَّ وَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ شَرٌّ لِي فِي دِينِي وَدُنْيَايَ وَمَعَاشِي وَعَاقِبَةِ أَمْرِي- أَوْ قَالَ فِي عَاجِلِ أَمْرِي وَآجِلِهِ- فَاصْرِفْهُ عَنِّي وَاصْرِفْنِي عَنْهُ وَاقْدُرْ لِيَ الْخَيْرَ حَيْثُ كَانَ ثُمَّ رَضِّنِي بِهِ" قَالَ: وَيُسَمِّي حَاجَتَهُ. وَرَوَتْ عَائِشَةُ عَنْ أَبِي بَكْرٍ ﵄ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا أَرَادَ أَمْرًا قَالَ:" اللَّهُمَّ خِرْ لِي وَاخْتَرْ لِي" وَرَوَى أَنَسٌ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ قال له" يَا أَنَسُ إِذَا هَمَمْتَ بِأَمْرٍ فَاسْتَخِرْ رَبَّكَ فِيهِ سَبْعَ مَرَّاتٍ ثُمَّ انْظُرْ إِلَى مَا يَسْبِقُ قَلْبُكَ فَإِنَّ الْخَيْرَ فِيهِ". قَالَ الْعُلَمَاءُ: وَيَنْبَغِي لَهُ أَنْ يُفْرِغَ قَلْبَهُ مِنْ جَمِيعِ الْخَوَاطِرِ حَتَّى لَا يَكُونَ مَائِلًا إِلَى أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ مَا يَسْبِقُ إِلَى قَلْبِهِ يَعْمَلُ عَلَيْهِ، فَإِنَّ الْخَيْرَ فِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَإِنْ عَزَمَ عَلَى سَفَرٍ فَيَتَوَخَّى بِسَفَرِهِ يَوْمَ الْخَمِيسِ أَوْ يَوْمَ الِاثْنَيْنِ اقْتِدَاءً بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. ثُمَّ نزه نفسه سبحانه بقوله الحق، فَقَالَ:" سُبْحانَ اللَّهِ" أَيْ تَنْزِيهًا. (وَتَعالى) أَيْ تَقَدَّسَ وَتَمَجَّدَ (عَمَّا يُشْرِكُونَ). وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تكن صدور هم وَمَا يُعْلِنُونَ) يُظْهِرُونَ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَحُمَيْدٌ:" تُكِنُّ" بِفَتْحِ التَّاءِ وَضَمِّ الْكَافِ وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا فِي" النَّمْلِ". تَمَدَّحَ سُبْحَانَهُ بِأَنَّهُ عَالِمُ الغيب والشهادة لا يخفى عليه شي (هُوَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) تقدم معناه، وأنه المنفرد بالوحدانية، إن جَمِيعَ الْمَحَامِدِ إِنَّمَا تَجِبُ لَهُ وَأَنْ لَا حكم إلا له وإليه المصير.

ikinci rekâtta da { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } suresini okur. Bazı meşâyih ise birinci rekâtta: { وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ } ayetini, ikinci rekâtta da: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ } ayetini okumayı tercih etmiştir; hepsi de güzeldir. Ardından selâm verdikten sonra şu dua ile dua eder; nitekim el-Buhârî'nin Sahîh'inde Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bize Kur'an'dan bir sure öğretir gibi bütün işlerde istihareyi öğretir ve şöyle buyururdu: “Biriniz bir işe niyetlendiğinde farz dışında iki rekât namaz kılsın, sonra şöyle desin: Allahım! İlmine dayanarak senden hayırlısını dilerim, kudretine dayanarak senden güç isterim ve senin büyük lütfundan dilerim. Şüphesiz senin gücün yeter, benim gücüm yetmez; sen bilirsin, ben bilmem; gaybları hakkıyla bilen ancak sensin. Allahım! Eğer bu işin benim dinim, geçimim ve işimin akıbeti -yahut dünya ve ahiretim- bakımından hakkımda hayırlı olduğunu biliyorsan, onu bana takdir et, bana kolaylaştır, sonra onda benim için bereket kıl. Allahım! Eğer bu işin benim dinim, dünyam, geçimim ve işimin akıbeti -yahut dünya ve ahiretim- bakımından hakkımda şerli olduğunu biliyorsan, onu benden uzaklaştır, beni de ondan uzaklaştır; nerede olursa olsun benim için hayırlı olanı takdir et, sonra beni onunla razı kıl.” Buyurdu ki: “Ve ihtiyacını dile getirir.” Âişe, Ebû Bekir radıyallâhu anh'tan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir iş yapmak istediğinde: “Allahım, hakkımda hayırlı olanı ver ve benim için sen seç” dediğini rivayet etmiştir. Enes ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Ey Enes! Bir işe niyetlendiğin zaman o hususta Rabbinden yedi defa hayırlısını iste; sonra kalbine ilk doğan duyguya bak, zira hayır ondadır.” Âlimler şöyle demiştir: Hiçbir işe meyletmeyecek şekilde kalbini bütün düşüncelerden arındırmalıdır; işte o vakit kalbine ilk doğan duyguya göre hareket eder, zira inşallah hayır ondadır. Şayet yolculuğa niyetlenirse Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyarak yolculuğu için perşembe yahut pazartesi gününü tercih eder. Ardından [Allah] hak olan sözüyle kendi zâtını tenzih ederek şöyle buyurdu: { سُبْحانَ اللَّهِ } yani O'nu tenzih ederim. { وَتَعالى } yani mukaddestir ve yücedir, { عَمَّا يُشْرِكُونَ } “onların koştukları ortaklardan”. { وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ } “Rabbin, onların göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da bilir” yani açığa çıkardıklarını [bilir]. İbn Muhaysın ve Humeyd tâ'nın fethası ve kâf'ın dammesiyle "te-künnü" (تَكُنُّ) şeklinde okumuşlardır; bu husus Neml Suresi'nde geçmişti. Gaybı ve şehadeti bilen olduğu, hiçbir şeyin O'na gizli kalmadığı hususunda zâtını övmüştür. { هُوَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır. İlkinde [dünyada] da sonuncusunda [ahirette] de hamd O'nadır. Hüküm yalnızca O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz” ifadesinin anlamı daha önce geçmişti; O'nun teklik ile biricik olduğu, bütün övgülerin yalnızca O'na vacip olduğu, O'ndan başka hiçbir hüküm verici bulunmadığı ve dönüşün yalnızca O'na olduğu [vurgulanmaktadır].

[سورة القصص (٢٨): الآيات ٧١ الى ٧٣]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 71-73]

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ (٧١) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ (٧٢) وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٣)

{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ (٧١) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ (٧٢) وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٣) } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah geceyi üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka size ışık getirecek ilah kimdir? Hâlâ işitmeyecek misiniz?' De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah gündüzü üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz bir geceyi size getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmeyecek misiniz?' O, rahmetinden ötürü, içinde dinlenesiniz ve lütfundan [rızık] arayasınız diye ve şükredesiniz diye sizin için geceyi ve gündüzü var etti” (71-73)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً) أَيْ دَائِمًا، وَمِنْهُ قَوْلُ طَرَفَةُ.

Yüce Allah'ın: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah geceyi üzerinizde... sürekli kılsaydı'” yani devamlı [kılsaydı demektir]; Tarafe'nin şu sözü de bu kabildendir:

لَعَمْرُكَ مَا أَمْرِي عَلَيَّ بِغُمَّةٍ ... نَهَارِي ولا ليلي بِسَرْمَدِ

Ömrüne yemin olsun ki işim benim için kapalı/karanlık değildir, ... ne gündüzüm ne de gecem süreklidir.

بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ مَهَّدَ أَسْبَابَ الْمَعِيشَةِ لِيَقُومُوا بِشُكْرِ نِعَمِهِ. (مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ) أَيْ بِنُورٍ تَطْلُبُونَ فِيهِ الْمَعِيشَةَ. وَقِيلَ: بِنَهَارٍ تُبْصِرُونَ فِيهِ مَعَايِشَكُمْ وَتَصْلُحُ فِيهِ الثِّمَارُ وَالنَّبَاتُ. (أَفَلا تَسْمَعُونَ) سَمَاعَ فَهْمٍ وَقَبُولٍ. (قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ) أَيْ تَسْتَقِرُّونَ فِيهِ مِنَ النَّصَبِ. (أَفَلا تُبْصِرُونَ) مَا أَنْتُمْ فِيهِ مِنَ الْخَطَإِ فِي عِبَادَةِ غَيْرِهِ، فَإِذَا أَقْرَرْتُمْ بِأَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى إِيتَاءِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ غَيْرُهُ فَلِمَ تُشْرِكُونَ بِهِ. (وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ) أَيْ فِيهِمَا. وَقِيلَ: الضَّمِيرُ لِلزَّمَانِ وَهُوَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ. (وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ) أَيْ لِتَطْلُبُوا مِنْ رِزْقِهِ فِيهِ أَيْ فِي النَّهَارِ فَحُذِفَ. (وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) الله على ذلك.

Yüce Allah, nimetlerine şükretsinler diye geçim sebeplerini hazırladığını beyan etmiştir. { مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ } “Allah'tan başka size ışık getirecek ilah kimdir?” yani içinde geçiminizi arayacağınız bir aydınlık [getirecek ilah kimdir?] İçinde geçimliklerinizi göreceğiniz, meyvelerin ve bitkilerin olgunlaşacağı bir gündüz [getirecek kimdir?] şeklinde de açıklanmıştır. { أَفَلا تَسْمَعُونَ } “Hâlâ işitmeyecek misiniz?” Anlama ve kabul etme işitmesiyle [işitmeyecek misiniz?] { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah gündüzü üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz bir geceyi size getirecek ilah kimdir?'” yani içinde yorgunluktan sükûn bulacağınız [bir geceyi kim getirebilir?] { أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Hâlâ görmeyecek misiniz?” O'ndan başkasına ibadet etme hususunda içinde bulunduğunuz hatayı [görmüyor musunuz?] Geceyi ve gündüzü getirmeye O'ndan başkasının güç yetiremeyeceğini ikrar ettiğinize göre O'na niçin ortak koşuyorsunuz? { وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ } “O, rahmetinden ötürü, içinde dinlenesiniz... diye sizin için geceyi ve gündüzü var etti” yani o ikisinde dinlenesiniz diye. Zamirin zaman mefhumuna, yani gece ve gündüze ait olduğu da söylenmiştir. { وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “ve lütfundan [rızık] arayasınız diye” yani onun içinde, yani gündüzleyin O'nun rızkını arayasınız diye [var etti]; buradaki [gündüz kelimesi] hazfedilmiştir. { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “ve şükredesiniz diye” bundan ötürü Allah'a şükredesiniz diye.

[سورة القصص (٢٨): الآيات ٧٤ الى ٧٥]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 74-75]

وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٧٤) وَنَزَعْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً فَقُلْنا هاتُوا بُرْهانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٧٥)

{ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٧٤) وَنَزَعْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً فَقُلْنا هاتُوا بُرْهانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٧٥) } “[Allah] onlara seslenip de: ‘İddia edip durduğunuz ortaklarım nerede?’ diyeceği gün (74), her ümmetten bir şahit çıkarıp: ‘Delilinizi getirin!’ deriz. O zaman hakkın Allah'a ait olduğunu bilirler ve uydurdukları şeyler kendilerini bırakıp kaybolur (75).”